2 files changed, 11685 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/20120112-38524-0.txt b/old/20120112-38524-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..ce37c7d
--- /dev/null
+++ b/old/20120112-38524-0.txt
@@ -0,0 +1,11685 @@
+The Project Gutenberg EBook of History of the Greek Revolution, Volume B, by 
+Spyridon Trikoupis
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.net
+
+
+Title: History of the Greek Revolution, Volume B
+
+Author: Spyridon Trikoupis
+
+Release Date: January 7, 2012 [EBook #38524]
+
+Language: Greek
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HISTORY--GREEK REVOLUTION, VOL B ***
+
+
+
+
+Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for
+his major work in proofreading.
+
+
+
+
+
+Note: The tonic system has been changed from polytonic to
+monotonic. The spelling of the book has not been changed
+otherwise. Bold words are included in &; words in italics in _.
+Pages 274 – 275 are missing. In various places the book had in the
+margin the notation of the month that the event took place. I have
+placed the month within brackets, somewhere near the notation,
+starting a new paragraph.
+
+Σημείωση: Το τονικό σύστημα έχει αλλάξει από πολυτονικό σε
+μονοτονικό. Κατά τα άλλα έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του βιβλίου.
+Λέξεις με έντονους χαρακτήρες περικλείονται σε &, ενώ λέξεις με
+ιταλικούς χαρακτήρες σε _. Λείπουν οι σελίδες 274 – 275. Σε
+διάφορα μέρη, στο περιθώριο, το βιβλίο είχε την ένδειξη του μήνα
+του γεγονότος. Έβαλα την ένδειξη κάπου κοντά στην ένδειξη του
+περιθωρίου, ξεκινώντας κάθε φορά καινούργια παράγραφο.
+
+
+
+
+ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΤΡΙΚΟΥΠΗ
+
+ΙΣΤΟΡΙΑ
+
+ΤΗΣ
+
+ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ
+
+ΕΚΔΟΣΙΣ ΤΡΙΤΗ
+
+ΕΠΙΘΕΩΡΗΘΕΙΣΑ ΚΑΙ ΕΠΙΔΙΟΡΘΩΘΕΙΣΑ ΥΠ' ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΣ
+
+ΤΟΜΟΣ Β'.
+
+
+              «Καλλίστην παιδείαν ηγητέον προς αληθινόν βίον
+           την εκ της πραγματικής ιστορίας περιγιγνομένην εμ-
+              πειρίαν· μόνη γαρ αύτη χωρίς βλάβης από παντός
+            καιρού και περιστάσεως κριτάς αληθινούς αποτελεί
+                                               του βελτίονος.»
+
+                                         Εκ των του ΠΟΛΥΒΙΟΥ.
+
+
+
+ΕΚΔΟΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΣΛΑΝΗΣ
+
+ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ
+
+ΕΚ ΤΟΥ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΥ ΤΗΣ «ΩΡΑΣ»
+
+1888
+
+
+
+
+Π I Ν Α Ξ
+
+
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ'.
+
+Πρόοδος των Τούρκων εν τη Ανατολική Ελλάδι και κυρίευσις της
+πόλεως και του φρουρίου Λεβαδείας. — Συγκρούσεις κατ' εκείνα τα
+μέρη. — Εισβολή του Ομέρπασα Βρυώνη εις Εύβοιαν και Αττικήν. —
+Λύσις της πολιορκίας της ακροπόλεως Αθηνών. — Αποτυχία της εις
+Κάρυστον εκστρατείας των Ελλήνων. . . 1
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΑ'.
+
+Συνάθροισις τουρκικών στρατευμάτων έξωθεν του Κουσαντασίου και
+παθήματα των Χριστιανών κατοίκων της πόλεως ταύτης και των πέριξ.
+— Πλους του τουρκικού στόλου επί την Σάμον και αποτυχούσα
+απόβασις. — Εμφανισμός του ελληνικού στόλου εν τω μεταξύ Σάμου και
+Ασίας πορθμώ, και εμπρησμός εννέα φορτηγών πλοίων τουρκικών. —
+Ματαίωσις της τουρκικής εκστρατείας. — Πόλεμος Τουρκίας και
+Περσίας. . . 12
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΒ'.
+
+Τα μεταξύ Ρωσσίας και Τουρκίας. — Αναχώρησις του εν
+Κωνσταντινουπόλει πρέσβεως του αυτοκράτορος Αλεξάνδρου. . . 19
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΓ'.
+
+Παράδοσις Μονεμβασίας. — Μετάβασις των εν Αρκαδία Τούρκων εις
+Νεόκαστρον και παράδοσις αυτού. . . 42
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΔ'.
+
+Τριπολιτσά και πολιορκία αυτής. — Μάχη Βασιλικών. — Εμφανισμός
+τουρκικού στόλου κατά τα παράλια της Πελοποννήσου. — Λύσις της
+πολιορκίας Κορώνης. — Συμβάντα εν Καλαμάτα και περί τας Πάτρας. —
+Καταστροφή Γαλαξειδίου. — Ναυμαχία έμπροσθεν Ζακύνθου. — Διαγωγή
+του μεγάλου αρμοστού προς τους λαούς των Ιονίων νήσων. — Άλωσις
+Τριπολιτσάς. — Δευτέρα εισβολή Τούρκων εις Σφακιά και άφιξις εις
+Κρήτην του Μιχαήλ Αφεντούλη ως αρχηγού. . . 49
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΕ'.
+
+Σχεδιασθείσα και μη ενεργηθείσα εκστρατεία του Κολοκοτρώνη εις
+Πάτρας. — Αναχώρησις εκ της Ανατολικής Ελλάδος των τουρκικών
+στρατευμάτων. — Είσοδος των Ελλήνων εις την πόλιν των Αθηνών. —
+Δημογεροντικόν σύστημα προ της επαναστάσεως. — Αλέξανδρος
+Μαυροκορδάτος, Θεόδωρος Νέγρης και άλλοι έξωθεν ελθόντες Έλληνες.
+— Σύστασις κεντρικών Αρχών της στερεάς Ελλάδος και της
+Πελοποννήσου. — Συνάθροισις των πληρεξουσίων εν Άργει. —
+Ελληνοαλβανική συμμαχία και λύσις αυτής. . . 78
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΣΤ'.
+
+Ναύπλιον και ατυχής απόπειρα εφόδου. — Τα κατά τας Πάτρας
+συμβάντα. — Φόνος Αντώνη Οικονόμου. — Μετάβασις των πληρεξουσίων
+εις Πιάδαν παρά την Επίδαυρον. — Παράδοσις της Κορίνθου. . . 94
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΖ'.
+
+Επιρροή των αρχόντων και των οπλαρχηγών εν ταις επαρχίαις και
+διενέξεις αυτών. — Η εν Επιδαύρω πρώτη εθνική συνέλευσις. —
+Πολιτικά συστήματα. — Αντιπροσωπική κυβέρνησις και καθίδρυσις
+αυτής εν Κορίνθω. . . 103
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΗ'.
+
+Ατυχής εκστρατεία εις Καρυστίαν και θάνατος Ηλίου Μαυρομιχάλη. —
+Έκπλους του οθωμανικού στόλου και απόβασις στρατευμάτων εις
+Πάτρας. — Ναυμαχία εν τω κόλπω των Πατρών. — Τα μεταξύ του μεγάλου
+αρμοστού των Ιονίων νήσων και του ελληνικού στόλου. — Εκστρατεία
+υπό τον Κολοκοτρώνην εις πολιορκίαν των Πατρών. . . 113
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΘ'.
+
+Καταστροφή της Κασσάνδρας. — Υποταγή του αγίου Όρους. — Καταστροφή
+της Ναούσης και του ελληνικού αγώνος καθ' όλην την Μακεδονίαν. . .
+131
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Λ'.
+
+Καταστροφή του Αλήπασα. — Πολεμικαί προετοιμασίαι Τούρκων και
+Ελλήνων. — Χίος και καταστροφή αυτής. — Κατορθώματα του ελληνικού
+στόλου. . . 139
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΑ'.
+
+Περί των κεντρικών Αρχών της Πελοποννήσου και της στερεάς Ελλάδος
+και των σχέσεων αυτών προς την κυβέρνησιν. — Εκστρατεία Υψηλάντου
+εις Ανατολικήν Ελλάδα. — Ατυχή κινήματα εις άλωσιν Ζητουνίου και
+Πατρατσικίου. — Εκστρατεία Μαυροκορδάτου εις Δυτικήν Ελλάδα. — Τα
+κατά την Κρήτην μετά την εκεί άφιξιν του Αφεντούλη μέχρι μαΐου,
+και θάνατος Βαλέστου. . . 159
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΒ'.
+
+Τα μεταξύ Αρείου πάγου και Οδυσσέως. — Φόνος Νούτσου και Παλάσκα.
+— Ανάκλησις Υψηλάντου. — Οργή της κυβερνήσεως κατά του Οδυσσέως. .
+. 172
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΓ'.
+
+Παράδοσις της ακροπόλεως Αθηνών. . . 179
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΔ'.
+
+Έξοδος των προκρίτων της Πελοποννήσου εις τας επαρχίας επί
+στρατολογία. — Σύστασις βουλευτικής επιτροπής. — Βάπτισις
+Μωαμεθανών. — Σύμβασις περί παραδόσεως Ναυπλίου. — Ιδιαιτέρα και
+μυστική αίτησις αγγλικής προστασίας υπέρ της Πελοποννήσου. — Λύσις
+πολιορκίας Πατρών. . . 184
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΕ'.
+
+Εκστρατεία Αλβανών εις Σούλι. — Πτώσις αυτού και αποκλεισμός
+Κιάφας. — Εκστρατεία υπό τον Μαυροκορδάτον πέραν του Μακρυνόρους.
+— Φθορά της υπό τον Πασάνον μικράς ναυτικής δυνάμεως εν τω
+αμβρακικώ κόλπω. — Μάχαι Κομποτίου, Πλάκας, Φαναρίου, και θάνατος
+Κυριακούλη Μαυρομιχάλη. — Μάχη του Πέτα. . . 190
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΣΤ'.
+
+Εκστρατεία υπό τον Μαχμούδπασαν Δράμαλην εις την Ανατολικήν Ελλάδα
+και την Πελοπόννησον και αποτυχία αυτής. — Τα κατά Εύβοιαν και
+Κρήτην. . . 205
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΖ'.
+
+Τα μετά την μάχην του Πέτα κατά την Δυτικήν Ελλάδα μέχρι της
+πολιορκίας Μεσολογγίου και η εν τούτοις παράδοσις της Κιάφας. . .
+228
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΗ'.
+
+Συγκρούσεις κατά ξηράν έμπροσθεν Ναυπλίου. — Ναυμαχία εν τω
+αργολικώ κόλπω και ανάπλους του τουρκικού στόλου. — Εμπρησμός
+δικρότου εν Τενέδω. — Παράδοσις Ναυπλίου. . . 237
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΘ'.
+
+Τα κατά τον Οδυσσέα. — Αυτοκέλευστος εν Αθήναις συνέλευσις της
+Ανατολικής Ελλάδος μετά την εκείθεν διάβασιν του Δράμαλη. — Τα
+κατά τον Άρειον πάγον. — Κατηγορία του Ιωάννου Λογοθέτου μέλους
+του νομοτελεστικού επί πολιτικώ εγκλήματι. — Νέα εισβολή εχθρών
+υπό τον Κιοσέ - Μεχμέτπασαν εις την Ανατολικήν Ελλάδα και
+αναχώρησις αυτών. . . 252
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Μ'.
+
+Περιγραφή Μεσολογγίου και πολιορκία αυτού. — Αποτυχία της υπό τον
+Βρυώνην εκστρατείας εις Δυτικήν Ελλάδα. . . 262
+
+
+
+
+ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ
+
+
+
+1821
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ'.
+
+
+
+&Πρόοδος των Τούρκων εν τη Ανατολική Ελλάδι και κυρίευσις της
+πόλεως και του φρουρίου Λεβαδείας. — Συγκρούσεις κατ' εκείνα τα
+μέρη — Εισβολή του Ομέρπασα Βρυώνη εις Εύβοιαν και Αττικήν. —
+Λύσις της πολιορκίας της ακροπόλεως Αθηνών. — Αποτυχία της εις
+Κάρυστον εκστρατείας των Ελλήνων.&
+
+ΔΙΑΤΡΙΨΑΝΤΕΣ δε οι Τούρκοι οκτώ ημέρας εν Γραβιά μετέβησαν εις
+Βοδωνίτσαν· οι δε περί τον Οδυσσέα κατέλαβαν το επί της εις
+Λεβαδείαν οδού χωρίον, Καστράκι, διότι προς εκείνο το μέρος ώδευαν
+οι πασάδες. Προτιθέμενοι δε οι Έλληνες πάντοτε να ματαιώσωσι την
+τουρκικήν ταύτην εκστρατείαν, δέον έκριναν, εν ώ οι περί τον
+Οδυσσέα κατείχαν το Καστράκι, οι άλλοι οπλαρχηγοί να κτυπήσωσιν εκ
+δευτέρου το Πατρατσίκι και ν' αναγκάσωσι τον εχθρόν να στραφή εις
+τα οπίσω. Και ο μεν Γκούρας, ο Σκαλτσάς και ο Σαφάκας, οπλαρχηγός
+των Κραβάρων, έχοντες οι τρεις 1200 συνήλθαν εις τον Αετόν άνωθεν
+του Πατρατσικίου επί της Οίτης ίνα πέσωσιν εκείθεν εις την πόλιν,
+συνεννοηθέντες και μετά του Μήτσου Κοντογιάννη. Αλλ' οι
+Πατρατσικιώται Τούρκοι, μαθόντες την εκεί άφιξίν των,
+εξεστράτευσαν υπερδισχίλιοι διά νυκτός απροσδοκήτως υπό τον
+Ντελιχαφέζον, και απέκλεισαν τους περί τον Καλτσάν και τον
+Γκούραν· ακούσας ο Σαφάκας, όστις έτυχε να ήναι εστρατοπεδευμένος
+ολίγον απώτερον των άλλων τον αιφνίδιον τουφεκισμόν έτρεξεν, έλυσε
+τον αποκλεισμόν και έδωκεν ευκαιρίαν τοις συναδέλφοις του να
+φύγωσιν αβλαβείς. Τοιουτοτρόπως εματαιώθη το σχέδιον του
+αντιπερισπασμού.
+
+Διαμείναντες δε οι πασάδες ημέρας τινάς εν Βοδωνίτση εστράτευσαν
+προς την Λεβαδείαν. Τέσσαρας ώρας απέχει της Βοδωνίτσης το
+Καστράκι, όπου ήσαν οι περί τον Οδυσσέα. Οι Τούρκοι, πριν
+προχωρήσωσιν, ηθέλησαν να διασκορπίσωσι τους εκεί· ούτοι δε
+βλέποντές τους επερχομένους απήλθαν αμαχητί. Αλλά προτού ήλθεν εις
+λόγους ο Οδυσσεύς έξωθεν του Δαδίου μετά του γνωστού του Χατσή -
+Αχμέταγα, Κρητός, άλλοτε διοικητού της Λεβαδείας και ακολουθούντος
+ήδη τον Κιοσέ - Μεχμέτπασαν. Η μυστική αύτη συνέντευξις έδωκεν
+αφορμήν να υποπτεύσωσί τινες την προς τον αγώνα διάθεσιν του
+Οδυσσέως, ότε τον είδαν απομακρυνόμενον αμαχητί του Καστρακίου
+όπου ήτο καλώς ωχυρωμένος· αλλ' η λαμπρά αντίστασις του εν Γραβιά
+απεδείκνυε τας υποψίας ταύτας αλόγους. Εν τοσούτω, οι Τούρκοι,
+φθάσαντες έξωθεν της Λεβαδείας την 25 Ιουνίου, παρήγγειλαν τοις εν
+αυτή να προσκυνήσωσιν υποσχόμενοι αμνηστείαν, και μη
+εισακουσθέντες έπεσαν την ακόλουθον αυγήν εις την πόλιν, την
+εκυρίευσαν και έκαυσαν μέρος αυτής. Πολλοί αξιωματικοί και
+στρατιώται του Οδυσσέως, όντες εν τη πόλει, ανέβασαν επί της
+εισβολής των Τούρκων εις το φρούριον και εκλείσθησαν· εκεί
+κατέφυγαν και πολλοί κάτοικοι· οι δε μείναντες εν τη πόλει
+επροσκύνησαν και δεν εκακοποιήθησαν. Αφ' ου δε οι Τούρκοι
+εκυρίευσαν την πόλιν, ο Οδυσσεύς κατέλαβε μετά χιλίων το άνωθεν
+της Λεβαδείας χωρίον Σούρπι όπου ήλθε και ο Γκούρας.
+
+Η δε πρόοδος των εχθρών εν τη Ανατολική Ελλάδι εφόβισεν εις άκρον
+τους Πελοποννησίους, διαδοθέντος λόγου ότι εσκόπευαν να εισβάλωσιν
+εις Πελοπόννησον και ν' αναβώσι και εις Τριπολιτσάν προς
+διασκορπισμόν των περί αυτήν. Εις εμπόδιον δε του κακού τούτου
+απεσπάσθησαν των στρατοπέδων της Πελοποννήσου ο Ηλίας Μαυρομιχάλης
+και ο Νικήτας· ούτοι, φθάσαντες εις τον ισθμόν και μαθόντες, ότι
+οι εχθροί διέτριβαν εισέτι εν Λεβαδεία εξ αιτίας της αντιστάσεως
+των εν τω φρουρίω, παρέλαβαν εκ των πολιορκούντων την Κόρινθον
+τους Υδραίους, τους Ποριώτας, καί τινας των Δερβενοχωριτών, και
+επορεύθησαν εις Γρανίτσαν, χωρίον κείμενον άνωθεν της Λεβαδείας
+και ανατολικώτερον του Σουρπίου. Φιλότιμοι και φιλοκίνδυνοι οι δύο
+Πελοποννήσιοι αρχηγοί ηθέλησαν να διακριθώσιν εξ αυτής της αρχής
+διά τινος ανδραγαθήματος, και χωρίς να προειδοποιήσωσι τον Οδυσσέα
+έπεσαν επί τους εν Λεβαδεία εχθρούς, αλλ' αντί να βλάψωσιν,
+εβλάφθησαν μεγάλως υπό του εχθρικού ιππικού και εφονεύθησαν 20 των
+περί αυτούς, εν οις και ο Κυριάκος Δουζίνας· θα εβλάπτοντο δε έτι
+μάλλον, αν ο Οδυσσεύς και ο Γκούρας, ιδόντες την συμπλοκήν, δεν
+κατέβαιναν από του χωρίου, όπου εστρατοπέδευαν, και δεν τους
+ωπισθοφυλάκουν. Μετά την ατυχή ταύτην συμπλοκήν μετέβησαν οι
+Πελοποννήσιοι εις Σούρπι, όπου ανέβησαν και οι περί τον Οδυσσέα
+και Γκούραν. Την δε επιούσαν ήλθεν άλλη πελοποννησιακή βοήθεια υπό
+τον Κυριακούλην Μαυρομιχάλην, και τον Τσαλαφατίνον· και ούτος μεν
+ετοποθετήθη όπου ήσαν οι λοιποί Πελοποννήσιοι, ο δε Κυριακούλης
+κατέλαβε την Πέτραν δύο ώρας απέχουσαν της Λεβαδείας επί της
+μεταξύ ταύτης και των Θηβών οδού, αλλά δεν εδυνήθη να ενδιαμείνη
+επελθόντων των εχθρών και μετέβη εις τα χωρία των Θηβών, Κρεκούκι
+και Κόκλα. Το σχέδιον των έξωθεν της Λεβαδείας Ελλήνων ήτο να
+συνεννοηθώσι μετά των εν τω φρουρίω, και να πέσωσιν αίφνης οι μεν
+εντεύθεν οι δε εκείθεν επί τους εν τη πόλει εχθρούς.
+Συνεξεστράτευε μετά των Τούρκων ο οπλαρχηγός Χρήστος Παλάσκας, εις
+ον και οι εκτός της πόλεως Έλληνες και οι εν τω φρουρίω, έχοντες
+πλήρη πίστιν, ανεκάλυπταν τα σχέδιά των· ανταπεκρίνοντο δε και δι'
+αυτού εν αγνοία των Τούρκων και εδέχοντο τας συμβουλάς του πάντη,
+ανυπόπτως. Αφ' ού δε απεφάσισαν να εφορμήσωσιν όλοι εκ συμφώνου
+επί τους εχθρούς εν ρητή νυκτί, επλησίασαν ησύχως οι έξωθεν προς
+την πόλιν διηρημένοι εις διάφορα σώματα και εκ διαφόρων μερών·
+αλλ' αίφνης έπεσαν τουφεκίαι μηδενός ειδότος πόθεν και πώς. Το
+περιστατικόν τούτο ανέβαλε την εκτέλεσιν του σχεδίου της επιθέσεως
+εις άλλην νύκτα· αλλ' οι πασάδες, μαθόντες την επαύριον τα της
+νυκτός, έπεσαν εις Σούρπι πριν φέξη, κοιμωμένων ανυπόπτως των
+Ελλήνων, εσκότωσαν τους έμπροσθεν του χωρίου σκοπούς, επάτησαν το
+χωρίον, διεσκόρπισαν τους εκεί και τους ηνάγκασαν ν' αναβώσιν εις
+το άνωθεν αυτού όρος. Καθ' ην δε ώραν οι Τούρκοι ώρμησαν εις το
+χωρίον, οι εν τω φρουρίω στρατιώται πάσχοντες προ ημερών
+σιτοδείαν, έδραξαν την ευκαιρίαν, και εξήλθαν δρομαίοι· οι δε
+εναπομείναντες, άνδρες, γυναίκες και παιδία, παρεδόθησαν δια της
+μεσιτείας του Παλάσκα. Τοιουτοτρόπως οι Τούρκοι εκυρίευσαν το
+φρούριον (α). Οι δε εκ Σουρπίου διωχθέντες κατέφυγαν όλοι εις το
+μοναστήριον του οσίου Λουκά και εκείθεν διεχωρίσθησαν· και ο μεν
+Οδυσσεύς ώδευσε την οδόν του Ζητουνίου επί λόγω να εμποδίση τας
+εκείθεν μετακομιζομένας τροφάς, οι δε Πελοποννήσιαι μετέβησαν εις
+Κρεκούκι και Κάζαν, και ενεσκήνωσαν φοβούμενοι μη προχωρήσωσιν οι
+εχθροί προς τον ισθμόν μετά την άλωσιν του φρουρίου της Λεβαδείας.
+Διά τον αυτόν φόβον συνέρρευσαν επί του ισθμού και άλλα
+πελοποννησιακά στρατεύματα υπό τον Πάνον Κολοκοτρώνην, τον
+Σολιώτην, τον Δικαίον και τον Αντωνάκην Μαυρομιχάλην· συνηνώθη
+μετ' ολίγον και ο Κυριακούλης αφήσας εν Κρεκουκίω ως προφυλακήν
+τον ανεψιόν του Ηλίαν, τον Τσαλαφατίνον και τους προ ολίγου
+ελθόντας Πετμεζάδας.
+
+Μετά δε την παράδοσιν του φρουρίου της Λεβαδείας, οι Τούρκοι
+βουλήν έβαλαν να προσελκύσωσι τους Έλληνας φερόμενοι φιλανθρώπως
+επ' ελπίδι να σβέσωσι την φλόγα της επαναστάσεως· δια τούτο δεν
+επείραξαν τους προσκυνήσαντας, κατέστησαν εν τη πόλει τας συνήθεις
+Αρχάς, ήγουν, τον βοϊβόδαν, τον καδήν, και τους προεστώτας, και
+διέσπειραν αμνηστήρια εις τα πέριξ χωρία. Την αυτήν πολιτικήν
+επολιτεύθησαν και προς τους κατοίκους της επαρχίας των Θηβών·
+εφρόντισαν δε συγχρόνως να διαλύσωσι και τα άλλα ενυπάρχοντα
+ελληνικά στρατόπεδα και να εμποδίσωσι την σύστασιν νέων. Επί τω
+σκοπώ τούτω ενεκρίθη ο μεν Μεχμέτπασας να μείνη εν ταις επαρχίαις
+Λεβαδείας και Θηβών και να διατηρή ελευθέραν την κοινωνίαν των
+μερών εκείνων και των έξω εις ανεπηρέαστον εισβολήν νέων δυνάμεων
+και εις τροφαγωγίαν, ο δε Βρυώνης να μεταβή εις Εύβοιαν προς
+αναδούλωσίν της, και εκείθεν εις Αθήνας προς λύσιν της πολιορκίας
+της κινδυνευούσης ακροπόλεως. Κατά το σχέδιον δε τούτο έστειλεν ο
+Μεχμέτης στρατεύματα επί τους κατέχοντας το Κρεκούκι Έλληνας και
+τους απεδίωξεν επί της πρώτης ορμής. Οι Έλληνες επανήλθαν εις το
+χωρίον μετ' ολίγον, επολέμησαν, και πλήρεις θάρρους κατέβησαν
+πολεμούντες και εις την πεδιάδα, όπου το εχθρικόν ιππικόν τους
+έτρεψε πάλιν εις φυγήν και εσκότωσεν 27.
+
+Μετ' ολίγας δε ημέρας οι αυτοί Τούρκοι εκτύπησαν το μοναστήριον
+του αγίου Ηλίου, το αντικρύ της πόλεως των Θηβών, κατεχόμενον υπό
+των Ελλήνων, αλλ' απεκρούσθησαν· έκαυσαν έπειτα την Βίλιαν και
+εξηκόντισαν τους εκεί Έλληνας· εκίνησαν μετά ταύτα κατά του
+μοναστηρίου του αγίου Μελετίου κατεχομένου υπό Ελλήνων. Άνωθεν
+αυτού εκλείσθησαν 70 Έλληνες εντός προμαχώνος· και επειδή εκ της
+κατοχής αυτού εκρέματο η ασφάλεια του μοναστηρίου, ο Ηλίας
+Μαυρομιχάλης, όστις κατείχεν άλλην θέσιν και επολέμει ευτυχώς,
+φοβηθείς μη δειλιάσωσιν οι εντός αυτού πολεμούντες, έτρεξε διά
+μέσου των εχθρών ξιφήρης, εισεπήδησεν εις τον προμαχώνα, και ούτω
+και ο προμαχών διετηρήθη, και οι Τούρκοι, πυρ βαλόντες εις το
+μοναστήριον, έφυγαν· έφυγαν μετά ταύτα και οι Έλληνες. Εν τοσούτω
+βλέποντες οι Πελοποννήσιοι ότι αυτοί μεν απέμειναν ολίγοι, οι δε
+εχθροί ήσαν και πολλοί και δυνατοί ως έχοντες και ιππικόν,
+ωπισθοδρόμησαν προς τον ισθμόν πλησίον των εκεί σταθμευόντων
+συναδέλφων των, και έπαυσεν έκτοτε πάσα Τούρκων και Ελλήνων
+σύγκρουσις κατ' εκείνα τα μέρη. Και ταύτα μεν έπραττε το υπό τον
+Μεχμέτην εν ταις επαρχίαις Θηβών και Λεβαδείας μείναν στράτευμα· ο
+δε Βρυώνης μετέβη μετά δισχιλίων εις Εύβοιαν.
+
+Επί της παραλίας της νήσου ταύτης και αντικρύ της νήσου Σκύρου
+κείται η Κούμη (Κύμη). Αν και μακράν των αποστατησάντων μερών της
+Ευβοίας, έδραξαν τα όπλα και αύτη και τα πέριξ χωρία μετά τινας
+ημέρας αφ' ού απεστάτησεν η Λίμνη. Κατ' εκείνας τας ημέρας
+περιήρχετο τας νήσους του Αιγαίου ο επίσκοπος Καρύστου Νεόφυτος,
+στρατολογών και προετοιμάζων ναυτικήν δύναμιν εις επανάστασιν της
+επισκοπής του. Οι Κουμιώται μαθόντες ότι ο Καρύστιος Ομέρμπεης
+ητοιμάζετο να κινηθή κατ' αυτών, έγραψαν τω επισκόπω να τοις
+στείλη δύναμιν. Οι πρόκριτοι της Άνδρου, όπου ευρέθη τότε ο
+επίσκοπος, διατηρούντες δύο πλοία εν τω μεταξύ Καφηρέως και της
+νήσου των πορθμώ προς φύλαξιν από ενδεχομένης μεταβιβάσεως
+τουρκικών δυνάμεων εκ Καρύστου εις την νήσον, τα διέταξαν επί τη
+αιτήσει του επισκόπου να μεταβιβάσωσιν εις Κούμην τινάς στρατιώτας
+ευρισκομένους εν Γαβρειώ, κώμη και λιμένι της νήσου των, τους
+πλείστους Ανδρίους, εν οις καί τινες μοναχοί. Αλλ' εν ώ έπλεαν
+ούτοι υπό την οδηγίαν του επισκόπου προς την κινδυνεύουσαν
+κωμόπολιν, ο Ομέρμπεης εκτύπησε τους Κουμιώτας κατά τα Λέπουρα,
+τους ενίκησε, τους διεσκόρπισεν, εφόνευσε τον γενναίον αρχηγόν των
+Γεωργάκην Ιωάννου Παπά, έκαυσε και ελεηλάτησε την Κούμην, και
+ούτως οι εκπλεύσαντες υπό τον ατυχή επίσκοπον επανήλθαν άπρακτοι
+εις τον Γαβρειόν.
+
+Ο δε Βρυώνης εστράτευσε την επαύριον της εις Χαλκίδα εισόδου του,
+ό εστι την 15 Ιουλίου, επί τους εν Βρυσακίοις ωχυρωμένους. Πολλοί
+ήσαν οι εκεί Έλληνες· αλλά την παραμονήν της μάχης ο αρχηγός
+Αγγελής Ν. Γοβρίνας, διαλέξας 300 τους ανδρειοτέρους, τους
+εκράτησε, τους δε λοιπούς απέστειλεν εις άλλην ακινδυνοτέραν
+θέσιν. Προς ενδυνάμωσιν δε των Βρυσακίων ελλιμένιζαν εκεί πλοία
+της Λίμνης και το υπό τον πλοίαρχον Αλέξανδρον Κριεζήν Υδραϊικόν
+εξ ού απεβιβάσθη έν κανόνι. Η θέσις αύτη ήτο καταλληλοτάτη εις
+ασφάλειαν των Ελλήνων, παρόντων πλοίων· διότι, και αν υπερίσχυεν ο
+εχθρός, κατέφευγαν εις αυτά· δια τούτο, αν και ήσαν τόσον ολίγοι,
+ενδιέμειναν ακλόνητοι και άφοβοι αφ' ού είδαν παμπληθείς εχθρούς
+επερχομένους και σύροντας κανόνια εις καταστροφήν των οχυρωμάτων.
+Ο Αγγελής είχε δώσει άλλοτε δείγματα ανδρίας, ως είς των
+αυτοπροαιρέτως κλεισθέντων και ανδραγαθησάντων εν τω ξενοδοχείω
+της Γραβιάς. Ούτος, διαθέσας τα της μάχης ως έπρεπε, και παρών
+όπου ήτον ο μεγαλείτερος κίνδυνος, ενέπνεε μέγα θάρρος και έδιδε
+χρηστάς ελπίδας. Εν τω μεταξύ δε της μάχης οι ιερείς φορούντες τας
+στολάς των και ιστάμενοι εν μέσω των πολεμιστών εδέοντο ψάλλοντες
+μεγαλοφώνως το «Σ ώ σ ο ν –
+Κ ύ ρ ι ε - τ ο ν - λ α ό ν - σ ο υ».
+
+Οι Τούρκοι απηλπίσθησαν του να διασκορπίσωσι τους ολίγους Έλληνας·
+και επειδή πολλοί εφονεύοντο ως εκτεθειμένοι, και ουδένα των
+Ελλήνων εφόνευαν ως υπό την σκέπην οχυρωμάτων, εστράφησαν μετά
+δίωρον μάχην εις τα οπίσω άπρακτοι, κατησχυμένοι και
+καταδιωκόμενοι, αφήσαντες καθ' οδόν δύο κανόνια.
+
+[Μάιος] Οι δε Αθηναίοι Τούρκοι, αφ' ού απεκλείσθησαν εν τη
+ακροπόλει, είδαν, ότι μόνη ελπίς προς λύσιν της πολιορκίας ήτον η
+έξωθεν βοήθεια. Επί τω σκοπώ τούτω 15 των εγκλείστων υπό την
+οδηγίαν του επ' ανδρία γνωστού Μεχμετάκου εξήλθαν κρυφίως δια
+νυκτός την 15 μαΐου, διέβησαν αταράχως και αβλαβώς δια μέσου των
+εχθρών κοιμωμένων και μη εχόντων νυκτοφυλακάς, κατέβησαν εις τους
+τρεις Πύργους, και διεβιβάσθησαν εις Κάρυστον και εκείθεν εις
+Χαλκίδα όπου παρέστησαν την δεινήν θέσιν της ακροπόλεως και
+εζήτησαν τα προς σωτηρίαν των εν αυτή. Η δε ελπίς της έξωθεν
+βοηθείας εθάρρυνε τους εγκλείστους εις το ν' αντέχωσι γενναίως και
+να μη εισακούωσι τους εχθρούς προσκαλούντας αυτούς να παραδοθώσιν.
+
+Αρξαμένου δε του ραμαζανίου, ό εστι την 27, έπραξαν οι έγκλειστοι
+έργον φιλάνθρωπον· απέλυσαν 30 Ελληνίδας και εζήτησαν εις
+ανταλλαγήν τους εν τοις προξενείοις οικείους των· αλλά δεν
+εισηκούσθησαν, διότι οι Έλληνες απέδωκαν την απόλυσιν εις την
+επικρατούσαν εν τη ακροπόλει σπάνιν των τροφών μάλλον ή εις
+φιλανθρωπίαν. Την 30 οι Τούρκοι εξήλθαν εις αρπαγήν τροφών, αλλ'
+απεκρούσθησαν και εφονεύθησαν εξ αυτών δύο.
+
+[Ιούνιος] Είπαμεν, ότι το συντελεστικώτερον εις την πτώσιν του
+φρουρίου των Αθηνών ήτον η αφαίρεσις του εν τω παρατειχίσματι
+νερού· επειδή η χρήσις των κανονίων εδείχθη ανωφελής, οι Αθηναίοι
+έσκαψαν υπό το παρατείχισμα υπόνομον, και την 9 Ιουνίου, καθ' ην
+απεφάσισαν να την ανάψωσιν, εχύθη όλη η πόλις υπό την ακρόπολιν
+προς τον ναόν του Ολυμπίου Διός εις θέαν της εκραγής. Αλλ' οι
+Έλληνες, πρωτόπειροι των τοιούτων εργασιών, άναψαν την υπόνομον
+πριν την υποσκάψωσιν όσον έπρεπε, και η εκραγή δεν επήλθεν· επί τη
+αποτυχία δε ταύτης επεχείρησαν να υποσκάψωσιν άλλην· ανησύχαζαν δε
+μεγάλως μαθόντες την είσοδον των τουρκικών δυνάμεων εις Βοιωτίαν
+διότι εντός ολίγου θα ήρχοντο και εις Αθήνας, διά τούτο
+κατεγίνοντο παντοίοις τρόποις να κυριεύσωσιν όσον τάχιον την
+ακρόπολιν και ασφαλισθώσιν εν αυτή.
+
+Κατ' εκείνας τας ημέρας έφθασεν εις Αθήνας η χαροποιά είδησις της
+αποβάσεως του Δημητρίου Υψηλάντου εις Πελοπόννησον.
+
+Αδιαφιλονείκητος α υ θ έ ν τ η ς - τ ο υ - τ ό π ο υ εθεωρείτο
+εκτός της Πελοποννήσου ο Υψηλάντης ως ανεφέραμεν. Αν δε και ο
+ατυχής αδελφός του Αλέξανδρος μετά τα αλλεπάλληλα παθήματά του
+είχε φυλακισθή, εφημίζετο πανταχόθεν και επιστεύετο, ότι παντού
+κατετρόπωσε τους εχθρούς, ότι εκίνησεν εις επανάστασιν τους λαούς
+Σερβίας και Βουλγαρίας, ότι επέρασε τον Δούναβιν, ότι εκυρίευσε
+την Αδριανούπολιν και ότι ήτο προ των θυρών της Κωνσταντινουπόλεως
+μετά μυριάδων. Η ψευδής αύτη αλλά σωτήριος κατ' εκείνας τας
+περιστάσεις φήμη και τον αγώνα εις άκρον ενίσχυε, και το
+Υψηλαντικόν όνομα υπερεμεγάλυνε. Διά τους λόγους τούτους έσπευσαν
+οι Αθηναίοι να στείλωσι προς τον Δημήτριον Υψηλάντην πρέσβεις
+προσφέροντες αυτώ την υπόκλισίν των και αιτούμενοι αντιπρόσωπόν
+του ως διοικητήν του τόπου. Ο διορισμός εν εκείνοις τοις καιροίς
+διοικητού ήτο τόσον αναγκαιότερος, καθ' όσον ανεφύησαν μεταξύ των
+Αθηναίων και του Χατσή - Μελέτη τοιαύτης φύσεως έριδες και
+διαιρέσεις, ώστε κίνδυνος ήτο μη επέφεραν εγχώριον σύγκρουσιν. Η
+εκλογή του Υψηλάντου έπεσεν επί τον Λιβέριον Λιβερόπουλον, όστις
+αναχωρήσας εκ Τρικόρφων ως πληρεξούσιος του πληρεξουσίου του
+γενικού επιτρόπου της υπερτάτης Αρχής, έφθασε την 29 εις Πειραιά
+όπου κατέβησαν προς υποδοχήν του και οι πολίται και τα στρατεύματα
+και τον συνώδευσαν εις την πόλιν φορούντα την ιερολοχιτικήν
+στολήν, ην εφόρουν ο Υψηλάντης και όλοι οι οπαδοί του. Τοιαύτη δε
+ήτον η τότε εν ονόματι του Υψηλάντου ενεργουμένη εξουσία εκτός της
+Πελοποννήσου, ώστε ο Χατσή - Μελέτης, ο προ μιας ημέρας απειλών να
+θύση και απολέση, άμα έλαβε την διαταγήν του Λιβερίου,
+εξεστράτευσεν ευπειθέστατος εις Θήβας προς αντίκρουσιν του προς
+την Αττικήν προχωρούντος εχθρού.
+
+Δίμηνον μόλις παρήλθεν αφ' ού απεκλείσθησαν οι Τούρκοι εν τη
+ακροπόλει, και η τροφή και η πόσις, αι εισκομισθείσαι αρξαμένου
+του αποκλεισμού, εξέλειψαν. Μη έχοντες δε κοινωνίαν μετά των έξω,
+και ακούοντες τους Έλληνας μεγαλορρημονούντας εφοβούντο ξένων
+επέμβασιν και ήσαν εις άκρον περίλυποι. Τόσον δε υπώπτευαν ότι ο
+αγών των Ελλήνων εστηρίζετο υπό των ευρωπαίων, ώστε, βλέποντες
+μεταξύ των πολιορκητών πολλούς φραγκοφορούντας, δις ηρώτησαν τους
+εν τη πόλει προξένους, αν οι Φράγκοι Βασιλείς εκήρυξαν πόλεμον
+κατά της Τουρκίας· εξ αιτίας δε του αποκλεισμού των ούτε τας εν τη
+γειτονεία προόδους των ομοπίστων αυτών εγίνωσκαν.
+
+[Ιούλιος] Εστερημένοι τροφών και ειδήσεων εξήλθαν την νύκτα της 2
+Ιουλίου επί αρπαγή τροφών και επί αιχμαλωσία τινός εις γνώσιν των
+πραγμάτων, και έπεσαν εν πρώτοις επί τους κατέχοντας το αντικρύ
+του θεάτρου του Βάκχου κανονοστάσιον Κείους, μετά ταύτα επί τους
+Αιγινήτας και τελευταίον επί τους άνωθεν του λόφου του Μουσείου
+Υδραίους. Και οι μεν Κείοι διεσκορπίσθησαν, έχασαν την σημαίαν των
+και μετέβησαν εις Κερατιάν αντικρύ της πατρίδος των· έπαθαν και οι
+Αιγινήται, και έχασαν και αυτοί την σημαίαν των, αλλά την
+ανέκτησαν και διετήρησαν την θέσιν των. Μόνοι οι Υδραίοι
+υπερίσχυσαν και απώθησαν τους εχθρούς. Κατά δε την έξοδον ταύτην
+εφονεύθη ανδρείος τις και ορμητικός άραψ, ούτινος την κεφαλήν
+έκοψαν οι Έλληνες κατά την βάρβαρον τουρκικήν συνήθειαν και
+ανεστήλωσαν επί του Μουσείου χαίροντες· αλλ' η χαρά ετράπη εις
+λύπην· διότι οι εν τη ακροπόλει Τούρκοι, αγανακτήσαντες επί τω
+θεάματι, ανεβίβασαν από της φυλακής την αυτήν ώραν τους 10
+Χριστιανούς, ους άλλοτε απήγαγαν εις το φρούριον, έκοψαν τας
+κεφαλάς των και τας ανεστήλωσαν κατέναντι των Ελλήνων. Οι Έλληνες
+εμάνησαν ιδόντες το γεγονός, και μη δυνάμενοι ν' αποκεφαλίσωσι
+τους αποκεφαλιστάς των συγγενών και φίλων ώρμησαν εις την οικίαν
+του αυστριακού προξένου, Γροπίου, ούτινος η φιλανθρωπία
+διεφύλαττεν αβλαβείς 15 Τούρκους άνδρας και γυναίκας παραδοθέντας
+αυτώ επί της εισβολής των Ελλήνων παρά των προεστώτων των Αθηνών.
+Αντέστη ο γενναίος και συνετός πρόξενος (β), έφθασεν εν καιρώ και
+ο Λιβέριος, και το πλήθος καθησύχασε βεβαιωθέν ότι οι προεστώτες,
+οι άλλοτε εις το φρούριον αναβιβασθέντες, δεν ήσαν μεταξύ των
+αποκεφαλισθέντων.
+
+Η βδελυρά πράξις του αποκεφαλισμού και η βδελυρωτέρα της θεατρικής
+επιδείξεως της αποκοπείσης κεφαλής επροξένησαν τον άδικον και
+απρομελέτητον αποκεφαλισμόν 10 Ελλήνων· παρ' ολίγον δε και πολλών
+άλλων αθώων.
+
+Την δε 9 έμαθαν οι Έλληνες, ότι οι εχθροί εξεστράτευσαν εις
+Αθήνας. Επί τη ειδήσει ταύτη άνδρες, γυναίκες, παιδία εσκέπασαν
+την προς τον Πειραιά οδόν καταφυγόντες εις τρία εν τω λιμένι
+εμπορικά πλοία υπό σημαίαν ολλανδικήν, και εις έν υπό ελληνικήν,
+και αποκομισθέντες οι μεν εις Σαλαμίνα, οι δε εις Αίγιναν. Οι
+Υδραίοι μετέφεραν και ούτοι επί του πλοίου των το επί του Μουσείου
+κανόνι και ουδείς είχε διάθεσιν ν' αντισταθή. Οι δε εν τη
+ακροπόλει πεινώντες και διψώντες Τούρκοι έβλεπαν την κίνησιν, αλλ'
+ηγνόουν την μέλλουσαν ευτυχίαν των· εφοβούντο δε και αν ήρχετο
+έξωθεν βοήθεια, μη δεν τους επρόφθανε ζώντας· διά τούτο ηθέλησαν
+να ωφεληθώσιν εκ της άνω κάτω κινήσεως των εχθρών, και την 14, δύο
+ώρας προ της μεσημβρίας, ήνοιξάν τινα πυλίδα και εξήλθαν προς το
+μέρος του Ιλισσού άνδρες, γυναίκες και παιδία επί αρπαγή τροφών·
+οι πλείστοι δε έπεσαν εις τα αλώνια προς τον ναόν του ολυμπίου
+Διός, όπου ήσαν αι θημωνιαί· και οι μεν επροχώρησαν είς τινα κήπον
+προς εκείνο το μέρος, τινές δε εισήλθαν και εις αυτήν την πόλιν.
+Οι Έλληνες, οίτινες ητοιμάζοντο να εγκαταλείψωσι την πόλιν,
+ιδόντες ότι οι Τούρκοι τους κατεφρόνουν και παρόντας, επέπεσαν
+φιλοτιμηθέντες, και τουφεκίζοντες τους ηνάγκασαν να καταφύγωσι
+πάλιν διά της αυτής πυλίδος εις την ακρόπολιν, όπου πολλοί
+μετέφεραν επί των ώμων γεννήματα και οπώρας. Οι Τούρκοι έκαυσαν
+συγχρόνως την υπό τον ναόν του Βάκχου εκκλησίαν του αγίου
+Γεωργίου, και συνέκαυσαν τους εν αυτή ολίγους Έλληνας φρουρούς
+προτιμήσαντας ν' αποθάνωσιν εν μέσω της φλογός ή να παραδοθώσιν·
+εφονεύθησαν δε την ημέραν εκείνην 30 Τούρκοι, εξ ών οι πλείστοι
+γυναίκες και παιδία και 7 Έλληνες· επληγώθη εις τον πόδα και ο
+Δήμος Βασιλείου μαχόμενος γενναίως· μετακομισθείς δε εις Αίγιναν
+προς θεραπείαν απέθανε.
+
+Μετά δε την μάχην των Βρυσακίων ο Βρυώνης δεν ηθέλησε να
+χρονοτριβήση εν Ευβοία εξ αιτίας της δεινής θέσεως της ακροπόλεως
+των Αθηνών, και συμπαραλαβών τον Ομέρμπεην ελθόντα εις Χαλκίδα αφ'
+ού κατηρήμωσε την Κούμην, εξεστράτευσεν εις Αθήνας την επαύριον
+της μάχης των Βρυσακίων και έφθασε την 17 εις Λιάτανι 8 ώρας
+μακράν των Αθηνών, όπου και διενυκτέρευσεν· η δε προσέγγισίς του
+απεδίωξε τους εις αντίστασιν προκαταλαβόντας την θέσιν εκείνην
+Έλληνας. Την αυτήν ημέραν επήραν οι Αιγινήται το κανόνι των και
+ανεχώρησαν εις τα ίδια. Την δε 19 η πόλις εγκατελείφθη παρά πάντων
+εκτός τινων δυστυχών γερόντων και γραιών, μη δυναμένων διά την
+προβεβηκυίαν ηλικίαν των να μετατοπίσωσι. Τη 20 οι Τούρκοι
+εστρατοπέδευσαν εν τη παρά την πόλιν θέσει των Πατησίων, και
+έστειλαν ιππείς προς κατασκόπευσιν της πόλεως, υπό την οδηγίαν των
+πρό τινος καιρού επί βοηθεία μεταβάντων από της ακροπόλεως εις
+Εύβοιαν Αθηναίων Τούρκων. Κατόπιν αυτών εισήλθαν εις την πόλιν και
+ο πασάς και ο μπέης και όλα τα στοχεύματα, άτινα διόλου αχαλίνωτα
+έκαιαν υπό τους οφθαλμούς των αρχηγών, ελαφυραγώγουν, έσφαζαν και
+ουδ' αυτά τα προξενεία εσέβοντο, αν και επ' αυτών εκυμάτιζεν η
+σημαία των βασιλέων των.
+
+Τοιουτοτρόπως ελύθη η πρώτη πολιορκία των Αθηνών διαρκέσασα από
+της 25 απριλίου μέχρι της 20 Ιουλίου· και οι Αθηναίοι οι μεν
+κατέφυγαν εις Αίγιναν και Σαλαμίνα, οι δε μετέβησαν εις τα επί του
+Ισθμού στρατόπεδα.
+
+Καθ' όν δε καιρόν διέτριβεν εν Αθήναις ο Ομέρμπεης, ο άοκνος
+επίσκοπος Νεόφυτος απέπλευσε του Γαβρειού εις κυρίευσιν της
+Καρύστου μεθ' ικανών ακολούθων προσορμηθείς δε εις Αλιβέρι, χωρίον
+επί του πορθμού μεταξύ Καρύστου και Χαλκίδος, ηνώθη μετά των εκεί
+συνηγμένων Κουμιωτών και άλλων· και αυτός μεν ανεχώρησεν εις το
+στρατόπεδον των Βρυσακίων προς σύσκεψιν, το δε στράτευμα διετάχθη
+να μεταβή εις Στούρα (Στύρα) και οχυρωθή, μέχρι της επιστροφή του.
+Αλλ' ο Ομέρμπεης, μαθών τα κινήματα ταύτα, μετέβη μετά 300
+επιλέκτων εις Χαλκίδα και εκείθεν εις Κάρυστον. Η είδησις του
+ερχομού του διέλυσεν αύτη και μόνη το διά τόσων μόχθων του
+επισκόπου συναχθέν κατά τα Στούρα στράτευμα· και οι μεν νησιώται
+επέβησαν εις τα πλοία, οι δε λοιποί ανέβησαν εις τα όρη· αλλά
+φιλοτιμηθέντες ούτοι επανήλθαν μετ' ολίγον εις το πεδίον της
+μάχης, και οι εις άκρον προ μικρού δειλοί εφάνησαν υπέρ το δέον
+τολμηροί ένεκα της απειρίας των· ώστε, αντί να προφυλάττωνται
+πολεμούντες όπισθεν πετρών κατά την ελληνικήν συνήθεια, ώρμησαν
+κατά πρόσωπον του εχθρού ερχομένου τουφεκίζοντες και αλαλάζοντες.
+Οι εχθροί τους έτρεψαν, τους κατεδίωξαν, και τους ηνάγκασαν να
+ριφθώσιν εις την θάλασσαν και διασωθώσιν εις τα πλοία· 30 εξ αυτών
+εφονεύθησαν και επνίγησαν, 15 δε μόνοι Σλαβούνοι, οχυρωθέντες ως
+έπρεπεν, επέμειναν πολεμούντες και αβλαβείς μέχρι τέλους
+διέμειναν, χάρις εις τον εμπειροπόλεμον αυτών αρχηγόν, τον
+μονόφθαλμον Ράδον. Η τροπή αύτη αυτή των Ελλήνων συνέβη την 12
+αυγούστου.
+
+
+
+1821
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΑ'.
+
+
+
+&Συνάθροισις τουρκικών στρατευμάτων έξωθεν του Κουσαντασίου και
+παθήματα των Χριστιανών κατοίκων της πόλεως ταύτης και των πέριξ.
+— Πλους του τουρκικού στόλου επί την Σάμον και αποτυχούσα
+απόβασις. — Εμφανισμός του ελληνικού στόλου εν τω μεταξύ Σάμου και
+Ασίας πορθμώ, και εμπρησμός εννέα φορτηγών πλοίων τουρκικών. —
+Ματαίωσις της τουρκικής εκστρατείας — Πόλεμος Τουρκίας και
+Περσίας.&
+
+Αι εις τα αντικρύ παράλια της Ασίας τολμηραί αποβάσεις των Σαμίων
+και αι εις τα ενδότερα ευτυχείς επιδρομαί των ηνάγκασαν την Πύλην
+να κινήση κατά της νήσου εκείνης δυνάμεις και διά ξηράς και διά
+θαλάσσης· διότι, εκτός των εις καθυπόταξίν της άλλων αιτιών, οι
+Ασιανοί Τούρκοι εδυσκολεύοντο να εκστρατεύσωσιν εις τα εν
+επαναστάσει απώτερα μέρη της Ελλάδος, αν δεν απηλλάττετο πρώτον ο
+τόπος των του προ των θυρών δεινού τούτου εχθρού, δεινοτέρου ημέρα
+τη ημέρα καθισταμένου. Προς τον σκοπόν τούτον κατέβαιναν αντικρύ
+της Σάμου πολλά στρατεύματα, και ανεμένετο και ο οθωμανικός
+στόλος.
+
+Περί δε τα τέλη του απριλίου ο Γεώργιος Λογοθέτης, ο επί της
+επαναστάσεως μετονομασθείς Λυκούργος, προ επτά ετών διατριβών εν
+Σμύρνη, επανήλθεν εις την πατρίδα του την Σάμον. Άνθρωπος
+δραστήριος και επιχειρηματίας, έχων γνώσιν και γραμμάτων και
+πραγμάτων, ετέθη διά μιας υπεράνω των συμπατριωτών του και
+ησχολήθη να οργανίση το πολιτικόν και το στρατιωτικόν, καταστήσας
+εν μεν τοις χωρίοις εφόρους επέχοντας και τόπον ειρηνοδικών, εν δε
+τη πρωτευούση βουλήν εξ αντιπροσώπων παντός χωρίου και τρεις
+γενικούς εφόρους εκπληρούντας και τα καθήκοντα γενικού
+δικαστηρίου· ωργάνισε και τέσσαρας χιλιαρχίας. Επί σκοπώ δε να
+εκπλήξη τον λαόν και διεγείρη και άμιλλαν παρά τοις φιλοτιμοτέροις
+των Σαμίων, διέταξεν όλοι οι αξιωματικοί να φορώσι διακριτικά
+σημεία, οι δε χιλίαρχοι χρυσάς επωμίδας.
+
+Εν τοσούτω συνήχθησαν κατά την δοθείσαν διαταγήν αντικρύ της Σάμου
+πάμπολλα στρατεύματα διά την μελετωμένην εκστρατείαν υπό τας
+διαταγάς του Ελέζογλου, διοικητού της παραλίου πόλεως του
+Κουσαντασίου και των περιχώρων, θέλουσα δε να εξάψη η Πύλη έτι
+μάλλον τον φανατισμόν των πιστών και ερεθίση την άπληστον
+πλεονεξίαν των και την αιμοχαρή δίψαν των εξέδωκεν, ως ελέγετο,
+προσταγήν να φονεύσωσιν όλους τους υπεροκταετείς άρρενας της
+Σάμου, και να τουφεκίσωσιν όλους τους εντός της ηλικίας ταύτης,
+τας δε γυναίκας όλας ν' ανδραποδίσωσιν· αλλ' εβράδυνε να φανή ο
+εις μεταβίβασιν τουρκικός στόλος· ο δε συναχθείς αχαλίνωτος όχλος
+έπραττεν εν τω μεταξύ τούτω τα πάνδεινα όπου συνηθροίσθη, αν και
+τα υπεξούσια της Πύλης εκείνα μέρη ήσαν ατάραχα.
+
+Μεταξύ δε των συναχθέντων τούτων οπλοφόρων πέριξ του Κουσαντασίου
+ήσαν και οι μετά την παύσιν των εν Σμύρνη δεινών εξωσθέντες
+εκείθεν κακούργοι. Ούτοι, ευρόντες ομόφρονας τους λοιπούς εκεί
+συναχθέντας, έπραξαν παντός είδους ανομήματα εν τοις έξω του
+Κουσαντασίου χωρίοις, σφάζοντες, ατιμάζοντες, λεηλατούντες και
+βιάζοντες όλους να θεωρώσι την φυγήν σωτηρίαν. Τα αυτά επεθύμουν
+να πράξωσι και εν πόλει, όπου εμβάντες ύβρισαν, έδειραν
+Χριστιανούς και εφόνευσαν ένα. Ο Ελέζογλους, άνθρωπος φιλοδίκαιος
+και δραστήριος, επαίδευσεν αμέσως διά κεφαλικής ποινής τον φονέα.
+Την δικαίαν ταύτην πράξιν εθεώρησαν ως άδικον οι μισούντες την
+δικαιοσύνην και ήγειραν γενικόν γογγυσμόν κατ' αυτού. Οι δε
+δυστυχείς Χριστιανοί, πάσχοντες καθ' ημέραν και βλέποντες αδύνατον
+να λάβωσι παρά του καλοκαγάθου αλλ' όχι και ισχυρού διοικητού την
+απαιτουμένην προστασίαν, οι μεν κατέφευγαν εις τας υπό ελληνικήν
+σημαίαν νήσους, οι δε οικούρουν. Εν ώ δε οι Τούρκοι ήσαν τόσον
+ηρεθισμένοι, και οι Χριστιανοί τόσον έμφοβοι, ετόλμησέ τις των
+Χριστιανών πεινών να εξέλθη της οικίας εις εύρεσιν τροφής· κατά
+κακήν του τύχην απήντησε τρεις Τούρκους, εξ ών ο είς αμέσως τον
+επιστόλισεν αλλά δεν τον έβλαψεν· επέπεσε τότε ο Χριστιανός, του
+ήρπασε την άλλην πιστόλαν και τον εσκότωσεν· οι δύο δε άλλοι
+Τούρκοι δειλιάσαντες έφυγαν· αλλά φεύγοντες εφώναζαν «ο ι - ά π ι
+σ τ ο ι - σ κ ο τ ό ν ο υ ν - τ ο υ ς - π ι σ τ ο ύ ς».
+Ακουσθείσης της φωνής ταύτης, φωνής ικανής να φέρη την καταστροφήν
+όλης της πόλεως, έσπασαν οι φιλάτακτοι τας θύρας οικιών και
+εργαστηρίων, ήρπασαν πράγματα, εφόνευσαν ανηλεώς όσους συνήντησαν,
+ανδραπόδισαν γυναίκας, έβαλαν πυρ εις την πόλιν και μόλις την
+διέσωσαν οι εντόπιοι Τούρκοι. Η δε Πύλη, μαθούσα τα δυστυχήματα
+της πόλεως εκείνης, κατέκρινε και μετέθεσε τον φιλοδίκαιον
+Ελέζογλουν ως ερεθίσαντα τους πιστούς διά της καταδίκης του
+φονέως.
+
+[Ιούλιος] Την δε 3 ιουλίου ο τηλέγραφος της Σάμου εσήμανε τον
+εμφανισμόν του οθωμανικού στόλου πλέοντος προς την νήσον εκ πλοίων
+36, εν οις 4 δίκροτα και 6 φρεγάται, υπό τον υποναύαρχον Καρά -
+Αλήν. Πλησιάσας ο στόλος συνέλαβε πλοιάριον σάμιον έχον τρεις
+ναύτας και τον κυβερνήτην· και τούτον μεν και ένα των ναυτών
+έστειλεν ο υποναύαρχος εις Σάμον προσκαλών διά γραμμάτων τους
+προεστώτας να έλθωσιν εις προσκύνησίν του, και δεχθώσιν αγάν και
+καδήν, αν ήθελαν να μη καταστραφή ο τόπος των· τους δε λοιπούς
+εκράτησε· την εσπέραν δε της αυτής ημέρας ο στόλος ελλιμένισεν
+έμπροσθεν της Χώρας. Ο λαός της Σάμου, ιδών κατά πρώτην φοράν
+εχθρικόν στόλον, εδειλίασε, και οι μεν ανέβησαν εις τα όρη, οι δε
+διεβιβάσθησαν εις τας πλησιοχώρους νήσους προς αποφυγήν του
+κινδύνου. Αλλ' αι Αρχαί του τόπου και ο Λυκούργος έδειξαν άκραν
+αφοβίαν, κατεβίβασαν το προοργανισθέν στράτευμα εις το παράλιον
+αντικρύ του στόλου και το ητοίμασαν εις αντίκρουσιν του εχθρού, αν
+επεχείρει απόβασιν.
+
+Την δε υστεραίαν ο στόλος παρετάχθη έμπροσθεν των μεσημβρινών
+παραλίων της Σάμου και εκανονοβόλει σφοδρώς εις απομάκρυνσιν του
+στρατεύματος των Σαμίων. Το πρωτόπειρον στράτευμα φοβηθέν
+απεμακρύνθη και εκρύβη όπισθεν των παρακειμένων οικιών, και οι
+Τούρκοι, βλέποντες ότι οι εναντίοι των έγειναν άφαντοι, εκίνησαν
+προς την ξηράν επί των λέμβων· αλλ' ο Λυκούργος και οι χιλίαρχοι
+Σταμάτης Γεωργιάδης, Μανουήλ Μελαχρινός καί τινες άλλοι
+αξιωματικοί, απομείναντες επί της παραλίας, ίθυναν τόσον ευστόχως
+πέντε κανόνια, ώστε όλαι σχεδόν αι σφαίραι έπεσαν εντός των λέμβων
+και επροξένησαν πολύν φόνον. Οι ολίγοι ούτοι εδυνήθησαν διά τούτου
+και μόνου του τρόπου να εμποδίσωσι την ημέραν εκείνην την
+απόβασιν, διότι ο Καρά - Αλής υπώπτευεν ότι το φοβηθέν και
+απομακρυνθέν από της παραλίας ελληνικόν στράτευμα παρεφύλαττεν ίνα
+επιπέση. Ο παράλογος δε ούτος φόβος των Τούρκων εθάρρυνε το
+παραμερήσαν στράτευμα των Σαμίων να επανέλθη όπου ήσαν οι αρχηγοί
+του και ενδιαμείνη άφοβον, αν και ακαταπαύστως πλην αβλαβώς καθ'
+όλον το ημερονύκτιον υπό του στόλου κανονοβολούμενον. Την δε
+εφεξής ημέραν απέβησαν 300 Τούρκοι κατά την αγίαν Παρασκευήν, όπου
+ήσαν οκτώ Έλληνες μόνον εις σκοπήν, διότι δεν υπώπτευαν απόβασιν
+εις εκείνο το μέρος. Αλλ' ο χιλίαρχος Γεωργιάδης, μαθών το
+γεγονός, παρέλαβεν όσους ηύρε προθύμους, ώρμησε πρώτος αυτός μετά
+των ολίγων ακολούθων του, ώρμησαν κατόπιν και πολλοί άλλοι επί
+τους αποβάντες τόσον μανικοί, κατά το παράδειγμα του γενναίου
+αρχηγού των, ώστε ουδένα σχεδόν εχθρόν αφήκεν ζώντα. Εφάμιλλοι των
+Σαμίων εφάνησαν εν τη μάχη ταύτη καί τινες παρευρεθέντες Κρήτες,
+ων ο αρχηγός Χατσή Γεώργης Μουριώτης εφημίσθη διά τας ανδραγαθίας
+του. Εν τω μεταξύ δε τούτω επλησίασαν εις το αυτό παράλιον 40
+λέμβοι φέρουσαι άλλους στρατιώτας· τόσον δε ευστόχως και τόσον
+σφοδρώς ετουφέκισαν και αυτούς οι Έλληνες, ώστε τους ηνάγκασαν να
+ποδίσωσι. Τότε ο τρισβάρβαρος και άνανδρος Καρά - Αλής, εκδίκησιν
+πνέων, επίσσωσε τους δύο δυστυχείς και αθώους ναύτας του
+συλληφθέντος σαμίου πλοιαρίου, τους εκρέμασεν επί της ναυαρχίδος
+του κατακέφαλα και τους έκαυσε κατέναντι των συγγενών και
+συμπατριωτών αυτών εις αιώνιον στίγμα της βδελυράς μνήμης του.
+Μετά την πράξιν ταύτην έστειλεν αντικρύ 9 φορτηγά πλοία επί
+μεταφορά άλλων στρατευμάτων την δε 6, 7 και 8, ο στόλος διέμεινεν
+άπρακτος έμπροσθεν της Σάμου αναμένων τον ανάπλουν των φορτηγών.
+
+Η είδησις του έκπλου του στόλου τούτου έβαλεν εις κίνησιν τας
+τρεις ναυτικάς νήσους, και την 4 εξέπλευσαν τα υδραϊκά και
+σπετσιωτικά πλοία και ηνώθησαν μετά των Ψαριανών· συνηριθμούντο δε
+όλα 90, εν οις καί τινα της Κάσσου. Δεν ήξευραν κατ' αρχάς πού
+έπλεεν ο εχθρικός στόλος· αλλ' έμαθαν μετ' ολίγον, ότι διέπλευσε
+το στενόν της Χίου κατευθυνόμενος εις τα αντικρύ της Σάμου
+παράλια· την δε 8 είδαν εν τω μεταξύ Σάμου και μικράς Ασίας πορθμώ
+υπό το Τσιαγκλί τα 9 φορτηγά, εφ' ων επεβιβάζοντο τα στρατεύματα,
+επέπλευσαν τινα αυτών και τα έκαυσαν ενώπιον του συρρεύσαντος επί
+της παραλίας εχθρικού πλήθους και του εχθρικού στόλου θεωρούντος
+αυτά καιόμενα τόσον πλησίον και μη τολμώντας να κινηθή· και τα μεν
+πλήθη διεσκορπίσθησαν επί τη θέα του εμπρησμού, ο δε στόλος
+απεμακρύνθη και αυτός, και τοιουτοτρόπως εματαιώθη η μεγάλη
+εκστρατεία, καθ' ην η Πύλη, εν ώ εβουλήθη να παιδεύση τους
+αποστάτας Σαμίους, κατέστρεψε τους εν Κουσαντασίω και εν τοις
+πέριξ ησύχους υπηκόους της· Οι δε Έλληνες, αυτόπται του θαύματος
+των πυρπολικών επί της τελευταίας ναυτικής των εκστρατείας,
+ητοίμασαν 4 και επί της παρούσης. Την 11 απηντήθησαν οι δύο στόλοι
+εν τω μεταξύ Βουδρουμίου και Κω πορθμώ, αλλά δεν εναυμάχησαν.
+Εντός του πορθμού ευρέθησαν και το πρωί της επαύριον εν άκρα
+νηνεμία· αλλά μετ' ολίγον έπνευσεν άνεμος σφοδρός, και ο ελληνικός
+ευρεθείς υπήνεμος του τουρκικού εφοβήθη διά την κινδυνώδη θέσιν
+του και έσπευσε να εκπλεύση. Ο δε τουρκικός έπλεεν ουριοδρομών και
+βλέπων αυτόν φεύγοντα έλαβε θάρρος και προσέπλευσε. Τα ευτελέστερα
+των ελληνικών πλοίων και τα βραδυπλοώτερα ήσαν πάντοτε τα
+πυρπολικά ως καταδεδικασμένα εις φθοράν· διά τούτο τα 4 πυρπολικά
+απελείφθησαν, και επειδή εκινδύνευαν να πέσωσιν εις χείρας του
+εχθρού, έβαλαν εις αυτά πυρ οι εν αυτοίς, και εμβάντες εις τα
+εφόλκια διεσώθησαν όλοι αβλαβείς εις τα άλλα ελληνικά πλοία· και
+τα μεν τρία των πυρπολικών τούτων εκάησαν, το δε τέταρτον
+εκυριεύθη πριν ανάψη· κατεδίωξε δε και ο τουρκικός στόλος τον
+ελληνικόν. Την δε νύκτα επήλθε τρικυμία και διεσκορπίσθη ο
+ελληνικός· και μέρος μεν αυτού ηγκυροβόλησεν υπό την Κάλυμνον,
+μέρος δε υπό την Λέρον και Σάμον· ηγκυροβόλησε και ο τουρκικός
+όλος υπό την Κων, όπου συνηνώθησαν μία φρεγάτα και 13 μικρότερα
+πλοία πολεμικά του Μεχμέτ - Αλή υπό τον Ισμαήλ - Γιβραλτάρην
+έχοντα 800 Αλβανούς εις απόβασιν. Έκτοτε διεχωρίσθησαν οι στόλοι·
+και ο μεν τουρκοαιγύπτιος έπλευσε προς τον Ελλήσποντον, ο δε
+ελληνικός συνήχθη όλος εις Σάμον, και την 22 ηγκυροβόλησεν υπό το
+Γιαλί, όπου ήλθαν εξ Ύδρας και Σπετσών τινές των προκρίτων ίνα
+θεωρήσωσιν υποθέσεις του στόλου και πείσωσι τους θέλοντας να
+επανέλθωσιν εις τας νήσους των ναύτας εις το να παρατείνωσι την
+εκστρατείαν. Εν ώ δε διέμενεν εκεί ο στόλος, επέστη απροσδοκήτως ο
+πατριάρχης Αλεξανδρείας, αποδημήσας εκείθεν εξ αιτίας των ταραχών
+επί σκοπώ να ησυχάση εν Πάτμω τη πατρίδι του. Ο εμφανισμός εν μέσω
+του Χριστιανικού στόλου ενός των κορυφαίων του κλήρου της
+ανατοτολικής εκκλησίας επροξένησε πολλήν χαράν, και οι ευλαβείς
+ναύται έτρεξαν όλοι να λάβωσι την ευλογίαν του. Ο ιερός ούτος ανήρ
+διέμεινεν ημέρας τινάς αγιάζων, νουθετών και θαρρύνων τους
+στρατιώτας της πίστεως και της πατρίδος εις τον αγώνα· και επειδή
+ήσαν αι παραμοναί της νηστείας του δεκαπενταυγούστου, εσυγχώρησε
+να καταλύσωσιν οι αγωνιζόμενοι Χριστιανοί και ταύτην και όλας τας
+άλλας τεσσαρακοστάς διαρκούντος του εθνικού πολέμου. Την δε 9
+Αυγούστου ο ελληνικός στόλος επανέπλευσεν εις τα ίδια.
+
+Τα δε κακά, όσα αδίκως και παραλόγως υπέφεραν οι δυστυχείς
+κάτοικοι Χριστιανοί του Κουσαντασίου και των περιχώρων, ηνάγκασαν
+τους κατοικούντας τα χωρία Δωμάτια, Τσακλή, Ανίκιοϊ, Κελεμπέση και
+Γέροντα, τους δεινά πάσχοντας και ταύτα φοβουμένους, να ζητήσωσι
+καταφύγιον αλλού· τούτου χάριν συνενοήθησαν μετά των γειτόνων των
+Σαμίων, οίτινες απέβησαν εις την αντικρύ παραλίαν προς υπεράσπισιν
+της επί της νήσου των μετοικήσεως αυτών· και κατ' αρχάς μεν επήγαν
+εις Δωμάτια, δύο ώρας μακράν της θαλάσσης· διασκορπίσαντες δε την
+ενδιαμένουσαν τουρκικήν φρουράν μετέβησαν εις τα λοιπά χωρία
+απέχοντα τα έν του άλλου 5 έως 8 ώρας, και ούτω μετεκομίσθησαν εις
+Σάμον αβλαβείς 800 οικογένειαι· πολλοί των μετοικησάντων, όντες
+γεωργοί, κατετάχθησαν εν τω στρατώ των Σαμίων, όστις αυξηθείς εξ
+αιτίας ταύτης εις 4000 διεχέετο εις τα αντικρύ παράλια, επάτει
+χωρία κατοικούμενα υπό Τούρκων, τα ελαφυραγώγει και μετέφερεν εις
+την νήσον τα θρέμματά των. Διά τας συχνάς δε ταύτας και
+καταστρεπτικάς επιδρομάς οι Τούρκοι αφήκαν τα παράλια χωρία των
+έρημα, και απεμακρύνθησαν χάριν ασφαλείας εις τα ενδότερα της
+Ασίας, ώστε δεν έμειναν επί των παραλίων εκείνων Τούρκοι ειμή
+εντός του Κουσαντασίου ως έχοντος δυνατόν φρούριον.
+
+Κατ' εκείνον δε τον καιρόν συνέβησαν νέαι ταραχαί εν τη οθωμανική
+αυτοκρατορία, κινηθέντων των Βεχαβητών κατά των πόλεων Μεδίνης και
+Μέκκας, και λαβόντων όπλα των Δρούζων και των Μαρωνιτών. Α ταραχαί
+αύται μετ' ολίγον καθησύχασαν. Είχε δ' εκραγή και πόλεμος μεταξύ
+Τουρκίας και Περσίας το θέρος του έτους τούτου, και περσικά
+στρατεύματα επάτησαν τα τουρκικά χώματα· αλλ' επειδή μικρά ήτον η
+δύναμις αύτη, μικράν εκίνησε και η Πύλη προς τα καταπατηθέντα όριά
+της, και ως εκ τούτου ολίγην ηύρεν η Ελλάς ανακούφισιν.
+
+
+
+1821
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΒ'.
+
+
+
+&Τα μεταξύ Ρωσσίας και Τουρκίας. — Αναχώρησις του εν
+Κωνσταντινουπόλει πρέσβεως του αυτοκράτορος Αλεξάνδρου.&
+
+Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ της Ρωσσίας επί της ελληνικής επαναστάσεως εφαίνετο
+αντιφατική. Ο Αλέξανδρος, ως μέλος της ιεράς συμμαχίας, κατέκρινε
+παρρησία τον ελληνικόν αγώνα, διότι, καθ' ους συνέδεσε πολιτικούς
+δεσμούς, ώφειλε να κατατρέχη παν κίνημα λαού τείνον εις ανατροπήν
+των καθεστώτων. Αλλ' ο αγών ούτος, αν και απεδοκιμάζετο, ωφέλει τα
+μέγιστα την πολιτικήν της Ρωσσίας ανέκαθεν προθεμένην, παρά την
+πολιτικήν των άλλων αυλών, την διά παντός τρόπου εξασθένωσιν του
+τουρκικού κράτους. Είχε δε ο αυτοκράτωρ και συνθήκας μετά της
+Πύλης, ας αύτη παρέβη, και εκείνος εδύνατο δικαίως ως παραβάτιδα
+να την τιμωρήση· δεν εμποδίζετο δε ουδ' από των κατά τα 1 8 1 4
+και 1 8 1 5, μεταξύ των ευρωπαϊκών αυλών συνομολογηθέντων, διότι η
+Τουρκία ούτε εμπεριελαμβάνετο ούτε καν εμνημονεύετο· αλλ' η
+τοιαύτη τιμωρία αντέβαινε προς την εν Λαϋβάχη κηρυχθείσαν
+πολιτικήν αρχήν, και εντεύθεν προήρχετο η κατ' επιφάνειαν
+αντίφασις της ρωσσικής πολιτικής. Η παρατήρησις αύτη είναι
+προσοχής αξία, διότι αύτη και μόνη εξηγεί την ροπήν του Αλεξάνδρου
+σήμερον εις την ειρήνην και αύριον εις τον πόλεμον, ον
+υπερεπεθύμει όλος ο λαός του. «Μεταξύ όλων των Ρώσσων», έλεγεν ο
+Αλέξανδρος, «είμαι ο μόνος, ο μη ασπαζόμενος τον ελληνικόν αγώνα».
+Δεν ήθελε τον θρίαμβον αυτού, διότι τον εθεώρει θρίαμβον
+επαναστατικών κινημάτων, άτινα κατεδίωκεν· αλλά δεν ήθελε και την
+καταστροφήν του, διότι την εθεώρει καταστροφήν λαού μεθ' ου
+ουράνιοι δεσμοί τον συνέδεαν. Συνέτρεξε δε όχι ολίγον εις το να
+περιπλέξη έτι μάλλον την πολιτικήν της Ρωσσίας και η σφοδρά και
+όχι άλογος ως εκ των φαινομένων υποψία της Πύλης περί της ενοχής
+της ρωσσικής αυλής εις τον ελληνικόν αγώνα. Η Πύλη ήξευρεν, ότι οι
+Έλληνες απέβλεπαν πάντοτε εις την Ρωσσίαν προς απόσεισιν του
+ζυγού· ότι έλαβαν όπλα επί των ρωσικών πολέμων κατ' αυτής· ότι η
+Ρωσσία επροσπάθει πάντοτε να προστατεύη όσον και όπως εδύνατο τους
+Έλληνας· ότι η επαναστατική Εταιρία έλαβε το είναι εν τη Ρωσσία·
+ότι ο πρώτος επαναστάτης Υψηλάντης, υπηρέτης του αυτοκράτορος
+Αλεξάνδρου, εκήρυξεν ότι εκινήθη υπό την ρωσσικήν προστασίαν και
+επί τω λόγω τούτω εκάλει εις αποστασίαν όλην την Ελλάδα· ότι ο
+Μιχαήλ Σούτσος και πολλοί άλλοι ηύραν άσυλον επί της φυγής των και
+περιποίησιν εν τη ρωσσικήν γη, και ότι επί μόνη τη συμπράξει της
+Ρωσσίας στηριζόμενοι οι Έλληνες και ήρχισαν και διετήρουν τον
+εθνικόν αγώνα. Όλα ταύτα ήσαν βεβαίως ικανά να κλείσωσι τα ώτα της
+Πύλης προς τας ειλικρινείς και ειρηνικάς διαβεβαιώσεις της εν
+Κωνσταντινουπόλει ρωσσικής πρεσβείας και να φέρωσι και τας άλλας
+Δυνάμεις εις δισταγμόν.
+
+Διττόν χαρακτήρα, πολιτικόν και θρησκευτικόν, είχεν ο μεταξύ
+Ελλήνων και Τούρκων πόλεμος· και ως προς μεν τον πολιτικόν η Πύλη
+εδύνατο βεβαίως να ενεργή κατά την πλήρη κυριαρχίαν της, και τόσον
+ανεξαρτήτως της Ρωσσίας, όσον και πάσης άλλης Δυνάμεως· αλλ' όχι
+και ως προς τον θρησκευτικόν, διότι κατά την εν Καϊναρτσίω
+συνθήκην της 10 Ιουλίου 1774, υπεχρεούτο να προστατεύη την
+χριστιανικήν θρησκείαν και τας εκκλησίας της· όθεν αι μέχρι
+θανάτου, και θανάτου ανόμου και επονειδίστου, καταδιώξεις του
+κλήρου, αι βεβηλώσεις, αι γυμνώσεις, οι κατεδαφισμοί των
+εκκλησιών, και οι εν ταις τριόδοις αυτής της βασιλευούσης
+εμπαιγμοί των αγίων εικόνων και οι θεατρισμοί των ιερών αμφίων
+ήσαν φανεραί παραβάσεις της συνθήκης, δι' ας η Πύλη ήτον υπόλογος
+προς την Ρωσσίαν (α).
+
+Αλλά, αν η Πύλη δεν είχε προς την Ρωσσίαν υποχρεώσεις πολιτικάς ως
+προς την Ελλάδα, είχε τοιαύτας διά συνθηκών ως προς τας δυο
+ηγεμονείας, και κατ' αυτάς ώφειλε ν' ακούη την υπέρ αυτών φωνήν
+της Ρωσσίας (β).
+
+Ότε εξερράγη εν ταις ηγεμονείαις η επανάστασις, ο Αλέξανδρος
+συνέτεινε μεγάλως εις το να επανέλθωσιν αύται εις την υποταγήν της
+Πύλης· διότι και τον Υψηλάντην επαίδευσε, και τας προκηρύξεις του
+ως ψευδείς εστηλίτευσε, και την Πύλην ελευθέραν αφήκε να στείλη
+εις αυτάς στρατεύματα. Αλλ', αφ' ού ο πόλεμος έπαυσεν ολοτελώς, η
+Ρωσσία απήτει την πολιτικήν αποκατάστασιν αυτών ως και πρότερον
+και την ανάκλησιν των τουρκικών στρρατευμάτων, ων η εισβολή, καθώς
+άλλοτε διηγήθημεν, επέφερε μύρια δεινά (γαρ) αλλ' ουδεμίαν
+ακρόασιν έδιδεν ο σουλτάνος. Εκτός των μεγάλων τούτων αιτιών η
+Πύλη έδωκε και άλλας αιτίας διενέξεων.
+
+Κατά διαταγήν της απηγορεύετο, ως προείρηται, οποιασδήποτε σημαίας
+πλοίον να δέχεται τους πειρωμένους άνευ αδείας της να διαφύγωσι
+τας μιαιφόνους και ατιμωτικάς χείρας της, και επεβλήθη ποινή η
+δήμευσις παντός πλοίου, αν ο κυβερνήτης του απεδεικνύετο παρήκοος
+της διαταγής της· απήτησεν η Πύλη και το δικαίωμα της νηοψίας εις
+σύλληψιν των κρυπτομένων υπηκόων της, έγκλημα θανάτου θεωρούσα την
+απλήν φυγήν των και εγκληματίας και αυτάς τας γυναίκας. Είπαμεν,
+ότι οι εν Κωνσταντινουπόλει πρέσβεις όλων των Δυνάμεων όχι μόνον
+συγκατετέθησαν, αλλά και δι' ων εξέδωκαν εγκυκλίων προς τους καθ'
+όλην την οθωμανικήν αυτοκρατορίαν προξένους συνέτρεξαν εις τας
+ορέξεις της Πύλης, και ότι μόνος ο πρέσβυς της Ρωσσίας Στρογονώφης
+δεν ήσχυνε διά της συγκαταθέσεώς του την αυλήν του. Αλλ' η Πύλη
+εις ουδέν ελογίσθη την αντίρρησιν και τας διαμαρτυρήσεις αυτού,
+και επάτησεν όλας ανεξαιρέτως και ανεξετάστως τας σημαίας. Συνέβη
+δε κατ' εκείνας τας ημέρας και ο εν Βουκουρεστίω τραπεζίτης,
+Σακελλάριος, να διατάξη τον εν Κωνσταντινουπόλει Εμμανουήλ Δανέζην
+να πληρώση τω νεοδιορισθέντι ηγεμόνι της Βλαχίας και εισέτι
+διατρίβοντι εν Κωνσταντινουπόλει, Σκαρλάτω Καλλιμάχη, χρήματά
+τινα· αλλά μετ' ολίγον έγραψεν, εξ αιτίας ίσως της πολιτικής
+καταστάσεως της ηγεμονείας, να μη τα πληρώση, και επί τη δευτέρα
+ταύτη παραγγελία ο Δανέζης απεποιήθη την πληρωμήν· επρόκειτο δε να
+μεταβιβασθώσι τα χρήματα ταύτα εις το ταμείον της Πύλης. Αν και
+πάντοτε ο εκδίδων συναλλαγματικήν είναι υπόλογος και όχι ποτέ ο μη
+αποδεχόμενος, η Πύλη απήτει την εξαργύρωσίν της παρά του Δανέζη. Ο
+Δανέζης ήτο τραπεζίτης της εν Κωνσταντινουπόλει Ρωσσικής
+πρεσβείας, και ως τοιούτος ελογίζετο υπό ρωσσικήν προστασίαν αλλ'
+ήτο γέννημα της Κρήτης, και ως τοιούτος ήτο ραγιάς. Οι εν υπηρεσία
+πρεσβείας ραγιάδες ήσαν άλλοτε υπό την προστασίαν της αυτής
+πρεσβείας, αλλά τα προνόμια ταύτα είχαν πρό τινος καιρού
+καταργηθή· ώστε ο πρέσβυς της Ρωσσίας δεν εδύνατο να προστατεύση
+δικαιωματικώς τον τραπεζίτην του, και ο συνετός Δανέζης φοβηθείς
+εκρύβη. Αλλ' η Πύλη συνέλαβε και πολιτικάς υποψίας κατ' αυτού· τον
+εθεώρει ως συνωμότην και ως διαβιβάζοντα χρήματα εις τους
+αποστάτας· και επειδή εγνώριζε τας προς την ρωσσικήν πρεσβείαν, ην
+πάντοτε υπώπτευε, τραπεζικάς του σχέσεις, εφαντάζετο ότι δι' αυτού
+υπεστήριζεν η Ρωσσία τον ελληνικόν αγώνα χρηματικώς. Διά τας
+πολιτικάς και σφαλεράς ταύτας υποψίας μάλλον ή διά την εξαργύρωσιν
+της συναλλαγματικής εζήτει η Πύλη να πιάση τον Δανέζην, ον ο
+πρέσβυς της Ρωσσίας, πεποιθώς επί την ισχύν του, έπεισε να
+φανερωθή αφόβως, υποσχόμενος αυτώ την θερμήν υπεράσπισίν του. Την
+20 απριλίου ο Δανέζης υπήγεν αυτόκλητος εις την Πύλην συνωδευμένος
+υπό του διερμηνέως της πρεσβείας· αλλά παρά πάσαν προσδοκίαν του
+πρέσβεως εκρατήθη και εφυλακίσθη. Απήτησε την επιούσαν ο πρέσβυς
+την απόλυσίν του ως υπηκόου ρώσσου και ως τραπεζίτου του· αλλ' ο
+ρεΐζ - εφέντης απέρριψε την απαίτησιν αποτόμως, ειπών, ότι ο
+Δανέζης ήτο ραγιάς. Εστάλη τότε προς τον ρεΐζ - εφέντην ο
+σύμβουλος της πρεσβείας Δασκώφης συνωδευμένος υπό δύο διερμηνέων.
+Ο ρεΐζ - εφέντης τον αφήκεν εις τα αντίθυρα πολλήν ώραν, και αφού
+τον εδέχθη, τω είπεν ότι ο Δανέζης ήτο ραγιάς και δεν απελύετο. Ο
+Δασκώφης είχε παραγγελίαν να μη επιστρέψη εις την πρεσβείαν άνευ
+του Δανέζη· διά τούτο έμεινε παρά τω ρεΐζ - εφέντη και απέστειλεν
+ένα των συν αυτώ ειδοποιών τον πρέσβυν περί της αποτυχίας της
+αποστολής του. Οργισθείς ο πρέσβυς υπήγε προς τον ρεΐζ - εφέντην
+αυθημερόν, και μη δυνηθείς να κατορθώση το ποθούμενον επεσκέφθη
+τον αρχιβεζίρην αλλά και παρ' αυτώ απέτυχε και ήκουσεν, ότι η Πύλη
+εθεώρει τον Δανέζην όχι μόνον ραγιάν αλλά και ένοχον εσχάτης
+προδοσίας, και ότι είχε και αποδείξεις της ενοχής του· ουδεμίαν
+όμως έδειξεν. Ο πρέσβυς, βλέπων ότι ο Δανέζης, πεποιθώς επί τους
+ενθαρρυντικούς λόγους του, εκινδύνευε, κατήντησε να ζητήση την
+απόλυσίν του ως χάριν, αλλά και ούτω δεν εισηκούσθη· παρεκάλεσε
+τότε τον αρχιβεζίρην να διαβιβάση αναφοράν του προς αυτόν τον
+σουλτάνον, αλλά και η παράκλησίς του αύτη απερρίφθη, και ο πρέσβυς
+επανήλθεν εις την κατοικίαν του άπρακτος και βαρύμηνις. Την
+επαύριον, επανέλαβε τα αυτά διά του διερμηνέως του Φοντώνη προς
+τον ρεΐζ - εφέντην επ' ελπίδι να δεχθή ούτος την προς τον
+σουλτάνον αναφοράν του· αλλ' εκώφευσε και ο ρεΐζ - εφέντης. Τότε ο
+Φοντώνης εστάθη εις ην διήρχετο οδόν ο σουλτάνος επανερχόμενος από
+του ζαμίου όπου προσηύχετο, ύψωσε την αναφοράν ως ποταπός ραγιάς,
+και παρά την αξιοπρέπειαν της αυλής του εφώναξε τουρκιστί, «Α ν α
+φ ο ρ ά - του - ε κ τ ά κ τ ο υ - π ρ έ σ β ε ω ς - κ α ι –
+π λ η ρ ε ξ ο υ σ ί ο υ - υ π ο υ ρ γ ο ύ - τ ο υ –
+μ ε γ α λ ε ι ο τ ά τ ο υ - α υ τ οκ ρ ά το ρ ο ς - π α σ ώ ν - τ
+ω ν - Ρ ω σ σ ι ώ ν - π ρ ο ς - τ ο ν –
+μ ε γ α λ ε ι ό τ α τ ο ν - σ ο υ λ τ ά ν ο ν - Μ α χ μ ο ύ τ ην».
+Δις επανέλαβε τους λόγους τούτους μηδόλως κινήσας την προσοχήν του
+σουλτάνου· την δε τρίτην φοράν επέρριψεν ο σουλτάνος βλοσυρόν
+βλέμμα, επρόσταξε να λάβωσι την αναφοράν του και απεδοκίμασεν
+εγγράφως την αυτήν ημέραν την αίτησίν του, ώστε εις μάτην
+εξώκειλεν η πρεσβεία εις την πράξιν ταύτην (δ).
+
+Εδόθη κατ' εκείνας τας ημέρας και άλλη αιτία διενέξεων σοβαρωτέρα
+της περί ης ο λόγος, ως αφορώσα τα κατά την Μαύρην θάλασσαν
+εμπορικά συμφέροντα. Η Πύλη, επί λόγω σιτοδείας εν τη βασιλευούση
+εξ αιτίας των επικρατουσών ταραχών εν Βλαχομολδαυία, όθεν
+εστέλλετο τακτικώς μεγάλη ποσότης σίτου, εκράτησεν όλα τα υπό
+ρωσσικήν σημαίαν διαπλέοντα από της Μαύρης εις την Άσπρην θάλασσαν
+σιτοφόρα πλοία, και πολλά αυτών εξεφόρτωσε παρά γνώμην των
+πλοιάρχων και ώρισεν αυθαιρέτως και την τιμήν των φορτίων. Η
+αυθαιρεσία αύτη ήτο φανερά παράβασις της εμπορικής συνθήκης της 10
+Ιουνίου 1783, καθ' ην (ε) ώφειλεν η Πύλη να δίδη τα αναγκαία
+φιρμάνια εις ελεύθερον έκπλουν και εις ελευθέραν σιταγωγίαν·
+απηγορεύετο δε ρητώς ή διά βίας επί του διάπλου αποβίβασις εις
+Κωνσταντινούπολιν ή αλλού των φορτίων. Επί τω λόγω τούτω ο πρέσβυς
+κατέκρινε την πράξιν ως αυθαίρετον και παράσπονδον, διεμαρτυρήθη
+και εκήρυξε την Πύλην υπεύθυνον προς τον αυτοκράτορα και υπόλογον
+προς τους ζημιουμένους εμπόρους. Αλλ' αύτη τόσον κατεφρόνησε τας
+απειλάς του, ώστε ούτε απαντήσεως τον ηξίωσεν. Αν τω όντι η Πύλη
+εφοβείτο σιτοδείαν, εδύνατο βεβαίως να κρατή εις χρήσιν της, και
+άκοντος του πρέσβεως, τας μετακομιζομένας υπό ξένας σημαίας
+τροφάς· αλλ' ώφειλε τότε ν' αποζημιοί εντελώς και τους εμπόρους
+και τους πλοιάρχους, και όχι να ορίζη αύτη αυθαιρέτως τας τιμάς·
+αλλ' η Πύλη δεν είχε, καθώς εφάνη, τόσην χρείαν τροφών, όσην είχεν
+επιθυμίαν, καθώς επροδόθη η ιδία, να εμποδίση την μετακόμισίν των
+εις τους αποστατήσαντας τόπους (στ).
+
+Εν τοσούτω ο πρέσβυς Στρογονώφης προείδεν ότι όχι μόνον αι προς
+την Πύλην σχέσεις του θα διεκόπτοντο, αλλ' ότι και αυτός θα
+εβιάζετο ν' αναχωρήση, διότι παρεβαίνοντο αι συνθήκαι, υβρίζετο η
+σημαία του αυτοκράτορος και εκινδύνευε και αύτη η ζωή του· τόσον
+δε εμαίνετο ο θανατικός όχλος, ώστε ηναγκάσθη η Πύλη κατ' αίτησιν
+του πρέσβεως να στείλη και άλλον λόχον γενιτσάρων προς φρούρησιν
+του πρεσβείου. Διά τα περιστατικά ταύτα μετέφερεν ο Στρογονώφης εκ
+της Μαύρης θαλάσσης εις Μπουγιουκντερέν, όπου διέτριβε, μικρόν
+πλοίον πολεμικόν υπό την εμπορικήν σημαίαν της Ρωσσίας.
+
+Η νεοφανής και ασυνήθης παρουσία πολεμικού ξένου πλοίου, αν και
+μικρού, έμπροσθεν της βασιλευούσης εν αγνοία της Πύλης ήτο βεβαίως
+παρά τας συνθήκας και ικανή και υποψίας την ώραν εκείνην να
+διεγείρη, και την Πύλην και τον όχλον να παροργίση· και τω όντι
+έφερε κοινήν ταραχήν και νέας λογοτριβάς αυτής και του πρέσβεως,
+όστις, ωργισμένος και εκ των προτέρων αιτιών και εκ της τελευταίας
+ταύτης, τη ανήγγειλεν, ότι ανέφερε τα πάντα εις τον αυτοκράτορα
+και ότι μέχρι της απαντήσεώς του διέκοπτε πάσαν μετ' αυτής
+ανταπόκρισιν.
+
+Η Πύλη εφοβήθη επί τη αγγελία ταύτη, καθ' όσον μάλιστα εμάνθανεν
+ότι ρωσσικά στρατεύματα συνηθροίζοντο καθ' ημέραν προς τον
+Προύθον, και έσπευσε να πέμψη την 27 Ιουνίου εν αγνοία του
+πρέσβεως προς τον αρχιγραμματέα του αυτοκράτορος Νεσελρόδον
+έγγραφον φέρον την υπογραφήν του αρχιβεζίρη. Το έγγραφον τούτο
+εκδίδομεν ενταύθα παραλείποντες τα μη ουσιώδη (ζ) και αποσιωπώντες
+ολοτελώς εις αποφυγήν επαναλήψεως άλλα τινά προγενέστερα της αυτής
+εννοίας μεταξύ του ρεΐζ - εφέντη και του πρέσβεως κατ' εκείνον τον
+καιρόν της κρίσεως και των πειρασμών.
+
+* * *
+
+«Όλος ο κόσμος γινώσκει, ότι η Πύλη εφάνη πάντοτε πιστή εις τας
+μετά των άλλων αυλών συνθήκας της και ιδίως εις τας μετά της αυλής
+της Ρωσσίας· και ότι τόσον περί πολλού ποιείται τας εξωτερικάς
+σχέσεις της, ώστε πολλάκις είναι ευνοϊκωτέρα παρ' όσον απαιτούν αι
+συνθήκαι. Η διαγωγή της προς τον πρέσβυν της ρωσσικής αυλής είναι
+μία των πολλών αποδείξεων του ευνοϊκού της τούτου συστήματος,
+διότι όχι μόνον τον ετίμησε πάντοτε καθ' όσον ώφειλεν, αλλά
+πολλάκις επέβλεψεν ιλαρώ όμματι και εις πολλάς του πράξεις, εις ας
+τον έρριψεν η ορμή και η σκαιότης του χαρακτήρος του παρά τα
+ειρηνικά καθήκοντα υπουργού φιλικής Δυνάμεως.
+
+Το σκοπούμενον της τόσω φιλικής διαγωγής της Πύλης προς τον
+πρέσβυν ήτον η ησυχία των υπηκόων αμφοτέρων των αυτοκρατοριών.
+Ουδέποτε έπαυσεν η Πύλη παιδεύουσα τους ατάκτους, και ουδέποτε
+παύει θεωρούσα ως ιεράν παρακαταθήκην τους υπ' αυτήν διαφόρους
+λαούς, υπερασπίζουσα και ευεργετούσα αυτούς επέκεινα του
+καθήκοντος και χαρίζουσα αυτοίς ως προς τα θρησκευτικά όσην
+ελευθερίαν συγχωρεί ο ιερός νόμος. Αλλ', εν ώ ήλπιζεν η Πύλη όχι
+μόνον να μη μεμφθώσιν αι ξέναι Δυνάμεις όσα έπραξεν εξ ανάγκης εις
+κατάπαυσιν της γενικής και απροσδοκήτου επαναστάσεως των Ελλήνων,
+ην εκίνησεν η κακοβουλία, αλλά και να επαινέσωσι, και μάλιστα όσαι
+εξ αυτών συνεδέθησαν εν Λαϋβάχη υπέρ της κοινής ειρήνης, ηπόρησε
+μαθούσα ότι συμβαίνει το εναντίον· και επειδή είναι φανερόν ότι το
+αίτιον της διαστροφής είναι αι αναφοραί του πρέσβεως Στρογονώφου
+προς την αυλήν ταυ εις δικαιολογίαν της μεμπτής διαγωγής του, η
+Πύλη εθεώρησε πρέπον να γνωστοποιήση κατ' ευθείαν τη
+αυτοκρατορική, αυλή τα συμβάντα εις τρανήν απόδειξιν του ζήλου της
+υπέρ της διατηρήσεως της ειρήνης των δύο Δυνάμεων.
+
+Το αχάριστον έθνος των Ελλήνων συνέλαβε προ καιρού σχέδιον
+αποστασίας ανώτερον της δυνάμεώς του και επί ματαίων ελπίδων. Μετά
+τον θάνατον του πρώην ηγεμόνος της Βλαχίας, Αλεξάνδρου Σούτσου, ο
+Θεόδωρος Βλαδιμιρέσκος, υπήκοος Ρώσσος, ετόλμησε πρώτος υπό άλλο
+πρόσχημα να υψώση σημαίαν επαναστάσεως, και μετ' αυτόν ο επίβουλος
+υιός του Υψηλάντου, στρατηγός της Ρωσσίας, εξελθών εκείθεν,
+επάτησε την Μολδαυίαν, και εθανάτωσεν αδίκως όλους τους εν τη
+πρωτευούση της ηγεμονείας εκείνης Μουσουλμάνους. Και ο άλλος
+προδότης, Μιχαήλ Σούτσος, ο τότε ηγεμών της Μολδαυίας, εθανάτωσεν
+επίσης πολλούς Μουσουλμάνους εν Γαλατσίω. Οι ρηθέντες κακούργοι
+ετόλμησαν να κηρύξωσι παντού, ότι οι Έλληνες, έτοιμοι να βάλωσιν
+εις πράξιν το προ πολλού σχέδιον της αποστασίας των, σκοπόν είχαν
+να κινηθώσιν όλοι διά μιας καθ' όλας τας επαρχίας της οθωμανικής
+αυτοκρατορίας, και ότι η αυλή της Ρωσσίας ενέκρινε και επροστάτευε
+το σχέδιον. Αι ραδιουργίαι αύται έγειναν γνωσταί τη Πύλη, και
+άλλοθεν και παρ' αυτού του πρέσβεως της Ρωσσίας, ομολογήσαντος
+πολλάκις υπό πρόσχημα ειλικρινείας ότι η αυλή του απεδοκίμαζε τα
+τοιαύτα, ότι εθεώρει και τον Θεόδωρον και τον Υψηλάντην πταίστας
+και διά τούτο εκάθηρε τον Υψηλάντην, ότι έπρεπε να κινηθή αμέσως
+και μεθ' ικανών δυνάμεων η Πύλη εις τιμωρίαν των δύο τούτων
+αποστατών και των οπαδών των, και ότι ετοίμη ήτον η Ρωσσία να τη
+χορηγήση πάσαν ηθικήν αντίληψιν, αφού η Πύλη δεν ηθέλησε να δεχθή,
+την πραγματικήν. Αλλ' εν ώ ητοιμάσθησαν δυνάμεις ικαναί εις
+αφανισμόν των αποστατών, ο μητροπολίτης και οι άρχοντες της
+Βλαχίας ποτέ μεν επρόβαλαν να κινηθώσιν αυτοί κατά του Θεοδώρου
+μετά των εγχωρίων δυνάμεων, ποτέ δε συνίστων τας αιτήσεις του
+Θεοδώρου ως ωφελίμους. Ο δε εκεί πρόξενος της Ρωσσίας εμπόδισε και
+αυτός μέχρι πολλού την εισβολήν των στρατευμάτων υπό διαφόρους
+αιτίας και έδωσε καιρόν να ενδυναμωθώσιν οι αποστάται. Εν ώ δε τα
+στρατεύματα της Πύλης εφιλοπολέμουν, ο πρέσβυς της Ρωσσίας εζήτει
+την άφεσιν του πταίσματος του Υψηλάντου και επρόβαλεν εις
+κατάπαυσιν των ταραχών να επιτραπή η απέλευσις των δύο αρχηγών της
+αποστασίας και των οπαδών των από των ηγεμονειών· έλεγε δε, ότι η
+απόρριψις της προτάσεως ταύτης και η εισβολή των στρατευμάτων ήσαν
+επιζήμιαι. Η Πύλη εφρόντισε ν' αποκριθή τα δέοντα περί τούτων και
+να παραστήση, ότι, αν απήρχοντο ο Υψηλάντης και οι περί αυτόν
+ατιμώρητοι, δεν θα επανήρχετο η ησυχία εις τας ταραχθείσας
+επαρχίας· ανήγγειλε δε και ο πρέσβυς της Αυστρίας, ότι ποτέ η
+Δύναμις εκείνη δεν θα επέτρεπε να πατήσωσιν οι αποστάται τα χώματά
+της, και ότι, αν έπιπταν εις χείρας της, θα τους εκρέμα. Η Πύλη
+φρονεί ότι προ πάντων αναγκαίον είναι ο Μιχαήλ Σούτσος και όσοι
+κατά τας αρχάς της επαναστάσεως κατέφυγαν εκ Κωνσταντινουπόλεως
+εις Οδησσόν να παραδοθώσι (η) κατά τας συνθήκας, διότι η έξοδος
+των κακούργων εκ της Ρωσσίας και η εκεί καταφυγή των ετάραξαν και
+ταράττουν τα πνεύματα των Μουσουλμάνων· ώστε, και αν η Πύλη δεν
+εδυσπίστει ως προς την ειλικρίνειαν της Ρωσσίας, αδύνατον ήτον,
+όσον υπάρχουν αι περιστάσεις αύται, να καθησυχάση το έθνος των
+Μουσουλμάνων· διά τούτο η Πύλη επιμένει εις την παράδοσιν των
+φυγάδων και επειδή ο πρέσβυς εκήρυξεν, ότι η αυλή του πρόθυμος ήτο
+να δώση πάσαν βοήθειαν, η Πύλη θεωρεί ως συντελεστικωτέραν πάσης
+άλλης την παρά της ρωσσικής αυλής πλήρωσιν των συνθηκών και την
+κατ' αυτάς παράδοσιν των φυγάδων.
+
+Διά το κατεπείγον των περιστάσεων η Πύλη εισεβίβασεν ικανά
+στρατεύματα εις τας ηγεμονείας υπό αξίους αρχηγούς και δεν έλειψε
+να ειδοποιήση φιλικώς τον πρέσβυν περί ων έπραξε, διατηρούσα
+πάντοτε απαράβατα τα προνόμια των μερών εκείνων. Αλλ' ο ρηθείς
+πρέσβυς, πάντοτε δυστροπών, δεν έπαυσε διαστρέφων τα πάντα και
+δίδων αφορμήν διά του πολιτεύματός του να θεωρήται και αυτός
+κοινωνός της αποστασίας των υπηκόων της Πύλης.
+
+Δεν κινείται εις γενικήν επανάστασιν έθνος ειμή διά της μυστικής ή
+της φανεράς προτροπής των προκρίτων αυτού, ή τουλάχιστον διά της
+συγκαταθέσεως αυτών. Η Πύλη και όλα τα δίκαια και όλους τους
+τρόπους είχε να εξολοθρεύση όλον το γένος των Ελλήνων· αλλ'
+εύσπλαγχνος και τότε, καθώς εφάνη πάντοτε, προς το υπήκοόν της
+εξέδωκε διαταγήν ελκύουσα την προσοχήν του πατριάρχου εις την
+κινδυνώδη θέσιν όλου του ελληνικού γένους και ειδοποιούσα, ότι, αν
+οι Έλληνες έμεναν πιστοί, δεν είχαν τι να φοβηθώσι δι' όσα
+εσχεδίασαν κατ' αυτής και δεν επραγματοποίησαν. Γνωστόν είναι, ότι
+το γένος των Ελλήνων παραδέχεται προθύμως όσα παραγγέλλει ο
+πατριάρχης· διά τούτο διετάχθη ν' αναθεματίση όλους τους εν τη
+οθωμανική αυτοκρατορία αποστατήσαντες και να τους συμβουλεύση να
+επανέλθωσιν εις την προτέραν υποταγήν. Ο πατριάρχης απήντησεν ότι
+ενήργησε πάντα ταύτα, και όμως οι ραγιάδες της εν Πελοποννήσω
+επαρχίας των Καλαβρύτων, πατρίδος του ρηθέντος πατριάρχου,
+απεστάτησαν μετ' ολίγον (θ) και έσφαξαν τους Μουσουλμάνους,
+απεστάτησαν μετ' ολίγων αι άλλαι επαρχίαι της Πελοποννήσου,
+απεστάτησαν και αι νήσοι του Αιγαίου, εξέπλευσαν και τα θεόργιστα
+πλοία των και εφόνευσαν οι μεν επί της θαλάσσης οι δε επί της
+ξηράς μέγαν αριθμόν Μουσουλμάνων πεσόντων εις χείρας των καθώς ήτο
+προωρισμένον και εμίαναν και τους ιερούς τόπους. Διά τούτο η Πύλη
+εκινήθη και αύτη εις εξολόθρευσιν των κακούργων και κατά ξηράν και
+κατά θάλασσαν. Αν δε οι εσχάτως τιμωρηθέντες δεν ήσαν ένοχοι,
+καθώς απεδείχθησαν, ούτε οι άλλοι Έλληνες θα ετόλμων να πράξωσιν
+όσα κακά έπραξαν, ούτε η Πύλη θα ευρίσκετο εις την ανάγκην να τους
+παιδεύση. Η Πύλη δεν έλειψεν εξ αρχής να συμβουλεύση τον
+πατριάρχην και δι' αυτού τους μητροπολίτας και τους άλλους
+αρχηγούς του έθνους σωτηριώδεις συμβουλάς. Ο πατριάρχης, και αν
+δεν ήτο συνωμότης, δεν εδύνατο ν' αγνοή την βδελυράν συνωμοσίαν,
+και εις αμοιβήν των μεγάλων προς αυτόν ευεργεσιών της Πύλης ώφειλε
+διά των εκκλησιαστικών νουθεσιών του να επαναγάγη, το έθνος του
+εις την υποταγήν και διασκεδάση την συνωμοσίαν πριν εκραγή· αλλ'
+όχι μόνον δεν ενουθέτησεν ως έπρεπε το έθνος του, αλλ' ήτον αυτός
+ο πρώτος συνωμότης. Διά τούτο η Πύλη εξετάσασα (ι) και αποδείξασα
+το έγκλημά του δι' όσων έλαβε πληροφοριών και εντός της
+Κωνσταντινουπόλεως και έξωθεν, τον επαίδευσεν αξίως του εγκλήματός
+του, και όχι διά θρησκευτικήν τινα αιτίαν. Ήτο δε το έγκλημά του
+το βαρύτερον όλων, ως έγκλημα επαναστατικής συνωμοσίας· και όσοι
+είναι ένοχοι τοιούτου εγκλήματος, είτε μεγάλοι είτε μικροί, είναι
+επίσης αξιόποινοι· διά τούτο και οι διεγείραντες αποστασίας
+επαιδεύθησαν πάντοτε ανηλεώς, και όσοι ανέγνωσαν την ιστορίαν της
+Ρωσσίας, έμαθαν, ότι το 1715 έτος από Μεσίου ο αυτοκράτωρ Πέτρος
+εκάθησε και εθανάτωσε τον κληρικόν, όστις έτυχε τότε πατριάρχης
+της Ρωσσίας, ως ένοχον και αυτόν της συνωμοσίας του υιού του, και
+κατήργησεν έκτοτε την πατριαρχίαν. Η διά της αγχόνης ποινή του
+πατριάρχου και τ' άλλα περιστατικά της ημέρας εκείνης δεν
+ελογίσθησαν εις ύβριν της θρησκείας. Ωσαύτως ετιμωρήθησαν δικαίως
+και οι μητροπολίται και οι άλλοι προύχοντες του έθνους διά τα
+συλληφθέντα στασιαστικά έγγραφά των (κ). Όλαι δε αι Δυνάμεις
+ομολογούν, ότι απόκειται εις πάσαν ανεξάρτητον κυβέρνησιν να
+πράττη ό,τι στοχάζεται καλόν εντός της επικρατείας της, και δεν
+επιτρέπεται να προστατεύη ξένη κυβέρνησις αποστάτας υπηκόους άλλου
+κράτους υπό μόνην πρόφασιν ομοδογματίας. Ο πρέσβυς δεν παύει
+λέγων, ότι η ποινή του πατριάρχου ήτον ύβρις προς την θρησκείαν
+ικανή να κινήση την αγανάκτησιν όλων των Χριστιανών βασιλέων· αλλ'
+η Πύλη τον εβεβαίωσεν, ότι οι πρέσβεις των άλλων αυλών ωμολόγησαν,
+ότι είχε δίκαιον να πράξη όσα έπραξε· μόνος δε αυτός δεν θέλει εκ
+συστήματος να πεισθή, κωφεύων εις τας φιλικάς εξηγήσεις της και
+δίδων διά της διαγωγής του αφορμήν να πιστεύση, πας τις, ότι
+έγραψε περί τούτου προς την κυβέρνησίν του όσα δεν έπρεπεν.
+
+Μετά την ανακάλυψιν της συνωμοσίας, οι Μουσουλμάνοι εξωπλίσθησαν
+εξ ανάγκης· αλλ' ούτε την ρωσσικήν πρεσβείαν ούτε τους υπό
+ρωσσικήν προστασίαν εμπόρους επείραξαν· εξ εναντίας εφρόντισαν και
+να τους προστατεύσωσι κατά τας συνθήκας. Αλλ' ο πρέσβυς, μεγαλύνων
+τα μικρά, ηνόχλει την Πύλην και εθάρρυνε την φυγήν των υπό την
+ρωσσικήν προστασίαν εμπόρων και των ραγιάδων, ους επροστάτευε,
+προξενών ενταυτώ δυσκολίας οσάκις η Πύλη επεχείριζε να εμποδίση
+την φυγήν των. Ο πρέσβυς είπεν, ότι διέταξε τους προξένους της
+αυλής του να φέρωνται καθώς απήτει η των δύο Δυνάμεων φιλία, και
+ότι έστειλεν εις περιοδίαν ένα του υπάλληλον φέροντα τοιαύτας
+οδηγίας μετά την αποστασίαν της Μολδοβλαχίας. Αλλά και η αποστολή
+και η περιοδία του υπαλλήλου και αι οδηγίαι δεν φαίνεται ότι
+έφεραν άλλο αποτέλεσμα ειμή την διάδοσιν της επαναστάσεως υπό την
+διασπαρείσαν φήμην ρωσσικής συμπράξεως, και την φυγήν των προξένων
+μετά των αποστατών· η διαγωγή του εν Πάτραις προξένου αντίκειται
+βεβαίως προς την ενυπάρχουσαν των δύο αυτοκρατοριών φιλίαν· διότι
+καθ' όν καιρόν εισήλθαν εις την πόλιν εκείνην τα στρατεύματα προς
+τιμωρίαν των αποστατών ουδείς των άλλων προξένων μετετόπησε· μόνος
+ο της Ρωσσίας τους συνώδευσε καταφεύγοντας εις τα πλοιάρια και
+ύψωσε την ρωσσικήν σημαίαν. Όλοι δε οι κατά την οθωμανικήν
+αυτοκρατορίαν πρόξενοι κρέμανται εκ των διαταγών των πρέσβεων των
+αυλών των· διά τούτο η τοιαύτη διαγωγή του εν Πάτραις προξένου και
+η φυγή τινων άλλων, ως αν είχε κηρυχθή πόλεμος, αποδίδονται
+βεβαίως εις τας οδηγίας του πρέσβεως. Αι περιστάσεις αύται
+διήγειραν τας δικαίας των Μουσουλμάνων και των Δυνάμεων υποψίας ως
+προς τους σκοπούς της Ρωσσίας. Ο δε πρέσβυς όχι μόνον δεν έδωκε τη
+Πύλη ην υπεσχέθη ηθικήν συνδρομήν, καθώς απήτει η δικαιοσύνη και η
+των δύο Δυνάμεων φιλία, και δι' ης εδύνατο να καθησυχάση τας
+αναφυείσας υποψίας, όχι μόνον δεν μετεχειρίσθη φιλικόν και
+ειρηνικόν ύφος, αλλ' έπραξε το εναντίον· διότι την φυγήν των
+υπηκόων των δύο Δυνάμεων, ως ανωτέρω ερρέθη, εθάρρυνε, και ότι
+ουδ' αυτός ήτον ασφαλής υπεκρίθη· αλλ' η Πύλη έσπευσεν
+επανειλημμένως να τον καθησυχάση, στείλασα εις φρούρησιν του
+πρεσβείου και άλλον λόχον. Ο πρέσβυς μετέφερε προς τούτοις εξ
+Οδησσού πλοίον του ρωσσικού στόλου, περί ου ερωτηθείς απεκρίθη,
+ότι το έστειλαν οι εν Οδησσώ φίλοι του μαθόντες τας ταραχάς, αλλ'
+ότι είχε σκοπόν να το αποπέμψη· επρόσθεσε δε, ότι η αυλή του
+επεθύμει να συστήση μεταξύ Κωνσταντινουπόλεως και Μαύρης θαλάσσης
+ταχύπλοα, και ότι έν εξ αυτών, ερχόμενον εις Βουγιουκντερέν, ήτο
+πλησίον του πορθμού. Η Πύλη απεκρίθη επισήμως, ότι απηγορεύετο ο
+διάπλους παντός ξένου πλοίου μη εμπορικού, ότι εδύνατο ο πρέσβυς
+άλλως πως να ανταποκρίνεται μετά της αυλής του, ότι η Πύλη
+εφοβείτο μήπως η εμφάνισις τοιούτων πλοίων ερέθιζε τον λαόν, και
+διά τούτο ηναγκάζετο να μη συγκατατεθή· αλλ' ο πρέσβυς ηύρε τον
+τρόπον και έφερεν έν των τοιούτων έμπροσθεν του παλατίου του. Η
+Πύλη εδικαιούτο να το αποπέμψη, διά της βίας, αλλ' έκρινε προς
+χάριν του πρέσβεως καταλληλότερον να το αποπέμψη αταράχως αυτός· ο
+πρέσβυς όμως αψηφών τους λόγους της, εισεβίβασε πράγματά του, και
+το επεσκέφθη πολλάκις, φαινόμενος ότι ανέμενεν δεξιόν άνεμον εις
+απόπλουν. Η Πύλη επανέλαβε την αίτησίν της· συνέπεσαν και άλλα
+περιστατικά, καθ' α ο πρέσβυς εφάνη δυσαρεστηθείς και ειδοποίησε
+την Πύλην, ότι ανέφερε τα πάντα εις την αυλήν του, και ότι μέχρι
+της απαντήσεώς της διέκοπτε πάσαν σχέσιν.
+
+Τοιαύτη είναι η διαγωγή του πρέσβεως, προς ον ουδέποτε έπαυσεν η
+Πύλη προσφέρουσα τας οφειλομένας τιμάς· αλλ' οποίαι και αν ήναι αι
+κοινοποιήσεις του, η Πύλη, ερειδομένη επί τη συνέσει της ρωσσικής
+αυλής και τη κοινή επιθυμία της διατηρήσεως των φιλικών σχέσεων,
+έχει πεποίθησιν, ότι ο αυτοκράτωρ δεν θα τας ακούσει και θα
+πιστεύσει μάλλον αυτά τα πράγματα και την αμερόληπτον μαρτυρίαν
+φιλαληθών φίλων. Ηθέλησε δε και αυτή να γνωστοποιήση διά της
+παρούσης εκθέσεως την αλήθειαν· ώστε, αν η αυλή της Ρωσσίας την
+πιστεύση, και δι' αναλόγων οδηγιών επαναφέρη τον πρέσβυν της, τον
+αίτιον όλων των πολιτικών και μη αναγκαίων διενέξεων, εις τα
+καθήκοντα υπουργού φιλικής Δυνάμεως, ο αυτοκράτωρ θα κερδίσει έτι
+μάλλον την υπόληψιν της Πύλης. Αν δε εξ εναντίας εγκρίνη την
+διαγωγήν του, τότε η Πύλη, η μηδέποτε απομακρυνθείσα της ευθύτητος
+και ειλικρινείας, είναι απηλλαγμένη πάσης ευθύνης παρασπονδήσεως,
+και επειδή πάντοτε πέποιθεν επί την θείαν βοήθειαν, την πηγήν της
+δυνάμεώς της, η τοιαύτη περίστασις δεν είναι ικανή να την ταράξη.
+
+Η Πύλη επαναλαμβάνει και ήδη ότι, αν και δεν προσυπέγραψε την παρ'
+όλων των ευρωπαϊκών Δυνάμεων συνυπογραφείσαν υπέρ της γενικής
+ειρήνης συνθήκην, έχει πάντοτε πραγματικώς την αυτήν επιθυμίαν και
+καθώς έως σήμερον εφρόντισεν, ούτω φροντίζει να διατηρήση και εις
+το εξής τους δεσμούς της ειρήνης μεθ' όλων των φίλων Δυνάμεων και
+κατ' εξοχήν μετά της φίλης και γείτονος Ρωσσίας, τιμώσα αυτάς
+προσηκόντως και πολιτευομένη κατά τας συνθήκας. Αι δε εξ ανάγκης
+ετοιμασίαι και κυρίως η ομόψυχος κίνησις και εξόπλισις όλων των
+Μουσουλμάνων, οίτινες αντί κατοίκων πόλεων κατήντησαν κάτοικοι
+στρατοπέδων, εγένοντο και γίνονται, διότι δεν είναι όλοι
+συνηνωμένοι ως οι υπήκοοι των άλλων Δυνάμεων, αλλά διεσπαρμένοι
+καθ' όλας τας επαρχίας του κράτους, ζώντες ανάμικτοι μετά των μη
+Μουσουλμάνων, και μάλιστα των Ελλήνων, ους γενικώς δεν
+εμπιστεύονται. Όλα δε ταύτα τα κινήματα αποβλέπουν μόνον το
+εσωτερικόν και όχι τας εξωτερικάς σχέσεις, μόνους τους Έλληνας και
+όχι άλλα αθώα γένη υπήκοα και αυτά της Πύλης, ουδενός δε την
+θρησκείαν. Επομένως ούτε η αυλή της Ρωσσίας, ούτε αι άλλαι
+Δυνάμεις θα πιστεύσουν όσα εις βλάβην των προς την Πύλην σχέσεών
+των διαδίδει η κακοβουλία, ούτε όσα τυχόν γράφονται υπό τινων
+ομοίων του πρέσβεως της Ρωσσίας τα δίκαια των Δυνάμεων
+παραγνωρίζοντος και τα καθήκοντα ειρηνικού πρέσβεως ολιγωρούντος.»
+
+* * *
+
+Και ταύτα μεν όσα διελάμβανεν, εν αγνοία του πρέσβεως Στρογονώφου,
+το πολυθρύλλητον και διεξοδικώτατον έγγραφον της Πύλης προς την
+αυλήν της Ρωσσίας. Την δε 6 Ιουλίου ο πρέσβυς ούτος έλυσε την μετά
+την διακοπήν των σχέσεών του σιωπήν.
+
+Γνωστοποιήσαντες το ανωτέρω προς την αυλήν της Ρωσσίας έγγραφον
+συνοπτικώς αλλ' αποχρώντως εις πλήρη κατάληψιν των διαφορών των
+δύο αυτοκρατοριών κατά την παράστασιν της Πύλης, κρίνομεν
+αναγκαίον να γνωστοποιήσωμεν κατά τον αυτόν τρόπον και το του
+πρέσβεως προς την Πύλην εις πλήρη κατάληψιν των ιδίων διαφορών
+κατά την παράστασιν της αυλής της Ρωσσίας.
+
+«Μόλις ανεφάνησαν τα πρώτα συμπτώματα της αποστασίας κατά την
+Μολδοβλαχίαν, και η Ρωσσία έσπευσε να κηρύξη παρρησία πόσον
+κατέκρινε τους πρωταιτίους, και να προτρέψη την Πύλην εις
+κατάπαυσιν του κακού επί τω εμφανισμώ του. Η αρχή και οι πρόοδοι
+του εφαίνοντο επίσης επίφοβοι. Η Πύλη δεν εδύνατο να παραγνωρίση,
+τα αίτια τοιαύτης πολιτικής. Την ύπαρξιν της Οθωμανικής
+αυτοκρατορίας η Ρωσσία εθεώρει ως έν των εις διατήρησιν και
+παγίωσιν της ευρωπαϊκής ειρήνης στοιχείων· διά τούτο ώφειλε να
+καταδικάση παν επιχείρημα τείνον εις βλάβην αυτής· ώφειλε δε να
+πράξη τούτο έτι μάλλον ως Δύναμις πάντοτε ειλικρινής και πάντοτε
+αφιλοκερδής προς επικράτειαν, ην παρεκίνει προ πέντε ετών να
+περιστοιχισθή υπό των εγγυήσεων, ας παρέχει η ακριβής τήρησις των
+συνθηκών και η έλλειψις πάσης αφορμής διενέξεων. Η Ρωσσία έσπευσε
+να τη προσφέρη και την φιλικήν σύμπραξίν της (λ), ης και η ωφέλεια
+δεν ήτον αμφίβολος, και το αποτέλεσμα τοιούτον, ώστε να περιστείλη
+πάραυτα το μίασμα της επαναστάσεως και να προλάβη τα μεγάλα
+δυστυχήματα όσα έπαθεν ο λαός της Μολδοβαχίας, όστις δεν έπαυσε
+δίδων αποδείξεις αθωότητος και πίστεως. Κατά την γνώμην της
+Ρωσσίας η δύναμις των όπλων ήτον η μόνη ικανή ν' απαλλάξη, τας δύο
+ηγεμονείας από των ταραξάντων την εσωτερικήν των ησυχίαν αλλ' η
+δύναμις αύτη έπρεπε να έχη σωτήριον σκοπόν· έπρεπε να χρησιμεύση
+εις ενίσχυσιν των νόμων και να τεθή υπό οδηγίαν συντελούσαν εις
+επανόρθωσιν τον τόπου και υπό το κράτος των συνθηκών, εφ' ων
+σαλεύει το δημόσιον δίκαιον της Μολδοβλαχίας και όχι ποτέ υπό τας
+σημαίας του φανατισμού· ουδ' έπρεπε να συντελέση εις θεραπείαν των
+εκ φανατισμού παθών. Ελυπήθη εις άκρον η Ρωσσία, διότι ολιγώρησε
+τας περί τούτου προτάσεις της η Πύλη, δείξασα ότι δεν ησθάνετο
+πόσον τη χρησίμευε να καταπαύση τας ταραχής ανεπιστρεπτί, και μη
+προϊδούσα ότι δι' ου παρεδέχθη συστήματος θα εκίνει υπέρ των
+προσβαλόντων την εξουσίαν της τα αισθήματα, δι' ων τιμώνται όλοι
+οι λαοί, αισθήματα θρησκείας, πατρίδος και συμπαθείας, άτινα
+εμπνέει έθνος πεσόν εις εσχάτην απόγνωσιν. Ό,τι προ παντός άλλου
+εφοβείτο ο αυτοκράτωρ ήτο μήπως η Πύλη ενισχύουσα δια της διαγωγής
+της το επιχείρημα των προταιτίων της επαναστάσεως, ενομιμοποίει
+την εξ ανάγκης ένοπλον αντίστασιν εις αποτροπήν του παντελούς
+αφανισμού του ελληνικού λαού και της θρησκείας, ην πρεσβεύει. Οι
+φόβοι του αυτοκράτορος επραγματοποιήθησαν. Αι επαρχίαι, όπου
+εφάνησαν εσχάτως τα πρώτα πολεμικά κινήματα κατά της τουρκικής
+εξουσίας, έγειναν και άλλοτε θέατρον τοιούτων κινημάτων αλλ'
+ουδέποτε η κυβέρνησις εξόπλισε κατά των κατοίκων των τόπων εκείνων
+όλους τους υπηκόους της Μουσουλμάνους εν ονόματι της κινδυνευούσης
+θρησκείας των. Κίνδυνοι όχι ολιγώτερον δεινοί ηπείλησαν άλλοτε την
+Πύλην καθ' ους μάλιστα καιρούς εξωτερικοί πόλεμοι απεκαθίστων
+δεινοτέραν την θέσιν της· και όμως ουδέποτε εν τη οθωμανική
+αυτοκρατορία γενική προγραφή έπεσεν επί ολόκληρον έθνος, ούτε
+τόσον αναισχύντως εξυβρίσθη η χριστιανική θρησκεία. Δεν υπήρχε και
+ευτυχίαν (μ) παράδειγμα, ότι πατριάρχης της ανατολικής εκκλησίας
+υπέφερε φρικτόν θάνατον επί του τόπου όπου ιερούργει, και εν
+ημέρα, ην όλος ο χριστιανικός κόσμος τιμά, και μάλιστα εν ώ ο
+ιερός ποιμήν επλήρωσε το μέτρον της πίστεως και της υποταγής προς
+την τουρκικήν εξουσίαν· δεν είδεν άλλοτε η Ευρώπη τεθλιμμένη όλους
+τους πνευματικούς και κοσμικούς προϊσταμένους χριστιανικού έθνους,
+μάλιστα τους μεγάλας υπηρεσίας προσενεγκόντας τη οθωμανική Πύλη,
+αποθνήσκοντας υπό την χείρα του δημίου, τα λείψανά των
+εξυβριζόμενα, τας οικογενείας των αναγκαζομένας να φεύγωσιν εκ της
+γης των συμφορών, και τας ιδιοκτησίας αφανιζομένας. Δεν είδε προ
+τεσσάρων αιώνων τον πόλεμον κηρυχθέντα κατά της θρησκείας του
+Χριστού διά του θανάτου των υπηρετών της, διά του κατεδαφισμού των
+ναών της, και διά πολλών ύβρεων προς τα σύμβολα της θείας του
+πίστεως. Ευκόλως δύναται η Πύλη να αισθανθή, τας συνεπείας
+τοιούτου συστήματος, αν το εξακολουθήση, και δεν επανορθώση τα
+δυστυχή αποτελέσματά του· θα ευρεθή, δε εξ ανάγκης και παρά τας
+προς αυτήν ευνοϊκάς διαθέσεις όλων των ευρωπαϊκών Δυνάμεων εις
+θέσιν πολέμιον προς τον χριστιανικόν κόσμον. Η αλήθεια αύτη, ην ο
+αυτοκράτωρ σπεύδει να διατρανώση, είναι τόσω μάλλον αναντίρρητος,
+καθ' όσον την ησθάνθησαν οι προκάτοχοι του σημερινού σουλτάνου.
+Κυριεύσαντες ούτοι τόπους εν Ευρώπη και προθέμενοι να
+εγκατασταθώσιν, εφάνησαν πεποιθότες δι' ων συνυπέγραψαν συνθηκών
+μετά των χριστιανικών Δυνάμεων ότι η εγκατάστασίς των δεν έπρεπε
+να ήναι σημείον πολέμου και ατιμίας της θρησκείας αυτών των
+Δυνάμεων, ούτε οιωνός εξολοθρεύσεως λαού συνηνωμένου δι' όλων των
+δεσμών της θρησκείας, των ηθών και των αναμνήσεων. Σήμερον
+απαιτείται καί τι πλέον· να συντρέξη η Πύλη εις την παγίωσιν των
+υπαρχουσών σχέσεων μεταξύ όλων των ευρωπαϊκών επικρατειών και να
+προσπαθήση, διά της ομοφροσύνης ν' αποκαταστήση τας σχέσεις ταύτας
+ημέρα τη ημέρα στενοτέρας και διαρκεστέρας. Αλλ' αν πρόκειται να
+εξακολουθήσωσιν αι αταξίαι, ή είναι ανεπίδεκτοι διορθώσεως, η
+Ρωσσία όχι μόνον δεν θα θεωρήσει ως εχέγγυον ειρήνης την διάρκειαν
+του οθωμανικού βασιλείου, αλλά θα ευρεθή και ηναγκασμένη να
+προστατεύση την θρησκείαν της υβριζομένην, τας συνθήκας της
+παραβαινομένας, και τους ομοθρήσκους της καταδιωκομένους.
+Εγνώρισεν η Πύλη αναμφιβόλως, δι' ων έλαβεν ομοφώνων διπλωματικών
+κοινοποιήσεων, ότι η υπόθεσις, υπέρ ης συνηγορεί η Ρωσσία, είναι
+υπόθεσις όλης της Ευρώπης. Οι χριστιανοί μονάρχαι δεν δύνανται να
+παραβλέψωσι τας ύβρεις, ας υπέστη η πίστις των, αν δεν δοθή
+πάνδημος ικανοποίησις. Επίσημα έγγραφα καταδικάζουν εις ποινάς και
+εις θάνατον λαόν προστατευθέντα μέχρι της σήμερον υπό ρητών
+συνθηκών και υπό του σιωπηλού μεν αλλ' αναποφεύκτου σεβασμού προς
+τους άλλους λαούς της Ευρώπης. Περιττόν είναι ν' αναφέρωμεν τα
+σουλτανικά διατάγματα τα επικυρούντα τα λεγόμενα· βέβαιον κατά
+δυστυχίαν είναι, ότι η Πύλη δεν καταδιώκει μόνον τους ταραχοποιούς
+και τους οπαδούς των, αλλά όλον το ελληνικόν έθνος, ως και αυτάς
+τας πηγάς της υπάρξεώς του και της εκ νέου παραγωγής του και
+αναγκάζει την χριστιανωσύνην να εκλέξη έν εκ των δύο· ή να μη μένη
+ακίνητος θεατής της εξολοθρεύσεως χριστιανικού λαού, ή να ανέχεται
+κατάστασιν πραγμάτων τείνουσαν εις διατάραξιν της ειρήνης, ην
+ηγόρασε διά τόσων θυσιών. Πεπεισμένη η Ρωσσία ότι αι αξιώσεις της
+είναι δίκαιαι, και βεβαία ότι έπεισεν όλους τους συμμάχους της
+περί της ειλικρινείας των σκοπών της δεν ηθέλησε μέχρι τούδε,
+προθεμένη την υπεράσπισιν του γενικού συμφέροντος, ν' αναφέρη τας
+προς αυτήν ιδιαιτέρας υποχρεώσεις της Πύλης, εφ' ων εδύνατο να
+στηρίξη τα κατ' αυτής κινήματα. Εις αυτήν όμως απέκειτο να
+επικαλεσθή τους όρους της συνθήκης του Καϊναρτσίου, και το
+εντεύθεν κεκτημένον δικαίωμα της προστασίας της ελληνικής
+θρησκείας καθ' όλην την τουρκικήν επικράτειαν. Αλλ' η Ρωσσία θέλει
+την σήμερον να ελκύση όλην την προσοχήν της Πύλης εις παρατηρήσεις
+υψηλοτέρας φύσεως, παρατηρήσεις επί των αμοιβαίων υποχρεώσεων όλων
+των χριστιανικών Δυνάμεων προς διατήρησιν της προς αλλήλας ενώσεως
+και ειλικρινείας.
+
+«Όσα επράχθησαν μέχρι της σήμερον δεν ημπορούν να θεωρηθώσιν ειμή
+ως αποτελέσματα ή της ελευθέρας θελήσεως της Πύλης και
+προμελετημένου σχεδίου, ή συστήματος, εις ό αι περιστάσεις και ο
+φανατισμός τινων κακοβούλων ώθουν την τουρκικήν κυβέρνησιν παρά
+την γνώμην της. Ο αυτοκράτωρ ελπίζει ότι η τελευταία υπόθεσις
+είναι η μόνη ορθή, αλλά ζητεί να βεβαιωθή. Αν τα κακά, δι' α
+στενάζουν η θρησκεία και η ανθρωπότης, πράττωνται παρά την γνώμην
+της Πύλης, επιθυμεί ο αυτοκράτωρ να δείξη αύτη, ότι έχει την
+δύναμιν ν' αλλάξη σύστημα μη επιτρέπον να διαπραγματεύωνται ή
+συνθηκολογώσιν αι χριστιανικαί κυβερνήσες μετ' αυτής. Αν ούτως
+έχη, ας αποκατασταθώσιν αι κατεδαφισθείσαι ή γυμνωθείσαι εκκλησίαι
+χρήσιμοι εις την ιεράν αυτών υπηρεσίαν· ας αποδώση η Πύλη τα
+οφειλόμενα εις την χριστιανικήν θρησκείαν προστατεύουσα και
+συντηρούσα αυτήν ανεπηρέαστον, ως και πρότερον, και παρηγορούσα
+τοιουτοτρόπως την Ευρώπην διά τον θάνατον του πατριάρχου και διά
+τας επισυμβάσας βεβηλώσεις· ας γίνη συνετή και δικαία διάκρισις
+των πρωταιτίων των ταραχών, των οπαδών των, και των όσοι διά την
+αθωότητά των δεν είναι αξιόπαινοι, και ας ανοιχθή τοιουτοτρόπως
+μέλλον ειρήνης και ησυχίας χάριν των θελόντων εν ρητή προθεσμία να
+επανέλθωσιν εις την υποταγήν της Πύλης Ελλήνων· όπως και αν ήναι,
+ας διακρίνεται ο αθώος του πταίστου· και εις απόδειξιν της
+μεταβολής της διαγωγής της ας δεχθή η Πύλη τας άλλοτε γενομένας
+αυτή προτάσεις, να συντρέξη δηλαδή και η Ρωσσία κατά το πνεύμα των
+συνθηκών εις την ειρήνευσιν των ηγεμονειών της Βλαχομολδαυίας. Ας
+γίνη μόνον φροντίς να τεθώσιν επί σταθερών βάσεων η κοινή ευταξία
+και η ησυχία των μερών εκείνων εν ενί λόγω, το παράδειγμα των
+ηγεμονειών ας ήναι τοιούτον, ώστε να επαναγάγη εις την υποταγήν
+όλους τους αγαπώντας ειλικρινώς την πατρίδα των Έλληνας. Ο
+αυτοκράτωρ δεν παραδέχεται την πρώτην υπόθεσιν· αλλ' αν παρά την
+προσδοκίαν του η τουρκική κυβέρνησις δείξη ότι πράττει αύτη
+ανεπηρεάστως τα περί ων ο λόγος κακά, δεν μένει τότε παρά να
+ειδοποιηθή από του νυν ότι καθίσταται φανερά πολέμιος προς όλον
+τον χριστιανικόν κόσμον, ότι νομιμοποιεί την ιδίαν υπεράσπισιν των
+Ελλήνων πολεμούντων εις αποφυγήν της αφεύκτου φθοράς των, και ότι
+η Ρωσσία εξ αιτίας του χαρακτήρος του αγώνος αναγκάζεται να τοις
+προσφέρη άσυλον διότι καταδιώκονται, και προστασίαν διότι οφείλει
+αυτοίς αντίληψιν μεθ' όλης της χριστιανωσύνης, ως μη δυναμένη να
+εγκαταλείψη τους εν Χριστώ αδελφούς της εις την διάκρισιν τυφλού
+φανατισμού. Μετά την καθαράν ταύτην εξήγησιν ο αυτοκράτωρ νομίζει
+ότι εξεπλήρωσε προς την Πύλην ακριβέστατα ό,τι ώφειλεν. Εδύνατο να
+ωφεληθή ίσως η Ρωσσία από του επιχειρήματος των επαναστατών, αν η
+πολιτική της ήτον ολιγώτερον ειλικρινής. Ο αυτοκράτωρ κατεδίκασε
+παρρησία το επιχείρημά των· αν δεν ήσαν οι σκοποί του ευθείς, θα
+περιωρίζετο μόνον εις την καταδίκην· αλλ' έδειξε συγχρόνως και τον
+τρόπον, καθ' όν εδύνατο να προλάβη η τουρκική κυβέρνησις τας
+προόδους και τας συνεπείας των ταραχών· απέδειξε δε ότι ήτο πιστός
+προς τας συνθήκας, και ότι επεθύμει ειλικρινώς την συντήρησιν του
+τουρκικού κράτους, διότι και τον τρόπον πώς να σωθή είπε, και την
+επιθυμίαν του να συντρέξη εις την σωτηρίαν αυτού έδειξε. Νέαν
+απόδειξιν δίδει σήμερον, διότι γνωστοποιεί τη Πύλη τους τρόπους,
+δι' ων και μόνων δύναται ν' αποφύγη την παντελή φθοράν της, και
+την προειδοποιεί ότι, αν επιμένη ενεργούσα το καταστρεπτικόν
+σχέδιόν της, αναγκάζει την Ρωσσίαν ή να τηρήση ή να παραβλέψη τα
+καθήκοντά της, αναμφίβολον δε τι θα προτιμήση εν τοιαύτη
+περιπτώσει. Ζητείται δε απόκρισις εντός οκτώ ημερών. Αν η τουρκική
+κυβέρνησις εισακούση όλας τας ευχάς και πραγματοποιήση όλας τας
+ελπίδας του αυτοκράτορος παραδεχομένη τας προτάσεις του, δίδεται
+αυτή νέα προθεσμία ίνα δείξη διά των πράξεών της, ότι όχι μόνον
+δέχεται τους ανωτέρω όρους, δι' ων μαρτυρείται η επάνοδός της εις
+αρχάς συνετωτέρας, αλλ' ότι και σπεύδει να τους εκπληρώση, και ότι
+όχι μόνον δεν θέλει το κακόν, αλλ' ότι και δύναται και ηξεύρει να
+το εμποδίση. Τούτου μη γενομένου, ειδοποιείται, ότι διετάχθη ο
+πρέσβυς ν' αναχωρήση μεθ' όλης της αυτοκρατορικής πρεσβείας».
+
+Και ταύτα μεν ανήγγειλε κατά διαταγήν ο πρέσβυς· εξέλαβε δε όλη η
+Ευρώπη την αγγελίαν, και δικαίως, ως προαγγελίαν του πολέμου· τω
+όντι η Ρωσσία έλεγε τη Πύλη, ή εκουσίως καταδιώκεις την εκκλησίαν
+του Χριστού και παρασπονδείς και πράττεις τόσα ανοσιουργήματα, ή
+ακουσίως· αν εκουσίως, εγώ κινώ τας δυνάμεις μου κατά σου, διότι
+δεν σε αφίνω να εξολοθρεύης τους ομοπίστους μου Έλληνας, μηδέ να
+υβρίζης την θρησκείαν των· αν ακουσίως, απόδειξέ το και δι' άλλων
+πράξεών σου και διά της ανορθώσεως των κατεδαφισθέντων
+χριστιανιανών ναών, διότι άλλως εγώ κινώ πάλιν τας δυνάμεις μου
+κατά σου.
+
+Αυτόχειρ γίνεται η ομολογούσα κυβέρνησις ότι, παρασυρομενη υπό του
+ατάκτου όχλου της, ενεργεί παρά την θέλησίν της και αν τω όντι
+ούτως έχη. Αλλ' εν τη περί ης ο λόγος περιστάσει απήτει η Ρωσσία
+να πράξη η φανατική Πύλη ό,τι αντέβαινε φανερά προς την θρησκείαν
+της, ό εστι ν' ανορθώση τους κατεδαφισθέντας ναούς. Ήξευρεν
+αναμφιβόλως η Ρωσσία, ότι εζήτει τα αδύνατα υπό το πρόσχημα της
+δικαιοσύνης, και διά τούτο όλοι επίστευαν ότι απεφάσισε να κηρύξη
+πόλεμον, και η Ευρώπη κατεταράχθη. Οι δε εν Κωνσταντινουπόλει
+πρέσβεις των άλλων αυλών, προς ους ο της Ρωσσίας εκοινοποίησε τας
+διαταγάς της αυλής του, επροσπάθησαν παντοίοις τρόποις και
+υπεράλλοτε εις αποφυγήν της επαπειλουμένης καταιγίδος, να
+μεταβάλωσι την διαγωγήν της Πύλης επί το μετριώτερον· εφοβούντο δε
+μη εξ αιτίας του φανατισμού κακοπάθη και αυτός ο πρέσβυς της
+Ρωσσίας, και δοθή νέα και βαρεία αφορμή αλληλομαχίας, αλλ' η Πόλη
+ούτε τρόπον ούτε γλώσσαν ήλλαξεν. Παρελθούσης δε της οκταημέρου
+προθεσμίας, επειδή απόκρισις δεν εδόθη, επέβη ο Στρογονώφης εις το
+έμπροσθεν του παλατίου του ρωσσικόν πλοίον, αλλά δεν απέπλευσεν
+ευθύς διά την επικρατούσαν αντίπνοιαν. Εν τοσούτω οι πρέσβεις των
+άλλων αυλών κατέπεισαν την Πύλην ν' αποκριθή· απεκρίθη· αλλ'
+επειδή εκπρόθεσμος εδόθη η απόκρισις, ο πρέσβυς δεν την εδέχθη και
+απέπλευσε, πνεύσαντος επιτηδείου ανέμου, την 29 Ιουλίου
+ανεμπόδιστος και ανενόχλητος, και την 1 αυγούστου κατευοδώθη εις
+Οδησσόν και απήλθεν εις έντευξιν του αυτοκράτορος· συναπέπλευσε δε
+και όλη η πρεσβεία· ανεχώρησαν και οι πρόξενοι της Ρωσσίας από της
+τουρκικής αυτοκρατορίας ως από εχθρικού τόπου. Η δε Πύλη, αφ' ού ο
+πρέσβυς δεν εδέχθη την απάντησίν της, την έστειλε προς τον
+Νεσελρόδον, προς ον έγραψε κατ' ευθείαν και ο αρχιβεζίρης·
+επανελάμβανε δε εν τη προς τον πρέσβυν γραφή της όσα και προτού·
+δηλαδή, ότι ουδέποτε επηρέασε τα θρησκευτικά των Χριστιανών, ότι
+ουδέν έπραξε προς εξουθενισμόν της πίστεώς των, ότι ουδεμίαν
+κατηδάφισεν εκκλησίαν, και ότι αι προς αυτάς ύβρεις ήσαν κινήματα
+ατάκτων· εξύμνει δε την καθ' όλους τους καιρούς και καθ' όλας τας
+υποθέσεις πολιτικήν προς τας αυλάς ευθύτητά της και την προς τους
+αχαρίστους υπηκόους της Χριστιανούς μεγαλοψυχία και ευσπλαγχνίαν
+της, και διισχυρίζετο ότι και ο πατριάρχης και όλοι οι
+θανατωθέντες ήσαν άξιοι της ποινής των· ανέφερε δε θανάτους και
+άλλων πατριαρχών και επανέλαβε και τον του της Ρωσσίας επί του
+μεγάλου Πέτρου ως συνωμότου· έλεγε και περί των ηγεμονειών, ότι
+διετήρει εν αυταίς τα στρατεύματά της, διότι δεν απηλλάγησαν
+εισέτι των κακούργων· αλλ' ότι μήτε τα καθεστώτα εμελέτα να
+μεταβάλη, μήτε τα προνόμιά των να καταπατήση, και ότι σκοπόν είχε
+να στείλη τους αυθέντας, αφ' ού απηλλάττοντο οι τόποι εκείνοι των
+κακούργων, και αφ' ού παρεδίδοντο ή ετιμωρούντο προς
+παραδειγματισμόν ενώπιον των αντιπροσώπων της οι εις Ρωσσίαν
+καταφυγόντες· την δε κίνησιν και εφόπλισιν των Μουσουλμάνων
+εδικαιολόγει διά της εξόδου των αποστατών από της Ρωσσίας, διά της
+εις αυτήν προσφυγής και μη αποδόσεώς των, και διά του εσωτερικού
+κινδύνου του κράτους· μεμφομένη δε πικρώς την διαγωγήν του
+πρέσβεως Στρογονώφου, και ως ψευδείς παριστώσα τας προς την
+Ρωσσικήν αυλήν αναφοράς του έφερεν εις μαρτυρίαν τους λοιπούς
+πρέσβεις ως ομολογούντας, ότι η Πύλη είχε δίκαιον να πράττη όσα
+έπραττε και να πολιτεύεται όπως επολιτεύετο· ηρνείτο δε ότι παρέβη
+την συνθήκην του Καϊναρτσίου, επί λόγω ότι η συνθήκη επροστάτευε
+την χριστιανικήν θρησκείαν, ην' ουδείς κατεδίωκε, αλλ' όχι τους
+εγκληματίας.
+
+Η δε προς τον Νεσελρόδον γραφή εδικαιολόγει την αναβολήν της προς
+τον πρέσβυν απαντήσεώς της, μεμφομένη τους διερμηνείς της
+πρεσβείας μη ελθόντας την επαύριον της οκταημερίας να την λάβωσιν,
+αν και εκλήθησαν· ενοχοποίει δε και τους παρ' εαυτή πρέσβεις των
+άλλων αυλών λέγουσα, ότι κατά την γνώμην αυτών η διαγωγή της δεν
+εδύνατο να βλάψη τας προς την αυλήν της Ρωσσίας φιλικάς σχέσεις
+της, και ότι, αν ο πρέσβυς αυτής ανεχώρησεν, άλλος θα τον
+διεδέχετο.
+
+Αν οι της Ρωσσίας προς την Πύλην λόγοι ήσαν φιλοπόλεμοι, ουδέ οι
+προς την Ρωσσίαν της Πύλης ήσαν διαλλακτικοί· διότι, εν ώ η Ρωσσία
+απήτει απειλητικώς την παραδοχήν όλων των προτάσεών της, όχι μόνον
+ουδεμίαν αυτών παρεδέχετο η Πύλη, αλλά και απήτει αλλ' αντ' άλλων·
+μόλις δε, επί τη προτροπή των παρ' αυτή πρέσβεων απαύστως
+συμβουλευόντων εξ ονόματος των αυλών να φέρεται μετριώτερον,
+ηξίωσε να εκδώση φιρμάνια εις προστασίαν δήθεν των αθώων, ως αν
+δύναταί ποτέ ο φανατικός, ο βάρβαρος και ο αιμόδιψος να διακρίνη
+τον αθώον του πταίστου, και ως αν δεν εκρέμα και δεν απεκεφάλιζεν
+αύτη εντός της βασιλευούσης τους αθώους ως πταίστας. Εξέδωκε κατά
+διαταγήν της Πύλης και ο νέος πατριάρχης εγκύκλια έγγραφα,
+προσκαλών τους Έλληνας εις μετάνοιαν και υποταγήν, και εκθειάζων,
+ενώπιον της αγχόνης του προκατόχου του, την άπειρον μακρυθυμίαν
+και την απαραδειγμάτιστον μεγαλοψυχίαν της υψηλής Πύλης,
+
+Κοινοποιήσας δε ο Αλέξανδρος τοις συμμάχοις του όσα διά του
+πρέσβεώς του ανήγγειλε τη Πύλη, και αναφερόμενος εις την προς
+αυτούς ειλικρινή πολιτικήν του, απήτει ως αμοιβήν τρία τινά· την
+υποστήριξιν των προς την Πύλην προτάσεών του, την εις παν ό,τι θα
+ηναγκάζετο να πράξη επί τη παρακοή της Πύλης συνδρομήν των, και
+την εις ειρήνευσιν της Ελλάδος συνδιάσκεψίν των. Προθύμως εδέχθη
+και τα τρία η Πρωσσία, τα εδέχθη και η Γαλλία· αλλ' η Αγγλία και η
+Αυστρία δεν εδέχθησαν ειμή το πρώτον, ουδ' υπεστήριξαν παρά τη
+Πύλη, ειμή τινας προτάσεις της Ρωσσίας. Δόγμα πολιτικής πίστεως
+εθεώρουν αι δύο αύται αυλαί την ανεξαρτησίαν και την ακεραιότητα
+του οθωμανικού κράτους, και εις συντήρησιν αυτών συνήλθαν εις
+Χανόβρην ο Μεττερνίχος και ο Καστλερήχος, και συσκεψάμενοι περί
+του ελληνικού αγώνος απεφάσισαν να παρεμποδίσωσι πάσαν ρωσσικήν
+παρέμβασιν. Δυσηρεστήθη ο Αλέξανδρος διά την μη παραδοχήν όλων των
+προτάσεών του παρ' όλων των συμμάχων του, και κατ' αρχάς μεν
+διενοήθη να κατάσχη την Μολδοβλαχίαν εις πειθανάγκην της παρηκόου
+Πύλης, αλλ' επί τέλους επείσθη να δεχθή την παρέμβασιν των
+συμμάχων υπό τον όρον να μη λάβη η παρέμβασίς των χαρακτήρα
+μεσιτείας· απήντησε δε επί τη προτροπή αυτών εις τα έγγραφα της
+Πύλης απαρνούμενος την απόδοσιν των προσφύγων και λέγων, ότι, αν
+ελάμβανε τα πιστά ως προς την ακριβή τήρησιν των συνθηκών, ως προς
+το οφειλόμενον εις την ορθόδοξον εκκλησίαν σέβας και ως προς την
+μη καταδίωξιν των ομοθρήσκων του, δεν θα ενήργει όσα η μέχρι τούδε
+διαγωγή της τον ηνάγκαζε να ενεργήση. Αλλ' ούτε η έντονος του
+αυτοκράτορος φωνή, ούτε αι φιλικαί των συμμάχων αυλών συμβουλαί
+εισηκούοντο.
+
+Εν τοσούτω η Ελλάς ωφελείτο τα μέγιστα, διότι μόνος ο φόβος του
+επικειμένου ρωσσικού πολέμου απησχόλει ικανά τουρκικά στρατεύματα
+εντεύθεν και εκείθεν του Δουνάβεως.
+
+
+
+1821
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΓ'
+
+
+
+&Παράδοσις Μονεμβασίας. — Μετάβασις των εν Αρκαδία Τούρκων εις
+Νεόκαστρον και παράδοσις αυτού.&
+
+Οι δε Τούρκοι της Πελοποννήσου, αφ' ού εκλείσθησαν και
+απεκλείσθησαν εν τοις απρομηθεύτοις τροφών φρουρίοις, επόμενον ήτο
+να πεινάσωσιν. Οι εν τω της Μονεμβασίας ησθάνθησαν πρώτοι τα
+εντεύθεν κακά, διότι εξ αυτής σχεδόν της πρώτης ημέρας της
+επαναστάσεως αδιακόπως επολιορκούντο διά ξηράς και θαλάσσης.
+
+Το φρούριον τούτο, πόλις και ακρόπολις, κείται επί νησιδίου
+προσγείου συνδεομένου μετά της αντικρύ λακωνικής γης διά γεφύρας
+κατά την δυτικήν αυτού άκραν, όθεν και καλείται Μονεμβασία, ως
+μίαν και μόνην διά ξηράς έμβασιν έχον. Απόρθητον εξ αιτίας της
+φυσικής θέσεώς του είναι το φρούριον τούτο, είναι δε και
+δυσλίμενον. Η πόλις είναι περιτετειχισμένη· υπέρκειται δε επί
+ακροτόμου πέτρας η ακρόπολίς της, έχουσα μίαν και μόνην και αυτή
+ανάβασιν, και ταύτην κρημνώδη και υπό το πυρ της φρουράς.
+
+Ιδόντες οι έγκλειστοι Τούρκοι έξωθεν επελθόντα πλήθη Μανιατών και
+Πραστιωτών τόσον εφοβήθησαν, ώστε μετά τινας ακροβολισμούς
+ολιγοβλαβείς έκοψαν την γέφυραν και απεμονώθησαν κανονοβολούντες
+μόνον. Και ούτοι και οι εν τοις λοιποίς φρουρίοις Τούρκοι της
+Πελοποννήσου ανέμεναν έξωθεν βοήθειαν εις λύσιν των πολιορκιών· αι
+δε ελπίδες των εν Μονεμβασία τόσον ανεπτερώθησαν μαθόντων την εις
+Τριπολιτσάν ευτυχή είσοδον του κεχαγιάμπεη, ώστε 150, οι
+τολμηρότεροι αυτών, μετεβιβάσθησαν κρυφίως διά νυκτός εις την
+παλαιάν Μονεμβασίαν επί σκοπώ να πέσωσιν αίφνης όπισθεν των
+Ελλήνων, και βοηθούμενοι συγχρόνως και υπό των εν τη ακροπόλει
+συναδέλφων των να λύσωσι την πολιορκίαν. Αλλά το σχέδιον τούτο
+ανεκαλύφθη εν καιρώ, και οι πολιορκηταί, προκαταλαβόντες την
+παλαιάν Μονεμβασίαν, εκύκλωσαν τους εκεί ανυπόπτως ελθόντας, τους
+συνέλαβαν και πολλούς αυτών εθανάτωσαν. Ανοηταίνοντες οι εν τη
+ακροπόλει Τούρκοι εκράτησαν επί του αποκλεισμού των τους
+συγκατοίκους των Χριστιανούς, ώστε και τα σχέδια και η κατάστασίς
+των ανεκαλύπτοντο δι' αυτών τοις εχθροίς των, και αι τροφαί
+ταχύτερον κατηναλίσκοντο. Μέχρι τινός η κοινωνία των εν τη πόλει
+και των εν τη ακροπόλει ήτον ελευθέρα· αλλ', εξ αιτίας του
+αυξάνοντος καθ' ημέραν κινδύνου και της αβεβαιότητος της έξωθεν
+βοηθείας, οι σημαντικώτεροι Τούρκοι, παραλαβόντες τας πλείστας των
+τροφών ως ισχυρότεροι, ανέβησαν εις την ακρόπολιν όπου έδρευε και
+ο φρούραρχος και εκλείσθησαν, αφήσαντες τους άλλους κάτω. Κάτω
+αφήκαν και τους συγκατοίκους των Χριστιανούς, οίτινες εκ ταύτης
+της περιστάσεως εσχετίσθησαν στενότερον ως ομοιοπαθείς προς τους
+εκεί Τούρκους, φιλοφρονούμενοι παρ' αυτών φοβουμένων την μετ'
+ολίγον παράδοσίν των και ελπιζόντων διά της μεσολαβήσεως τούτων
+ωφέλιμον συμβιβασμόν. Μετ' ολίγας δε ημέρας, αφ' ού οι Τούρκοι
+διεχωρίσθησαν, εβιάσθησαν οι κάτω δι' έλλειψιν τροφών να έλθωσιν
+εις λόγους συμβιβασμού μετά των πολιορκητών αλλ', ιδόντες την
+πολυαρχίαν και μη εμπιστευόμενοι, τοις είπαν, ότι, αν ηρχετό τις
+των επισήμων Ελλήνων εις παραλαβήν του φρουρίου, παρεδίδοντο. Επί
+τη αγγελία ταύτη απεστάλη κοινή γνώμη ο καταβάς εις Ελλάδα μετά
+του Δημητρίου Υψηλάντου Αλέξανδρος Καντακουζηνός, αδελφός του επί
+τη μεταβάσει του Αλεξάνδρου Υψηλάντου εις Βλαχομολδαυίαν
+συμμεταβάντος Γεωργίου. Ο Υψηλάντης, όστις ήθελε να ενεργή ως
+υπέρτατος άρχων του τόπου, επρόβαλε να παραδοθή το φρούριον επί τω
+ονόματί του, «Όχι· Όχι»· εφώναξαν οι Έλληνες, «επ' ονόματι του
+ελληνικού έθνους». Ο δε Καντακουζηνός, ούτινος η παρουσία
+έμπροσθεν της Μονεμβασίας εχρησίμευσε διά την συνετήν και τιμίαν
+διαγωγήν του, ηύρε τους κάτω Τούρκους αντιφερομένους προς τους
+άνω, και τούτους μεν μη θέλοντας, εκείνους δε θέλοντας να
+παραδοθώσι, διότι οι μεν είχαν τροφάς, οι δε απέθνησκαν της
+πείνας· διά τούτο ο Καντακουζηνός τοις είπεν, ότι δεν
+εσυμβιβάζετο, αν όλοι οι πολιορκούμενοι δεν συνευδόκουν· εν
+τοσούτω επεχείρησε συγχρόνως να τους φοβίση δι' ενόπλων τινών πλην
+ματαίων δοκιμών. Η ανάγκη εφευρίσκει τρόπους. Οι κάτω Τούρκοι, μη
+δυνάμενοι να πείσωσι τους άνω εις το να παραδοθώσι, τους ηπάτησαν
+διά του εξής τεχνάσματος. Τους εκοινοποίησαν, ότι ο Καντακουζηνός
+επείσθη να συμβιβασθή μετά των κάτω, και ότι εγράφη και η συνθήκη·
+αλλ' εις ανεπηρέαστον εκτέλεσιν αυτής υπό των άνω, απήτει να την
+εγκρίνωσι και εκείνοι εγγράφως. Οι άνω έστερξαν και ήνοιξαν την
+πύλην εις ανάβασιν των φερόντων την συνθήκην επί προσυπογραφή.
+Επτά ήσαν οι αναβάντες· αλλ' άμα ανέβησαν και εκράτησαν την πύλην
+ανοικτήν διά της βίας, και ανεβίβασαν κάτωθεν και άλλους
+παραφυλάττοντας.
+
+[Ιούλιος] Τούτο ιδόντες οι άνω, και μήτε τροφάς έχοντες ικανάς εις
+τροφήν όλων, μήτε θέλοντες να καταντήσωσιν εις εμφύλιον πόλεμον,
+συνυπέγραψαν όλοι την 21 ιουλίου την συνθήκην (α) επί ασφαλεία
+ζωής και τιμής, επί παραδόσει παντός είδους όπλων, επί διατηρήσει
+της κινητής των περιουσίας και παντός επί των ιδιοκτήτων όπλων
+αργυρώματος και επί αναύλω μεταβιβάσει αυτών εις Κύθηρα, ή εις
+ασιατικά παράλια. Κατά την συνθήκην δε ταύτην παρέδωκαν οι Τούρκοι
+την 23 την πόλιν, την ακρόπολιν και όλα τα όπλα των και επέβησαν
+επί των πολιορκούντων πλοίων όλοι σχεδόν αβλαβείς, αλλά
+στερηθέντες των πολυτιμοτέρων πραγμάτων διαρπαγέντων παρά τους
+όρους της συνθήκης· απεβιβάσθησαν δε ασφαλώς είς τινα νήσον
+πλησίον της ασιανής παραλίας, όθεν μετέβησαν εις το Κουσάντασι.
+
+Πολλοί Αρκάδιοι, ως ήδη είπαμεν, είχαν καταφύγει συν γυναιξί και
+τέκνοις εις Νεόκαστρον καθ' ην ώραν πανικός φόβος κατέλαβεν όλους
+τους εν Πελοποννήσω Τούρκους· σκοπόν δε είχαν, ασφαλίσαντες τας
+οικογενείας των, να επανέλθωσι την επαύριον εις Αρκαδίαν. Τούτου
+χάριν αφήκαν και φρουράν προσωρινήν 100 οπλοφόρων επί του
+παλαιοφρουρίου εις προφύλαξιν της πόλεως μέχρι της επιστροφής των,
+και πολλά της κινητής των περιουσίας εν ταις οικίαις των. Αλλ' οι
+εν τη πόλει επί της φυγής των Τούρκων απομείναντες πρόκριτοι
+Χριστιανοί, διασπείραντες επιτηδείως φήμας, ότι ρωσσικά
+στρατεύματα απέβησαν εις Καλαμάταν, έτρεψαν μετ' ολίγας ώρας διά
+μόνου του φόβου την φρουράν εις φυγήν.
+
+Αφού τοιουτοτρόπως εκενώθη απροσδοκήτως όλη η πόλις της Αρκαδίας,
+εισήλθαν σωρηδόν οι χωρικοί και έπεσαν εις διαρπαγήν των οικιών·
+έτρεχε δε έκαστος εις την οικίαν του αγά του, θεωρών αυτήν ως
+ιδιοκτησίαν επί λόγω ότι διά των ιδιωτών του εκτίσθη και εστρώθη.
+
+[Μάρτιος] Την δε επαύριον (27 μαρτίου) ήλθεν εις Αρκαδίαν υπό
+ένοπλον συνοδίαν, μετά του Αναγνωσταρά και Κεφάλα, ο Δικαίος·
+ούτος, αφ' ού, ως πληρεξούσιος του γενικού επιτρόπου της Αρχής,
+εις μάτην απήτησε την απόδοσιν εις χρήσιν του κοινού των
+διαρπαγέντων, εγκατέστησεν αρχηγούς πολεμικούς και πολιτικούς και
+ανεχώρησε μετά της συνοδίας του εις το Φανάρι και εκείθεν εις
+Καρύταιναν.
+
+Την δε 29 εστράτευσαν οι Χριστιανοί προς το Νεόκαστρον. Ιδόντες οι
+Τούρκοι την προφυλακήν ερχομένην εξήλθαν και ηκροβολίσθησαν προς
+το Σωλινάρι, εσπέρας δε γενομένης επέστρεψαν· εξήλθαν και την
+επιούσαν, επολέμησαν, έτρεψαν κατ' αρχάς την αριστεράν πτέρυγα των
+Ελλήνων και ολίγον έλειψε να καταλάβωσι και τα νώτα των και να
+τους αφανίσωσιν· αλλ' οι του κέντρου αντέστησαν γενναίως και τους
+απώθησαν φονεύσαντες και πληγώσαντες τινας αυτών.
+
+Μετά δε την μάχην ταύτην οι Έλληνες κατέλαβαν το Μεσοχώρι, μίαν
+ήμισυ ώραν μακράν της Μοθώνης, εις περιορισμόν των εν αυτή. Την δε
+επαύριον ήλθεν εις το στρατόπεδον ο περιφερόμενος εις τα περίχωρα
+της Μοθώνης επίσκοπος της επαρχίας Γρηγόριος, στρατολογήσας καθ'
+οδόν μίαν εκατοστύν χωρικών, και ανεδείχθη γενικός αρχηγός. Μετά
+τινας ημέρας ήλθε να συναγωνισθή, έχων μίαν εκατοστύν Μανιατών,
+και ο Κωνσταντίνος Πιεράκος Μαυρομιχάλης.
+
+Εν τοσούτω, οι εν τω Νεοκάστρω Τούρκοι δεν έπαυαν εξερχόμενοι
+συνεχώς και πολεμούντες. Εξ αιτίας δε της εγγιζούσης εορτής του
+πάσχα, οι επί της πολιορκίας χωρικοί αφήσαντες τας θέσεις των διά
+νυκτός διεσπάρησαν εις τα χωρία· εναπέμειναν δε οι αρχηγοί και
+ολίγοι άλλοι. Τούτο μαθόντες οι Τούρκοι εξώρμησαν πανστρατιά την
+δευτέραν της διακαινησίμου (11 απριλίου) επί τους ολίγους τούτους,
+αλλά δεν τους έτρεψαν ενισχυθέντας μεγάλως παρά της κατεχούσης το
+Μεσοχώρι φρουράς. Μετά δε τας τρεις ημέρας της Λαμπράς επανήλθαν
+οι χωρικοί εις τας θέσεις των, και εδυνάμωσε πάλιν στρατόπεδον.
+Αλλ', εν όσω η θάλασσα ήτον ανοικτή και η διά θαλάσσης κοινωνία
+Νεοκάστρου και Μοθώνης ελευθέρα, η επί της ξηράς δύναμις των
+Ελλήνων εχρησίμευε μάλλον εις προφύλαξιν των χωρίων από τινος
+εχθρικής επιδρομής ή εις βλάβην του εχθρού.
+
+Συσταθέντος δε περί τα μέσα μαΐου θαλασσίου αποκλεισμού, ήρχισαν
+αι οδύναι των Τούρκων, διότι την στέρησιν των γλυκών νερών,
+κοπέντος του υδραγωγείου, και την χρήσιν των γλυφών των εν τω
+φρουρίω πηγαδίων παρακολούθησε σιτοδεία· έπαυσαν έκτοτε και αι επί
+της ξηράς έξοδοί των, και αι προς τους εν Μοθώνη, όθεν άλλοτε
+ελάμβαναν τροφάς διά θαλάσσης, σχέσεις των διεκόπησαν· επί δε του
+σφοδρού καύσωνος του θέρους εστέρευσαν σχεδόν και τα πηγάδιά των·
+κατήντησαν δε εις τοιαύτην σιτοδείαν μετ' ολίγον, ώστε περί πολλού
+είχαν τας σάρκας και αυτών των ακαθάρτων ζώων.
+
+[Ιούλιος] Ένεκα τούτου ο γογγυσμός των πεινώντων και διψώντων και
+ο κλαυθμός των γυναικών και παιδίων ηύξαναν ημέρα τη ημέρα, και
+ηνάγκασαν τους αρχηγούς ν' ανοίξωσι δις τον Ιούλιον την πύλην του
+φρουρίου, ίνα εξέλθωσι και παραδοθώσιν εις τους εχθρούς οι
+θέλοντες ν' απαλλαγώσι των δεινών της πολιορκίας· εξήλθαν 185, οι
+πλείστοι γέροντες, γυναίκες και παιδία· και άλλοι μεν διεσπάρησαν
+εις τα χωρία, άλλοι δε απεβιβάσθησαν εις Χελωνάκι, ερημοννήσιον
+εντός του λιμένος, επί υποσχέσει καθημερινής τροφοδοσίας μέχρι της
+παραδόσεως του φρουρίου· μετεκομίσθησαν δε και 16 άνδρες εξ αυτών
+εν τω παλαιοφρουρίω της Αρκαδίας, αλλ' ερρίφθησαν όλοι διά νυκτός
+κατά γης άνωθεν και εσυντρίφθησαν. Μεταξύ δε των εξελθόντων ήσαν
+και αι περί τον Μεχμέταγαν Καστρινόν και τον μουλά - Χαλίλην,
+στενούς φίλους προ της επαναστάσεως του επισκόπου Μοθώνης, οίτινες
+ηύραν παρ' αυτώ φιλάνθρωπον υποδοχήν. Την δε 8 Ιουλίου κατεβίβασαν
+διά νυκτός οι πολιορκούμενοι δύο των τολμηροτέρων όπισθεν του
+φρουρίου και τους απέστειλαν διά θαλάσσης εις Μοθώνην αιτούμενοι
+τροφάς και ειδήσεις περί του αναμενομένου τουρκικού στόλου.
+Εγέμισαν τροφών οι Μοθωναίοι έν μονοκάταρτον ευρισκόμενον εν τω
+λιμένι των, επεβίβασαν 150 οπλισμένους και το εξεκίνησαν την νύκτα
+της 22. Και επιτηδειότητα ναυτικήν και ανδρίαν πολλήν έδειξαν οι
+εν αυτώ, παραπλέοντες την ξηράν· αλλ' η επιτηδειότης και η ανδρία
+των Ελλήνων ναυτών εμβάντων προς αντίκρουσιν είς τινα αλιάδα και
+εις τας λέμβους, όχι πλειόνων των 80, υπερίσχυσαν. Πολλήν βλάβην
+υπέφεραν οι Τούρκοι, και έβλαψαν και αυτοί τους Έλληνας
+φονεύσαντες και πληγώσαντες 15, αλλ' απεκρούσθησαν και
+επανέπλευσαν εις Μοθώνην άπρακτοι. Πέντε πλοία εχθρικά απέπλευσαν
+εκ Μοθώνης και την 31 συνοδεύοντα το αυτό μονοκάταρτον φέρον
+τροφάς· αλλ' επιπλευσάντων των εν Χελωνακίω ελληνικών πλοίων,
+επανέπλευσαν και αυτά εις Μοθώνην άπρακτα.
+
+Αποτυχόντες οι Μοθωναίοι διά θαλάσσης, εξεστράτευσαν πανστρατιά
+εις βοήθειαν των συναδέλφων των. Αντέστησαν οι Έλληνες και τους
+απώθησαν· αλλ' έχασαν δύο μαχίμους άνδρας λαμπρώς αθλήσαντας, τον
+Κωνσταντίνον Πιεράκον Μαυρομιχάλην και τον Μήτρον Χαλαζονίτην (β)·
+κατεδίωξαν δε τους εχθρούς μέχρι των πυλών της Μοθώνης και
+επάτησαν καί τινας οικίας του προαστείου, όπου εφονεύθη είς εξ
+αυτών τουφεκισθείς άνωθεν του φρουρίου. Μονογενής υιός εκ του
+χωρίου των Μουριατάδων ήτον ο φονευθείς· ο δε ογδοηκοντούτης πατήρ
+του, ελθών εις το στρατόπεδον και παραμυθούμενος απεκρίθη· «ας
+'πάγη το παιδί μου 'στήν ευχή μου, δότε μου τ' άρματά του, θα
+πιάσω εγώ τον τόπον του».
+
+Εν τούτοις επηύξαναν τα κακά της πολιορκίας και βοήθεια ούτ'
+εφαίνετο ούτ' ηκούετο. Διά τα αίτια ταύτα, ηναγκάσθησαν οι εν τω
+φρουρίω να ζητήσωσι, κατά το παράδειγμα των Μονεμβασίων, τινά των
+εν Τρικόρφοις σημαντικών εις συμβιβασμόν. Είχαν ήδη καταβή επί τω
+σκοπώ τούτω εκείθεν ο Γεώργιος Κοζάκης Τυπάλδος ως αντιπρόσωπος
+του Υψηλάντου, και ο Νικόλαος Πονηρόπουλος ως αντιπρόσωπος της
+πελοποννησιακής γερουσίας· αλλ' η διαπραγμάτευσις κατ' αρχάς δεν
+ευδοκίμησε και διά το δυσσυμβίβαστον των όρων και διά τινα
+προϋπάρχουσαν σύμβασιν μεταξύ των δια θαλάσσης και των διά ξηράς
+πολιορκούντων, καθ' ην ώφειλε να γείνη η τουρκική ιδιοκτησία επί
+της πτώσεως του φρουρίου τριμοιρία εις ωφέλειαν των ναυτών, των
+στρατιωτών και του κοινού. Ένεκα τούτου οι Έλληνες ητοιμάσθησαν
+εις έφοδον· αλλ' επί τέλους έγεινε προφορικός συμβιβασμός, οι μεν
+πολιορκούμενοι να παραδώσωσι το φρούριον και τα όπλα των, οι δε
+πολιορκηταί να τους μετακομίσωσιν όλους σώους και αναύλους μετά
+της περιουσίας των, τους μεν εις Αίγυπτον, τους δε εις Τούνεζι
+τρέφοντές τους μέχρι της αποβάσεως· μετέβη δε και ο Τυπάλδος εις
+Καλαμάταν προς ναύλωσιν δύο επταννησίων πνίε??εκλοίω
+ελλιμενιζόντων· αλλ' εν τη απουσία αυτού, δευτέρας συνδιαλέξεως
+γενομένης, υπεγράφη την 7 αυγούστου συνθήκη επί των αυτών όρων
+(γ). Υπογραφείσης δε της συνθήκης, εισέπλευσαν τα έξω του λιμένος
+φυλάττοντα δύο υπό ελληνικήν σημαίαν πλοία και το Ζακύνθιον του
+Δενδρολιβάνου εις παραλαβήν των παραδοθέντων, όλων ψυχών 734 (δ).
+Οι Τούρκοι ήνοιξαν την προς την θάλασσαν πυλίδα, επεβίβασαν τα
+πράγματά των και εξήλθαν του φρουρίου αναμένοντες τας λέμβους εις
+επιβίβασιν.
+
+Δισχίλιοι περίπου και διακόσιοι, εν οις και 180 Ζακύνθιοι υπό τον
+Μερκάτην, ήσαν οι συνήθως πολιορκούντες τα φρούρια του Νεοκάστρου
+και της Μοθώνης, αλλ' υπερηυξήθη ο αριθμός των επ' ελπίδι
+λαφυραγωγίας εγγιζούσης της παραδόσεως του Νεοκάστρου. Εν ώ δε
+ανέμεναν οι Τούρκοι τας λέμβους εις επιβίβασιν, επεχείρησάν τινες
+των Ελλήνων παρά τα συνομολογηθέντα να ψηλαφήσωσι δύο τρεις αυτών
+φέροντας πολύτιμα είδη· τούτο ιδόντες οι πολλοί τους εμιμήθησαν
+και τους υπερέβησαν· και πρώτον μεν εδόθησαν εις την αρπαγήν ων
+έφεραν οι παραδοθέντες, μετ' ολίγον δε και εις γενικήν σφαγήν
+αρρένων και θηλέων πάσης ηλικίας, τους δε αποφυγόντας την ανηλεή
+μάχαιραν αφήρπασαν ως λάφυρα, εκτός ολίγων, ους διέσωσε του
+θανάτου και της δουλείας η φιλάνθρωπος παρέμβασίς τινων των
+σημαντικών Ελλήνων. Η πείνα και η δίψα εξωλόθρευσαν και τους επί
+του Χελωνακίου προ της παραδόσεως του φρουρίου αποβάντας Τούρκους
+υπέρ τους εξήκοντα, απανθρώπως εγκαταλειφθέντας.
+
+Μετά δε τας βδελυράς ταύτας και παρασπόνδους αθεμιτουργίας
+συμπαρέλαβαν οι επί της πολιορκίας πλοίαρχοι τον επίσκοπον Μοθώνης
+και τον πρωτοσύγγελον Φραντσήν εις διανομήν των τουρκικών
+πραγμάτων και απέπλευσαν εν βία φοβηθέντες μη προφθάση ο
+αναμενόμενος εχθρικός στόλος και αποκλείση τα πλοία, εντός του
+λιμένος.
+
+Παραδοθέντος του Νεοκάστρου ελύθη και η πολιορκία της Μοθώνης.
+
+
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΔ'.
+
+
+
+&Τριπολιτσά και πολιορκία αυτής. — Μάχη Βασιλικών. — Εμφανισμός
+τουρκικού στόλου κατά τα παράλια της Πελοποννήσου — Λύσις της
+πολιορκίας Κορώνης. — Συμβάντα εν Καλαμάτα και περί τας Πάτρας. —
+Καταστροφή Γαλαξειδίου. — Ναυμαχία έμπροσθεν Ζακύνθου. Διαγωγή του
+μεγάλου αρμοστού προς τους λαούς των Ιονίων νήσων. — Άλωσις
+Τριπολιτσάς. — Δευτέρα εισβολή Τούρκων εις Σφακιά και άφιξις εις
+Κρήτην του Μιχαήλ Αφεντούλη ως αρχηγού.&
+
+ΠΡΟΣ το μέρος της εν τω κέντρω της Πελοποννήσου παλαιάς Αρκαδίας
+το προς την Αργολίδα, το άλλοτε κατεχόμενον υπό Τεγεατών και
+Μαντινίων, όπου συνήλθεν ένοπλος όλη σχεδόν η Ελλάς καθ' όν καιρόν
+διεμάχοντο περί πρωτείων Βοιωτοί και Σπαρτιάται, κείται σήμερον η
+Τριπολιτσά, η επί της επαναστάσεως πρωτεύουσα της Πελοποννήσου,
+προς την άκραν πλατείας και γυμνής πεδιάδος, 2152 πόδας υπεράνω
+της θαλάσσης και περικλειομένης υπό των κορυφών του Μαινάλου, του
+Παρθενίου και του Αρτεμισίου. Η πόλις αύτη είναι όλη νέα· εκλήθη
+δε Τρίπολις, και κοινότερον Τριπολιτσά, ως διαδεχθείσα τας τρεις
+πόλεις· της Τεγέας, της Μαντινείας και των Αμυκλών (Μουχλιού) ή
+του Παλλαντίου· ήτο δε προ της επαναστάσεως όλη περιτετειχισμένη
+και επτάπυλος. Το τείχος της είχε δεκατεσσάρων ποδών ύψος, πάχος
+δε έξ προς τα κάτω και τριών προς τα άνω, περιφέρειαν δε δύο
+μιλίων· προς δε την δυτικήν άκραν επί θέσεως υψηλοτέρας έσωθεν του
+τείχους έκειτο η μεγάλη λεγομένη Τάπια, φαινομένη ως ακρόπολις.
+Πυργωτόν ήτο γύρωθεν το τείχος, είχε διπλάς πολεμίστρας επιτηδείας
+εις τουφεκοπόλεμον και 30 κανόνια εξ ών ολίγα εύχρηστα. Η πόλις,
+μετά την επί της αρχής της επαναστάσεως εις αυτήν καταφυγήν των
+κατοικούντων διάφορα μέρη της Πελοποννήσου Τούρκων και την είσοδον
+των υπό τον κεχαγιάμπεην ελθόντων, περιείχε ψυχάς 30,000 συν 30
+αριθμουμένων και ολίγων Χριστιανών, και ολιγωτέρων Εβραίων.
+Δεκακισχίλιοι ήσαν οι εν αυτή οπλοφόροι, Αλβανοί, Ασιανοί και
+Πελοποννήσιοι. Εξ αιτίας δε της εις γενικήν συνέλευσιν συγκαλέσεως
+κατά τον μάρτιον των προκρίτων Χριστιανών και Τούρκων ευρίσκοντο
+εν τη πόλει οι σημαντικώτεροι όλης της Πελοποννήσου Τούρκοι, εν
+οις διέπρεπαν ο Μουσταφάμπεης κάτοικος των Πατρών ο και
+Αναπλιώτης, ως έχων πατρίδα το Ναύπλιον, ο Δεφτερδάρης, ο
+Κορίνθιος Κιαμίλμπεης και ο Σιέχ - Νετσήπ - εφέντης. Η πόλις,
+αρξαμένου του αγώνος, ετέλει υπό τας αμέσους διαταγάς του
+καϊμακάμη και του κεχαγιάμπεη και υπό την επιρροήν της γυναικός
+του Χουρσήδη, ης η ατυχία δεν εταπείνωσε το φρόνημα· είχε δε
+ολίγας τροφάς εξ αιτίας της ώρας του έτους και της απροσδοκήτου
+συρροής τόσου πλήθους· αν δε και πολλά εψιθυρίζοντο περί της
+μελετωμένης αποστασίας, ουδεμία εγένετο φροντίς εν καιρώ περί
+σιταγωγίας. Οι Έλληνες έκοψαν τα υδραγωγεία, αλλ' η πόλις είχε
+πηγαδήσια νερά και άφθονα και πόσιμα. Τοιαύτη ήτον η κατάστασις
+της Τριπολιτσάς.
+
+Μέγα θάρρος έλαβαν οι λαοί της Πελοποννήσου αφ' ού κατήσχυναν τους
+εχθρούς των εν ταις μάχαις του Βαλτετσίου και των Δολιανών, και
+ελθόντες εγγύτερον της Τριπολιτσάς κατέλαβαν ορεινάς θέσεις.
+
+[Μάιος] Οι Τούρκοι έβοσκαν συνήθως τους ίππους των έξωθεν της
+Τριπολιτσάς. Τινές των Ελλήνων υπό τον Καλλιακούδαν τον εξ
+Αλωνισταίνης ενεδρεύσαντες την 24 μαΐου συνέλαβάν τινας αυτών. Οι
+Τούρκοι εξήλθαν εις καταδίωξίν των και επλήγωσαν τον Καλλιακούδαν
+κατέβησαν τότε πολλοί Έλληνες και ήρχισε κατά τον άγιον Βλάσην,
+ημιώριον μακράν της πόλεως, γενικός τουφεκισμός, ον έπαυσεν η
+εσπέρα. Οι Έλληνες ευδοκίμησαν εν τη μάχη ταύτη πολεμήσαντες εκτός
+των προμαχώνων. Την δε 26 εξεστράτευσαν οι Τούρκοι πανστρατιά επ'
+ελπίδι, ότι μόνη η παρουσία τόσων ενόπλων εφίππων και πεζών θα
+έτρεπεν ως άλλοτε τους Έλληνας εις φυγήν· αλλ' η ελπίς των
+εματαιώθη και επανήλθαν μη συγκρουσθέντες. Εξεστράτευσαν και την 5
+Ιουνίου, καθ' ην εφονεύθησάν τινές εκατέρωθεν, εν οις και ο Κώστας
+Μπούρας. Έκτοτε συνεστρατοπέδευσαν οι εν τοις περιχώροις της
+Τριπολιτσάς Έλληνες επί της κατωφέρειας των Τρικόρφων (α).
+
+Πολλά και υπό πολλούς αρχηγούς ήσαν τα συνελθόντα στρατεύματα,
+αλλ' όλα συνήρτων τέσσαρα μεγάλα σώματα σχηματίζοντα ημικύκλιον.
+Κατείχαν δε το μεν αριστερόν κέρας 2500 υπό τον Κολοκοτρώνην, το
+δε δεξιόν 1500 υπό τον Γιατράκον, το δε κέντρον 1000 υπό τον
+Αναγνωσταράν, τα δε όπισθεν του κέντρου και του δεξιού κέρατος
+1500 υπό τον Πετρόμπεην. Ο δε Υψηλάντης είχε την σκηνήν του άνωθεν
+των υπό τον Αναγνωσταράν. Εφυλάττοντο δε και αι εις Άργος και
+Λεοντάρι άγουσαι οδοί, αύτη μεν υπό 150, εκείνη δε υπό 300.
+
+Συνεχείς συγκρούσεις συνέβαιναν προκαλούμεναι κυρίως εκ των
+επανειλημμένων εκδρομών των πολιορκουμένων κατά των πολιορκούντων,
+και εντεύθεν προήρχοντο φόνοι. Οι Έλληνες, οσάκις ήρχετο κατ'
+αυτών το πεζικόν των εχθρών, κατέβαιναν θαρραλέως και επολέμουν
+πολλάκις απερικάλυπτοι επί της πεδιάδος· οσάκις δε ήρχετο το
+ιππικόν, απεχώρουν προς τας ρίζας των βουνών και ησφαλίζοντο
+όπισθεν των πετρών από της ορμής των ιππέων μη δυναμένων ν'
+αναβώσι τας πετρώδεις θέσεις· τοιουτοτρόπως έβλαπταν μάλλον ή
+εβλάπτοντο·
+
+[Αύγουστος] η δε τελευταία εκδρομή των πολιορκουμένων συνέβη τον
+Αύγουστον, και είναι αξιοδιήγητος διά τα περιστατικά και
+αποτελέσματά της.
+
+Διεδόθη φωνή κατ' εκείνας τας ημέρας, ότι ο εν Τριπολιτσά
+Κιαμήλμπεης, εμελέτα να μεταβή εις Κόρινθον προς ενίσχυσιν της
+κινδυνευούσης εκείνης φρουράς. Ο άγρυπνος και επιδέξιος
+Κολοκοτρώνης διέταξε και ήνοιξαν τάφρον κατά τον Μύτικαν μίαν ώραν
+μακράν της Τριπολιτσάς προς ενέδραν. Η διαδοθείσα φωνή εψεύσθη,
+αλλ' η τάφρος εχρησίμευσε, και ιδού πώς. Την 10 Αυγούστου εξήλθαν
+υπερτετρακισχίλιοι πεζοί και ιππείς Τούρκοι, διεσπάρησαν εις τα
+πέριξ χωρία επί καρπολογία, και συναντήσαντες εν τω χωρίω του
+Λουκά τους περί τον Νταγρέν, τους διεσκόρπισαν φονεύσαντές τινας
+αυτών· ολίγον δ' έλλειψε να συλλάβωσι και τον αρχηγόν έν τινι
+σπηλαίω μετά τεσσάρων κλεισθέντα και διά της επικουρίας άλλων
+άλλοθεν ελθόντων Ελλήνων λυτρωθέντα. Επί δε τη εις Τριπολιτσάν
+επιστροφή των οι πλείστοι, συνοδεύοντες μέγα πλήθος σώων
+τροχοφόρων, επλησίασαν την τάφρον, εκλαβόντες αυτήν όχι ως εις
+πολεμικήν χρήσιν προπαρασκευασθείσαν, αλλ' ως όριον ιδιωτικού
+τινος χωραφίου. Φθάσαντες δε ανύποπτοι προς το χείλος
+ετουφεκίσθησαν αίφνης υπό των εν αυτή αφανώς παραφυλαττόντων
+Ελλήνων, και πολλοί εχάθησαν ως απρόσεκτοι και απροφύλαχτοι, οι δε
+λοιποί διεσώθησαν, οι μεν πεζοί διαβάντες διά του πλησίον της
+ρίζης του βουνού ασκάπτου μέρους, οι δε ιππείς υπερπηδόντες την
+τάφρον μη ικανώς πλατείαν· όλα δε τα κομίζοντα τας τόσον αναγκαίας
+ταις ημέραις εκείναις εις χρήσιν των πεινώντων Τούρκων τροφάς ζώα
+έπεσαν εις χείρας των Ελλήνων. Το κατ' εκείνην την ημέραν συμβάν
+έφερεν εις απόγνωσιν τους πολιορκουμένους διά την αφαίρεσιν των
+τροφών και εθάρρυνε τους Έλληνας να στήσωσι τους συνήθεις
+προμαχώνας 900 οργυιάς από της πολιορκουμένης πόλεως.
+
+Εξ αρχής της πολιορκίας είχαν οι πολιορκηταί τινα κανόνια, αλλά
+μετά την παράδοσιν της Μονεμβασίας μετέφεραν εκείθεν και τρείς
+βομβοβόλους, ηγνόουν όμως την χρήσιν αυτών. Περιεφέρετο εν τω
+στρατοπέδω Ιταλός τις, Τάσης, τερατολόγος μάλλον ή
+αρχιπυροβολιστής ως επηγγέλλετο· ούτος ανεδέχθη την χρήσιν αυτών,
+και τας έστησε προς τους πρόποδας του βουνού 700 οργυιάς από της
+πόλεως. Παρασκευασθείσης μιας αυτών, συνήχθη επί των πλησίον
+υψωμάτων μέγα πλήθος πολιορκητών χάριν του νεοφανούς θεάματος·
+αλλ' η βομβοβόλος, αντί να ενεργήση τα προσδοκώμενα τεράστια,
+έσπασε καταισχύνασα τον αρχιπυροβολιστήν.
+
+Το έργον του αμαθούς Τάση, όστις φοβηθείς έγεινεν άφαντος,
+ανέλαβεν ο γνώσεις περί τα τοιαύτα έχων Γάλλος Ρεϋβώς. 200 οργυιάς
+μακράν της πόλεως προς το μέρος της μεγάλης Τάπιας κείνται
+παραρριζώματά τινα των βουνών. Ο Ρεϋβώς έστησεν επί του κέντρου
+αυτών τας δύο βομβοβόλους, αλλ' ανωφελώς και αυτός, αν και τας
+ανέδειξε διά της επιτηδειότητός του ευχρήστους. Δεξιόθεν δε και
+αριστερόθεν αυτών κατεσκευάσθησαν δύο κανονοστάσια, εύχρηστα μεν
+και αυτά, αλλ' επίσης ανωφελή· όπισθεν δε των παραρριζωμάτων
+ετοποθετήθησαν 800 οπλοφόροι υπό τον Γιατράκον, τουφεκίζοντες
+επιδεξίως διά των κανονοπών και ενοχλούντες τους εχθρούς. Έστησαν
+οι Έλληνες και άλλο κανονοστάσιον προς την πύλην του Άργους μικράς
+και αυτό ωφελείας. Οι δε Τούρκοι έπεσαν εις πολλήν αδράνειαν, και
+την 24 πεντακόσιοι Έλληνες τόσον επλησίασαν προς το μέρος της
+μεγάλης Τάπιας, ώστε κατέλαβάν τινας κεκαυμένας οικίας έμπροσθεν
+μιας των πυλών της Τριπολιτσάς και διετήρησαν αυτάς ευτυχώς δύο
+ώρας πολεμούμενοι έσωθεν· αλλ' απόσπασμα ιππικού εξήλθε της πόλεως
+άλλοθεν, έπεσεν όπισθεν, τους εκακοποίησε, και τους ανάγκασε ν'
+απομακρυνθώσιν.
+
+Μετ' ολίγας δε ημέρας ήλθεν εις Τρίκορφα ο Σκώτος, Θωμάς Γόρδων,
+μεταβιβάσας επί του πλοίου του εκ Μασσαλίας Έλληνας και
+φιλέλληνας, και φέρων επ' ωφελεία της Ελλάδος, υπέρ ης και αυτός
+και οι συν αυτώ ήλθαν ν' αγωνισθώσι, τρεις βομβοβόλους και
+εξακόσια τουφέκια. Οι Έλληνες εδέχθησαν φιλοφρόνως και ευγνωμόνως
+τον γενναίον τούτον φιλέλληνα, αναδεχθέντα προθύμως να οργανίση εξ
+ιδίων σώμα τακτικών εξ Ελλήνων και φιλελλήνων.
+
+Εν τοσούτω η κατάστασις των Τούρκων εχειροτέρευεν ημέρα τη ημέρα
+όχι μόνον διά σπάνιν τροφών, αλλά και δι' έλλειψιν ιπποβοσκής,
+διότι, μη τολμώντες να βοσκήσωσιν ως άλλοτε εκτός της πόλεως τους
+ίππους, δεν εδύναντο να τους μεταχειρισθώσιν ως και πρότερον,
+εξασθενήσαντας εκ της ατροφίας.
+
+Αι μακροχρόνιοι πολιορκίαι διά την εξ ανάγκης ακαθαρσίαν των
+πολιορκουμένων, διά την κακήν ποιότητα των τροφίμων, διά την
+κακουχίαν και συσσώρευσιν πολλών ανθρώπων και ζώων εντός στενής
+περιφερείας φέρουν συνήθως επιδημίας. Το κακόν τούτο δεν εβράδυνε
+να προστεθή, εις τα άλλα κακά των πολιορκουμένων· αυτά δε τα
+θύματα της επιδημίας έτρεφαν την επιδημίαν. Ούτως εχόντων των
+πραγμάτων, αρμοδίαν εθεώρησεν ο Υψηλάντης την περίστασιν να
+προβάλη τοις πολιορκουμένοις συμβιβασμόν εις παράδοσιν της πόλεως
+υπ' ωφελίμους όρους· αλλ' απερρίφθη υπεροπτικώς η πρότασίς του.
+
+Φοβούμενοι δε οι Έλληνες μη φέρη η αναβολή επιβοήθειαν προς τους
+πολιορκουμένους, ηθέλησαν να επιχειρήσωσιν έφοδον, και διετάχθη ο
+αρχιπυροβολιστής να διαρρήξη το τείχος· αλλ' όλοι του οι αγώνες
+απέβησαν μάταιοι διά την μηδαμινότητα του πυροβολικού. Εν ώ δε
+ανεμένετο ημέρα τη ημέρα η πτώσις της πόλεως, ήλθεν είδησις ότι ο
+οθωμανικός στόλος εφάνη έξωθεν των μεσημβρινών παραλίων της
+Πελοποννήσου την 26.
+
+Είδαμεν, ότι οι στόλοι διεχωρίσθησαν μετά τα κατά την Σάμον
+συμβάντα, και ότι ο μεν ελληνικός κατέπλευσεν εις τα ίδια, ο δε
+τουρκοαιγύπτιος εισέπλευσε τον Ελλήσποντον. Ο στόλος ούτος
+ανέπλευσε μετά τινας ημέρας κατά της Ελλάδος.
+
+Πρό τινων δε ημερών είχε συναχθή τουρκικόν στράτευμα εν τη επαρχία
+του Ζητουνίου, σκοπεύον να εισχωρήση εις την Ανατολικήν Ελλάδα, να
+ενωθή μετά των ενδιατριβόντων τουρκικών στρατευμάτων και να
+εισβάλη εις Πελοπόννησον προς λύτρωσιν της Τριπολιτσάς βοηθούμενον
+και παρά του στόλου, μελετώντος, αφ' ού επεσίτιζε τα μεσσηνιακά
+φρούρια, να εισπλεύση τον κορινθιακόν κόλπον.
+
+Μαθόντες οι οπλαρχηγοί της Ανατολικής Ελλάδος τα περί της νέας
+ταύτης εκστρατείας υπό τέσσαρας πασάδας, τον Μπεϋράμπασαν, τον και
+αρχιστράτηγον, τον Χατσή - Μπεκήρπασαν, τον Μεμήσπασαν, και τον
+Σιαχή - Αλήπασαν, συνήλθαν εις Εργίνι, χωρίον της Βοδωνίτσης, όπου
+ενέκριναν την θέσιν της Φοντάνας ως την καταλληλοτέραν προς
+αντίκρουσιν του εχθρού. Μόνος ο Δυοβουνιώτης αντέτεινε και
+επρόβαλε να καταλάβωσιν άνευ αναβολής τα επί της προς την
+Λεβαδείαν λεωφόρου Βασιλικά, ορθώς συλλογισθείς, ότι τόσοι πασάδες
+δεν θα κατεδέχοντο ν' αφήσωσι την πλατυτέραν θέσιν των Βασιλικών
+και να διέλθωσι την στενοτέραν της Φοντάνας. Η γνώμη του
+Δυοβουνιώτου απολαμβάνοντος υπόληψιν εμπειροπολέμου ανδρός
+υπερίσχυσε, και μετέβησαν οι Έλληνες εις Βασιλικά· και ο μεν Παπά
+- Ανδρέας Κοκοβιστιανός μετά 300 ετοποθετήθη αφανής εντός του παρά
+τη εισόδω της κοιλάδος πυκνού δάσους· ο δε Αντώνης Κοντοσόπουλος
+και ο Κωσταντής Καλύβας μετά 600 κατέλαβαν τα ενδότερα της
+κοιλάδος· ο δε Δυοβουνιώτης, ο υιός του, ο Νάκος Πανουργιάς και ο
+Γκούρας μετά 1100 τα προ της εξόδου της κοιλάδος.
+
+Την 24 οι πασάδες, εκτός του Χατσή - Μπεκήρη αποθανόντος αίφνης εν
+Ζητουνίω, ήλθαν μετά επτακισχιλίων ιππέων και πεζών εις Πλατανιάν,
+όπου και διενυκτέρευσαν· την δε επαύριον έστειλαν δισχιλίους
+ιππείς εις σκόπευσιν, οίτινες επροχώρησαν όπου εφύλατταν ο
+Κοντοσόπουλος και ο Καλύβας. Αντέστησαν ούτοι κατ' αρχάς μόνοι και
+διετήρησαν την θέσιν των έως ού ήλθαν και οι κατά την έξοδον της
+κοιλάδος εις επικουρίαν των, και τότε απώθησαν όλοι ομού τους
+εχθρούς φονεύσαντες και πληγώσαντες 50 και ζωγρήσαντες 15 ίππους.
+Την δε επιούσαν, ό εστι την 26, αφήσας ο Μπεϋράμπασας φρουράν εν
+Πλατανιά εις φύλαξιν των αποσκευών, εκίνησε πανστρατιά, και
+προχωρήσας εις την πεδιάδα παρά την είσοδον του στενού διέταξε ν'
+αναγνώσωσι την συνήθη προπόλεμον ευχήν και να κανονοβολήσωσι και
+τουφεκίσωσι. Τούτου γενομένου, ώρμησεν ο στρατός αλαλάζων επί τους
+περί τον Κοντοσόπουλον και Καλύβαν· έτρεξαν εις βοήθειαν αυτών οι
+Δυοβουνιώται, ο Πανουργιάς και ο Γκούρας, κατέφθασε και ο Μπούσγος
+μετά 300, και εξήφθη διακαής μάχη. Επειδή η θέσις ήτο στενή,
+δασώδης και απόκρημνος, ούτε ο μέγας αριθμός των πεζών, ούτε το
+πολύ ιππικόν των εχθρών εχρησίμευε· ώστε μη δυνάμενοι ν' απωθήσωσι
+τους Έλληνας, αν και τόσον πολλοί, και ανοίξωσι την δίοδον,
+έστρεψαν τα νώτα. Τότε εξώρμησαν οι υποδενδριάζοντες περί τον Παπά
+- Ανδρέαν και κατέλαβαν την είσοδον, ώστε ο εχθρός εκτυπάτο
+έμπροσθεν και όπισθεν. Όλοι οι οπλαρχηγοί Έλληνες διέπρεψαν την
+ημέραν εκείνην, ο δε Παπά - Ανδρέας κατεδίωξε τους εχθρούς έως ού
+εβασίλευσεν ο ήλιος. Εκτός των πληγωθέντων, ων άγνωστος ο αριθμός,
+υπερχίλιοι εχθροί έπεσαν, και μεταξύ αυτών και ο Μεμήσπασας
+φονευθείς, ως ελέγετο, αυτοχειρί υπό του Γκούρα, εζωγρήθησαν δε
+και 100· εκ δε των Ελλήνων εσκοτώθησαν 10 και επληγώθησαν 30, εν
+οις και ο Κοντοσόπουλος. Πάμπολλα και πλουσιώτατα ήσαν τα εις
+χείρας των Ελλήνων πεσόντα λάφυρα, εν οις και 800 ίπποι, 2 κανόνια
+και 18 σημαίαι. Μετά την μάχην οι μεν εχθροί συνηνώθησαν πάλιν εις
+Πλατανιάν, ενδιενυκτέρευσαν, και την επιούσαν επανέκαμψαν εις
+Ζητούνι τόσον έμφοβοι, ώστε έκοψαν επί της φυγής την γέφυραν του
+Σπερχειού. Οι δε Έλληνες εκίνησαν κατ' αυτών την επαύριον, αλλά
+δεν τους επρόφθασαν και εστρατοπέδευσαν εν Δαμάστα. Εις τόσην δε
+αταξίαν έπεσαν οι εχθροί φεύγοντες, ώστε οι λαφυραγωγούντες
+Έλληνες εύρισκαν και τας ακολούθους ημέρας της μάχης
+περιπλανωμένους ανθρώπους και ζώα. Τοιουτοτρόπως εματαιώθη η κατά
+της Πελοποννήσου αύτη εκστρατεία.
+
+Ο δε εχθρικός στόλος, αφ' ού ετροφοδότησε την Μοθώνην, έπλευσε
+προς την Κορώνην.
+
+Η Κορώνη επολιορκείτο διά ξηράς αφ' ότου οι διαχυθέντες εις
+Καλαμάταν Μανιάται διεσπάρησαν εκείθεν εις διάφορα μέρη της
+Πελοποννήσου· μετέβη και ο Αντώνης Μαυρομιχάλης μετά τινων εξ
+αυτών εις την επαρχίαν της Κορώνης ως αρχηγός της πολιορκίας·
+μετέβη κατόπιν αυτού και ο αδελφός του Γιάννης ο και Κατσής·
+συνηνώθησαν και οι εντόπιοι και άλλοι γείτονές των υπό τους
+αδελφούς Καραπαύλους και τον Γεώργην Δαρειώτην, και κατέλαβαν όλοι
+ομού την 25 μαρτίου τα Βουνάρια, θέσιν μίαν ώραν απέχουσαν του
+φρουρίου, και ηκροβολίσθησαν αυθημερόν κατά το Χαρακοπιόν μετά των
+επεξελθόντων Τούρκων. Μετά δε τον ακροβολισμόν ήλθαν οι Έλληνες
+πλησιέστερον του φρουρίου· και πρώτον μεν κατέλαβαν τα χωρία,
+Άγιον Δημήτριον και Τσεφέρογλι· έπειτα δε έπεσαν και εις αυτήν την
+πόλιν της Κορώνης· ενδιαμείναντες δε δέκα ημέρας ανεχώρησαν την
+μεγάλην παρασκευήν εις τα ίδια χάριν των εορτών, αλλ' επανήλθαν
+την δευτέραν της διακαινησίμου και κατέλαβαν την θέσιν Μακρύν
+Άμμον, όπου εζώγρησαν δι' ενέδρας 10 Τούρκους και τους εφόνευσαν
+εισήλθαν δε και δευτέραν φοράν εις την πόλιν και την διετήρουν,
+ακροβολιζόμενοι συχνάκις μετά των εν τη ακροπόλει· αλλά φανέντος
+του στόλου έφυγαν, ελύθη η πολιορκία, και οι Τούρκοι έκαυσαν την
+πόλιν ίνα μη επανελθόντες οι Έλληνες την καταλάβωσιν· εθρασύνθησαν
+δε τόσον ιδόντες τον στόλον, ώστε απεκεφάλισαν τον επίσκοπον
+Κορώνης Γρηγόριον, και εκ των προκρίτων τον Κωσταντήν Λαχανάν και
+τον Γεώργην Τσαπόπουλον, ους κατοικούντας την πόλιν είχαν
+μεταφέρει επί της πρώτης εισβολής των Ελλήνων εις την ακρόπολιν·
+έρριψαν δε έξω των τειχών τα πτώματά των.
+
+Ο δε εχθρικός στόλος, αφ' ού ετροφοδότησε την Κορώνην, έπλευσε την
+αυτήν ημέραν εις Καλαμάταν. Φόβος μέγας κατέλαβε τους εκεί, και
+υπό το κράτος του φόβου οι επί της κυριεύσεως της Καλαμάτας
+παραδοθέντες Τούρκοι ως εκατόν, στελλόμενοι δήθεν χάριν ασφαλείας
+εις Μάνην, εμιαιφονήθησαν καθ' οδόν επί προφάσει μη λάβωσιν όπλα
+επί της αφίξεως των συναδέλφων των.
+
+Πρό τινων ημερών ωργανίζετο εκεί τακτικόν σώμα συστηθέν κατά
+πρώτον εν Βερβένοις, υπό την προστασίαν του Υψηλάντου δι' ων
+έφερεν από Τεργέστης οπλισμών και δι' ων εχορήγησεν ολίγων
+χρημάτων· το πλείστον δε μέρος του τακτικού τούτου συνίστατο εκ
+προσφύγων Κυδωνιέων, εγυμνάζετο παρά του Γουβερνάτου Ιταλού, είχεν
+αξιωματικούς Έλληνας και φιλέλληνας και διετέλει υπό τον Βαλέστον
+διορισθέντα παρά του Υψηλάντου συνταγματάρχην.
+
+Ο συνταγματάρχης ούτος, Γάλλος το γένος, υπηρέτησε την πατρίδα του
+στρατιωτικώς μέχρι της ειρήνης του 1814· έκτοτε μετέβη εις Κρήτην
+όπου διέμεινεν έξ έτη πλησίον του μετερχομένου το εμπόριον πατρός
+του και εντεύθεν έλαβεν αφορμήν να διδαχθή την ελληνικήν γλώσσαν
+και να γνωρίση τα ελληνικά ήθη· διά ταύτην την αιτίαν, και έτι
+μάλλον διά τας στρατιωτικάς και κοινωνικάς αρετάς του, ευδοκίμησεν
+αγαπώμενος παρά πάντων και τιμώμενος. Ευρίσκετο κατά περίστασιν ο
+ανήρ ούτος εν Τεργέστη επί της εκείθεν εις Ελλάδα καταβάσεως του
+Υψηλάντου και τον ηκολούθησεν ως συναγωνιστής του. Καθ' ην δε
+ημέραν έπλευσεν ο εχθρικός στόλος εις Καλαμάταν, είχε μόλις 250
+στρατιώτας και αυτούς αρχαρίους· αλλά και μετά τόσον ολίγων και
+τόσον αγυμνάστων δεν εδίστασε να παραταχθή αφόβως επί της παραλίας
+κατέμπροσθεν του εχθρού μελετώντος απόβασιν· είχε και δύο κανόνια
+και συμβοηθούς μίαν εκατοστύν Μανιατών υπό τον Παναγιώτην
+Μούρτσινον καί τινας εντοπίους. Την ακόλουθον αυγήν επλησίασαν
+προς την ξηράν πλοία του στόλου διά την μελετωμένην απόβασιν. Αλλ'
+οι Τούρκοι ιδόντες την τάξιν του σώματος, ακούσαντες τον ήχον των
+σαλπίγγων, μαθόντες και εκ των τουφεκοβολών ότι και άλλοι
+παρεφύλατταν εντός διαφόρων τάφρων επί το αμμώδες παράλιον,
+αγνοούντες ίσως και τον μικρόν αριθμόν των υπερασπιστών,
+ανεχώρησαν άπρακτοι.
+
+Εκείναις δε ταις ημέραις ευρέθησαν τα προ ολίγου πολιορκούντα το
+Νεόκαστρον δύο σπετσιωτικά πλοία εν τω λιμένι των Κυτριών εντός
+του κόλπου της Καλαμάτας. Εισπλεύσας ο στόλος τα απέκλεισε και τα
+εκανονοβόλισεν επ' ελπίδι να τα συλλάβη ή να τα καύση· αλλ' οι
+ναύται αυτών απεβίβασαν κανόνια, αντέστησαν γενναίως, διεφύλαξαν
+τα πλοία, και καιροφυλακτήσαντες τα μετέφεραν εις την νήσον των
+αβλαβή.
+
+Ο δε εχθρικός στόλος, αφού διέτριψε μίαν εβδομάδα κατά τα παράλια
+της Μεσσηνίας, απέπλευσε προς τας Πάτρας.
+
+Διαδοθείσης της ειδήσεως ταύτης, διεδόθη συγχρόνως, ότι ο στόλος
+έφερε δεκακισχιλίους εις απόβασιν, εν ώ είχε μόλις χίλιους
+Αλβανούς. Ο λόγος ούτος κατετάραξε τους πολιορκητάς της
+Τριπολιτσάς φοβηθέντας μη αποβώσι τα στρατεύματα ταύτα είς τι
+παράλιον της Πελοποννήσου και στρατεύσωσι προς λύτρωσιν της
+κινδυνευούσης πόλεως· εκρίθη δε αναγκαίον να εκστρατεύση μέρος του
+πολιορκούντος στρατού κατά τας Πάτρας. Αυθόρμητος εξεστράτευσεν ο
+Υψηλάντης παραλαβών τους υπό τον Βαλέστον τακτικούς ελθόντας εκ
+Καλαμάτας εις Τριπολιτσάν και 500 ακολούθους του Κολοκοτρώνη υπό
+τον ανεψιόν αυτού Αποστόλην και τους δύο υιούς του, τον Πάνον
+αναβάντα εις Τριπολιτσάν προ ολίγων ημερών από του Ισθμού, και τον
+Γενναίον.
+
+Εν τούτοις ο εχθρικός στόλος ηγκυροβόλησεν έμπροσθεν της Ζακύνθου,
+υπεδέχθη φιλικώτατα παρά των ουδετέρων του τόπου εκείνου Αρχών,
+επρομηθεύθη τροφών, και την 7 σεπτεμβρίου κατέπλευσεν εις Πάτρας
+όπου ήλθαν και συνηνώθησαν καί τινα των εν τοις ηπειρωτικοίς
+παραλίοις πλοίων, περί ων άλλοτε ανεφέραμεν, καί τινα αλγερινά·
+συνηριθμούντο δε όλα 60, εν οις τρία δίκροτα, και επτά φρεγάται.
+
+Οι δε ατυχείς αρχηγοί της Αχαΐας μετά τα εν Πάτραις πρώτα παθήματά
+των έσπευσαν να στρατολογήσωσι και καταλάβωσι διαφόρους θέσεις, αν
+όχι εις βλάβην, τουλάχιστον εις συστολήν των εχθρών ενδυναμωθέντων
+διά των εκεί μεταβάντων Λαλιωτών, και διά 1500 Αλβανών
+αποσταλέντων παρά του Χουρσήδη υπό τον αρχιπυροβολιστήν Ασλανάκην·
+ήσαν δε οι εν Πάτραις Τούρκοι πάντοτε κύριοι των πέριξ της πόλεως
+και εξήρχοντο ελευθέρως απάγοντες ζώα και ξυλευόμενοι· πολλάκις δε
+επροχώρουν και όπου εφύλατταν οι Έλληνες και ηκροβολίζοντο,
+πάντοτε υπερέχοντες· κατά τους ακροβολισμούς δε τούτους διεκρίνετο
+ο Παναγιώτης Καρατσάς, ο τολμηρότερος των Ελλήνων αρχηγών εκείνου
+του μέρους, όστις όχι μόνον επολέμει τους Τούρκους επί των πεδινών
+τόπων, αλλά έπιπτε την νύκτα και εις αυτήν την πόλιν. Αι Πάτραι
+δεν ήτο δυνατόν να πέσωσι ειμή διά της πείνας, καθώς διά της
+πείνας έπεσαν και τα άλλα φρούρια· αλλ' ο αποκλεισμός των πάντοτε
+ανεπαρκής διά ξηράς, έγεινεν ανεπαρκέστερος αφού τόσον εδυναμώθη η
+φρουρά των· διά θαλάσσης δε εκ διαλειμμάτων μόνον και σπανίως
+απεκλείοντο· ώστε όχι μόνον των προς τροφήν επρομηθεύοντο αφθόνως,
+αλλά και των προς τρυφήν.
+
+Δεν είναι πολλού λόγου άξιοι οι μετά τα πρώτα κατά τας Πάτρας
+συμβάντα συχνοί εκεί ακροβολισμοί, διότι ούτε αποτέλεσμα έφεραν,
+ούτε διά τινος περιέργου συμβάντος, εκτός ολίγων φόνων,
+διεκρίθησαν. Τόσον ανενόχλητοι συνήθως έμεναν οι Τούρκοι, ώστε την
+23 ιουνίου υπήγαν και έκαυσαν το μοναστήριον του Ομπλού, τρεις
+ώρας μακράν των Πατρών. Την δε 3 ιουλίου επροχώρησαν και εις τα
+Μαύρα Βουνά και εκτύπησαν το καλώς οχυρωμένον σπηλαιωτικόν μετόχι.
+Αλλ' ολιγώτατοι στρατιώται και καλόγηροι εγκλεισθέντες ούτε τας
+επιρριπτομένας κανονοσφαίρας και βόμβας, ούτε δισχιλίων και
+πεντακοσίων οπλοφόρων ακατάπαυστον και πολύωρον τουφεκισμόν
+εφοβήθησαν. Μεσούντος δε του Ιουλίου οι Έλληνες ετοποθετήθησαν
+πλησιέστερον των Πατρών και ήρχισαν έκτοτε να εμπνέωσι φόβον
+ερχόμενοι εις μάχην μετά των εχθρών· η φονικωτέρα συνέβη την νύκτα
+της 2 αυγούστου και την ακόλουθον ημέραν, παρευρεθέντων εν τη μάχη
+του Γρίβα και του Καρατσά. Οι δύο ούτοι φιλοπόλεμοι νέοι, εν ώ
+ήσαν οι Έλληνες εστρατοπεδευμένοι εν τω χωρίω της Γλυκάδας, έπεσαν
+αίφνης την ρηθείσαν νύκτα επί τους κατέχοντας το μοναστήριον του
+Γηροκομείου εχθρούς πολλά πλησίον της πόλεως κείμενον. Ακούσαντες
+τον τουφεκισμόν οι εν αυτή Τούρκοι εξεστράτευσαν όλοι εις βοήθειαν
+των πασχόντων αδελφών των· εξώρμησε και όλον το εν τη Γλυκάδα
+ελληνικόν στράτευμα, και ούτως η μάχη έγεινε γενική δι' όλης της
+ημέρας, και οι Έλληνες κατεδίωξαν τους επελθόντας έως εις τα άκρα
+της πόλεως. Ελέγετο δε ότι κατά την μάχην εκείνην εσκοτώθησαν 100
+Τούρκοι· εσκοτώθησαν και 20 Έλληνες, εν οις και ο άξιος μαχητής
+Καλαβρυτινός Μπενιζέλος.
+
+Οι δε Τούρκοι, προθέμενοι ν' απομακρύνωσι της πόλεως ως και
+πρότερον τους Έλληνας, εξεστράτευσαν την 5 πανστρατιά υπό την
+οδηγίαν του Ισούφπασα σύροντες τέσσαρα κανόνια και μίαν
+βομβοβόλον, και εστρατοπέδευσαν εκτός του Γηροκομείου. Οι Έλληνες
+κατείχαν τότε το χωρίον Ρωμανού, τον λινόν του Χουσεήναγα και τα
+πέριξ. Τρία ημερονύκτια επολέμησαν οι Τούρκοι τους εν τω λινώ του
+Χουσεήναγα επί σκοπώ να τους διασκορπίσωσιν, αλλά, χάρις εις τους
+εκεί ευρεθέντας, Γρίβαν, Φωκάν, Γκεντιλίνην και Καρατσάν,
+απεκρούσθησαν, εγκατέλειψαν και αυτήν την θέσιν του Γηροκομείου
+και εισήλθαν κατησχυμένοι εις το φρούριον. Η θάλασσα εν τοσούτω
+ήτον ανοικτή, και τροφαί εκομίζοντο εις τας Πάτρας ελευθέρως· και
+επειδή οι αποκλεισμοί των Ελλήνων δεν ανεγνωρίζοντο εισέτι,
+πολεμικά ευρωπαϊκά πλοία επροστάτευαν αναφανδόν τα εισπλέοντα υπό
+τας σημαίας των βασιλέων αυτών τροφοφόρα. Αλλά και αυτή η οπωσούν
+επί της ξηράς καλή κατάστασις των Ελλήνων πολλά ολίγον διήρκεσεν
+εξ αιτίας των αναφυεισών διχονοιών και διαιρέσεων μεταξύ των
+προκρίτων και των οπλαρχηγών. Εκείναις ταις ημέραις εδολοφονήθη
+και ο άριστος Καρατσάς. Το πρώτον τούτο επί της επαναστάσεως της
+δολοφονίας ανοσιούργημα, πραχθέν εν τω μοναστηρίω του Ομπλού την 4
+σεπτεμβρίου υπό των Κουμανιωτών δι' αντιζηλίαν, αφήρεσε την
+αμοιβαίαν πίστιν, διήγειρε φόβους και συνέτρεξεν εις την εν μέρει
+διάλυσιν των εκεί ελληνικών στρατευμάτων. Τοιαύτη ήτον η
+κατάστασις των περί τας Πάτρας συστρατοπεδευόντων ότε ο εισβολής
+στόλος εφάνη έμπροσθεν της πόλεως εκείνης.
+
+Ό,τι ήρχισε να ενεργή ως προς την διάλυσιν των ελληνικών
+στρατευμάτων η διχόνοια και η δολοφονία, το απετελείωσεν η άφιξις
+του στόλου.
+
+[Σεπτέμβριος] Την 9 σεπτεμβρίου οι εν Πάτραις Τούρκοι,
+συμπαραλαβόντες καί τινας των επί του στόλου εις απόβασιν Αλβανών,
+εστράτευσαν, ως χίλιοι, επί τους κατέχοντας τας τρεις μακρυνάς
+θέσεις, την του Σαραβαλίου υπό τους Πετμεζάδας και Κουμανιώτας,
+την του Πουρναροκάστρου υπό τον Ζαήμην, και την του μετοχίου του
+Ομπλού υπό τον Σισίνην. Οι εν Σαραβαλίω όλοι έφυγαν την προτεραίαν
+νύκτα ιδόντες τον στόλον· ανεχώρησαν αμαχητί και οι εν
+Πουρναροκάστρω· δεν αντέστησαν ουδ' οι εν μετοχίω και
+εγκαταλείψαντες τας αποσκευάς και τα δύο κανόνια ανέβησαν εις τα
+ορεινότερα μέρη, καταδιωκόμενοι και εκεί υπό των Τούρκων εγγύς
+όντων να ζωγρήσωσι και τον Σισίνην φεύγοντα.
+
+Μετ' ολίγας δε ημέρας το πλείστον μέρος του στόλου υπό τον
+Γιβραλτάρην, φέρον εις απόβασιν τον Ισούφπασαν και 700 Αλβανούς,
+μετέβη εις Βοστίτσαν, ην ηύρε πανέρημον και την κατέκαυσε
+καυθείσαν, ως είδαμεν, και επί της εκείθεν διαβάσεως των περί τον
+κεχαγιάμπεην· διεσπάρησαν δε οι εχθροί εις όλην την επαρχίαν της
+Βοστίτσης λαφυραγωγούντες και απάγοντες ζώα. Την δε 19 έπλευσεν ο
+στόλος εις την αντίπορθμον ξηράν, εκανονοβόλησεν αβλαβώς την
+Βετρινίτσαν και παρέστη έμπροσθεν του Γαλαξειδίου.
+
+Η κωμόπολις αύτη κείται επί της δυτικής άκρας του κρισσαίου κόλπου
+ή κόλπου των Σαλώνων, ούτως ονομαζομένου, διότι ολίγον ενδότερον
+προς τον μυχόν αυτού κείνται η Κρίσσα πόλις των αρχαίων, και τα
+Σάλωνα πόλις των νεωτέρων Ελλήνων. Είχε δε επί της επαναστάσεως
+700 οικίας, και 40 πλοία (καράβια), εκτός πολλών μικρών, πλέοντα
+όλην την Μεσόγειον· έχει και λιμένα αξιόλογον.
+
+Οι κάτοικοι, υποπτεύοντες διά θαλάσσης προσβολήν, είχαν οχυρώσει
+διά κανονίων το έξωθεν του στόματος του λιμένος νησίδιον εις
+προφύλαξιν των πλοίων και της κωμοπόλεως, και αντέστησαν την
+πρώτην ημέραν ευτυχώς προς τον αδιακόπως κανονοβολούντα στόλον.
+Ήσαν δε και 200 στρατιώται επί της ξηράς εις εμπόδιον της
+μελετωμένης αποβάσεως· αλλά την επελθούσαν νύκτα έγειναν άφαντοι.
+Την δε ακόλουθον ημέραν απεβιβάσθησαν 1000 Τούρκοι εις την ξηράν,
+εκυρίευσαν τα πλοία, εξ ών 13 ήσαν ένοπλα, εκυρίευσαν και το επί
+του έξωθεν του στόματος του λιμένος νησιδίου κανονοστάσιον και
+αυτήν την κωμόπολιν, έσφαξαν πεντέξ εναπομείναντας γέροντας, και
+γραίας, καταφυγόντων των κατοίκων της εις τα ενδότερα, έκαυσαν την
+κωμόπολιν, και παραλαβόντες 34 πλοία, τα ογκωδέστερα και
+ευχρηστότερα, εν οις και τα μετακομίσαντα εις Πελοπόννησον τους
+περί τον Μεταξάν και Μερκάτην δύο ιόνια, και καύσαντες όλα τάλλα,
+μικρά μεγάλα, επανέλευσαν εις Πάτρας.
+
+Ευδοκίμησεν ο στόλος εν τω περίπλω τούτω, διότι και τα φρούρια
+Μοθώνης και Κορώνης επεσίτισε, και τα εκτός της Κορώνης και των
+Πατρών ελληνικά στρατόπεδα φανείς διέλυσε, και όλην την εν τω
+κορινθιακώ κόλπω ελληνικήν ναυτικήν δύναμιν, την ενοχλούσαν τα
+εκεί φρούρια, κατέστρεψεν. Ο κύριος σκοπός του ήτον να διευκολύνη
+την μετάβασιν των τουρκικών στρατευμάτων από της αντικρύ στερεάς
+εις Πελοπόννησον· αλλ' η εκστρατεία εματαιώθη εν τη μάχη των
+Βασιλικών· διά την αιτίαν ταύτην και διά την προσεγγίζουσαν ώραν
+του χειμώνος, καθ' ην οι απειροθάλασσοι Τούρκοι αγαπούν να
+διαχειμάζωσιν εντός ασφαλών λιμένων, ο στόλος, σύρων και τα εν τω
+Γαλαξειδίω αλωθέντα πλοία, απέπλευσε των Πατρών, και την 24, 25,
+και 26 κατέπλευσεν όλος πάλιν εις τον λιμένα της Ζακύνθου, όπου αι
+ουδέτεραι Αρχαί τον εδέχθησαν ως και την πρώτην φοράν ευμενέστατα.
+
+Ο δε Υψηλάντης, διαβάς διά των Καλαβρύτων, συμπαρέλαβε χιλίους υπό
+τον Χαραλάμπην, τους Πετμεζάδας και τον Σολιώτην· αλλά δεν έφθασεν
+εις Βοστίτσαν ειμή αφ' ού απέπλευσεν ο εχθρικός στόλος· οδεύων δε
+παρά την παραλίαν προς τον Ισθμόν και φθάσας εις την μονήν της
+αγίας Ειρήνης, ολίγας ώρας απέχουσαν της Βοστίτσης, είδεν
+αντίπεραν καιόμενον το Γαλαξείδι· την δε 22 σεπτεμβρίου έφθασεν
+εις τα Βασιλικά (Σικυώνα).
+
+Εν ώ δε ο εχθρικός στόλος διέπλεε την ελληνικήν θάλασσαν και
+κατέστρεφεν, ο ελληνικός διέμενεν άπλους. Τα πλοία, ως
+ιδιόστολα, ήσαν δικαίω τω λόγω και δυσκίνητα, αλλ' ο μέγας
+κίνδυνος της πατρίδος έπεισε και ταύτην την φοράν τους γενναίους
+νησιώτας εις νέας χρηματικάς καταβολάς, δι' ων εφοδιασθέντα 35
+εξέπλευσαν προς τα δυτικά της Πελοποννήσου εις συνάντησιν των
+εχθρικών· συνεξέπλευσε κατά πρώτην φοράν και ο Ανδρέας Βώκος, ο
+και Μιαούλης ως απλούς πλοίαρχος. Ολίγον διέμεινεν ο εχθρικός
+στόλος εν Ζακύνθω, και απέπλευσε διευθυνόμενος εις
+Κωνσταντινούπολιν καθ' όν καιρόν έπλεε προς τον κορινθιακόν κόλπον
+ο ελληνικός. Αφιχθέντος δε τούτου εκτός της Ζακύνθου, έστειλαν οι
+αρχηγοί αξιωματικόν εις το υγειονομείον ίνα μάθη τι περί του
+εχθρικού· αλλ' αι Αρχαί απέπεμψαν τον αποσταλέντα εχθρωδώς
+απαγορεύσασαι αυτώ πάσαν συνέντευξιν μετά των επί ξηράς και πάσαν
+αγοράν. Η διαγωγή αύτη της αγγλοϊονικής κυβερνήσεως ήτο φανερά
+παράβασις της ουδετερότητας, ην επηγγέλλετο. Αφού εδέχθη δις
+ολόκληρον οθωμανικόν στόλον, πώς απέπεμπε μίαν ελληνικήν λέμβον;
+Πλέων δε ο ελληνικός μεταξύ Ζακύνθου και Κεφαλληνίας έμαθεν ό,τι
+επεθύμει παρά τινων θαλασσοπορούντων και εστράφη προς τας Σπέτσας
+και την Ύδραν υποπτεύσας μη ο εχθρικός τας προσβάλη επί του
+διάπλου. Αλλ' ούτος ηύρε τόσω σφοδράν αντίπνοιαν έξωθεν των
+μεσσηνιακών φρουρίων, ώστε ηναγκάσθη να ποδίση προς την Ζάκυνθον.
+Εξ αιτίας δε της ανεμοζάλης απεμακρύνθη έν δικάταρτον αλγερινόν 20
+κανονίων, και εμπεσόν εις τον ελληνικόν στόλον, και πολεμούμενον
+πανταχόθεν, αντέστη κατ' αρχάς γενναίως, αλλά μη βλέπον τρόπον
+σωτηρίας και καταδιωκόμενον υπό των πλοίων του Σαχίνη και του
+Ραφαλιά ερρίφθη προς τα νότεια της Ζακύνθου εις τόπον λεγόμενον
+Υψόλιθρον, σχεδόν ημίκαυστον και εσυντρίβη· 20 των ναυτών του
+εφονεύθησαν και επληγώθησαν, και 40 αβλαβείς διεσώθησαν.
+
+Ανεφέραμεν ήδη πόσον ανεφλέχθη το πνεύμα των Επταννησίων αρξαμένου
+του ελληνικού αγώνος· δεν ίσχυσαν δε να σβέσωσι τον υπέρ αυτού
+ενθουσιασμόν των ούτε ο ανυπόκριτος φιλοτουρκισμός ούτε η σιδηρά
+χειρ του τότε μεγάλου αρμοστού Θωμά Μαιτλάνδου, αξίου ανδρός, αλλά
+τόσον δεσποτικού, ώστε αυτοί οι συμπατριώται του τον παρονόμαζαν
+Σουλτάν - Θωμάν (King Tom). Εις μάτην ο αρμοστής ούτος εκήρυττεν
+ουδετερότητα και επηγρύπνει εις την μη παράβασίν της υπέρ των
+Ελλήνων· εις μάτην εδήμευεν υπάρχοντα και κατεδίκαζεν εις
+αειφυγίαν· οι Κεφαλλήνες και οι Ζακύνθιοι και τας προκηρύξεις του
+εποδοπάτουν, και τας ποινάς του ωλιγώρουν, και τας απειλάς του
+εχλεύαζαν, και τον ελληνικόν αγώνα υπεστήριζαν διά παντός τρόπου
+και δι' αυτών των επ' εκκλησίας πανδήμων δεήσεων υπό τον βροντώδη
+ήχον των κωδώνων εις επήκοον της δυσμενούς Αρχής.
+
+Τούτων ούτως εχόντων, εύκολον είναι να συμπεράνη τις πόσον εξήφθη
+ο φύσει ενθουσιώδης λαός της Ζακύνθου, ότε είδεν όχι μόνον την
+εθνικήν του σημαίαν κυματίζουσαν, αλλά και τον τυραννούμενον
+αδελφόν του μαστίζοντα κατά τον Υψόλιθρον τον αλλογενή και
+αλλόπιστον τύραννόν του. Χωρία ολόκληρα εκενώθησαν, και οι
+κάτοικοι των έτρεξαν ένοπλοι όπου έπεσε το τουρκικόν πλοίον·
+έτρεξαν συγχρόνως εις τον αυτόν τόπον και 20 στρατιώται Άγγλοι
+προς διατήρησιν των υγειονομικών διατάξεων. Μεγάλη λογομαχία
+επήλθε κατ' αρχάς μεταξύ του Άγγλου αξιωματικού καί τινων εκ των
+χωρικών. Επροσπάθει ο αξιωματικός να τους επαναγάγη εις τα χωρία
+των· αλλά μη εισακουόμενος εκτύπησεν ένα δι' ης εβάσταζεν
+ιππομάστιγος. Εντεύθεν έλαβαν αφορμήν οι ευερέθιστοι χωρικοί να
+τουφεκίσωσι την φρουράν, εσκότωσαν ένα στρατιώτην, επλήγωσαν δύο
+και τον αξιωματικόν· τους αντετουφέκισε και η φρουρά· αλλ' ο
+μικρός αριθμός της ήτον ανίκανος ν' αντισταθή μέχρι πολλού προς
+τον μέγαν αριθμόν των χωρικών· διά τούτο υπεχώρησεν εις τους
+πλησίον πύργους· αλλά και εκεί την εκτύπησαν την νύκτα οι χωρικοί.
+
+Εν ώ δε τοιαύτα συνέβαιναν επί της ακτής της Ζακύνθου, πλοία του
+προς την Ύδραν και Σπέτσας πλέοντος ελληνικού στόλου έπεσαν υπό το
+σκότος της νυκτός εις το μέσον του εχθρικού μεταξύ Ζακύνθου και
+Γλαρέντσας και εκινδύνευσαν. Αλλά παρευρεθείς ο Μιαούλης εφάνη
+αυτοφυής ναύαρχος· έφερε τα πλοία όσον εδύνατο πλησιέστερον της
+πελοποννησιακής ξηράς, διέταξε να παραπλέωσι, και τοιουτοτρόπως τα
+μεγαλόσωμα εχθρικά, μη δυνάμενα να πλεύσωσιν εις ολιγοβαθή νερά,
+εκανονοβόλουν μακρόθεν όλον το νυχθήμερον επί ματαίω. Την δε
+επελθούσαν νύκτα διεξέπλευσαν τα ελληνικά σώα· μόνον το του
+Θεοδωρή Γ. Μέξη καθήσαν, εκυρίευσαν οι εχθροί και έσβεσαν ην
+άναψαν φλόγα οι ναύται του αποβάντες όλοι αβλαβείς εις την ξηράν.
+
+Μετά την ναυτικήν ταύτην αψιμαχίαν, ο οθωμανικός στόλος
+εισέπλευσεν αύθις τον λιμένα της Ζακύνθου, παρέλαβε τους
+διασωθέντας ναύτας του αλγερινού πλοίου, και απέπλευσε την 3
+οκτωβρίου· βλάψας δε κατά τον πλουν του την μηδεμίαν αιτίαν
+παρασχούσαν Σαμοθράκην, εισήλθεν εις Κωνσταντινούπολιν την 12
+νοεμβρίου, επιδεικνύων τα συλληφθέντα του Γαλαξειδίου πλοία, και
+κρεμάσας επί των καταρτιών αυτών 30 αθλίους ναύτας
+αιχμαλωτισθέντας, ως έλεγαν οι του στόλου εν Γαλαξειδίω· αλλ',
+επειδή δεν ευρέθη ψυχή ζώσα επί της εις την κωμόπολιν εκείνην
+αποβάσεώς των, επιστεύετο, ότι οι κρεμασθέντες ήσαν εκ των
+δυστυχών Χριστιανών των πληρωμάτων αυτού του στόλου. Ο δε Καρα -
+αλής προήχθη διά τον επισιτισμόν των φρουρίων και την καταστροφήν
+του Γαλαξειδίου εις τον βαθμόν του Καπητάμπασα.
+
+Το δε κατά τον Υψόλιθρον συμβάν ηνάγκασε τον ύπαρχον Ζακύνθου να
+βάλη χωρία τινά υπό τον στρατιωτικόν νόμον. Ο δε ανθαρμοστής Αδάμ
+όχι μόνον ενέκρινε το πραχθέν, αλλ' εφήρμοσε τον νόμον καθ' όλην
+την νήσον. Προς εκτέλεσιν δε αυτού μετέβη εις Ζάκυνθον και διέχυσε
+μέγαν τρόμον. Πέντε χωρικοί εκρεμάσθησαν ως πρωταίτιοι των κατά
+τον Υψόλιθρον συμβάντων, ο Θεόδωρος Πέτας Γλάρος, ο Διονύσιος
+Κοντονής, ο Παναγιώτης Ρουμελιώτης, (ο Αντώνης Ζούκας) και ο
+Γιάννης Κλαδιανός· τα σώματα δε αυτών ετέθησαν εντός κλωβίων
+υψωθέντων επί των κορυφών των πέριξ της πόλεως και του λιμένος
+βουνών εις φρίκην των θεατών· όλοι δε οι κάτοικοι της νήσου
+αφωπλίσθησαν, και 100 πάσης κλάσεως, εν οις και ιερείς, απήχθησαν
+εις το φρούριον ως ένοχοι, ως ύποπτοι ή ως απειθείς.
+
+Τον νόμον τούτον έλαβεν αφορμήν να κηρύξη ισχύοντα και ο ύπαρχος
+Κυθήρων εν τω χωρίω των Καβάνων· εκηρύχθη ισχύων μετ' ολίγον και
+καθ' όλην την νήσον· εκηρύχθη δε εν τω χωρίω των Καβάνων, διότι οι
+κάτοικοί του, παρασυρόμενοι υπό του προς τον ελληνικόν αγώνα
+ενθουσιασμού, συνέλαβαν 50 Τούρκους, άνδρας γυναίκας και παιδία,
+πλέοντας εις Κρήτην και ορισθέντας εκ περιστάσεως προς την νήσον,
+και τους εξωλόθρευσαν ανηλεώς και αναιτίως, τους μεν φονεύσαντες,
+τους δε ρίψαντες εις την θάλασσαν· αντέστησαν δε και προς τους
+υπηρέτας της εξουσίας σταλέντας προς σύλληψιν των ενόχων· διά
+ταύτην την αιτίαν πολλοί χωρικοί συνελήφθησαν και δύο εξ αυτών
+εθανατώθησαν· οι δε πρωταίτιοι κατέφυγαν εις Πελοπόννησον.
+Συγχρόνως εκηρύχθη ισχύων ο στρατιωτικός νόμος και εν Κεφαλληνία
+και εν αγία Μαύρα, και εν τη πρωτευούση νήσω των Κορυφών· και εν
+μεν τη Κεφαλληνία κατά το λέγειν αυτού του ανθαρμοστού (β),
+εκηρύχθη όχι διότι έπραξαν οι κάτοικοί της όσα οι Ζακύνθιοι, αλλά
+διότι ενδεχόμενον ήτο να πράξωσι τοιαύτα εν ομοία περιστάσει· εν
+δε τη αγία Μαύρα, διότι η νήσος εκείνη, χωριζομένη της ξηράς διά
+στενού και διαβατού πορθμού, υπέκειτο εις ληστρικάς εκείθεν
+επιδρομάς· εν δε τη νήσω των Κορυφών, διότι, αν και ο τόπος
+εκείνος διέμεινεν ήσυχος και ευπειθής, δεν ήτον εύλογον να
+εξαιρεθή του γενικού κανόνος. Διά τοιούτους λόγους αφωπλίσθησαν
+τας ημέρας εκείνας συγχρόνως όλοι οι Επταννήσιοι, πταίσται, αθώοι,
+φιλοτάραχοι και φιλήσυχοι. Ολίγας δε ημέρας μετά τα συμβάντα
+ταύτα, ήτοι την 17 Οκτωβρίου, εξεδόθη άλλο κήρυγμα λέγον, ότι από
+της ημέρας εκείνης ούτε οθωμανικά ούτ' ελληνικά πλοία πολεμικά
+ήσαν δεκτά, ειμή εν περιστάσει τρικυμίας, εις τους λιμένας του
+ιονίου κράτους, ότι μόνον αδεία των αρμοδίων Αρχών, επετρέπετο η
+μετά των ρηθέντων πλοίων κοινωνία, και ότι όστις κατοικών εν τω
+ιονίω κράτει απεπειράτο να κοινωνήση μετά των επί των ρηθέντων
+πλοίων άνευ αδείας, εθεωρείτο και επαιδεύετο ως ένοχος φανεράς
+παρακοής. Τοιαύτη ήτον η προς τους Επταννησίους διαγωγή της
+αρμοστίας, και τοιαύτη η διάθεσίς της προς τον ελληνικόν αγώνα υπό
+το ψευδές πάντοτε όνομα αυστηράς και αμερολήπτου ουδετερότητος.
+
+Ερχόμεθα τώρα να παρασταθώμεν εις την άλωσιν της Τριπολιτσάς.
+
+Μέγας και πολύς ήτον εν Τριπολιτσά ο κεχαγιάμπεης εν όσω ενίκα·
+αλλ' ουδείς τον εσέβετο ουδ' υπήκουεν αφ' ού έπαυσε νικών.
+Ανηγέρθησαν τότε, καθώς συμβαίνει συνήθως επί των αποτυχιών,
+πολλαί κεφαλαί· διηρέθησαν δε όλοι εις τρία μεγάλα κόμματα· εις το
+των εντοπίων Τούρκων ους εκίνουν ο Κιαμίλμπεης, ο Μουσταφάμπεης, ο
+Δεφτερδάρης και ο Σιέχ - Νετσήπ - εφέντης· εις το του κεχαγιάμπεη
+και καϊμακάμη, ήτοι των ασιανών, και εις το των συναναβάντων μετά
+του κεχαγιάμπεη Αλβανών των υπό τον Ελμάσμπεην. Το πρώτον κόμμα
+εζήτει ασφάλειαν, το δεύτερον τιμήν, το τρίτον χρήματα. Και τα
+τρία έβλεπαν πάσαν αντίστασιν ματαίαν, αφ' ού μάλιστα επείσθησαν,
+ότι οι έξωθεν ερχόμενοι εις βοήθειαν ομόπιστοί των ηττήθησαν κατά
+τα Βασιλικά. Αλλ' οι περί τον κεχαγιάμπεην ήσαν γνώμης να μη
+εμπιστευθώσιν εις επισφαλή συμβιβασμόν, αλλά να εξέλθωσιν όλοι
+πανέστιοι διά νυκτός, και διελθόντες το εχθρικόν στρατόπεδον να
+καταφύγωσιν όσοι επιζήσωσιν εις Ναύπλιον. Αν τολμηρά ήτον η γνώμη
+αύτη, ήτον η μόνη παρέχουσα ελπίδα σωτηρίας. Αλλ' οι Αλβανοί
+ήξευραν ότι, αποχωριζόμενοι των συναδέλφων των, εσυμβιβάζοντο μετά
+των Ελλήνων και ευκόλως και επικερδώς· όθεν, ως άνθρωποι του
+συμφέροντος, δεν επείθοντο να ριψοκινδυνεύσωσιν επ' ωφελεία άλλων.
+Εις τόσην δε αναισχυντίαν περιέπεσαν, ώστε εμονοπώλουν τας
+εναπολειφθείσας τροφάς, και επώλουν πολλάκις και αυτό το εν τη
+πόλει νερόν· απαιτούντες δε απειλητικώς τους υστερούντας μισθούς
+των, απέκλεισαν και αυτόν τον κεχαγιάμπεην εν τω παλατίω του και
+τους έλαβαν διά της βίας. Οι δε εντόπιοι Τούρκοι είχαν άλλας
+αιτίας να μη εγκρίνωσι το περί της εξόδου σχέδιον του κεχαγιάμπεη·
+δεν ήθελαν να θέσωσιν εις κίνδυνον τας οικογενείας των· έχοντες δε
+σχέσεις προς τους προκρίτους της Πελοποννήσου ως συμπατριώτας των,
+ήλπιζαν πάντοτε να συμβιβασθώσι και λυτρωθώσι. Τοιαύτη διαφωνία
+επεκράτει εν Τριπολιτσά καθιστώσα την δεινήν θέσιν της πολύ
+δεινοτέραν. Η εγγίζουσα δε εκπολιόρκησις έφερεν έξωθεν των τειχών
+τόσον πλήθος οπλοφόρων επ' ελπίδι λαφυραγωγίας, ώστε συνηριθμούντο
+τας τελευταίας ημέρας τουλάχιστον 15000· επεκράτει δε και τόση
+αταξία και απροσεξία εν τω στρατοπέδω, ώστ' ελαθροπώλουν τινές
+αισχροκερδείς προς τους πολιορκουμένους υπό το σκότος της νυκτός
+τροφάς. Ειδοποιηθείς ο Κυριακούλης ότι προσήλθαν τίνες επί τω
+σκοπώ τούτω υπό το τείχος κρυφίως, παρέλαβέ τινας των περί αυτόν
+και έτρεξε να τους διασκορπίση και τιμωρήση· αλλά τους υπεράσπισαν
+οι έσωθεν τουφεκίζοντες, και εξώρμησαν πολλοί αυτών εις τιμωρίαν
+των προθυμηθέντων να παύσωσι την αθέμιτον ταύτην τροφεμπορίαν·
+έτρεξαν τότε και πολλοί Έλληνες ακούσαντες τον τουφεκισμόν, έτρεξε
+και αυτός ο Κολοκοτρώνης, και μετά δίωρον μάχην ηναγκάσθησαν οι
+εξορμήσαντες, πολλά παθόντες, να καταφύγωσιν εις την πόλιν.
+
+Εντοσούτω, τα σχέδιον του συμβιβασμού υπερίσχυσεν, αλλ' ουδείς
+ετόλμα να το προβάλη αναφανδόν. Εν τοις τοιούτοις καιροίς ισχύει
+παρά τοις Οθωμανοίς πολλάκις το γυναικείον φύλον. Εν
+Κωνσταντινουπόλει συχνάκις κινείται ο όχλος των γυναικών αυθαδώς
+και ατιμωρήτως κατά των Αρχών εν καιρώ σιτοδείας· εντεύθεν
+ορμώμενοι και οι εν Τριπολιτσά, οι θέλοντες υπέρ τους άλλους τον
+συμβιβασμόν, υπεκίνησαν τας Οθωμανίδας. Την 6 σεπτεμβρίου
+συνήχθησαν κάτωθεν του παλατίου πάμπολλαι και οδυρόμεναι
+εκραύγαζαν, ότι απέθνησκαν της πείνας και της δίψας και
+επεκαλούντο εν ονόματι του θεού και του βασιλέως των τον ταχύν
+συμβιβασμόν μετά των πολιορκητών, ως την μόνην αποτροπήν του
+παντελούς ολέθρου. Συνήλθαν τότε εις το παλάτιον οι πρόκριτοι, και
+ενώπιον του κεχαγιάμπεη, μη δυναμένου πλέον μηδ' αυτού ν'
+αντιτείνη, ενεκρίθη να γείνωσι προς τους Έλληνας προτάσεις
+συμβιβασμού διά των αρχιερέων και προεστώτων.
+
+Των ανδρών τούτων ο εν Τριπολιτσά βίος ήτο μαρτύριον. Κατ' αρχάς
+έζων υπό απλήν φύλαξιν, αν και πάντοτε εν μέσω απειλών και
+κινδύνων· αλλά μόλις ένα μήνα διήρκεσεν η τοιαύτη κατάστασίς των.
+
+Αρχομένου του απριλίου αφώπλισεν η εξουσία και εδέσμευσε 18
+ενόπλους συναναβάντας εις Τριπολιτσάν ως σωματοφύλακας αυτών· την
+δε 16 έφερεν ο όχλος ενώπιον της εξουσίας Χριστιανόν τινα
+Τριπολιτσιώτην επί λόγω ότι τον συνέλαβεν έξω της πόλεως
+στελλόμενον προς τους πολιορκητάς εις ανακάλυψιν πολεμικού τινος
+τουρκικού σχεδίου. Επί τη μαρτυρία αυτού απεκεφαλίσθησαν ο ανεψιός
+ενός των προεστώτων και είς των υπηρετών αυτών ως αποστείλαντες
+τον συλληφθέντα προς τους Έλληνας. Τούτου γενομένου, ηκούσθη φωνή
+λέγουσα «διατί σκοτόνομεν τους υπηρέτας και φυλάττομεν τους
+κυρίους»; και επί τη φωνή ταύτη ώρμησεν ο όχλος εις σφαγήν των
+κυρίων· αλλ' απεκρούσθη υπό της φρουράς. Αυθεσπερί δε απεφασίσθη
+να φυλακισθώσιν οι αρχιερείς και οι προεστώτες εις καθησύχασιν του
+όχλου, και η απόφασις εξετελέσθη την επαύριον. Μόνοι δεν
+εφυλακίσθησαν ο Κορίνθου Κύριλλος, ο Σωτήρης Νοταράς, ο Μήτρος
+Ροδόπουλος (γ), ο Ανδρέας Καλαμογδάρτης και ο Ανάστασης
+Μαυρομιχάλης, ως προστατευόμενοι ο πρώτος και ο δεύτερος υπό του
+Κιαμήλμπεη, ο τρίτος και ο τέταρτος υπό του Μουσταφάμπεη, και ο
+Μαυρομιχάλης υπό του καϊμακάμη. Γενομένης δε την επιούσαν νέας
+οχλαγωγίας, εφονεύθησαν οι προδεσμευθέντες 18 σωματοφύλακες. Οι δε
+αρχιερείς, οι προεστώτες και οι υπηρέται αυτών, όλοι 38,
+συνεσωρεύθησαν εν μια και τη αυτή φυλακή, τη των κακούργων, ήτις
+είχεν εμβαδόν μόλις 150 πηχών και έν μικρόν παράθυρον· ήσαν δε
+όλοι, εκτός δύο υπηρετών, αλυσοσύνδετοι από του τραχήλου οι μεν
+κύριοι διά μιας οι δε υπηρέται δι άλλης αλύσεως· ώστε, ενός
+ανισταμένου, όλοι εξ ανάγκης συνανίσταντο· ετρέφοντο δε όσον
+αποζήν και εβίωσαν τον πολυώδυνον τούτον βίον πέντε μήνας· δις
+μόνον εν τω διαστήματι τούτω εξήχθησαν της φυλακής, αλλά μετ'
+ολίγας ημέρας επανήχθησαν.
+
+[Σεπτέμβριος] Αφού δε ενεκρίθη να μεταχειρισθώσιν οι
+πολιορκούμενοι τους άνδρας τούτους ως όργανα των σκοπών των, τους
+εξήγαγαν του δεσμωτηρίου, όπου είχαν ήδη αποθάνει ο Μονεμβασίας
+Χρύσανθος καί τις διάκονος, όλους ρακενδύτας, όζοντας,
+φθειριώντας, ημιθανείς εκ της ασιτίας και κακουχίας, σκιάς
+ανθρώπων μάλλον ή ανθρώπους. Έξ απέθαναν εν μια και μόνη ημέρα εν
+Τριπολιτσά μετά την αποφυλάκισιν, εν οις τρεις αρχιερείς, ο
+Ναυπλίου Γρηγόριος, ο Χριστιανουπόλεως Γερμανός και ο Δημιτσάνης
+Φιλόθεος· δύο δε προεστώτες εξεψύχησαν καθ' οδόν μετακομιζόμενοι
+εις τα ίδια, ο Θεόδωρος Δηληγιάννης και ο Ιωάννης Περρούκας. Αφ'
+ού δε επεριποιήθησαν οι Τούρκοι ους έως χθες εβασάνιζαν και
+εδικαιολογήθησαν ότι τους εφυλάκισαν εις διάσωσίν των από της
+ορμής του όχλου, τους διέταξαν να γράψωσι τοις πολιορκηταίς
+γράμματα όπως αυτοί τα υπαγόρευσαν. Ήσαν δε απειλητικά μάλλον ή
+συμβιβαστικά, διότι τους εμέμφοντο οι γράψαντες διά την μεγάλην
+αχαριστίαν των προς τόσον ευμενή εξουσίαν, τοις έλεγαν να έλθωσιν
+εις εαυτούς, να γνωρίσωσι το σφάλμα των, να καταθέσωσι τα όπλα και
+να επικαλεσθώσι το έλεος του πολυευσπλάγχνου σουλτάνου του
+εξουσιάζοντος τα δύο τρίτα του κόσμου και του διά μόνης της
+κατάρας δυναμένου να τους αφανίση· ει δε και παρήκουαν, τους
+ειδοποίουν, ότι εκινδύνευαν να πωληθώσι και αυτοί, καθώς άλλοτε
+επωλήθησαν οι όμοιοί των Σέρβοι, προς τρία γρόσια ο άνθρωπος· επί
+τέλους δε τους ηρώτων τι εζήτουν· ερρίφθησαν δε τα γράμματα έξω
+του τείχους. Οι πολιορκηταί απεκρίθησαν, ότι εχαρίζετο τοις
+πολιορκουμένοις η ζωή, ησφαλίζετο η τιμή των, και επετρέπετο και η
+αλλού μετάβασίς των· επιπλήττοντες δε τους γράψαντας επί
+τουρκοφροσύνη, ως αν ήσαν κύριοι να γράψωσιν ό,τι ενέκριναν, τους
+εσυμβούλευαν να συνακολουθήσωσι τους φίλους των. Οι Τούρκοι
+επρόβαλαν συνέντευξιν πληρεξουσίων εκατέρωθεν και εισηκούσθησαν·
+έγεινεν ανακωχή, και εχύθη έξω της πεινώσης και διψώσης πόλεως
+πλήθος γυναικών και παιδίων επί φανερώ κινδύνω. Αλλ', εν ώ
+εξήρχοντο, οι άσπλαγχνοι και αισχροκερδείς Αλβανοί, ιστάμενοι προ
+των πυλώνων, τοις αφήρουν ό,τι είχαν. Παμπληθή στρατεύματα, ως
+είπαμεν, συνέρρευσαν τας ημέρας εκείνας εκτός της πόλεως, και αυτό
+το στρατόπεδον των Ελλήνων σχεδόν επείνα. Διά την αιτίαν ταύτην
+και εις πλειοτέραν στενοχωρίαν των εντός της πόλεως εχθρών,
+δεχθέντες οι Έλληνες τους κατά πρώτον εξελθόντας, δεν ήθελαν να
+δεχθώσι και τους εκ δευτέρου και τους ετουφέκισαν εξερχομένους·
+αλλά τους απώθουν και οι Τούρκοι τουφεκίζοντές τους άνωθεν του
+τείχους. Τότε οι Έλληνες τους παρέλαβαν εξ ανάγκης, τους
+ετοποθέτησαν όπισθεν του στρατοπέδου προς την οδόν των Καλαβρύτων
+και τους αφήκαν να τρέφωνται όπως και όθεν εδύναντο.
+
+Την δε 15 εστήθη σκηνή επί της πεδιάδος εξ ίσου μακράν της πόλεως
+και του στρατοπέδου, κατά τον άγιον Αθανάσιον, και δύο ώρας προ
+της μεσημβρίας εξήλθαν της πόλεως έφιπποι οι πληρεξούσιοι των
+τριών κομμάτων, και εκάθησαν υπό την σκηνήν. Ήλθαν μετ' ολίγον και
+οι των Ελλήνων. Επροσηκώθησαν οι Τούρκοι ιδόντες τους Έλληνας
+ερχομένους, αντεχαιρετήθησαν ως ισότιμοι, και ήρχισεν η
+συνδιάλεξις. Οι Έλληνες, ερωτηθέντες τι εζήτουν, επανέλαβαν όσα
+έγραψαν και επέμεναν. Οι Τούρκοι υπεσχέθησαν να δώσωσι ταχείαν
+απάντησιν αφ' ού εσυμβουλεύοντο και τους εν τη πόλει, και ούτω
+διελύθη η πρώτη συνέντευξις· εγένετο και δευτέρα, καθ' ην
+επρόβαλαν οι Τούρκοι να τοις δοθώσι 1800 ζώα εις μετακόμισιν αυτών
+και της περιουσίας των εις τους αντικρύ του Ναυπλίου Μύλους, και
+40 ευρωπαϊκά πλοία όπως διαβιβασθώσι εις Σμύρνην ή εις άλλον
+τουρκικόν τόπον, να φέρωσι δε και τα όπλα των και να τρέφωνται υπό
+των Ελλήνων αφ' ης ημέρας υπογραφή η συνθήκη μέχρι της εις τα
+πλοία επιβιβάσεώς των. Οι δ' Έλληνες αντεπρόβαλαν να τους
+επιβιβάσωσιν ασφαλώς εις τα πλοία, αλλ' αφωπλισμένους· αφίνοντές
+τοις δε σώαν την περιουσίαν των απήτουν, ως αποζημίωσιν δι' όσην
+φθοράν επροξένησαν εν τη Πελοποννήσω και ως έξοδα του πολέμου,
+επέκεινα των 50 000 000 γροσίων. Δεινάς και ατελεσφόρους εθεώρησαν
+οι Τούρκοι τας προτάσεις ταύτας και ανέβαλαν την απάντησιν εις
+άλλην συνέντευξιν· αλλά και εν τη τρίτη συνεντεύξει δεν
+εσυμβιβάσθησαν, η ανακωχή ελύθη, και αι εχθροπραξίαι
+επανελήφθησαν.
+
+Εντούτοις, υπέθαλπαν οι Έλληνες το ενυπάρχον σχίσμα των εχθρών,
+συγκαταβατικώτεροι φαινόμενοι προς τους Αλβανούς διά τας εξής
+αιτίας. Οι Σουλιώται, αφ' ού ανέκτησαν την πατρίδα των,
+εκηρύχθησαν, ως είδαμεν, υπέρμαχοι του Αλή και σύμμαχοι των
+αληπασιζόντων Αλβανών· διαδοθείσης δε της ειδήσεως, ότι έπνεεν η
+Τριπολιτσά τα λοίσθια, απεστάλησάν τινες παρά της συμμαχίας ταύτης
+προς τους πολιορκούντας την πόλιν εκείνην εις σωτηρίαν των
+κινδυνευόντων εν αυτή Αλβανών ως ομοφρόνων. Εδέχθησαν ευμενώς οι
+πολιορκηταί την αποστολήν ταύτην, και επροθυμήθησαν έτι μάλλον ν'
+αποσπάσωσι των άλλων τους Αλβανούς, διότι απέσπων την κυριωτέραν
+δύναμιν της πόλεως. Ευδιάθετοι εφάνησαν και οι Αλβανοί, διότι
+αποσπώμενοι ησφάλιζαν τα υλικά συμφέροντά των, αν και εθυσίαζαν
+την τιμήν των. Διά τους λόγους τούτους ο Ελμάσμπεης
+διεπραγματεύετο κατ' ιδίαν μετά των Ελλήνων επιτυχώς, και ελθών
+προς τον Κολοκοτρώνην εδήλωσεν, ότι έτοιμοι ήσαν οι Αλβανοί ν'
+αναχωρήσωσιν επί συμφωνία να φέρωσι τα όπλα και όλα τα πράγματά
+των, να συμπαραλάβωσι τας γυναίκας των πασάδων, τον κεχαγιάμπεην,
+τον καϊμακάμην, τον μπινά - εμίνην, τον καδήν και άλλους τινάς μη
+Πελοποννησίους Τούρκους, και να εξασφαλισθώσι κατά την εις Ήπειρον
+μετάβασίν των· υπέσχοντο δε να συμπολεμήσωσι κατά της Πύλης επί
+της εις τα ίδια επανόδου των. Και οι μεν Έλληνες εδέχθησαν τας
+προτάσεις ταύτας· οι δε εντόπιοι Τούρκοι έβλεπαν, ότι εχάνοντο, αν
+απεχωρίζοντο αυτών· οι Αλβανοί διά τούτο κατέβαλαν πάσαν φροντίδα
+εις διατήρησιν της συνενώσεως. Αλλά βλέποντες ότι οι μεν Αλβανοί
+εκώφευαν, οι δε Έλληνες απέρριπταν τας προτάσεις των, διηρέθησαν
+και αυτοί και εφρόντιζαν διά την ιδίαν σωτηρίαν διαπραγματευόμενοι
+είτε άτομα προς άτομα, είτε κοινότητες προς κοινότητας. Εν τούτοις
+οι Αλβανοί, αφ' ού κατά την εγγράφως γενομένην ιδιαιτέραν σύμβασιν
+αυτών και των Ελλήνων έστειλαν εις την σκηνήν του Κολοκοτρώνη τα
+πράγματά των, ητοιμάσθησαν να εξέλθωσι την 23. Την αυτήν ημέραν
+επρόβαλαν και οι λοιποί Τούρκοι να έλθωσιν εκ νέου εις λόγους μετά
+των Ελλήνων. Εντοσούτω η έξοδος των Αλβανών έβαλεν εις κίνησιν
+όλους τους εν Τριπολιτσά από πρωίας. Τινές των Ελλήνων παρετήρησαν
+ότι το προς την πύλην του Ναυπλίου κανονοστάσιον έμεινεν εξ αιτίας
+ταύτης αφρούρητον, και τρεις ώρας προ της μεσημβρίας άνευ ουδεμιάς
+προμελέτης ή προετοιμασίας ή ειδήσεως των αρχηγών ανέβησαν
+αλλεπαλλήλως 50 επί των ώμων ο είς του άλλου εν τάχει εν οις και ο
+Παναγιώτης Κεφάλας, εισεπήδησαν το τείχος, ήνοιξαν την αφρούρητον
+και ατείχιστον εκείνην πύλην, εισήγαγαν τους πλησιεστέρους
+συναγωνιστάς των και ανύψωσαν την ελληνικήν σημαίαν. Ιδόντες οι
+Τούρκοι το γεγονός έτρεξαν πληθηδόν επί τους εισελθόντας
+τουφεκίζοντες και τουφεκιζόμενοι. Είδαν οι έξω παρά πάσαν
+προσδοκίαν την ελληνικήν σημαίαν επί του τείχους, ήκουσαν και τον
+τουφεκισμόν και εφώρμησαν όλοι πολλαχόθεν αναβαίνοντες τα τείχη
+και ανοίγοντες και άλλας πύλας υπό τον σφοδρόν τουφεκισμόν και
+κανονοβολισμόν των εχθρών. Οι δε Αλβανοί, έμφοβοι μη εμπλεχθώσι,
+συνήλθαν όλοι εις την αυλήν του παλατίου ως υπό συνθήκην, και
+απεκαλούντο την εκπλήρωσίν της, αν όχι ως προς όλους, τουλάχιστον
+ως προς εαυτούς· αλλά διά την κατά τον ανωτέρω τρόπον άλωσιν της
+πόλεως οι Έλληνες ήθελαν να θεωρηθή η συνθήκη ως διαλελυμένη· ο
+Κολοκοτρώνης όμως και οι λοιποί αρχηγοί υπεσχέθησαν ν' ασφαλίσωσι
+μόνους τους Αλβανούς, και, εν ώ Έλληνες και Τούρκοι εμάχοντο εντός
+της πόλεως, τους απέπεμψαν όλους 1800 υπό την οδηγίαν του
+Πλαπούτα, όστις μετά τινων άλλων ωμήρευε παρ' αυτοίς αφ' ης ημέρας
+εγένετο ο συμβιβασμός. Εξελθόντες δε αβλαβείς και ανενόχλητοι οι
+Αλβανοί, παρέλαβαν σώα τα διαπιστευθέντα τω Κολοκοτρώνη πράγματά
+των, διενυκτέρευσαν υπό τας σκηνάς του, απέλυσαν επί τη απαιτήσει
+αυτού όσους εντοπίους συμπαρέλαβαν επί της εξόδου των, ανεχώρησαν
+την επιούσαν, και υπό την προστασίαν των συνοδευσάντων αυτούς
+μέχρι της Βοστίτσης Ελλήνων διεβιβάσθησαν ασφαλώς εις Τριζόνια και
+ωδοιπόρησαν εις Ήπειρον.
+
+Λαός, αποτινάσσων πολυχρόνιον και βαρύν ζυγόν, κινείται πάντοτε
+θηριωδώς κατά των δεσποτών του· ο δε οπλοφόρος της Ελλάδος λαός
+ήτον έτι μάλλον ακράτητος κατ' εκείνας τας ημέρας, διότι ούτε
+κυβέρνησις υπήρχεν, ούτε μισθός εδίδετο, ούτε τροφαί τακτικώς
+διενέμοντο, ούτε μέλλον ασφαλές εφαίνετο, ούτε ο άτακτος
+επαιδεύετο, ούτε ο σωφρονών αντημείβετο. Διά ταύτα η ημέρα της
+αλώσεως της πρωτευούσης της Πελοποννήσου ήτον ημέρα καταστροφής,
+πυρκαϊάς, λεηλασίας και αίματος. Άνδρες, γυναίκες, παιδία, όλοι
+απέθνησκαν (δ), άλλοι φονευόμενοι, άλλοι εις τας αναφανείσας εν τη
+πόλει φλόγας ριπτόμενοι, και άλλοι υπό τα καταπίπτοντα στεγάσματα
+και πατώματα των καιομένων οικιών καταθλιβόμενοι· η δε δίψα της
+εκδικήσεως κατεσίγαζε την φωνήν της φύσεως. Εν ταις οδοίς, εν ταις
+πλατείαις, παντού δεν ηκούοντο ειμή μαχαιροκτυπήματα,
+πυροβολισμοί, πάταγοι κατεδαφιζομένων οικιών εν μέσω φλογών,
+φρυάγματα οργής και γόοι θανάτου· εστρώθη το έδαφος πτωμάτων και
+οι περιφερόμενοι πεζοί και ιππείς δεν επάτουν ειμή αποθνήσκοντας ή
+αποθανόντας· εφαίνοντο δε οι Έλληνες ως θέλοντες να εκδικηθώσιν εν
+μια ημέρα αδικήματα τεσσάρων αιώνων. Οι δε εν Τριπολιτσά Εβραίοι,
+επί λόγω της εν Κωνσταντινουπόλει και αλλού κακής προς τους
+Χριστιανούς διαγωγής των ομοθρήσκων των, όλοι κατεστράφησαν, οι
+μεν διά σιδήρου, οι δε διά πυρός, εκτός των περί τον Χανέ γνωστόν
+διά την αγαθότητά του. Ολίγοι Τούρκοι απεφάσισαν να εξαγοράσωσι
+δι' αίματος το αίμα των, και κατέλαβαν οι μεν την μεγάλην τάπιαν
+οι δε οικίας τινάς και επολέμουν. Διεκρίθησαν μεταξύ των άλλων καί
+τινες Δερβίσαι, κλεισθέντες εν τω τουρκικώ σχολείω και
+πολεμήσαντες μέχρι τελευταίας πνοής. Οι Έλληνες εκυρίευσαν
+αυθημερόν τας οικίας όσας οι εχθροί των κατέλαβαν εκτός δύο. Περί
+δε το μεσονύκτιον ανεφάνησαν αίφνης φλόγες εν τω παλατίω, όπου
+διέτριβαν αι γυναίκες των πασάδων, ας επί της εκπορθήσεως της
+πόλεως παρέλαβεν ο Πετρόμπεης. Αι γυναίκες αύται εξ αιτίας της
+αναφανείσης φλογός μετεκομίσθησαν την νύκτα εις την προ ολίγου
+κτισθείσαν λαμπράν οικίαν του Μουσταφάμπεη υπό την φύλαξιν πάντοτε
+του Πετρόμπεη. Την δ' επαύριον εκυριεύθη η μία των μη κυριευθεισών
+την προτεραίαν δύο οικιών, και εκάη η άλλη και συνεκάησαν και όλοι
+οι εν αυτή. Οι δε καταλαβόντες την τάπιαν μήτε τροφήν μήτε πόσιν
+έχοντες παρεδόθησαν επί ασφαλεία ζωής την 26. Τρεις ημέρας
+διήρκεσαν τα περί ων ο λόγος εν τη πόλει δεινά. Την δε τρίτην
+εθανατώθησαν εκτός της πόλεως και όσοι πεινώντες και διψώντες
+εξήλθαν προ της αλώσεως. Διακόσιοι ήσαν οι εν μέσω της
+αλληλομαχίας πεσόντες Έλληνες, δεκακισχίλιοι δε πάσης ηλικίας οι
+απολεσθέντες Οθωμανοί, Οθωμανίδες και Εβραίοι· οι δε λοιποί
+ηχμαλωτίσθησαν· 40 μόνον ένοπλοι διέφυγαν τας χείρας των Ελλήνων
+καταφυγόντες εις Ναύπλιον και μη καταδιωχθέντες επί της φυγής. Οι
+επισημότεροι δε των αιχμαλωτισθέντων ήσαν ο κεχαγιάμπεης, ο
+καϊμακάμης, ο Κιαμήλ - μπεης, ο Μουσταφάμπεης (ε), ο Σιέχ - Νετσήπ
+- εφέντης, ο δεφδερδάρης, ο μπινά - εμίνης, και αι παρά τω
+Μαυρομιχάλη γυναίκες των πασάδων. Άπειρα και πολύτιμα ήσαν τα
+λάφυρα, αλλ' όλα διηρπάγησαν άνευ παραμικράς ωφελείας του κοινού,
+αν και ηλπίζετο να θεραπευθώσιν οπωσούν εκείθεν αι κατεπείγουσαι
+ανάγκαι της πατρίδος. Τόση δε ήτον η επισυμβάσα λεηλασία, ώστε αι
+πλείσται των οικιών εγυμνώθησαν και αυτής της ξυλώσεώς των.
+
+Ουδαμώς προτιθέμεθα να δικαιολογήσωμεν τας επί της αλώσεως της
+Τριπολιτσάς απανθρωπίας των Ελλήνων, ως απανθρωπίας ομογενών,
+υπενθυμίζομεν μόνον, ότι παντός λαού ιστορία, και αυτών των μάλλον
+εξευγενισμένων, έχει σελίδας απανθρωπίας. Και επί των ημερών ημών
+η Ιόππη, αλωθείσα υπό των Γάλλων, αφέθη εις την διαρπαγήν και εις
+την σφαγήν 30 ώρας, και οι αιχμαλωτισθέντες απέθαναν όλοι εν
+στόματι μαχαίρας. Δεν επράχθησαν δε τα εν Ιόππη υπό τυραννουμένων
+κατά τυραννούντων ως εν Ελλάδι, ουδέ παρά γνώμην των αρχηγών ως εν
+Τριπολιτσά, αλλά κατά ρητήν διαταγήν αυτού του Ναπολέοντος
+παραδεχθέντος, κατά τον ευφράδη Τιέρον, «βάρβαρα ήθη εν βαρβάροις
+τόποις».
+
+Ο δε Υψηλάντης, εν τοις Βασιλικοίς διατρίβων, έμαθε την άλωσιν της
+Τριπολιτσάς· και οι μεν συν αυτώ μη τακτικοί έσπευσαν να
+επανέλθωσιν εις την αλωθείσαν και λαφυραγωγουμένην πόλιν, αυτός δε
+μετά των τακτικών επροχώρησεν εις Κόρινθον, και προτείνας τοις εν
+τη ακροπόλει παρά του Κωνσταντίνου Πετμεζά πολιορκουμένοις να
+παραδοθώσι, και μηδόλως εισακουσθείς ανέβη μέχρι του Γερανείου,
+εκείθεν δε επανήλθε την 10 οκτωβρίου εις Τριπολιτσάν, όπου τον
+υπεδέχθησαν οι πορθηταί αγαλλόμενοι και κανονοβολούντες.
+
+Ερχόμεθα ήδη να διηγηθώμεν και τα της Κρήτης μέχρι του τέλους του
+πρώτου έτους του αγώνος.
+
+Οι Τούρκοι και διά την στενοχωρίαν ην εδοκίμαζαν, και διά την
+καταισχύνην επί ταις επανειλημμέναις αποτυχίαις των, και διά φόβον
+άλλων ενδεχομένων κακών, απεφάσισαν, συνενώσαντες μεγάλας δυνάμεις
+πολλαχόθεν, να πατήσωσιν εκ νέου τα Σφακιά. Την 29 Ιουλίου ηυλίσθη
+ο πασάς του Μεγάλου Κάστρου κατά την Επισκοπήν, όπου συνηυλίσθη
+και ο της Ρεθύμνης·
+
+[Αύγουστος] συνεκστρατεύσαντες δε αμφότεροι εις Αρμυρόν έτρεψαν
+την 5 αυγούστου τους εκεί οπλοφόρους Χριστιανούς κανονοβολούντες
+και βομβοβολούντες και εφόνευσαν τον αρχηγόν αυτών Παπαγιάννην
+Μουριώτην ανδρείως μαχόμενον καί τινας των περί αυτόν·
+συνενωθέντων δε και των Χανιωτών επάτησαν την 6 τον Αποκόρωνα,
+παραδώσαντες το παν εις σίδηρον και εις αιχμαλωσίαν· συνηριθμούντο
+δε όλοι υπερδεκακισχίλιοι. Εντός των Χανιών, αληθούς ληστηρίου,
+ήσαν δύο ενσυνείδητοι Τούρκοι, ο Τσουρούναγας και ο Κασήμαγας,
+ισχυροί και οι δύο, εξ ών ο μεν πρώτος επροστάτευε προ της ρήξεως
+τους Σφακιανούς, ο δε δεύτερος αντέστη εις την εξολόθρευσιν των
+Χριστιανών· οι δύο ούτοι εθεωρήθησαν ένοχοι θανάτου διά την
+πολιτικήν των φρόνησιν και φιλανθρωπίαν, και παρηγγέλθησαν να
+συνεκστρατεύσωσιν· υπήκουσαν· αλλά καθ' οδόν υποπτεύσας ο
+Κασήμαγας έγεινεν άφαντος, ο δε Τσουρούναγας εκρεμάσθη ενώπιον του
+στρατού. Τούτου δε γενομένου εξελέχθησαν τρισχίλιοι Καστρινοί και
+προχωρήσαντες ανενόχλητοι επάτησαν το Θέρισον, το έκαυσαν, έκαυσαν
+και τους Λάκκους, και εστρατοπέδευσαν την 13 επί της πεδιάδος του
+Ομαλού λεηλατούντες και καταστρέφοντες τα πέριξ χωρία
+εγκαταλειφθέντα παρά των ενοικούντων, και αναμένοντες να έλθωσιν
+οι Χριστιανοί και προσκυνήσωσιν. Αλλ' οι τήδε κακείσε διεσπαρμένοι
+ένοπλοι Σφακιανοί και Ριζίται συνήλθαν πανταχόθεν την αυτήν νύκτα
+ως πεντακόσιοι εις τον Ξηρόκαμπον, οι μεν υπό τον Δασκαλάκην, οι
+δε υπό τον Αναγνώστην Παναγιώτου, και έπεσαν πρωίας γενομένης
+πολλαχόθεν επί τους εχθρούς μηδέν τοιούτον υποπτεύοντας, και
+τουφεκίζοντές τους, επί της πεδιάδος εστρατοπεδευμένους, έβλαπταν
+και δεν εβλάπτοντο. Θορυβηθέντες οι πολυάριθμοι Τούρκοι επί τη
+αιφνιδίω προσβολή ηγωνίζοντο, έχοντες και τρία κανόνια, να
+διασκορπίσωσι διά σφοδρού πυρός τους ολίγους εχθρούς των· αλλ'
+ούτοι διετήρησαν άφοβοι τας θέσεις των, ενισχύθησαν και παρ' άλλων
+άλλοθεν ελθόντων εις βοήθειαν διαρκούσης της μάχης, και τόσον
+έβλαψαν και εφόβισαν τους εχθρούς, ώστε τους έτρεψαν εις αισχράν
+φυγήν. Και οι μεν των Χριστιανών τους κατεδίωκαν όπισθεν, οι δε
+άλλην συντομωτέραν και ορεινοτέραν οδόν διελθόντες επρόλαβαν και
+τους απέκλεισαν έμπροσθεν εντός τινος στενοτοπίας. Ελπίζοντες οι
+Τούρκοι επί τον αριθμόν των εδοκίμασαν να διαβώσιν, αλλ'
+επεσωρεύοντο πίπτοντες υπό το πυρ των Σφακιανών και Ριζιτών
+τουφεκιζόντων θανατηφόρως όπισθεν των πετρών· βλέποντες δε οι
+εχθροί εξ όσων έπασχαν την παντελή σχεδόν εξολόθρευσίν των, και
+εις τα έμπροσθεν αν επροχώρουν, και εις τα όπισθεν αν επανήρχοντο,
+επεχείρησαν πολλοί να λυτρωθώσι φεύγοντες κακήν κακώς εις τα
+τραχέα όρη της ανατολικής πλευράς της διόδου, εγκαταλείψαντες εις
+χείρας των εχθρών έπιπλα, πολεμεφόδια και αυτούς τους ίππους μη
+δυναμένους να αναβώσι τα όρθια εκείνα όρη. Υπερδιακόσιοι εχάθησαν
+κατά την εκστρατείαν ταύτην· τινές δε πεινώντες και διψώντες και
+άλλοι περιπλανώμενοι κατέφυγαν εις οικίας χριστιανικάς επί των
+ορέων επ' ελπίδι ελέους, αλλ' έλεος οι ανηλεείς ουδαμού ηύραν.
+Εκδίκησιν εβόα και εν ταις φύσει τρυφερωτέραις των γυναικών
+καρδίαις και εκδίκησιν ηύρε το προ ολίγου χυθέν ανηλεώς αθώον και
+ιερόν αίμα των ομοπίστων αδελφών των· ως και αυτοί οι ιερείς, οι
+υπηρέται του Θεού του ελέους, εφάνησαν υπηρέται του θεού των
+εκδικήσεων· όλοι, όσοι έπεσαν διά μίαν ή άλλην περίστασιν εις
+χείρας των Χριστιανών, ανδρών ή γυναικών, κοσμικών ή κληρικών,
+όλοι εν στόματι μαχαίρας απέθαναν· εχάθησαν δε εν τη μάχη και
+είκοσι Έλληνες, εν οις και ο Στέφανος Χάλης.
+
+Παράφρονες γενόμενοι οι Τούρκοι διά τα δεινά παθήματά των
+εστράτευσαν την 29 πανστρατιά εις Σφακιά. Δισχίλιοι Χριστιανοί
+συνήλθαν εις Ασκύφον προς αντίκρουσιν· αλλά την 31 καθ' ην
+εσκόπευαν να επιπέσωσιν, είδαν όπισθεν επερχομένους εχθρούς, και
+φοβηθέντες μη ευρεθώσιν εν μέσω διττού πυρός ανέβησαν τα όρη. Οι
+Τούρκοι εισήλθαν αμαχητί εις Ασκύφον, τον έκαυσαν, έκαυσαν και
+άλλα χωρία, και μηδενός κωλύοντος επάτησαν και αυτήν την Ανάπολιν.
+Φόβος και τρόμος κατέλαβε τότε τους Χριστιανούς, και οι μεν
+κατέφευγαν εις τας κορυφάς των ορέων, οι πλείστοι δε έτρεχαν εις
+τον λιμένα, και επιβιβαζόμενοι εις πλοία κατέφευγαν εις Γαύδον,
+παρακείμενον ερημοννήσιον, τινές δε και εις τα Κύθηρα. Συνέρρευσαν
+εις Λουτρόν και πολλοί λειποτάκται ατακτούντες και φορολογούντες
+ασυνειδήτως και αναισχύντως τους αδυνάτους πρόσφυγας. Οι Τούρκοι
+περιήλθαν όλα τα Σφακιά μηδένα των κατοίκων εντυγχάνοντες· μίαν
+μόνον γραίαν ενέτυχαν, ήτις, ερωτηθείσα τι έγειναν οι κάτοικοι,
+απήντησεν ότι ήκουσεν αυτούς λέγοντας, ότι κατέβαιναν εις τον
+αιγιαλόν ίνα μετακομίσωσι τα αδύνατα μέλη εις Γαύδον, και
+πλεύσαντες εκείθεν εις Μασαράν επιβιβάσωσιν εις τα πλοία των τα
+εκεί σιτηρά εν απουσία των Τούρκων και καύσωσι τα χωρία. Ταύτα
+ακούσαντες οι Τούρκοι και θεωρούντες ότι έσβεσαν την επανάστασιν
+διά της καταστροφής των Σφακιών, πάσχοντες δε και έλλειψιν τροφών
+επανήλθαν εις τα ίδια. Επανήλθαν και οι τήδε κακείσε διασπαρέντες
+Χριστιανοί εις τας εστίας των και εμψυχωθέντες υπό τινων
+συντοπιτών και άλλων ομογενών, έξωθεν κατ' εκείνας τας ημέρας
+αφιχθέντων εις συμμέθεξιν του αγώνος, κατέλαβαν μετ' ολίγον
+διαφόρους θέσεις και πολλοί ετοποθετήθησαν πλησίον των Χανιών,
+έκοψαν το υδραγωγείον, και ηνάγκασαν τους εντός του φρουρίου ν'
+ανοίξωσι πηγάδια· αλλά το εντεύθεν αναβλύζον νερόν ήτο κακής
+ποιότητος, και απέθνησκαν ως 15 την ημέραν· τόσον δε επλησίασαν οι
+περί τον Δασκαλάκην ώστε έκαυσαν καί τινα παρακείμενα εργαστήρια
+και ήρπασαν και τα εντός τουφεκοβολής βοσκήματα του πασά. Εν
+τούτοις η πολιτική κατάστασις εχειροτέρευεν ημέρα τη ημέρα·
+σύγχυσις, αταξία και αναρχία επεκράτει, και η παρουσία αρχηγού
+πολιτικού και πολεμικού εφαίνετο αναγκαιοτάτη. Είχαν προ καιρού
+αισθανθή την ανάγκην ταύτην οι Κρήτες, και μόλις έμαθαν την εις
+Πελοπόννησον κατάβασιν του Υψηλάντου, έστειλαν ζητούντες αρχηγόν
+και πολεμεφόδια τους συμπατριώτας των Νικόλαον Οικονόμου,
+Αναγνώστην Παναγιώτου και Χατσή Νικολόν Μπενιζέλον. Ο Υψηλάντης
+έστειλεν ό,τι είχε, τουτέστιν ολίγα πολεμεφόδια και αρχηγόν τον
+Μιχαήλ Αφεντούλην ή Αφεντούλιεφ τον και Κομνηνόν (στ), γεννηθέντα
+εν Ρωσσία εξ Ελλήνων. Ο αρχηγός ούτος κατέπλευσεν εις Λουτρόν,
+λιμένα των Σφακιών, την 25 Οκτωβρίου, και την αυτήν ημέραν εξέδωκε
+προκήρυξιν προς τους Κρήτας, δι' ης εδικαιολόγει την έως τότε
+αναβολήν αποστολής αρχηγού, τοις έλεγεν ότι έχαιρε πατήσας γην
+ακμάσασαν άλλοτε υπό τους συνετούς νόμους του Μίνωος και ότι είχεν
+εντολήν να συνεργήση εις την πολιτικήν αναγέννησίν των· τοις
+ανέφερε δε εις εμψύχωσίν των την παράδοσιν Μονεμβασίας και
+Νεοκάστρου, την άλωσιν Τριπολιτσάς, και τας επί ξηράς και θαλάσσης
+νίκας των Ελλήνων, συνίστα την ομόνοιαν, την ευπείθειαν και την
+καλήν διαγωγήν και τους εθάρρυνεν, αναδεχθέντες τον υπέρ πίστεως
+και πατρίδος αγώνα να εγκαρτερήσωσι γενναίως εν τοις δεινοίς εις
+απόλαυσιν των ουρανίων και επιγείων αγαθών· εξέδωκε δε και
+στρατιωτικόν οργανισμόν, κατάλληλον εις μόνους τους τακτικώς
+τρεφομένους και μισθοδοτουμένους. Οι Κρήτες εχάρησαν και
+ενθουσιάσθησαν επί τη αφίξει του αντιπροσώπου του Υψηλάντου, και
+τον εκάλεσαν εις τα όρη εν μέσω αυτών, προθέμενοι να
+εκστρατεύσωσιν υπό την εποπτείαν του· αλλ' ούτος ανέβαλλεν επί μια
+ή άλλη αιτία την ανάβασίν του.
+
+Μετά δε την εις Κρήτην άφιξίν του, θαρρύνασαν το εμπόριον,
+κατέπλευσαν εις το Λουτρόν πλοία εκ διαφόρων μερών της Ευρώπης
+φέροντα τροφάς και πολεμεφόδια, ων η έλλειψις εμπόδιζεν ευλόγως
+έως τότε παν πολεμικόν κίνημα.
+
+
+
+1821
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΕ'.
+
+
+
+&Σχεδιασθείσα και μη ενεργηθείσα εκστρατεία του Κολοκοτρώνη εις
+Πάτρας — Αναχώρησες εκ της Ανατολικής Ελλάδος των τουρκικών
+στρατευμάτων. — Είσοδος των Ελλήνων εις την πόλιν των Αθηνών. —
+Δημογεροντικόν σύστημα προ της επαναστάσεως. — Αλέξανδρος
+Μαυροκορδάτος, Θεόδωρος Νέγρης και άλλοι έξωθεν ελθόντες Έλληνες.
+— Σύστασις κεντρικών Αρχών της στερεάς Ελλάδος και της
+Πελοποννήσου. — Συνάθροισις των πληρεξουσίων εν Άργει.
+Ελληνοαλβανική συμμαχία και λύσις αυτής.&
+
+Η ΔΕ άλωσις της Τριπολιτσάς επέφερε τόσον φόβον τοις εν Πάτραις
+Τούρκοις, ώστε εκατοστύες έτρεξαν επί τω ακούσματι εις το
+παραθαλάσσιον όπως διασωθώσιν εις τα πλοία μηδενός αυτούς
+καταδιώκοντας. Οι εκεί Αλβανοί όλοι ελειποτάκτησαν και
+διεβιβάσθησαν εις την αντικρύ ξηράν· οι δε Λαλιώται κατέσχαν την
+ακρόπολιν και κατήντησαν εις τόσην αναισχυντίαν, ώστε ηνάγκασαν
+τον μεν Ισούφπασαν, απαρεσκόμενον επί τη διαγωγή των, να καταβή
+εις το Ρίον, τους δε εγχωρίους Τούρκους, αοίκους μείναντας, να
+καταφύγωσιν εις το Αντίρριον, ώστε μόνοι σχεδόν οικήτορες ήσαν
+2500 Λαλιώται, εξ ών 800 ένοπλοι. Γνωστοποιηθέντων δε των
+συμβάντων τούτων τοις εν Τριπολιτσά, εκινήθη ο Κολοκοτρώνης κοινή
+γνώμη προς τας Πάτρας, και έχων παλαιάς σχέσεις προς τους εκεί
+Λαλιώτας είχε πεποίθησιν ότι εις αυτόν μάλλον ή εις άλλους θα
+παρεδίδοντο, και μάλιστα αφ' ού εγνώσθη ότι διά των φροντίδων
+αυτού διετηρήθησαν αβλαβείς οι Αλβανοί εν μέσω της δεινής
+αλληλομαχίας καθ' ην εξήλθαν της Τριπολιτσάς. Είκοσι μόνον
+σωματοφύλακας είχε καθ' ην ημέραν εξεστράτευσε, διότι ο οπλοφόρος
+όχλος ανεχώρησεν εις τας επαρχίας προς εξασφάλισιν των λαφύρων και
+των αιχμαλώτων πριν δε φθάση εις Μαγούλιανα, επτά ώρας μακράν της
+Τριπολιτσάς, συνέρρευσαν υπό τας οδηγίας του 1200. Αφ' ού έφθασεν
+εις Γαστούνην, ηριθμούντο οι οπαδοί του εις τετρακισχιλίους, διότι
+η προλαβούσα νίκη εν Τριπολιτσά εθάρρυνε, και η μέλλουσα
+λαφυραγωγία είλκυε πολλούς. Αλλ' οι πολιορκούντες τας Πάτρας
+αρχηγοί των Αχαιών δυσηρεστήθησαν διά την εκστρατείαν ταύτην και
+την εμπόδισαν δι' ων έγραψαν τοις εν Τριπολιτσά· κατά πρόσκλησιν
+δε αυτών ο Κολοκοτρώνης επανήλθεν εις την πόλιν εκείνην άπρακτος.
+
+Εν τω μεταξύ δε τούτω οι εμφωλεύοντες εν τη Ανατολική Ελλάδι
+πασάδες, Μεχμέτης και Βρυώνης, ιδόντες ότι η εκστρατεία, μεθ' ης
+θα συνέπρατταν, εματαιώθη εν τη μάχη των Βασιλικών, και ότι ηλώθη
+η Τριπολιτσά, ης η λύτρωσις ήτον ο πρώτος της εκστρατείας σκοπός,
+απεφάσισαν ν' αναχωρήσωσιν εις τα ίδια. Συνέτρεξε δε εις την
+απόφασιν ταύτην και η κατ' εκείνας τας ημέρας μετάπεμψις του
+Βρυώνη εις Ιωάννινα, θέλοντος του Χουρσήδη να μεταχειρισθή την
+επιρροήν του ανδρός τούτου εις προσέλευσιν των αληπασιζόντων
+Αλβανών. Διά τους λόγους τούτους (α) ο μεν Βρυώνης ανεχώρησεν εξ
+Αθηνών την 28 σεπτεμβρίου μετά του πλείστου μέρους του
+στρατεύματός του, ο δε δελήμπασής του μετά των λοιπών κατόπιν·
+ηνώθησαν δε εν Θήβαις οι δύο πασάδες, ηκροβολίσθησαν μετά της κατά
+τα Μέγαρα ελληνικής προφυλακής, και παραλαβόντες την οθωμανικήν
+φρουράν της Λεβαδείας, μετέβησαν διά της οδού του Ταλαντίου, της
+μόνης ανοικτής, ως κατεχομένων των άλλων υπό των Ελλήνων, εις
+Θεσσαλίαν και εκείθεν εις Ιωάννινα.
+
+Διαρκούσης δε της εν Αθήναις διατριβής του Βρυώνη, οι Τούρκοι
+διετέλεσαν ανεπηρέαστοι κύριοι όλης της Αττικής. Δις μόνον
+απήντησαν εν τη περιφορά των Χριστιανούς εισδύσαντας εις
+Δραγομάνον, και κτυπήσαντές τους αντεκρούσθησαν· εν τελευταία δε
+συγκρούσει παρήν και ο πασάς, ον Αθηναίος τις Δήμος Ρομπέσης
+επιστόλισε και ολίγον έλειψε να φονεύση· αλλ' εφονεύθη αυτός·
+συνεφονεύθησαν και δύο άλλοι και ηχμαλωτίσθησαν τρεις· εφονεύθησαν
+δε και Τούρκοι, και ευρέθη καταγής πολύτιμος σπάθη, ήτις ελέγετο
+ότι ήτον η του πασά.
+
+Αναχωρήσαντος δε του Βρυώνη εξ Αθηνών, η πόλις και η ακρόπολις
+έμειναν υπό την φύλαξιν των εγχωρίων Τούρκων και των εκεί
+προϋπαρχόντων ολίγων Αλβανών, πλήθουσαι τροφών. Οι Χριστιανοί,
+διεσπαρμένοι εις τας πλησιοχώρους νήσους, συνήλθαν προς
+απολύτρωσιν της πατρίδος των και εισέβαλαν παμπληθεί εις την
+Αττικήν.
+
+[Νοέμβριος]Την 3 νοεμβρίου εξελθόντες οι Τούρκοι έπεσαν επί τινας
+Έλληνας, απροφυλάκτως περιφερομένους εν τω προς τον Μαραθώνα
+ελαιώνι, και συνέλαβαν γυναίκας και τρεις άνδρας, και τας μεν
+εκράτησαν, τους δε απεκεφάλισαν· εξήλθαν πάλιν και την 4, και
+συνήντησαν Έλληνας κατά το Χαλάνδρι, όπου, συγκρούσεως γενομένης,
+οι Έλληνες έτρεψαν τους Τούρκους και τους κατεδίωξαν μέχρι των
+τειχών της πόλεως σκοτώσαντες 22. Εσκότωσαν και οι Τούρκοι ένα και
+συνέλαβαν ζώντα τον Αναστάσην Λέκαν, ον ανηλεώς βασανίσαντες
+εθανάτωσαν. Οι Έλληνες, ηξεύροντες ότι οι εχθροί την μεν νύκτα
+ανέβαιναν όλοι εις την ακρόπολιν, την δε ημέραν κατέβαιναν εις την
+πόλιν, και ότι είχαν δι' όλης της ημέρας ανοικτήν την πύλην της
+ακροπόλεως διά την αναγκαίαν συγκοινωνίαν, διενοήθησαν να
+εισέλθωσι την νύκτα εις την πόλιν, έρημον ούσαν, και να
+παραφυλάξωσιν υπό την ακρόπολιν μέχρι της αυγής, επί σκοπώ να
+ορμήσωσι τότε αίφνης και κυριεύσωσι την πύλην, ανοιγομένην κατά το
+σύνηθες την ώραν εκείνην. Τολμηρόν ήτο το μελετηθέν, αλλ' όχι και
+ακατόρθωτον διά την γνωστήν νωθρότητα και απροσεξίαν των Τούρκων.
+Εις εκτέλεσιν δε αυτού επλησίασαν ησύχως προς την πόλιν την νύκτα
+της 4, επήδησάν τινες έσω του τείχους αφανείς, και ανοίξαντες την
+πύλην της πόλεως εισήγαγαν τους άλλους. Αλλ' οι Τούρκοι ήκουσαν
+γαυγίσματα εν τη πόλει παρά το σύνηθες, και, υποπτεύσαντες, δεν
+ήνοιξαν ημέρας γενομένης την πύλην της ακροπόλεως, και
+τοιουτοτρόπως εματαιώθη το σκοπούμενον. Οι δε Έλληνες έμειναν εν
+τη πόλει, απέκλεισαν τους εχθρούς και ήρχισαν δευτέραν πολιορκίαν
+της ακροπόλεως.
+
+Κατά την επί της ελεύσεως του Υψηλάντου γενομένην απόφασιν των
+Ελλήνων η γερουσία της Πελοποννήσου επρόκειτο να διατηρηθή μέχρι
+της εκπολιορκήσεως της Τριπολιτσάς, και μετά ταύτα να συνέλθωσιν
+οι Έλληνες εις σύστασιν τακτικωτέρας και εθνικωτέρας κυβερνήσεως.
+Επειδή δε ο όρος ούτος επληρώθη ήδη, και η περί τούτου ανάγκη ήτον
+επαισθητή, και η κατάστασις της Πελοποννήσου αρμοδία, ενεκρίθη να
+συγκροτηθή όσον τάχιον η εθνική συνέλευσις. Η κατάστασις των νήσων
+του Αιγαίου και της εντός των σημερινών ορίων στερεάς Ελλάδος ήτον
+έτι μάλλον αρμοδία. Αι νήσοι διέμειναν επί της επαναστάσεως
+παντάπασιν ανενόχλητοι υπό των εχθρών εκτός της Σάμου, αλλά και
+αύτη πολεμηθείσα υπερίσχυσε. Το δυτικόν μέρος της στερεάς Ελλάδος
+διέμενε διόλου ανεπηρέαστον υπό του εχθρού μετά την μάχην του
+Μακρυνόρους, το δε ανατολικόν απηλλάγη εσχάτως και αυτό, ώστε επί
+της στερεάς Ελλάδος από Μακρυνόρους μέχρι Θερμοπυλών δεν υπήρχε
+μεσούντος του Οκτωβρίου εχθρός, ειμή εν Βονίτση, Ναυπάκτω,
+Αντιρρίω και Αθήναις· αλλ' αι φρουραί αύται μόλις ήσαν ικαναί ν'
+ανθέξωσιν εις τας προσβολάς των Ελλήνων. Προκειμένης δε της
+συγκαλέσεως των πληρεξουσίων, ο Υψηλάντης απέστειλεν εις τας
+επαρχίας προσαγγελείς, και εξέδωκεν εγκυκλίους, εν αις εθεώρει
+εαυτόν μεν εθνάρχην και πρόμαχον της ευνομίας, τους δε προεστώτας
+ομοίους των Τούρκων και αξίους του μίσους του πάσχοντος λαού.
+Τόσον βαρεία προσβολή εξηγρίωσε τους προεστώτας και υπερηύξησε την
+κατ' αυτού αντιπολίτευσίν των.
+
+Προτού δε εκλεχθώσιν οπωσούν τακτικώς οι πληρεξούσιοι, εχρειάζετο
+να οργανισθή ο τόπος.
+
+Το Αιγαίον έμενε μετά την έναρξιν της επαναστάσεως ωργανισμένον
+όπως ήτο και προτού, και χρείαν νέου οργανισμού σχεδόν δεν είχεν.
+Αλλ' εν τη Πελοποννήσω και εν τη στερεά Ελλάδι, αφ' ού
+κατεστράφησαν αι τουρκικαί Αρχαί, επέζων μόνον αι εγχώριοι
+επιρροαί τινων Ελλήνων, κυβερνώντων τα των επαρχιών υπό το όνομα
+προεστώτων και καπητάνων· διότι συνειθισμένοι οι λαοί να βλέπωσι
+τούτους ανωτέρους των, τοις επρόσφεραν αυτοπροαιρέτως σέβας και
+υπακοήν. Πολλοί πολλά έγραψαν και είπαν κατά των δύο τούτων
+τάξεων. Αναμφιβόλως η των προεστώτων είχε συνήθως τα ελαττώματα,
+άτινα μεταδίδει διεφθαρμένη εξουσία τοις υπαλλήλοις της, και η των
+οπλαρχηγών είχε τας έξεις της μαχαίρας και της ανατροφής των· αλλ'
+ο αγών της Ελλάδος ως προς τον κατά ξηράν πόλεμον είναι κυρίως
+έργον των δύο τούτων κλάσεων, διότι αύται, άγουσαι και φέρουσαι
+τον λαόν όπως ήθελαν, μετεχειρίσθησαν, καλή τύχη, ως επί το
+πλείστον την δύναμίν των επ' αγαθώ της πατρίδος· είναι δε σήμερον
+αποδεδειγμένον, ότι όχι μόνον ουδείς επλούτησεν, αλλ' ολιγώτατοι
+και τα προς το ζην απέκτησαν, και πολλοί ευπορούντες απέμειναν
+σχεδόν άποροι· αι δε καταχρήσεις της δυνάμεώς των, δι' ας
+κατηγορούνται, και πολλάκις δικαίως, ήσαν εφήμεροι και ούτε όσον
+θεωρούνται κοινώς βαρείαι, εν ώ η διά της θερμής συνεργείας αυτών
+αποκτηθείσα εθνική ελευθερία είναι ανεκτίμητος και διαμένουσα.
+
+Προτού δε προχωρήσωμεν εις την έκθεσιν του νέου οργανισμού,
+συμφέρει να παρατηρήσωμεν τα υπό την τουρκικήν εξουσίαν διοικητικά
+καθήκοντα των Ελλήνων, και ποίαι αι πρακτικαί και θεωρητικαί
+γνώσεις αυτών, αρχομένου του αγώνος.
+
+Η Πελοπόννησος ήτον ωργανισμένη εις κοινά, ή δήμους· κατ' εκλογήν
+δε αυτών διωρίζοντο οι δημογέροντες κατά πόλεις, κώμας και χωρία.
+Ούτε διά τον εκλογέα ούτε διά τον εκλόγιμον υπήρχε τίμημα· ώστε
+όλοι οι κάτοικοι ήσαν εκλογείς και εκλόγιμοι, αλλ' επροτιμώντο
+πάντοτε ως εκλόγιμοι οι ευπορώτεροι, και ούτως επληρούτο η
+διάταξις του Σόλωνος η λέγουσα, οι μεν πτωχοί να εκλέγωσιν, οι δε
+πλούσιοι να εκλέγονται. Και οι μεν γενικοί δημογέροντες εκάστης
+επαρχίας, οι λεγόμενοι κοτσαμπασίδες ή προεστώτες, ελαμβάνοντο εκ
+των κατοίκων της πρωτευούσης της επαρχίας, οι δε δημογέροντες των
+λοιπών αυτής μερών συνήρχοντο εις την πρωτεύουσαν και συνέπρατταν
+μετά των κατοίκων της επί τη εκλογή των γενικών δημογερόντων. Αι
+δημαιρεσίαι ήσαν οριστικαί. Η δε τουρκική εξουσία του τόπου
+ειδοποιείτο απλώς περί αυτών και παρεδέχετο την ψήφον του κοινού.
+Ενιαύσιοι ήσαν αι αρχαιρεσίαι δικαιωματικώς, ανεβάλοντο δε
+καταχρηστικώς, και οι αυτοί προέστευαν πολυετώς ή και διά βίου·
+αλλ' ο ταμίας έδιδε κατ' έτος ευθύνας.
+
+Εν ρητή δε ώρα του έτους οι γενικοί δημογέροντες, ήτοι οι
+προεστώτες όλης της Πελοποννήσου, ανέβαιναν εις Τριπολιτσάν και
+συνεκρότουν γενικήν συνέλευσιν, καθ' ην συμπράξει και της
+τουρκικής εξουσίας ωρίζοντο τα ενιαύσια έξοδα της σατραπείας· αλλά
+μόνοι οι προεστώτες διένεμαν το ορισθέν των εξόδων ποσόν μεταξύ
+των διαφόρων επαρχιών, τηρούντές τινας κανόνας ως προς την
+διανομήν, ους αυτοί έθεσαν εκ συμφώνου επί τη βάσει του πληθυσμού
+της επαρχίας και των εισοδημάτων αυτής. Επανερχόμενοι δε εις τας
+επαρχίας των εκάλουν εις την πρωτεύουσαν εκάστης τους δημογέροντας
+των άλλων αυτής μερών, και αφ' ού έβαλλαν υπ' όψιν των το
+επιβάλλον τη επαρχία μέρος των γενικών εξόδων του έτους, συμπράξει
+και συναινέσει αυτών επρόσθεταν και τα επαρχιακά των και διένεμαν
+το σύνολον μεταξύ των δήμων της επαρχίας, τηρουμένων προς τούτο,
+ως και επί της γενικής διανομής, τινών κανόνων· επανερχόμενοι δε
+οι δημογέροντες εις τους δήμους των συμπαρελάμβαναν συμπράκτοράς
+των τους εγκριτωτέρους των συνδημοτών, και προσθέτοντες και τα
+ιδιαίτερα του δήμου των έξοδα διένεμαν τα της ολικής ετησίου
+δαπάνης μεταξύ των οικογενειών του δήμου των αναλόγως της
+καταστάσεως εκάστης, ην εγνώριζαν διά την μικρότητα των δήμων·
+ουδείς δε των πολιτών οποιασδήποτε τάξεως και οποιουδήποτε βαθμού
+έμενεν αφορολόγητος· οι αυτοί δε δημογέροντες εισέπρατταν τους
+φόρους. Τοιουτοτρόπως ο μεν γενικός φόρος ωρίζετο από κοινού παρά
+της τουρκικής εξουσίας και των εν τοις πράγμασιν Ελλήνων, ο δε
+εκάστης επαρχίας και εκάστου δήμου παρά μόνων των Ελλήνων. Μόνων
+των Ελλήνων ήσαν έργα και η επίθεσις, η διανομή και η είσπραξις
+όλων των περί ων ο λόγος φόρων, και πηγαί επομένως τοπικών
+γνώσεων.
+
+Το σύστημα τούτο της Πελοποννήσου επεκράτει και κατά την στερεάν
+Ελλάδα, αλλά κατ' επαρχίας μόνον εν ελλείψει γενικού κέντρου. Πάσα
+δε επαρχία και της Πελοποννήσου (πλην της Μάνης) και της στερεάς
+Ελλάδος είχε διοικητήν Οθωμανόν· αλλ' η κοινότης ώριζε το ποσόν
+της εκτελεστικής δυνάμεως και διώριζε και τον αρχηγόν αυτής· ο δε
+διοικητής ώφειλε να μεταχειρίζεται την περί ης ο λόγος δύναμιν εις
+διατήρησιν της ευταξίας, εις ασφάλειαν των πολιτών, εις είσπραξιν
+των φόρων και εις εκτέλεσιν των δικαστικών αποφάσεων· δεν είχε δε
+εξουσίαν να την μεταχειρισθή προς άλλο τι άνευ αδείας της
+κοινότητος· ώστε οσάκις ο διοικητής υπερέβαινε τα όρια της νομίμου
+εξουσίας του, ο αρχηγός της εκτελεστικής δυνάμεως δεν εχρεώστει
+υπακοήν. Πάσα επαρχία είχε καδήν αλλά πολλάκις οι αντιφερόμενοι
+εξισάζοντο διά του αρχιερέως, των δημοτικών Αρχών, ή και
+διαιτητών. Είναι αληθές ότι το τόσον αξιοζήλωτον και τόσον
+φιλελεύθερον τοπικόν τούτο σύστημα δεν εφυλάττετο αμόλυντον από
+της αυθαιρέτου παρεμβάσεως και παρεισπράξεως της οθωμανικής
+εξουσίας, ή και από της επιβλαβούς πολλάκις παρά τοις κρατούσιν
+επιρροής τινων των προεστώτων· αλλ' ουδέν ήττον οι Έλληνες,
+συνδιοικούντες τοιουτοτρόπως, εξησκούντο καθ' ημέραν εις τα τοπικά
+των και ενισχύοντο ενώπιον της τουρκικής Αρχής.
+
+Αι δε νήσοι του Αιγαίου είχαν σύστημα έτι διδακτικώτερον και
+πλείονος ισχύος πάροχον, διότι ήτον αυτονομώτερον (β).
+
+Όσοι δε των Ελλήνων επαιδεύοντο, εδιδάσκοντο κυρίως γραμματικά ή
+ιατρικά, ολίγοι δε φιλοσοφικά και ουδείς νομικά, διότι όπου
+εβασίλευε το κοράνιον και εδίκαζε καδής, η επιστήμη του δικαίου
+δεν εχρησίμευεν. Οι δε Έλληνες, οι λεγόμενοι Φαναριώται, εξ αιτίας
+της πολιτικής θέσεώς των προς την Πύλην και προς τας
+Βλαχομολδαυικάς ηγεμονείας, ας κατείχαν και ενέμοντο, κατεγίνοντο
+εις κτήσιν γενικωτέρων πολιτικών γνώσεων· αλλά και αι γνώσεις
+αυτών ήσαν ως επί το πλείστον όχι πολλά βαθείαι, διότι τοιαύται
+δεν εχρησίμευαν εν κράτει όπου τα κινούντα την πολιτικήν ήσαν η
+ραδιουργία, η αισχροκέρδεια και η επιρροή ενός καφοκεραστού, ή
+ενός κουρέως, και όπου οι διαπρέποντες είχαν πάντοτε υπ' όψιν τον
+βρόχον, την μάχαιραν, το κόνιον, την εξορίαν και την δήμευσιν.
+
+Δύο των Φαναριωτών, ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος και ο Θεόδωρος
+Νέγρης, εχρησίμευσαν εις τον προκείμενον του τόπου οργανισμόν.
+
+Διέτριβεν εν Πίση της Τοσκάνης ο Μαυροκορδάτος ότ' εξερράγη η
+ελληνική επανάστασις, και ακούσας το γεγονός επεβίβασεν είς τι
+πλοίον εν τω ελευθέρω λιμένι της Λιβούρνου όπλα και πολεμεφόδια
+αγορασθέντα δι' ιδίων του χρημάτων και διά συνεισφοράς άλλων
+ομογενών, έπλευσεν εις Μασσαλίαν, προσεπεβίβασεν άλλα, παρέλαβε
+συμπλωτήρας Έλληνάς τινας και φιλέλληνας, και κατέπλευσεν ασφαλώς
+την 20 Ιουλίου εις Μεσολόγγι, όπου υπεδέχθη φιλοφρονέστατα διά το
+γνωστόν της οικογενείας του όνομα, δι' όσα έφερε βοηθήματα, και
+διότι οι λαοί της Ελλάδος, πιστεύοντες όσα διέσπειραν οι απόστολοι
+της Εταιρίας, επροσδόκουν την σωτηρίαν των εκ των ερχομένων
+έξωθεν· εκλήθη δε και εις την αρχηγίαν του μέρους εκείνου παντελώς
+ανοργανίστου και εν πλήρει αναρχία, αν και ο Υψηλάντης είχε
+στείλει προ ολίγου ως οργανιστήν τον Ίβον Ρήγαν, αγαθής ψυχής αλλ'
+ολίγης ικανότητος άνθρωπον, ον οι Αιτωλοακαρνάνες ούτε ετίμων ούτε
+ήκουαν. Ο Μαυροκορδάτος ούτ' απεποιήθη ούτ' εδέχθη την αρχηγίαν·
+ήθελε να γνωρίση εκ του πλησίον τα γενικά πράγματα και τους
+επισημοτέρους άνδρας της Ελλάδος, ιδίως δε τον Υψηλάντην· διά
+τούτα ανεχώρησε μετά τινας ημέρας εις Τρίκορφα, υποσχεθείς να
+επιστρέψη, μετ' ολίγον· απεβιβάσθη δε εις Μονοδένδρι επί της
+παραλίας των Πατρών.
+
+Μετ' ολίγας δε ημέρας της αφίξεως του Μαυροκορδάτου εις Μεσολόγγι
+κατέπλευσεν εις Νεόκαστρον ο εν Πίση διατριβών υιός του πρώην
+αυθέντου της Βλαχίας, Ιωάννου Καρατσά, Κωστάκης, και μετ' ολίγον
+κατέβη εις τα παράλια εκείνα ερχόμενος εκ Τρικόρφων και ο προ του
+Μαυροκορδάτου και του Καρατσά φθάσας εις Ελλάδα Θεόδωρος Νέγρης, ο
+ως αντιπρέσβυς της Πύλης παρά τη γαλλική κυβερνήσει εκ
+Κωνσταντινουπόλεως αποδημήσας, και καθ' οδόν προτιμήσας τον
+εθνικόν αγώνα· ήτο δε εις άκρον δυσηρεστημένος διά την
+ακαταστασίαν των πραγμάτων, διά τας έριδας Υψηλάντου και
+Πελοποννησίων, διά την διαίρεσιν οπλαρχηγών και προεστώτων, και
+διά την επιμονήν του Υψηλάντου να διοικήση την Ελλάδα εν ονόματι
+ανυπάρκτου Αρχής. Ούτος και ο Καρατσάς, μαθόντες τον εις Μεσολόγγι
+κατάπλουν του Μαυροκορδάτου, διεβιβάσθησαν εκεί εις έντευξίν του
+και εκείθεν εις Μονοδένδρι επ' ελπίδι να τον προφθάσωσιν. Ο
+Μαυροκορδάτος, όστις ανέβαινεν ήδη εις Τριπολιτσάν, επέστρεψεν επί
+τη προσκλήσει αυτών εις Μονοδένδρι, και, αφ' ού συνδιελέχθησαν,
+ώδευσαν και οι τρεις την εις Τριπολιτσάν οδόν και απήντησαν εν
+Καλαβρύτοις τον επίσκοπον Ταλαντίου Νεόφυτον και τον Κωνσταντίνον
+Σακελλίονα αναβαίνοντας εις την αυτήν πόλιν επί σκοπώ να ζητήσωσιν
+εξ ονόματος επαρχιών τινων της Ανατολικής Ελλάδος παρά του
+Υψηλάντου στρατεύματα, πολεμεφόδια και διοικητήν. Και ο μεν Νέγρης
+και ο Καρατσάς έμειναν καθ' οδόν εν Βυτίνη, ο δε Μαυροκορδάτος
+έφθασε την 14 αυγούστου εις Τρίκορφα, όπου συνδιαλεχθείς μετά του
+Υψηλάντου και ιδών ότι δεν ήθελεν ουδέ μετά την καταστροφήν του
+αδελφού του να παραιτηθή των επί της υπερτάτης Αρχής της Ελλάδος
+αξιώσεών του, ευρών δε και τον Καντακουζηνόν αντιφερόμενον προς
+τον Υψηλάντην και αγανακτούντα, ακούσας και τας των Πελοποννησίων
+προεστώτων και οπλαρχηγών έριδας, και επισκεφθείς εν τω αγίω
+Ιωάννη τους εκεί μεταβάντας τας ημέρας εκείνας προκρίτους της
+Ύδρας επ' ελπίδι συστάσεως εθνικής κυβερνήσεως, αλλά μηδέν
+δυναμένους να κατορθώσωσι διά τας περιστάσεις, επείσθη ότι πάντη
+ανωφελής ήτον η εν Τρικόρφοις διαμονή του.
+
+Άλλα ήλπιζαν και άλλα ηύραν παρά τω Υψηλάντη και ο επίσκοπος
+Ταλαντίου και ο Σακελλίων ότε παρεστάθησαν ενώπιον του
+συμπαραλαβόντες και άλλους άλλων επαρχιών της στερεάς Ελλάδος.
+Ψευσθέντες των ελπίδων των απεφάσισαν να επανέλθωσιν εις την
+στερεάν Ελλάδα εν τη συνοδία του Μαυροκορδάτου, του Καντακουζηνού,
+του Νέγρη και του Καρατσά προς οργανισμόν αυτής, ως εσχεδιάσθη
+κατά την εν Καλαβρύτοις συνέντευξίν των· αλλά διά την επικρατούσαν
+παρά τω λαώ υπόληψιν του Υψηλάντου εχρειάζετο, τουλάχιστον κατ'
+επιφάνειαν, και η συγκατάθεσις αυτού· αλλ' αυτός απεστρέφετο και
+τους τέσσαρας τούτους άνδρας ως δυσμενώς προς αυτόν διακειμένους
+και ως επιβουλεύοντας ην αντεποιείτο εξουσίαν· διά τούτο, ότε οι
+ρηθέντες πληρεξούσιοι είπαν αυτώ, δ ο ς - μ α ς - α ρ χ η γ ό ν -
+τ ο ν – Μ α υ ρ ο κ ο ρ δ ά τ ο ν», απεκρίθη, δ ε ν -
+σ υ μ φ έ ρ ε ι· - δ ο ς - μ α ς - τ ο ν - Κ α ν τ α κ ο υ ζ η ν ό ν,
+ο ύ τ' – α υ τ ό ς - ε ί ν α ι - κ α λ ό ς· - α μ ή - ο –
+Κ α ρ α τ ζ ά ς; - κ α ι - α υ τ ό ς - ό μ ο ι ό ς - τ ω ν. Α ς -
+έ λ θ η - ο - Ν έ γ ρ η ς· α υ τ ό ς - ε ί ν α ι - ο –
+χ ε ι ρ ό τ ε ρ ο ς - ό λ ω ν» (γ). Τοιουτοτρόπως οι
+Στερεοελλαδίται, μηδέν ελπίζοντες παρά του Υψηλάντου επανήλθαν
+αγανακτούντες εις Βυτίνην, όπου διέμεναν ο Καρατσάς και ο Νέγρης,
+και όπου ήλθαν μετ' ολίγον και ο Καντακουζηνός και ο
+Μαυροκορδάτος. Συσκέψεως δε γενομένης, απεφάσισαν όλοι να
+φροντίσωσι περί του οργανισμού της στερεάς Ελλάδος, ολιγωρούντες
+εις το εξής ην αντεποιείτο εξουσίαν ο Υψηλάντης. Επ' αυτώ τούτω
+εξέδωκαν εκείθεν εγκυκλίους συγκαλούντες εις Σάλωνα τους
+πληρεξουσίους του ανατολικού μέρους της στερεάς Ελλάδος κατά την
+14 σεπτεμβρίου προς σύστασιν τοπικής Αρχής· και ταύτα πράξαντες
+ανεχώρησαν εις Σάλωνα. Αύτη ήτον η πρώτη και καιρία πληγή της
+εξουσίας του Υψηλάντου επί της στερεάς Ελλάδος, όπου αυτού και
+μόνου ίσχυαν αι διαταγαί μέχρι τούδε.
+
+Φθάσαντες δε εις Καλάβρυτα απήντησαν τον Γεώργιον Πραΐδην και τον
+Χρήστον Κωλέττην στελλομένους προς τον Μαυροκορδάτον παρά των
+Αιτωλοακαρνάνων παρακαλούντων αυτόν να μεταβή εκεί ανυπερθέτως ως
+οργανιστής και αρχηγός. Διηρημένη η Αιτωλοακαρνανία εις ανεξάρτητα
+καπητανάτα, και υποκειμένη εξ αιτίας τούτου εις πολυαρχίαν, ή
+μάλλον ειπείν αναρχίαν, ησθάνετο υπεράλλοτε την ανάγκην ενός και
+μόνου αρχηγού, ασχέτου μεν προς αυτούς διά την προς αλλήλους
+αντιζηλίαν, έχοντος όμως ικανότητα και όνομα. Ο Μαυροκορδάτος δεν
+απεχωρίσθη των συνοδιτών του, και όλοι ομού καταβάντες εις
+Βοστίτσαν διέπλευσαν εις Γαλαξείδι και μετέβησαν εκείθεν εις
+Σάλωνα, όπου ηύραν τινας των πληρεξουσίων συνελθόντας κατά τας
+εγκυκλίους. Αλλ' έλειπεν ο Οδυσσεύς ως μη δυνάμενος ν' αφήση το
+στρατόπεδόν του· διά τούτο απεφασίσθη ο μεν Νέγρης και ο Καρατσάς
+να υπάγωσι προς αυτόν και λαλήσωσι και μετ' άλλων οπλαρχηγών περί
+του προκειμένου, ο δε Μαυροκορδάτος να μεταβή εις Μεσολόγγι κατ'
+επαναληφθείσαν αίτησιν των κατοίκων. Ηκολούθησε δε τον
+Μαυροκορδάτον και ο Καντακουζηνός· αλλά φθάσας εις Μεσολόγγι
+απήλθε μακράν της Ελλάδος· ήσαν δε αι ημέραι καθ' ας εφάνη ο
+εχθρικός στόλος εν τω κόλπω των Πατρών και κατέστρεψε το
+Γαλαξείδι.
+
+Κατόπιν του Μαυροκορδάτου και του Καντακουζηνού ήλθαν εις
+Μεσολόγγι ο Νέγρης και ο Καρατσάς τεταραγμένοι διά τα παθήματα του
+Γαλαξειδίου, δι' ά οι εις Σάλωνα συνελθόντες διεσκορπίσθησαν. Αφ'
+ού δε ο εχθρικός στόλος απέπλευσε του κορινθιακού κόλπου, ο μεν
+Καρατσάς μετέβη εις Πάτρας, όπου μετέφερε και δύο μικρά κανόνια
+εις χρήσιν του εκεί στρατοπέδου, ο δε Μαυροκορδάτος απέμεινεν εν
+Αιτωλοακαρνανία, επανήλθε και ο Νέγρης εις Σάλωνα. Κύριος δε
+σκοπός του Μαυροκορδάτου και του Νέγρη ήτο να φροντίσωσιν
+αμφότεροι περί συστάσεως δύο κεντρικών Αρχών καθ' όλην την στερεάν
+Ελλάδα, και περί εκλογής πληρεξουσίων διά την εν Πελοποννήσω
+συγκροτηθησομένην όσον ούπω εθνικήν συνέλευσιν.
+
+Προθέμενος ο Μαυροκορδάτος να συστήση την κεντρικήν Αρχήν της
+Αιτωλοακαρνανίας, προέθετο εν ταυτώ να συσφίγξη έτι μάλλον και τον
+ενυπάρχοντα συμμαχικόν δεσμόν των Ελλήνων και των αληπασιζόντων
+Αλβανών. Προς ανακούφισιν της Ελλάδος επάναγκες ήτο να παραταθή,
+όσον δυνατόν μακρότερον η της Πύλης και του Αλή αλληλομαχία. Εις
+επίτευξιν δε τούτου ώφειλεν η Ελλάς να υποστηρίξη τον
+αδυνατώτερον, και αδυνατώτερος ήτον ο Αλής· ώστε η των
+αληπασιζόντων Αλβανών και Ελλήνων συμμαχία εις παράτασιν της
+αλληλομαχίας ήτον υγιής πολιτική. Δύο δε αίτια ήσαν ικανά να
+ενώσωσι τους αλληλομαχούντας Τούρκους κατά των Ελλήνων, το μεν
+θρησκευτικόν, το δε πολιτικόν. Άριστα υπέκρυψαν οι Έλληνες κατ'
+αρχάς ον έτρεφαν υπέρ της ελευθερίας του έθνους σκοπόν, και οι
+Αλβανοί τυφλώττοντες ηγνόουν τα εν Ελλάδι· επεκράτει δε και ιδέα
+ότι ο Αλής υπεκίνει τας ταραχάς. Αλλ' αφ' ού ήκουσαν όσα οι μετά
+την εκπολιόρκησιν της Τριπολιτσάς ομόφυλοί των, επανελθόντες εις
+τα ίδια, τοις διηγήθησαν, δεν αμφίβαλλαν περί του αληθούς σκοπού
+των Ελλήνων· δεν εθεώρησαν όμως συμφέρον να λύσωσι τον συμμαχικόν
+δεσμόν, σκοπούντες πάντοτε την λύτρωσιν του κινδυνεύοντος Αλή και
+μη προσδοκούντες αυτήν ειμή διά της συνδρομής των Χριστιανών·
+εκλήθησαν δε ως συμπράκτορες προς τον σκοπόν τούτον και οι
+Αιτωλοακαρνάνες οπλαρχηγοί και επροθυμήθησαν. Αλλά θέλοντες την
+λύτρωσιν του Αλή οι Αλβανοί δεν ήθελαν την επίτευξιν του εθνικού
+των Ελλήνων σκοπού. Οι δε προσκληθέντες Αιτωλοακαρνάνες ήθελαν μεν
+την παράτασιν της τουρκοαλβανικής αλληλομαχίας ως συμφέρουσαν προς
+τον εθνικόν σκοπόν, αλλά δεν ήθελαν και την λύτρωσιν του Αλή,
+καλώς γινώσκοντες τον χαρακτήρα και την πολιτικήν του· ώστε η
+συμμαχία αύτη, ειλικρινής κατ' αρχάς, κατήντησεν επί τέλους
+αλληλαπάτη, και ως τοιαύτη δεν ήτο δυνατόν να διαρκέση. Υπό
+τοιαύτην συμμαχίαν εσχεδιάσθη κοινή εκστρατεία κατά της Άρτης εις
+αντιπερισπασμόν των πολιορκούντων τον Αλήν βασιλικών στρατευμάτων.
+
+Ο δε Μαυροκορδάτος, αφ' ού εξέδωκεν εγκυκλίους συγκαλών εις
+Μεσολόγγι τους πληρεξουσίους των επαρχιών της Αιτωλοακαρνανίας
+προς σύστασιν κεντρικής Αρχής, απέστειλε τον Πραΐδην προς τον εν
+τη επαρχία της Άρτης διατρίβοντα Μάρκον Μπότσαρην παραγγείλας αυτώ
+και δι' αυτού τοις λοιποίς Σουλιώταις να θεωρώσι πάντοτε την
+παράτασιν του αλβανοτουρκικού αγώνος ως λίαν ωφέλιμον, αλλά την
+απελευθέρωσιν του Αλή ως ολεθρίαν. Ο Πραΐδης απήντησε τον Μάρκον
+εν τω χωρίω του Πέτα, όπου υπήγε να συνδιαλλαγή μετά του θανασίμου
+εχθρού του, Γώγου, του άλλοτε φονεύσαντος τον πατέρα του· διότι,
+προκειμένης συνεκστρατείας, η συνδιαλλαγή εθεωρήθη αναγκαία.
+Εγένετο δε η συνέντευξις αύτη επί παρουσία πολλών. Ο Μάρκος
+εκάλεσε τον Γώγον, πατέρα, ο δε Γώγος τον Μάρκον υιόν και τον
+εδέχθη πεσόντα εις τας αγκάλας του· εφίλησεν ο πατήρ το πρόσωπον
+του υιού και ο υιός την χείρα του πατρός λησμονήσας διά την αγάπην
+της πατρίδος εν ποίω αίματι η χειρ εκείνη εβάφη. Εις εμπέδωσιν δε
+της συνδιαλλαγής έτι μάλλον αδιάσειστον ηρραβωνίσθηκαν ο
+εικοσαετής υιός του Γώγου Ντούλας (Κωνσταντίνος) την τετραετή
+θυγατέρα του Μάρκου Βασιλικήν (δ).
+
+Μετ' ολίγας δε ημέρας εγένετο η κατά της Άρτης εκστρατεία, και οι
+συνεκστρατεύσαντες Αλβανοί, Σουλιώται και Ακαρνάνες επάτησαν
+πολεμούντες την πόλιν, την εκυρίευσαν, την ελεηλάτησαν και
+ηνάγκασαν τους εν αυτή εχθρούς να συσσωρευθώσιν εντός τινων
+δυνατών κτιρίων και ολίγων υπό την ακρόπολιν οικιών.
+
+Εν τούτοις, συνήλθαν εις Μεσολόγγι οι πληρεξούσιοι των διαφόρων
+επαρχιών της Αιτωλοακαρνανίας, και υπό την προεδρίαν και οδηγίαν
+του Μαυροκορδάτου συνεκρότησαν συνέλευσιν καλέσαντες αυτήν
+«Συνέλευσιν της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος», διότι η στερεά Ελλάς, η
+κυρίως αρκτική Ελλάς, διηρέθη εις δύο κατά το σχέδιον του
+Μαυροκορδάτου και του Νέγρη· και το μεν σύνολον των επαρχιών των
+προς δυσμάς της επαρχίας των Σαλώνων εκλήθη Δ υ τ ι κ ή -
+Ε λ λ ά ς, το δε των προς ανατολάς εμπεριεχομένης και της επαρχίας
+των Σαλώνων, Α ν α τ ο λ ι κ ή - Ε λ λ ά ς.
+
+[Νοέμβριος] Η συνέλευσις ήρχισε τας τακτικάς εργασίας της την 4
+και τας ετελείωσε την 9 νοεμβρίου· έπραξε δε ό,τι επέτρεπεν η
+περίστασις και απήτει το εθνικόν συμφέρον· δεν εσύστησεν ειμή
+τοπικήν και προσωρινήν Αρχήν εις διατήρησιν της κοινής ασφαλείας
+και ησυχίας, εις τακτοποίησιν και ενίσχυσιν του πολέμου, εις
+κοινωφελή χρήσιν των δημοσίων εισοδημάτων και εις προπαρασκευήν
+εθνικής κυβερνήσεως. Εκλήθη δε η τοπική αύτη Αρχή Γερουσία,
+συγκειμένη εκ τόσων μελών, ενιαυσίως εκλεγομένων, όσαι ήσαν και αι
+αντιπροσωπευόμεναι παρά τη συνελεύσει επαρχίαι, ων αι Αρχαί
+ετέθησαν υπό τας διαταγάς της· ώφειλε δε αύτη λόγον των πράξεών
+της τη εθνική συνελεύσει. Πρόεδρος της γερουσίας ταύτης ανεδείχθη
+ο Μαυροκορδάτος.
+
+Η δε συνέλευσις του ανατολικού μέρους της στερεάς Ελλάδος
+απεπεράτωσε και εκείνη τας εργασίας της την 20 υπό την προεδρίαν
+και οδηγίαν του Νέγρη και εγκατέστησε τοπικήν Αρχήν (ε). Αλλ' όσον
+η αδελφή της του δυτικού μέρους προσηλώθη εις τον κύριον σκοπόν,
+τόσον αύτη απεμακρύνθη. Ο οργανισμός της τοπικής Αρχής, κληθείς
+«νομική διάταξις», είναι πολιτικός πανδέκτης, αν όχι και πολιτικός
+κυκεών. Η συνέλευσις, μη αρκεσθείσα εις την άκαιρον συσσώρευσιν
+παντός είδους ορισμών και διατάξεων, νομοθετήσασα και την ανοχήν
+όλων των γλωσσών εντός της περιφερείας της, ως αν κατετρέχοντο αι
+γλώσσαι, καθώς άλλοτε άλλου αι θρησκείαι, και αναγνωρίσασα ως
+επικρατούσαν γλώσσαν την ελληνικήν, ως αν ήτο και τούτο
+αμφισβητήσιμον, εξέτεινε τα όρια της εξουσίας της τόσον, ώστε, αφ'
+ού ώρισε τας δυνάμεις και αυτής της μελλούσης εθνικής κυβερνήσεως,
+δεν εδίστασεν άλλας αυτών αυτεξουσίως να οικειοποιηθή, και άλλας
+κατά το δοκούν να περιορίση· έδωκε δε τη τοπική Αρχή, ην εσύστησε,
+και δύναμιν να φέρη εντός της Ελλάδος ξένα στρατεύματα άνευ της
+συγκαταθέσεως της εθνικής κυβερνήσεως· αλλ', αφ' ού απεπεράτωσε
+τας εργασίας της, παρήτησεν εν μέρει διά τινος παραρτήματος τους
+πολιτικούς σφετερισμούς της. Επειδή οι οπλαρχηγοί ήγαν και έφεραν
+το μέρος εκείνο της στερεάς Ελλάδος, οποία παραχώρησις και αν
+εγίνετο προς εκείνους υπέρ το δέον ήτο συγχωρητή διά τας
+περιστάσεις· αλλ' αι περί ων ο λόγος πολιτικαί παρεκτροπαί δεν
+επήγαζαν εκείθεν, ουδ' έτειναν προς τον σκοπόν εκείνον· διά τούτο
+δεν δύναταί τις να τας δικαιολογήση ουδέ καν ως έργα ανάγκης.
+Τόσην δε πεποίθησιν είχεν ο Νέγρης ότι το έργον του ήτον άριστον,
+ώστε μη τυχόν άλλος αντιποιηθεί την εντεύθεν δόξαν, εφρόντισε να
+παρενείρη εν τοις πρακτικοίς της συνελεύσεως, ότι η περί ης ο
+λόγος νομική διάταξις εισήχθη παρ' αυτού. Δεκατετραμελής ωρίσθη η
+τοπική Αρχή διαιρεθείσα εις δύο τμήματα, πολιτικόν και δικαστικόν·
+και των μεν μελών η διάρκεια ωρίσθη δωδεκάμηνος, η δε των προέδρων
+πεντηκονταδιήμερος· εξελέχθησαν δε πρόεδροι του μεν πολιτικού ο
+Νέγρης, του δε δικαστικού ο επίσκοπος Ταλαντίου· εκλήθη δε η Αρχή
+αύτη Ά ρ ε ι ο ς - Π ά γ ο ς, αν και αι πρώτισται αυτού εργασίαι
+ήσαν πολιτικαί (ζ). Αλλ' έπρεπεν ακατάλληλος οργανισμός να λάβη
+και ακατάλληλον κλήσιν.
+
+Εν ώ δε ωργανίζετο η στερεά Ελλάς, εκινείτο προς τον αυτόν σκοπόν
+και η Πελοπόννησος. Η Τριπολιτσά, αν και εκενώθη στρατευμάτων, δεν
+ήτον επιτηδεία εις συνεδρίασιν των πληρεξουσίων του έθνους κατά
+την περίστασιν εκείνην διά τα επακόλουθα της πολιορκίας και
+αλώσεώς της. Μετέβησαν δε κατ' αυτάς εις Τριπολιτσάν και
+απεσταλμένοι των ναυτικών νήσων· προβάλλοντες να συγκαλεσθή η
+εθνική συνέλευσις εις παραθαλάσσιόν τι μέρος πλησίον Ύδρας και
+Σπετσών, και απεφασίσθη ομογνωμόνως το Άργος· εξεδόθησαν και
+συγκλητήρια· αλλ' επρόκειτο να συστηθή προ της εγκαταστάσεως της
+γενικής εθνικής κυβερνήσεως τοπική γερουσία και εν Πελοποννήσω,
+καθώς και εν στερεά Ελλάδι. Διά τον σκοπόν τούτον εξέλεξαν αι
+επαρχίαι της ανά έξ γενικούς εφόρους, και ένα των έξ ως μέλος της
+γερουσίας. Αλλά τα μέλη της μη εισέτι συγκεκροτημένης γερουσίας
+εκλήθησαν να γράψωσι και τον οργανισμόν αυτής, ό εστι να ορίσωσι
+τας ιδίας αυτών δυνάμεις. Εντεύθεν ενδεχόμενον ήτο να πηγάση
+μεγάλη κατάχρησις· αλλά καλή τύχη παρεδέχθησαν τον συνετόν
+οργανισμόν της γερουσίας της Δυτικής Ελλάδος μετά τινων άλλων
+διατάξεων. Συστήσαντες δε οι Πελοποννήσιοι την γερουσίαν των
+επρόσφεραν την προεδρίαν τω Υψηλάντη θέλοντες όχι τόσον να τον
+τιμήσωσιν, όσον να τον απομακρύνωσιν ευσχήμως των γενικών
+πραγμάτων της εθνικής συνελεύσεως· αλλ' ο Υψηλάντης απεποιήθη την
+προσφοράν, και ανεδείχθη πρόεδρος ο επίσκοπος Βρεσθένης
+Θεοδώρητος. Ήρχισαν δε τα της γερουσίας ταύτης εν Άργει την 1
+δεκεμβρίου και απεπερατώθησαν και υπεγράφησαν εν Επιδαύρω την 27.
+
+Μετά δε τα κατά την Άρταν συμβάντα αναγκαίον εθεώρησαν οι
+εισβαλόντες σύμμαχοι Ελληνοαλβανοί να στείλωσι τον Ταχήρ -
+Αμπάζην, ένα των αρχηγών των Αλβανών, προς τον Μαυροκορδάτον εις
+συνδιάλεξιν και συμμέθεξιν ων έφερεν ούτος βοηθημάτων προς
+ενίσχυσιν του αγώνος. Τω εδόθη δε και πληρεξούσιον ανοικτόν φέρον
+τα σφραγίσματα των συναδέλφων του Αλβανών ίνα απέλθη εις
+Πελοπόννησον ως αντιπρόσωπος αυτών παρά τη προκειμενική εθνική
+συνελεύσει, ή αντικαταστήση άλλον.
+
+Αν και εγνώριζεν ο ανήρ ούτος εξ όσων έμαθε παρά των μετά την
+άλωσιν της Τριπολιτσάς επανελθόντων ομοφύλων του τις ο αληθής
+σκοπός των ενόπλων κινημάτων των Ελλήνων, κατεταράχθη ουδέν ήττον
+και ηγανάκτησεν ακούσας, εν ώ διήρχετο το μακρόν διάστημα από των
+κορυφών του Μακρυνόρους μέχρι της εσχατιάς του Μεσολογγίου, ύμνους
+εις την ελληνικήν ελευθερίαν και ύβρεις εις την τουρκοκρατίαν, και
+ιδών πολλαχού τα σύμβολα του ελληνικού εθνισμού εστημένα, τα
+υψιπύργια (μιναρέδας) των ομοπίστων του κατηδαφισμένα, και τους
+ευκτήριους οίκους μεμιασμένους· παρετήρησε και την ακαταστασίαν
+των πραγμάτων, και την απορίαν των αγωνιζομένων, προς ους
+εφημίζετο ότι εστάλησαν εσχάτως πλούσιαι δωρεαί· αλλ' υπεκρίθη και
+επολιτεύθη επιτηδείως, απέφυγε ν' απέλθη εις την εθνικήν
+συνέλευσιν ως εμελέτα, αντικατέστησε διά το ανύποπτον τον Μάρκον
+Δεσπότου γράψας επί του ανοικτού πληρεξουσίου τόνομά του, έλαβε
+πολεμεφόδια, και επανελθών εις τα ίδια ασφαλής και ανενόχλητος
+διηγήθη προς τους αληπασίζοντας συναδέλφους του όσα είδεν,
+ήκουσεν, εψηλάφησε και ησθάνθη (η). Ακούσαντες ούτοι τους λόγους
+αυτού και βλέποντες τους μεν βασιλικούς καθ' ημέραν κρατυνομένους,
+την δε καταστροφήν του Αλή άφευκτον και εγγύς, καλούμενοι δε υπό
+την βασιλικήν σημαίαν επί πλουσίαις αμοιβαίς παρά του ομοφύλου των
+Βρυώνη, του κατ' αρχάς και αυτού αληπασίζοντος και μετά ταύτα
+βασιλίσαντος, συνήλθαν εις συμβούλιον εν αγνοία των συμμάχων των
+Χριστιανών περί του πρακτέου· και αποφασίσαντες να προσκυνήσωσιν
+απέστειλαν μυστικήν πρεσβείαν προς τον Χουρσήδην, υποσχόμενοι να
+δικαιώσωσι την πολιτικήν μετάνοιάν των διά θερμής συμπράξεως, και
+κατά του αποστάτου Αλή και κατά των αποστατών Ελλήνων· επρόβαλαν
+δε συγχρόνως να σταλώσι στρατεύματα κατά μεν το κρυπτόμενον εις
+ανάκτησιν της Άρτης, κατά δε το φαινόμενον εις αναδούλωσιν της
+Αιτωλοακαρνανίας· διενοούντο δε διά της ψευδούς ταύτης φήμης ν'
+αναγκάσωσι, καθώς και ηνάγκασαν, τους εις Άρταν συνεκστρατεύσαντας
+Αιτωλοακαρνάνας ν' ανακάμψωσιν εις τας εστίας των προς υπεράσπισίν
+των. Προθύμως εδέχθη ο Χουρσήδης την υπόκλισιν των αληπασιζόντων
+Αλβανών, τοις επεδαψίλευσε την εύνοιάν του, και έστειλε και
+στρατεύματα κατά την πρότασίν των.
+
+Οι δε Σουλιώται, αν και εψιθυρίζετο η προς αυτούς απιστία των
+συμμάχων των Αλβανών, δεν την επίστευαν. Αφ' ού δε είδαν ότι τα
+εχθρικά στρατεύματα επλησίασαν την Άρταν, εξήλθαν της πόλεως διά
+νυκτός, φοβηθέντες μη αποκλεισθώσι, και ετοποθετήθησαν επί το
+παρακείμενον όρος πεποιθότες, ότι θα παρηκολούθουν και οι σύμμαχοί
+των Αλβανοί κατά τα προ της εξόδου των συνομολογηθέντα· αλλ' ούτοι
+δεν παρακολούθησαν και τοις ανήγγειλαν την επαύριον, ότι ήσαν έως
+τότε υπηρέται του Αλή και σύμμαχοι αυτών επί σκοπώ να ελευθερώσωσι
+μεν εκείνον, αλλά να διαμείνωσιν όλοι πάντοτε υπό το σκήπτρον του
+σουλτάνου· βεβαιωθέντες όμως ότι και οι Σουλιώται και οι λοιποί
+ομόπιστοί των εμάχοντο υπέρ πίστεως και ελευθερίας έχοντες
+συμβοηθόν και τον Αλήν δι' ιδιαίτερα τέλη, έκριναν αναγκαίον να
+τους ειδοποιήσωσιν ότι ήσαν Μωαμεθανοί και πιστοί υπήκοοι του
+κραταιοτάτου βασιλέως των, και ότι εθεώρουν την συμμαχίαν των του
+λοιπού λελυμένην· τους εσυμβούλευσαν δε φιλικώς ν' αναχωρήσωσιν
+όσον τάχιον.
+
+Ταύτα ακούσαντες παρ' ελπίδα οι Σουλιώται ανεχώρησαν αυθωρί εις τα
+ίδια· και ούτως η συμμαχία ελύθη διαρκέσασα έν έτος.
+
+
+
+1821
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΣΤ'.
+
+
+
+&Ναύπλιον και ατυχής απόπειρα εφόδου. — Τα κατά τας Πάτρας
+συμβάντα. — Φόνος Αντώνη Οικονόμου — Μετάβασις των πληρεξουσίων
+εις Πιάδαν παρά την Επίδαυρον — Παράδοσις της Κορίνθου.&
+
+ΠΡΟΣ τον μυχόν του αργολικού κόλπου, δεξιά του εισπλέοντος προέχει
+εις την θάλασσαν ογκώδης και στενή γλώσσα σχηματίζουσα προς άρκτον
+εντός του μεγάλου και πολυκυμάντου αργολικού κόλπου μικρόν και
+ακύμαντον υπόκολπον· εν τω στόματι δε τούτου κείται νησίδιον όλον
+πετρώδες, ολίγων οργυιών περιφέρειαν έχον και σχεδόν ισοθάλασσον,
+επ' αυτού δε πύργος, κοινώς λεγόμενος Μ π ο ύ ρ τ σ ι, εις
+φρούρησιν της εισόδου· η δε γλώσσα κόπτεται επί του ισθμού διά
+πλατείας και ξηράς τάφρου, και ζευγνύεται μετά της έξω γης διά
+κρεμαστής γεφύρας· είναι δε κρημνώδης και απρόσβατος προς την
+μεσημβρινήν πλευράν της, την προς την είσοδον του αργολικού
+κόλπου· προς δε την αρκτικήν εκτείνεται ολίγη επίπεδος γη, επί
+ταύτης δε και επί της κατωφερείας της αυτής πλευράς κείται η πόλις
+του Ναυπλίου· επί δε του υπεράνω της πλευράς ταύτης οροπεδίου η
+ακρόπολίς της, ήτοι η ακροναυπλία, κοινώς λεγομένη Ι τ σ κ α λ έ ς.
+
+Η πόλις και η ακρόπολις περικλείονται εντός ενός και του αυτού
+τείχους· αλλ' η πόλις εκτείνεται και έξω των τειχών προς την
+θάλασσαν αρκτικώς. Το δε μεταξύ της πόλεως και του θαλασσοπύργου
+διάστημα είναι στενότερον κανονοβολής, και τα νερά βαθέα και
+πλώιμα, τα δε εκείθεν του θαλασσοπύργου ρηχά και άπλευστα· προς το
+επί της ξηράς δε χείλος της τάφρου ανυψούται κωνοειδώς, 750 πόδας
+υπεράνω της θαλάσσης, πετρώδες, ολόγυμνον και απότομον βουνόν,
+μόνον κατ' ανατολάς πατητόν· επί δε του ακροβουνίου κείται το
+Παλαμίδι, οχυρώτατον φρούριον, έχον, εκτός της προς ανατολάς
+κοινής και φυσικής ανόδου, δύο άλλας προς την πόλιν, την μεν
+λαξευτήν και θολοσκέπαστον, αλλά στενήν και δύσβατον, προς
+συγκοινωνίαν εν καιρώ πολέμου, την δε παράπλευρον εκείνης, αλλ'
+ασκεπή, εις χρήσιν εν καιρώ ειρήνης. Το μέγα δε τούτο φρούριον διά
+την υψηλήν θέσιν του εξουσιάζει και την πόλιν και την ακρόπολιν.
+Υπερτριακόσια ελογίζοντο αρχομένης της επαναστάσεως τα επί του
+Παλαμιδίου, της ακροναυπλίας, του θαλασσοπύργου και τα περί την
+πόλιν κανόνια παντός μεγέθους εύχρηστα και άχρηστα. Οι κάτοικοι
+προ της επαναστάσεως ήσαν όλοι σχεδόν Τούρκοι· επί δε της
+επαναστάσεως κατέφυγαν αυτόθι, ως είπαμεν, και οι Αργείοι, ώστε
+6000 ελογίζοντο τον καιρόν εκείνον όλοι οι έγκλειστοι Τούρκοι,
+εντόπιοι και πρόσφυγες, εξ ών 1200 οπλοφόροι.
+
+Είδαμεν, ότι εξ αρχής του αγώνος επολιορκήθη το Ναύπλιον, και ότι
+η πολιορκία ελύθη επί της ευτυχούς εισβολής εις Αργολίδα του
+κεχαγιάμπεη αναβαίνοντος εις Τριπολιτσάν. Έκτοτε οι Τούρκοι
+περιεφέροντο εις τας πέριξ πεδιάδας μηδενός εναντιουμένου· αλλ'
+επί της συγκομιδής των καρπών συνήλθαν εκ νέου Κρανιδιώται,
+Αργείοι, και άλλοι προς επανάληψιν της πολιορκίας και κατέλαβαν
+διαφόρους θέσεις· επεξήλθαν οι Τούρκοι σύροντες κανόνια και έπεσαν
+επί τινα πύργον κατεχόμενον υπό των περί τον Τσόκρην· ούτοι, αν
+και ολίγοι, αντέστησαν, και διά της συνδρομής και άλλων
+επιπεσόντων όπισθεν τους απέκρουσαν φονεύσαντες και πληγώσαντές
+τινας αυτών και απελευθερώσαντες ολίγους Χριστιανούς κρατουμένους
+εντός του Ναυπλίου και συμπαραληφθέντας υπό των εξελθόντων Τούρκων
+ως αχθοφόρα ζώα εις μετακόμισιν των καρπών. Έκτοτε οι έγκλειστοι
+εξήρχοντο μόνον πλησίον του φρουρίου εις συγκομιδήν όσων εύρισκαν
+εκεί αναγκαίων και ηκροβολίζοντο. Οι δε Έλληνες, μη έχοντες τα εις
+τειχομαχίαν, ανέμεναν η πείνα να τοις παραδώση το φρούριον· διά
+τούτο περιωρίζοντο εις στενήν διά θαλάσσης και ξηράς πολιορκίαν.
+Αλλ', εν ώ εφαίνετο η ώρα της πτώσεως εγγύς, διέφυγε την προσοχήν
+των διά θαλάσσης αποκλειστών, έν πλοίον μαλτεζικόν και έφερε προς
+τους πολιορκουμένους ικανάς τροφάς. Το συμβάν τούτο εματαίωσε τας
+προσδοκίας των Ελλήνων.
+
+Ο δε εκ Γενούης ίλαρχος Δανίας, ευτολμότατος φιλέλλην, επρότεινε
+τότε την εξ εφόδου άλωσιν του Ναυπλίου. Αν και ακατόρθωτον
+εθεωρήθη κατ' αρχάς το προτεινόμενον, ενεκρίθη επί τέλους, και ο
+Υψηλάντης, παραλαβών τον Κολοκοτρώνην και άλλους διατρίβοντας εν
+Άργει, μετέβη εις το στρατόπεδον του Ναυπλίου, όπου, συμβουλίου
+δευτέρου γενομένου, απεφασίσθη οριστικώς η έφοδος. Εφοδώτερα μέρη
+εκρίθησαν τα προς το παραθαλάσσιον και την γέφυραν· προς έλκυσιν
+δε της πολλής δυνάμεως των εχθρών εις άλλα μέρη, ώστε να εύρωσιν
+οι μέλλοντες να εισπηδήσωσιν ολιγωτέραν αντίστασιν, εθεωρήθη
+αναγκαίον ελληνικά πλοία να κανονοβολήσωσιν επί ρητή ώρα τον
+θαλασσόπυργον και το αντικρύ αυτού επί του τείχους της πόλεως
+κανονοστάσιον των πέντε αδελφών, στρατιωτικά δε σώματα υπό τον
+Κολοκοτρώνην να επιχειρήσωσι συγχρόνως πλαστήν έφοδον επί το
+Παλαμίδι τουφεκίζοντα, να έλθωσι δε και άλλα υδραϊκά και
+σπετσιωτικά πλοία και πολλά κρανιδιωτικά και καστριωτικά
+τρεχαντήρια και ικανοί πολεμισταί εξ εκείνων των μερών διά την επί
+το παραθαλάσσιον τείχος έφοδον· διά δε την επί το Παλαμίδι
+ητοιμάσθησαν 1700 εν οις και οι πλείστοι των τακτικών και οι
+ολίγοι φιλέλληνες.
+
+Εν ώ δε ητοιμάζετο η έφοδος κατά τον ρηθέντα τρόπον, ο Βουτιέρος,
+αξιωματικός Γάλλος εν τη ελληνική υπηρεσία, παρετήρησεν ότι οι
+κατέχοντες τον θαλασσόπυργον ήσαν πάντοτε ολίγοι, ότι οι πλείστοι
+απήρχοντο το πρωί εις την πόλιν και επανήρχοντο το εσπέρας, ότι
+έμπροσθεν αυτού ελλιμένιζε το εισκομίσαν τας τροφάς μαλτεζικόν
+πλοίον, έχον ολίγους μόνον ναύτας· ταύτα παρατηρήσας εσχεδίασε να
+παραλάβη μεσούσης της νυκτός 70 ναύτας, στρατιώτας και φιλέλληνας,
+ν' αποπλεύση επί δύο πλοιαρίων από των αντικρύ του Ναυπλίου Μύλων,
+και να μεταβιβασθή απροσδοκήτως εις το έμπροσθεν του μικρού τούτου
+φρουρίου πλοίον· αφ' ού δε πειθαναγκάση τον πλοίαρχον και το
+πλήρωμα εις σιωπήν, να διανυκτερεύσωσιν αυτός και οι συν αυτώ επί
+του πλοίου αφανείς και ατάραχοι· πρωίας δε γενομένης, καθ' ην ώραν
+οι φρουροί απέβαιναν εις την πόλιν κατά το σύνηθες, τινές των περί
+αυτόν να φορέσωσι τα ενδύματα των ναυτών του πλοίου, ν' αποβώσιν
+εις την ξηράν ως οι ναύται αυτού, να κυριεύσωσι τον θαλασσόπυργον
+ανυπόπτως και ακινδύνως και να εμβάσωσι και τους επί του πλοίου
+λοιπούς συναδέλφους των. Το σχέδιον του Βουτιέρου ενεκρίθη, και
+ήτο τωόντι επιδέξιον και κατορθωτόν διά την περί τα τοιαύτα συνήθη
+απροσεξίαν των Τούρκων· αλλά δεν επέτυχε καθ' ην ώραν ενηργήθη·
+διότι, εν ώ τα υπό τον Βουτιέρον πλοιάρια ήλθαν εγγύς του πλοίου,
+δεν εφυλάχθη η πρέπουσα σιωπή και αταραξία παρά των πλεόντων,
+οίτινες ιδόντες φως επί του καταστρώματος του πλοίου, και
+νομίσαντες ότι τους ενόησαν προσερχομένους επανήλθαν εις τους
+Μύλους άπρακτοι.
+
+Εν τοσούτω, πάμπολλοι οπλοφόροι συνέρρευσαν έξωθεν του Ναυπλίου,
+κατέπλευσαν και 15 υδραϊκά και σπετσιωτικά πλοία, και πολλά
+κρανιδιωτικά και καστριωτικά τρεχαντήρια φέροντα 600 πολεμιστάς
+διά την επί το παραθαλάσσιον τείχος μελετωμένην έφοδον·
+συνηνώθησαν διά τον αυτόν σκοπόν καί τινες των έξωθεν του
+Ναυπλίου. Απεφασίσθη δε να κινηθώσιν όλοι πανταχόθεν εκ συνθήματος
+την νύκτα της 3 δεκεμβρίου β' ώραν μετά το μεσονύκτιον. Ελθούσης
+της ώρας, οι εις την έφοδον προετοιμασθέντες εκινήθησαν· αλλ' οι
+προπορευόμενοι έρριψαν κατά γης τας κλίμακας και έγιναν άφαντοι·
+απέμεινε δε μετ' ολίγων ο αρχηγός των προπορευόμενων Νικήτας.
+Ανέβη κατά το σχέδιον και ο Κολοκοτρώνης μετά πολλών προς το
+Παλαμίδι, εν οις καί τινες τακτικοί. Δοθέντος δε του σημείου,
+ήρχισεν η μάχη· αλλ' εξ αιτίας της αντιπνοίας ολίγα πλοία
+επλησίασαν και εκανονοβόλησαν τον θαλασσόπυργον, τα δε φέροντα
+τους εις απόβασιν μαχητάς τρεχαντήρια δεν ημπόρεσαν να
+πλησιάσωσιν, ώστε ούτε καν απόπειρα έγεινε της επί του
+παραθαλασσίου προσχεδιασθείσης αποβάσεως. Τρεις ώρας επέμεναν
+γενναίως μαχόμενοι και πυροβολούμενοι οι φιλέλληνες, οι τακτικοί
+καί τινες των άλλων επ' ελπίδι να εισπλεύση μετ' ολίγον ο
+στολίσκος υπό την συνήθη απόγειον αύραν και αποβιβάση τους
+Κρανιδιώτας και λοιπούς εις το παραθαλάσσιον. Αλλ', αφ' ού πάσα
+περί αποβάσεως ελπίς διά την πάντοτε επικρατούσαν αντίπνοιαν
+εψεύσθη, εσήμανεν η ανάκλησις, και οι μαχόμενοι καταλιπόντες τας
+κλίμακας απεχώρησαν. 20 εσκοτώθησαν, εν οις και ο σημαιοφόρος
+φιλέλλην Δοράτος και ο λοχαγός Λίχιγκ αποκοπέντων των δύο ποδών
+του, και 40 επληγώθησαν, εν οις και ο Γουβερνάτης, ο Περσάτης καί
+τις Πελοποννήσιος υποπλαρχηγός Γκελμπερής, όστις κοπέντος του
+ποδός του, απεκομίσθη εις το φρούριον, και παραδοθείς είς τινας
+Εβραίους απέθανε βασανιζόμενος· οι πλείστοι δε των φονευθέντων και
+πληγωθέντων ήσαν τακτικοί και φιλέλληνες. Μετά την αποτυχίαν
+ταύτην επανήλθαν οι περί τον Υψηλάντην εις Άργος, το δε Ναύπλιον
+επολιορκείτο ως και πρότερον.
+
+Οι δε αρχηγοί των Αχαιών, αφού εμπόδισαν την εις Πάτρας κατάβασιν
+του Κολοκοτρώνη, επεχείρησαν αυτοί την άλωσιν της πόλεως
+θεωρήσαντες τον καιρόν αρμόδιον διά τα εν αυτή μετά την
+εκπολιόρκησιν της Τριπολιτσάς συμβάντα· στρατολογήσαντες δε
+υπερτρισχιλίους κατέλαβαν εν πρώτοις το Γηροκομείον· την δε 21
+Οκτωβρίου περί τα χαράγματα έπεσαν πολλαχόθεν εις την πόλιν και
+εβίασαν τους κατέχοντας αυτήν να καταφύγουν εις την ακρόπολιν μετά
+μακράν αντίστασιν και ολίγην αιματοχυσίαν. Οι Έλληνες διέμειναν εν
+τη πόλει όλην την ημέραν πολεμούντες τους εν τη ακροπόλει και τους
+κατέχοντας ολίγας υπ' αυτήν οικίας. Τόσον δε εφοβήθησαν οι
+Λαλιώται, ώστε ήλθαν και εις λόγους συμβιβασμού. Αλλ' οι
+στρατιώται, εν αγνοία των αρχηγών των διανυκτερευόντων εν
+Γηροκομείω, εγκατέλειψαν την νύκτα την πόλιν και διεσπάρησαν εις
+τα χωρία προς μετακομιδήν των λαφύρων· επειδή όμως αφήκαν φώτα εν
+ταις κατοικίαι των, οι Λαλιώται δεν ενόησαν την νυκτερινήν
+αναχώρησίν των και δεν κατέβησαν να κυριεύσωσι την πόλιν. Οι δε εν
+Γηροκομείω αρχηγοί των, μαθόντες το γεγονός, εσύναξαν όσους εκ του
+προχείρου εδυνήθησαν, και παραλαβόντες και το προ ολίγων ωρών
+φθάσαν εκεί σώμα του Ανδρέου Λόντου εκ 300 εισήλθαν την αυτήν
+νύκτα εις την πόλιν και κατέλαβαν την ενορίαν του αγίου Γεωργίου·
+αλλ' ο καθήμενος εν τω Ρίω Ισούφης έστειλεν εν πρώτοις έν σώμα και
+έδιωξε τους κατέχοντας την θέσιν του τελωνείου εχθρούς του·
+έστειλε και άλλο και κατέλαβε τα υψηλά Αλώνια· αυτός δε μετά 400
+ιππέων και πεζών εισέβαλεν εις την πόλιν την 22 νοεμβρίου μεσούσης
+της ημέρας· εξήλθαν συγχρόνως και οι εν τω φρουρίω και έπεσαν οι
+μεν εντεύθεν οι δε εκείθεν επί τους κατέχοντας την πόλιν Έλληνας,
+οίτινες, μη προσδοκούντες την αιφνίδιον ταύτην επίθεσιν και
+θορυβηθέντες, ετράπησαν μετά μικράν αντίστασιν και πολλοί αυτών
+απώλεσαν και τα πράγματά των. Οι δε εχθροί απέκαυσαν την πόλιν ίνα
+μη εισερχόμενοι οι Έλληνες ευρίσκωσι προμαχώνας.
+
+Εκείναις ταις ημέραις εγνώσθη, ότι ο Αντώνης Οικονόμου, ο πρό
+τινων μηνών φυλακισθείς εν τη μονή του Φονιά, εδραπέτευσε και
+μετέβαινεν εις Ύδραν διά του Άργους. Άστατον είναι το μίσος του
+λαού, καθώς και η αγάπη προς τους προστάτας του, και πολλάκις
+αγαπά απόντα ον αποστρέφεται παρόντα. Μετεμελήθη και ο λαός της
+Ύδρας ότι εγκατέλειψε τον προστάτην του επί της καταδρομής του·
+επεθύμει δε να τον ίδη πάλιν εις το μέσον του. Ο Οικονόμου, εξ
+όσων έπαθεν, έπνεε και αυτός εκδίκησιν. Διά τους λόγους τούτους οι
+πρόκριτοι της Ύδρας ήσαν όλοι άνω κάτω και έβλεπαν κινδυνεύουσαν
+και αυτήν την ύπαρξίν των. Μεταξύ των εις Άργος συνελθόντων
+πληρεξουσίων ήσαν και οι της νήσου ταύτης, οίτινες εταράχθησαν επί
+τω ακούσματι προβλέποντες και αυτοί μεγάλα δυστυχήματα επί της
+καθόδου του Οικονόμου εις την πατρίδα των· κατ' αίτησιν δε αυτών
+εστάλη εξ Άργους στρατιωτική δύναμις υπό τον Ξύδην, υποπλαρχηγόν
+του Λόντου, εις σύλληψιν του Οικονόμου, και εις φυλάκισίν του εν
+τω μεγάλω Σπηλαίω· παρηγγέλθη δε ο Ξύδης να μεταχειρισθή κατ'
+αυτού και όπλα, αν παρήκουε και ανθίστατο. Την 16 δεκεμβρίου
+συνήντησεν η σταλείσα δύναμις έξωθεν του Κουτσοποδίου τον
+Οικονόμου έφιππον και συνοδευόμενον υπό τινων συμπατριωτών του·
+προσκληθέντα δε να παραδοθή και μη παραδοθέντα, τον επυροβόλησε
+και τον εφόνευσε κατά την θέσιν Κατσικάνι· οι δε συνοδοιπόροι του
+ήλθαν αβλαβείς και ανενόχλητοι εις Άργος και εκείθεν διέβησαν εις
+την πατρίδα των, όπου ουδεμία συνέβη ταραχή, διότι την επρόλαβεν ο
+φόνος του αρχηγού των. Τοιούτον έλαβε τέλος ο Αντώνης Οικονόμου, ο
+διά της μεγαλοτολμίας του ανυψωθείς υπεράνω της παντοδυνάμου
+αριστοκρατίας της πατρίδος του, και πρώτος μεγαλοφρόνως και
+φιλοκινδύνως οδηγήσας εις τον αγώνα της ελευθερίας και της δόξης
+λαόν, όστις διά των κατορθωμάτων του ανεκαίνισε τα προπατορικά
+τρόπαια της Σαλαμίνος και της Μυκάλης.
+
+Εν τούτοις, συνήλθαν εις Άργος όλοι οι πληρεξούσιοι και ήρχισαν
+τας προκαταρκτικάς συνεδριάσεις των· αλλ' η συρροή τόσων
+στρατευμάτων εις Αργολίδα, αι συμβαίνουσαι καθ' ημέραν αταξίαι εν
+τη πόλει, αι παρά τινων υποκινήσεις του στρατιωτικού κατά των
+αρχόντων και διασπαρείς λόγος συνωμοσίας κατ' αυτών ηνάγκασαν τους
+πληρεξουσίους να ζητήσωσιν άλλον τόπον ησυχώτερον και ασφαλέστερον
+διά τας συνεδριάσεις των, και τοιούτος εκρίθη το παράλιον χωρίον
+της Πιάδας, όπου και μετέβησαν μετονομάσαντές το Επίδαυρον, ως
+παραπλήσιον της αρχαίας Επιδαύρου. Συνέτρεξε δε εις την εκεί
+μετάβασίν των και το εξής.
+
+Οι πλείστοι των εν Άργει στρατιωτικών, εν οις και ο Υψηλάντης και
+ο Κολοκοτρώνης, μετέβησαν εκείναις ταις ημέραις εις Κόρινθον επ'
+ελπίδι κυριεύσεως του φρουρίου εκείνου. Μαθόντες οι εν Ναυπλίω
+Τούρκοι την από του Άργους απομάκρυνσιν των ελληνικών στρατευμάτων
+διά τινος αιχμαλώτου αποδράντος, και βεβαιωθέντες ότι ολίγοι ήσαν
+οι εναπομείναντες οπλοφόροι, βουλήν έβαλαν να πατήσωσιν εξ
+απρόοπτου την πόλιν, και επί τω σκοπώ τούτω εξήλθαν την 14
+δεκεμβρίου 600 σύροντες δύο κανόνια, έτρεψαν εις φυγήν τους παρά
+τη οδώ καθημένους ολίγους οπλοφόρους Έλληνας και κατεφόβισαν τους
+εν τη πόλει του Άργους· αλλά, χάρις εις την τόλμην του Νικήτα καί
+τινων Ελλήνων και φιλελλήνων παρευρεθέντων, ηναγκάσθησαν να
+οπισθοδρομήσωσι χωρίς να πατήσωσι την πόλιν. Επειδή δε το κίνημα
+τούτο απεδόθη εις την προδοσίαν του αποδράντος αιχμαλώτου,
+εθεωρήθησαν ως συνένοχοι υπό του όχλου οι εν Άργει ευρισκόμενοι
+αιχμάλωτοι και εθανατώθησαν· ήσαν δε ούτοι εκ των επί τη αλώσει
+της Τριπολιτσάς επιζησάντων.
+
+Εκ των επιζησάντων ήτον, ως είδαμεν, και ο κορίνθιος Κιαμήλμπεης.
+Δι' αυτού, μετενεχθέντος εις Κόρινθον, επροσπάθησαν οι Έλληνες να
+πείσωσι τους εχθρούς εις παράδοσιν της Ακροκορίνθου. Αλλ' οι προς
+την μητέρα του, την γυναίκα του και λοιπούς πολιορκουμένους λόγοι
+του ανδρός τούτου κατ' εισήγησιν των Ελλήνων δεν εισηκούοντο,
+διότι οι πολιορκούμενοι, αν και ετίμων τας διαταγάς του, ήξευραν
+ότι παρήγγελλεν όσα τω υπηγόρευαν οι κατέχοντες αυτόν. Οι Έλληνες
+επέμεναν έτι μάλλον εις την κυρίευσιν της Ακροκορίνθου, διότι
+επίστευαν ότι ήσαν εναποτεταμιευμένοι οι θησαυροί του Κιαμήλμπεη,
+ον όλη η Ελλάς εθεώρει πολυτάλαντον. Οι δε φρουροί ήσαν εντόπιοι,
+Αλβανοί, καί τινες Λαλιώται, όλοι 600, πλήρεις ελπίδων ότι εντός
+ολίγου θα εισέβαλε και θα έλυε την πολιορκίαν των η εισέτι, ως
+ενόμιζαν, διατρίβουσα εν τη Ανατολική Ελλάδι οθωμανική δύναμις υπό
+τον Βρυώνην και τον Μεχμέτην. Εν τοσούτω πολιορκούντες και
+πολιορκούμενοι εκανονοβολούντο συνεχώς· και οι μεν πολιορκηταί,
+μετακομίσαντες εξ Ύδρας δύο κανόνια και αναβιβάσαντες αυτά εις
+Πεντεσκούφι (α) εμπόδιζαν δι' αυτών πάσαν έξοδον των
+πολιορκουμένων και τους ηνόχλουν και εντός των οικιών
+κανονοβολούντες· ούτοι δε, αν και ανεπιτήδειοι κατ' αρχάς περί την
+χρήσιν των κανονίων, εφάνησαν, καθ' ας ημέρας κατέβησαν εκεί ο
+Υψηλάντης και οι λοιποί, επιτηδειότεροι και βλαπτικώτεροι· και
+εντεύθεν έλαβαν αφορμήν οι Έλληνες να υποπτεύσωσιν ότι ο
+Κιαμήλμπεης έστειλεν εκείναις ταις ημέραις εις την ακρόπολιν
+επιτήδειον κανονοβολιστήν υπό πρόσχημα απλού γραμματοφόρου. Αλλά
+το κακόν της πείνας ηύξανε και εταλαιπώρει τους εγκλείστους, ών
+τινες ηυτομόλουν προς τους Έλληνας· ηυτομόλησαν προς τον
+Κολοκοτρώνην επί τη προτάσει του και οι εν τω φρουρίω ολίγοι
+Λαλιώται και δεν εκακοποιήθησαν· ηυτομόλησε μετά ταύτα καί τις
+δερβίσης, όστις εκληφθείς ως κατάσκοπος ετιμωρήθη.
+
+Αφ' ού δ' εβεβαιώθησαν οι έγκλειστοι, ότι πάσα ελπίς επικουρίας
+έξωθεν εματαιώθη, οι Αλβανοί πρόθυμοι, ως τους είδαμεν και άλλοτε,
+ν' αποχωρίζονται των ομοπίστων επ' ιδιοτελεία, απεχωρίσθησαν και
+εν τη παρούση περιστάσει, και τη συνεργεία του Πλαπούτα και τη
+μεσιτεία του γνωστού αυτοίς Πανουργιά, ευρεθέντος εν Κορίνθω,
+εσυμβιβάσθησαν μόνοι, και εξήλθαν 150 την 10 Ιανουαρίου, φέροντες
+τα όπλα, τας αποσκευάς των και ανά χίλια γρόσια· προσδιωρίσθη δε η
+ποσότης αύτη όχι διότι εμελέτων οι Έλληνες να κρατήσωσι τα
+περισσεύοντα της περιουσίας των, αλλ' ίνα μη ιδιοποιηθώσιν ούτοι
+τα των άλλων εγκλείστων· επέβησαν δε εις τέσσαρα ελληνικά πλοιάρια
+προς διαπόρθμευσιν· αλλά το ήμισυ μόλις διεσώθη, καταποντισθέντων
+ή φονευθέντων των άλλων παρασπόνδως. Απελπισθέντες δε οι
+εναπομείναντες Τούρκοι εσυμβιβάσθησαν και ούτοι μετά των επί τω
+σκοπώ τούτω σταλέντων παρά των εν Επιδαύρω υπό τους όρους να
+παραδώσωσι την ακρόπολιν, όλα τα όπλα, όλην την κινητήν
+περιουσίαν, εκτός δύο των πενιχροτέρων ενδυμασιών και μικράς τινος
+χρηματικής ποσότητος εις χρήσιν εκάστου, και να μετακομισθώσιν υπ'
+ουδέτερα σημαίαν εις την μικράν Ασίαν. Μετά τον συμβιβασμόν τούτον
+εισήλθε το υπό τον Βαλέστον τακτιτόν εις την ακρόπολιν την 14 υπό
+την ευλογίαν του παρευρεθέντος επισκόπου Δαμαλών.
+
+Προπορευόμενος δε ο Κολοκοτρώνης και βαστών ελληνικήν σημαίαν
+εσταύρωσε δι' αυτής την πύλην και την έστησεν επί των επάλξεων·
+αφωπλίσθησαν μετά ταύτα οι εν τω φρουρίω, παρέδωκαν τα πράγματά
+των, άτινα διηρπάγησαν, παρέδωκαν και τα χρήματα και τα πετράδια
+των χρησιμεύσαντα εις μίσθωσιν του ναυτικού, και κατέβησαν εις την
+πόλιν αναμένοντες το πλοίον εις διαβίβασίν των, αλλ' οι πλείστοι
+κατεστράφησαν μετά τινας ημέρας παρά τα συνομολογηθέντα, και οι
+λοιποί τήδε κακείσε διεσπάρησαν ή εδουλώθησαν· ο δε Κιαμήλ -
+μπεης, επί λόγω ότι δεν ήθελε ν' ανακαλύψη τα κατά την πάγκοινον
+γνώμην κρυπτόμενα πλούτη του, έπαθε πολλά κακά, αλλά δεν εθανατώθη
+επ' ελπίδι ότι θα τ' ανεκάλυπτε βραδύτερον.
+
+
+
+1821-1822
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΖ'
+
+
+
+&Επιρροή των αρχόντων και των οπλαρχηγών εν ταις επαρχίαις και
+διενέξεις αυτών — Η εν Επιδαύρω πρώτη εθνική συνέλευσις — Πολιτικά
+συστήματα — Αντιπροσωπική κυβέρνησις και καθίδρυσις αυτής εν
+Κορίνθω.&
+
+ΠΡΟ της επαναστάσεως μία τάξις ισχυρά υπήρχεν εν Πελοπόννησω, η
+των πολιτικών· τάξις δε πολεμικών δεν υπήρχεν· η τάξις αύτη
+προήχθη και εμεγαλύνθη επί της επαναστάσεως εξ αυτής της φύσεως
+των πραγμάτων. Εν δε τη στερεά Ελλάδι η τάξις των πολεμικών ούσα η
+μόνη ισχυρά προ της επαναστάσεως έγεινεν ισχυροτέρα αφ' ού η
+επανάστασις εξερράγη· η δε ανίσχυρος προ της επαναστάσεως πολιτική
+έγεινεν ανισχυροτέρα επί της επαναστάσεως, διότι εν τοις τοιούτοις
+καιροίς το όπλον υπερισχύει. Όπου δύο τάξεις αντίζηλοι, εκεί και
+διενέξεις· αι δε διενέξεις των τάξεων είναι εις άκρον βαρείαι ως
+τείνουσαι όχι μόνον εις αλλαγήν προσώπων, αλλά και εις ανατροπήν
+συστημάτων. Κατ' αρχάς της επαναστάσεως εγίνετο εν Πελοποννήσω
+ό,τι ήθελαν οι άρχοντες· αλλ' η ευτυχής έκβασις των πολεμικών
+κινημάτων έδωκε φυσικώ τω λόγω μετ' ολίγον ισχύν και τοις
+οπλαρχηγοίς· η δε διαίρεσις των πολιτικών της Πελοποννήσου και του
+Υψηλάντου, αφ' ης ημέρας έφθασεν εις το μέσον αυτών, του μεν
+οικειοποιουμένου των δε μη παραχωρούντων όλην την εξουσίαν,
+συνέτεινεν έτι μάλλον εις ενίσχυσιν των οπλαρχηγών. Πάντες ούτοι
+επεριποιούντο αυτόν ως αντιφερόμενον προς τους φυσικούς αντιζήλους
+των, αλλ' ολίγοι ήσαν οι επιθυμούντες την υπεροχήν του· και αυτός
+ο Κολοκοτρώνης εσχετίσθη μεν εξ αρχής προς αυτόν, διότι τον ωφέλει
+η σχέσις ανδρός έχοντος όνομα, αλλά δεν έγεινέ ποτε οπαδός του·
+μάλιστα επί των διενέξεων των αρχόντων και αυτού προ της πτώσεως
+της Τριπολιτσάς ως προς τον γενικόν οργανισμόν της Πελοποννήσου, ό
+εστι των περί εξουσίας, συνυπέγραψε μετά των αρχόντων κατά του
+σχεδίου αυτού· εν ενί λόγω ενίσχυεν ο Κολοκοτρώνης τον Υψηλάντην
+επιθυμών να ταπεινώση την οφρύν των πολιτικών, αλλά δεν τον ήθελεν
+α υ θ έ ν τ η ν του τόπου.
+
+Οι δε πολιτικοί, αντιφερόμενοι προς τον Υψηλάντην, επροθυμήθησαν
+να εγκολπωθώσιν εξ αρχής τον Μαυροκορδάτον, θεωρούντες αυτόν ως
+αντίζηλον εκείνου και ως μη έχοντα τας περί υπεροχής αξιώσεις του,
+δι' ας ανησύχαζαν· επεθύμουν δε και να ωφεληθώσιν εκ των πολιτικών
+γνώσεων αυτού τόσον τω καιρώ εκείνω αναγκαίων όσον σπανίων. Οι δύο
+ούτοι άνδρες εδιχονόησαν κατ' αυτήν την εν Τρικόρφοις πρώτην, ως
+είδαμεν, συνέντευξιν. Ο Μαυροκορδάτος έλεγε τω Υψηλάντη, ότι η
+δοθείσα αυτώ πασά του γενικού πληρεξουσίου της Αρχής, πεσόντος
+ήδη, πληρεξουσιότης δεν ημπόρει να τω χρησιμεύση εις στήριξιν ης
+αντεποιείτο εν Ελλάδι εξουσίας, και ότι μόνη η εθνική θέλησις
+εδύνατο να δώση νόμιμον εξουσίαν· αλλ' ούτος διετείνετο ότι πάσα
+εξουσία έπρεπε να πηγάζη εκ της Αρχής, ήτις εκίνησε την
+επανάστασιν, και ότι δεν εδύνατο αυτός να καταστρέψη τα δίκαια του
+αδελφού του. Διχονοήσαντες δε εξ αυτής της αρχής και κλίνοντες ο
+μεν προς τους πολιτικούς, ο δε προς τους στρατιωτικούς, διέμειναν
+διχονοούντες και αντιπολιτευόμενοι μέχρι τέλους.
+
+Επί δε της αρχομένης εθνικής συνελεύσεως το πολιτικόν κόμμα ήτον
+ασυγκρίτω λόγω το ισχυρότερον, διότι και το ισχυρόν σώμα των
+αρχιερέων και η ισχυροτάτη μερίς των τριών ναυτικών νήσων ήσαν
+υπέρ αυτού. Ο,τι δε ήθελαν αι ναυτικαί νήσοι ήθελεν είτε εκ
+προαιρέσεως είτε εξ ανάγκης και όλον το Αιγαίον· ενίσχυε και όλη η
+Δυτική Ελλάς το κόμμα τούτο, διατελούσα υπό την επιρροήν του
+οργανιστού της και προέδρου της γερουσίας της Μαυροκορδάτου· το
+προσενίσχυε και μέγα μέρος της Ανατολικής Ελλάδος. Οι δε
+οπλαρχηγοί της στερεάς Ελλάδος, αν και ισχυροί, ούτε μετ' αλλήλων
+ούτε μετά των οπλαρχηγών της Πελοποννήσου συνενοούντο, και διά
+τούτο το στρατιωτικόν της Ελλάδος δεν είχε σχεδόν σύστημα. Διά
+τους λόγους τούτους το αποτέλεσμα της εθνικής συνελεύσεως ήτο
+πασίγνωστον εκ προοιμίων, ό εστιν οποίον το ήθελε το κόμμα των
+πολιτικών· αντεφέροντο δε οι πολιτικοί και οι οπλαρχηγοί της
+Πελοποννήσου, διότι εκείνοι μεν ήθελαν να κινώσι τα όπλα των
+επαρχιών κατά του εχθρού μετά των οπλαρχηγών, ούτοι δε
+αντεποιούντο την κίνησιν των όπλων ως έργον μόνων αυτών· έργον δε
+εκείνων εθεώρουν την εις τας εκστρατείας προμήθειαν των αναγκαίων.
+
+Διά την επικρατούσαν δε καθ' όλην την Ελλάδα αταξίαν, διά το
+νεοφανές του πράγματος και διά την εξ ανάγκης έλλειψιν
+οποιουδήποτε περί εκλογής νόμου, αι εκλογαί των αντιπροσώπων,
+λεγομένων τότε π α ρ α σ τ α τ ώ ν, δεν ήτο δυνατόν να γένωσι
+τακτικαί. Εκτός των τριών ναυτικών νήσων και της Κάσσου και
+Σκοπέλου, ουδεμία των του Αιγαίου έστειλεν εις την συνέλευσιν
+πληρεξουσίους. Μεταξύ δε των εκ των άλλων μερών συνελθόντων
+ουδεμία ως προς τον αριθμόν αναλογία εφυλάχθη. Εν ώ όλη η
+Πελοπόννησος έστειλεν 20 αντιπροσώπους, η Ανατολική Ελλάς έστειλεν
+αύτη μόνη 26, και μόνον το τρίτον σχεδόν αυτών η Δυτική. Ο,τι δε
+επλήθυνε τον αριθμόν των μελών της Ανατολικής Ελλάδος και διέκρινε
+την αντιπροσωπείαν εκείνου του μέρους ήτον η αλλόκοτος είσαξις εις
+την συνέλευσιν άλλων εκτός των παραστατών των επαρχιών της υπό το
+όνομα συνηγόρων, ισοδυνάμων μεν και ισοψήφων των επαρχιακών
+παραστατών, στελλομένων όμως όχι παρά των επαρχιών αλλά κατ'
+ευθείαν παρά του Αρείου πάγου. Όπως και αν έχη, η συνέλευσις
+εθεωρήθη νόμιμος καθ' όλην την Ελλάδα καθ' όλους τους καιρούς και
+παρ' όλων των τάξεων των πολιτών· ήρχισε δε τας εργασίας της υπό
+την προεδρίαν του Μαυροκορδάτου την 20 δεκεμβρίου, γράψασα εν
+πρώτοις τον κανονισμόν της, δι' ου διέταξε να μη γίνωνται αι
+συνεδριάσεις της εις επήκοον του κοινού, μηδέ να δημοσιεύωνται όσα
+λέγονται ειμή κατ' έγκρισιν αυτής· αν δε και οι πληρεξούσιοι ήσαν
+σύμφωνοι και αντεπροσώπευαν όλοι τον λαόν, διηρέθησαν εις τέσσαρας
+κλάσεις κατά τα τέσσαρα τμήματα της Ελλάδος, ήγουν την
+Πελοπόννησον, τας Νήσους, την Ανατολικήν Ελλάδα και την Δυτικήν,
+και διαιρημένοι τοιουτοτρόπως εκάθηντο, εψηφοφόρουν και υπέγραφαν
+καθ' ην έλαχαν αι κλάσεις διά κλήρου τάξιν· συνεδρίαζε δε,
+συνεψηφοφόρει και συνυπέγραφε και ο αντιπρόσωπος των Αλβανών, αν
+και η αλβανοελληνική συμμαχία ήτον ήδη λελυμένη.
+
+[Ιανουάριος] Η συνέλευσις διώρισε δωδεκαμελή επιτροπήν, ήτοι τρία
+μέλη αφ' εκάστης των τεσσάρων κλάσεων, εις σύνταξιν οργανικού
+νόμου επί τη βάσει συστήματος δημοκρατικού και εξέδωκε την 1
+Ιανουαρίου το ακόλουθον σύντομον και εμφαντικόν κήρυγμα.
+
+«Εν ονόματι της αγίας και αδιαιρέτου Τριάδος.
+
+Το Ελληνικόν έθνος, το υπό την φρικώδη οθωμανικήν δυναστείαν, μη
+δυνάμενον να φέρη τον βαρύτατον και απαραδειγμάτιστον ζυγόν της
+τυραννίας, και αποσείσαν αυτόν με μεγάλας θυσίας κηρύττει σήμερον
+διά των νομίμων παραστατών του εις εθνικήν συνηγμένων συνέλευσιν
+ενώπιον Θεού και ανθρώπων την πολιτικήν αυτού ύπαρξιν και
+ανεξαρτησίαν.»
+
+Η συνέλευσις, θεωρήσασα το σχέδιον του οργανικού νόμου της
+επιτροπής της, εις ούτινος την σύνταξιν καθώς και εις τον μετά
+ταύτα οργανισμόν των γραμματειών εχρησίμευσε τα μέγιστα ο ειδήμων
+Ιταλός Γαλλίνας, παρεδέχθη τελείαν ανεξιθρησκείαν και ισοτέλειαν
+προηγουμένου νόμου περί εισπράξεως των τελών· εκήρυξεν όλους τους
+Έλληνας ίσους ενώπιον των νόμων και δεκτούς εν πάση υπηρεσία του
+κράτους· εξησφάλισε την ζωήν, την τιμήν και την ιδιοκτησίαν
+εκάστου υπό την προστασίαν των νόμων· κατήργησε την δουλείαν, τα
+βασανιστήρια και την δήμευσιν· διέταξε πας φυλακιζόμενος να
+ειδοποιήται εντός 24 ωρών περί της αιτίας της φυλακίσεώς του, και
+να δικάζεται εντός τριών ημερών· εψήφισε στρατιωτικόν οργανισμόν·
+εχάρισε προνόμια τοις Επιδαυρίοις, εγκατέστησε κυβέρνησιν εκ δύο
+σωμάτων, βουλευτικού ή αντιπροσωπικού και νομοτελεστικού· διέταξεν
+ο αριθμός των μελών του βουλευτικού και ο τρόπος του εκλέγειν και
+εκλέγεσθαι να ορισθώσι μετά ταύτα· επέτρεψε να προβάλη πας
+βουλευτής διά του προέδρου νομοσχέδια· παρήγγειλε δημοσίας τας
+τακτικάς και εκτάκτους συνεδριάσεις του βουλευτικού, μυστικάς δε
+μόνον επί τη αιτήσει πέντε βουλευτών· προσδιώρισεν εις πέντε τον
+αριθμόν των μελών του νομοτελεστικού εκλεγομένων υπό του
+βουλευτικού εκτός των μελών αυτού· έδωκε τω νομοτελεστικώ εξουσίαν
+να κινή τας κατά ξηράν και κατά θάλασσαν δυνάμεις· να εισάγη εις
+το βουλευτικόν νομοσχέδια· να το συγκαλή εις έκτακτον συνεδρίασιν·
+να εκτελή τους νόμους· να φροντίζη περί της γενικής ασφαλείας· να
+ενεργή εκτάκτως τα δέοντα εις ανακάλυψιν προδοσίας, αλλά να
+δικαιολογή την πράξιν του παρά τω βουλευτικώ εντός δύο ημερών· να
+φέρη ενώπιον αυτού νομοσχέδιον περί συστάσεως παρασήμων, και περί
+στολής και μισθοδοσίας των πολιτικών και πολεμικών υπαλλήλων· να
+διορίζη οκτώ γραμματείς οφείλοντας να ενεργώσι τα καθήκοντά των
+επί τη ιδία αυτών ευθύνη, ήγουν τον αρχιγραμματέα της επικρατείας,
+τον και επί των εξωτερικών, τον επί των εσωτερικών, τον επί των
+οικονομικών, τον επί του δικαίου, τον επί των στρατιωτικών, τον
+επί των ναυτικών, τον επί της θρησκείας και τον επί της
+αστυνομίας· ώρισε την διάρκειαν των δύο σωμάτων ενιαύσιον·
+εκανόνισε τα καθήκοντά των, τας προς άλληλα σχέσεις των και την
+εις την νομοθεσίαν συνδρομήν των· ενέδυσεν αμφότερα δύναμιν του
+κηρύττειν πόλεμον και συνάπτειν ειρήνην, μόνον δε το
+νομοτελεστικόν την του συνδέειν ολιγοημέρους ανακωχάς· ανέθεσεν
+εις μεν το νομοτελεστικόν τα περί στρατιωτικών προβιβασμών και
+αμοιβών διά τας προς την πατρίδα υπηρεσίας υπό την έγκρισιν του
+βουλευτικού, εις δε το βουλευτικόν την καθ' εκάστην αρχιετίαν
+ψήφισιν του προϋπολογισμού των εσόδων και εξόδων εισαγομένου παρά
+του νομοτελεστικού, και την επιψήφισιν του απολογισμού καθ'
+εκάστην ληξιετίαν, εξαιρέσασα μόνον το πρώτον έτος καθ' ό ώφειλαν
+το μεν βουλευτικόν να χορηγή τα δέοντα άνευ προϋπολογισμού και
+μηδεμιάς αναβολής, το δε νομοτελεστικόν να δώση λόγον της
+διαχειρίσεως το τέλος του έτους· επέτρεψε τω νομοτελεστικώ να
+κόπτη νόμισμα αφ' ού διατάξη και όπως διατάξη το βουλευτικόν, να
+δανείζεται και να εκποιή εθνικά κτήματα συναινέσει του
+βουλευτικού, και απηγόρευσεν εις αμφότερα τα σώματα οποιανδήποτε
+πράξιν σκοπόν έχουσαν την κατάργησιν της πολιτικής υπάρξεως του
+έθνους. Αν δέ ποτε κατηγορείτο βουλευτής επί πολιτικώ εγκλήματι,
+διέταξε να διορίζεται επταμελής επιτροπή του βουλευτικού εις
+εξέτασιν αν ήτο δεκτή η κατηγορία και εις έγγραφον κοινοποίησιν
+της γνώμης αυτής εις το βουλευτικόν· και αν διά των δύο τρίτων των
+ψήφων αυτού κατεγινώσκετο ο κατηγορούμενος, εκηρύττετο έκπτωτος
+και παρεπέμπετο ως απλούς πολίτης εις το ανώτατον δικαστήριον της
+Ελλάδος προς δίκην και τιμωρίαν κατά τους νόμους, μη φυλακιζόμενος
+όμως προ της εκπτώσεώς του. Κατά τον αυτόν τρόπον ελέγχοντο και
+εκρίνοντο και οι γραμματείς, αν έπιπταν εις το αυτό έγκλημα· τα δε
+μέλη του νομοτελεστικού κατηγορούντο και αυτά ενώπιον του
+βουλευτικού επί τοιαύτη ενοχή, αλλ' ελεγχόμενα υπό εννεαμελούς
+επιτροπής και αν μετά τον έλεγχον κατεγινώσκοντο διά των τέσσαρων
+πέμπτων των ψήφων του βουλευτικού, εγίνοντο έκπτωτα και
+παρεπέμποντο, ως και οι βουλευταί και οι γραμματείς, εις το
+ανώτατον δικαστήριον της Ελλάδος, αλλά μηδ' αυτά εφυλακίζοντο προ
+της εκπτώσεώς των. Αν δε όλον το νομοτελεστικόν εσυνθηκοποίει εις
+κατάργησιν της πολιτικής υπάρξεως του έθνους, ή έπιπτεν εις άλλο
+έγκλημα παρανομίας, τότε, αφ' ού απεδεικνύετο το έγκλημα, εγίνετο
+εν πρώτοις ο πρόεδρος έκπτωτος, και μετά την αντικατάστασιν αυτού
+κατηγορούντο τα μέλη έν προς έν, καθ' όν τρόπον ερρέθη, και
+ελεγχόμενα επαιδεύοντο. Η δε κυβέρνησις ώφειλε, καθ' ό διέταξεν η
+συνέλευσις, να περιθάλπη τας χήρας και τα ορφανά των φονευομένων
+και τους υπέρ πατρίδος δυστυχούντας, να βραβεύη τους
+ανδραγαθούντας και τους καλώς υπηρετούντας, και ν' ανταμείβη τους
+εις θεραπείαν των αναγκών του έθνους συνεισφέροντας.
+
+Η συνέλευσις, αφ' ού διέγραψε τα του βουλευτικού και
+νομοτελεστικού, εφρόντισε και περί του δικαστικού κλάδου και ώρισε
+να εγκατασταθώσι δικαστήρια, ανώτατον μεν όπου έδρευεν η
+κυβέρνησις, εφετεία δε εν ταις έδραις των κεντρικών διοικήσεων, εν
+εκάστη δε επαρχία πρωτοδικείον μη έχον εγκληματικήν δικαιοδοσίαν
+ανατεθείσαν εις μόνα τα εφετεία και το ανώτατον· διέταξε δε και εν
+πάση κοινότητι ή εν παντί χωρίω ειρηνοδικείον, και την εφαρμογήν
+διά μεν τα πολιτικά και εγκληματικά των βυζαντινών νόμων, διά δε
+τα εμπορικά των γαλλικών μέχρις ου συνταχθώσιν εθνικοί κώδηκες.
+Αφ' ού δε τοιουτοτρόπως ωργάνισε τα της προσωρινής κυβερνήσεως,
+έβαλεν υπό τας διαταγάς της τας δύο Γερουσίας και τον Άρειον
+πάγον, και κατήργησε τα σύμβολα και τας σημαίας της Φιλικής
+Εταιρίας· και ως χαρακτηριστικόν μεν της εθνικής σφραγίδος
+παρεδέχθη την Αθηνάν, ως σημαίαν δε εθνικήν την εξ εννέα
+οριζοντείων και εναλλάξ κειμένων κυανών και λευκών ταινιών.
+Αναγκαία ήτον η κατάργησις των συμβόλων της Εταιρίας. Οι Έλληνες
+επροσπάθουν να ελκύσωσι την συμπάθειαν των αυλών· αλλ' αι αυλαί,
+ως είδαμεν, απεστρέφοντο τας μυστικάς Εταιρίας ως συνωμοσίας κατ'
+αυτών. Αν δε και η Φιλική Εταιρία δεν είχε σχέσιν προς άλλας
+μυστικάς εταιρίας, η εν Λαϋβάχη διακήρυξις της ιεράς συμμαχίας την
+περιέπλεξεν εις την κατηγορίαν ταύτην· διά τούτο το συμφέρον της
+Ελλάδος απήτει να εξαλείψη ό,τι και κατ' επιφάνειαν την
+ενοχοποίει. Αλλ' ο Υψηλάντης κατεταράχθη και ωργίσθη ιδίως κατά
+του Μαυροκορδάτου, ον εθεώρει δικαίως ως υποβολέα της πράξεως
+ταύτης. Εντεύθεν ενισχύθη έτι μάλλον η διχόνοια των δύο τούτων
+ανδρών.
+
+Τούτων ούτω διατεθέντων, ησχολήθη η συνέλευσις εις συγκρότησιν της
+νέας κυβερνήσεως, και εξελέξατο μέλη του νομοτελεστικού τον
+Μαυροκορδάτον τον και πρόεδρον, τον δημοκρατικώτερον των
+προυχόντων Κανακάρην τον και μετά ταύτα αντιπρόεδρον, τον
+Αναγνώστην Παπαγιαννόπουλον (Δηληγιάννην), τον Ιωάννην Ορλάνδον
+και τον Ιωάννην Λογοθέτην· και οι μεν πληρεξούσιοι της
+Πελοποννήσου και της στερεάς Ελλάδος, έχοντες όχι μόνον εντολήν να
+συγκροτήσωσι την συνέλευσιν, αλλά και δύναμιν ν' αποτελέσωσι μέρος
+της κυβερνήσεως, διέμειναν, όσοι δεν συμπεριελήφθησαν εις το
+νομοτελεστικόν, ως μέλη του βουλευτικού· οι δε των νήσων, εις ους
+δεν εδόθη η αυτή δύναμις, δεν μετεσχηματίσθησαν εις βουλευτάς·
+αλλά και αι νήσοι αύται και άλλαι έστειλαν μετ' ολίγον τους
+βουλευτάς των· διωρίσθη δε και προσωρινή έδρα της νέας κυβερνήσεως
+η Κόρινθος, και ούτω διελύθη η συνέλευσις την 15 Ιανουαρίου,
+εργασθείσα ησύχως και ευτάκτως καθ' όλην την διάρκειάν της, και
+κηρύξασα επί τέλους (α) ότι ο πόλεμος της Ελλάδος κατά των Τούρκων
+δεν εστηρίζετο επί δημαγωγικών, στασιωδών ή ιδιοτελών αρχών, αλλ'
+ότι σκοπόν είχε την απόσεισιν του σκληρού και ξένου ζυγού και την
+πολιτικήν εξομοίωσιν των Ελλήνων προς τους λοιπούς χριστιανικούς
+λαούς, ή εν αποτυχία την τελείαν εξόντωσίν των ως προτιμοτέραν της
+ζωής υπό τοιαύτην αισχράν δουλείαν. Το κήρυγμα τούτο ανέφερε και
+τας αιτίας δι' ας ανεβλήθη μέχρι τούδε ο εθνικός οργανισμός· και
+αφ' ού ανήγγειλεν εν συντόμω τα γενόμενα, εκάλει τους λαούς εις
+ομόνοιαν, εις διατήρησιν των νόμων και εις υποταγήν προς την
+κυβέρνησιν, ως τα μόνα συντελεστικά προς στερέωσιν της
+ανεξαρτησίας των.
+
+Η επανάστασις της Ελλάδος δεν εξερράγη περί πολιτικών συστημάτων,
+αλλά προς απόσεισιν του οθωμανικού ζυγού και προς ανέγερσιν του
+ελληνικού εθνισμού· διά τούτο, ότε συνήλθαν οι Έλληνες εις
+Επίδαυρον, δεν έπεσαν εις σπουδαίας συζητήσεις περί αρχών.
+
+Μεταξύ δε των τριών συστημάτων, του μοναρχικού, του ολιγαρχικού
+και του δημοκρατικού, το μοναρχικόν ήτον αναντιρρήτως το
+δημοφιλέστερον εν Ελλάδι. «Πότε θα μάς έλθει ο αφέντης;» ηρώτων οι
+Έλληνες από άκρου έως άκρου της Ελλάδος· αι δε ναυτικαί νήσοι εν
+τοις εγγράφοις των και η Ανατολική Ελλάς εν τη συνελεύσει της
+εθεώρησαν επισήμως και ομογνωμόνως την βασιλείαν ως το πλήρωμα των
+ευχών των. Εδύνατό τις των Ελλήνων, ωφελούμενος υπό της τοιαύτης
+διαθέσεως όλων των κλάσεων του ελληνικού λαού, να καθήση τότε
+μονοκράτωρ. Τοιούτος υπεδεικνύετο ο Υψηλάντης· αλλ' η υπερισχύουσα
+μερίς της εθνικής συνελεύσεως ήτον όλη εναντία του· διά τούτο
+κατεβιβάσθη μάλλον ή ανεβιβάσθη.
+
+Εδύναντο ίσως και οι προύχοντες, όντες ισχυρότατοι εν τη
+συνελεύσει, να ενθρονίσωσι το ολιγαρχικόν σύστημα· αλλ' ούτε καν
+το επεχείρησαν. Ο κυριώτερος τούτων σκοπός ήτον η μη ανύψωσις του
+Υψηλάντου και η μη ενίσχυσις του στρατιωτικού· ανελογίζοντο δε ότι
+η οικειοποίησις της εθνικής εξουσίας αντέβαινε προς τον σκοπόν
+τούτον. Τω όντι τοιούτον σύστημα, απαρέσκον εν γένει, ήτον ικανόν
+ν' αποσπάση πολλούς πολιτικούς φίλους των και να τους οικειώση
+προς τους εναντίους των, να συνενώση δε κατ' αυτών και το μη έως
+τότε συνηνωμένον στρατιωτικόν της στερεάς Ελλάδος και της
+Πελοποννήσου. Συνέτρεξαν δε και οι εξής λόγοι κατά της συστάσεως
+της ολιγαρχίας.
+
+Η Ελλάς, αναδεχθείσα τον δε δεινόν αγώνα, και ερειδομένη επί τη
+δικαιοσύνη και τη αγιότητί του, διότι πας αγών εθνικός κατά ξένης
+εξουσίας είναι δίκαιος και άγιος, ήλπιζεν έξωθεν βοήθειαν. Έξωθεν
+δε δύο συστήματα είχαν υπερασπιστάς, το μοναρχικόν και το
+δημοκρατικόν· το πρώτον είχε τας αυλάς, το δεύτερον τους λαούς·
+ώστε το ολιγαρχικόν θα έβλαπτε μάλλον ή θα ωφέλει εξωτερικώς την
+Ελλάδα ως απροστάτευτον υπό των αυλών, και ως μισούμενον υπό των
+λαών· αλλ' ημείς, γνωρίζοντες τους προύχοντας της Πελοποννήσου εκ
+του πλησίον και συνυπηρετήσαντες επί της επαναστάσεως, οφείλομεν
+ν' αποδώσωμεν αυτοίς εν πλήρει γνώσει την πρέπουσαν δικαιοσύνην
+ομολογούντες ότι, αν δεν έδειξάν ποτε διάθεσιν να ενθρονισθώσι
+δεσπόται της πατρίδος σφετεριζόμενοι την εθνικήν Αρχήν, δεν
+επηρρεάσθησαν εκ μόνης πολιτικής προνοίας, αλλά και εκ πατριωτικής
+και φιλελευθέρας προαιρέσεως. Όλα ταύτα τα αίτια συνέτρεξαν εις το
+να συστηθή εν Επιδαύρω δημοκρατική κυβέρνησις, εν ώ το
+δημοκρατικόν στοιχείον ήτο πάντη ανίσχυρον, διότι ολιγώτατοι μόνον
+νέοι, σπουδάσαντες εν Ευρώπη, ήσαν οι υπερασπισταί του. Ίνα δε μη
+καταθορυβηθή η τότε παντοδύναμος ιερά συμμαχία επί τη συστάσει
+δημοκρατικής κυβερνήσεως εκλήθη η κυβέρνησις προσωρινή και αφέθη η
+θύρα ανοικτή εις θεμελιώδεις πολιτικάς μετοβολάς.
+
+Εξ όσων δε, διερχόμενοι τα της συνελεύσεως είπαμεν, απεδείχθη, ότι
+το στρατιωτικόν της Πελοποννήσου απέτυχε, διότι όλη η Αρχή εδόθη
+τοις αντιπάλοις του, και ότι ο Υψηλάντης ωλιγωρήθη· αλλ' ουδείς
+αντείπεν ουδ' αντέστη εις τας αποφάσεις της συνελεύσεως. Και αυτός
+ο Υψηλάντης, όστις δυσαρεστούμενος διέτριβε διαρκούσης της
+συνελεύσεως εν Κορίνθω, αφ' ού είδεν ότι ετάφη η Αρχή της Φιλικής
+Εταιρίας εν Επιδαύρω υπό το νέον σύμβολον, την Αθηνάν, και την
+δίχρουν σημαίαν, και συνετάφη και πάσα εκείθεν εξουσία, εδέχθη την
+προεδρίαν της βουλής δοθείσαν αυτώ ως δείγμα τιμής διά την προς
+αυτόν σωζομένην υπόληψιν του κοινού· αλλ' ουδέ και τότε μετέβη εις
+Επίδαυρον, όπου ενήργει τα της προεδρίας ο Πετρόμπεης, ως
+αντιπρόεδρος.
+
+Το δε νομοτελεστικόν την αυτήν ημέραν, καθ' ην συνεκροτήθη,
+διώρισε τους υπουργούς, ους εκάλεσε Μινίστρους, τον Νέγρην επί της
+αρχιγραμματείας της επικρατείας, επί των εξωτερικών υποθέσεων και
+πρόεδρον του συμβουλίου των υπουργών, τον Ιωάννην Κωλέττην επί των
+εσωτερικών, τον Πανούτσον Νοταράν επί της οικονομίας, τον Νότην
+Μπότσαρην επί των στρατιωτικών, τριμελή επιτροπήν επί των
+ναυτικών, τον Θεόδωρον Βλάσην επί του δικαίου, τον επίσκοπον
+Ανδρούσης Ιωσήφ επί των θρησκευτικών, και τον Λάμπρον Νάκον επί
+της αστυνομίας, την δε επιούσαν εκήρυξε την έναρξιν των εργασιών
+του.
+
+Πρώτη δε φροντίς της νέας κυβερνήσεως ήτον η εύρεσις πόρου εις
+σύστασιν και διατήρησιν των στρατοπέδων και εις κίνησιν του
+στόλου. Επί τω σκοπώ τούτω εψηφίσθησαν δάνεια και γενικαί
+συνεισφοραί· αλλά μικρά η ωφέλεια εξ αιτίας των περιστάσεων. Λόγος
+πολύς έγεινεν επί συνελεύσεως και περί πρεσβειών προς τας
+ευρωπαϊκάς αυλάς· αλλ' η κυβέρνησις εις ην ανετέθη η φροντίς, δεν
+έκρινεν εύλογον να ενεργήση τι κατ' εκείνας τας περιστάσεις, διότι
+η καθ' ημών επικρατούσα διάθεσις των αυλών ήτο φανερά, και ως εκ
+της διαθέσεως ταύτης η αποβολή των πρέσβεων βεβαία. Τα δύο
+κυβερνητικά σώματα διέμειναν εργαζόμενα εν Επιδαύρω, το μεν
+βουλευτικόν μέχρι της 23, το δε νομοτελεστικόν μέχρι της 28·
+μετέβησαν δε μετά ταύτα εις Κόρινθον όπου επανέλαβαν τας
+διακοπείσας συνεδριάσεις των την 31, το μεν βουλευτικόν υπό την
+προεδρίαν του Υψηλάντου, το δε νομοτελεστικόν υπό την
+αντιπροεδρίαν του Κανακάρη, διότι ο πρόεδρος Μαυροκορδάτος μετέβη
+εξ Επιδαύρου εις Ύδραν προς έκπλουν του στόλου, και προς εξέτασιν
+ψιθυρίσματός τινος περί σκευωρουμένης εν τη νήσω επίβουλής εις
+υποδούλωσίν της· αλλ' η σκευωρία αύτη, αν τω όντι υπήρξε,
+διεσκεδάσθη αβλαβώς και αθορύβως.
+
+Η δε κυβέρνησις, καθ' ας ημέρας ευρίσκετο εν Επιδαύρω, έσπευσε να
+ψηφίση και έκοψεν εν Κορίνθω μετάλλια φέροντα εφ' ενός μεν την
+εικόνα της Αθηνάς και γύρωθεν αυτής «Η - Ε λ λ ά ς –
+ε υ γ ν ω μ ο ν ο ύ σ α.» εφ' ετέρου δε «ε θ ν ι κ ή –
+σ υ ν έ λ ε υ σ ι ς - α ω κ β»· εκόπησαν δε τα μετάλλια ταύτα
+χάριν των ησύχως, ακινδύνως και εν ομονοία τον εν Επιδαύρω
+πολιτικόν οργανισμόν υπογραψάντων και των εις την σύνταξιν αυτού
+συνεργησάντων· αλλά της τιμής ταύτης δεν ηξιώθησαν οι κατά γην και
+θάλασσαν προκινδυνεύοντες. Τα μέλη της κυβερνήσεως ήσαν και μέλη
+της συνελεύσεως, ώστε απέδωκαν αυτοί εαυτοίς ως λυτρωταίς της
+πατρίδος τας τιμάς ταύτας, παρορώντες τους εν πολέμω αληθείς
+λυτρωτάς της.
+
+
+
+1821-1822
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΗ'.
+
+
+
+&Ατυχής εκστρατεία εις Καρυστίαν, και θάνατος Ηλίου Μαυρομιχάλη. —
+Έκπλους του οθωμανικού στόλου και απόβασις στρατευμάτων εις
+Πάτρας. — Ναυμαχία εν τω κόλπω των Πατρών. — Τα μεταξύ του μεγάλου
+αρμοστού των Ιονίων νήσων και του ελληνικού στόλου. — Εκστρατεία
+υπό τον Κολοκοτρώνην εις πολιορκίαν των Πατρών.&
+
+ΚΑΘ' όν καιρόν συνέταττεν η εν Επιδαύρω συνέλευσις τον θεμελιώδη
+νόμον, ο Ηλίας Μαυρομιχάλης μετέβη εις Αθήνας ως αρχηγός της
+πολιορκίας της ακροπόλεως επί τη προτάσει των εντοπίων συναινέσει
+και των εν Επιδαυρίω.
+
+Η ατυχής πρώτη εις Κάρυστον εκστρατεία, περί ης άλλοτε ανεφέραμεν,
+δεν απήλπισε τους εις κυρίευσιν αυτής αγωνιζομένους. Απεδόθη η
+αποτυχία εις την επικρατούσαν τότε εν τω στρατοπέδω αναρχίαν, εις
+την απειρίαν των στρατιωτών και κυρίως εις την έλλειψιν αξίου και
+σέβας εμπνέοντος αρχηγού. Ο άοκνος επίσκοπος Καρύστου, ο την
+πρώτην εκστρατείαν συγκροτήσας, επεχείρησε και δευτέραν· μετέβη
+εις Ύδραν, εκείθεν εις Τρίκορφα, επανήλθεν εις Ύδραν, επεσκέφθη
+την Κέαν, παντού στρατολογών, χρηματολογών και ποριζόμενος
+πολεμεφόδια και τροφάς, και την 16 νοεμβρίου κατήντησεν εις
+Ερέτριαν όπου διέμεινε μέχρι τινός, διότι ο Ομέρμπεης περιεφέρετο
+εις τα περί την Κούμην χωρία συνάζων και αποταμιεύων τρόφιμα εν
+Στούροις. Απομακρυνθέντος δε τούτου, εκίνησεν ο επίσκοπος προς τα
+Βρυσάκια μετά 50 στρατιωτών, εις έντευξιν του Αγγελή Γοβρίνα· αλλά
+άμα έφθασεν εις το στρατόπεδον και εφάνησαν επερχόμενοι εκ
+Χαλκίδος εχθροί μαθόντες την διάβασίν του· ακροβολισμού δε
+γενομένου επί της πεδιάδος της Καστέλλας απέναντι του στρατοπέδου,
+έχασαν οι Τούρκοι δύο πολεμιστάς και επανήλθαν εις το φρούριον.
+Μετά τρεις δε ημέρας επέστρεψεν ο επίσκοπος εις Ερέτριαν
+συμπαραλαβών, συναινέσει του Αγγελή, τον Κριεζώτην και τους υπό
+την οδηγίαν αυτού ως συναγωνιστάς εις απελευθέρωσιν της Καρύστου.
+Αρξαμένου δε του ραμαζανίου, ησύχασαν ο μεν Ομέρμπεης εν Καρύστω,
+οι δε λοιποί Τούρκοι εν Στούροις. Τότε οι πρόκριτοι των χωρίων,
+μείναντες ανενόχλητοι, συνήλθαν εις Αλιβέρι και συνευδόκησαν, πριν
+επιχειρήσωσί τι κατά της Καρύστου, να φέρωσιν έξωθεν σημαντικόν
+τινα και άξιον αρχηγόν έχοντα και ικανούς στρατιώτας
+εμπειροπολέμους· η σταλείσα δε εις εύρεσιν του αρχηγού τούτου
+επιτροπή, ης μέλος ήτο και ο επίσκοπος, ηύρε τον Ηλίαν
+Μαυρομιχάλην εν Αθήναις φθάσαντα εκεί κατ' εκείνας τας ημέρας, τον
+έπεισε να μη αναδεχθή την πολιορκίαν της ακροπόλεως, τον
+εχειροτόνησεν αρχηγόν όλων των κατά της Καρύστου στρατευμάτων, και
+τω έδωκεν άδειαν να στρατολογήση επί μισθώ. Αλλ', εν ώ η επιτροπή
+έπραττε ταύτα, οι οπλαρχηγίσκοι του εν Ευβοία στρατοπέδου,
+συμπληρουμένου εξ εντοπίων και ξένων εις 700, αποδοκιμάζοντες την
+αποστολήν της επιτροπής, διώρισαν αρχηγόν τον Βάσσον
+Μαυροβουνιώτην ελθόντα κατά τον παρελθόντα αύγουστον εκ Σμύρνης
+εις Κούμην και διαδεχθέντα κοινή γνώμη των Κουμιωτών τον
+φονευθέντα αρχηγόν των Παπάν· ώστε αντί ενός το στρατόπεδον
+απέκτησε δύο αρχηγούς.
+
+[Ιανουάριος] Την δε 3 Ιανουαρίου έφθασεν ο Ηλίας εις το απέναντι
+της Εύβοιας χωρίον της Αττικής, Κάλαμον, συνοδευόμενος υπό του
+θείου του Κυριακούλη και ακολουθούμενος υπό 600, και την 5
+διεβιβάσθη πανστρατιά όπου το άλλο στρατόπεδον. Ήλθε συγχρόνως και
+γράμμα του Οδυσσέως προς τον επίσκοπον λέγον, ότι παρηκολούθει και
+αυτός μετά δισχιλίων.
+
+Αφ' ότου έφθασεν ο Ηλίας, εστέλλοντο γράμματα συχνάκις εις το
+ελληνικόν στρατόπεδον παρά των Στουρέων παρακλητικά όπως τους
+ελευθερώσωσιν από των εμφωλευόντων και τυραννούντων αυτούς
+Τούρκων. Αι αλλεπάλληλοι παρακλήσεις ηνάγκασαν τον φιλότιμον Ηλίαν
+και τους λοιπούς να εκστρατεύσωσι προς τα Στούρα χωρίς ν'
+αναμείνωσι την προσδοκωμένην υπό τον Οδυσσέα δύναμιν και επί τω
+σκοπώ τούτω μετέβησαν όλοι εις Μεσοχώρια δύο ώρας μακράν των
+Στούρων και έμειναν εκεί συσκεπτόμενοι περί του μελετωμένου
+κινήματος. Εσυμβιβάσθησαν δε ο Ηλίας και ο Βάσσος, ίνα θεωρώνται
+και οι δύο ως αρχηγοί, ενηγκαλίσθησαν ως αδελφοί, και ωρκίσθησαν
+ενώπιον του επισκόπου επί του ιερού ευαγγελίου να συμβοηθώνται εν
+καιρώ ανάγκης, και να φυλάττεται ευταξία παρά τοις υπό την οδηγίαν
+των.
+
+Τριακόσιοι επίλεκτοι Τούρκοι ηυλίζοντο ταις ημέραις εκείναις εν
+Στούροις, όπου ήσαν και αι σιτοθήκαι. Πριν επιπέσωσιν οι Έλληνες,
+εσχεδίασαν οι δύο αρχηγοί των να στείλωσιν ανά 150 εις κατάληψιν
+του Διακοφτίου, στενού μεταξύ Στούρων και Καρύστου, επί σκοπώ να
+εμποδισθή πάσα εκ Καρύστου βοήθεια, και την 11 εξεστράτευσαν και
+αυτοί εκ Μεσοχωρίων και κατέλαβαν δυο μικρά χωρία, ημιώριον μακράν
+των Στούρων το έν, και τέταρτον ώρας το άλλο· και εν μεν τω
+πλησιεστέρω ετοποθετήθη ο Βάσσος, εν δε τω απωτέρω ο Ηλίας. Την δε
+12, πρωίας γενομένης, εφάνησαν έξωθεν των Στούρων οι Τούρκοι
+προκαλούντες κατά τον ομηρικόν τρόπον τους Έλληνας εις μάχην. Αν
+και δεν απεστάλησαν οι 300, ως εσχεδιάσθη, εις κατάληψιν του
+στενού, εφώρμησαν οι περί τον Βάσσον μηδέ τους περί τον Ηλίαν
+αναμείναντες· αλλ' αρξαμένης της μάχης επεβοήθησαν ούτοι, και
+συμπολεμήσαντες γενναίως απώθησαν τους εχθρούς εις το χωρίον, και
+πατήσαντές το τους απέκλεισαν περί την μεσημβρίαν εντός ολίγων
+οχυρών οικιών. Τούτου δε γενομένου, παραλαβόντες ο Βάσσος και ο
+Κυριακούλης τινάς υπήγαν να καταλάβωσιν αυτοί το στενόν του
+Διακοφτίου· αλλ', εν ώ ανέβαιναν, κατέβαινεν εκείθεν ο Ομέρμπεης
+ειδοποιηθείς αφ' εσπέρας περί των εχθρικών κινημάτων. Αδυνατώτεροι
+οι περί τον Βάσσον και τον Κυριακούλην ωπισθοδρόμησαν και
+απεχωρίσθησαν των αποκλειόντων τους εχθρούς εν Στούροις, οίτινες
+μηδέν υποπτεύοντες έξωθεν, διότι υπέθεταν το στενόν
+προκατειλημμένον, εξεφάντοναν· αλλά μαθόντες αίφνης ότι ήρχετο ο
+Ομέρμπεης, ακούσαντες και τον τουφεκισμόν, ετράπησαν οι μεν προς
+τα πλοία οι δε προς τα μακρυνά χωρία. Εξήλθε τότε του χωρίου και ο
+Ηλίας έχων 7 μόνον συντρόφους υπεραγαπώντας αυτόν και πάντοτε
+παρακολουθούντας, και καταλαβών ανεμόμυλόν τινα ασκεπή επί λόφου,
+κοινώς λεγόμενον Κοκκινόμυλον, παρεκίνει εκείθεν τους λοιπούς να
+εγκαρτερήσωσιν· αλλ' εις μάτην αι πατριωτικαί προτροπαί του. Αφ'
+ού δε επλησίασεν ο Ομέρμπεης εις Στούρα, εξήλθαν οι εντός των
+οχυρών οικιών Τούρκοι, και καταδιώκοντες οι μεν εντεύθεν οι δε
+εκείθεν τους Έλληνας φεύγοντας, κατήντησαν εις τον Κοκκινόμυλον,
+όπου συνεσωρεύθησαν όλοι πολεμούντες. Τότε ο Ηλίας και οι περί
+αυτόν, βλέποντες ότι απελείφθησαν μόνοι, επεχείρησαν να εξορμήσωσι
+ξιφήρεις διά μέσου των εχθρών· αλλ', εκτός δύο διασωθέντων, όλοι
+απέθαναν εν οις και ο χαριέστατος και φιλότιμος Ηλίας ευκλεώς
+βιώσας και ευκλεέστερον αποβιώσας. Ο δε Ομέρμπεης, μαθών ότι είς
+των φονευθέντων ήτον ο επίσημος ούτος νέος, έκοψε την κεφαλήν του
+και την έστειλεν εις Κωνσταντινούπολιν.
+
+Μετά το δυστύχημα τούτο συνήχθησαν οι πρόκριτοι πολιτικοί και
+πολεμικοί εις Αλιβέρι προσπαθούντες να διατηρηθή το στρατόπεδον·
+εν ώ δε εσκέπτοντο περί δευτέρου κινήματος, έφθασεν ο Οδυσσεύς
+έχων 300 και τους εθάρρυνεν· εκίνησαν δε περί τα τέλη του
+Ιανουαρίου όλοι προς την Κάρυστον, όπου συνεσωρεύθησαν και όλοι οι
+Τούρκοι εν οις και οι κατέχοντες επί της προτέρας μάχης τα Στούρα·
+και ο μεν Οδυσσεύς μετά των 300 κατέλαβε την θέσιν Π λ α κ ω τ ά
+και έκοψε το εις το φρούριον ρέον νερόν· ο δε Κυριακούλης, ο
+Κριεζώτης και ο Βάσσος κατέλαβαν τους κήπους περιορίσαντες τους
+Τούρκους εντός του φρουρίου, και ακροβολιζόμενοι καθ' ημέραν. Εξ
+αιτίας δε του κανονοβολισμού έπεσε πεπαλαιωμένον τι μέρος του
+φρουρίου, και οι Τούρκοι υποπτεύοντες μη δι' αυτού τους πατήσωσιν
+οι Έλληνες αίφνης, σπανίως έκτοτε εξήρχοντο. Εν ώ δε η πολιορκία
+εφαίνετο προκύπτουσα, ο Οδυσσεύς έφυγεν αίφνης μετά των οπαδών του
+εν πολλή βία εις Μελισσώνα, δύο ώρας μακράν της Καρύστου. Φυγόντος
+αυτού, οι εχθροί έπεσαν αμέσως επί τους απομείναντας και τους
+κατεδίωξαν μίαν ήμισυ ώραν μακράν μέχρι του Κατσερονίου, όπου και
+πρότερον ήσαν οι Έλληνες, και ήδη διενυκτέρευσαν. Το δε πρωί οι
+αρχηγοί, απορούντες δικαίως επί τη αιφνιδίω φυγή του Οδυσσέως,
+έστειλαν έφιππον φέροντα γράμματα προς αυτόν, δι' ων ηρώτων την
+αιτίαν της απροσδοκήτου φυγής του και εζήτουν γνώμην περί του
+πρακτέου. Ο γραμματοφόρος, απαντήσας τον Οδυσσέα φεύγοντα κατά τα
+Στούρα και απολιπόντα εν Μελισσώνι και τους αρρώστους και τας
+τροφάς, τω έδωκε τα γράμματα, αλλ' απάντησιν δεν έλαβε. Φθάσας ο
+Οδυσσεύς εις τα Στούρα το εσπέρας ηύρεν εκεί τον επίσκοπον και
+τους προκρίτους των χωρίων, και ερωτηθείς περί της φυγής του
+ανέβαλε την απάντησιν εις την αύριον εν τούτοις διέταξε το
+στράτευμά του να υπάγη εις Βρυσάκια και να περάση, εις την αντικρύ
+ξηράν όπου και επέρασεν· αυτός δε μηδόλως αιτιολογήσας την φυγήν
+του διεπορθμεύθη εκ του λιμένος των Στούρων μετά 50 αντικρύ και
+εκείθεν μετέβη εις Λεβαδείαν. Η διαγωγή αύτη του Οδυσσέως υπελήφθη
+ως επιβουλή. Ενίσχυσαν δε την υπόνοιαν ταύτην και δώρα καπνού και
+ταμβάκου σταλέντα προς αυτόν παρά του Ομέρμπεη ολίγον προ της
+φυγής του. Η ιδέα της επιβουλής δεν εξηλείφθη εισέτι, στηριζομένη
+μάλιστα επί τη μετά ταύτα διαγωγή του. Άλλοι δε συγκαταβατικώτεροι
+απέδωκαν την φυγήν του εις την κατ' εκείνας τας ημέρας μετάβασιν
+του Υψηλάντου και του Νικήτα εις την Ανατολικήν Ελλάδα, προς ους
+έχων στενάς σχέσεις ήθελε να ευρεθή εν τη Λεβαδεία επί της εκεί
+αφίξεώς των. Αλλ' όσον μεν περί της μετά ταύτα διαγωγής του
+Οδυσσέως εις εξήγησιν της προτέρας, σφάλλει όστις θέλει να εύρη
+πάντοτε εκ προθέσεως μίαν και την αυτήν σειράν πολιτεύματος των
+σημαντικών ανθρώπων καθ' όλον το στάδιόν των επί επαναστάσεως. Αι
+επαναστάσεις διά της σφοδράς ροπής των αλλοιούν τα υπάρχοντα,
+παρεκτρέπονται πολλάκις του σκοπού ον προέθεντο εξ αρχής, και υπό
+των πολιτικών και πολεμικών περιπετειών παρασυρόμεναι
+συμπαρασύρουν συνήθως και τους ανθρώπους και τροποποιούν τα
+φρονήματά των παριστάμεναι υπό διαφόρους φάσεις. Ο Οδυσσεύς, μέγας
+και πολύς μετά την εν Γραβιά μάχην, και ο σημαντικώτερος και
+ισχυρότερος των οπλαρχηγών της Ανατολικής Ελλάδος επί της φυγής
+του ουδεμίαν είχεν αφορμήν τότε εις επιβουλήν. Αλλ' ημείς,
+διερχόμενοι σωζόμενά τινα έγγραφα του Αρείου πάγου, ηύραμεν
+επιστολήν του Οδυσσέως δι' ης αποδεικνύεται ότι διετάχθη παρά της
+Αρχής εκείνης να επανακάμψη. Την επιστολήν ταύτην, αν και μη
+δικαιολογούσαν τον τρόπον της φυγής του εν αγνοία των
+συμπολεμιστών του, εκδίδομεν ενταύθα.
+
+«Αρεοπαγίται προσκυνώ.
+
+Κατά την προσταγήν σας δεν έλειψα αμέσως αφ' ού έλαβα το έξοχον
+γράμμα σας και ερίχθηκα εις το εδώθε μέρος. Εμποδίσθηκα όμως εδώ
+εξ αιτίας του καιρού οπού δεν επέρασαν όλοι οι άνθρωποι και τους
+προσμένω κατ' αυτάς· αν όμως και είναι καμμία ανάγκη, γράψετέ μου
+διά να προφθάσω αμέσως χωρίς αργοπορίαν, και είμαι έτοιμος εις την
+προσταγήν σας. Μένω. 1822, Φεβρουαρίου 15. Ορδί Καπανδρίτι».
+
+Μετά δε την από Καρυστίας φυγήν του Οδυσσέως εθεώρησαν οι λοιποί
+οπλαρχηγοί την περαιτέρω εκεί διατριβήν των πάντη άχρηστον· όθεν,
+εκτός του ιθαγενούς Κριεζώτου εναπομείναντος και περιφερομένου εις
+τα βουνά Ερετρίας και Κούμης, όλοι, εν οις και ο επίσκοπος,
+ανεχώρησαν, και ετελείωσεν η εις απελευθέρωσιν της Καρύστου
+δευτέρα εκστρατεία χείρων της πρώτης. Διέμεινε δε ως και πρότερον
+το άλλο ευβοϊκόν στρατόπεδον εν Βρυσακίοις, αλλά και αυτό έπαθε
+μετ' ολίγον δεινόν πάθημα, φονευθέντων έν τινι συμπλοκή κατά την
+Καστέλλαν τον μάρτιον μήνα του αρίστου αρχηγού του Αγγελή Γοβρίνα,
+του αδελφού του Αναγνώστη, και του Κότση. Μετά το δυστύχημα τούτο
+ανεδείχθη αρχηγός του στρατοπέδου ο Τομαράς.
+
+Κατά τον αυτόν καιρόν, ακμάζοντος του χειμώνος, η Πύλη ητοίμασε,
+παρά την επικρατούσαν συνήθειάν της, ναυτικήν και στρατιωτικήν
+δύναμιν κατά της Πελοποννήσου. Η ναυτική δύναμις υπό την οδηγίαν
+του καπητανάμπεη, έχοντος υπό τας διαταγάς του και τον υποναύαρχον
+της Αιγύπτου Γιβραλτάρην καί τινα πλοία Αλγερινά, Τουνεζινά και
+Τριπολινά, συνίστατο εκ 3 φρεγατών, 4 κορβετών και 8 δικατάρτων·
+συνέπλεαν δε και πολλά φορταγωγά φέροντα εις απόβασιν έως 4000
+στρατιώτας ασιανούς υπό τον Καρά - Μεχμέτπασαν (α) τον άλλοτε
+αρχιπυροβολιστήν, και παντός είδους πολεμικάς αποσκευάς. Η
+θαλάσσιος δε αύτη δύναμις εφάνη έξωθεν της Ύδρας την 27 Ιανουαρίου
+όπου εστάθη και ύψωσέ τινα σημεία. Η εμφάνισις των σημείων τούτων
+έδωκε νέαν αφορμήν να θεωρηθή πραγματική η περί ης ανεφέραμεν προ
+ολίγου επίβουλή, αλλ' απάντησις δεν εφάνη δοθείσα, και ο στόλος
+έπλευσεν εις Μοθώνην, την επεσίτισε, και μαθών ότι το Νεόκαστρον
+ήτο σχεδόν αφρούρητον ητοιμάσθη να το προσβάλη εξ απροόπτου, και
+μία φρεγάτα φέρουσα την σημαίαν του Γιβραλτάρη, μία κορβέττα και
+έν δικάταρτον τω επλησίασαν την 30 Ιανουαρίου· ήλθαν δε και διά
+ξηράς Τούρκοι εκ Μοθώνης. Έτυχαν εν αυτώ ως 40 φιλέλληνες υπό την
+οδηγίαν του στρατηγού Νορμάννου καταπλεύσαντες προ ολίγου εκ
+Μασσαλίας. Οι φιλοπόλεμοι ούτοι και έμπειροι κανονοβολισταί,
+συνεργούς έχοντες και τους εναπομείναντας Έλληνας, διότι επί τω
+εμφανισμώ της εχθρικής δυνάμεως οι πλείστοι των εν τω φρουρίω
+έφυγαν, αντεκανονοβόλησαν ευτυχώς τα κανονοβολούντα εχθρικά πλοία
+και τα ηνάγκασαν ν' απομακρυνθώσιν άπρακτα· επληγώθησαν δε τρεις
+εκ των εν τω φρουρίω, και εσκοτώθησαν και επληγώθησαν καί τινες
+Οθωμανοί.
+
+[Φεβρουάριος] Μετά την αποτυχίαν ταύτην ο στόλος απέπλευσεν όλος
+και ελλιμένισε την 2 φεβρουαρίου έμπροσθεν της Ζακύνθου, όπου η
+ουδετέρα κυβέρνησις τον υπεδέχθη ευμενώς, εν ώ απέπεμψεν, ως
+είδαμεν, δυσμενώς το εμβάν εις τον λιμένα εκείνον πρό τινος καιρού
+ελληνικόν πλοίον χωρίς να το αφήση μήτε καν ν' αράξη. Εξ αιτίας δε
+των εναντίων ανέμων ο στόλος ούτος ενδιέμεινε μέχρι της 13, καθ'
+ην ανήχθη, και μηδέν καθ' όλον τον πλουν του εμπόδιον απαντήσας
+κατέπλευσεν εις Πάτρας, όπου απεβιβάσθησαν αι πολεμικαί αποσκευαί,
+εν αις και 20 πεδινά κανόνια, οι τετρακισχίλιοι στρατιώται και ο
+αρχηγός αυτών Μεχμέτπασας.
+
+Εν ώ δε ο εχθρικός στόλος έπλεε την ελληνικήν θάλασσαν, αι τρεις
+ναυτικαί νήσοι ητοίμαζαν τα πλοία των. Εικοσιεπτά υδραϊκά υπό τον
+Μιαούλην διαδεχθέντα τον ναύαρχον Γιακουμάκην Τομπάζην
+παραιτηθέντα, είκοσι σπετσιωτικά υπό τον Γκίκαν Τσούπαν, δεκαέξ
+ψαριανά υπό τον Νικολήν Αποστόλην και δύο πυρπολικά συνηνώθησαν
+έξωθεν της Ύδρας, ανήχθησαν την 8, και ηγκυροβόλησαν την 16 έξωθεν
+του Μεσολογγίου· την δε 17 και 18 έπλευσαν προς τας Πάτρας, αλλ'
+επόδισαν εξ αιτίας σφοδράς αντιπνοίας· ανήχθησαν την 20 εκ νέου
+τρίτην ώραν πριν εξημερώση, υπό εναντίον πάντοτε άνεμον· ανήχθησαν
+και τα εν τω λιμένι των Πατρών εχθρικά. Ηγωνίζοντο δε οι δύο
+στόλοι ο μεν τουρκικός να εκπλεύση αμαχητί, ο δε ελληνικός να
+βλάψη τον τουρκικόν εκπλέοντα. Μέχρι τούδε ο ελληνικός, οσάκις
+απήντα τον εχθρικόν παρεφύλαττε μάλλον τα κινήματά του ή εφώρμα,
+προσπαθών να τον βλάψη διά μόνων των πυρπολικών· αλλ' ο νέος
+ναύαρχος, ο μεγαλότολμος Μιαούλης, ήλλαξε τον τρόπον του πολεμείν,
+έδωκε το σημείον της εκ συστάδην μάχης, και πρώτος, αν και ο
+επικρατών αντίπλους άνεμος έγεινε σφοδρότερος, ώρμησεν εις το
+μέσον δύο φρεγατών εκπλήξας και αυτόν τον εχθρόν διά της τόσης
+τόλμης. Κατόπιν ήλθαν εις το μέσον ο Μανώλης Τομπάζης, ο
+Σαχτούρης, ο Αντώνης Κριεζής, ο Γκίκας Τσούπας, ο ναύαρχος των
+Ψαρών, ο Κωνσταντίνος Κοτσιάς, ο Κοσμάς και ο Λάμπρος, και έφεραν
+άνω κάτω όλον τον εχθρικόν στόλον. Πέντε περίπου ώρας διήρκεσεν η
+ναυμαχία επικρατούσης σχεδόν τρικυμίας. Τρεις Έλληνες εσκοτώθησαν,
+δέκα επληγώθησαν, και τα ελληνικά πλοία μεγάλως εβλάφθησαν. Άδηλος
+η ζημία του εχθρικού στόλου, αλλ' ο τρόμος του κατάδηλος· διότι,
+αφ' ού διεχωρίσθησαν οι στόλοι περί την εσπέραν, κατέφυγεν ούτος
+ως εις άσυλον εις τον φιλικόν του λιμένα της Ζακύνθου τόσον
+ατάκτως, ώστε δύο πλοία του έπεσαν την νύκτα εις τα ρηχά προς το
+λοιμοκαθαρτήριον· εκινδύνευσαν δε να πάθωσι και τα λοιπά υπό των
+φίλων χειρότερα παρ' όσα έπαθαν υπό των εχθρών, διότι τα ευρεθέντα
+εν τω λιμένι της Ζακύνθου πολεμικά αγγλικά και αυστριακά τόσον
+εφοβήθησαν μήπως τα ατάκτως εισπλέοντα υπό το σκότος πέσωσιν επ'
+αυτά, ώστε τα εκανονοβόλησαν την νύκτα ως εχθρικά. Τόσον δε τα
+τουρκικά εφοβούντο τα παραφυλάττοντα έξωθεν του λιμένος ελληνικά,
+ώστε έτοιμα ήσαν να κανονοβολήσωσιν εν τη απελπισία των την πόλιν
+αν εξελαύνοντο. Αφ' ού ο ελληνικός στόλος περιέπλευσε δύο ημέρας
+έξωθεν της Ζακύνθου κατέπλευσεν εις το Κατάκωλον προς ύδρευσιν.
+
+Την δε 23 ήλθε προς αυτόν αγγλικόν πλοίον δικαιολογούν επί τη
+τρικυμία την μη αποβολήν του τουρκικού στόλου από του λιμένος της
+Ζακύνθου, και απαγορεύον αυστηρώς πάσαν σύγκρουσιν αυτού και του
+ελληνικού εντός της ιονίου θαλάσσης. Επί τη κοινοποιήσει ταύτη
+επανέπλευσε την αυτήν ημέραν ο ελληνικός εις τον λιμένα του
+Μεσολογγίου, εξέπλευσε και ο εν Ζακύνθω τουρκικός προς το εσπέρας·
+αλλά την ακόλουθον αυγήν έγεινεν άφαντος, διότι, εν ώ υπεκρίθη αφ'
+εσπέρας ότι έπλεε προς τας Πάτρας, θέλων ν' αποκρύψη, ως απεδείχθη
+μετά ταύτα, τον αληθή σκοπόν του, και ν' αποφύγη τοιουτοτρόπως τας
+νέας προσβολάς των Ελλήνων, παρήλλαξε τον πλουν του υπό το σκότος
+της νυκτός και διεσώθη εις Αλεξάνδρειαν, όπου επισυμβάσης
+τρικυμίας εναυάγησε μία των φρεγατών του. Ο δε ελληνικός έπλευσε
+προς τας Πάτρας εις σύλληψιν των εκεί μεινάντων φορταγωγών· αλλά
+τα πλοία ταύτα, άμα φανείσης της ελληνικής σημαίας, έκοψαν τας
+αγκύρας και κατέφυγαν ενδότερον των φρουρίων του κορινθιακού
+κόλπου όπου ησφαλίσθησαν. Την δε 27 ανεχώρησεν ο ελληνικός στόλος
+εις τα ίδια· απέμειναν δε εν τω λιμένι του Μεσολογγίου οκτώ μόνον
+πλοία υπό τον Μιαούλην.
+
+Διέμεναν εν Μούρτω εκ της άλλοτε αυτόθι καταπλευσάσης τουρκικής
+μοίρας μία φρεγάτα, μία κορβέττα και τέσσαρα δικάταρτα. Ο
+Μιαούλης, θέλων να κυριεύση ή καύση τα πλοία ταύτα, απέστειλεν εν
+πρώτοις τα επτά εις Ρινιάσαν αντικρύ της Αντιπάξου φρουρουμένην
+υπό Σουλιωτών, ίνα παραλάβωσιν εκείθεν 200 Σουλιώτας ως
+συναγωνιστάς επί της ξηράς προς ευόδωσιν του σκοπού· παρηκολούθησε
+δε και αυτός φέρων εκ Μεσολογγίου πολεμεφόδια εις χρήσιν των
+στρατιωτών.
+
+[Μάρτιος] Την 6 μαρτίου ανήχθη ο εν Ρινιάση στολίσκος· εν ώ δε
+απείχε του Μούρτου δέκα μίλια, ήλθεν αγγλικόν πλοίον αναγγέλλον,
+ότι δεν εδίδετο άδεια να πλεύση εις το παρά την ηπειρωτικήν
+παραλίαν νησίδιον του Μούρτου ως κείμενον εν τω μεταξύ Κορυφών και
+Ηπείρου πορθμώ. Ο ναύαρχος Μιαούλης έστειλεν ευθύς την Τερψιχόρην,
+πλοίον του στολίσκου του, εις Κορυφούς προς τον μέγαν αρμοστήν,
+παραπονούμενος διά την απροσδόκητον ταύτην απαγόρευσιν, και
+επανέπλευσε μετά των λοιπών του πλοίων εις Μεσολόγγι αναμένων εκεί
+την απάντησιν. Την 9 έφθασεν η Τερψιχόρη έμπροσθεν των Κορυφών, ο
+δε πλοίαρχος, φέρων τα γράμματα, εισήλθεν επί της λέμβου του εις
+τον λιμένα αφήσας εκτός αυτού το πλοίον μετέωρον ως σκοπεύων να
+επανέλθη προς τον ναύαρχον άμα ελάμβανε τας απαντήσεις. Αλλ',
+απόντος του πλοιάρχου, η κυβέρνησις έφερεν εν αγνοία αυτού την
+Τερψιχόρην εις τον λιμένα και κατεβίβασε την σημαίαν της. Τούτου
+δε γενομένου, ειδοποίησε τον πλοίαρχον περί ων έπραξεν, ειπούσα,
+ότι δεν εκράτει το πλοίον ως εχθρικόν, αλλά διότι τα πληρώματα
+άλλων ελληνικών πλοίων επάτησαν την γην της αγίας Μαύρας και
+ήρπασαν πρόβατα, και διά τούτο το πλοίον έπρεπε να μείνη, εν τω
+λιμένι των Κορυφών έως ού εδίδετο η πρέπουσα ικανοποίησις διά την
+καταπάτησιν της υπό ουδετέραν σημαίαν γης, και η οφειλομένη
+αποζημίωσις διά την αρπαγήν των ζώων· διέταξε δε να λύσωσι και τα
+πανία του πλοίου. Ο πλοίαρχος, όστις άλλα επροσδόκα και άλλα
+ηύρεν, αντέτεινεν εις την λύσιν των πανίων και ηπείλησεν ότι, αν
+τον εβίαζαν, θα έρριπτε πυρ εις την πυριτοθήκην του πλοίου και θα
+έκαιε και αυτό αύτανδρον και τα εν τω λιμένι λοιπά πλοία· αλλά την
+επιούσαν επείσθη και τα έλυσεν.
+
+Η περί ης ο λόγος καταπάτησις της ουδετέρας γης και η αρπαγή των
+ζώων ήσαν αληθείς, και ο μέγας αρμοστής είχε δίκαιον ν' απαιτήση
+ικανοποίησιν και αποζημίωσιν· αλλά πώς εδύνατο να κρατήση αθώον
+πλοίον σταλέν προς αυτόν δι' άλλην υπόθεσιν καλή πίστει; Η
+αντικακοποίησις τότε είναι συγχωρητή, όταν ο κακοποιήσας αρνήται
+την οφειλομένην ικανοποίησιν· αλλά μήπως η ελληνική κυβέρνησις την
+ηρνείτο, ή εδύνατο ποτε να την αρνηθή; ή μήπως οι Τούρκοι δεν
+έπραξαν τα αυτά και χειρότερα κατά της αγγλικής σημαίας; Πρό τινος
+καιρού δεν είχαν αρπάσει έσωθεν πλοίου υπό αγγλοϊονικήν σημαίαν
+όχι πρόβατα, αλλά ανθρώπους και παρθένους, την οικογένειαν του εκ
+Πατρών Αποστόλη Περούκα; και όμως οι Άγγλοι ούτε πλοίον τουρκικόν
+εκράτησαν, ούτε την τουρκικήν σημαίαν ύβρισαν, αλλ' ηρκέσθησαν να
+ελευθερώσωσι τους συλληφθέντας, και τούτους σχεδόν γυμνούς. Και
+ταύτα πάντα έπραττεν ο μέγας αρμοστής εις ύβριν της ελληνικής
+σημαίας κατέμπροσθεν πλοίου της τουρκικής μοίρας ευρεθέντος ταις
+ημέραις εκείναις εν τω λιμένι των Κορυφών.
+
+Αφ' ού δε τοιουτοτρόπως εκρατήθη η Τερψιχόρη μέχρι της 21, απελύθη
+επί τη προτάσει του ναυάρχου Άγγλου ελθόντος κατ εκείνας τας
+ημέρας εις Κορυφούς και αποδοκιμάσαντος την διαγωγήν του
+Μεϊτλάνδου· κατήρε δε εις Μεσολόγγι την νύκτα της 22 όπου την
+ανέμενεν ο Μιαούλης, όστις, ιδών ότι δεν επετρέπετο η μελετωμένη
+κατά των εν Μούρτω εχθρικών πλοίων προσβολή, ανεχώρησε την 24 μεθ'
+όλων των πλοίων εις τα ίδια.
+
+Εν τω μεταξύ δε τούτω, ο μέγας αρμοστής απέστειλεν εις Ύδραν την
+φρεγάταν Καμβρίαν υπό τον Χαμιλτώνα, και εν αυτή τον διερμηνέα της
+κυβερνήσεως Πετρίδην, και τη εγνωστοποίησεν, ότι απήτει τετρακόσια
+δίστηλα ως αποζημίωσιν της εν αγία Μαύρα αρπαγής των προβάτων, και
+ικανοποίησιν διά την καταπάτησιν της ουδετέρας γης της· ότι επί
+λόγω υγειονομικών προφυλάξεων απηγορεύετο να πλησιάζωσι τα υπό
+ελληνικήν σημαίαν πλοία τας ιονίους ακτάς εντός 4 μιλίων και να
+εισπλέωσι τον πορθμόν των Κορυφών ότι το νησίδιον του Μούοτου
+ανήκεν εις την Επτάννησον, και ως τοιούτον ήτον απρόσιτον, και ότι
+ώφειλε να προειδοποιή η ελληνική κυβέρνησις τον μέγαν αρμοστήν
+οσάκις ο ελληνικός στόλος εμελέτα να διαπλεύση την μεταξύ των
+Ιονίων νήσων και της ελληνικής παραλίας θάλασσαν.
+
+Μαθούσα ταύτα η ελληνική κυβέρνησις έσπευσε να στείλη προς τον
+μέγαν αρμοστήν τον Σπανιωλάκην και τον διέταξεν, εγχειρίζων τα
+περί της αποστολής του γράμματα, να τω αναγγείλη, ότι η ελληνική
+κυβέρνησις ετοίμη ήτο να πληρώση τα απαιτούμενα τετρακόσια
+δίστηλα, ότι κατεγίνετο να εύρη τους ενόχους και να τους παιδεύση,
+ότι απόστασις των ελληνικών πλοίων από της Ιονίου ακτής ενός
+μιλίου εφαίνετο ως προς τον υγειονομικόν σκοπόν ισοδύναμος
+αποστάσεως τεσσάρων, ότι αν ο μέγας αρμοστής εθεώρει το νησίδιον
+του Μούρτου ως εξάρτημα της Επταννήσου και διά την αιτίαν ταύτην
+απέκλειε του λιμένος αυτού τα ελληνικά πλοία, ώφειλε κατά την
+επαγγελλομένην ουδετερότητα ν' απομακρύνη και τα οθωμανικά, και
+ότι η ελληνική κυβέρνησις, αν και εβλάπτοντο τα συμφέροντά της διά
+της ανακαλύψεως των σκοπών της, συγκατετίθετο να προειδοποιή τον
+μέγαν αρμοστήν περί του προκειμένου διάπλου, αφ' ού τα μέλλοντα να
+διαπλεύσωσι την ιόνιον θάλασσαν πλοία της έφθαναν εις Γλαρέντσαν.
+
+Διά τοιούτων λογικών και συνδιαλλακτικών οδηγιών εφωδιασμένος ο
+Σπανιωλάκης ανεχώρησεν εκ Κορίνθου. Αλλά, μόλις το φέρον αυτόν
+πλοίον έφθασεν εις τον λιμένα των Κορυφών, ο μέγας αρμοστής
+διέταξε ν' αράξη εν μεμονωμένω τινί μέρει, και το περιεκύκλωσε διά
+φυλάκων και στρατιωτών επαγρυπνούντων αυστηρώς μη τυχόν οι εν αυτώ
+και οι κάτοικοι της πόλεως συγκοινωνήσωσι· τον δε απεσταλμένον της
+Ελλάδος περιώρισεν εν τω πλοίω, και την 16 απριλίου τω έστειλε την
+ακόλουθον απάντησιν υπογεγραμμένην, εν ονόματι και κατά διαταγήν
+αυτού, παρά του εξ απορρήτων του, Φρεδερίκου Χάνκη.
+
+* * *
+
+«Κύριε,
+
+Ο λόρδος μέγας αρμοστής των ιονίων νήσων έλαβε τας επιστολάς
+λεγούσας ότι τας έστελλαν προς αυτόν τινές
+α υ τ ο ν ο μ α ζ ό μ ε ν ο ι - κ υ β έ ρ ν η σ ι ς - τ η ς –
+Ε λ λ ά δ ο ς διά τινος απεσταλμένου αυτής ευρισκομένου κατά το
+παρόν εν τούτω τω λιμένι και διατεταγμένου υπό της περί ης ο λόγος
+αυτωνομάστου κυβερνήσεως να έλθη εις λόγους μετά του λόρδου
+μεγάλου αρμοστού.
+
+Η αυτού εξοχότης αγνοεί παντάπασιν, ότι υπάρχει προσωρινή
+κυβέρνησις της Ελλάδος, διά τούτο δεν ημπορεί ν' αναγνωρίση
+τοιούτον απεσταλμένον· μόνη η ανάγκη να διατηρήση, καθώς πάντοτε
+διετήρησε, τας αρχάς αυστηροτάτης ουδετερότητος την παρακινεί να
+συγκατανεύση όπως λάβη υπ' όψιν τινά των εν ταις ανωτέρω
+επιστολαίς· ευδοκεί λοιπόν να διαδηλώση, ότι ουδεμίαν θέλει να έχη
+ανταπόκρισιν μετά κατ' όνομα Δυνάμεως, ην δεν γνωρίζει, και ότι η
+απόφασίς της είναι εν συνόψει η ακόλουθος.
+
+Πλοίον λεγόμενον ελληνικόν υπό σημαίαν μη αναγνωριζομένην και
+ουδαμού δεκτήν αποκλείεται των Ιονίων λιμένων. Δεν οφείλει η αυτού
+εξοχότης να συζητήση μετά Δυνάμεως μη αναγνωριζομένης ό,τι κρίνει
+εύλογον να πράξη· λέγει όμως ότι το νησίδιον του Μούρτου εξαρτάται
+από του Ιονίου κράτους, και ότι ο βασιλεύς της Αγγλίας είναι ο
+μόνος προστάτης του. Η αυτού εξοχότης θεωρεί προς τούτοις όλον τον
+μεταξύ Μούρτου και Κασιωπίας πορθμόν των Κορυφών ως πραγματικώς
+λιμένα των Κορυφών. Η Ιόνιος κυβέρνησις, ορμωμένη εκ των αρχών της
+αυτής ουδετερότητος, ην πάντοτε διετήρησεν ως προς τους
+αλληλομαχούντας, ελεεινολογεί την μωράν αλαζονείαν των ωθησάντων
+τα πράγματα εις την τωρινήν κατάστασιν. Η αυτού εξοχότης αξιοί ο
+εν τω λιμένι τούτω άνθρωπος ν' αναχωρήση εν ακαρεί.»
+
+* * *
+
+Διά της επιστολής ταύτης ο μέγας αρμοστής απηγόρευεν εις τα
+ελληνικά πλοία τον μεταξύ Κορυφών και ηπειρωτικής παραλίας
+διάπλουν και την εφόρμησιν αυτών επί τα εν τω λιμένι του Μούρτου
+τουρκικά, διότι τον μεν πορθμόν εθεώρει ως πραγματικώς λιμένα των
+Κορυφών, το δε νησίδιον του Μούρτου ως υπό την μοναδικήν
+προστασίαν της Αγγλίας. Παλαιαί συνθήκαι μεταξύ Βενετίας και
+Τουρκίας απηγόρευαν τω όντι τον εις τον πορθμόν πλουν τουρκικών
+πολεμικών πλοίων καθώς και την ανέγερσιν οχυρωμάτων επί της
+τουρκικής του πορθμού παραλίας. Αλλ' ο σκοπός, δι' ον ωρίσθη
+άλλοτε τούτο, απέβλεπεν, ως είναι πασιφανές, εις την ασφάλειαν της
+νήσου των Κορυφών από ενδεχομένης τουρκικής αποβάσεως· αφ' ού δε
+μετέπεσεν η Αρχή των νήσων από των Βενετών εις άλλους, εθεωρείτο ο
+όρος ως μη υπάρχων. Αλλά, αν ήθελεν ο μέγας αρμοστής να τον
+εφαρμόση, διατί κατά παράβασιν αυτού άφησε τα τουρκικά πλοία να
+εισπλεύσωσι τον απηγορευμένον πορθμόν και ν' ασφαλισθώσιν εντός
+αυτού; αν δ' επροφασίζετο ότι τα εδέχθη επί της αποστασίας του
+Αλή, διατί τα διετήρει και μετά την καταστροφήν αυτού παρά την
+προκήρυξίν του; δεν έλεγε δι' αυτής ότι πλοία είτε τουρκικά είτε
+ελληνικά δεν ήσαν δεκτά εντός των Ιονίων λιμένων; δεν εχρεώστει να
+αποδιώξει και τα τουρκικά αφ' ού δεν εδέχετο τα ελληνικά; η
+μεροληψία του μεγάλου αρμοστού επί βλάβη της Ελλάδος ήτο τόσον
+μάλλον αξιόμεμπτος καθ' όσον ήθελε να την κρύπτη πάντοτε υπό το
+όνομα αυστηράς ουδετερότητος. Το δε ύφος της επιστολής, ανάξιον
+ανδρός κατέχοντος τόσον υψηλήν θέσιν, αρκεί αυτό και μόνον να
+δείξη το προς τον ελληνικόν αγώνα πάθος αυτού.
+
+Ο δε Κολοκοτρώνης, αν και εμποδίσθη του να εκστρατεύση μετά την
+πτώσιν της Τριπολιτσάς εις Πάτρας, ανεδείχθη μετά την εν Επιδαύρω
+συνέλευσιν κοινή, γνώμη αρχηγός της πολιορκίας και έδειξεν επί των
+ετοιμασιών της εκστρατείας του άκραν δραστηριότητα. Ανέβη εν
+πρώτοις εις Τριπολιτσάν, όθεν απέστειλεν εν ονόματι της
+κυβερνήσεως τας περί στρατολογίας διαταγάς του εις πολλάς επαρχίας
+της Πελοποννήσου, και αφήσας τον υιόν του Πάνον ως πολιτάρχην,
+μετέβη εις Καρύταιναν και εκείθεν εις Γαστούνην όπου διέτριψεν
+ημέρας τινάς προπαρασκευάζων τα του πολέμου.
+
+Το σχίσμα μεταξύ των προεστώτων της Πελοποννήσου και των
+οπλαρχηγών ουδαμού ήτο τόσον επαισθητόν ή τόσον βλαπτικόν, όσον εν
+τη επαρχία της Καρυταίνης, διότι αλλού μεν υπερίσχυε τα εν τη το
+άλλο κόμμα, εν δε τη επαρχία ταύτη οι Δηληγιάνναι και οι
+Κολοκοτρώναι, οι αντιφερόμενοι, ήσαν ισοδύναμοι. Εις μάτην
+επροσπάθησαν οι εν Επιδαύρω να τους συμβιβάσωσι· φιλοτιμίαι,
+αντιζηλίαι και συμφέροντα απέκρουαν πάντα συμβιβασμόν. Οι μεν
+Δηληγιάνναι ήθελαν να διατηρήσωσιν ην είχαν υπεροχήν προ της
+επαναστάσεως εν τη επαρχία των, ο δε Κολοκοτρώνης ήθελε να κινή
+αυτός όλα τα όπλα της. Αλλ' εν τη παρούση περιστάσει, επειδή και
+τα δύο μέρη είχαν περί πολλού την εκστρατείαν, εσυμβιβάσθησαν ώστε
+να στρατολογήση, έκαστον κόμμα τους ιδίους, και οι υπό τον
+Δηληγιάννην να μη στρατοπεδεύσωσιν όπου οι υπό τον Κολοκοτρώνην.
+Αφ' ού δε τα διάφορα σώματα εξεστράτευσαν εκ των διαφόρων επαρχιών
+προς τας Πάτρας, 1500 Καρυτινοί υπό τον Πλαπούταν, 800 Γαστουναίοι
+υπό τον Κωνσταντίνον Πετμεζάν και άλλοι τόσοι Τριπολιτσιώται,
+Φαναρίται και Πύργιοι υπό τον Γενναίον και άλλους οπλαρχηγούς,
+ετοποθετήθησαν κατ' αρχάς εν τω χωρίω του Αλή - τσελεπή 8 ώρας
+μακράν των Πατρών μετ' ολίγας δε ημέρας μετετόπισαν εις το
+πλησιέστερον χωρίον Αχαϊάν 4 ώρας μακράν των Πατρών. Οι δε
+Καλαβρυτινοί ως 1000 υπό τον Ζαήμην και άλλους, και οι Πατρείς ως
+500 υπό τους Κουμανιώτας, ετοποθετήθησαν εν πρώτοις κατά τα
+Νεζερά, και μετ' ολίγον κατέλαβαν και την Χαλανδρίτσαν.
+Συνηνώθησαν και οι μετά ταύτα φθάσαντες Καρυτινοί ως 800 υπό τον
+Κανέλλον Δηλιγιάννην, και ως 600 Τριπολιτσιώται υπό τον Σέκερην,
+τον Λεβιδιώτην, και άλλους. Κατείχαν δε και τα Σελά ως 300 υπό τον
+Λόντον. Ο δε Κολοκοτρώνης εστρατοπέδευσεν εν τω χωρίω του Αλή -
+τσελεπή· όλοι δε οι εκστρατεύσαντες συνηριθμούντο αρχομένου του
+μαρτίου εις 6300.
+
+Οι δε εν Πάτραις Τούρκοι, ενισχυθέντες υπό των εσχάτως εκεί
+αποβάντων, ήσαν ικανοί όχι μόνον εις άμυναν αλλά και εις επίθεσιν.
+Την 25 φεβρουαρίου εξεστράτευσαν πανστρατιά υπό την οδηγίαν του
+νεοελθόντος Μεχμέτπασα, και διενυκτέρευσαν εν τω χωρίω του
+Τσουκαλά. Την ακόλουθον ημέραν δισχίλιοι εκίνησαν κατά την Αχαϊάν,
+και ολιγαριθμότεροι κατά την Χαλανδρίτσαν. Απέχουν δε τα δυο ταύτα
+χωρία απ' αλλήλων τέσσαρας ήμισυ ώρας· και οι μεν κατέχοντες την
+Χαλανδρίτσαν Πατρείς ολίγοι όντες έφυγαν, και οι εχθροί έκαυσαν το
+χωρίον· οι δε υπό τον Πλαπούταν, τον Γενναίον και τον Πετμεζάν,
+ιδόντες την Χαλανδρίτσαν καιομένην και μαθόντες παρά της
+προφυλακής των ότι επήρχοντο οι Τούρκοι, εκίνησαν άφοβοι εις
+απάντησίν των. Ήτον αύτη η πρώτη φορά καθ' ην οι Πελοποννήσιοι
+ήρχοντο εις μάχην μετά των Ανατολιτών, ους εμπαίζοντες διά την
+ενδυμασίαν και τον τρόπον του πολεμείν ωνόμαζαν Κακλαμάνους, και
+τον Μεχμέτπασαν Κακλαμάμπασαν· αλλ' οι Κακλαμάνοι, αν και δεν ήσαν
+επιδέξιοι εις τουφεκοπόλεμον, δεν ήσαν άνανδροι· ήσαν δε και
+επιτήδειοι διαξιφισταί. Εν τη συμπλοκή, δε ταύτη τους έτρεψαν οι
+Έλληνες, τους κατεδίωξαν και τους περιώρισαν επί του λοφίσκου του
+Τσουκαλά. Η μάχη αύτη διήρκεσε σχεδόν μέχρι της εσπέρας· την δε
+νύκτα επανήλθαν οι μεν Τούρκοι εις Πάτρας, οι δε Έλληνες εις
+Αχαϊάν. Εφονεύθησαν δε εν τη μάχη, 4 Έλληνες και 30 Τούρκοι, εν
+οις και είς χιλίαρχος, όστις κυκλωθείς υπό του Αποστόλη
+Κολοκοτρώνη και τριών άλλων Ελλήνων και δις πληγωθείς, έκοψε
+πρώτον την κεφαλήν ενός των κυκλούντων αυτόν και έπειτα έπεσε
+νεκρός υπό τα τραύματα των άλλων.
+
+Μετά δε την περί ης ο λόγος συμπλοκήν έφερεν ο Κολοκοτρώνης
+πλησιέστερον του εχθρού τα στρατεύματα, και αυτός μεν και τα υπό
+τον Πλαπούταν κατέλαβαν το Σαραβάλι, τα δε υπό τον Γενναίον και
+τον Τσαννέτον Χρηστόπουλον τον Παλαιόπυργον, τα δε υπό τον
+Πετμεζάν, τον Γιαννάκην Κολοκοτρώνην και τον Παπασταθόπουλον την
+Οβριάν· 700 δε Καλαβρυτινοί διετάχθησαν να καταλάβωσι το
+Γηροκομείον. Πριν δε κινήση όλον το σώμα των Καλαβρυτινών εις
+κατοχήν της θέσεως ταύτης επροπορεύθησαν ως 60 εξ αυτών. Εξήλθαν
+συγχρόνως των Πατρών καί τινες Τούρκοι εις κατάληψιν της αυτής
+θέσεως, αλλ' ηύραν αυτήν προκαταληφθείσαν υπό των 60 Ελλήνων.
+Εισήλθαν εις το Γηροκομείον και οι άλλοι Καλαβρυτινοί, και τούτου
+γενομένου εξεστράτευσαν δισχίλιοι Τούρκοι προς την θέσιν εκείνην.
+Τότε ο Κολοκοτρώνης απέστειλεν εις βοήθειαν των εν Γηροκομείω τον
+μεν Γενναίον δεξιόθεν άνωθεν του Κυνηγού, τον δε Πλαπούταν διά της
+πεδιάδος. Το σχέδιον τούτο ευδοκίμησε, και οι Έλληνες έτρεψαν τους
+Τούρκους και εισήλθαν καταδιώκοντές τους και εις αυτήν την πόλιν
+φονεύσαντες 30. Ηρίστευσε δε υπέρ πάντα άλλον ο σημαιοφόρος
+Καραχάλιος, όστις, πληγωθείς εις την κεφαλήν επί της πρώτης κατά
+των εχθρών ορμής των υπό τον Πλαπούταν, εσκοτίσθη και έπεσεν, αλλ'
+αναστάς μετ' ολίγον έδραξε την σημαίαν και επροπορεύετο όλου του
+στρατεύματος.
+
+[Μάρτιος] Μετά την μάχην ταύτην, συμβάσαν την 2 Μαρτίου, οι
+Έλληνες επανήλθαν εις τας θέσεις των καθά διέταξεν ο Κολοκοτρώνης
+μη εγκρίνας να μείνωσιν εν τη πόλει. Την δε επαύριον κατέβησαν εκ
+Νεζερών και οι λοιποί Έλληνες, και κατέλαβαν οι μεν υπό τον
+Σέκερην Τριπολιτσιώται τον λινόν του Σαήταγα, οι δε Πατρείς υπό
+τους Κουμανιώτας την θέσιν του Κυνηγού παρά το Γηροκομείον·
+ετοποθετήθησαν δε και οι υπό τον Δηληγιάννην κατά το
+Πουρναρόκαστρον, ο δε Ζαήμης μετά τινων Καλαβρυτινών εν τω
+μοναστηρίω του Ομπλού.
+
+Ο δε Μεχμέτπασας, αφ' ού απέτυχε και εν τη πρώτη και εν τη δευτέρα
+εκδρομή και είδεν εισελθόντας τους εχθρούς και εις αυτήν την
+πόλιν, εταπείνωσε την οφρύν του, συνενοήθη μετά του εν Ρίω
+καθημένου Ισούφη, ον ωλιγώρει έως τότε, και εζήτησε την σύμπραξιν
+των εκεί και των εν τω Αντιρρίω. Επί τη αιτήσει ταύτη συνήχθησαν
+εις Πάτρας ως 8000, και την 9 εξεστράτευσαν όλοι υπό την οδηγίαν
+των δύο πασάδων, και πεσόντες εν πρώτοις εις του Κυνηγού έτρεψαν
+τους υπό τους Κουμανιώτας κατέχοντας την θέσιν εκείνην Πατρείς,
+εσκότωσαν τον σημαιοφόρον και επήραν την σημαίαν των. Πολλοί
+Έλληνες των εν τω Γηροκομείω και τω λινώ του Σαήταγα εξήλθαν εις
+βοήθειαν των καταδιωκομένων, αλλά και ούτοι ετράπησαν, και μηδέ να
+επανέλθωσιν εις τας θέσεις των εδυνήθησαν. Ο δε Κολοκοτρώνης
+έβαλεν εις κίνησιν τα υπό τον Πλαπούταν, τον Γενναίον, τον
+Δηληγιάννην, τον Τσαννέτον Χρηστόπουλον και τον Πετμεζάν σώματα·
+αλλ' οι Τούρκοι έτρεψαν και ταύτα και επολιόρκησαν και το
+Γηροκομείον. Εν τω μεταξύ δε τούτω ο Γενναίος εισήλθε μετ' ολίγων
+εις τον λινόν του Σαήταγα όπου ηύρε πολλά ολίγους Τριπολιτσιώτας
+και τον αρχηγόν αυτών Σέκερην, διότι οι πλείστοι των
+εναπομεινάντων έφυγαν ιδόντες τα γινόμενα. Εν ενί λόγω οι Τούρκοι
+έτρεψαν όλους τους Έλληνας, και τους ηνάγκασαν καταδιώκοντές τους
+να καταφύγωσιν εις τα όρη, εκτός των εν Γηροκομείω και τω λινώ,
+ους απέκλεισαν και επολέμουν, και των υπό τον Πλαπούταν εν τη
+πεδιάδι οχυρωθέντων. Επί της φυγής δε ταύτης εκινδύνευσε να
+συλληφθή και ο Ζαήμης. Ευρεθείς ούτος επί της εξόδου των εχθρών εν
+Ομπλώ εκίνησε μετά τινων στρατιωτών προς το Γηροκομείον, όπου ήσαν
+οι πλείστοι των Καλαβρυτινών, και πεσών καθ' οδόν, επί της τροπής
+των Ελλήνων, εις το μέσον των εχθρών και καταδιωχθείς, έφθασεν
+έφιππος εις το χείλος ρύακός τινος, όπου, αφηνιάσαντος του ίππου,
+επέζευσε και διαπεραιωθείς πεζός απέφυγε τας χείρας των εχθρών
+μεινάντων εντεύθεν του ρύακος.
+
+Επί της τροπής δε ταύτης, ο Κολοκοτρώνης, όστις διέμενε κατά το
+Σαραβάλι εκινήθη μόνος κατά τον Παλαιόπυργον μηδ' αυτός ηξεύρων
+προς τι εκινείτο. Καθ' οδόν απήντησε τον Λεχωρίτην στελλόμενον
+προς αυτόν παρά του Ζαήμη αγγελιαφόρον, και τον συμπαρέλαβε·
+πλησιάσας δε προς τον Παλαιόπυργον είδεν επάνωθέν του μικράν
+ελληνικήν σημαίαν και 15 Έλληνας καθημένους και θεωρούντας τα
+γενόμενα. «Π ο ί ο ν - έ χ ε τ ε - α ρ χ η γ ό ν;» τους ηρώτησε.
+«Τ ο ν - Β α γ γ έ λ η - Κ ο υ μ α ν ι ώ τ η» απεκρίθησαν.
+«Ε μ έ ν α - μ ε - γ ν ω ρ ί ζ ε τ ε; τους ηρώτησε πάλιν ο
+Κολοκοτρώνης· «όχι», απεκρίθη ο Κουμανιώτης. «Ε γ ώ», επανέλαβεν,
+«ε ί μ α ι - ο - Κ ο λ ο κ ο τ ρ ώ ν η ς, α κ ο λ ο υ θ ή τ ε -
+μ ε - κ α ι - έ χ ε ι - ο - Θ ε ό ς». Κατέβησαν οι 15, τον
+ηκολούθησαν και έγειναν όλοι 17· προχωρούντες έγειναν 50 και
+συμπαρέλαβαν καθ' οδόν και τον Παρασκευάν Πλαπούταν. «Σ τ ή σ ε
+- ε δ ώ - Β α γ γ έ λ η», είπε τότε ο Κολοκοτρώνης, «τ η ν -
+σ η μ α ί α ν - σ ο υ· κ α ι – σ υ - Π α ρ α σ κ ε υ ά - σ ύ ρ ε
+- κ α ι - π ι ά σ ε - τ ο – ε μ π ρ ό ς - τ η ς - σ η μ α ί α ς -
+τ ο υ - Β α γ γ έ λ η – α σ β ε σ τ ο κ ά μ ι ν ο». «Ε ί ν α ι -
+α ν ο ι χ τ ό ς - ο - τ ό π ο ς - κ α ι - χ α ν ό μ ε θ α»,
+απεκρίθησαν οι περί τον Παρασκευάν· «μ η - φ ο β ά σ θ α ι»,
+επανέλαβεν ο Κολοκοτρώνης, «ε γ ώ - δ ε ν - σ α ς - α φ ί ν ω -
+ν α χ α θ ή τ ε· σ α ς – σ τ έ λ ν ω - β ο ή θ ε ι α ν» . Το
+όνομα του Κολοκοτρώνη ήτο πύργος δυνάμεως· έγεινεν ως είπε, και
+κατελήφθη η κάμινος. Έμπροσθεν αυτής ήσαν 60 Τούρκοι έφιπποι και
+ώρμησαν επί τους Έλληνας· αλλ' οι Έλληνες αντέστησαν και διετήρησαν
+την θέσιν των. Ο δε Κολοκοτρώνης παρετήρησεν ότι το κέντρον του
+εχθρού ήτο δυνατόν και αδύνατοι αι πτέρυγές του· διά τούτο, αφ' ού
+εθάρρυνε το κατά την κάμινον μικρόν σώμα, μετέβη μετά του
+σημαιοφόρου του Καραχάλιου και του υπασπιστού του Φωτάκου προς το
+άλλο μέρος, το κρατούμενον υπό των Τούρκων μέχρι της μάνας του
+νερού, και εκραύγασεν αποτεινόμενος προς τους επί των βουνών Έλληνας·
+«κ ά τ ω - Έ λ λ η ν ε ς, κ ά τ ω, ε δ ώ – ε ί ν α ι - ο -
+Κ ο λ ο κ ο τ ρ ώ ν η ς» . Ακούσαντες οι εκεί την βροντώδη φωνήν του
+Κολοκοτρώνη και το όνομά του ήρχισαν να καταβαίνωσι προς το μέρος
+όπου ήτον ο Κολοκοτρώνης και να μάχωνται· πολλοί δε υπήγαν και όπου
+ήσαν ο Βαγγέλης και ο Παρασκευάς ιδόντες ότι ήσαν και εκεί Έλληνες,
+και ούτως εξήφθη η μάχη. Εν τοσούτω επολέμουν αδιακόπως και οι εν τω
+Γηροκομείω και οι εν τω Λινώ και αντείχαν γενναίως, αν και
+εκανονοβολούντο και εβομβοβολούντο υπό των έξω· επίσης διεκρίνοντο και
+οι εν τη πεδιάδι μαχόμενοι υπό τον Πλαπούταν. Ο δε Κολοκοτρώνης
+μετεχειρίσθη ευτυχώς το ακόλουθον στρατήγημα. Ανέβη είς τινα
+υψηλήν θέσιν, και, αφ' ού εκύτταξε διά του τηλεσκοπίου του τους
+πολεμούντας εκατέρωθεν, εκρότησε τας χείρας και εκραύγασεν·
+«Ε τ σ ά κ ι σ α ν - ο ι - Τ ο ύ ρ κ ο ι, - ε τ σ ά κ ι σ α ν -
+π ά ρ τ ε - τ ο υ ς - Έ λ λ η ν ε ς, - π ά ρ τ ε - τ ο υ ς ». Οι
+Τούρκοι δεν ετσάκισαν, αλλ' οι πολεμούντες προς το έν μέρος δεν
+έβλεπαν τι εγίνετο προς το άλλο· διά τούτο επίστευσαν και Τούρκοι
+και Έλληνες την φωνήν την λέγουσαν «ο ι - Τ ο ύ ρ κ ο ι -
+ε τ σ ά κ ι σ α ν», νομίζοντες οι του ενός μέρους ότι τω όντι
+ετσάκισαν οι του άλλου· ώστε επαλήθευσαν μετ' ολίγον όσα μη αληθώς
+είπεν ο Κολοκοτρώνης κατ' αρχάς. Και πανταχόθεν μεν εφώρμησαν οι
+Έλληνες, πανταχόθεν δε ετράπησαν οι Τούρκοι καταδιωκόμενοι μέχρι της
+πόλεως. Δεκαοκτώ εξ αυτών, εν οις και ο κεχαγιάς του Μεχμέτπασα,
+μη δυνηθέντες να καταφύγωσι και αυτοί εις την πόλιν, εκλείσθησαν
+έν τινι περιτειχίσματι, όπου εισπηδήσαντες ο Πλαπούτας καί τινες
+των περί αυτόν τους εφόνευσαν. Διακόσιοι υπελογίσθησαν όλοι οι επί
+της μάχης ταύτης φονευθέντες Τούρκοι· εφονεύθησαν και επληγώθησαν
+και είκοσιν Έλληνες. Τοιουτοτρόπως μετέβαλεν ο Κολοκοτρώνης την
+κατά την 9 μαρτίου ήτταν των Ελλήνων εις νίκην. Τούτου δε
+γενομένου ανεχώρησεν εις Κόρινθον αφήσας τοποτηρητήν τον
+Πλαπούταν, εις ον ανέθετε πάντοτε τα της στρατοπεδαρχίας εν τη
+απουσία του.
+
+Λήγοντος δε του απριλίου εξεστράτευσαν οι Τούρκοι, οι μεν προς το
+Γηροκομείον, οι δε προς το Σαραβάλι, αλλά πολλά παθόντες
+ωπισθοδρόμησαν. Επέβησαν συγχρόνως καί τινες αυτών εις πλοιάριον
+και έπλευσαν προς τον ποταμόν της Αχαϊάς ίνα επιπέσωσιν όπισθεν
+των Ελλήνων, αλλά και ούτοι γενναίως αντικρουσθέντες, χάρις εις
+τον Νικολόν Μπούκουρην, ουδέ ν' αποβώσιν εδυνήθησαν. Εξεστράτευσαν
+και αύθις, αλλ' ουδέ και τότε ευδοκιμήσαντες έπαυσαν επιτιθέμενοι.
+
+
+
+1821-1822
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΘ'.
+
+
+
+&Καταστροφή της Κασσάνδρας. — Υποταγή του αγίου Όρους — Καταστροφή
+της Ναούσης και του Ελληνικού αγώνος καθ' όλην την Μακεδονίαν.&
+
+Ο ΠΟΛΕΜΟΣ προς τα μέρη της Μακεδονίας δεν ευτύχει αλλά διετηρείτο·
+ούτε ο Ισούφμπεης είχε δυνάμεις ικανάς να υποτάξη τους
+Κασσανδρείς, ούτε οι Κασσανδρείς ήσαν ικανοί να περιορίσωσι τον
+Ισούφμπεην. Η Πύλη εις ενίσχυσιν των πολεμικών της κινημάτων
+απέστειλεν ηγεμόνα εις Θεσσαλονίκην φέροντα τίτλον γενικού αρχηγού
+Μακεδονίας και Θεσσαλίας τον Αβδουλαβούδπασαν, δραστήριον,
+εύτολμον και πολλής ικανότητος άνδρα, δεικνύοντα κατά τας
+περιστάσεις ποτέ μεν υπό την λεοντήν την ωμότητα της ψυχής του,
+ποτέ δε υπό την αλωπεκήν την υπουλότητα του χαρακτήρος του. Ο νέος
+ούτος στρατάρχης φθάσας εις Θεσσαλονίκην τον σεπτέμβριον εξέδωκε
+προκήρυξιν, δι' ης εξύμνει την προς τους ραγιάδας γενναιοφροσύνην
+του σουλτάνου, εμέμφετο την προς αυτόν αγνωμοσύνην των
+ονειροπολούντων την ανόρθωσιν της προγονικής των αυτοκρατορίας και
+διέταττε να οπλοφορήσωσιν όλοι οι επέκεινα του 16 μέχρι του 60
+έτους Μουσουλμάνοι· και οι μεν εντός του 50 να τρέξωσιν εις τα
+πεδία της μάχης οδηγούμενοι υπό της χειρός του προφήτου, οι δε
+λοιποί να διατηρώσι την εσωτερικήν ευταξίαν. Μετά την προκήρυξιν
+ταύτην ο Αβδουλαβούδης εξεστράτευσεν αυτοπροσώπως εις Κασσάνδραν.
+
+Είπαμεν ήδη, ότι 2700 ήσαν οι συνενωθέντες εν τη χερσονήσω εκείνη
+περί τα τέλη του παρελθόντος ιουνίου ένοπλοι· και ότι 400 Ολύμπιοι
+ήλθαν μετά ταύτα επιβοηθοί· αλλά καθ' όν καιρόν εξεστράτευσεν ο
+πασάς, μόλις ήσαν όλοι 600, διότι οι λοιποί διά την έλλειψιν των
+αναγκαίων, τας επισυμβάσας ασθενείας, και τας διχονοίας των
+εγκριτωτέρων ανεχώρησαν. Ο πασάς επροσπάθησε κατ' αρχάς διά
+μεγάλων και επανειλημμένων υποσχέσεων να πείση τους εν Κασσάνδρα
+να προσκυνήσωσιν· αλλ' ούτοι, αν και τόσον ολίγοι, απέρριψαν τας
+προτάσεις του. Γενομένης δε γνωστής αυτώ της διαθέσεως και της
+αδυναμίας των, απεφασίσθη η έφοδος. Την 30 Οκτωβρίου πριν
+εξημερώση εφώρμησαν ιππείς και πεζοί εφ' όλην την γραμμήν της
+τάφρου, και ευρόντες μέρος αυτής ολοτελώς εγκαταλειφθέν, το
+παρεγέμισαν ερρίψαντες ξύλα και άλλην ύλην, και πρώτοι οι ιππείς
+εισήλθαν δι' αυτού εις την χερσόνησον, μετ' αυτούς δε και οι
+πεζοί, έτρεψαν όλους τους κατέχοντας τα άλλα μέρη της τάφρου,
+πολλούς αυτών εφόνευσαν, επροχώρησαν εις τα ενδότερα μηδενός
+εναντιουμένου, έσφαξαν και ηνδραπόδισαν και αυτούς τους ησύχους
+κατοίκους, εξ ών μόνοι διεσώθησαν όσοι ευτύχησαν να επιβώσιν είς
+τινα παρευρεθέντα πλοία της Σκιάθου και της Σκοπέλου, και
+κατέκαυσαν όλα σχεδόν τα χωρία. Δεκακισχίλιοι υπελογίσθησαν οι
+φονευθέντες και ανδραποδισθέντες άνδρες και γυναίκες πάσης
+ηλικίας.
+
+Μετά την τελείαν καταστροφήν της Κασσάνδρας ο πασάς έστρεψε την
+προσοχήν του εις τον Άθωνα.
+
+Διηγήθημεν άλλοτε, ότι πολλοί μοναχοί του αγίου Όρους
+εξεστράτευσαν υπό την σημαίαν του Σταυρού και την οδηγίαν του
+Εμμανουήλ Παπά, και αποκρουσθέντες και παθόντες επανήλθαν εις το
+Όρος.
+
+Η χερσόνησος αύτη, η το πάλαι Ακτή, είναι η ανατολικωτέρα των κατά
+την χαλκιδικήν τριών παραλλήλων χερσονήσων, 35 μιλίων μήκος έχουσα
+από της επί του δύο μιλίων πλάτος έχοντος ισθμού διώρυγος του
+Ξέρξου μέχρι της μεσημβρινής της άκρας· περιέχει μοναστήρια οχυρά,
+και δεν εστερείτο επί της επαναστάσεως πυροβολικού, ψιλών όπλων, ή
+πολεμεφοδίων. Επειδή ο χαρακτήρ του πολέμου ήτον όχι πολιτικός
+αλλά και θρησκευτικός, μέγας ενθουσιασμός κατέλαβε τους μοναχούς,
+και υπερδισχίλιοι των νεωτέρων ωπλοφόρησαν· ήλθαν σύμμαχοι των
+έξωθεν και πολλοί λαϊκοί, ώστε τα πάντα εφαίνοντο πρόσφορα εις
+μακράν και ευτυχή αντίστασιν· αλλ' οι ηγούμενοι και προηγούμενοι
+διεφώνουν, και οι πλείστοι εζήτουν ασφάλειαν όπου δεν εδύναντο να
+εύρωσιν ειμή αφανισμόν, εν τη υποταγή. Τους εφόβισε δε και η
+καταστροφή της Κασσάνδρας, και αντί να τους ενοπλίση τους
+αφώπλισε· τους ηπάτησε και η υπουλότης του πασά, αν και είχαν υπ'
+όψιν τα έργα της θηριωδίας του. Αφ' ού δε υπερίσχυσεν η περί
+υποταγής γνώμη, πολλοί των πατέρων, αποδοκιμάζοντες πάντα
+συμβιβασμόν, απέπλευσαν, συνεπιφέροντες τα ιερά σκεύη τινών
+μοναστηριών και τα εν αυτοίς άγια λείψανα. Απέπλευσε και ο
+Εμμανουήλ Παπάς, και ασθενήσας κατά τον πλουν απεβίωσεν επί του
+πλοίου και ετάφη εν Ύδρα. Μετά δε την αποδημίαν τούτων
+επροσκύνησαν οι εν τω αγίω Όρει, αφοπλισθέντες, αμνηστευθέντες,
+δόσαντες ομήρους και γρόσια 2,500,000 και δεχθέντες τουρκικήν
+φρουράν επί υποσχέσει να την τρέφωσιν. Η φρουρά αύτη εκ τρισχιλίων
+κατέλαβε το Όρος την 15 δεκεμβρίου και έφερε δι' ων έπραξεν εις
+πικράν μετάνοιαν τους προτιμήσαντας της αντιστάσεως την υποταγήν
+Αγιορείτας, διαμείνασα παρ' αυτοίς εννέα έτη.
+
+Ο δε Αβδουλαβούδης, αφ' ού έσβεσε τας δύο επαναστατικάς εστίας της
+Κασσάνδρας και του Άθωνος, εζήτησεν ομήρους εις ασφάλειάν του παρά
+τινων άλλων πόλεων και παρά της Ναούσης εξ αιτίας των πολλών
+κατοίκων της Χριστιανών εσκόπευε δε να στείλη και 500 εις
+φρούρησίν της. Προέστευε της πόλεως εκείνης ο Ζαφειράκης
+Θεοδοσίου, ο και Λογοθέτης, ούτινος τον υιόν εζήτησε προς τοις
+άλλοις όμηρον ο πασάς. Μεγάλην αφοσίωσιν έδειξεν ο προεστώς ούτος,
+πριν εκραγή η ελληνική επανάστασις, εις τα συμφέροντα της Πύλης,
+διότι διά της συνεργείας αυτού εφονεύθη αρχομένου του 1821 ο διά
+Ναούσης διαβάς απόστολος της Εταιρίας Ύπατρος, περί ου
+προανεφέραμεν, και εστάλησαν εις την Πύλην τα ανακαλύπτοντα τους
+σκοπούς της Εταιρίας γράμματα πεσόντα εις χείρας του· δεν
+συνήργησε δε ο Ζαφειράκης εις τον φόνον ως επιβουλευόμενος τα της
+Φιλικής Εταιρίας, διότι και αυτήν την ύπαρξίν της ηγνόει, αλλά
+διότι ο Ύπατρος, μη εγκρίνας να τω ανακαλύψη τον αληθή σκοπόν της
+αποστολής του, τω είπε μόνον ότι απεστέλλετο εις προτροπήν των
+Ελλήνων προς υποστήριξιν του Αλήπασα, ον ο Ζαφειράκης και
+υπερηχθρεύετο και υπερεφοβείτο· η δε Πύλη τόσον ευηρεστήθη επί τη
+διαγωγή του, ώστε τον ευχαρίστησε διά φιρμανίου. Αλλ' εν τη
+παρούση περιστάσει ελησμόνησε την σημαντικήν προς αυτήν υπηρεσίαν
+του και τον ηνάγκασε ν' αντισταθή ενόπλως, ή να στερηθή του υιού
+του και δεχθή φρουράν τουρκικήν εν τη πατρίδι του, ό εστι να
+παραδώση εαυτόν και τους συμπατριώτας του εις την διάκρισιν των
+φανέντων θηρίων μάλλον ή ανθρώπων επί της αλώσεως της Κασσάνδρας·
+διά τούτο ο Ζαφειράκης εθεώρησεν ήττον επιβλαβή την αντίστασιν ή
+την υποταγήν. Της αυτής γνώμης εφάνησαν και ο Γάτσος οπλαρχηγός
+των Βοδινών και ο Καρατάσος οπλαρχηγός της Βερροίας.
+
+Η πόλις της Ναούσης διά το πλήθος των κατοίκων της Χριστιανών,
+Ελλήνων και Βουλγάρων, διά τους πόρους της και διά το περιτείχισμά
+της εφάνη προσφυές ορμητήριον των κατ' εκείνα τα μέρη
+επαναστατικών κινημάτων· διά τούτο πολλαί και σημαντικαί
+οικογένειαι, εν αις και αι του Καρατάσου και Γάτσου, κατέφυγαν
+χάριν ασφαλείας εις αυτήν, και εισήλθαν και τα υπό τον Καρατάσον
+και τον Γάτσον στρατεύματα υπό την σημαίαν της επαναστάσεως. Και
+πρώτον μεν εφόνευσαν τον διοικητήν και τους περί αυτόν ολίγους
+Τούρκους, τους μόνους ευρισκομένους εν τη πόλει· διεχύθησαν έπειτα
+εις τα χωρία των Βοδινών προς διέγερσιν των μη προθύμων χωρικών
+και έκαυσαν και τρία χριστιανικά χωρία, την Επισκοπήν, την Όσλανην
+και το Δρεσίλοβον· μετέβησαν έπειτα εις Κατρανίτσαν και
+Γραμματικόβον, όπου ήσαν Τούρκοι, και τους εσκότωσαν, και
+κινηθέντες εκείθεν προς την πόλιν της Βερροίας έβαλαν πυρ εις τα
+άκρα της. Τούτων δε γενομένων, ο μεν Καρατάσος μετά 200 κατέλαβε
+το μοναστήριον της Παναγίας Δωβρά, ο δε Γάτσος και ο Ζαφειράκης
+περιεφέροντο ένοπλοι εις άλλα μέρη. Έτυχε να διατρίβη τότε εντός
+της Βερροίας ο Αβδουλαβούδης, όστις έστειλεν αμέσως δυνάμεις κατά
+του Καρατάσου και τον απέκλεισεν εν τω μοναστηρίω. Αλλ' ελθόντες
+έξωθεν ο Γάτσος και ο Ζαφειράκης τον απήλλαξαν. Μετά δύο δε ημέρας
+εξεστράτευσεν ο πασάς εις Νάουσαν μετά 15,000. Γενναίαν αντίστασιν
+ηύρε κατ' αρχάς εκτός της πόλεως, όπου ήσαν ικανοί Έλληνες
+εστρατοπεδευμένοι υπό τον υιόν του Καρατάσου Τσάμην, αλλ'
+υπερίσχυσεν επί τέλους και διεσκόρπισε το στρατόπεδον εκείνο·
+καλέσας δε τους εν τη πόλει εις υποταγήν και μη εισακουσθείς,
+εφώρμησε την 6 απριλίου και μετά μικράν αντίστασιν την εκυρίευσε,
+την κατέκαυσε, και τους μεν των εγκατοίκων εσκότωσε, τους δε
+ηνδραπόδισε.
+
+Μετά δε την εισβολήν των εχθρών εις την πόλιν, ο μεν Καρατάσος
+κατέλαβε το Παλαιοεκκλήσιον του Θεολόγον, ο δε Τάτσος το
+μοναστήριον του Προδρόμου, αμφότερα παρά την Νάουσαν, ο δε
+Ζαφειράκης τον Παλαιόπυργον (Κούλιαν) προς την άκραν της πόλεως.
+Έξωθεν δε του Παλαιοπύργου συνέρρευσε μέγα πλήθος ως εις
+ασφαλέστερον μέρος. Οι Τούρκοι σύροντες και κανόνια εκτύπησαν εν
+πρώτοις τον Παλαιόπυργον, και τον μεν Ζαφειράκην ηνάγκασαν να
+φύγη, τους δε εκεί καταφυγόντας όλους σχεδόν συνέλαβαν. Ο Γάτσος
+και ο Καρατάσος, βλέποντες ότι δεν εδύναντο ν' αντισταθώσιν,
+ανέβησαν εις το πλησίον της πόλεως χωρίον, Σέλι, αλλ'
+απελπισθέντες μετ' ολίγον έφυγαν ολοτελώς εκ Μακεδονίας, διέβησαν
+εις Ασπροπόταμον και κατήντησαν εις την ελευθέραν Ελλάδα
+συμβιβασθέντες κατά την διάβασίν των μετά των κατά τόπους Τούρκων
+μήτε να βλάπτωσι μήτε να βλάπτωνται. Ο δε Ζαφειράκης εισέδυσεν εις
+τον πλησίον της Βερροίας βάλτον έχων δέκα μόνον οπαδούς και ένα
+των υιών του Καρατάσου. Τούτο μαθόντες οι εν Βερροία Τούρκοι
+εκινήθησαν κατ' αυτών και τους εφόνευσαν όλους ανδρείως
+πολεμήσαντες και μη θελήσαντας επί ασφαλεία ζωής να παραδοθώσι.
+
+Μεγάλα τα παθήματα των κατοίκων και μεγάλη η καταστροφή των μερών
+εκείνων. Πεντακισχίλιοι εφονεύθησαν και ηχμαλωτίσθησαν εν τη
+Ναούση, και άλλοι τόσοι έπεσαν εις χείρας των εχθρών περί τον
+Παλαιόπυργον· πολλοί των συλληφθέντων ανηλεώς εβασανίσθησαν,
+πολλαί γυναίκες εις τας φλόγας ερρίφθησαν, έγκυοι εξεκοιλιάσθησαν,
+τέκνα έμπροσθεν των γονέων εσφάγησαν, βρέφη από των τραχήλων των
+μητέρων εκρεμάσθησαν, παρθένοι και μητέρες αγκαλοφορούσαι τα τέκνα
+των έπεσαν αυθόρμητοι εις την πλησίον του Παλαιοπύργου λίμνην, το
+Μ α ύ ρ ο ν - ν ε ρ ό ν, και επνίγησαν εις αποφυγήν ατιμίας και
+βασάνων· τόσον θηριώδεις εφάνησαν οι νικηταί. Πάμπολλοι δε
+Εβραίοι, ένοπλοι και πολύδιψοι χριστιανικού αίματος, παρηκολούθουν
+τον τουρκικόν στρατόν ως εκούσιοι δήμιοι. Ούτοι έλκοντες έξω της
+πόλεως τους Χριστιανούς τους ερροπάλιζαν κατακέφαλα, και πίπτοντας
+κατά γης τους έσφαζαν ως βόας. Αι δε εν Ναούση συλληφθείσαι
+γυναίκες του Καρατάσου, του Γάτσου και του Ζαφειράκη
+μετεκομίσθησαν εις Θεσσαλονίκην, όπου η μεν του Γάτσου ετούρκευσεν
+αποδειλιάσασα ενώπιον των βασάνων, αι δε δύο άλλαι μη
+αλλαξοπιστήσασαι προσηλώθησαν απέναντι αλλήλων όρθιαι επί του
+τοίχου μιας των αιθουσών του παλατιού του θηριώδους βεζίρη, και
+απέθαναν πολυειδώς βασανιζόμεναι· οι δε διασωθέντες τρισάθλιοι
+Χριστιανοί δεν είχαν πού την κεφαλήν κλίναι, διότι εκατόν είκοσι
+κωμοπόλεις, χωρία, και ζευγαλατεία των μερών εκείνων
+απετεφρώθησαν.
+
+Πρό τινων δε μηνών οι Ολύμπιοι είχαν στείλει πρεσβείαν προς τον εν
+Τριπολιτσά διατρίβοντα τότε Υψηλάντην ζητούντες πολεμεφόδια και
+αρχηγόν, ίνα κινηθώσι και ούτοι κατά των εχθρών, καταλάβωσι
+καταλλήλους τινάς θέσεις και στήσωσι φραγμόν μεταξύ των Τούρκων
+Θεσσαλίας και Μακεδονίας. Ο Υψηλάντης διώρισε τοιούτον τον
+υπασπιστήν του Γρηγόριον Σάλλαν, γεννηθέντα εν Βεσσαραβία εξ
+Ελλήνων και προ ολίγου παραιτηθέντα της στρατιωτικής υπηρεσίας της
+Ρωσσίας, και διέταξε καί τινας αξιωματικούς Έλληνας και φιλέλληνας
+να συνακολουθήσωσι. Την 25 νοεμβρίου ο αρχηγός ούτος απέπλευσε των
+αντικρύ του Ναυπλίου Μύλων, αλλ' εφάνη τόσον ανάξιος της αποστολής
+του περιπλανώμενος τέσσαρας ολοκλήρους μήνας εις τας νήσους του
+Αιγαίου και εντρυφών, ώστε οι πλείστοι της συνοδίας του τον
+εγκατέλειψαν εν Μυκώνω, και μόλις αυτός, ο Πολωνός Λεξίνσκης, ο
+διδάσκαλος Θεόφιλος Καΐρης και ολίγοι άλλοι κατέπλευσαν εις
+Ελευθεροχώρι την 22 μαρτίου φέροντες τέσσαρα κανόνια και ολίγα
+πολεμεφόδια.
+
+Μάχιμοι εδείχθησαν πάντοτε, και φήμην πολλήν ως τοιούτοι είχαν οι
+άνδρες των μερών εκείνων· και τα βουνά του Ολύμπου, η άλλοτε έδρα
+των Θεών, μετεποιήθησαν επί της τουρκοκρατίας εις λιμέρια του παπά
+- Θύμιου, του Λιάκου και των τοιούτων τουρκομάχων ανδρών, οίτινες,
+καλούμενοι εις υποταγήν παρά των πασάδων και βεζιρών, απεκρίνοντο·
+
+           «Εγώ βεζίρη δεν ψηφώ, πασά δεν προσκυνάω·
+           πασά έχω το τουφέκι μου, βεζίρη το σπαθί μου» .
+
+Αλλ' η βραδύτης της προ πολλού προσδοκωμένης βοηθείας, η ολιγότης
+αυτής και ιδίως τα επισυμβάντα μεγάλα δυστυχήματα κατά τα μέρη
+εκείνα έσβεσαν τον ζήλον των πολλών και εματαίωσαν το σχέδιον· και
+εν ώ ηλπίζετο να συστρατολογηθώσιν υπερεξακισχίλιοι, μόλις
+διακόσιοι συνηριθμήθησαν οι υπό τας διαταγάς του Σάλλα τεθέντες
+επί της αποβάσεώς του αλλά και των ολίγων τούτων οι οπλαρχηγοί
+διεφώνουν, διότι η αποτυχία επιφέρουσα αθυμίαν συνεπιφέρει και
+διαφωνίαν.
+
+Όχι μακράν του Ελευθεροχωρίου κείται το χωρίον Κολινδρόν, όπου
+εσταύθμευαν χίλιοι Τούρκοι εις προφύλαξιν των μερών εκείνων.
+Μαθόντες ούτοι την απόβασιν των Ελλήνων κατέβησαν εις Ελευθεροχώρι
+αυθημερόν και τους επολέμησαν, αλλ' απεκρούσθησαν και επανήλθαν
+εις την προτέραν θέσιν των. Ο Σάλλας, άσωτος αλλά γενναίος, θέλων
+να εμψυχώση τον φοβηθέντα λαόν επροχώρησε μετά την μάχην προς τα
+ενδότερα και εστρατοπέδευσεν εν Καστανιά πλησίον του Κολινδρού,
+ώστε τα δύο στρατόπεδα ήσαν απέναντι αλλήλων και συχνάκις
+ηκροβολίζοντο· επειδή δε φόβος ήτο μη επήρχοντο και άλλαι δυνάμεις
+από Θεσσαλονίκης, τινές των οπλαρχηγών Ολυμπίων διετάχθησαν να
+προκαταλάβωσι τας διόδους, αλλά δεν τας προκατέλαβαν, και χίλιοι
+σταλέντες παρά του Αβδουλαβούδη εις ενίσχυσιν του στρατοπέδου του
+Κολινδρού, ευρόντες αυτάς πάντη απροφυλάκτους, κατευωδώθησαν
+ατουφέκιστοι και την 29 μαρτίου έπεσαν όλοι επί τους εν Καστανιά
+Έλληνας, τους εκτύπησαν και τους ηνάγκασαν εγκαταλιπόντας το
+χωρίον τους μεν να μεταβώσιν εις Μηλιάν, τον δε Διαμαντήν Νικολάου
+να καταβή εις Ελευθεροχώρι προς αντιπερισπασμόν· αλλά και ούτος,
+μη δυνάμενος να διατηρήση την θέσιν εκείνην, ανέβη μετ' ολίγον εις
+Μηλιάν.
+
+[Απρίλιος] Οι Τούρκοι μετά την εν Καστανιά μάχην κατεδίωξαν τους
+Έλληνας, έκαυσαν τα καθ' οδόν χωρία, και την 2 απριλίου έφθασαν
+καίοντες και εις Μηλιάν. Οι Έλληνες, αν και δεκαπλάσιοι ήσαν οι
+εχθροί των, ητοιμάσθησαν εις μάχην, και οι μεν εκλείσθησαν εν τω
+πύργω του χωρίου υπό τον Σάλλαν και τον Γούλαν, οι δε έμειναν
+έξωθεν του χωρίου υπό τον Διαμαντήν και τον Τόλιον εις αντίκρουσιν
+των ερχομένων εχθρών, αλλά διεσκορπίσθησαν άμα τους είδαν· ώστε
+μόνον οι εν τω πύργω, όχι πλειότεροι των 60, έμειναν πολεμούντες
+από της α' ώρας της ημέρας έως του μεσονυκτίου, καθ' ην ώραν
+βαλόντες πυρ έκαυσαν τον πύργον, εξήλθαν ξιφήρεις και εξημερώθησαν
+είς τινα κοιλάδα επί της Πιερίας· επειδή δε τους κατεδίωκαν οι
+εχθροί, έφυγαν και εκείθεν, και ζητούντες καταφυγήν ώδευσαν εν
+μέσω κρημνών και χιόνων προς τα άνω του όρους, και ούτως
+υπεξέφυγαν ως εκ θαύματος τον προφανή κίνδυνον. Ανίκανοι δε να
+παρατείνωσι τον αγώνα διά τον ολίγον αριθμόν των, την έλλειψιν των
+αναγκαίων, και τον παντού διασπαρέντα τρόμον, διηρέθησαν την 14,
+και οι μεν εντόπιοι, έμειναν προσωρινώς κατά τα μέρη εκείνα
+περιπλανώμενοι εις εύρεσιν των τήδε κακείσε κρυβέντων συγγενών
+των, ο δε Σάλλας, ο Λεξίνσκης, ο Καΐρης καί τινες άλλοι,
+οδοιπορούντες υπό πιστούς οδηγούς την νύκτα, και κρυπτόμενοι την
+ημέραν, πεινώντες, γυμνητεύοντες, κακοπαθούντες, και έχοντες
+πάντοτε τον θάνατον προ οφθαλμών, διεσώθησαν ανελπίστως εις
+Κόρινθον αρχομένου του μαΐου. Ο δε οπλαρχηγός Διαμαντής καί τινες
+των συγγενών και πιστών του, φεύγοντες και αυτοί κακήν κακώς και
+συνοδεύοντες οι πλείστοι τας γυναίκας και τα τέκνα των, έπεσαν την
+νύκτα εις το υπό την Μηλιάν πυκνόν δάσος, «το Ρουμάνι του
+παλατιού». Οι Τούρκοι καταδιώκοντές τους έπεσαν εις το αυτό δάσος
+την αυτήν νύκτα και ιχνηλάτουν· τόσον δε επλησίασαν τους περί τον
+Διαμαντήν, ώστε ηκούοντο αι λαλιαί και τα πατήματά των. Τινές των
+γυναικών, εν αις και η του Διαμαντή, εβάσταζαν εν ταις αγκάλαις τα
+θηλάζοντα βρέφη των· και επειδή φόβος ήτο μη ακουσθή ο
+κλαυθμυρισμός των, και ως εκ τούτου προδοθώσι και απολεσθώσι
+πάντες, τα έπνιξαν όλα.
+
+Τοιούτος απέβη ο τόσων αιματοχυσιών και καταστροφών πρόξενος
+Μακεδονικός αγών, και πεσών δεν ανέστη πλέον. Οι δε πιστοί προς
+τον αγώνα οπλαρχηγοί και οπλοφόροι συνήχθησαν μετά την καταστροφήν
+εις Σκιάθον και Σκόπελον εκτός του Καρατάσου, του Γάτσου και των
+περί αυτούς μεταβάντων, ως προείπαμεν, εις το Ασπροπόταμον.
+
+Θανασίμως έβλαψε τα μέρη εκείνα η μη εκ συμφώνου και ταυτοχρόνως,
+ουδ' εξ ενός σχεδίου, ένοπλος κίνησις. Αφ' ού κατεστράφη η
+Κασσάνδρα και επροσκύνησε το Όρος, τότε εκινήθη η Νάουσα, ουδ'
+αυτή εκ προμελέτης αλλ' εξ ανάγκης· τότε εκινήθησαν καί τινα χωρία
+του Ολύμπου, ουδέ και αυτά συνάμα εξ αιτίας της διαιρέσεως και
+αντιζηλίας των οπλαρχηγών. Τοιουτοτρόπως οι τόποι εκείνοι
+κατεστράφησαν ο είς κατόπιν του άλλου.
+
+1822
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Λ'.
+
+
+
+&Καταστροφή του Αλήπασα. — Πολεμικαί προετοιμασίαι Τούρκων και
+Ελλήνων. — Χίος και καταστροφή αυτής — Κατορθώματα του ελληνικού
+στόλου.&
+
+ΜΕΤΑ δε την λύσιν της ελληνοαλβανικής συμμαχίας ο Αλής
+εγκαταλειφθείς υπό των Αλβανών του και των άλλων όλων, καθώς
+πάντοτε εγκαταλείπονται επί της αδυναμίας των οι θεοποιούμενοι επί
+της δυνάμεως των τύραννοι, παρεδόθη εις χείρας των εχθρών του επ'
+ελπίδι και υποσχέσει αφέσεως των ανομιών του, αλλ' εθανατώθη τον
+ιανουάριον ώστε το αίτιον το διαιρούν τας επί της Ηπείρου
+τουρκικάς δυνάμεις και απασχολούν αυτάς μακράν των Ελλήνων
+έλειψεν. Οι Έλληνες, και κατ' εξοχήν οι προ των θυρών της Ηπείρου
+Στερεοελλαδίται, ησθάνθησαν όλον το μέγεθος του μέλλοντος αγώνος.
+Όσον το όνομα του Αλή ήτο μέγα και φοβερόν, τόσον η πτώσις του
+εδόξασε τον νικητήν του Χουρσήδην, και η έως τότε μεταξύ αυτού και
+του Αλή διηρημένη Αλβανία υπετάχθη όλη εις τας διαταγάς του, και
+όλη η Ήπειρος, η επί πολλά έτη μη σεβομένη τόσον τα πρόσταγμα του
+σουλτάνου, όσον το απλούν νεύμα του Αλή, έπεσε και επροσκύνησε τον
+Χουρσήδην· το Σούλι μόνον αντείχεν εξ αιτίας της σφαλεράς και
+δολίου πολιτικής του προκατόχου του Πασόμπεη, αλλά και αυτό
+εκλονίζετο. Μετά δε την εξόντωσιν του Αλή, ο Χουρσήδης έρριψεν
+όλην την προσοχήν του εις την επανάστασιν της Ελλάδος. Η
+Πελοπόννησος εκίνη προ παντός άλλου μέρους την αγανάκτησίν του.
+Επί της αλώσεως της Τριπολιτσάς και τα πλούτη του διηρπάγησαν και
+αι γυναίκες του ηχμαλωτίσθησαν. Το τελευταίον τούτο δυστύχημα,
+εξάπτον την περί τα τοιαύτα συνήθη οθωμανικήν ζηλοτυπίαν,
+ανησύχαζε τον νουν του, παρώργιζε και την καρδίαν του. Εν ώ δε
+τοιαύτα ησθάνετο κατά των Ελλήνων ο Χουρσήδης ως ιδιώτης, ο
+σουλτάνος, ο μετά την πτώσιν του Αλή θεωρών αυτόν ως υποστήριγμα
+του κλονιζομένου κράτους του, τω έδωκε πάσαν εξουσίαν και τω
+επεδαψίλευσε παν ό,τι εφαίνετο συντείνον εις καταστροφήν του
+ελληνικού αγώνος.
+
+Βαρείς και πολυειδείς πολεμικούς περισπασμούς είχεν ο σουλτάνος το
+παρελθόν έτος, και διά τούτο δεν εδυνήθη να ρίψη μεγάλας δυνάμεις
+εις Ελλάδα. Είχε τον πόλεμον κατά του Αλή, τον πόλεμον κατά των
+Περσών, τον πόλεμον εν Μολδοβλαχία και τον φόβον του επικειμένου
+ρωσσικού πολέμου. Αλλά το αρχόμενον δεύτερον τούτο έτος ευρέθη
+απαλλαγμένος των ανωτέρω δεινών. Είχεν όλως διόλου σβεσθή η
+επανάστασις της Μολδοβλαχίας και εκλείψει ο φόβος του επικειμένου
+ρωσσικού πολέμου, διότι ο αυτοκράτωρ Αλέξανδρος, μη παύων να δίδη
+δείγματα τρανά της ειλικρινούς διαθέσεώς του υπέρ της διατηρήσεως
+του ειρηνικού συστήματος, απέθεσε την λύσιν των προς την Πύλην
+πολιτικών διαφορών του εις την παρέμβασιν των άλλων Δυνάμεων,
+αίτινες μη θέλουσαι τον πόλεμον κατεγίνοντο σπουδαίως και ευτυχώς
+διά των εν Κωνσταντινουπόλει πρέσβεων εις εξισασμόν. Διήρκει μόνον
+ο περσικός πόλεμος, αλλ' ήτο πόλεμος μικρός και απέκειτο εις την
+Πύλην να τον παύση καθ' ην ώραν ήθελεν· επί λόγω δε ανακωχής και
+επ' ελπίδι συμβιβασμού διεκόπησαν και αι μικραί αύται
+τουρκοπερσικαί εχθροπραξίαι. Διά τους λόγους τούτους το αρχόμενον
+έτος παρίστατο ως έτος παντελούς καταστροφής του ελληνικού αγώνος,
+και η Ελλάς εφαίνετο ενώπιον όλου του κόσμου επί του χείλους του
+τάφου. Τω όντι αι μεν τουρκίζουσαι εφημερίδες της Ευρώπης
+επανηγύριζαν έκτοτε τα επικήδειά της, αι δε ελληνίζουσαι εθρήνουν
+την συμφοράν της.
+
+Μεγάλαι δε και φοβεραί ήσαν αι γενόμεναι κατά της Ελλάδος
+πολεμικαί προπαρασκευαί διά ξηράς και θαλάσσης. Η εμπειροπόλεμος
+Αλβανία, ην κινεί ο μισθός, εκινείτο όλη. Οι ηγεμόνες όλων των
+ευρωπαϊκών επαρχιών της οθωμανικής αυτοκρατορίας διετάχθησαν να
+στρατολογήσωσιν, εν δε τοις ναυστάθμοις ητοιμάζετο εις έκπλουν
+μέγας στόλος. Το σχέδιον δε ήτο να εισβάλωσι πολυπληθή στρατεύματα
+τα μεν εις την Αιτωλοακαρνανίαν τα δε εις την Ανατολικήν Ελλάδα,
+και διά της συμπράξεως του μεγάλου στόλου, μέλλοντος να καταπλεύση
+εις τον κορινθιακόν κόλπον, να μεταβώσι τα πλείστα εις
+Πελοπόννησον και να σβέσωσι τοιουτοτρόπως την εστίαν της ελληνικής
+επαναστάσεως. Καλή τύχη είχεν ήδη συστηθή εν Ελλάδι κυβέρνησις,
+ήτις και το όνομα μόνον έχουσα κυβερνήσεως ωφέλει τα μέγιστα,
+διότι εχρησίμευεν ως κέντρον όλων των διηρημένων και αυτοκεφάλων
+μερών της Ελλάδος. Συνέβη δε και ο θάνατος του Αλή τον χειμώνα,
+ώστε αι πάντοτε βραδείαι των Τούρκων ετοιμασίαι εβράδυναν έτι
+μάλλον, και δεν ήτο δυνατόν να ενεργηθώσι τα μελετώμενα
+καταστρεπτικά σχέδιά των προ του καλοκαιρίου. Η Ελλάς, αν και είχε
+μεγάλην απόφασιν, είχε μηδαμινούς πόρους. Ευτυχής πόλεμος ενός
+έτους χρηστάς ενέπνευσε του μέλλοντος ελπίδας· αλλ' ο πόλεμος
+«δείται χρημάτων και άνευ τούτων ουδέν εστι γενέσθαι των δεόντων»·
+το δε ταμείον της Ελλάδος ήτο πάντη κενόν αλλά συνέπεσε να λάβωσιν
+οι Έλληνες χρηματικά βοηθήματα παρ' αυτού του εχθρού των Χουρσήδη,
+άτινα, αν και μικρά, ήσαν μεγάλα διά τους μηδέν έχοντας και τους
+διά μικρών μεγάλα πράττοντας. Ιδού δε πώς τα έλαβαν. Είδαμεν, ότι
+επί της αλώσεως της Τριπολιτσάς ηχμαλωτίσθησαν αι γυναίκες του
+Χουρσήδη και Μεχμέτη, ο καϊμακάμης, ο κεχαγιάμπεης και άλλοι. Πρό
+τινος καιρού διεπραγματεύετο μεταξύ του Χουρσήδη και των Ελλήνων η
+ανταλλαγή των αιχμαλώτων τούτων και των παρά τω Αλή ομηρευόντων
+Σουλιωτών πεσόντων μετά την καταστροφήν του εις χείρας του νικητού
+Χουρσήδη, ήγουν της γυναικός και των τέκνων του Μάρκου Μπότσαρη,
+του αδελφού του Κώστα, του Ναστούλη Νταγκλή, του Κώστα Τζαβέλλα,
+του Κίτσου Κωλιοδημήτρη και του προεστώτος της Λεβαδείας Νικολάου
+Νάκου. Πέντε μήνας διήρκεσεν η διαπραγμάτευσις αύτη και
+απεπερατώθη διά της μεσιτείας του μεγάλου αρμοστού των ιονίων
+νήσων τον απρίλιον, καθ' όν έγεινεν η ανταλλαγή, και έλαβε το
+ελληνικόν ταμείον επί λόγω λύτρων δίστηλα 80,000. Η Ελληνική
+κυβέρνησις εξέδωκε διαφόρους νόμους περί εξωτερικού δανείου, περί
+συνεισφορών, περί φορολογιών και περί συνάξεως των αργυρών και
+χρυσών σκευών των μοναστηριών και εκκλησιών εξήρεσε δε μόνον τα
+εις τελετήν των ιερών μυστηρίων και τα χρυσά και αργυρά κοσμήματα
+των εικόνων· αλλ' ολίγον ωφελήθη εξ αιτίας των περιστάσεων ώστε,
+εν ώ αι χρείαι της ήσαν μεγάλαι, οι χρηματικοί της πόροι ήσαν
+πάντοτε μηδαμινοί. Και ταύτα μεν τα περί τούτων.
+
+Ερχόμεθα δε τώρα να ιστορήσωμεν τα της Χίου κατά το ενεστώς έτος·
+και επειδή εφημίζετο δικαίως η νήσος αύτη διά τα φυσικά της κάλλη,
+διά το διοικητικόν σύστημά της και διά την ευτυχή κατάστασίν της,
+προοιμιάζομεν εντεύθεν.
+
+Απέναντι της Ιωνίας, πέντε ήμισυ μίλια απέχουσα του προς νότον
+ακρωτηρίου, του παρά τοις παλαιοίς Αργέννου και παρά τοις
+νεωτέροις Καβομπιάνκα, έχουσα 37 μιλίων μήκος και μέγιστον πλάτος
+24, περίπλουν δε 120, παρατείνεται η Χίος· ο βραχύστομος δε
+πορθμός υπερτετραπλασιάζεται κοιλαινόμενος προς τα έσω, και
+απολήγει προς βορράν παρά τινα νησίδια εις δύο εύπλευστα στόμια
+πλάτος έχοντα το μεν προς την Ιωνίαν πέντε ήμισυ μιλίων το δε προς
+την Χίον ενός και ήμισυ. Τραχεία και βουνώδης είναι εν γένει η
+νήσος, αλλ' έχει και γην εύκαρπον, ευανθή και καλλίδενδρον· το δε
+κλίμα της είναι ευκραές, γλυκύ και υγιεινόν. Πολυάριθμοι και
+πυργοστόλιστοι λεμονώνες, πορτοκαλλώνες, κιτρώνες, και πολυειδή
+αγλόμοροα άλλα φυτά και δένδρα καθωραΐζουν την νήσον και αυτούς
+τους διαπλέοντας γοητεύουν διά της ευθαλείας και ευωδίας. Η πόλις
+κείται κατωφερώς εν τω μέσω της ανατολικής και παραθαλασσίας
+πλευράς της νήσου αντικρύ των Ερυθρών, μιας των δώδεκα ιωνίων
+πόλεων, και αρκτικώτερον του καθ' ημάς Τσεσμέ, και διαιρείται εις
+τρία, την Απλωταριάν, τον Εγκρεμόν και τα Παλαιόκαστρον παράκειται
+και επιθαλάσσιον φρούριον και δεξιά μεν της εισόδου του λιμένος
+της πόλεως και του φρουρίου υψούται πύργος ένοπλος (μπούρτσι),
+αριστερά δε φανός εις οδηγίαν των εισπλεόντων. Η πόλις
+περιελάμβανε κάτοικους 30,000, νοσοκομείον, λωβοκομείον,
+βιβλιοθήκην, τυπογραφείον και μεγαλοπρεπές γυμνάσιον, όπου εφοίτων
+πολλαχόθεν της Ελλάδος νέοι υπό τους κατά καιρόν σοφούς
+διδασκάλους Αδαμάντιον Ρώσιον, Αθανάσιον Πάριον, Δωρόθεον Πρώιον,
+Κωνσταντίνον Βαρδαλάχον, Ιωάννην Τσελεπήν και Νεόφυτον Βάμβαν.
+Είχε δε η νήσος όλη 66 χωρία, εν οις και τα προς νότον 24, τα
+παράγοντα την περίφημον μαστίχην, υπερτέραν, κατά τον Πλίνιον, και
+αυτής της αραβικής και ινδικής· είχε δε και επτά μοναστήρια
+καλογήρων, δύο καλογραιών, και υπέρμεγαν αριθμόν εκκλησιών και
+εκκλησιδίων· συνηριθμούντο δε οι κάτοικοι όλης της νήσου 120,000,
+εν οις 2000 Τούρκοι κατοικούντες την πόλιν εν καιρώ ειρήνης, 70
+Εβραίοι κατοικούντες πάντοτε το φρούριον, και 2000 του δυτικού
+δόγματος κατοικούντες οι μεν την εξοχήν οι δε την πόλιν. Η υπέρ
+πάσαν δε άλλην ακμάζουσα νήσος αύτη επί του αγώνος ήκμαζε και επ'
+αυτών των ομηρικών χρόνων καλουμένη έκτοτε λ ι π α ρ ω τ ά τ η,
+ήτοι πλουσιωτάτη. Πλουσιωτάτη και ευνομωτέρα πάσης άλλης ελληνικής
+πολιτείας μετά την αριστοκρατουμένην Λακεδαίμονα θεωρείται και
+παρά του Θουκυδίδου. Αριστοκρατικόν ήτο το καθ' ημάς ως και το
+αρχαίον πολίτευμά της· αρχαία και πατροπαράδοτος και η φιλεμπορία
+των κατοίκων της ενισχυομένη έτι μάλλον υπό της ολιγοκαρπίας της
+γης.
+
+Έδρευαν εν τη πρωτευούση της νήσου μουτεσελήμης και καδής, αλλ'
+εστέλλοντο εκ Κωνσταντινουπόλεως μόνον σχεδόν διά τον τύπον· οι
+αληθείς κυβερνήται και δικασταί ήσαν οι πέντε δημογέροντες αυτής
+εκλεγόμενοι κατ' έτος και διοικούντες την κοινότητα κατά τον
+ακόλουθον τρόπον.
+
+Την 3 Φεβρουαρίου συνήρχοντο εις τον ναόν του αγίου Φωτίου 40
+περίπου των εγκριτωτέρων, και αφ' ού οι παύοντες δημογέροντες
+ανήγγελλαν ότι επέστη ο καιρός των νέων αρχαιρεσιών και εζήτουν
+δημοσία συγγνώμην άν τινα ελύπησαν, εναπέμεναν αυτοί και 20 εκ των
+άλλοτε χρηματισάντων δημογερόντων, ήτοι 8 εκ της Απλωταριάς, 8 εκ
+του Εγκρεμού, 2 εκ του Παλαιοκάστρου και 2 δυτικοί. Δεκαέξ δελτία,
+όλα εσφραγισμένα, εξ ών τέσσαρα μόνον ήσαν έγγραφα φέροντα την
+λέξιν «μείνε», διενέμοντο τότε παρά των παυόντων δημογερόντων τα
+μεν οκτώ, εν οις και δύο έγγραφα, εις τους Απλωταριώτας ανά έν
+αδιακρίτως, τα δε λοιπά επίσης αδιακρίτως εις τους Εγκρεμιώτας·
+και όσοι μεν ελάμβαναν τα άγραφα, ανεχώρουν ευθύς, οι δε λαβόντες
+τα έγγραφα, ήτοι 2 Απλωταριώται, και 2 Εγκρεμιώται, μετά των 2
+Παλαιοκαστρινών, των 2 δυτικών και των παυόντων δημογερόντων όλοι
+13 έμεναν ως εκλογείς· των θυρών δε κεκλεισμένων, ανεγινώσκοντο
+παρά των παυόντων δημογερόντων εις επήκοον πάντων κατάλογοι
+υποψηφίων, εξ ών ενεκρίνοντο ως δημογέροντες πέντε, ων τα ονόματα
+εγνωστοποιούντο αυθωρεί τω καδή, κατεγράφοντο εν τω κώδηκί του και
+εξεδίδετο το επικυρωτήριον (χοτσέτι)· ηνοίγοντο έπειτα αι θύραι
+του ναού και ανηγορεύοντο οι νέοι δημογέροντες· την δε επαύριον
+εκάλουν οι παύοντες τους νεοψηφίστους εις το δημαρχείον, λεγόμενον
+Μεζάν, και προπορευόμενοι τους συνώδευαν πρώτον εις τας τουρκικάς
+Αρχάς και έπειτα εις τον αρχιερέα· αφ' ού δε τους ευλόγει ο
+αρχιερεύς, επανήρχοντο όλοι εις το δημαρχείον προπορευόμενων των
+νεοψηφίστων και ευφημούντος του λαού, και οι παύοντες δημογέροντες
+έδιδαν λόγον των πράξεων των αυθημερόν.
+
+Μεγάλην ισχύν είχαν, πολλάς τιμάς απελάμβαναν και πολυειδή
+καθήκοντα εξεπλήρουν οι δημογέροντες· συνήρχοντο δε καθ' ημέραν
+εις το δημαρχείον και ήσαν οι προστάται των επί της νήσου
+Χριστιανών από πάσης επηρείας των εν αυτή Τούρκων συστελλομένων
+και φοβουμένων να κακοποιώσι τους Χριστιανούς, διότι διέτριβαν εν
+Κωνσταντινουπόλει αντιπρόσωποι επαγρυπνούντες τα συμφέροντα της
+χριστιανικής κοινότητός των, και δυνάμενοι, δι' ης απελάμβαναν
+παρά τοις κρατούσιν ισχύος επί αδραίς δαπάναις να τιμωρώσι τους μη
+πράως φερομένους προς τους Χριστιανούς της νήσου και μη τα έθιμα
+του τόπου και τους νόμους σεβομένους. Υπερασπίζοντες δε
+τοιουτοτρόπως οι δημογέροντες τους συμπολίτας των ησχολούντο
+σπουδαίως και να εξισάζωσι τας προς αλλήλους διαφοράς αυτών εν
+πνεύματι επιεικείας και δικαιοσύνης κατά τα πατροπαράδοτα έθιμά
+των πηγάζοντα κυρίως από των βυζαντινών νόμων· και τας μεν
+εμπορικάς διαφοράς ανέθεταν εις πέντε ειδικούς δικαστάς λεγομένους
+πρωτομάστορας, τας δε ναυτιλιακάς εις τρεις λεγομένους
+δεπουτάτους· εθεώρουν δε τας λοιπάς οι δημογέροντες αυτοπροσώπως ή
+διώριζαν εκ του προχείρου άλλους εκ των ειδημονεστέρων εις λύσιν
+αυτών· εν πλήρει δε χρήσει ήτο και η αιρετοκρισία. Αλλ' η
+δικτατορική ούτως ειπείν δύναμις αύτη των δημογερόντων εμετριάζετο
+συγκαλουμένων εις σύσκεψιν άλλοτε 40 ή 50, και άλλοτε 15 ή 8 εκ
+των εγκριτωτέρων κατά την φύσιν των πραγμάτων· η απόφασις δε των
+συγκαλουμένων ήτον οριστική. Τόσον δε ακριβώς, απαθώς και εντίμως
+εξεπλήρουν οι δημογέροντες τα καθήκοντά των, ώστε ουδείς ουδέποτε
+ως καταχραστής κατηγορήθη, και πάντες ελάμβαναν επί της λογοδοσίας
+των τας ευχαριστίας του κοινού διά την αξιέπαινον διαχείρισιν της
+δημοτικής Αρχής. Εκτός δε των εν τοις πράγμασι ουδείς των Χίων
+είχεν άδειαν να επισκέπτεται τας τουρκικάς Αρχάς του τόπου.
+
+Η νήσος όλη δεν υπέκειτο εις την δημοτικήν Αρχήν της πόλεως, και
+εκ των 66 χωρίων της τα μεν Μαστιχοχώρια είχαν ιδίαν κυβέρνησιν
+τουρκικήν και δημοτικήν· ιδίαν κυβέρνησιν τουρκικήν και δημοτικήν
+είχαν και 3 άλλα χωρία οφείλοντα να επισκευάζωσι τα υδραγωγεία της
+πόλεως αμισθί και διά τούτο μη φορολογούμενα, ήγουν ο Δαφνώνας, το
+Βασιλιόνικον και αι Καρυαί· τα δε λοιπά είχαν και ταύτα τους
+γέροντας των, αλλ' υπέκειντο εις τας τουρκικάς και χριστιανικάς
+Αρχάς της πόλεως.
+
+Εκτός δε των προς τας τουρκικάς Αρχάς τελών εφορολογούντο οι Χίοι
+ως εφεξής. Δώδεκα ευυπόληπτοι πολίται, εκλεγόμενοι καθ' εξαετίαν
+και οδηγούμενοι υπό τοπικών και ατομικών γνώσεων, έθεταν υπό τινας
+όρους και εν αγνοία παντός άλλου τους φόρους κατά την εκτίμησιν
+της κινητής και ακινήτου περιουσίας εκάστου φροντίζοντες να μη
+βαρύνωσι τον μικρόν λαόν και παρέδιδαν το βιβλίον της φορογραφής
+εσφραγισμένον εις τους δημογέροντας, οίτινες, συμπαραλαμβάνοντες
+και τέσσαρας άλλους των εγκρίτων, εξετίμων τους δώδεκα φοροθέτας.
+Επειδή η νήσος ετρέφετο έξωθεν το πλείστον μέρος του έτους,
+εισήγοντο τα τρόφιμα ατελή· η ατέλεια δε αύτη, η κατ' αναλογίαν
+μικρά συνεισφορά των κατωτέρων τάξεων και η ολοτελής ασυδοσία των
+κατωτάτων εθεωρούντο ως αποζημιώσεις διά την μη εις τα δημοτικά
+συμμέθεξιν αυτών,
+
+Και ούτω μεν οι Χίοι επολιτεύοντο· εις τον συνετόν δε τούτον
+τρόπον του κυβερνάν και κυβερνάσθαι, και εις την προς το
+εμπορεύεσθαι και ξενιτεύεσθαι ροπήν των πολιτών της ωφείλετο η
+ευζωία, η ευνομία και η φιλομάθεια, δι' ας η νήσος αύτη εθεωρείτο
+εν τη Ανατολή ως άλλη νήσος των Μακάρων.
+
+Διηγήθημεν ήδη, ότι η εις ανέγερσιν της Χίου καταπλεύσασα το
+παρελθόν έτος εις του πασά την Βρύσιν υδραϊκή μοίρα ανέπλευσεν εις
+Ύδραν άπρακτος, διότι και η νήσος ευτύχει, και οι φιλέμποροι και
+φιλοβιομήχανοι λαοί σπανίως είναι φιλοπόλεμοι, και η Φιλική
+Εταιρία προσηλύτους εν αυτή, σχεδόν δεν είχε· μετά δε την περί ης
+ο λόγος απόπειραν, οι Τούρκοι εφάνησαν προνοητικώτεροι παρά το
+σύνηθες. Αφ' ού εκράτησαν εν τω φρουρίω τινάς των εγκρίτων της
+πόλεως και τον αρχιερέα, συμπαρέλαβαν μετ' ολίγας ημέρας καί τινας
+των Μαστιχοχωριτών και αφήρεσαν από των κατοίκων όλης της νήσου
+όσα ηύραν παρ' αυτοίς όπλα· γνωστοποιήσαντες δε εις
+Κωνσταντινούπολιν τους εξωτερικούς και εσωτερικούς φόβους των
+εζήτησαν βοήθειαν εις ασφάλειάν των. Επί τη αιτήσει ταύτη
+διεβιβάσθησαν κατ' αρχάς επί της νήσου χίλιοι οπλοφόροι, εν οις
+πολλοί Κρήτες, ατακτούντες καθ' ημέραν, αρπάζοντες και φονεύοντες
+ατιμωρήτως και εν τη πόλει και εν τοις χωρίοις. Διεβιβάσθη μετ'
+ολίγον εις την νήσον προς σωφρονισμόν των ατάκτων τούτων και ως
+φύλαξ πληρεξούσιος της νήσου ο Βεχήτπασας μετά εκατόν
+πυροβολιστών. Μετ' αυτόν διεβιβάσθησαν χίλιοι άλλοι στρατιώται υπό
+τον Ελέζογλουν, ον είδαμεν άλλοτε φιλανθρώπως πολιτευόμενον προς
+τους εν Κουσαντασίω Χριστιανούς, αλλ' ήδη διατελούντα υπό τας
+διαταγάς πασά έχοντος θηρίου καρδίαν, αγγαρεύοντος καθ' ημέραν εις
+επισκευήν του φρουρίου τον χριστιανικόν λαόν, εργοδιωκτούντος και
+καταναγκάζοντος τους εν τοις πράγμασι Χριστιανούς να τρέφωσι τον
+επί της νήσου μαχαιροφόρον όχλον του και να θεραπεύωσι διά
+πλουσίων χορηγιών την άπληστον φιλοχρηματίαν του εις αποτροπήν της
+διαρπαγής, του ανδραποδισμού και της αιματοχυσίας.
+
+Ο Υψηλάντης, καθ' όν καιρόν εστρατοπέδευεν εν Τρικόρφοις, διέταξεν
+εκστρατείαν εις Χίον υπό την οδηγίαν του Λυκούργου Λογοθέτου εν τη
+ιδία αυτού εξουσία κατά την επικρατούσαν τότε τάξιν· αλλά θεωρήσας
+ταύτην βραδύτερον φθοροποιάν ανεκάλεσε την διαταγήν του.
+Εγκατασταθείσης δε της κυβερνήσεως, περιεφέροντο εις την
+αποστατήσασαν Ελλάδα ασήμαντοί τινες Χίοι προσπαθούντες να φέρωσιν
+έξωθεν εις την φιλειρηνικήν πατρίδα των την επανάστασιν εν αγνοία
+και παρά γνώμην των δυνατών πολιτών της· μη εισακουόμενοι δε παρά
+της κυβερνήσεως, ήτις έβλεπεν ότι κατεστρέφετο βεβαίως η νήσος,
+εσκέπτοντο άλλως πως να κατορθώσωσι το σκοπούμενον. Μεταξύ τούτων
+διεκρίνετο Αντώνιος τις Μπουρνιάς εκ Παρπαριάς, χωρίου της Χίου,
+υπηρετήσας άλλοτε παρά τοις Γάλλοις ως λοχαγός.
+
+Διηγούμενοι τα της Σάμου είπαμεν, ότι επί των αντικρύ παραλίων της
+δεν έμειναν Τούρκοι ειμή εν Κουσαντασίω ως έχοντι δυνατόν
+φρούριον. Επειδή συνηθροίζοντο αυτόθι συχνάκις τουρκικά
+στρατεύματα, εσύμφερε να εκλείψη η φωλεά αύτη διά την ασφάλειαν
+και την ησυχίαν της Σάμου· διά τούτο, σκέψεως κοινής γενομένης,
+απεφάσισαν οι Σάμιοι να ετοιμάσωσιν εκστρατείαν εις άλωσιν του
+φρουρίου. Εν ώ δε κατεγίνοντο εις τούτο, μεταβάς ο Μπουρνιάς εις
+Σάμον μετά των ασημάντων συμπατριωτών του επρόβαλε τω αρχηγώ της
+εκστρατείας Λυκούργω ν' αναβάλη το ανά χείρας σχέδιον και
+εκστρατεύση εις Χίον επί λόγω, ότι το μεν φρούριον του
+Κουσαντασίου ήτο δυσάλωτον, το δε της Χίου ευάλωτον, ότι όλοι οι
+Χίοι ήσαν έτοιμοι να κινηθώσιν άμα έβλεπαν τους Σαμίους εν μέσω
+αυτών, και ότι μεγάλαι χρηματικαί ωφέλειαι θα προήρχοντο επ' αγαθώ
+του κοινού εκ της συμπαραλαβής της πλουσίας ταύτης νήσου· τω
+ενεχείρισε δε και γράμμα προτρεπτικόν ενός των επιτρόπων των
+Μαστιχοχωρίων. Προθύμως εδέχθη ο Λυκούργος την πρότασιν ταύτην και
+ανεδέχθη την ταχείαν συμπλήρωσιν της ετοιμαζομένης εκστρατείας εις
+τρισχιλίους, μηδόλως συλλογισθείς ποίον επιχείρημα επεχείρει και
+ποίαν ευθύνην ανελάμβανε κινών εις αποστασίαν πολυάνθρωπον και
+ευδαίμονα τόπον παρά την θέλησιν αυτού του τόπου, άνευ αδείας της
+εθνικής του κυβερνήσεως, στερούμενος της συμπράξεως των ναυτικών
+νήσων, παρά γνώμην του Υψηλάντου, ον και μετά την σύστασιν της
+κυβερνήσεως εθεώρει αρχηγόν του, και καθ' ην ώραν ήρχιζε το έαρ,
+ήτοι ο ακαταλληλότερος καιρός, και ήσαν έτοιμα πολλά τουρκικά
+στρατεύματα εις εκστρατείαν και πολύς στόλος εις έκπλουν και τόσοι
+έγκριτοι Χίοι εν τω φρουρίω ομηρεύοντες (α).
+
+Αφ' ού δε έγειναν τα εν Σάμω ενεργούμενα γνωστά εν
+Κωνσταντινουπόλει, έσπευσεν η Πύλη να ζητήση και παρ' εαυτή εις
+ασφάλειαν της πίστεως των Χίων ομήρους· και εστάλησαν τρεις των
+εγκρίτων, ο Παντελής Ροδοκανάκης, ο Μιχαήλ Σκυλίτσης και ο
+Θεόδωρος Ράλλης, οίτινες φθάσαντες εις Κωνσταντινούπολιν
+εφυλακίσθησαν. Οι δε επί της Χίου Τούρκοι εφύλατταν έκτοτε
+αυστηρότερον τους εν τω φρουρίω, εμποδίζοντές τους να λαλώσιν ως
+άλλοτε μετά των συγγενών των. Έστειλαν δε ο αρχιερεύς και οι
+δημογέροντες κατά διαταγήν του πασά εις μεν τα χωρία της νήσου
+αποστόλους και ιεροκήρυκας, προτρέποντες τους κατοίκους να μείνωσι
+πιστοί εις την Πύλην και ήσυχοι, εις δε την Σάμον εξεταστάς περί
+της θρυλλουμένης εκστρατείας επί παραγγελία να προσπαθήσωσι να την
+εμποδίσωσιν, αν τω όντι ητοιμάζετο.
+
+[Μάρτιος] Την πρώτην εβδομάδα του μαρτίου διεδόθη λόγος εν τη
+πόλει της Χίου ότι 18 Σάμιοι απέβησαν εις Περαμά, χωρίον βορεινόν
+της νήσου. Ο πασάς, δικαίως υποπτεύων ότι οι αποβάντες σκοπόν
+είχαν να υποκινήσωσι τους χωρικούς, έστειλε στρατιώτας εις
+σύλληψίν των, και αποτυχών απήτησε να τους συλλάβη το κοινόν της
+Χίου. Το κοινόν έστειλέ τινας όπου υποψία ήτον ότι εκρύβησαν· αλλ'
+εν ώ κατεγίνοντο εις εύρεσιν αυτών, εφάνησαν την 9 ερχόμενα πολλά
+πλοία.
+
+Επί σκοπώ να μη ταλαιπωρώνται αδιακόπως και απασχολώνται των έργων
+αυτών οι κρατηθέντες εν τω φρουρίω Χίοι, εδιπλασιάσθη ο αριθμός
+αυτών και αλληλοδιεδέχοντο μηνιαίως κατά το ήμισυ, οι μεν
+αναβαίνοντες εις το φρούριον, οι δε καταβαίνοντες εις την πόλιν·
+μόνος ο αρχιερεύς ως μη αντικαταστήσιμος δεν μετετόπει. Αλλ' ο
+πασάς, αφ' ού ήκουσεν ότι ήρχοντο τα περί ων ο λόγος πλοία,
+ανεβίβασεν εις το φρούριον και τους εν τη πόλει εις πλείονα
+ασφάλειάν του και εκράτησε και τους εν αυτώ, ώστε εδιπλασίασε τον
+αριθμόν των υποχειρίων του, όλων 72.
+
+Το πρωί της 10 τα φανέντα την προτεραίαν πλοία ηγκυροβόλησαν κατά
+την αγίαν Ελένην, και μετ' ολίγον έπλευσαν τα πλείστα εις Κοντάρι,
+τινά δε επροχώρησαν αντικρύ των τουρκικών μνημάτων· ήσαν δε όλα 8
+βρίκια και 30 σακολέβαι, και έφεραν ως 2500 οπλοφόρους υπό τον
+Λυκούργον. Ούτοι αποβιβασθέντες προ μεσημβρίας και πεσόντες επί
+τους κατά το παραθαλάσσιον εχθρούς, και τους μεν φονεύσαντες, τους
+δε αιχμαλωτίσαντες, τους δε τρέψαντες εις φυγήν, εισήλθαν εις την
+πόλιν, έκαυσαν το τελωνείον καί τινα τουρκικά καφενεία και
+εξεστέγασαν δύο μολυβδοσκεπή ζαμία. Τόσος δε φόβος κατέλαβε τους
+Τούρκους φρονούντας, ότι οι αποβάντες ήσαν πενταπλάσιοι, ώστε 300
+φυλάσσοντες τον λόφον της Τρουλωτής έφυγαν ιδόντες 50 μόνον των
+αποβάντων εφορμώντας, εγκατέλειψαν και οι άλλοι ανάνδρως τας άλλας
+θέσεις και όλοι εκλείσθησαν εν τω φρουρίω· 40 δε αυτών, μη
+προφθάσαντες να εισέλθωσιν, εκλείσθησαν εντός του Καμένου Πύργου
+καί τινων τουρκικών οικιών και παρεδόθησαν μετ' ολίγον εις τους
+περί τον Λυκούργον· ώστε μετά τρεις ώρας Τούρκοι δεν ήσαν ειμή
+εντός του φρουρίου και του θαλασσοπύργου. Οι δε εν τη πόλει
+Χριστιανοί της ανωτέρας τάξεως, εκπλαγέντες επί τη εισβολή ταύτη,
+αμηχανούντες περί του πρακτέου ως πάντη απαρασκεύαστοι και
+φοβούμενοι μη πάθωσιν οι εν τω φρουρίω πρόκριτοι και συγγενείς
+των, οικούρουν όλην την ημέραν. Επειδή δε ουδείς εφρόντιζε περί
+των αποβάντων, έσπασαν ούτοι τα τροφοπωλεία και τα διήρπασαν·
+διήρπασαν και τας τουρκικάς οικίας. Την εσπέραν της αυτής ημέρας
+ήλθαν εις την πόλιν ολίγοι Μαστιχοχωρίται· την δε επαύριον
+συνέρρευσαν πάμπολλοι χωρικοί, εξ ών οι πλείστοι μη έχοντες όπλα
+ερροπαλοφόρουν· συνηνώθησαν τότε και οι εν τη πόλει, και την γ'
+ώραν μετά μεσημβρίαν εψάλη δοξολογία, και έγεινε δι' όλης της
+πόλεως πάνδημος λιτανεία υπό την σημαίαν της πατρίδος εν μέσω
+ζητωκραυγών, αλαλαγμών, αταξιών, και φόβων. Την αυτήν ημέραν
+εισήλθε και ο Λυκούργος εις την πόλιν και κατέλυσεν εν τη
+μητροπόλει, όπου κατέλυσε και ο μέχρι τούδε υποκινητής του και από
+της σήμερον αντίζηλος του Μπουρνιάς, φέρων επί του σκιαδίου του το
+δημοκρατικόν της Γαλλίας εθνόσημον· ήθελε δε να ήναι ισότιμος, αν
+όχι και ανώτερος του Λυκούργου, ως εντόπιος. Ο δε Λυκούργος
+κατήργησεν αυθημερόν την δημογεροντίαν και εσύστησεν επταμελή
+εφορίαν· έστησε και τρία κανονοστάσια, το μεν επί της Τρουλωτής,
+όθεν εκτυπείτο το φρούριον, τα δε επί του λόφου του Ασωμάτου, και
+το τρίτον επί του αιγιαλού· αλλά τα κανόνια ήσαν τόσον μικρά, ώστε
+ουδεμίαν βλάβην επροξένουν, εν ώ οι εν τω φρουρίω έβλαπταν την
+πόλιν βομβοβολούντες. Επειδή δε ουδεμία ελπίς εφαίνετο ταχείας
+πτώσεως του φρουρίου διά πολιορκίας ως καλώς εφωδιασμένου, η
+εφορία, προβλέπουσα τα μέλλοντα δεινά και εκ της έξωθεν
+επαπειλουμένης αποβάσεως εχθρών, και εκ της εσωτερικής αναρχίας
+και αταξίας, απέστειλέ τινας προς την κυβέρνησιν αιτουμένη την
+συνδρομήν της εις ταχείαν πτώσιν του φρουρίου (β)· μετέφερε δε και
+εκ Ψαρών πολεμεφόδια, και εμίσθωσε και έξ πλοία ψαριανά.
+
+Ο δε Λυκούργος, επηρμένος επί τη επιτυχία της αποβάσεώς του,
+έστειλε προς τον πασάν επιστολήν διά τινος αιχμαλώτου και εζήτει
+την παράδοσιν του φρουρίου επί απειλή εξολοθρεύσεως όλης της
+φρουράς, αν παρήκουε· και επειδή δεν έλαβεν απόκρισιν, εφιλοτιμήθη
+να πραγματοποιήση τας απειλάς του και διέταξε να κόψωσι δένδρα και
+παραχώσωσι την τάφρον του φρουρίου εις άλωσίν του δι' εφόδου· αλλά
+σκεφθείς, ότι ο εχθρός εδύνατο να καύση διά μιας την
+συσσωρευθησομένην εύφλεκτον ύλην ανεκάλεσε την διαταγήν του.
+
+Εν τοσούτω, η αναρχία εκορυφώθη εντός της πόλεως, και οι
+ευκατάστατοι ήρχισαν να φεύγωσιν· ο δε Μπουρνιάς, θέλων να
+εμποδίση την φυγήν των, αντί να αφαιρέση τα αίτια έγραψεν
+απειλητικήν επιστολήν τοις εφόροις (γ) και εφυλάκισε και
+προκρίτους και γυναίκας ετοίμους να φύγωσι.
+
+Γενομένης δε γνωστής εν Κωνσταντινουπόλει της εις Χίον αποβάσεως
+των Σαμίων, ο σουλτάνος διέταξεν ο μεν κατά πάντα έτοιμος στόλος
+να πλεύση ευθύς εκεί, οι δε Ασιάρχαι να καταβιβάσωσι στρατεύματα
+άνευ αναβολής εις Τσεσμέν, και να τα διαβιβάσωσιν εις Χίον υπό την
+προστασίαν του στόλου· ακολουθών δε το σύστημά του να παιδεύη
+αδιαφόρως πταίστας και αθώους διέταξε να συλληφθώσιν οι
+ευρισκόμενοι εν Κωνσταντινουπόλει γνωστοί Χίοι. Συνελήφθησαν έως
+60 όχι ως πταίσται αλλ' ως Χίοι, και άλλοι εξ αυτών εσφάγησαν,
+άλλοι εκρεμάσθησαν· εκρεμάσθησαν και οι τρεις όμηροι μηδέν ουδ'
+αυτοί ουδ' οι παρ' αυτών αντιπροσωπευόμενοι πταίσαντες.
+
+Ουδέποτε προσταγαί του σουλτάνου εξετελέσθησαν τόσον ετοίμως όσον
+αι δοθείσαι περί της εκστρατείας ταύτης. Το μέγα πλήθος αόπλων,
+φιλησύχων και απροστατεύτων Χριστιανών επί της νήσου, ο πολύς
+αυτής πλούτος, τα θέλγητρα των γυναικών της, η ακόρεστος επιθυμία
+της καταστροφής πάσης χριστιανικής πόλεως και η άσβεστος δίψα
+χριστιανικού αίματος ηρήμωσαν διά μιας τα κατοικούμενα υπό Τούρκων
+πλησιόχωρα μέρη· άπειρα πλήθη συνήρχοντο εις Τσεσμέν αναμένοντα
+τον οθωμανικόν στόλον προς ασφαλή εις την νήσον διαβίβασιν· πολλοί
+δερβίσαι αφήκαν τους ευκτηρίους οίκους των, και ακολουθούντες τους
+εκστρατεύοντας εξήπταν τον φανατισμόν των και ηρέθιζαν έτι μάλλον
+την αυτερέθιστον αιμοχαρή καρδίαν των· τινές δε αυτών περιήλθαν
+παρά το σύνηθες εν θρησκευτική πομπή τας οδούς της Σμύρνης προς
+τον σκοπόν τούτον.
+
+Την δε 30, ήτοι την μεγάλην πέμπτην, εφάνη έξωθεν της Χίου ο
+στόλος υπό τον καπητάμπασαν, Καρά - Αλήν, εκ 46 πλοίων, εξ ών 6
+δίκροτα και 9 φρεγάται και κορβέτται, τα δε λοιπά βρίκια, και
+βομβάρδαι· έφερε δε και επτακισχιλίους οπλοφόρους. Φανέντος του
+στόλου, τα προστατεύοντα τον λιμένα ολίγα ψαριανά πλοία έφυγαν· ο
+δε καπητάμπασας εφέρετο κατ' αρχάς προσεκτικώς και ουδέ την
+σημαίαν του ύψωσε, διότι ούτε της πόλεως, ίσως ούτε του φρουρίου
+την κατάστασιν καλώς εγίνωσκεν· αλλ' αρχομένης της νυκτός μαθών
+ότι οι επί της ξηράς Έλληνες εφόνευσαν το πλήρωμα μικρού τινος
+τουρκικού πλοίου πεσόντος εις τα ρηχά πλησίον της γης, ήρχισε να
+κανονοβολή και να βομβοβολή την πόλιν, και εν τη ακμή του
+κανονοβομβολισμού απεβίβασε τους επτακισχιλίους οπλοφόρους.
+Εξήλθαν συγχρόνως και οι εν τω φρουρίω ξιφήρεις, και ώρμησαν οι
+μεν εντεύθεν οι δε εκείθεν επί τους Σαμίους· και ούτοι μεν έφυγαν
+όλοι εκ της πόλεως, οι δε Τούρκοι εισήλθαν, την έκαυσαν, έκαυσαν
+και τα πλησίον της πόλεως χωρία, Βασιλιόνικον και Νεοχώρι, και
+εδόθησαν εις σφαγήν, εις αρπαγήν, και εις αιχμαλωσίαν. Την
+επαύριον εφάνησαν άπειρα πλοιάρια μεταφέροντα Τούρκους εκ της
+αντικρύ ξηράς. Επειδή επί της εισβολής των εχθρών οι πλείστοι των
+εν τη πόλει Χριστιανών απεμακρύνθησαν εις τα ενδότερα της νήσου
+προς αποφυγήν του κινδύνου, πολλοί δε κατέφυγαν εις τα προξενεία,
+δεν εχύθη πολύ αίμα, διότι οι Τούρκοι, αν και τόσον πολλοί, δεν
+επροχώρησαν ευθύς ενδότερον προς καταδίωξιν των Χριστιανών και
+κατεγίνοντο κυρίως λεηλατούντες την πόλιν.
+
+[Απρίλιος] Την δε κυριακήν του Πάσχα (2 απριλίου) εξεστράτευσαν
+κατά του μοναστηρίου του αγίου Μηνά μίαν ήμισυ ώραν μακράν της
+πόλεως. Το μοναστήριον τούτο ήτον ευρύχωρον και περιτετειχισμένον·
+εντός δε του περιτειχίσματος κατέφυγαν 3000 Χίοι ως εις ασφαλές
+μέρος. Οι επελθόντες τοις επρόβαλαν να παραδοθώσιν· αλλ' ούτοι
+ήξευραν ότι θα παρεδίδοντο εις χείρας ληστών, και φονέων, και δεν
+υπήκουσαν, αν και δεν είχαν ελπίδα ευτυχούς αντιστάσεως. Τότε οι
+Τούρκοι, πεσόντες πανταχόθεν επί το περιτείχισμα και σπάσαντες
+αυτό, εισέδυσαν ξιφήρεις μετά τινα αντίστασιν, κατέκαυσαν το
+μοναστήριον, και τους εγκλείστους εκτός ολίγων εξωλόθρευσαν τους
+μεν διά σιδήρου τους δε διά πυρός. Την δε ακόλουθον ημέραν
+εξεστράτευσαν κατά του χωρίου του αγίου Γεωργίου. Εντός αυτού ήσαν
+ικανοί ένοπλοι Σάμιοι, εν οις και ο Λυκούργος, μεταβάντες εκεί επί
+της φυγής των επ' ελπίδι αντιστάσεως· αντέστησαν κατ' αρχάς, αλλ'
+επί τέλους έφυγαν· οι δε Τούρκοι κυριεύσαντες το χωρίον παρέδωκαν
+όλους τους εν αυτώ τους μεν εις σφαγήν τους δε εις αιχμαλωσίαν.
+Γενναίοι εφάνησαν επελθόντων των εχθρών οι Βοντισιανοί, οι
+Ερυθραίοι καί τινες αποχωρήσαντες εις τα χωρία αυτών Σάμιοι, αλλά
+και ούτοι διεσκορπίσθησαν. Μετά τας προσβολάς ταύτας εγκατέλειψαν
+οι περί τον Λυκούργον όλην την νήσον, έπλευσαν εις Ψαρά, και
+εκείθεν επανήλθαν αβλαβείς εις τα ίδια, αφήσαντες τους δυστυχείς
+Χίους εις την γνωστήν απανθρωπίαν εχθρών, ους οι φεύγοντες ώπλισαν
+κατ' αυτών (δ).
+
+Ο δε καπητάμπασας, έχων κατά νουν, ως εκ των έργων εδείχθη, τον
+παντελή αφανισμόν των Χίων, και ζητών μόνον τον συντελεστικώτερον
+τρόπον, εκάλεσε μετά τα συμβάντα ταύτα τους προξένους· και αφ' ού
+τοις εκοινοποίησεν ότι κατά διαταγήν ανωτέραν εχάριζε γενικήν
+αμνηστείαν, τους παρεκάλεσε να περιέλθωσι την νήσον φέροντες τα
+αμνηστήρια, και να προτρέψωσι τους κατοίκους εις υποταγήν. Ο
+πρόξενος της Αυστρίας Στιεπεβίχος, και ο αντιπροσωπεύων τον προ
+ολίγου αποδημήσαντα υποπρόξενον της Γαλλίας Δεγιών,
+συμπαραλαβόντες και δύο εντοπίους Χριστιανούς, ανεδέχθησαν την
+αποστολήν, πιστεύοντες όσα ήκουσαν ειλικρινή· βαστώντες δε κλάδους
+ελαίας διήλθαν τα χωρία φέροντες, εκτός των αμνηστηρίων, και
+γράμματα της αυτής εννοίας προς όλους τους Χίους παρά του
+αρχιερέως και των ομηρευόντων προκρίτων, και εγγυώμενοι και αυτοί
+καλή πίστει την ασφάλειάν των. Οι Χίοι ούτε εις τα αμνηστήρια, ως
+ύπουλα, ούτε εις τα προς αυτούς γράμματα του αρχιερέως και των
+προκρίτων, ως υπό τουρκικήν μάχαιραν γεγραμμένα, επίστευσαν· αλλ'
+επίστευσαν εις την εγγύησιν των προξένων, και παραδώσαντες όσα
+όπλα τοις εναπέμειναν, οι μεν επανήλθαν συν γυναιξί και τέκνοις
+εις την πόλιν και εις τας εξοχάς, οι δε έμειναν ήσυχοι και
+ευπειθείς εν τοις χωρίοις· απέστειλαν και 70 προς τον καπητάμπασαν
+εις έκφρασιν της κοινής ευγνωμοσύνης διά την δοθείσαν αμνηστείαν·
+αλλά πολλοί δυσπιστούντες έφυγαν από της νήσου, ευρεθέντων καλή
+τύχη πολλών πλοιαρίων εν τοις παραλίοις καί τινων πλοίων ψαριανών,
+σταλέντων μετά τον εμφανισμόν του στόλου προς διάσωσιν των επί της
+νήσου περιπλανωμένων Χριστιανών. Οι Τούρκοι, αφ' ού εβεβαιώθησαν
+ότι δεν είχαν τι να φοβηθώσι και βλέποντες ότι οι ταλαίπωροι Χίοι,
+δεχθέντες την αμνηστείαν και πιστεύοντες, ήρχοντο προς αυτούς
+ανύποπτοι, διεσπάρησαν εις την νήσον και ήρχισαν αδεία των αρχηγών
+γενικήν σφαγήν και αιχμαλωσίαν.
+
+Όταν αυτοί οι αρχηγοί προκαλώσιν εις αθεμιτουργίας βάρβαρον και
+φανατικόν στρατόν, εύκολον είναι να συμπεράνη τις τας φρικτάς
+παραφοράς του στρατού. Εύκολον να φαντασθή, αν και δύσκολον να
+περιγράψη τις και τα φρικτά κακά όσα υπέφερεν ο άοπλος της Χίου
+λαός, αφεθείς έκτοτε όλως εις την μαχαιροφόρον χείρα 30,000
+ανθρωπομόρφων θηρίων, πεσόντων εις την νήσον επί σκοπώ να σφάζωσι,
+να λεηλατήσωσι, και να αιχμαλωτίσωσι. Πιστοί, άπιστοι εις τον
+σουλτάνον, όλοι τότε εξίσου εθεωρούντο, και όλοι παρεδίδοντο εις
+σφαγήν ή εις αιχμαλωσίαν· ματαία ήτο πάσα αντίστασις και απώλεια
+πάσα υποταγή· άσυλον οι καταδιωκόμενοι παντού εζήτουν, και άσυλον
+ουδαμού εύρισκαν. Μοναστήρια ανδρών και γυναικών κατεπατήθησαν και
+διηρπάγησαν, και οι εν αυτοίς οι μεν εθανατώθησαν, οι δε
+εδουλαγωγήθησαν· ολόκληρα χωρία, ως ο Αναβατός και τα Θυμιανά,
+κατεστράφησαν· τα δε λοιπά, εκτός των Μαστιχοφόρων των υπό την
+ιδιαιτέραν προστασίαν των σουλτάνων, κατηρημώθησαν· και αυτοί οι
+εν τω νοσοκομείω και λωβοκομείω νοσηλευόμενοι όλοι εξωλοθρεύθησαν·
+ολόκληροι οικογένειαι επετειχίζοντο εντός υπογείων ή κατωγείων
+άσιτοι και άποτοι, και υπό το σκότος της νυκτός υπεξήρχετό τις
+αυτών ριψοκινδύνως εις πορισμόν ολίγης πόσεως και τροφής· ούτε τα
+όρη ή τα σπήλαια, όπου οι πολυπαθείς Χίοι κατέφευγαν, ήσαν ασφαλής
+καταφυγή, ούτε τα παραθαλάσσια, όπου κατέβαιναν, παρείχαν βεβαίαν
+ελπίδα σωτηρίας· πολλάκις ατενίζοντες εις την θάλασσαν εξελάμβαναν
+τους αφρούς των κυμάτων πλοία ερχόμενα εις διάσωσίν των· χιλιάδες
+ανδρών και γυναικών συσσωρευθέντων είς τινα άκραν αντικρύ των
+Ψαρών επ' ελπίδι απόπλου έπεσαν εις χείρας δημίων, και τόσον αίμα
+εχύθη ώστε εκοκκίνισεν η παράκτιος θάλασσα· η μάχαιρα, το
+πυροβόλον, η αγχόνη, το οζώδες ρόπαλον δεν ήρκουν εις χορτασμόν
+των αιμοδίψων· επενόησαν νέον είδος θανάτου οι αλιτήριοι· άναπταν
+τα ενδύματα των τρισαθλίων γυναικών και βασανίζοντές τας
+απανθρώπως, τας έκαιαν· αδυσώπητοι εφάνησαν προς πάσαν φωνήν
+ελέους και κωφοί προς πάσαν φωνήν αιδούς· εγέμισαν τας αγοράς των
+μεγάλων πόλεων αιχμαλώτων ως ποίμνια ελαυνομένων και παρ' ενός
+ανδροκαπήλου εις άλλον μεταπωλουμένων· μετέβαλαν τα λαμπρά της
+πόλεως κτίρια εις σωρούς ερειπίων, την βιβλιοθήκην της εις
+στάκτην, και τους ευανθείς και υγιεινούς αγρούς της εις γην
+δυσωδίας και λοιμικής νόσου. Μόνοι οι του δυτικού δόγματος δεν
+εκακοποιήθησαν, και μόνα τα προξενεία δεν επατήθησαν, και οι εις
+αυτά καταφυγόντες μόνοι των εν τη νήσω απομεινάντων διεσώθησαν,
+αλλά και τούτων οι πλείστοι υπό των διασωσάντων αυτούς
+απεγυμνώθησαν. Του θηριώδους δε τούτου ενόπλου όχλου θηριωδέστεροι
+εδείχθησαν οι αρχηγοί. Την νύκτα της 22 ο καπητάμπασας εκρέμασεν
+επί των καταρτίων των πλοίων ως κακούργους τους υπό αμνηστείαν
+προσελθόντας 70 αθώους χωρικούς· την δε υστεραίαν μετέφερεν εκ του
+φρουρίου και εκρέμασεν επί της ναυαρχίδας 8 των εν αυτώ
+κρατουμένων ομήρων, τους δε λοιπούς εκρέμασεν όλους ο φρούραρχος
+την αυτήν ημέραν επί του Βουνακίου, εν οις και τον σεβάσμιον και
+πεπαιδευμένον αρχιερέα Πλάτωνα, και κόψας και εκδείρας τας κεφαλάς
+των εγέμισεν αχύρων τας δοράς και τας έστειλεν εις
+Κωνσταντινούπολιν προς τον κυριάρχην του ως τρόπαια, τα δε πτώματα
+έρριψεν όλα διά χειρός των Εβραίων εις την θάλασσαν· δεν έπαυαν δε
+οι Τούρκοι επί πολλάς ημέρας φονεύοντες, ανδραποδίζοντες,
+λεηλατούντες, καταστρέφοντες και ανορύττοντες και αυτήν την γην
+εις ανεύρεσιν πραγμάτων. Εκατόν δεκατρείς χιλιάδες ηριθμούντο οι
+καθ' όλην την νήσον Χριστιανοί την 30 μαρτίου· 1800 εναπέμειναν
+τον αύγουστον· εν τω μεταξύ δε τούτω 23,000 εφονεύθησαν, 47000
+κατά το κατάστιχον του τελώνου ηνδραποδίσθησαν, οι δε λοιποί τήδε
+κακείσε κακώς διεσώθησαν (ε). Τοιουτοτρόπως η περίφημος Χίος, η
+νήσος της τρυφής, του πλούτου και της πολυανθρωπίας, έγεινε τόπος
+ερημώσεως και δακρύων· η δε φρικτή καταστροφή της, καταστροφή
+καταστροφών, είναι η τρανωτέρα και αψευδεστέρα απόδειξις της
+μανιώδους θηριωδίας των Τούρκων όχι κατά ενόπλων, ή πολεμίων, ή
+αποστατών, αλλά κατά της χριστιανωσύνης και της ανθρωπότητος.
+
+Αλλ' αν η πολυπαθής αύτη νήσος δεν ωφέλησε τον αγώνα ζώσα, τον
+ωφέλησε πεσούσα, διότι επί τη φρικτή πτώσει της, εξέστη και
+ηγανάκτησεν όλος ο χριστιανικός κόσμος και είδεν οφθαλμοφανώς, ότι
+οι Τούρκοι ώμοσαν την εξολόθρευσιν της ελληνικής φυλής, ότι η
+αμνηστεία των ήτον επιβουλή και η φιλανθρωπία των απάτη, και ότι
+ούτε αυτή η αθωότης, ούτε η προς τον σουλτάνον πίστις ίσχυαν να
+στομώσωσι το ακονισθέν ξίφος των.
+
+Αν και ο κίνδυνος της Χίου ήτο και προ της καταστροφής της
+φανερός, εβράδυναν δι' έλλειψιν πόρων να εκπλεύσωσι τα ελληνικά
+πλοία εις υπεράσπισίν της και ματαίωσιν των περαιτέρω σχεδίων του
+εχθρικού στόλου. Μόλις την 27 ηνώθησαν 56, εν οις και 8 πυρπολικά,
+εν τω λιμένι των Ψαρών· και τα μεν των Σπετσών διετέλουν υπό τον
+Κολανδρούτσον, τα δε των Ψαρών υπό τον Αποστόλη, τα δε της Ύδρας
+υπό τον Μιαούλην υφ' όν διετέλει και όλος ο στόλος. Την 28
+έπλευσεν ο στόλος ούτος προς τον Τσεσμέν, όπου, ως ελέγετο,
+ελλιμένιζεν ο εχθρικός· αλλά μη ευρών αυτόν περιέπλεε την Χίον
+παραλαμβάνων όσους εύρισκε περιπλανωμένους και κρυπτομένους
+δυστυχείς Χίους· εις εύρεσιν δε αυτών και ασφαλή συνοδίαν εις τα
+πλοία απεβιβάσθησαν και ναύται ένοπλοι.
+
+[Μάιος] Την δε 1 μαΐου κατέπλευσεν ο στόλος εις Ψαρά και έμαθεν
+ότι ο τουρκικός επανέπλευσε προ δύο ημερών εις Χίον, όπου ο
+καπητάμπασας, γαυριών επί τοις κατορθώμασί του, ετρύφα περιμένων
+άλλα πλοία εκ Κωνσταντινουπόλεως. Την 10 ήρχιζε το ραμαζάνι.
+Επειδή, διαρκούντος αυτού, οι Τούρκοι συνήθως ησυχάζουν,
+απεφάσισεν ο καπητάμπασας να μη εκπλεύση μέχρι του μπαϊραμίου·
+αλλ' οι αρχηγοί του ελληνικού στόλου, θεωρούντες ότι η επί ματαίω
+παρέλευσις ενός μηνός έβλαπτε, διότι εξηντλούντο οι ολίγοι πόροι
+του, απεφάσισαν να κτυπήσωσιν όσον τάχιον εντός του λιμένος της
+Χίου τον εχθρικόν στόλον. Επί τω σκοπώ τούτω ανήχθη ο ελληνικός
+την 8, αλλά δεν εισέπλευσε την ημέραν εκείνην τον πορθμόν· την δε
+14 επλησίασάν τινα των πλοίων προς τα βόρεια στόμια του πορθμού,
+ηκροβολίσθησαν μετά τινων φρεγατών και κορβεττών, και δύσαντος του
+ηλίου επανέπλευσαν όπου ήσαν τα λοιπά. Την δε εσπέραν της 19
+δεκαπέντε πλοία πολεμικά και τρία πυρπολικά υπό τον Μιαούλην,
+εισέπλευσαν τον πορθμόν διά του προς άρκτον είσπλου, τα δε λοιπά
+έμειναν έξω αποτελούντα γραμμήν αρχομένην από της αρκτικής άκρας
+της Χίου και παρατεινομένην μέχρι των παραλίων της Ασίας· τούτο
+ιδούσα εν καιρώ η επί του στομίου του πορθμού εχθρική προφυλακίς
+έδωκεν είδησιν κανονοβολήσασα, και αμέσως ανήχθη όλος ο τουρκικός
+στόλος, αλλ' εν τόση ταραχή και βία, ώστε πολλά πλοία άφησαν τας
+αγκύρας· αφ' ού δε επλησίασαν οι δύο στόλοι εντός βολής κανονίου,
+τέσσαρα ελληνικά πλοία, τα του Μιαούλη, του Σαχτούρη, του Σκούρτη,
+και του Τσαμαδού, έβαλαν εις το μέσον την εχθρικήν ναυαρχίδα και
+την επολέμουν· επερρίφθη και έν πυρπολικόν, αλλά δεν εκόλλησε.
+Μετά την αποτυχίαν ταύτην εξέπλευσαν τα ελληνικά και κατόπιν αυτών
+και τα τουρκικά διώκοντα τα ελληνικά και δι' όλης της νυκτός
+κανονοβολούντα, αλλ' επί ματαίω· οι στόλοι αντεκανονοβολήθησαν και
+την υστεραίαν εκτός του πορθμού αβλαβώς ως και την προτεραίαν, και
+τα μεν ελληνικά επανήλθαν εις Ψαρά, τα δε τουρκικά εις τον λιμένα
+της Χίου. Εν τοσούτω ήλθε νέα ναυτική δύναμις εκ
+Κωνσταντινουπόλεως προς τον καπητάμπασαν, και ανεμένετο και άλλη
+εξ Αιγύπτου. Οι Έλληνες διελογίζοντο πάντοτε πώς να βλάψωσι τον
+εχθρόν πριν δυναμωθή έτι μάλλον, και άλλον τρόπον δεν είχαν παρά
+την χρήσιν των πυρπολικών.
+
+[Ιούνιος] Την νύκτα προ της ημέρας του μπαϊραμίου, ό εστι την της
+6 Ιουνίου, συνήλθαν επί της τουρκικής ναυαρχίδος πολλοί των
+πλοιάρχων του τουρκικού στόλου εις συνεόρτασιν· σκοτεινή ήτον η
+νυξ εκείνη ούσα η τελευταία της σελήνης, και τα πλοία του στόλου
+εξ αιτίας του έτι επικρατούντος ραμαζανίου ήσαν ολόφωτα·
+διεκρίνοντο δε μεταξύ όλων τα δύο δίκροτα, ήτοι η ναυαρχίς και η
+υποναυαρχίς, διά την πλουσίαν φωτοχυσίαν των. Προ τριών ημερών δύο
+ελληνικά πυρπολικά, το μεν υπό τον Ανδρέαν Πιπίνον Υδραίον, το δε
+υπό τον Κωνσταντίνον Κανάρην Ψαριανόν, απέπλευσαν διά νυκτός εκ
+Ψαρών κατά το αρκτικόν μέρος της Χίου· αλλ' έπεσαν εις τριήμερον
+γαλήνην. Συναπέπλευσαν και τέσσαρα πολεμικά, δύο προς το νότειον
+και δύο προς το βόρειον μέρος του πορθμού επί σκοπώ να παραλάβωσι
+τα πληρώματα των πυρπολικών μετά τον εμπρησμόν αυτών. Την 6 ήρχισε
+να πνέη αρκτικός άνεμος, και προς την δύσιν του ηλίου τα δύο
+πυρπολικά παρέπλεαν υπό ξένην σημαίαν το Καραμπουρνού κρυπτόμενα
+υπό την ξηράν· αφ' ού δε ενύκτωσεν, εισήλθαν ησύχως και ανυπόπτως
+εις τον πορθμόν, διότι εξ αιτίας της εορτής του μπαϊραμίου
+ηγκυροβόλησε και η προφυλακίς, και έπλεαν εν μέσω του εχθρικού
+στόλου· τόσον δε επλησίασαν πρός τινα των πλοίων, ώστε
+ηναγκάσθησαν επί τη κραυγή των σκοπών ν' απομακρυνθώσι και να μη
+φαίνωνται. Μετά δε το μεσονύκτιον επανήλθαν πλησίστια εν μέσω του
+στόλου, και βοηθούμενα υπό της πνεούσης απογείου αύρας έπεσαν
+αίφνης το μεν Ψαριανόν εις την πρώραν της ναυαρχίδας, και
+περιπλεχθέν μετέδωκεν αμέσως τας φλόγας του, το δε υδραϊκόν εις
+την πρώραν της υποναυαρχίδος, όπου εκόλλησεν, αλλ' εξεκόλλησε
+προτού μεταδώση τας φλόγας του, και καιόμενον εκυμαίνετο τήδε
+κακείσε εν μέσω του στόλου ενσπείρον φόβον και ταραχήν. Οι δε
+γενναίοι πλοίαρχοι και ναύται των δύο πυρπολικών, όλοι 43, αφ' ού
+ετελείωσαν το έργον, εμβάντες εις τα εφόλκια, εξήλθαν του πορθμού
+διά του νοτίου στομίου εν μέσω των εχθρών αβλαβείς όλοι,
+διεσώθησαν εις τα εις σωτηρίαν των παραπλέοντα πλοία, και
+καταπλεύσαντες εις Ψαρά έτρεξαν εις την εκκλησίαν συνοδευόμενοι
+υπό του ευφημούντος λαού και εδοξολόγησαν τον θεόν τον ευλογήσαντα
+το κατά των εχθρών τόλμημα· είχαν δε απόφασιν να καώσιν όλοι, αν
+έβλεπαν ότι δεν εδύναντο ν' αποφύγωσι τας χείρας των εχθρών, και
+διά τον σκοπόν τούτον έφεραν εντός των δύο εφολκίων πυρίτιδα.
+Εντός δε της φλογισθείσης ναυαρχίδος ήσαν όχι μόνον Τούρκοι πολλοί
+και σημαντικοί, αλλά και Χριστιανοί αιχμάλωτοι· όλοι δε εκτός
+ολίγων εχάθησαν, διότι ανάψαντα τα κανόνια εμπόδιζαν διά τον
+επικείμενον κίνδυνον τας λέμβους των άλλων πλοίων να πλησιάσωσι.
+Δύο λέμβοι της ναυαρχίδος εβυθίσθησαν αύτανδροι διά το μέγα πλήθος
+των εν αυταίς συσσωρευθέντων. Εμβάντος δε και του καπητάμπασα εις
+την ιδιαιτέραν λέμβον του, επέπεσεν, εν ώ απεμακρύνετο, έν των
+καταρτίων της καιομένης ναυαρχίδος, και την μεν λέμβον εβύθισεν,
+αυτού δε την οσφύν έθλασεν· αλλά πεσόντες κολυμβηταί εις την
+θάλασσαν τον διέσωσαν φερόμενον επί των κυμάτων, και τον
+απεκόμισαν ημιθανή επί της ξηράς, όπου μετ' ολίγον εξεψύχισε.
+Βόσκον δε το πυρ εν τη ναυαρχίδι διεδόθη μετά μίαν σχεδόν ώραν εις
+την πυριτοθήκην· τότε υψώθη ουρανομήκης πύρινος στύλος φωτίζων εν
+μέσω της σκοτεινής εκείνης νυκτός πλατύν και μακρόν ορίζοντα. Την
+ακόλουθον ημέραν έθαψαν προ της μεσημβρίας εν τω φρουρίω τον
+καπητάμπασαν· αλλ' επί της κηδείας εξεμάνησαν εκ νέου οι επί της
+Χίου αιμοχαρείς Τούρκοι, και η θέα ενός καπητάμπασα γενομένου θύμα
+του πυρός των Ελλήνων τοις έδωκε νέαν αφορμήν να κινήσωσιν έως
+δωδεκακισχίλιοι την αυτήν ημέραν της κηδείας προς τα Μαστιχοχώρια,
+τα μη έως τότε παθόντα, επί προφάσει να παιδεύσωσιν όχι τους
+εγχωρίους, αλλά τους εξ άλλων χωρίων εκεί και κυρίως εις το Θολό
+Ποτάμι καταφυγόντας, αν και υπό την σκέπην της αμνηστείας.
+Εφρούρει τα χωρία ταύτα ο καλοκάγαθος Ελέζογλους, όστις, επί σκοπώ
+να τα προφυλάξη, παρέδωκε θέλων και μη τους εις αυτά καταφυγόντας
+κατοίκους των άλλων χωρίων· αλλά δεν εδυνήθη, ως ήλπιζε, διά της
+θυσίας των ολίγων να προφυλάξη τους πολλούς. Αφ' ού δε οι
+αιμοχαρείς παρέλαβαν όσους εζήτησαν και τους έσφαξαν αυθωρεί,
+επάτησαν αυθημερόν και αυτά τα χωρία ξιφήρεις σφάζοντες,
+αιχμαλωτίζοντες και καταστρέφοντες· η καταστροφή δε αύτη
+απετελείωσε την καταστροφήν όλης της νήσου.
+
+Την δε 8 ο τουρκικός στόλος απέπλευσε της Χίου και την 10
+κατέπλευσεν εις Μιτυλήνην. Την αυτήν ημέραν απέπλευσε και ο
+ελληνικός εκ Ψαρών και κατέπλευσε την 10 εις Ερισόν· την δε 15,
+καθ' ην ητοίμαζαν οι Έλληνες δύο πυρπολικά κατά του εχθρικού
+στόλου, μετέπλευσεν ο στόλος ούτος εις Μοσχονήσια και εκείθεν εις
+Τένεδον· ο δε ελληνικός διέπλευσε την 17 τον πορθμόν της Χίου,
+εκανονοβόλησε το φρούριον και αντικανονοβοληθείς προσωρμίσθη την
+ακόλουθον ημέραν έξωθεν των Ψαρών· εκείθεν απέπλευσε την 23 και
+ελλιμένισε την αυτήν ημέραν αντικρύ της Χίου αγνοών τα κινήματα
+του εχθρικού στόλου (ζ). Μαθών δε την 24 τον εις Ελλήσποντον πλουν
+αυτού επανέπλευσεν εις τα ίδια, ευφημούμενος και θαυμαζόμενος διά
+τα κατά του εχθρικού στόλου τολμηρά και ευτυχή του κατορθώματα.
+
+
+
+1822
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΑ'.
+
+
+
+&Περί των κεντρικών Αρχών της Πελοποννήσου και της στερεάς
+Ελλάδος, και των σχέσεων αυτών προς την κυβέρνησιν. — Εκστρατεία
+Υψηλάντου εις Ανατολικήν Ελλάδα. — Ατυχή κινήματα εις άλωσιν
+Ζητουνίου και Πατρατσικίου. — Εκστρατεία Μαυροκορδάτου εις Δυτικήν
+Ελλάδα. — Τα κατά την Κρήτην μετά την εκεί άφιξιν Αφεντούλη μέχρι
+μαΐου, και θάνατος Βαλέστου.&
+
+ΕΙΔΑΜΕΝ, ότι η εν Επιδαύρω συνέλευσις, συστήσασα την εθνικήν
+κυβέρνησιν, διετήρησε τας κεντρικάς Αρχάς, ήγουν την γερουσίαν της
+Πελοποννήσου, την της Δυτικής Ελλάδος και τον Άρειον πάγον της
+Ανατολικής και έβαλε και τας τρεις υπό τας διαταγάς της
+κυβερνήσεως· αλλά κατά τους οργανισμούς αυτών ουδέν εδύνατο η
+κυβέρνησις να ενεργήση εν ταις επαρχίαις ειμή διά των Αρχών
+τούτων.
+
+Η γερουσία της Πελοποννήσου έστησε την έδραν της εν Τριπολιτσά και
+ειργάζετο προθύμως και επιτυχώς· αλλ', αν και ώφειλεν υποταγήν εις
+τας βουλάς της κυβερνήσεως, δεν εβράδυνε ν' αντιτείνη εμποδίσασα
+δι' ικανόν καιρόν και αυτήν την νομοθετηθείσαν είσπραξιν ενός
+γροσίου τον άνθρωπον (το ψυχόγροσον), διότι αι διαταγαί της
+κυβερνήσεως απεστάλησαν κατ' ευθείαν εις τας επαρχίας· εξώκειλε δε
+μετά ταύτα και εις φανεράν αντιπολίτευσιν και αντίπραξιν. Η
+συνέλευσις έσφαλεν αφήσασα κράτη εν κράτει. Δύσκολον δεν ήτο να τα
+καταργήση, διότι ουδείς αντέστη εις όσα εβουλεύθη· αλλ' οι Έλληνες
+δεν είχαν εισέτι διδάσκαλον την πείραν.
+
+Η δε Γερουσία της Δυτικής Ελλάδος, η ευπειθεστέρα των κεντρικών
+Αρχών, είχε την έδραν της εν Μεσολογγίω, και ενήργει εντός της
+περιφερείας της όπως εδύνατο. Ο δε Άρειος πάγος είχε μοναδικόν
+χαρακτήρα· ήτο περιπατητική Αρχή και μετέβαινεν από επαρχίας εις
+επαρχίαν. Επειδή δε αι νήσοι δεν είχαν κεντρικήν Αρχήν, εστάλησαν
+εις οργανισμόν αυτών αρμοσταί. Η δε κυβέρνησις, προθεμένη την καθ'
+όλα τα μέρη της Ελλάδος εισαγωγήν ομοιομόρφου οργανισμού, εξέδωκε
+νόμον, δι' ου διήρει την ελληνικήν χώραν εις επαρχίας, τας
+επαρχίας εις αντεπαρχίας πρώτης και δευτέρας τάξεως, και ταύτας
+εις κοινότητας, ορίζουσα τα καθήκοντα εκάστης υπαλλήλου Αρχής και
+τας προς αλλήλας και προς την κυβέρνησιν σχέσεις των. Πάντα δε
+ταύτα ενηργούντο κοινή γνώμη του βουλευτικού και του
+νομοτελεστικού, διατελούντων εν αρμονία, καθώς εν αρμονία
+διετέλεσαν οι συγκροτούντες ταύτα και κατά την εν Επιδαύρω
+συνέλευσιν. Μόνος ο πρόεδρος του βουλευτικού Υψηλάντης αντεφρόνει,
+αλλά φανερά δεν αντεπολιτεύετο. Η δοθείσα αυτώ πολιτική θέσις ούτε
+αυτόν ευχαρίστει, ούτε την πατρίδα ωφέλει. Ο Υψηλάντης ήτον
+άνθρωπος του πολέμου μάλλον ή της πολιτικής· ήτο γενναιόκαρδος,
+καρτερικός, και ηγαπάτο υπό του στρατιωτικού διά τον πολεμικόν του
+χαρακτήρα· είδε και αυτός, ότι η θέσις, ην κατείχε, δεν ήτον η
+πρέπουσα αυτώ, και επειδή θέατρον του προσεχούς και κινδυνώδους
+πολέμου εφαίνετο η στερεά Ελλάς, επεθύμει να εκστρατεύση εκεί. Οι
+δε αντιπολιτευόμενοι αυτόν νομοτελεσταί καί τινες βουλευταί,
+επιθυμούντες να τον απομακρύνωσι της έδρας της κυβερνήσεως,
+εδείχθησαν επίσης πρόθυμοι· και κατ' αρχάς μεν απεφασίσθη να
+εκστρατεύση εις Δυτικήν Ελλάδα, μετ' ολίγας δε ημέρας εις
+Ανατολικήν· αλλ' ο Άρειος πάγος, ούτινος πολλά μέλη ήρχισαν, ως
+είδαμεν, ν' αντιφέρωνται προς τον Υψηλάντην αφ' ότου είδαν τούτον
+εν Τρικόρφοις, δεν τον ήθελεν όπου ηγεμόνευεν, αλλ' ήθελεν
+εκστρατείαν Πελοποννησίων άνευ αυτού, διότι υπώπτευε μη σχετισθή
+προς ους ο Άρειος πάγος αντεπολιτεύετο· τον υπέβλεπε δε και ως
+δυνάμενον να σφετερισθή την κεντρικήν εξουσίαν· διά τούτο
+αντέτεινεν εις την προς εκείνο το μέρος εκστρατείαν του ανδρός
+τούτου. Το δε νομοτελεστικόν ενέκρινε τους λόγους του Αρείου πάγου
+και επέμενεν εις το να εκστρατεύση ο Υψηλάντης εις Δυτικήν Ελλάδα,
+ως προαπεφασίσθη· αλλ' ενέδωκεν επί τέλους εις την γνώμην του
+βουλευτικού και εις την επιμονήν αυτού του Υψηλάντου, όστις
+ανεχώρησεν εκ Κορίνθου την 20 φεβρουαρίου εις την Ανατολικήν
+Ελλάδα. Εξελέχθη δε αντιπρόεδρος της βουλής ίνα ενεργή τα της
+προεδρίας εν τη απουσία αυτού, ο Χαραλάμπης. Τρισχίλιοι
+Πελοποννήσιοι απεφασίσθη να συνεκστρατεύσωσιν υπό τας διαταγάς
+του, αλλά μόλις 700 εξήλθαν του Ισθμού υπό τον Νικήταν και τον
+Παναγιώτην Ζαφειρόπουλον. Εκστρατεύσας ο Υψηλάντης ύψωσε την
+σημαίαν της Εταιρίας παρά τους νόμους του έθνους, ους παρεδέχθη
+και καθ' ους πρόεδρος της βουλής κατέστη και εις την παρούσαν
+εκστρατείαν απεστάλη. Η πράξις αύτη, μεμπτή και ασυντελής προς
+τους σκοπούς του, έδωκε δικαίαν αφορμήν να είπη και να γράψη ο
+Άρειος πάγος τα μύρια κατ' αυτού ως ανατροπέως των καθεστώτων. Η
+κυβέρνησις έδειξε πατριωτισμόν και φρόνησιν περιορισθείσα κατά την
+κρίσιμον εκείνην ώραν εις το να τον επιπλήξη και συμβουλεύση τα
+δέοντα. Ο Υψηλάντης εδέχθη την εθνικήν σημαίαν αντί της άλλης·
+αλλά μόλις επάτησε την γην της Ανατολικής Ελλάδος και έδωκε νέαν
+αιτίαν διενέξεων· έστειλε κατ' ευθείαν διαταγάς προς τους εφόρους
+των επαρχιών, οφείλων κατά τον ενυπάρχοντα οργανισμόν ν'
+αναφέρεται εις τον Άρειον πάγον. Νέα και δίκαια παράπονα απεύθυνεν
+εις την κυβέρνησιν ο Άρειος πάγος κατ' αυτού. Η κυβέρνησις έγραψε
+τοις αντιφερομένοις να συμβιβασθώσιν έστειλε και τον Γρηγόριον
+Κωνσταντάν, όστις τους καθησύχασεν, αλλά δεν τους εφιλίωσεν.
+
+[Μάρτιος] Λήγοντος δε του μαρτίου συνήχθησαν εις πολεμικόν
+συμβούλιον οι σημαντικώτεροι οπλαρχηγοί υπό την προεδρίαν του
+Υψηλάντου εις Πράλον επί των ορίων της Δωρίδος, όπου προθέμενοι να
+ενισχύσωσι την επανάστασιν κατά τας αρκτικωτέρας επαρχίας,
+εσχεδίασαν τρεις συγχρόνους εκστρατείας, την μεν εις Πατρατσίκι,
+την δε εις Ζητούνι, την δε προς διακοπήν πάσης συγκοινωνίας των
+κατεχόντων το Πατρατσίκι και το Ζητούνι εχθρών εβουλεύθησαν δε, ο
+μεν Οδυσσεύς, ο Δυοβουνιώτης, ο Νικήτας και ο Ζαφειρόπουλος,
+έχοντες 3000, να περάσωσιν εις την αγίαν Μαρίναν, την εν τω
+Μαλιακώ κόλπω, και να προχωρήσωσιν εκείθεν εις άλωσιν του φρουρίου
+του Ζητουνίου, ο δε Μήτσος Κοντογιάννης, ο Σκαλτσάς και τα
+επαρχιακά σώματα των Κραββάρων, του Καρπενησίου και του Αποκούρου,
+όλοι 2500, να κτυπήσωσι το Πατρατσίκι· ο δε Νάκος Πανουργιάς μετά
+1500 να τοποθετηθή εν Κομποτάδαις. Απεφασίσθη δε το διά την αγίαν
+Μαρίναν στράτευμα να διαπλεύση τον κόλπον την εσπέραν της μεγάλης
+πέμπτης, την δε μεγάλην παρασκευήν να επιπέση. Το σχέδιον τούτο
+υπεγράφη την 26 υπό των παρευρεθέντων εν τω πολεμικώ συμβουλίω·
+αλλ', αντί της νυκτός της μεγάλης πέμπτης, τα στρατεύματα
+διέπλευσαν τον κόλπον την νύκτα της μεγάλης παρασκευής·
+
+[Απρίλιος] το πρωί δε του μεγάλου σαββάτου, ήτοι την 1 απριλίου, ο
+μεν Δυοβουνιώτης και ο Νικήτας απέβησαν εις Αχινόν, ίνα μεταβώσι
+διά ξηράς εις Στηλίδαν, ο δε Οδυσσεύς εις αγίαν Μαρίναν.
+Προχωρούντες δε υπό τον Δυοβουνιώτην και Νικήταν προς την
+Στηλίδαν, απήντησαν τους εκεί Τούρκους επερχομένους· και εν
+πρώτοις μεν ωπισθοδρόμησαν διωκόμενοι, έπειτα δε εφορμήσαντες τους
+έτρεψαν, εμβήκαν εις Στηλίδαν, εσκότωσαν και επλήγωσαν υπέρ τους
+50 και έκαυσαν καί τινας οικίας. Ήλθαν μετ' ολίγον άλλοι Τούρκοι
+εκ Ζητουνίου επιβοηθοί, αλλά και ούτοι έπαθαν και απεκρούσθησαν·
+διεκρίθησαν δε εν ταις συμπλοκαίς ταύταις οι Πελοποννήσιοι διά την
+ευτολμίαν των· την δε επελθούσαν νύκτα εγκατέλειψαν οι Έλληνες την
+Στηλίδαν και καταβάντες εις τον αιγιαλόν μετέβησαν εις αγίαν
+Μαρίναν, όπου συνηνώθησαν μετά των υπό τον Οδυσσέα. Οι Τούρκοι
+ήλθαν και εκεί την αυτήν ημέραν κατά των συνηνωμένων Ελλήνων
+συνηνωμένοι και αυτοί και επολέμησαν. Αλλ', εν ώ εκινήθησαν οι
+προς τούτο το μέρος, δεν εκινήθησαν την αυτήν ημέραν και οι προς
+τα άλλα μέρη, ως προεσχεδιάσθη, αναμένοντες τον Μήτσον
+Κοντογιάννην· τούτου δε μη φαινομένου, εξεστράτευσεν ο εν
+Κομποτάδαις Πανουργιάς μετά των υπ' αυτόν ενήμερα του Πάσχα, ήτοι
+την 2, εις Πατρατσίκι· συνεξεστράτευσαν και ο Σκαλτσάς και ο
+Σαφάκας, οι κατέχοντες το επάνω μέρος της πόλεως· ήλθεν εν τούτοις
+και ο Κοντογιάννης και ούτως επάτησαν την πόλιν πολεμούντες και
+πολεμούμενοι. Εφονεύθησαν 11 Έλληνες και επληγώθησαν 3·
+εφονεύθησαν και πλειότεροι Τούρκοι· όλαι δε αι οικίαι των
+Μπογομύλων και πολλαί της πόλεως εκάησαν. Έξ ημέρας διέμειναν οι
+Έλληνες εν τη πόλει, την δε εβδόμην ανεχώρησαν μη κατορθώσαντες
+τον σκοπόν δι' ον εισέβαλαν.
+
+Δεκατριήμεροι διήρκεσαν αι κατά την αγίαν Μαρίναν συμπλοκαί και η
+εκστρατεία μετήλλαξεν έκτοτε μορφήν· σχεδιασθείσα παρά των Ελλήνων
+επιθετική, κατήντησεν, εξ αιτίας των εγκαίρως επελθόντων
+πολυαρίθμων εχθρών, αμυντική· διότι οι Τούρκοι δεν άφησαν τους
+Έλληνας να προχωρήσωσιν, αλλά κατέλαβαν το υπερκείμενον της αγίας
+Μαρίνας χωρίον, Αυλάκι, και στήσαντες εκεί 4 κανόνια τους έβλαπταν
+μεγάλως. Οι Έλληνες είδαν, ότι αδιατήρητος ήτον η θέσις των εν όσω
+οι Τούρκοι κατείχαν το Αυλάκι· και επειδή επάναγκες ήτον ή να τους
+αποδιώξωσιν ή ν' αναχωρήσωσιν, απεφάσισαν να επιπέσωσι την νύκτα.
+Ελθούσης δε της ώρας, ο μεν Δυοβουνιώτης και ο Νικήτας εκίνησαν· ο
+δε Οδυσσεύς, αν και σύμφωνος προ του κινήματος, μετέβαλε γνώμην
+την στιγμήν εκείνην θεωρήσας την τροπήν των Ελλήνων βεβαίαν. Την
+γνώμην ταύτην του Οδυσσέως παρεδέχθησαν και ο Δυοβουνιώτης και ο
+Νικήτας, κοινοποιηθείσαν αυτοίς αφ' ού εκίνησαν, και επανήλθαν και
+ούτοι εις το στρατόπεδον. Επειδή δε το σκοπούμενον δεν
+επραγματοποιήθη, δεν έμεινεν εις σωτηρίαν του ελληνικού
+στρατοπέδου ειμή η αποχώρησις. Ήσαν εν τω λιμένι τα διαβιβάσαντα
+το στράτευμα διάφορα πλοία· εν δε τω του Βισβίζη, αρχηγού του
+στολίσκου, ήσαν ο αντιπρόεδρος του Αρείου πάγου, εδρεύοντος τότε
+εν Λιθάδα, χωρίω της Ευβοίας, και ο Αρειοπαγίτης Δρόσος Μανσόλας,
+μεταβάντες εκεί εις εποπτείαν των πράξεων των πολεμούντων και εις
+προμήθειαν των αναγκαίων. Οι οπλαρχηγοί ανήγγειλαν αυτοίς την
+απόφασιν της αποχωρήσεως και τους παρεκάλεσαν να διατάξωσι την διά
+των πλοίων αντίπεραν του κόλπου διαβίβασίν των· αλλ' η παράκλησις
+δεν εισηκούσθη, διότι οι Αρειοπαγίται εφρόνουν ότι αναγκαίον ήτο
+το στράτευμα να ενδιαμείνη. Τότε ο Οδυσσεύς, παραλαβών τον
+Νικήταν, υπήγεν εις το πλοίον όπου οι Αρειοπαγίται προς
+δικαιολογίαν της μελετωμένης αποχωρήσεως· αλλ' ουδ' αυτών οι λόγοι
+ίσχυσαν. Η εκστρατεία αύτη, χάρις εις τον ακάματον ζήλον του
+Αρείου πάγου, του πολλαχόθεν επ' ωφελεία της πατρίδος
+αργυρολογήσαντος, ήτο πολυέξοδος, διότι εις χρήσιν αυτής
+εμισθώθησαν 30 πλοία και επρομηθεύθησαν και όλα τα αναγκαία εν
+αφθονία· διά τούτο πικρόν εφαίνετο τοις Αρειοπαγίταις, και πικρόν
+τω όντι ήτον, όλοι οι αγώνες και όλη η μεγάλη δαπάνη της
+εκστρατείας ν' αποβώσιν εις μάτην. Οι επί του πλοίου Αρειοπαγίται
+ωμολόγουν και ούτοι, ότι ελπίς αλώσεως του φρουρίου του Ζητουνίου,
+δι' ην εγένετο κυρίως η εκστρατεία, δεν ήτον, αλλ' ήθελαν το
+στρατόπεδον να διατηρήση, ην κατείχε θέσιν εις αναθάρρησιν των
+κατά την Μακεδονίαν και τον Όλυμπον Χριστιανών ακουόντων ότι επί
+της θέσεως εκείνης ήτο στρατόπεδον. Ο σκοπός ήτον αναμφιβόλως
+κοινωφελής, αλλά δεν ήτο κατορθωτός· και ο Οδυσσεύς επέμενεν
+ευλόγως εν ονόματι και των άλλων οπλαρχηγών εις την εκτέλεσιν ων
+εβουλεύθησαν. Εν τούτοις έπεσαν εις σφοδράν λογομαχίαν, και ο
+Οδυσσεύς όλως εξημμένος εξεστόμισεν απρεπείς λόγους κατά του
+αγώνος· οι λόγοι ούτοι, ρηθέντες εις επήκοον πολλών των εν τω
+πλοίω, αν και λόγοι θυμού, εξαγρίωσαν το πλήρωμα όλον κατά του
+Οδυσσέως ως επιβούλου και προδότου, και μόλις το καθησύχασαν αι
+πατριωτικαί νουθεσίαι του αντιπροέδρου του Αρείου Πάγου.
+Διαρκούσης δε της λογομαχίας, ήρχισεν επί της ξηράς τουφεκισμός
+μεταξύ Τούρκων και Ελλήνων· τότε αφήσαντες τας έριδας οι εν τω
+πλοίω ανέβησαν όλοι επί του καταστρώματος εις βοήθειαν των επί της
+ξηράς μαχομένων αδελφών· παρατηρήσαντες δε σωρόν εχθρών πεζών επί
+τινος υψώματος εντός βολής κανονίου και ένα χρυσοστόλιστον άνδρα
+καθήμενον επί αργυροστολίστου ίππου έμπροσθεν αυτών, βαστώντα
+ρόπαλον εν τη δεξιά και παρακελεύοντα τους πεζούς εις μάχην,
+εκανονοβόλησαν εις τον σωρόν και φονεύσαντες και πληγώσαντές τινας
+έρριψαν κατά γης και τον άγνωστον τούτον αναβάτην. Μετά την πτώσιν
+αυτού έπαυσεν η μάχη, και οι εχθροί άραντες τον νεκρόν ανεχώρησαν·
+ήτο δε ούτος, ως έγεινε γνωστόν μετά ταύτα, ο αρχηγός του εχθρικού
+εκείνου στρατού. Εν τοσούτω συγκατετέθησαν οι Αρειοπαγίται,
+εκόντες άκοντες, εις την πρότασιν του Οδυσσέως, και νυκτός
+γενομένης επέβη το στράτευμα εις τα πλοία και διεβιβάσθη αντικρύ
+καύσαν τον εν τω χωρίω λαμπρόν πύργον του Χαλήλμπεη. Τοιουτοτρόπως
+τα κατά την αγίαν Μαρίναν πολεμικά κινήματα λαβόντα αρχήν την 1
+απριλίου παρετάθησαν μέχρι της 15, καθ' ό διάστημα εφονεύθησαν 50
+Έλληνες και επληγώθησαν 90, οίτινες μετεκομίσθησαν επί θεραπεία
+εις Εύβοιαν, όπου απέθαναν εξ αυτών 15· πλειότεροι δε ήσαν οι
+φονευθέντες και πληγωθέντες Τούρκοι ως εφορμώντες απροφύλακτοι.
+
+Μετά δε την αποχώρησιν οι αποτυχόντες εν Πατρατσικίω έπεσαν πάλιν
+εις την πόλιν εκείνην ενωθέντος και του Νικήτα, και κατέλαβαν και
+έκαυσαν μέρος αυτής· αλλ' ηναγκάσθησαν πάλιν ν' απομακρυνθώσιν
+ηνδραγάθησαν δε και εφονεύθησαν ο κόμης Κουέλενος, Δανός και ο
+Εϋνέμανος, Πρώσσος. Τοιουτρόπως εματαιώθησαν αι εκστρατείαι αύται.
+
+Εν τούτοις, μετά την έξοδον του Υψηλάντου, η εν Κορίνθω κυβέρνησις
+κατεγίνετο αδιακόπως στρατολογούσα εν Πελοποννήσου, διά την
+στερεάν Ελλάδα.
+
+Επί της πτώσεως της Κορίνθου το τακτικόν ήτον εν τω διαλύεσθαι δι'
+έλλειψιν των αναγκαίων και διά την αποχώρησιν του αξίου αρχηγού
+του Βαλέστου σκοπεύοντος να μεταβή εις Κρήτην. Η κυβέρνησις,
+αισθανομένη την μεγάλην ωφέλειαν του σώματος τούτου, εφρόντισε
+συστηθείσα να το διατηρήση και αυξήση, και εξέδωκε νόμον
+κανονίζοντα τον οργανισμόν του και τα εις διατήρησιν και αύξησίν
+του· αναδείξασα δε αρχηγόν του τον φιλέλληνα Ιταλόν Ταρέλλαν,
+αξιόλογον άνδρα διά τας στρατιωτικάς του γνώσεις, την φρόνησίν του
+και την ανδρίαν του, διέταξε να ήναι δεκτοί και ξένοι αξιωματικοί
+και στρατιώται· επειδή δε συνήλθαν πολλαχόθεν πολλοί φιλέλληνες
+αξιωματικοί, και δεν εύρισκαν τόπον παρά τω στρατώ η κυβέρνησις
+εξέδωκεν άλλον νόμον, δι' ου όλοι ούτοι, οι μεν ως αξιωματικοί, οι
+δε ως απλοί στρατιώται, εσύστησαν ίδιον τάγμα ονομασθέν «τάγμα των
+φιλελλήνων» . Επρώτευε τούτο όλων των στρατιωτικών σωμάτων, και
+προς τιμήν αυτού εδέχθη ο πρόεδρος του νομοτελεστικού τον βαθμόν
+του επιτίμου συνταγματάρχου του· ετέθη δε υπό τον κατά την επί το
+Ναύπλιον έφοδον διακριθέντα διά την ευτολμίαν του Ιταλόν Δανίαν,
+συνταγματάρχην αναδειχθέντα. Διέταξεν η κυβέρνησις και
+στρατολογίαν κατά πάσαν επαρχίαν της Πελοπονήσου εις αύξησιν του
+τακτικού. Εν ώ δε ησχολείτο περί τα τοιαύτα, ήλθε πρεσβεία της
+Δυτικής Ελλάδος αιτούσα να μεταβή εκεί ως πολιτικός και πολεμικός
+αρχηγός ο πρόεδρος του νομοτελεστικού, Μαυροκορδάτος, ο ελκύσας,
+ως προείπαμεν, επί της εκεί διατριβής του την αγάπην και την
+υπόληψιν των Δυτικοελλαδιτών και διορισθείς παμψηφεί πρόεδρος της
+Γερουσίας των επί της διά των ενεργειών αυτού συστάσεώς της.
+
+[Μάιος] Η πρεσβεία εισηκούσθη, και εξεδόθη ψήφισμα την 11 μαΐου,
+δι' ου εδίδετο άδεια τω Μαυροκορδάτω διμήνου απουσίας, ίνα μεταβή
+εις Δυτικήν, χρείας δε τυχούσης και εις Ανατολικήν Ελλάδα, και τω
+ενεπιστεύετο η γενική διεύθυνσις των πολιτικών και πολεμικών
+πραγμάτων του μέρους εκείνου. Απεφασίσθη δε και πολλά στρατεύματα
+να συνεκστρατεύσωσι και ναυτική δύναμις να συνεκπλεύση εις
+μεταβίβασιν στρατευμάτων από τόπου εις τόπον και εις υποστήριξιν
+των επί της ξηράς πολεμικών κινημάτων. Την 17 ανεχώρησεν ο
+πρόεδρος εκ Κορίνθου και την 23 έφθασεν εις Μεσολόγγι· αλλά δεν
+είχεν ειμή 400 τακτικούς, 120 φιλέλληνας, άλλους τόσους
+Επταννησίους υπό τον Σπύρον Πανάν, και 400 Πελοποννησίους υπό τον
+Γιατράκον, Δηληγιάννην και Κυριακούλην. Συνηκολούθησε δε μετά 180
+και ο Μάρκος Μπότσαρης, μεταβάς προ ολίγου εις Κόρινθον, ίνα
+επικαλεσθή την αντίληψιν της κυβερνήσεως υπέρ της κινδυνευούσης
+πατρίδος του, και φροντίση και περί της απελευθερώσεως των παρά τω
+Χουρσήδη συγγενών του. Είχε μεταβή εις την Δυτικήν Ελλάδα την 12
+μαρτίου και ο Γενναίος μετά 250 πεμφθείς παρά του πατρός του επί
+της εις Πάτρας εκστρατείας του κατ' αίτησιν των Δυτικοελλαδιτών
+αποστειλάντων προς αυτόν περί τούτου πρεσβευτήν τον πρώην
+αρχιεπίσκοπον Άρτης Πορφύριον ώστε όλη η μεταβάσα από της
+Πελοποννήσου εις την Δυτικήν Ελλάδα δύναμις, τακτική και μη,
+συνηριθμείτο εις 1500. Είχαν δε καταπλεύσει την 8 μαΐου εις
+Μεσολόγγι και 8 ελληνικά πλοία.
+
+Η άφιξις του Μαυροκορδάτου εις την Δυτικήν Ελλάδα δεν ωμοίαζε την
+του Υψηλάντου εις την Ανατολικήν, διότι προς τούτον αντέπραττε
+παρρησία ο Άρειος πάγος και αντεφέρετο ευσχήμως και η κυβέρνησις·
+τον δε Μαυροκορδάτον υπήκουεν η γερουσία, και τω έδιδε προθύμως
+χείρα βοηθείας και η κυβέρνησις· διά τούτο, εν ώ ανυπέρβλητοι
+δυσκολίαι παρενέπεσαν εις την πρόοδον των κινημάτων του Υψηλάντου,
+ουδεμία τοιαύτη εδυσκόλευσε την ευόδωσιν της αποστολής του
+Μαυροκορδάτου.
+
+Και ταύτα μεν τα κατά την Δυτικήν Ελλάδα τω καιρώ εκείνω.
+
+Διηγούμενοι δε τα κατά την Κρήτην είπαμεν ότι ο Αφεντούλης,
+αντιπρόσωπος του Υψηλάντου, έφθασεν εις Λουτρόν λήγοντος του
+οκτωβρίου· ηύρε δε τα πράγματα έχοντα ούτως. Η επανάστασις δεν
+είχεν εισέτι εξαπλωθή καθ' όλην την νήσον· εξετείνετο μόνον από
+της δυτικής εσχατιάς μέχρι της Ρεθύμνης. Δισχίλιοι τετρακόσιοι
+Κρήτες υπό τον Δασκαλάκην, Αναγνώστην Παναγιώτου, Πρωτοπαπαδάκην
+και Σήφακαν παρεφύλατταν τα Χανιά, τα στενά Σελίνου και Κισάμου,
+και τα προς την Σούδαν μέρη· τρισχίλιοι δε υπό τον Ρούσον και
+άλλους οπλαρχηγούς κατείχαν τας διόδους του πασαλικίου της
+Ρεθύμνης, εξαιρουμένης της παραθαλασσίου της από Ρεθύμνης εις το
+Μεγάλον Κάστρον αγούσης· ενέδρευε και ο Μελιδόνης παρά τους
+πρόποδας της Ίδης (Ψηλορίτου) μετά χιλίων· ώστε όλη η ένοπλος
+δύναμις των Κρητών εκείναις ταις ημέραις ήτον εξακισχίλιοι και
+πεντακόσιοι. Τετραπλάσιοι ήσαν οι οπλοφορούντες Τούρκοι και
+κατείχαν πολλά οχυρά μέρη και τας τρεις περιτετειχισμένας πόλεις,
+τα Χανιά, την Ρεθύμνην και το Μεγάλον Κάστρον· μη πολιορκούμενοι
+δε διά θαλάσσης ειμή εκ διαλειμμάτων υπό τινων πλοίων της Κάσσου,
+δεν έπασχαν έλλειψιν των αναγκαίων, κατετήκοντο όμως υπό της πρό
+τινος καιρού αναφανείσης εν μέσω αυτών και διαρκούσης πανώλους.
+
+[Δεκέμβριος] Αρχομένου δε του δεκεμβρίου, 1500 υπό τον Δασκαλάκην
+και Αναγνώστην Παναγιώτου επάτησαν την επαρχίαν Σελίνου,
+εκυρίευσαν χωρία και ηνάγκασαν τους τήδε κακείσε επαρχιώτας
+Τούρκους να συγκεντρωθώσιν εις τους πύργους της πρωτευούσης των.
+Τινές τούτων κατέλαβαν ως προφυλακτήριον αυτής και το παρακείμενον
+χωρίον, Σταυρόν, όπου οι Χριστιανοί τους απέκλεισαν, και
+στερουμένους τροφών θα τους ηχμαλώτευαν μετά τινας ημέρας· αλλ' ο
+Δασκαλάκης μηδεμίαν ανεχόμενος αναβολήν εκάλεσε τους στρατιώτας
+του εις έφοδον προκινδυνεύων αυτός και αριστεύων· αλλ'
+ετουφεκοβολήθη θανατηφόρως ένδοθέν τινος οικίας καταλιπών αγαθήν
+μνήμην των υπέρ πατρίδος λαμπρών άθλων του και της γλυκείας
+συμπεριφοράς του, δι' ην επωνομάζετο Τ σ ε λ ε π ή ς. Τούτου
+αποθανόντος, εγκατέλειψαν τας θέσεις των οι συναγωνισταί του·
+διεδέχθη δε την αρχηγίαν του κατά την Μάλαξαν ο Σήφακας.
+Συγκρούσεις εγένοντο την 20 και έξωθεν των Χανιών, επανελήφθησαν
+δε σφοδρότερον και την 24, καθ' ας ηττήθησαν οι εχθροί και
+εφονεύθησαν κατά την τελευταίαν 35, και πλειότεροι επληγώθησαν·
+ηττηθέντες δε εξεθύμαναν κατά των εν τω φρουρίω Χριστιανών,
+φονεύσαντες 25 χωρικούς εισκομίσαντας έξωθεν ανυπόπτως έλαιον εις
+χρήσιν των κυρίων αυτών. Την δε 23 ιανουαρίου συνήφθη πεισματώδης
+μάχη έξωθεν της Ρεθύμνης, καθ' ην έτρεψαν και εκεί οι Έλληνες τους
+εχθρούς, παρευρεθέντος και του Μελιδόνη και αριστεύσαντος. Άλλη
+μάχη, επίσης πεισματώδης και ευτυχής, παρηκολούθησεν υπό τον
+Δεληγιαννάκην. Την δε 5 φεβρουαρίου ετοποθετήθησαν οι Έλληνες
+πλησιέστερον των δύο φρουρίων και απέκρουσαν τους επί μεταβάσει
+εις Ρεθύμνην δις εξελθόντας των Χανιών υπό την οδηγίαν αυτού του
+πασά. Τας επανειλημμένας δε ταύτας αποτυχίας των εχθρών διεδέχθη
+απείθεια και αναρχία εντός των Χανιών, και η φρουρά απέκλεισε τον
+πασάν εν τω παλατίω του και τον ηνάγκασε να πληρώση μέρος των
+μισθών της.
+
+[Μάρτιος] Αρχομένου δε του μαρτίου, έκοψαν εκ δευτέρου οι
+Χριστιανοί το πρό τινων ημερών επιδιορθωθέν υδραγωγείον και
+απώθησαν 1200, εξελθόντας μετ' ολίγον, σκοτώσαντες 30.
+
+Αλλ' όσον ευτύχουν τα κινήματα των έμπροσθεν των Χανιών και της
+Ρεθύμνης Ελλήνων, τόσον εδυστύχουν τα των προς τους πρόποδας της
+Ίδης. Οι Καστρινοί Τούρκοι ήσαν πολυαριθμότεροι των εν τοις άλλοις
+φρουρίοις· οι δε αντίπαλοι των ολιγαριθμότεροι των έμπροσθεν των
+Χανιών και της Ρεθύμνης, και διά τούτο δεν εδυνήθησαν να
+διατηρήσωσι μέχρι πολλού την θέσιν των, και οι Καστρινοί
+εξελθόντες εστρατοπέδευσαν ανενόχλητοι εν Φουρφουρά, χωρίω της
+επαρχίας Αμαρίου, κατά τας δυτικάς υπωρείας της Ίδης. Προσήλθαν
+καί τινες άλλοθεν· συνηριθμούντο δε ως 4000 σκοπόν έχοντες να
+πατήσωσιν όλα τα γειτνιάζοντα ελεύθερα μέρη. Εις αντίκρουσιν δε
+αυτών μετεστρατοπέδευσαν εις τα χωρία της αυτής επαρχίας,
+Μοναστηράκι, Μέρωνα και Άμαρι, οι πλείστοι των παρά την Ρεθύμνην
+και οι εν ταις υπωρείαις της Ίδης, όλοι υπό την γενικήν αρχηγίαν
+του Ρούσου.
+
+Την δεκάτην του μηνός επέρασαν οι Τούρκοι παμπληθεί τον μεταξύ των
+δύο στρατοπέδων ποταμόν, ώρμησαν επί τους Έλληνας και τους
+επολέμησαν επί σκοπώ να τους διασκορπήσωσιν, αλλ' απέτυχαν και
+ελθούσης της εσπέρας ανεστρατοπέδευσαν βλαφθέντες μάλλον ή
+βλάψαντες. Διετήρουν τας τροφάς και αποσκευάς των εν τω χωρίω της
+αυτής επαρχίας, Βαθυακώ, εντός του ζαμίου υπό φρουράν. Την τρίτην
+νύκτα μετά την μάχην ο Μελιδόνης καί τινες τολμηροί οπαδοί του
+επάτησαν αίφνης το χωρίον τούτο εν αγνοία των άλλων οπλαρχηγών,
+κατέστρεψαν την φρουράν, το ελαφυραγώγησαν και επανήλθαν ευτυχώς
+εις το ελληνικόν στρατόπεδον. Κατεταράχθησαν οι εν Φουρφουρά
+Τούρκοι μαθόντες το γεγονός, και υποπτεύσαντες ότι ήλθε και άλλη
+δύναμις όπισθεν αυτών, και ότι κατείχετο εισέτι και το χωρίον υπό
+των Ελλήνων, διέλυσαν το στρατόπεδον και επανήλθαν εις το
+φρούριον.
+
+Εφθόνουν τινές των οπλαρχηγών εξ αρχής τον Μελιδόνην, ον ο λαός
+ετίμα υπέρ πάντα άλλον διά τον θερμόν πατριωτισμόν του και την
+ανδρίαν του· η δε τελευταία ευτυχής επιδρομή του όσον εκίνησε τον
+έπαινον του κοινού, τόσον εκορύφωσε τον φθόνον των εναντίων του
+και επέφερε μετά τινα λογομαχίαν και τον φόνον του διά χειρός του
+Ρούσου προφασισθέντος ότι επί της κινδυνώδους ταύτης επιδρομής δεν
+προειδοποιήθη ως γενικός αρχηγός· ωργίσθη επί τω φόνω ο Αφεντούλης
+και εκάθηρε τον φονέα, αλλ' έχασεν ένεκα τούτου την εύνοιαν των
+Σφακιανών. Το μέγα δε τούτο ανοσιούργημα διέλυσε το στρατόπεδον.
+
+Την δε 20 του αυτού μηνός απέβη εις Λουτρόν ο Βαλέστος μετά τινων
+ευρωπαίων αξιωματικών και οπλοφόρων Σαμίων και μετέβη εις το εν τη
+επαρχία των Χανιών χωρίον, Άιγεώργην, όπου έδρευεν ο Αφεντούλης.
+Τα προτερήματα του Βαλέστου εθάρρυναν και τους Κρήτας και τον
+διοικητήν, αδίκως υποπτεύσαντα κατ' αρχάς ότι εστάλη κατάσκοπος
+των πράξεών του, να θέσωσι το προς την Ρεθύμνην στρατόπεδον υπό
+τας διαταγάς αυτού. Νοήμων ούτος και εμπειροπόλεμος, είδεν εκ
+πρώτης όψεως, ότι ατελεσφόρητα ήσαν τα κατορθώματα των Κρητών εν
+όσω δεν κατείχαν οχυράν τινα πόλιν, διότι και η Αρχή του τόπου
+επλανάτο τήδε κακείσε, και κέντρον πολεμικόν ήτο το απόκεντρον
+Λουτρόν, και καταφύγιον δεν είχεν ο αγών εν καιρώ ανάγκης. Διά
+τους λόγους τούτους έβαλε κατά νουν την άλωσιν της Ρεθύμνης, και
+κατεγίνετο μετά των εν τοις πράγμασιν εις πολυπληθή στρατολογίαν.
+Επισκεφθείς δε τους παρά τα Χανιά εστρατοπεδευμένους, μετέβη την
+28 εις το κατά την Ρεθύμνην στρατόπεδον, όπου ηύρε 800 μόνον
+μαχητάς. Αυξηθέντος δε του αριθμού μετά δύο ημέρας εις 1200,
+κατέλαβε το χωρίον Καστέλλον, δύο ώρας απέχον της Ρεθύμνης, και τα
+πλησίον χωρία, επάνω Μαλάκι και κάτω Μαλάκι.
+
+[Απρίλιος] Την 8 απριλίου εξεστράτευσαν οι Ρεθύμνιοι προς το
+Κάστελλον και έπεσαν εις την πεδιάδα· αλλά σφοδρώς πολεμηθέντες
+ανεχώρησαν. Είκοσι Τούρκοι εφονεύθησαν, πλειότεροι επληγώθησαν,
+και δύο σημαίαι έπεσαν εις χείρας των Ελλήνων. Εμψυχωθέντες ούτοι
+επί τη νίκη ταύτη ητοιμάζοντο εις γενικήν εφώρμησιν.
+
+Την 14 συνήθροισεν όλους ο Βαλέστος εις Κάστελλον (ήσαν δε την
+ημέραν εκείνην ως τετρακισχίλιοι) και τοις επρόβαλε να εφορμήσωσί
+τινες επί χιλίους πεντακοσίους εχθρούς κατέχοντας έξωθεν της
+πόλεως δύο υψηλάς θέσεις, εξ ών η μία είχε και κανόνια, και να
+τους προκαλέσωσιν εις μάχην· της μάχης δε αρξαμένης να
+υποχωρήσωσιν ώστε οι εχθροί να τους καταδιώξωσιν· επί δε τη
+καταδιώξει να επιπέσωσιν άλλοι όπισθεν των καταδιωκόντων· και
+τούτου γενομένου, να λάβωσι καιρόν οι λοιποί και χυθώσιν,
+εξάρχοντος του αρχηγού, εις την πόλιν ευάλωτον ούσαν ως έξωθεν
+αυτής εσκηνωμένων των ανδρειοτέρων και πλειοτέρων της φρουράς της·
+να πλησιάσωσι δε και τα περιπλέοντα κάσσια πλοία και να
+κανονοβολήσωσι και ταύτα την πόλιν ταυτοχρόνως· επρότεινε δε
+ημέραν της εφόδου την επαύριον. Επικίνδυνον και δυσκατόρθωτον
+εθεωρήθη το σχέδιον, καθ' όσον μάλιστα είχαν ήδη έλθει εις
+βοήθειαν των Ρεθυμνίων και παρεστρατοπέδευαν υπερδισχίλιοι
+Καστρινοί, πλην δεν απερρίφθη, αλλ' εξ ανάγκης ανεβλήθη, μαθόντος
+του αρχηγού ότι εσπάνιζε το στρατόπεδον πολεμεφοδίων, και
+αποστείλαντος εν ακαρεί άνδρας εις Λουτρόν, όπου αι αποθήκαι, και
+εις Αρμυρόν, όπου έδρευε τότε ο Αφεντούλης, εις πορισμόν αυτών και
+τροφών· αλλ' οι Ρεθύμνιοι προλαβόντες κατέβησαν αυθημερόν εις την
+πεδιάδα, και υπό την προστασίαν του πυροβολικού ώρμησαν επί τους
+Έλληνας. Μέχρι τινός εφαίνετο η μάχη αμφιρρεπής· αλλ' αίφνης
+πανικός φόβος κατέλαβε τούτους, και όλοι κακήν κακώς
+διεσκορπίσθησαν. Εις μάτην ηγωνίζετο ο Βαλέστος να τους εμψυχώση·
+άρρωστος και σωματώδης εκινδύνευσε και αυτός να πιασθή ως μη
+δυνάμενος να τρέξη· δύο δε Σφακιανοί των υπό τον Δεληγιαννάκην τον
+ενωτόφεραν διαδεχόμενοι αλλήλους· αλλά βλέποντες τους εχθρούς
+προσερχομένους και φοβηθέντες μη πιασθώσι και αυτοί, τον απέθεσαν
+έν τινι μυρσινοδαφνώδει ρευματιά, και έφυγαν επ' ελπίδι,
+επανελθόντες την νύκτα, να τον διασώσωσιν. Οι Τούρκοι
+περιφερόμενοι εις σύλληψιν αιχμαλώτων επλησίασαν και εις την
+ρευματιάν και κόψαντες την κεφαλήν και την δεξιάν του Βαλέστου τας
+έφεραν εις το φρούριον· συνέλαβαν δε παρ' αυτώ καί τινα
+αξιωματικόν του τακτικού Χίον, Κόκκινον ονόματι, μη θέλοντα διά
+την προς αυτόν αφοσίωσίν του να τον εγκαταλείψη.
+
+Ούτως ετελείωσε το πολεμικόν του στάδιον ο πολυωφελής και πλήρης
+ευγενών αισθημάτων Βαλέστος εν τω τριακοστώ δευτέρω έτει της
+ηλικίας του, άξιος της αγάπης, της υπολήψεως και της παντοτεινής
+μνήμης των Ελλήνων.
+
+Όσον δε δεινόν ήτο το κατά την Ρεθύμνην πάθημα των Χριστιανών,
+τόσον ο κατά τα άλλα μέρη αγών αυτών ευδοκίμει. Τελευτώντος του
+απριλίου εισέβαλαν οι Χριστιανοί εις τας επαρχίας, Αυλοπόταμον και
+Άμαρι, και καταδιώξαντες τους εχθρούς, διεσπαρμένους εις τα χωρία,
+τους απώθησαν κακώς έχοντας εις το Μεγάλον Κάστρον, και μετέφεραν
+τροφάς εις τας πεινώσας οικογενείας των· αλλά μαθόντες ότι
+υπερτριακόσιοι Καστρινοί, εξορμήσαντες του φρουρίου, κατέλαβαν
+οχυρόν τινα πύργον εν τω χωρίω, Επισκοπή, επανήλθαν, και τούτους
+μεν απέκλεισαν, άλλους δέ τινας παρακολουθήσαντας εις επικουρίαν
+διεσκόρπισαν. Απελπισθέντες επί τούτοις οι έγκλειστοι και
+λειψυδρεύοντες έστερξαν να εγκαταλείψωσι τον πύργον και να
+επανέλθωσιν εις το φρούριον ασφαλείς και άοπλοι· αλλ'
+υποπτεύσαντες επιβουλήν απεποιήθησαν ν' αφοπλισθώσιν επί τη εξόδω
+και ολίγοι εξ αυτών ελθόντων εις χείρας ένεκα τούτου διεσώθησαν
+εις το φρούριον. Εν ώ δε ταύτα ενηργούντο κατ' εκείνα τα μέρη,
+φονική μάχη συνέβη παρά τα Χανιά, καθ' ην κατείχαν θέσεις οι μεν
+Τούρκοι από του προαστείου μέχρι του χωρίου Μακροτοίχου, οι δε
+Χριστιανοί απέναντι του ποταμού Κλαδισσού· ήσαν δε και υπό το πυρ
+ούτοι μεν του φρουρίου, εκείνοι δε έξ κασσίων πλοίων υπό τον
+Κανταρτσήν. 100 Τούρκοι, εν οις και ονομαστός τις Καραγκιουλές,
+και 40 Χριστιανοί εφονεύθησαν και επληγώθησαν εν τη μάχη ταύτη,
+μεθ' ην οι Τούρκοι εγκαταλείψαντες τας θέσεις των εισήλθαν εις το
+φρούριον κατησχυμένοι· αλλά την επαύριον καθ' ην ώραν ευθύμουν οι
+Κάσσιοι ψάλλοντες τα νικητήρια και εκανονοβόλουν, αφήρπασεν ο
+θάνατος τον ευκλεώς και ενθουσιωδώς αγωνιζόμενον Κανταρτσήν,
+θλασθέντος ενός των κανονίων της ναυαρχίδος και θανασίμως
+τρώσαντος αυτόν. Επεχείρησαν οι Χριστιανοί την 12 μαΐου να
+καταστρέψωσι διά πυρός και τους εν τω πύργω των Κουνουπιδινών τω
+παρά το φρούριον των Χανιών και εν πρώτοις μεν πολλά έπαθαν, αλλ'
+επικουρήσαντος του Σήφακα οι μεν εχθροί κατέφυγαν εις τα Χανιά
+καταδιωκόμενοι, οι δε Χριστιανοί ανέτρεψαν τον πύργον.
+
+
+
+1822
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΒ'.
+
+
+
+&Τα μεταξύ Αρείου πάγου και Οδυσσέως. — Φόνος Νούτσου και Παλάσκα.
+— Ανάκλησις Υψηλάντου. — Οργή της κυβερνήσεως κατά του Οδυσσέως.&
+
+ΑΙ προϋπάρχουσαι διχόνοιαι του Αρείου πάγου και του Υψηλάντου και
+Οδυσσέως εκορυφώθησαν μετά την αποτυχίαν της εις Ζητούνι
+εκστρατείας. Τινές των Αρειοπαγιτών, μη αναλογιζόμενοι τας έξεις
+των στρατιωτικών ή τας περιστάσεις, δεν έπαυαν αποδίδοντες την
+αποτυχίαν της εκστρατείας εις την διαγωγήν του Οδυσσέως,
+εγκαλούντες αυτόν αναφανδόν ως επίβουλον και θεωρούντες τον
+αξιόποινον. Η κατακραυγή αύτη ήτον άδικος κατά την γνώμην των
+συνεκστρατευσάντων οπλαρχηγών, διότι κοινή γνώμη και όχι μόνη
+θελήσει του Οδυσσέως το στράτευμα ανεχώρησεν εκ της αγίας Μαρίνας.
+
+[Απρίλιος] Ο Οδυσσεύς ηγανάκτησεν εγκαλούμενος αδίκως και πικρώς,
+και έστειλε την 16 απριλίου εις τον Άρειον πάγον, εδρεύοντα εν
+Λιθάδα, έγγραφον παραίτησιν από πάσης υπηρεσίας της πατρίδος επί
+λόγω οικιακών περιστάσεων. Ο δε Άρειος πάγος, μη αναλογισθείς όσα
+η ώρα απήτει, και υποθέτων ειλικρινή την παραίτησιν, την εδέχθη,
+απήντησε προς τον Οδυσσέα υπερηφάνως, και διώρισε τρεις
+πεντακοσιάρχους να παραλάβωσι την χιλιαρχίαν του προσωρινώς·
+παρεκάλεσε δε δι' επιστολών του της 17 και 18 την κυβέρνησιν να
+στείλη τον πρότινος καιρού ενωθέντα μετά των αγωνιστών και
+διατρίβοντα εν Κορίνθω Χρήστον Παλάσκαν διάδοχον της χηρευούσης
+χιλιαρχίας. Η παραίτησις του Οδυσσέως ήτο πράξις οργής και
+υπουλότητος, και όχι ωρίμου σκέψεως και ειλικρινείας. Ο
+παραιτούμενος, αισθανόμενος την αξίαν του, ήθελε διά της πράξεως
+ταύτης να ερεθίση την κοινήν γνώμην κατά των αντιπολιτευομένων
+αυτόν μελών του Αρείου πάγου· διά τούτο διέμεινε και μετά την
+παραίτησίν του εν Δαδίω, όπου διέτριβε και προ της παραιτήσεώς
+του, συναναστρεφόμενος, συντρώγων και συμβουλευόμενος μετά του
+Υψηλάντου, διατρίβοντος και αυτού εκεί. Ο Άρειος πάγος, ο
+αντισταθείς, ως είδαμεν, εξ αυτής της αρχής εις την εις Ανατολικήν
+Ελλάδα έξοδον του Υψηλάντου, έλαβεν αφορμήν εκ των συμβάντων μετά
+την ατυχή εις Ζητούνι εκστρατείαν να οργισθή έτι μάλλον κατ'
+αυτού, διότι τον έβλεπε περιθάλποντα και εμψυχούντα τους εναντίους
+του, και να γράψη προς την κυβέρνησιν την 22 παραπονούμενος, ότι
+πολλάκις επρότεινε την ανάκλησίν του και δεν εισηκούσθη, ότι η εν
+Δαδίω διατριβή του, η μετά των οπλαρχηγών αλληλογραφία του, και η
+προς τον Οδυσσέα ευνοϊκή διάθεσίς του ανέτρεπαν όλα τα εις άλωσιν
+του Ζητουνίου σχέδια, ότι ο Οδυσσεύς επεβουλεύετο την πατρίδα και
+τα καθεστώτα, και επάναγκες ήτο να ανακληθή ο υπερευνοών αυτόν
+Υψηλάντης, να εκστρατεύση ο Γιατράκος, ν' αποσταλή ο Παλάσκας εις
+παραλαβήν της χηρευούσης χιλιαρχίας και ν' αποσπασθή του Οδυσσέως
+ο Νικήτας.
+
+Η κυβέρνησις λαβούσα τας της 17 και 18 επιστολάς του Αρείου πάγου
+απέστειλεν εις την Ανατολικήν Ελλάδα τον Αλέξην Νούτσον και τον
+Παλάσκαν, όχι εις αντικατάστασιν του Οδυσσέως κατά την πρότασιν
+του αυστηρού Αρείου πάγου, αλλ' εις ειρήνευσιν των αντιφερομένων·
+ηλπίζετο δε η επιτυχία της αποστολής ταύτης και εκ της επιρροής
+του Νούτσου ως έχοντος παλαιάς σχέσεις προς τον Οδυσσέα, ον διά
+της πολλής παρά τω Αλή ευνοίας είχε λυτρώσει του θανάτου καθ' ην
+περίστασιν έπεσεν εις την οργήν του τυράννου εκείνου.
+
+Φθάσαντες εις Λεβαδείαν οι αποσταλέντες και συγκαλέσαντες τους
+οπλαρχηγούς εις συνέλευσιν, όπου παρευρέθησαν και δύο μέλη του
+Αρείου πάγου, είπαν εις επήκοον όλων όσα παρηγγέλθησαν προς
+ειρήνευσιν. Οι λόγοι τούτων και αι ειρηνικαί συμβουλαί των
+παρευρεθέντων οπλαρχηγών προς τους αντιφερομένους εφάνησαν ότι
+ίσχυσαν·
+
+[Μάιος] εκάλεσαν τότε οι αποσταλέντες εξ ονόματος της βουλής τον
+Υψηλάντην να επιστρέψη, εις Πελοπόννησον αλλ' επειδή η διαταγή
+αύτη δεν ήτο γραπτή, δεν εισηκούσθησαν και επανήλθαν εις Κόρινθον
+αρχομένου του μαΐου, αλλά δεν επρόφθασαν να ειδοποιήσωσι την
+κυβέρνησιν ότι ειρηνοποίησαν τους αντιφερομένους και ήλθαν προς
+αυτήν αναφοραί τινων δευτερευόντων οπλαρχηγών, υποκινηθείσαι
+αναμφιβόλως υπό των πολιτικών εχθρών του Υψηλάντου και του
+Οδυσσέως, λέγουσαι ότι δεν ήθελαν να υπηρετήσωσιν υπό τας διαταγάς
+ουδενός αυτών. Η κυβέρνησις, ιδούσα ότι πας τρόπος ειρηνεύσεως
+απέβαινε μάταιος, απέστειλεν εκ δευτέρου τον Νούτσον και τον
+Παλάσκαν, τούτον μεν ίνα παραλάβη την χιλιαρχίαν του Οδυσσέως,
+εκείνον δε ίνα επιστατήση μετά του Αρείου πάγου εις την πώλησιν
+των προσόδων και την εξαργύρωσιν εθνικών τινων ομολογιών, και
+εγκαταστήση τον Παλάσκαν έν τινι νέα του στρατιωτική Αρχή διά της
+επιρροής του παρά τοις ζηλοτύπως προς αυτόν διακειμένοις
+οπλαρχηγοίς. Ανεκλήθη δε εγγράφως παρά της βουλής και ο Υψηλάντης,
+και διετάχθη και ο Οδυσσεύς να εμφανισθή ενώπιον της κυβερνήσεως,
+και απολογηθή περί ων κατηγορείτο. Επί σκοπώ δε να ενεργηθή
+ευτυχώς η μεταβίβασις της χιλιαρχίας του Οδυσσέως εις τον
+Παλάσκαν, εκρίθη εύλογον να φυλαχθή η περί αυτής διαταγή μυστική·
+αλλ' ανεκαλύφθη μόλις υπεγράφη, και εν αγνοία και της κυβερνήσεως
+και των αποστελλομένων ανηγγέλθη το περιεχόμενον αυτής προς τον
+Οδυσσέα πριν μεταβώσιν ούτοι εις την Ανατολικήν Ελλάδα· ανηγγέλθη
+δε προς τον Οδυσσέα και ό,τι δεν ήτον αληθές, δηλαδή, ότι η
+κυβέρνησις διέταξε τους αποστελλομένους να τον φονεύσωσιν. Υπό
+τοιαύτας εντυπώσεις έμελλε να δεχθή τον Νούτσον και τον Παλάσκαν ο
+Οδυσσεύς, άνθρωπος ανατραφείς εν τη μιαρά αυλή των Ιωαννίνων, όπου
+ευδοκίμει και ετιμάτο μόνη η κακουργία, και όπου εθεωρείτο
+πολιτικόν και όσιον η επί απλή υποψία ανθρωποκτονία. Οι
+αποστελλόμενοι ανεχώρησαν εκ Κορίνθου την 14, και επορεύθησαν εις
+Βελίτσαν, όπου διέτριβε τότε ο Υψηλάντης, προς ον ενεχείρισαν τα
+ανακλητήριά του. Εκείναις ταις ημέραις το μεν γενικόν στρατόπεδον
+της Ανατολικής Ελλάδος διέμενεν εν Πατρατσικίω, οι δε υπό τον
+Οδυσσέα εν Δρακοσπηλιά. Οι απεσταλμένοι έκριναν εύλογον να
+υπάγωσιν εις το γενικόν στρατόπεδον, και παραλαβόντες τους εκεί
+οπλαρχηγούς και ικανήν δύναμιν, διότι ιδίαν συνοδίαν είχαν μόνον
+50 στρατιώτας, ν' απέλθωσιν εις Δρακοσπηλιάν προς ανάγνωσιν των
+διαταγών της κυβερνήσεως εις επήκοον όλων περί της από της
+στρατιωτικής Αρχής παύσεως του Οδυσσέως, και της εις την καθέδραν
+της κυβερνήσεως μεταπέμψεώς του· αλλά τινές των φίλων των τους
+απέτρεψαν λέγοντες, ότι περιττόν ήτο να ενεργήσωσιν όσα
+διετάχθησαν τόσω προφυλακτικώς, διότι όλον το υπό τον Οδυσσέα
+στρατιωτικόν ήτον εις άκρον κατ' εκείνου ηγανακτισμένον και
+έτοιμον να τον παραδώση. Υπό τοιαύτας ελπίδας αναχωρήσαντες ο
+Νούτσος και ο Παλάσκας έφθασαν περί την μεσημβρίαν της 24 πλησίον
+του Δαδίου, και μαθόντες ότι εν αυτώ ήτον ο Οδυσσεύς δεν εισήλθαν,
+αλλ' εμεσήμβρισαν εκτός χωρίς να έλθωσιν εις λόγους μετ' αυτού. Ο
+Οδυσσεύς, ειδώς την αποστολήν των, ήρχετο να προλάβη διά του φόνου
+αυτών όσα επίστευεν ότι εμελέτων να πράξωσιν ούτοι κατ' αυτού·
+είχε δε 50 ακολούθους αφήσας τους λοιπούς υπέρ τους 1000 εν
+Δρακοσπηλιά. Ο Νούτσος και ο Παλάσκας, μαθόντες ότι ο Οδυσσεύς ήτο
+μακράν του στρατοπέδου του και μη υποπτεύοντες ότι ήξευρε τα της
+αποστολής των και επίστευε και όσα δεν ήσαν αληθινά, ακούσαντες δε
+και ότι υπήγαινεν εις Βελίτσαν προς έντευξιν του Υψηλάντου,
+εθεώρησαν αρμοδίαν την περίστασιν να πορευθώσιν απόντος αυτού εις
+το εν Δρακοσπηλιά στρατόπεδον, υπολαμβάνοντές το, εξ όσων ήκουσαν,
+πρόθυμον να εκτελέση ας έφεραν διαταγάς. Επί τω σκοπώ τούτω
+ήλλαξαν πορείαν, εξενύκτισαν εν Γλουνίτσα, και την επαύριον, ήγουν
+την 25, ώδευαν προς την Δρακοσπηλιάν. Ο Οδυσσεύς καραδοκών τα
+βήματά των εστράφη, και ήρχετο αφανής κατόπιν των. Εν ώ δε ο
+Νούτσος και ο Παλάσκας επορεύοντο προς την Δρακοσπηλιάν, ηκούσθη
+απροσδόκητος τουφεκισμός όπισθεν, μετά ταύτα δε και έμπροσθεν· και
+οι μεν τουφεκίσαντες όπισθεν ήσαν οι περί τον Οδυσσέα, οι δε
+έμπροσθεν οι του στρατοπέδου αυτού· διότι αναχωρών εκείθεν
+παρήγγειλε να τουφεκίσωσιν όταν ακούσωσιν αυτόν τουφεκίζοντα. Ο
+Νούτσος και ο Παλάσκας, νοήσαντες τότε ότι ο Οδυσσεύς εγνώριζε τα
+της αποστολής των, και ότι περιεπλέχθησαν και εκινδύνευαν, αλλά μη
+δυνάμενοι εξ αιτίας της θέσεως εις ην ευρίσκοντο ν' αλλάξωσι
+πορείαν, επροχώρησαν και μη θέλοντες προς το στρατόπεδον πάντοτε
+τουφεκιζόμενοι, και κατέφυγαν εις την έμπροσθεν των τυχούσαν
+ξυλόστεγον εκκλησίαν του αγίου Γεωργίου, όπου και εκλείσθησαν·
+συνεκλείσθησαν δε και έξ σύντροφοι· οι δε άλλοι φοβηθέντες
+διεσκορπίσθησαν. Τότε οι υπό τον Οδυσσέα, κυκλώσαντες την
+εκκλησίαν, ετουφέκιζαν τους εν αυτή πανταχόθεν και έκαυσαν την
+στέγην και την θύραν αυτής. Παρών δε ο Οδυσσεύς τοις έλεγε να
+παραδοθώσι και τους εβεβαίονεν ότι δεν τους εκακοποίει. Ο Νούτσος
+δεν υπώπτευε τον Οδυσσέα πεποιθώς επί τας παλαιάς προς αυτόν
+σχέσεις του, και τας άλλοτε ευεργεσίας του· και συναινέσει του
+Παλάσκα εξήλθε πρώτος της εκκλησίας μετά του ψυχοϋιού του ελπίζων
+να σώση διά της μεσιτείας του και τον Παλάσκαν, ον ηχθρεύετο ο
+Οδυσσεύς ως ερχόμενον να λάβη την Αρχήν του. Ο Οδυσσεύς υπεδέχθη
+ευμενώς τον Νούτσον εν τη καλύβη του, τον εθάρρυνε, και δι' αυτού
+εθάρρυνε και τον Παλάσκαν να παραδοθή. Έβαλαν δε και οι έξωθεν εν
+καδίσκω πυρίτιδα επί σκοπώ να τον καταβιβάσωσιν άνωθεν της
+κεκαυμένης στέγης, και να καύσωσι τοιουτοτρόπως τους εν τη
+εκκλησία, αν δεν παρεδίδοντο. Οι έγκλειστοι παρεδόθησαν· ο δε
+Παλάσκας υπήγεν εις την καλύβην του Οδυσσέως όπου ήτο και ο
+Νούτσος. Τότε ο Οδυσσεύς διέταξε και ανεγνώσθησαν εις επήκοον όλων
+των στρατιωτών αι κατ' αυτού διαταγαί, ων ήσαν κομισταί και
+εκτελεσταί ο Νούτσος και ο Παλάσκας· μετά δε την ανάγνωσιν
+ερεθίζων τους στρατιώτας είπεν, ότι ο μεν Νούτσος εστέλλετο ως
+βασιλεύς, ο δε Παλάσκας ως αρχιστράτηγος, ότι αυτός αδιαφόρει και
+διά την βασιλείαν του ενός και διά την αρχιστρατηγίαν του άλλου,
+διότι η επιθυμία του ήτο, καθώς και το έδειξε διά της παραιτήσεώς
+του, να επανέλθη εις Ιθάκην υπό ξένον κράτος, και να ζήση, αφανής
+και ήσυχος εν τοις κόλποις της οικογενείας του, αλλ' εις αυτούς
+απέκειτο να συλλογισθώσιν, αν ήτον έντιμον και ωφέλιμον,
+συντρίψαντες τον τουρκικόν ζυγόν, να δεχθώσιν άλλον· παρατηρήσας
+δε ότι οι στρατιώται υπερηρεθίσθησαν επί τοις λόγοις τούτοις,
+ηγέρθη και τους ηρώτησε μεγαλοφώνως «α υ τ ο ύ ς - θ έ λ ε τ ε - ή
+– ε μ έ;» «ε σ έ - θ έ λ ο μ ε ν - ε σ έ», εφώναξαν όλοι·
+«τ ι μ ω ρ ή σ α τ ε - λ ο ι π ό ν - τ ο υ ς - ε χ θ ρ ο ύ ς - σ α ς
+ - κ α ι - ε χ θ ρ ο ύ ς - μ ο υ», επανέλαβε, και ανεχώρησεν εκ
+της καλύβης. Τότε οι στρατιώται απήγαγαν τον Νούτσον και τον
+Παλάσκαν όχι μακράν της καλύβης και τους εφόνευσαν περί το
+δειλινόν της αυτής ημέρας (25 μαΐου). Η μιαιοφονία αύτη, τρομερά
+αύτη καθ' εαυτήν, εφάνη τρομερωτέρα διά την δημόσιον αποστολήν των
+φονευθέντων και εφαίνετο προμηνύουσα άλλους φόνους κατά διαταγήν
+του Οδυσσέως διά τας επικρατούσας διχονοίας· διά τούτο φόβος μέγας
+κατέλαβεν όλους τους αντιπάλους αυτού τηδε κακείσε
+διασκορπισθέντας και άσυλον ζητούντας. Ο δε επανερχόμενος εις
+Πελοπόννησον Υψηλάντης εξ αιτίας της ανακλήσεώς του, έμαθε το κατά
+την 25 συμβάν εν Διστόμω. Εκεί ευρίσκοντο σημαντικαί οικογένειαι
+της Λεβαδείας, αίτινες καταφοβηθείσαι έδραμαν εις το παραθαλάσσιον
+και εμβήκαν εις τα πλοία· έλαβαν δε εν τη προς σωτηρίαν φυγή των
+πάσαν ειλικρινή συνδρομήν παρά του Υψηλάντου. Άφαντοι έγειναν και
+οι ευρεθέντες προς τα μέρη εκείνα Αρειοπαγίται.
+
+Ο δε Άρειος πάγος, μαθών τα γενόμενα, έγραψε την 31 και έστειλε
+και έν των μελών του προς την κυβέρνησιν εις υποστήριξιν των εξής
+προτάσεων· α'. να διατάξη η κυβέρνησις τους οπλαρχηγούς της
+Ανατολικής Ελλάδος να συλλάβωσι και στείλωσι τον Οδυσσέα εις αυτήν
+προς ανακάλυψιν συνωμοσίας αυτού και του Υψηλάντου· επρόσθετε δε
+ότι, καθ' ας είχε πληροφορίας, οι οπλαρχηγοί όλοι εκείνου του
+μέρους, αγανακτήσαντες διά το ανοσιούργημα, έτοιμοι ήσαν να
+εκδικήσωσι διά της τιμωρίας του ανοσιουργήσαντος Οδυσσέως την
+τιμήν της κυβερνήσεως και ν' ασφαλίσωσι το συμφέρον της πατρίδος·
+β'. να μετατεθή ο Νικήτας εις την Δυτικήν Ελλάδα ή εις την
+Πελοπόννησον, ή να διαταχθή αυστηρώς να συμφωνήση μετά των άλλων
+οπλαρχηγών της Ανατολικής Ελλάδος και να παύση υπερασπίζων φανερά
+τον Οδυσσέα· γ'. να παραλάβη ο Γκούρας το επαρχιακόν στράτευμα της
+Λεβαδείας· δ'. να μεταβή ο πρόεδρος του νομοτελεστικού από της
+Δυτικής Ελλάδος εις την Ανατολικήν διά το κατεπείγον της
+περιστάσεως.
+
+Η κυβέρνησις, η κατ' εκείνας τας ημέρας εις το Άργος μεταβάσα επί
+λόγω μεν υγείας διά το νοσώδες της Κορίνθου, επί σκοπώ δε
+ασφαλείας διά την επαπειλουμένην από της στερεάς Ελλάδος εις
+Πελοπόννησον εχθρικήν εισβολήν και διά την εγγίζουσαν πτώσιν του
+Ναυπλίου, ιδούσα πόσον εξυβρίσθη επί τη μιαιοφονία ταύτη, ωργίσθη
+εις άκρον, και την 3 Ιουνίου εξέδωκε διάταγμα δι' ου εκάθηρε τον
+Οδυσσέα ως εξυβρίσαντα την κυβέρνησιν, καταπατήσαντα τους νόμους
+και βάψαντα τας χείρας του εις αθώον αίμα· τον εκήρυξε δε και
+άξιον θανάτου, και επεκήρυξε και γρόσια 5000. Μη αρκεσθείσα δε εις
+ταύτα, διέταξε την υστεραίαν τους εγχωρίους της επαρχίας
+Λεβαδείας, εξ ών συνίστατο κυρίως το στρατόπεδον του Οδυσσέως, να
+τον συλλάβωσι ζώντα ή να τον θανατώσωσιν· έβαλε δε υπό αυστηράς
+ποινάς και τους μη εγκαταλείποντας αυτόν και εθεώρησε συνενόχους
+και της αυτής ποινής αξίους και όλους τους συγγενείς των. Την
+αυτήν ημέραν ο επίσκοπος Ανδρούσης, Ιωσήφ, υπουργός των
+εκκλησιαστικών, έρριψε κατά της κεφαλής του Οδυσσέως και των υπ'
+αυτόν, αν δεν τον εγκατέλειπαν, τους κεραυνούς του αφορισμού και
+τους εξεκκλησίασεν· αλλ' ουδείς εκινήθη κατά του Οδυσσέως· και οι
+πρόθυμοι να προκαλέσωσι διά του Αρείου πάγου και κατ' ευθείαν τας
+αυστηράς διαταγάς της κυβερνήσεως κατ' αυτού οπλαρχηγοί της
+Ανατολικής Ελλάδος δεν εφάνησαν πρόθυμοι και να τας εκτελέσωσιν· ο
+δε Οδυσσεύς μαινόμενος και φοβούμενος κατέφυγεν εις το επί του
+Παρνασσού σπήλαιον (α), το Κωρύκιον, το πλησίον του Πατρατσικίου
+στρατόπεδον διελύθη, αναρχία και αταξία επήλθαν παντού, και
+ουδεμία προφυλάξις υπήρχεν εν ώ επέκειτο η εισβολή του εχθρού·
+επέφερε δε ταύτα πάντα η άκαιρος η απολίτευτος και η υπέρμετρος
+αυστηρότης του Αρείου πάγου καθ' ενός των σημαντικωτέρων
+οπλαρχηγών του μέρους εκείνου υπαγορευθείσα υπό θερμού μάλλον ή
+έμφρονος πατριωτισμού.
+
+Πριν αποστρέψωμεν το πρόσωπον από της λυπηράς σκηνής της
+Δρακοσπηλιάς, οφείλομεν να στηλιτεύσωμεν ως ψευδή και ανυπόστατον
+την διαδοθείσαν τότε φήμην της ενοχής του Υψηλάντου εις τον άδικον
+φόνον του Νούτσου και του Παλάσκα· ο Υψηλάντης επεθύμει
+αναμφιβόλως την ανατροπήν των καθεστώτων και την είσαξιν του
+συστήματός του, ό εστι της προσωπικής Αρχής του· και έχοντες υπ'
+όψιν την μετά την εγκατάστασιν εθνικής κυβερνήσεως ανέγερσιν της
+σημαίας και του φοίνικός του καθ' ην ημέραν εξήρχετο του ισθμού,
+δεν αμφιβάλλομεν ότι αι προς τον Οδυσσέα και άλλους σχέσεις του
+απέβλεπαν και προς τον σκοπόν τούτον αλλ' επίσης δεν αμφιβάλλομεν,
+ότι ουδαμώς ενείχετο εις την μιαράν πράξιν της Δρακοσπηλιάς·
+αποχρώσα δε απόδειξις της αθωότητός του είναι η πανθομολόγητος
+τιμιότης του.
+
+
+
+1822
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΓ'.
+
+
+
+&Παράδοσις της ακροπόλεως Αθηνών.&
+
+ΕΡΡΕΘΗ ήδη, ότι, αναχωρήσαντος εξ Αθηνών του Βρυώνη, οι Έλληνες
+εκυρίευσαν την πόλιν και επολιόρκουν εκ δευτέρου την ακρόπολιν.
+Αλλά, πριν αναχωρήση, οι εντόπιοι Τούρκοι εισεκόμισαν πολλάς
+τροφάς εις την ακρόπολιν, ώστε δεν εφοβούντο να πεινάσωσιν ειμή
+μετά μακράν πολιορκίαν· πηγήν όμως νερού δεν είχαν· ήσαν πολλαί
+δεξαμεναί, αλλά δύο μόνον ήσαν αι εύχρηστοι· και επειδή τότε ήτο
+χειμών, μηδ' αυτάς εφρόντισαν να γεμίσωσιν απεδεχόμενοι το
+βροχερόν νερόν. Εντός του παρατειχίσματος της ακροπόλεως
+(Σερπεντσέ) ήσαν, ως είπαμεν, τρία πηγάδια, εξ ών μόνον το έν είχε
+νερόν πόσιμον. Το παρατείχισμα τούτο απεφάσισαν οι Έλληνες να
+κυριεύσωσι, αν και το επιχείρημα ήτο λίαν επικίνδυνον εξ αιτίας
+των φυλασσόντων αυτό Αλβανών και της υπό την βολήν των υπεράνω
+αυτού θέσεώς του. Την 13 νοεμβρίου ανέβησαν όρθρου βαθέως οι
+Έλληνες το παρατείχισμα, επόρθησαν τον έσω τεκέν, επάτησαν το
+καφενείον και εγένοντο κύριοι όλου του παρατειχίσματος, όπου ηύραν
+τρόφιμα και άλλα είδη· 40 Έλληνες εφονεύθησαν και επληγώθησαν·
+επληγώθη και ο οπλαρχηγός Δημήτρης Λέκκας· διεκρίθη δε επ'
+ανδραγαθία ο Σαλαμίνιος Γεώργης Γλύτσης· πληγωθείς ούτος βαρέως
+και αποθνήσκων ηρώτησεν «εμβήκαμεν;» ακούσας δε ό,τι επεθύμει,
+εξεψύχησε φαιδρός· εφονεύθησαν και 15 Τούρκοι· οι δε λοιποί
+φύλακες του παρατειχίσματος, οι μη παθόντες, ως 30, εκρύβησαν εν
+τοις υπό την ακρόπολιν σπηλαίοις. Ημέρας δε γενομένης, ιδόντες
+αυτούς οι εν τη πόλει εκρέμασαν επίμηκες κιβώτιον, άνωθεν ασκεπές
+και όλον έσωθεν βαθύστρωτον, και εν αυτώ κατακλινομένους τους
+ανεβίβασαν όλους ένα προς ένα τουφεκιζομένους κάτωθεν αλλά μη
+βλαπτομένους. Ενθουσιώντες οι Έλληνες ώρμησαν την αυτήν ημέραν και
+εις αυτήν την ακρόπολιν, εκυρίευσαν την πρώτην και δευτέραν πύλην
+και εισέδυσαν εις το εντός αυτής κτίριον, το κοινώς μεχτέπι. Διά
+της κυριεύσεως του παρατειχίσματος εστέρησαν οι Έλληνες τους
+εχθρούς του νερού των πηγαδίων επί σκοπώ δε να αποκαταστήσωσι τα
+πηγάδια ταύτα άχρηστα, και αν απεδιώκοντο, ενέρριψαν τα πτώματα
+των φονευθέντων Τούρκων, ώστε, αν επεκράτει ανομβρία, θα
+παρεδίδοντο οι εν τη ακροπόλει δι' έλλειψιν νερού. Ησθάνοντο
+εκάτειοι πόσον αναγκαία ήτον η κατοχή του παρατειχίσματος και
+ηγωνίζοντο οι μεν ν' αποδιώξωσι τους κατόχους ρίπτοντες βόμβας επί
+τον θολοσκέπαστον τεκέ, υφ' ον εστεγάζοντο, οι δε να υποστηρίζωσιν
+εσωτερικώς τον θόλον. Οι Έλληνες έστησαν συγχρόνως επί του λόφου
+του Αρείου πάγου και έν κανόνι 11 λιτρών,
+
+[Δεκέμβριος] και την 3 δεκεμβρίου ευρόντες υπόγειον οπήν προς τα
+αριστερά των προπυλαίων επειράθησαν να παρεισδύσωσιν αλλά διά την
+ενδότερον σωρείαν λίθων και χωμάτων ωπισθοδρόμησαν. Μετά δύο δε
+ημέρας πειραθέντες να κυριεύσωσι και την τρίτην πύλην της
+ακροπόλεως, την έκαυσαν εν μέρει, ούσαν σιδηροσκεπή, αλλ',
+επισωρευθέντων όπισθεν αυτής χωμάτων, δεν την ανέτρεψαν και
+απεμακρύνθησαν φονεύσαντες τέσσαρας και πληγώσαντες πέντε (α).
+Ουδ' οι Τούρκοι εφάνησαν ευτυχέστεροι εξορμήσαντες την 16, και
+επανήλθαν φονεύσαντες δύο. Απελπισθέντες δε οι Έλληνες να
+κυριεύσωσιν εξ εφόδου το φρούριον, περιωρίσθησαν την εξής διμηνίαν
+εις διατήρησιν στενής πολιορκίας, καθ' ην ουδ' οι Τούρκοι
+επεχείρησαν έξοδον. Κανονίαι και τουφεκίαι έπιπταν εκ
+διαλειμμάτων, αλλά πάντοτε σχεδόν αβλαβείς, και οι Έλληνες τόσον
+εθαρρύνθησαν ώστε επεσκεύασαν τας εν τη πόλει οικίας και
+επανέφεραν τας γυναίκας και τα τέκνα των. Περί δε τα τέλη
+φεβρουαρίου υπώπτευσαν εξ όσων εφημίζοντο εχθρικήν εισβολήν, και
+εφοβήθησαν μη διά της μακράς παρατάσεως της πολιορκίας ματαιωθώσι
+και δεύτερον οι αγώνες των· διά τούτο εζήτησαν παρά της
+κυβερνήσεως και έλαβαν 2 βομβοβόλους και 200 βόμβας. Αι βομβοβόλοι
+ετέθησαν επί του λόφου του Αρείου πάγου 300 οργυιάς μακράν της
+ακροπόλεως υπό την διεύθυνσιν του Βουτιέρου, αρξαμένου την
+τελευταίαν ημέραν του φεβρουαρίου να βομβοβολή αυτήν αλλ' αβλαβώς.
+Συνήλθαν δε και στρατιώται ικανοί πολλαχόθεν, Αιγινήται,
+Σαλαμίνιοι, Κεφαλλήνες και 30 φιλέλληνες· ήλθε συγχρόνως και ο
+υπονομοποιός Κώστας Χορμόβας, όστις ήρχισε να υπονομεύη προς την
+τρίτην πύλην,
+
+[Απρίλιος] και το πρωί της 18 απριλίου, ό εστι μετά 33 ημερών
+μόχθους, άναψε την υπόνομον, δι' ης έρριψε κάτω μέρος του προς την
+πύλην τείχους και εφόνευσε 10 Τούρκους φρουρούντας το μέρος
+εκείνο. Καθ' ην δε στιγμήν άναψεν η υπόνομος, ώρμησαν Έλληνες και
+φιλέλληνες, αλλ' απεκρούσθησαν. 4 Έλληνες, ο φιλέλλην Σκαλεμβέργης
+και 8 Τούρκοι εφονεύθησαν, και 12 Έλληνες και 3 φιλέλληνες
+επληγώθησαν. Ήρχισε δε ο υπονομοποιός ν' ανοίγη την 22 άλλην
+υπόνομον.
+
+[Ιούνιος] Αρχομένου δε του Ιουνίου διόλου σχεδόν εξέλειψε το εν
+ταις δεξαμεναίς της ακροπόλεως νερόν· εταλαιπώρει δε τους
+πολιορκουμένους όχι ολίγον και η συνήθως επιπολάζουσα επί των
+πολιορκιών επιδημία· ουδ' η έξωθεν ετοιμαζομένη τουρκική εισβολή
+τοις ήτο καν γνωστή εις εμψύχωσίν των. Δι' όλα ταύτα, και μάλιστα
+διά την επί πολλούς μήνας επικρατούσαν εν Αθήναις ανομβρίαν, ην
+υπέλαβαν οι Τούρκοι θεομηνίαν, διότι έβλεπαν πίπτουσαν εκτός της
+πόλεως την βροχήν, δύο εξ αυτών ανέβησαν επί των επάλξεων (2
+ιουνίου) και επρόβαλαν συνθήκας υπό την εγγύησιν των προξένων. Οι
+πρόξενοι δεν ανεδέχθησαν την ευθύνην· υπεσχέθησαν όμως να
+καταβάλωσι πάσαν δυνατήν φροντίδα εις διατήρησιν της συνθήκης.
+Διέτριβαν πρό τινων ημερών εν Αθήναις ο Ανδρέας Καλαμογδάρτης και
+ο Αλέξανδρος Αξιώτης, ως αντιπρόσωποι ο μεν πρώτος της κυβερνήσεως
+ο δε άλλος του Αρείου πάγου, εις παραλαβήν του κινδυνεύοντος
+φρουρίου και καταγραφήν των εν αυτώ πραγμάτων. Η παρουσία τούτων
+εθάρρυνε τους δικαίως φοβουμένους την παρασπόνδησιν Τούρκους· τους
+εθάρρυνε και όρκος δοθείς παρά των ισχυόντων Ελλήνων επί του
+Ευαγγελίου ενώπιον του μητροπολίτου· και ούτως υπεγράφη συνθήκη
+την 9 εν τω αυστριακώ προξενείω και κατά ρητήν αίτησιν των Τούρκων
+ενώπιον των προξένων, αλλ' όχι και υπό την εγγύησίν των. Οι όροι
+δε της συνθήκης ήσαν η παραδόσις του φρουρίου και παντός όπλου
+δημοσίου ή ιδιαιτέρου, η ασφάλεια της ζωής και της τιμής των
+Τούρκων, η άδεια να κατοικήσωσιν εν τη πόλει ή να διαβιβασθώσιν
+εις Ασίαν υπό ουδετέραν σημαίαν ανεξόδως, η μεταξύ αυτών και των
+Ελλήνων ισομοιρία παντός αργυρού, χρυσού και πολυτίμου είδους, η
+τελεία απόδοσις πάσης περιουσίας ελληνικής, και η μεταβίβασις
+πάσης ακινήτου τουρκικής εις την κυριότητα της ελληνικής
+κυβερνήσεως (β). Γενομένης δε της συνθήκης, ανέβησαν εις το
+φρούριον την επαύριον, α' ώραν μετά την ανατολήν του ηλίου, οι
+πρόκριτοι του τόπου και το στράτευμα υπό τον Παναγήν Χτενάν,
+προπορευομένου του μητροπολίτου· εξήλθαν εις προϋπάντησιν οι
+έγκλειστοι Τούρκοι, και παραδώσαντος του φρουράρχου τας κλεις και
+ειπόντος «α ύ τ η - ή τ ο ν - η – θ έ λ η σ ι ς - τ ο υ -
+Υ ψ ί σ τ ο υ » κατέβησαν όλοι αυθήμερον εις την πόλιν, όπου τοις
+εδόθησαν κατοικίαι· ήσαν δε ψυχαί 1160, εξ ών το έκτον μόλις ικανόν
+να φέρη όπλα· όλοι δε εξ αιτίας της κακουχίας έπασχαν, και 60 εντός
+ολίγων ημερών απέθαναν. Οι Έλληνες ύψωσαν επί του φρουρίου την
+σημαίαν των υπό τον κρότον των κανονίων αλλά την πάνδημον ταύτην
+χαράν συνεσκίασεν ευθύς λύπη, διότι εν μέσω του κανονοβολισμού
+επυρσοκρότησεν απροσδοκήτως έν κανόνι και ετίναξε τον εφιστάμενον
+αγαθόν πολίτην και γενναίον πολεμιστήν Παναγήν Χτενάν τον και
+φρούραρχον έξωθεν του φρουρίου.
+
+Γενναίοι, ακάματοι, και καρτερικοί εφάνησαν οι Αθηναίοι Χριστιανοί
+καθ' όλον το διάστημα της πολιορκίας· διακόσιοι περίπου απέθαναν
+εξ αυτών εν τω διαστήματι τούτω· μεγάλη εφάνη και η καρτερία των
+Τούρκων κακουχουμένων και διψώντων εν καιρώ των θερινών καυμάτων·
+αλλ', αποφυγόντες ούτοι την αγωνίαν της δίψας, έπεσαν εις την
+μάχαιραν της απιστίας. Δεν έγεινε κατά δυστυχίαν εν καιρώ φροντίς
+ίνα ευρεθώσιν εν Πειραιεί επί της παραδόσεως τα αναγκαία εις
+μεταβίβασιν πλοία· εν τω μεταξύ δε τούτω, διασπαρείσης φήμης
+εχθρικής εισβολής, μέγας φόβος διεχύθη εις την πόλιν. Η κυβέρνησις
+υποπτεύσασα ό,τι μετ' ολίγον συνέβη, διέταξε και εναυλώθησαν την
+25 δύο πλοία υπό ευρωπαϊκάς σημαίας ευρεθέντα εν Πειραιεί εις
+διαβίβασιν των παραδοθέντων· τα πλοία ταύτα θα τους παρελάμβαναν
+την 29· αλλ' εν τω μεταξύ τούτω επαναλαμβανόμεναι αι κακαί
+ειδήσεις της εισβολής των εχθρών και της εις Θήβας και Αθήνας
+επιστρατείας αυτών, ηύξησαν τόσον τον φόβον των Αθηναίων, ώστε
+κατέφυγαν εκ δευτέρου αι γυναίκες και τα παιδία των εις Σαλαμίνα·
+οι δε εν τη πόλει οπλοφόροι, εν οις και πάμπολλοι των
+καταστραφέντων τόπων, διψώντες εκδίκησιν διά τα προ ολίγου μεγάλα
+παθήματά των και εξαγριωθέντες ενώπιον νέων κινδύνων, ήραν
+αξιοκατακρίτως την 28, εν μέσω του θορύβου, της φυγής, της
+αναρχίας, και του επικρατούντος φόβου, μιαιφόνον χείρα επί τους
+υποσπόνδους Τούρκους παρά γνώμην των εφόρων και λοιπών προκρίτων
+της πόλεως. Τετρακόσιοι εφονεύθησαν, οι δε λοιποί κατέφυγαν εις τα
+προξενεία, όπου ηύραν υπεράσπισιν. Την δε 3 Ιουλίου εισέπλευσαν
+καλή τύχη εις Πειραιά δύο βασιλικά γαλλικά πλοία, έτρεξαν οι
+πλοίαρχοι εις αντίληψιν των αδίκως πασχόντων, τους επροστάτευσαν
+διά λόγων, δι' απειλών, και δι' επιδείξεως όπλων, και συνώδευσαν
+ασφαλώς επί των πλοίων 325 εξ αυτών και τους μετεκόμισαν εις
+Σμύρνην· έμειναν δε οι λοιποί εν τοις προξενείοις, και απεστάλησαν
+μετά ταύτα και άλλοι αυτών δι' ευρωπαϊκών πλοίων και εκ
+διαλειμμάτων εις τα παράλια της μικράς Ασίας ασφαλώς· ώστε όλοι οι
+εκ των παραδοθέντων μετακομισθέντες εκτός της Ελλάδος ήσαν 550·
+όσοι δε ούτε εφονεύθησαν ούτε μετεκομίσθησαν, οι μεν απέθαναν εξ
+αιτίας του επί της πολιορκίας επιδημικού μολυσμού, οι δε μείναντες
+εκουσίως εν Ελλάδι διεσπάρησαν τήδε κακείσε κακήν κακώς.
+
+
+
+1822
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΔ'.
+
+
+
+&Έξοδος των προκρίτων της Πελοποννήσου εις τας επαρχίας επί
+στρατολογία — Σύστασις βουλευτικής επιτροπής. — Βάπτισις
+Μωαμεθανών. — Σύμβασις περί παραδόσεως Ναυπλίου — Ιδιαιτέρα και
+μυστική αίτησις αγγλικής προστασίας υπέρ της Πελοποννήσου — Λύσις
+πολιορκίας Πατρών.&
+
+Η πάντοτε αναγκαία εκστρατεία των Πελοποννησίων εις την στερεάν
+Ελλάδα έγεινεν αναγκαιοτάτη μετά τα επί τη καταδιώξει του
+Οδυσσέως, διότι ταύτα επέφεραν την διάλυσιν των στρατευμάτων και
+αταξίαν και αναρχίαν κατά τα μέρη εκείνα. Επειδή δε αι περί τούτου
+αλλεπάλληλοι της κυβερνήσεως διαταγαί προς τας επαρχίας της
+Πελοποννήσου δεν εισηκούοντο, εκρίθη εύλογον να ενεργηθώσιν αι
+κατ' επαρχίαν στρατολογίαι, διά των εν αυταίς εχόντων επιρροήν·
+
+[Ιούνιος] και επειδή οι πλείστοι αντεπροσώπευαν τας επαρχίας των
+παρά τη κυβερνήσει ως μέλη της βουλής, εξεδόθη την 5 ιουνίου
+ψήφισμα, προεδρεύοντος του Υψηλάντου φθάσαντος εις Άργος την 1 και
+μετά δύο ημέρας αναλαβόντος τα της βουλευτικής του υπηρεσίας,
+λέγον, ότι εξ εκείνης της ημέρας επιτροπή εκ μελών της βουλής όχι
+ποτέ ολιγωτέρων των πέντε, επί μόνη δε θέσει νόμου δώδεκα, επείχε
+τόπον όλης της βουλής, και ότι αι αποφάσεις της είχαν όλην την
+ισχύν και το κύρος· ωρίσθη και η διάρκειά της μέχρι της επανόδου
+των δύο τρίτων των μελών της βουλής. Το σχέδιον δε ήτο να
+στρατολογήσωσι καθ' όλην την Πελοπόννησον αναλόγως 17,600, εξ ών
+να εκστρατεύσωσιν εις μεν την Δυτικήν Ελλάδα 6100, εις δε την
+Ανατολικήν 6350, και να μείνωσιν εν ταις πολιορκίαις των μεν
+Πατρών 3300, της δε Κορώνης 600, και της Μοθώνης 1000, εις
+φρούρησιν δε του Νεοκάστρου 150. Αφ' ού δε κατεστρώθη ο κατάλογος
+της στρατολογίας ανεχώρησαν οι εν Άργει πρόκριτοι την 8,
+συνανεχώρησε δε και ο αντιπρόεδρος της βουλής Χαραλάμπης, ον
+αντικατέστησεν ο Βασίλης Μπουτούρης.
+
+Η ομόνοια μεταξύ της βουλής και του νομοτελεστικού ήτον η ισχύς
+της κυβερνήσεως κατά τας δεινάς εκείνας περιστάσεις, καθ' ας αύτη
+μεν εστερείτο παντός χρηματικού πόρου, η δε γερουσία της
+Πελοποννήσου έδιδε το σκανδαλώδες παράδειγμα φανεράς παρακοής εις
+τας διαταγάς αυτής. Αλλ' η ομόνοια αύτη έπαθε μετά την επάνοδον
+του Υψηλάντου, διότι, υποβλέπον αυτόν το νομοτελεστικόν δι' όσα
+συνέβησαν εν τη Ανατολική Ελλάδι επί της εκστρατείας του, δεν
+εκοινοποίει τη βουλή τα σχέδιά του ως πρότερον, όχι διότι εφοβείτο
+την επιρροήν αυτού, αλλά διότι δεν ήθελε να γνωρίζη εκείνος όσα
+εσχεδιάζοντο, και ενήργει έκτοτε πολλάκις εν αγνοία της βουλής. Η
+δε βουλή, συνειθισμένη να γνωρίζη τα πάντα και να σκέπτεται περί
+πάντων, δυσηρεστείτο διά το νεοφανές δείγμα της προς αυτήν ολίγης
+του νομοτελεστικού πίστεως.
+
+Πρό τινων δε ημερών ανεφύη το εξής θρησκευτικόν ζήτημα.
+
+Πολλοί Έλληνες ζήλω θρησκευτικώ κινούμενοι εβάπτιζαν εξ αρχής της
+επαναστάσεως πολλούς των αιχμαλώτων θέλοντας και μη θέλοντας. Η
+κυβέρνησις και η γερουσία της Πελοποννήσου, αφ' ού εσυστήθησαν,
+απηγόρευσαν την βάπτισιν ως έργον όχι προαιρέσεως αλλ' ανάγκης.
+Μετ' ολίγον η γερουσία ηθέλησε να την επιτρέψη ως έργον
+φιλανθρωπίας, διότι εν μέσω τόσων αιματοχυσιών, ας πας συνετός
+Έλλην απεστρέφετο, εθεώρησε τον τρόπον τούτον ως τον μόνον
+συντελεστικόν εις το να καταστήση τους Έλληνας φιλανθρωποτέρους
+προς τους διά της θείας βαπτίσεως αναγεννομένους Μωαμεθανούς. Επί
+τω σκοπώ τούτω επρότεινε προς την κυβέρνησιν αρχομένου του μαΐου
+να διατάξη διά του επί των εκκλησιαστικών υπουργείου τους
+αρχιερείς και ιερείς να βαπτίζωσι τους θέλοντας, προηγουμένης της
+απαιτουμένης κατηχήσεως. Ο τότε επί των εκκλησιαστικών υπουργός,
+επίσκοπος Ανδρούσης Ιωσήφ, φιλάνθρωπος ως καί τις άλλος, απεδέχθη
+μεν τους λόγους δι' ους έγεινεν η πρότασις, αλλά μη εγκρίνων να
+προσφέρεται τοιουτοτρόπως η βάπτισις, εγνωμοδότησε να βαπτίζωνται
+μόνον οι εντός του δωδεκάτου έτους άρρενες, αλλά και ούτοι
+συναινέσει των γονέων· να βαπτίζωνται δε και αι νέαι γυναίκες όσαι
+προηρούντο. Αλλά το βουλευτικόν, προς ο εκοινοποιήθη η γνώμη του
+υπουργού, επρόβαλε να δέχεται η του Χριστού εκκλησία άπαντας τους
+μετά πίστεως και εκουσίως προσερχομένους άνδρας και γυναίκας πάσης
+ηλικίας, αφ' ού κατηχούντο, ως αν ήτον η πίστις επί των άκρων των
+χειλέων. Βέβαιον είναι ότι η βάπτισις εζητείτο παρά των Μωαμεθανών
+εις αποφυγήν των δεινών και όχι κατά συνείδησιν· δεν έπρεπε δε
+μήτε διά πολιτικούς λόγους να γίνωνται δεκτοί οι τοιούτοι ως
+έτυχε· διότι, όντες κρυφίως θανάσιμοι εχθροί και της πίστεως και
+της ελευθερίας των Ελλήνων, εδύναντο, εισχωρούντες εις την
+πολιτικήν ή στρατιωτικήν υπηρεσίαν του κράτους διά του καθ'
+υπόκρισιν Χριστιανισμού, να γενώσιν επικίνδυνοι· παράδειγμα
+πρόσφατον είχαν οι Έλληνες το προ ολίγου συμβάν εν Λεβαδεία, όπου
+πολλοί αιχμάλωτοι εβαπτίσθησαν· αλλ' αφ' ού εισέβαλαν εις την
+πόλιν εκείνην οι υπό τον Μεχμέτπασαν και τον Βρυώνην απέπτυσαν το
+βάπτισμα και εμάνησαν κατά των Χριστιανών έτι μάλλον ως βιασθέντες
+εξ όσων έπασχαν να εξομόσωσιν. Αι παρατηρήσεις του νομοτελεστικού,
+συνεταί και ως χριστιανικαί και ως πολιτικαί, υπερίσχυσαν μετά
+ικανήν λογομαχίαν αυτού και του βουλευτικού, και ενεκρίθη και
+εκανονίσθη ν' αναγεννώνται διά της θείας κολυμβήθρας μόνον οι
+εντός του δωδεκάτου έτους προσερχόμενοι άρρενες, αι δε γυναίκες
+πάσης ηλικίας, αλλ' ουδείς μη συναινούντων των γονέων.
+
+Οι δε πολιορκούμενοι Τούρκοι του Ναυπλίου, στενοχωρούμενοι εις
+άκρον δι' έλλειψιν τροφής, απεφάσισαν να παραδοθώσι· συνήργησεν
+εις τούτο καί τις Οθωμανός Ισούφ - τσαούσης, πεσών εις χείρας των
+Ελλήνων εν ώ απεστέλλετο παρά των πολιορκουμένων εις
+Κωνσταντινούπολιν, και γράψας προς αυτούς επιστολήν επί τη
+προτροπή των Ελλήνων, αλλ' εκληφθείσαν ως ταληθή λέγουσαν, δι' ης
+τους απήλπιζε πάσης έξωθεν αντιλήψεως, και τους παρεκίνει να
+συμβιβασθώσι. Και άλλοτε ήλθαν οι πολιορκούμενοι εις λόγους
+συμβιβασμού μετά των πολιορκητών· και ο Πετρόμπεης, όστις κατέβη
+εκείνας τας ημέρας εις την Αργολίδα, αντιφερόμενος προς την
+κυβέρνησιν και πεποιθώς επί την επιρροήν του, έστειλε προς τους
+πολιορκουμένους τον αιχμάλωτον καδήν της επαρχίας του αγίου Πέτρου
+επί συμβιβασμώ μετ' αυτού ή δι' αυτού· αλλ' η αποστολή αύτη
+εματαιώθη συλληφθέντος του καδή· επί τη παρούση όμως περιστάσει αι
+συμβιβαστικοί λόγος ετελεσφόρησαν, και την 18 υπεγράφη σύμβασις
+λέγουσα, οι μεν Τούρκοι να παραδώσωσι τα φρούρια και παντός είδους
+όπλα δημόσια και ιδιωτικά και τα δυο τρίτα της κινητής περιουσίας
+των μετά λεπτομερή καταγραφήν, οι δε Έλληνες να μετακομίσωσι τους
+Τούρκους εις τα παράλια της Ασίας και να τοις δίδωσι τακτικώς μετά
+την υπογραφήν της συμβάσεως την καθημερινήν τροφήν μέχρι του εις
+τα ρηθέντα παράλια κατάπλου. Εις εκπλήρωσιν δε των όρων εισήλθαν
+την αυτήν ημέραν εις Ναύπλιον οι πληρεξούσιοι των Ελλήνων εν
+συνοδία 100 οπλοφόρων υπό αναπεπταμένην σημαίαν. Εις ασφάλειαν δε
+αυτών παρέδωκαν οι Τούρκοι τη ελληνική κυβερνήσει ομήρους εκ των
+σημαντικωτέρων οικογενειών· παρέδωκαν και τον θαλασσόπυργον, εις
+ον εισήλθαν 50 Έλληνες εκ των ανωτέρω 100, οι δ' άλλοι έμειναν εν
+Ναυπλίω φρουροί των συνεισελθόντων πληρεξουσίων. Η είδησις της
+εγγιζούσης πτώσεως του Ναυπλίου, όπου ενομίζετο ότι ήσαν θησαυροί
+αποτεταμιευμένοι, διασπαρείσα εις τας επαρχίας της Πελοποννήσου,
+έφερε κατά δυστυχίαν μεγάλα προσκόμματα εις την προσχεδιασθείσαν
+κατά του εχθρού εκστρατείαν εκτός της Πελοποννήσου, διότι είλκυσεν
+εις Αργολίδα πανταχόθεν πλήθη οπλοφόρων. Η δε συρροή τούτων
+επέφερεν αταξίας και φόνους των εξερχομένων υπό την σύμβασιν
+Τούρκων και προσβολάς και ύβρεις και κατ' αυτής της κυβερνήσεως,
+ήτις φοβηθείσα δικαίως μη κακοποιηθώσιν ή αρπαγώσιν οι δοθέντες
+αυτή όμηροι, τους επεβίβασεν εις ελληνικόν πλοίον διαμένον
+έμπροσθεν των Μύλων. Όσον δε συμφέρον είχαν οι Έλληνες να
+επιταχύνωσι την παράδοσιν του φρουρίου διά την προσεγγίζουσαν
+εισβολήν των εχθρών, τόσον είχαν οι Τούρκοι να την αναβάλλωσιν. Η
+πείνα εβίασε τούτους να συμβιβασθώσιν, αλλά λαμβάνοντες κατά την
+σύμβασιν την καθημερινήν τροφήν, ανάγκην δεν είχαν να επιταχύνωσι
+την παράδοσιν των μη ειδότες τι τέξεται υπέρ αυτών η επιούσα. Οι
+Έλληνες, ασκέπτως και μικρολόγως φερόμενοι, επέβαλαν όρον την
+λ ε π τ ο μ ε ρ ή καταγραφήν όλης της κινητής των πολιορκουμένων
+περιουσίας και την μετά ταύτα ακριβή διανομήν της· την δ'
+αποπεράτωσιν της εργασίας ταύτης παρέτεινεν έτι μάλλον η κακή
+πίστις των Τούρκων κρυπτόντων τα πολυτιμότερα των είδη. Οι επί
+παραλαβή του φρουρίου εισελθόντες Έλληνες είδαν μετ' ολίγον πόσον
+δυσπλήρωτος ήτον ο περί ου ο λόγος όρος, και συναινέσει και των
+Τούρκων εζήτησαν και έλαβαν την άδειαν να μετατρέψωσι τον όρον
+τούτον εις ρητήν ποσότητα πληρωτέαν εις είδη επί εκτιμήσει, αν δεν
+ήτο δυνατόν εις χρήματα· αλλά και ταύτης της δυσκολίας αρθείσης,
+ουδέ και τότε ο μέγας σκοπός επληρούτο, διότι εχρειάζοντο επί
+χείρας χρήματα εις κίνησιν των πλοίων διά την διαβίβασιν των
+πολιορκουμένων, και η κυβέρνησις ούτε είχεν ούτ' εύρισκε, και
+επροσπάθει να κινήση πλοία επί τω προσδοκωμένω μεριδίω της εν
+Ναυπλίω περιουσίας. Διά τα αίτια ταύτα παρετείνετο η τόσον
+αναγκαία παράδοσις του φρουρίου.
+
+Περί δε τα τέλη του μαΐου, η Πελοποννησιακή γερουσία ανεκάλυψεν,
+ότι ενήργουν τινές εν αγνοία ων εγκατέστησεν η εν Επιδαύρω
+συνέλευσις Αρχών, να τεθή η Πελοπόννησος υπό την προστασίαν των
+Άγγλων, και διεπραγματεύοντο περί τούτου μετά των Αρχών των ιονίων
+νήσων. Όργανα δε της διαπραγματεύσεως ταύτης εφωράθησαν οι δύο
+αδελφοί Ζαριφόπουλοι εξ Ανδριτσαίνης, ων συνέλαβε και εφυλάκισεν η
+γερουσία τον ένα ευρεθέντα εν Τριπολιτσά· ηύρε δε και έγγραφα δι'
+ων απεδεικνύοντο τα περί της αγγλικής προστασίας υπενεργούμενα. Το
+νομοτελεστικόν, μαθόν ταύτα, κατέκρινεν αποτόμως την
+διαπραγμάτευσιν· αλλ' οι πρόκριτοι της Πελοποννήσου εν γένει δεν
+εφάνησαν δυσαρεστηθέντες· μάλιστά τινες των εν Άργει ευρεθέντων
+τότε, θέλοντες ν' ανιχνεύσωσι την διάθεσιν της αγγλικής
+κυβερνήσεως, απέστειλαν υπό άλλην πρόφασιν εις Ζάκυνθον τον
+επίσκοπον Ρέοντος και Πραστού, Διονύσιον, όστις διά του πρωτοπαπά
+της νήσου εκείνης, Γαρζώνη, ελθόντος εις λόγους μετά του διοικητού
+περί του σκοπού της αποστολής ταύτης, ειδοποιήθη, ότι έδιδεν
+απάντησιν η αγγλική κυβέρνησις, αν η περί προστασίας πρότασις
+εστέλλετο εις Λονδίνον έγγραφος παρά των προκρίτων της
+Πελοποννήσου. Και η μεν διαπραγμάτευσις αύτη διεκόπη.
+
+Η δε μεταξύ των πολιτικών και πολεμικών της Πελοποννήσου
+επικρατούσα αντιζηλία εκορυφώθη επί τη εις τας επαρχίας προς
+στρατολογίαν και εκστρατείαν διασπορά των προκρίτων. Ο
+Κολοκοτρώνης διετήρει καλώς την πολιορκίαν των Πατρών· αλλ' οι
+πρόκριτοι των Καλαβρύτων, της Καρυταίνης, και άλλων μερών
+υφήρπασαν τους επαρχιώτας των από του στρατοπέδου αυτού διά την
+εκστρατείαν των, ίσως και θέλοντες ν' αδυνατίσωσι τον δυνατόν
+τούτον αντίπαλον, όστις, ιδών την υφαρπαγήν και εναπολειφθείς μετ'
+ολίγων, έλυσε πλήρης οργής την πολιορκίαν και ανέβη εις
+Τριπολιτσάν, κηρύττων όθεν διέβαινεν ασυδοσίαν προς έλκυσιν του
+λαού και ετοιμαζόμενος να καταβή εκείθεν εις Αργολίδα, ίνα κριθή,
+ως έλεγε, μετά των εναντίων του, αλλά διανοούμενος κυρίως ν'
+ανατρέψη τα καθεστώτα και ν' αντικαταστήση στρατοκρατίαν.
+Τοιουτοτρόπως ο πομπώδης κατάλογος της στρατολογίας έμεινεν
+ανενέργητος, και η εις τας επαρχίας πολύκροτος διασπορά των
+προκρίτων επί σωτηρία της κινδυνευούσης πατρίδος έφερε κακόν αντί
+καλού, διότι έλυσε την πολιορκίαν των Πατρών χωρίς να κινήση
+δυνάμεις ούτε εις την στερεάν Ελλάδα ούτε καν επ' ασφαλεία του
+ισθμού. Και ταύτα συνέβαιναν καθ' ην ώραν οι μεν εχθροί ήσαν
+έτοιμοι να περάσωσιν εν πολλή δυνάμει τον Σπερχειόν, ουδεμία δε
+δύναμις, εξ αιτίας των κατά τον Οδυσσέα, υπήρχεν εντεύθεν του
+ποταμού εις αντίκρουσιν.
+
+
+
+1822
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΕ'.
+
+
+
+&Εκστρατεία Αλβανών εις Σούλι. — Πτώσις αυτού και αποκλεισμός
+Κιάφας — Εκστρατεία υπό τον Μαυροκορδάτον πέραν του Μακρυνόρους.
+Φθορά τις υπό τον Πασάνον μικράς ναυτικής δυνάμεως εν τω αμβρακικώ
+κόλπω, — Μάχαι Κομποτίου, Πλάκας, Φαναρίου, και θάνατος Κυριακούλη
+Μαυρομιχάλη. — Μάχη του Πέτα.&
+
+ΜΕΤΑ δε την καταστροφήν του Αλή, όλη η Ήπειρος επροσκύνησεν, ως
+είρηται, τον Χουρσήδην· αλλ' οι Σουλιώται δεν έκλιναν τον αυχένα.
+Ο λαός ούτος, ο πολεμήσας έως τότε υπέρ του Αλή, απεφάσισεν
+ομοθυμαδόν να πολεμήση του λοιπού υπέρ του έθνους του· επί σκοπώ
+δε να πολεμήση ευτυχώς και να φέρη προσκόμματα εις την ήδη έτοιμον
+κατά της αποστατησάσης Ελλάδος εκστρατείαν των Αλβανών επρόβαλε τη
+ελληνική κυβερνήσει να στείλη κατ' εκείνα τα μέρη πλοία, τα μεν
+προς μεταφοράν των γυναικών και τέκνων αυτών εις Πελοπόννησον, τα
+δε προς φόβον των εχθρών και εμψύχωσιν των γειτόνων Χριστιανών· να
+τοις στείλη, δε και τροφάς και πολεμεφόδια, και να τοις δώση την
+άδειαν να συννοηθώσι μετά των Χριστιανών ή και των Μωαμεθανών της
+Αλβανίας. Η κυβέρνησις έδωκεν εκ του προχείρου την ζητηθείσαν
+άδειαν· εσκόπευε δε να εκτελέση, βραδύτερον και τας άλλας των
+αιτήσεις όπως εδύνατο· οι Αλβανοί εν τοσούτω, και κυρίως οι
+γείτονες των Σουλιωτών Τσάμιδες, δεν έκριναν συνετόν να
+στρατεύσωσιν επί την αποστατήσασαν Ελλάδα και απομακρυνθώσι των
+εστιών αυτών πριν ειρηνεύσωσιν οι Σουλιώται, διότι άλλως
+εκινδύνευαν αι οικογένειαί των, δι' ο παρεκάλεσαν τον Χουρσήδην να
+φροντίση περί τούτου. Ούτος και διά την αιτίαν ταύτην, και μη
+θέλων ν' αφήση οπίσω φλόγα επαναστάσεως δυναμένην να διαδοθή,
+έγραψε τοις Σουλιώταις, ότι δίκαιον ίσως είχαν άλλοτε να
+οπλισθώσι, διότι ο προκάτοχός του, παραβάς το βασιλικόν φιρμάνι,
+όχι μόνον δεν τοις απέδωκε την πατρίδα των και τα υποστατικά των,
+αλλά και τους επεβουλεύθη· ότι η Πύλη δεν εμνησικάκει, αλλ' εξ
+εναντίας τους εσυγχώρει και τοις απέδιδε τον τόπον των, τα
+υποστατικά των και τα αρχαία των προνόμια και ότι ήτον έτοιμος και
+αυτός να τοις δώση ό,τι άλλο εύλογον εζήτουν· τους παρεκίνει δε να
+στείλωσι προς αυτόν πληρεξουσίους όσον τάχιστα, διότι εβιάζετο να
+εκστρατεύση. Οι Σουλιώται, ευχαριστήσαντές τον διά την προς αυτούς
+εύνοιάν του, απήντησαν ότι, επειδή η αποστασία των Ελλήνων
+επήγασεν εκ των ραδιουργιών του Αλή, δίκαιον εφαίνετο, να μη
+εκστρατεύση ο Χουρσήδης κατ' αυτών πεσόντος εκείνου, αλλά να τοις
+δώση αμνηστείαν, και αν εκείνοι την εδέχοντο, την εδέχοντο και
+ούτοι· άλλως επρόκριναν ν' αποθάνωσι παρά ν' αμαυρώσωσι το όνομά
+των δι' απιστίας, αποχωριζόμενοι ομοθρήσκων συμπολεμιστών. Η
+παρακοή αύτη της προσταγής και το ύφος της απαντήσεως των
+Σουλιωτών εκίνησαν εις αγανάκτησιν τον αλαζόνα Χουρσήδην, όστις,
+έτοιμος να στείλη τας δυνάμεις του εις Ακαρνανίαν, απεφάσισε να
+τας κινήση πρώτον όλας εις εξολόθρευσίν των. Η είδησις διεσπάρη,
+και οι Σουλιώται, απόφασιν έχοντες ν' ανθέξωσι, διέταξαν τους
+κατοικούντας τα απώτερα χωρία των Χριστιανούς να μετακομισθώσι και
+μετακομίσωσι τα κτήνη των εις τα εντός του τμήματος του Σουλίου
+προς ασφάλειαν· αλλά, πριν κινηθώσιν οι εχθροί κατ' εκείνων των
+μερών, οι πρόκριτοι των Αλβανών, λαβόντες τας περί εκστρατείας
+διαταγάς του Χουρσήδη, και βλέποντες ότι ηνοίγετο στάδιον
+επικινδύνου πολέμου και ανωφελούς διά τους λαφυροφίλους τούτους
+πολεμιστάς, ήλθαν εις λόγους συμβιβασμού μετά των Σουλιωτών εν
+Δερβιζιάνοις, χωρίω τέσσαρας ώρας μακράν του Σουλίου. Οι λόγοι των
+Αλβανών απέβλεπαν ν' αποσπάσωσι τους Σουλιώτας των λοιπών Ελλήνων·
+αλλ' ούτοι επέμεναν εις όσα έγραψαν τω Χουρσήδη, και ούτως οι
+Αλβανοί και οι Σουλιώται διεχωρίσθησαν άπρακτοι την πρώτην ημέραν·
+ανωφελώς επανελήφθησαν τα αυτά και την ακόλουθον· πολλού δε λόγου
+γενομένου περί της αφεύκτου καταστροφής του Σουλίου, και του
+ανδραποδισμού των γυναικών και τέκνων των Σουλιωτών, αν δεν
+εσυμβιβάζοντο, ο Δαγκλής απεκρίθη, «ότι ποτέ δεν θα
+ηνδραποδίζοντο· διότι, αν εκυριεύετο ο τόπος των, θα εφονεύοντο
+παρ' αυτών των Σουλιωτών». Μετά δε την συνέντευξιν ταύτην οι
+Αλβανοί απηλπίσθησαν παντός συμβιβασμού, ο δε Χουρσήδης, εις άρσιν
+του προσκόμματος του να εκστρατεύση εις Αιτωλοακαρνανίαν, εκίνησε
+κατά του Σουλίου όλας του τας δυνάμεις διά μιας, ως δεκατέσσαρας
+χιλιάδας. Εις άκρον ολιγάριθμοι όντες οι Σουλιώται και ολίγας
+μόνον θέσεις εδύναντο να καταλάβωσι, και ολίγους πολεμιστάς εν
+αυταίς να τοποθετήσωσι. Τω όντι, εναντίον των δεκατέσσαρων
+χιλιάδων αντέταξαν μόνον χίλιους, εξ ών τριακόσιοι κατέλαβαν την
+θέσιν του αγίου Νικολάου υπό τον Νότην Μπότσαρην, τετρακόσιοι την
+του Ζαβρούχου υπό τον Διαμαντήν Ζέρβαν και άλλους, και τριακόσιοι
+την του Μομάκου υπό τον Δράκον, τον Δαγκλήν και τον Γούσην. Οι
+εχθροί, φθάσαντες εις Βαριάδας, διηρέθησαν εις τρία σώματα, και το
+μεν εκ τρισχιλίων υπό τους δυο σιλιχτάρας, τον του Χουρσήδη και
+τον του Αλή, κατέλαβε την 15 μαΐου το σέλωμα του Ποπώβου, τρεις
+ήμισυ ώρας μακράν του Σουλίου προς βορράν· το δε άλλο εκ
+πεντακισχιλίων υπό τον Βρυώνην και τον Άγον Μουχουρδάρην διέβη την
+ακόλουθον ημέραν το υπερκείμενον του Σουλίου βουνόν, Βούτσι· το δε
+τρίτον υπό τον Κεσέρ - Αχμέτπασαν εστράτευσε προς δυσμάς του
+Σουλίου, κατά τους Μύλους. Τα τρία δε ταύτα πολυάριθμα σώματα
+έπεσαν την αυτήν ημέραν επί τα τρία ολιγάριθμα των Σουλιωτών και
+το μεν κατά τον άγιον Νικόλαον, μη δυνηθέν ως εκ της θέσεώς του ν'
+ανθέξη, ωπισθοδρόμησε και ετοποθετήθη κατά την υπερκειμένην της
+Κιάφας Στρέθιζαν, την και Στρούμπουλον· τα δε κατά το Ζαβρούχον
+και Μομάκον υπεράσπισαν ευτυχώς κατ' αρχάς τας θέσεις των, αλλ'
+επί τέλους τας εγκατέλειψαν. Οι εχθροί εισήλθαν εις το Σούλι, το
+εκυρίευσαν και ανέβησαν προς την άνωθεν αυτού ράχιν, Κούγκι. Επί
+της θέσεως ταύτης κείται ναός επ' ονόματι του αγίου Δονάτου,
+περιτετειχισμένος. Ο Δράκος, μεταβάς εκ της θέσεως του Μομάκου εις
+το Κούγκι, και ιδών αναβάντας τους εχθρούς εκλείσθη εντός του
+περιτειχίσματος του ναού μετά 52 πολεμιστών. Οι ολίγοι ούτοι
+επολέμησαν ευτυχώς δι' όλης της ημέρας και της πρώτης φυλακής της
+νυκτός. Περί δε το μεσονύκτιον οι Τούρκοι, επικρατούσης εντός του
+περιτειχίσματος βαθείας σιωπής, ώρμησαν να εισπηδήσωσιν
+υποθέσαντες ότι έφυγαν οι εν αυτώ κρυφίως. Ατάραχοι οι εντός δεν
+τους εκτύπησαν έως ού επλησίασαν, και τότε πυροβολήσαντες όλοι διά
+μιας εφόνευσαν και επλήγωσαν πολλούς και απώθησαν τους άλλους. Την
+αυτήν νύκτα ο γραμματεύς του Άγου Μουχουρδάρη εμήνυσε κρυφίως τοις
+εντός του περιτειχίσματος, ότι οι Τούρκοι εμελέτων να μη
+επανέλθωσι κατ' αυτών, αλλά να ερμήσωσιν επί την Κιάφαν. Η Κιάφα
+ήτο το τελευταίον καταφύγιον των Σουλιωτών. Εκεί ήσαν αι γυναίκες,
+τα τέκνα, και η κινητή περιουσία των· εκεί εκάθητο και η Αρχή του
+τόπου· εκεί συνεσωρεύθησαν και αι καταφυγούσαι εκ των μακρυνών
+χωρίων οικογένειαι των Χριστιανών και τα κτήνη αυτών· ώστε, αν
+εχάνετο η Κιάφα, εχάνετο το παν· διά τούτο επί τη κοινοποιήσει του
+γραμματέως, ην δεν υπώπτευσαν δολίαν, εγκατέλειψαν την θέσιν του
+αγίου Δονάτου. Μετά την πτώσιν δε του Σουλίου εγκατέλειψαν και οι
+άλλοι ας εκράτουν έως τότε θέσεις, ώστε κατείχαν όλοι τρεις, τας
+αναγκαιοτέρας, την Κιάφαν, τον Ναβαρίκον, απέχον της Κιάφας τρία
+τέταρτα της ώρας, και την Χώνιαν, όθεν ελάμβαναν οι εν τη Κιάφα το
+νερόν· οι πλείστοι δε των πολεμιστών ήσαν πάντοτε περί την Κιάφαν.
+
+Οι Τούρκοι εκινήθησαν τω όντι, καθώς προανηγγέλθη παρά του
+γραμματέως, προς την Κιάφαν, έστησαν επάνωθεν αυτής βομβοβόλους
+και κανόνια, εκτύπουν το φρούριον και τας έξωθεν του φρουρίου
+οικογενείας των χωρικών, και επροξένουν πολλήν βλάβην. Εν τω
+μεταξύ τούτω ήλθε και ο Χουρσήδης εις το στρατόπεδον μαθών την
+πτώσιν του Σουλίου, και συμβουλίου γενομένου απεφασίσθη να
+κινηθώσι συγχρόνως επί τον Ναβαρίκον, την Χώνιαν, και την Κιάφαν·
+και τα χαράγματα της 17 ιουνίου εκίνησαν ο μεν Βρυώνης και ο Άγος
+Μουχουρδάρης μετά εξακισχιλίων επί τον Ναβαρίκον, ο δε Ισμαήλ
+Πρόνιος, ο Ταήρ Τσαπάρης, και ο Μπάλιος Χούσας μετά τετρακισχιλίων
+επί την Χώνιαν· ο δε Σιλιχτάρης Μπότας μετά δισχιλίων επί την
+Κιάφαν. Τριακόσιοι Σουλιώται ήσαν κατά τον Ναβαρίκον προ του
+κινήματος των εχθρών επί δε τη παρουσία τόσου πλήθους, 37 μόνον
+απέμειναν υπό τον αρχηγόν Δράκον, αλλά και τόσον ολίγοι
+αντεστάθησαν ευτυχώς έως ού ήλθεν ικανή βοήθεια εκ της Κιάφας, και
+τότε ηνάγκασαν τους εχθρούς να υποχωρήσωσι την νύκτα άπρακτοι. Αφ'
+ού δε εξημέρωσε, χίλιοι πεντακόσιοι, διαμείναντες εντός τινων
+πύργων εν αγνοία της υποχωρήσεως των συναδέλφων των, εζήτησαν
+άδειαν ίνα απέλθωσιν αβλαβείς. Οι δε Σουλιώται, υποπτεύσαντες μη
+επανέλθωσιν οι προαναχωρήσαντες εις λύτρωσιν των απομεινάντων
+τούτων, εισάκουσαν την αίτησίν των. Απέτυχαν επίσης και τα
+σύγχρονα κινήματα των Αλβανών κατά την Κιάφαν, όπου και αυταί αι
+γυναίκες τους επολέμησαν κυλίουσαι λίθους. Ευτύχησαν κατ' αρχάς τα
+κατά την Χώνιαν και εβίασαν οι εχθροί τους εκεί Σουλιώτας, εκατόν
+σχεδόν όντας, να υποχωρήσωσι προς τα άνω· αλλ' εν τω μεταξύ
+εφάνησαν απροσδοκήτως καταβαίνοντες από της κορυφής των βουνών
+πεντακόσιοι Χριστιανοί αλαλάζοντες και τουφεκίζοντες, εν οις και
+γυναίκες, αι μεν ένοπλοι αι δε ροπαλοφόροι. Τούτους ιδόντες οι
+Τούρκοι μακρόθεν ερχομένους ανεχώρησαν άπρακτοι και μετέβησαν εις
+τας πρώτας θέσεις των.
+
+Αν η υπερέχουσα ανδρία των Σουλιωτούν δεν ήτον ήδη πολλαχόθεν
+γνωστή, τα περί ων ο λόγος κατορθώματα ήρκουν να την μαρτυρήσωσιν.
+
+Εν τω μεταξύ δε τούτω οι εν Πρεβέζη και Άρτη διαμένοντες εχθροί
+επάτουν τα άκρα της Ακαρνανίας, ηκροβολίζοντο και επανήρχοντο εις
+τα ίδια. Εν μια δε των επί του έαρος επιδρομών ανέκτησαν τα
+τειχίδια του Τεκέ και της Πλαγιάς.
+
+Ο δε Χουρσήδης, όλως αγανακτών διά την αποτυχίαν της εις άλωσιν
+της Κιάφας εκστρατείας του, διώρισε τον Βρυώνην αρχηγόν της
+πολιορκίας και όλων των κατά την Ήπειρον οθωμανικών δυνάμεων, και
+μετέβη εις Λάρισσαν προς κίνησιν άλλου πολυπληθούς στρατού ετοίμου
+ήδη να εισβάλη εις την Ανατολικήν Ελλάδα και την Πελοπόννησον.
+
+Επειδή τόσα στρατεύματα έτοιμα να πέσωσιν εις Αιτωλοακαρνανίαν δεν
+εχρονοτρίβησαν ειμή διά την αντίστασιν της Κιάφας, μέγα συμφέρον
+είχεν η Ελλάς να διατηρηθή η θέσις εκείνη, φαινομένη το προπύργιον
+της Δυτικής Ελλάδος· μέγα συμφέρον είχε και να μεταφέρη το θέατρον
+του πολέμου υπερόριον, ό εστιν εις την Ήπειρον· διά τούτο,
+φθάσαντος του Μαυροκορδάτου εις Μεσολόγγι, απεφασίσθη να σταλή όλη
+η δύναμις εις λύτρωσιν της κινδυνευούσης Κιάφας και εις σύστασιν
+στρατοπέδου πέραν του Μακρυνόρους.
+
+Αφ' ού δε διά της προθύμου συνδρομής όλων των Αρχών και όλων των
+δυνατών διέθεσεν ο Μαυροκορδάτος τα εσωτερικά της Δυτικής Ελλάδος,
+όπως η περίστασις απήτει, και ενήργησεν όσα αναγκαία εις
+προμήθειαν τροφών, απεστάλη ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης μετά
+πεντακοσίων Μανιατών και Καρυτινών επί τεσσάρων εκ των εν
+Μεσολογγίω τω καιρώ εκείνω ελλιμενιζόντων πλοίων εις Φανάρι,
+λιμένα 5 ώρας απέχοντα της Κιάφας·
+
+[Ιούνιος] ο δε Μαυροκορδάτος επιστράτευσε την 1 ιουνίου μετά των
+τακτικών, των φιλελλήνων, των επτανησίων, καί τινων
+Αιτολοακαρνάνων εις την πέραν του Αχελώου κοιλάδα, Λάσπην, υπό το
+χωρίον του Μαχαλά, όπου ενεκρίθη να συνέλθωσι πανταχόθεν τα
+στρατεύματα· ενδιατρίψας δε τρεις ημέρας επροχώρησεν εις
+Καρβασαράν επί της μεσημβρινής όχθης του αμβρακικού κόλπου, και
+ευρών δύο μικράς κανονοφόρους υπό τον Ιταλόν Πασάνον, τον άλλοτε
+εν υπηρεσία του Αλή, έστειλε δι' αυτών εις την επί της αρκτικής
+όχθης του κόλπου Κόπραιναν δύο ευκόμιστα κανόνια καί τινας άλλας
+πολεμικάς αποσκευάς προς μετακόμισιν των εις Κομπότι, χωρίον δύο
+ώρας απέχον της Άρτης επί υψηλής θέσεως· έστειλε δε και τα
+στρατεύματα διά Βάλτου και Μακρυνόρους εις τα αυτό χωρίον, όπου
+έφθασε και αυτός την 9. Αλλ' όλα τα εκεί συνελθόντα στρατεύματα,
+τακτικά και μη, μόλις ήσαν τρισχίλιοι, εν ώ τριπλάσια ήσαν τα εν
+Άρτη, Ιωαννίνοις και Πρεβέζη εχθρικά. Την δε ακόλουθον ημέραν,
+εξελθών ο Νορμάννος μετ' ολίγων ακολουθών εις παρατήρησιν των
+πέριξ του χωρίου θέσεων, απήντησεν αίφνης πεντακοσίους ιππείς υπό
+τον Ισμαήλ Πλιάσαν ερχομένους και αυτούς επί τω αυτώ σκοπώ εξ
+Άρτης προς το Κομπότι, και οπισθοδρομήσας εις το χωρίον ειδοποίησε
+την επέλευσιν των εχθρών, και εν τω άμα οι εκεί Έλληνες και
+φιλέλληνες εφορμήσαντες τους έτρεψαν, και προπορευόμενοι οι
+φιλέλληνες και ακολουθούντες οι Έλληνες τους κατεδίωξαν σχεδόν ως
+την Άρταν φονεύσαντες ικανούς αναβάτας και αρπάσαντες τους ίππους
+των, εν οις καί τινες αξιωματικών και του κεχαγιά αργυροχαλίνωτοι.
+Εφονεύθησαν και ολίγοι Έλληνες τακτικοί.
+
+Την δε επαύριον, εν ώ οι εν τω Κομποτίω εβουλεύοντο περί των
+περαιτέρω, ήλθαν προς αυτούς απεσταλμένοι των Σουλιωτών
+αναγγέλλοντες την επικίνδυνον στάσιν των και αιτούμενοι ταχείαν
+αντίληψιν· επρόσθεταν δε ότι, επειδή ήσαν πλειότεροι ή όσοι
+εχρειάζοντο οπλοφόροι εις φύλαξιν ων κατείχαν θέσεων έτοιμοι ήσαν
+να εξέλθωσί τινες εις υποστήριξιν των έξω κινημάτων άμα επλησίαζαν
+στρατεύματα. Επί τη αγγελία ταύτη απεφασίσθη άλλοι μεν του εν
+Κομποτίω στρατεύματος να πλησιάσωσιν όσον εδύναντο προς την
+Κιάφαν, άλλοι δε να μεταβώσιν εις το χωρίον του Πέτα ως εις θέσιν
+δυνατωτέραν επί μόνω τω σκοπώ να εμποδίσωσι τους εν Άρτη Τούρκους
+του να εκστρατεύσωσιν επί τους εις βοήθειαν της Κιάφας
+κινουμένους.
+
+Οπλαρχηγός του τμήματος της Άρτης, εις 1 ανήκε το χωρίον του Πέτα,
+ήτον ο Γώγος, ούτινος τα λαμπρά εν τω χωρίω εκείνω και εν
+Μακρυνόρει κατορθώματα αρχομένου του αγώνος διηγήθημεν. Κατ'
+εκείνας τας ημέρας εστρατοπέδευεν ο ανήρ ούτος εν τω ρηθέντι
+χωρίω. Αν και το πρώτον έτος της επαναστάσεως επολέμησε φανερά
+τους Τούρκους και έφθειρε πολλούς και εματαίωσε και τα κατά της
+Αιτωλοακαρνανίας σχέδιά των, οι Τούρκοι, θεωρούντες τον ως δυνατόν
+και ως έχοντα πολλήν και δικαίαν φήμην, τον άφησαν ανενόχλητον
+οπλαρχηγόν του τμήματός του υποκρινόμενον έκτοτε τον φίλον των·
+αλλ' ούτε εκείνοι επίστευαν αυτόν, ούτε αυτός εκείνους· δι' ο και
+ασυνέντευκτοι ήσαν, και συνενοούντο μόνον διά γραμμάτων
+εξαγοραζόμενοι αμοιβαίως τον καιρόν. Ο οπλαρχηγός ούτος, διατηρών
+φανεράς σχέσεις προς τους Τούρκους, διετήρει επίσης φανεράς και
+προς τους Έλληνας· και τοις μεν έλεγεν ότι το εθνικόν συμφέρον
+απήτει να πολιτεύεται τους Τούρκους, τοις δε ότι η φρόνησις απήτει
+να πολιτεύεται τους Έλληνας. Αφ' ού δε οι Έλληνες εστρατοπέδευσαν
+εν Κομποτίω, οι Τούρκοι, αναλογιζόμενοι την παρελθούσαν διαγωγήν
+του, τον υπώπτευσαν υπεράλλοτε και τω έγραψαν ότι καιρός ήτο να
+προσβάλωσιν εκ συμφώνου τους κλέπτας· ούτος δε τοις απεκρίθη, ότι
+έτοιμος ήτον, αλλ' ενόμιζε καλόν να μη βιασθώσι· τους εζήτει δε
+τροφάς και πολεμεφόδια διά τους στρατιώτας του. Οι Τούρκοι και την
+περί αναβολής γνώμην του ήκουσαν, και όσα εζήτησε τω έστειλαν, εξ
+ών άλλα μεν εχάρισε τοις ομοπίστοις του, αλλά δε τοις επώλησεν εις
+μισθοδοσίαν των στρατιωτών του· δεν τοις απέκρυψε δε ουδ' ό,τι τω
+έγραφαν εσχάτως οι Τούρκοι, ουδ' ό,τι αυτός απεκρίθη. Τοιούτος
+ήτον ο Γώγος.
+
+Εις εκτέλεσιν δε του σχεδίου της ελληνικής εκστρατείας υπέρ της
+Κιάφας ο μεν Βαρνακιώτης, ο Ίσκος, ο Μάρκος Μπότσαρης, ο
+Βλαχόπουλος, ο Καρατάσος, και ο Γάτσος εκίνησαν την εσπέραν της 21
+μετά χιλίων διακοσίων προς την Κιάφαν οι δε τακτικοί, οι
+φιλέλληνες, οι Επταννήσιοι, ο Γρίβας, ο Γενναίος και ο Γιατράκος
+μετέβησαν την επαύριον εις του Πέτα, όπου ηύραν τον Γώγον και
+άλλους οπλαρχηγούς· έμειναν δε εν Κομποτίω τινές Μεσολογγίται,
+Ανατολικιώται και Ζυγιώται υπό τον Παναγιώτην Ντόβαν, τον Σπύρον
+Πεταλούδην και τον Κωνσταντίνον Γκολφίνον. Ο δε Μαυροκορδάτος,
+ακολουθούμενος υπό τινων Πελοποννησίων και Στερεοελλαδιτών, μετέβη
+αυθημερόν εις Λαγκάδαν επί προμηθεία των αναγκαίων του στρατού.
+Την αυτήν δε ημέραν συνέβη το εξής δυστύχημα της εκστρατείας,
+πρόδρομος δεινοτέρων δυστυχημάτων.
+
+Διά του Πασάνου, διοικούντος τας δύο μικράς κανονοφόρους, είχαν
+ήδη καταλάβει οι Έλληνες τον αμβρακικόν κόλπον. Οι Τούρκοι,
+θέλοντες να τον ανακτήσωσιν, ητοίμασαν εν Πρεβέζη και μετέφεραν
+εις τον κόλπον τρεις μεγάλας κανονοφόρους. Άνισος ήτον η πάλη, και
+ο Πασάνος επροσπάθησε να ρίψη εις την ξηράν τας κανονοφόρους του,
+αίτινες ευρέθησαν ανυπόπτως πλέουσαι επί τω είσπλω των εχθρικών·
+αλλ' η επικρατούσα νηνεμία εματαίωσε τας προσπαθείας του.
+Απελπισθείς δε του να τας λυτρώση, εμβήκεν εις το εφόλκιόν του και
+ηγωνίζετο διά της κωπηλασίας να σωθή καν αυτός επί της αρκτικής
+άκρας του κόλπου· αλλ' εύστοχος κανονία εβύθισε το εφόλκιον, και
+ούτως οι εχθροί, συλλαβόντες τας κανονοφόρους και τα πληρώματα,
+συνέλαβαν και αυτόν φερόμενον επί των κυμάτων, τον απεκόμισαν
+σιδηροδέσμιον εις Άρταν και τον εφυλάκισαν (α), τους δ' αθλίους
+ναύτας εσούβλισαν εν Πρεβέζη. Τοιουτοτρόπως οι Τούρκοι γενόμενοι
+κύριοι όλου του αμβρακικού κόλπου διέκοψαν την διά θαλάσσης
+κοινωνίαν του ελληνικού στρατοπέδου και της Ακαρνανίας.
+
+Οι δε περί τον Βαρνακιώτην και λοιπούς οπλαρχηγούς, αναχωρήσαντες
+εκ Κομποτίου, απήντησαν μεγάλα εμπόδια εις την προς την Κιάφαν
+πορείαν των περιφερόμενοι τήδε κακείσε, διώκοντες και διωκόμενοι,
+έως ού πάμπολλοι Τούρκοι επέπεσαν το πρωί της 29 κατά την Πλάκαν,
+χωρίον επί όρους υψηλού και απέχον της μεν Κιάφας 10 ώρας, του δε
+Κομποτίου 4. Η μάχη διήρκεσεν ισοπαλής μέχρι της μεσημβρίας, καθ'
+ην, ελθούσης νέας και ακουράστου προς τους εχθρούς επιβοηθείας,
+ετράπησαν οι Έλληνες απηυδηκότες εξ αιτίας της μάχης της αυγής
+και κατέφυγαν διωκόμενοι εις την ακρώρειαν. Οι δ' εχθροί
+εκυρίευσαν την θέσιν των, επήραν όλην την πολεμικήν αποσκευήν των
+και τας ολίγας τροφάς των, και εφόνευσαν και επλήγωσαν υπέρ τους
+100. Οι Σουλιώται έστειλαν 500 εις επικουρίαν, ως προϋπεσχέθησαν,
+αλλ' απαντήσαντες ούτοι πολλάς δυσκολίας καθ' οδόν δεν έφθασαν
+πλησίον της Πλάκας ειμή την ακόλουθον ημέραν της μάχης, καθ' ην
+μαθόντες την επί της προτεραίας φυγήν των Ελλήνων επανήλθαν εις τα
+ίδια· οι δε καταφυγόντες εις την ακρώρειαν Έλληνες, απελπισθέντες
+του να χρησιμεύσωσι πλέον προς τον σκοπόν δι' ον εξεστράτευσαν,
+κατέβησαν την νύκτα όπισθεν του όρους και έφθασαν εις Πέτα κακώς
+έχοντες την 1 Ιουλίου, και ούτως εματαιώθη το δι' εκείνου του
+μέρους υπέρ της Κιάφας σχέδιον.
+
+Οι δε εν Πέτα φιλέλληνες, και κατ' εξοχήν ο αρχηγός αυτών Δανίας,
+ακούσαντες επί της εκεί αφίξεώς των, ότι 800 των εν Άρτη Αλβανών
+εξήλθαν εις τας πλησιοχώρους κώμας απεφάσισαν να επιστρατεύσωσι.
+Τόσον δε ακράτητος ήτον η τόλμη του Δανίου και τόσον θερμή η
+επιθυμία του να διαπρέψη, ώστε παρήκουσε και αυτόν τον αρχηγόν των
+επιτελών Νορμάννον, υφ' ον διετέλουν οι τακτικοί και οι
+φιλέλληνες, μη εγκρίνοντα την επικίνδυνον ταύτην περιπλάνησιν.
+Επειδή οι φιλέλληνες ούτε τόπον ούτε γλώσσαν εγνώριζαν, παρέλαβάν
+τινας των οπαδών του Γώγου ως οδηγούς. Καθ' ην δε ημέραν
+εξεστράτευσαν (25 ιουνίου), συνεξεστράτευσαν και οι Επταννήσιοι
+υπό τον Πανάν, και όλοι κατέβησαν εν πρώτοις προς την όχθην του
+ποταμού της Άρτης, και μέχρι τινός παραποταμοπορούντες ανέβησαν
+την νύκτα εις Πλάκαν, όπου δεν ηύραν ψυχήν, διότι διαβάντες
+εκείθεν την προτεραίαν οι Αλβανοί τόσον ητάκτησαν, ώστε οι
+κάτοικοι όλοι κατέφυγαν εις τα όρη και τα δάση· είδαν όμως επί
+τινων ορέων πέραν του ποταμού πολλά πυρά, και εντεύθεν
+συμπεράναντες ότι εκεί ήσαν οι εχθροί, εκίνησαν κατ' εκείνο το
+μέρος την ακόλουθον αυγήν, επέρασαν προς μεσημβρίαν τον ποταμόν,
+και την εσπέραν έφθασαν εις το ορεινόν χωρίον Βρόντσαν, όπου
+εφαίνοντο τα πυρά την παρελθούσαν νύκτα, αλλά δεν ηύραν ειμή μίαν
+και μόνην γυναίκα και έμαθαν, ότι προ ολίγου έφυγαν οι Αλβανοί
+εκείθεν εν βία· η δε εν βία φυγή φαίνεται ότι προήλθεν έκ τινων
+τουφεκιών, ας έρριψαν οι δοθέντες παρά του Γώγου οδηγοί, εν ώ
+επλησίαζαν προς την Βρόντσαν, είτε κατά την επικρατούσαν συνήθειαν
+των οπλοφόρων Ελλήνων τουφεκιζόντων ασκέπτως και ασκόπως, είτε ώς
+τινες των φιλελλήνων υπώπτευσαν εις προειδοποίησιν και προφύλαξιν
+των εχθρών. Επειδή το χωρίον εκείνο κείται άνωθεν της μεταξύ Άρτης
+και Ιωαννίνων διερχομένης διά τινος αυλώνος οδού, ο Δανίας
+απεφάσισε να ενδιαμείνωσιν οι περί αυτόν εις ένεδραν μηδαμώς
+υποπτευόντων των Τούρκων ότι παρήσαν εχθροί· και επειδή έφαγαν τας
+ολίγας τροφάς των, παρεκάλεσαν τον Γώγον να τοις στείλη άλλας, ως
+προϋπεσχέθη· εν τούτοις συνέλαβάν τινας Τούρκους διαβαίνοντας.
+Τόσον δε ήσαν άφοβοι, ώστε 40 απεκόπησαν την νύκτα και έτρεξαν
+πολλάς ώρας μακράν των άλλων προς τα Πέντε - Πηγάδια, διότι ήρχετο
+εκείθεν βαθύς και κωφός ήχος τουφεκισμών· αλλ' επειδή ο ήχος,
+όστις μόνος τους ωδήγει, έπαυσε προϊούσης της νυκτός, επανήλθαν
+εις Βρόντσαν έπεσαν δε επί της επανόδου των εξαίφνης είς τινα
+εχθρικήν φρουράν μιαν ώραν μακράν των Πηγαδιών και τους μεν
+εσκότωσαν, τους δε διεσκόρπισαν. Ο Δανίας είχε διάθεσιν να
+διατρίψη εκεί ημέρας τινάς μετά του μικρού του στρατού· αλλ' η
+στέρησις των τροφών και η μη αποστολή άλλων παρά του Γώγου, έτι δε
+και κατεπείγουσα περί επανόδου διαταγή του Νορμάννου, μαθόντος ότι
+οι εν Άρτη Τούρκοι εμελέτων εντός ολίγου να εκστρατεύσωσιν,
+ηνάγκασαν τους περιπλανωμένους τούτους να επανέλθωσιν εις Πέτα,
+όπου έφθασαν την 1 ιουλίου.
+
+Και άλλοθεν ίσως, αλλά βεβαίως εκ του εξής περιστατικού, οι εν
+Άρτη Τούρκοι ανεκάλυψαν κατ' εκείνας τας ημέρας την αδυναμίαν της
+ελληνικής εκστρατείας, δι' ην εφοβήθησαν κατ' αρχάς υποθέτοντές
+την πολλά σημαντικήν.
+
+Οι Τούρκοι, εν ώ το ελληνικόν στρατόπεδον διέμενεν εν Κομποτίω,
+ενεδρεύοντες διά νυκτός πλησίον του χωρίου εκείνου, συνέλαβαν,
+τελευτώντος του ιουνίου, τον εκ του τάγματος των φιλελλήνων Ιταλόν
+Μονάλδην περιδιαβάζοντα και τον έφεραν εις Άρταν. Ούτος,
+περιποιηθείς και θαρρυνθείς υπό των εκεί διατριβόντων πασάδων, του
+Ισμαήλ - Πλιάσα και του Μεχμέτ - Ρεσίτη, του και Κιουταχή,
+ανεκάλυψεν αυτοίς και τας ενεστώσας δυνάμεις και τα μελετώμενα
+κινήματα και τας ελπίδας των Ελλήνων· αλλ' ο δυστυχής δεν εδυνήθη
+διά των ανακαλύψεών του ν' αποφύγη τον επαπειλούντα κίνδυνον. Οι
+άπιστοι πασάδες, μαθόντες όσα ήθελαν, τον απεκεφάλισαν και έστησαν
+την κεφαλήν του εις το μέσον της αγοράς της Άρτης. Οι Τούρκοι
+εθαρρύνθησαν μεγάλως ακούσαντες όσα ηγνόουν και τα εκοινοποίησαν
+τω γενικώ αρχηγώ των Βρυώνη, όστις μετά την αναχώρησιν του
+Χουρσήδη, αφ' ού διέθεσε πρεπόντως τα της πολιορκίας της Κιάφας,
+κατέλαβε τας Βαριάδας, κεντρικήν θέσιν μεταξύ Ιωαννίνων, Άρτης και
+Σουλίου.
+
+[Ιούλιος] Αν και η κατοχή του Κομποτίου ήτον αναγκαιοτάτη, διότι
+το χωρίον τούτο κείται επί της μεταξύ του Πέτα και της Λαγκάδας
+οδού, δι' ης οι εν Πέτα ελάμβαναν τας τροφάς και τα πολεμεφόδια,
+μόνον 150 ήσαν οι εναπομείναντες. Οι δε εν Άρτη, ως χίλιοι,
+επέπεσαν αίφνης την 3, έκαυσαν τα άκρα του χωρίου και ανέβησαν εις
+την επί του υψώματος εκκλησίαν της Ευαγγελίστρας, όπου εκλείσθησαν
+οι ολίγοι Έλληνες και υπερασπίσθησαν ευτυχώς δύο ώρας έως ού,
+ακουσθέντος του τουφεκισμού, έφθασεν έγκαιρος βοήθεια από του Πέτα
+υπό τον Γρίβαν και τον Γενναίον, και από της Λαγκάδας υπό τον
+Ράγκον, και ούτως οι Τούρκοι, προσβληθέντες υπό των έξωθεν
+ελθόντων και φοβηθέντες ότι επήρχοντο και άλλοι, ανεχώρησαν,
+φονευθέντων τινών εξ αυτών· επληγώθησαν δε και 7 Έλληνες. Μετά την
+μάχην ταύτην ανεκλήθη ο Γενναίος εις Πελοπόννησον παρά του πατρός
+του.
+
+Τας αυτάς δε ημέρας εκινήθησαν οι Τούρκοι επί τους περί τον
+Κυριακούλην εστρατοπεδευμένον παρά τον λιμένα του Φαναρίου. Σκοπός
+της εκεί αποβάσεως των Ελλήνων ήτο ν' ανοιχθή διά της συμπράξεως
+των Σουλιωτών η εις Κιάφαν άγουσα οδός επί εισαγωγή τροφών. Οι
+Σουλιώται, μαθόντες την απόβασιν, έσπευσαν να στείλωσι βοήθειαν·
+αλλ' οι Τούρκοι, ως τρισχίλιοι, επέπεσαν το πρωί της 4. Αντέστησαν
+οι Έλληνες γενναίως, φονεύσαντες ικανούς εκ των αλλεπαλλήλως
+εφορμώντων. Οι Τούρκοι, παθόντες πολλήν βλάβην ως απροφύλακτοι,
+ήρχισαν να υποχωρώσιν. Ο δε εν Βαλτετσίω νικητής Κυριακούλης
+διεκρίθη και εν τη περιστάσει ταύτη διά την συνήθη αφοβίαν του·
+αλλ', εν ώ έτρεχεν από προμαχώνος εις προμαχώνα προς εμψύχωσιν των
+στρατιωτών του, τον εκτύπησε κατάκαρδα τουφεκοβολή και τον έρριψε
+νεκρόν. Ο παρακολουθών αυτόν στρατιώτης, φοβηθείς μήπως η γνώσις
+του θανάτου του αρχηγού διαταράξη τους συμπολεμιστάς του, επέρριψε
+τον επενδύτην του και απέκρυψε τον θάνατόν του καθ' όλην την
+διάρκειαν της μάχης. Εφονεύθη και ο αρχηγός του εχθρικού
+στρατεύματος, όστις κατά την γνώμην τινών ήτο ο κατά το Βαλτέτσι
+στρατηγήσας κεχαγιάμπεης. Οι δε Έλληνες διετήρησαν όλην την ημέραν
+τας θέσεις των, την δε νύκτα αποφασίσαντες ν' αναχωρήσωσιν εξ
+αιτίας της προξενηθείσης αθυμίας και αταξίας εν τω στρατοπέδω επί
+τω θανάτω του καλού αρχηγού του, οι μεν Σουλιώται επανήλθαν εις τα
+ίδια, οι δε λοιποί επέβησαν εις τα εν τω λιμένι πλοία, και
+αποπλεύσαντες την επαύριον απεβιβάσθησαν εις Μεσολόγγι φέροντες
+τον νεκρόν του Κυριακούλη, ον εκήδευσεν η πόλις λαμπρώς. Αφ' ού δ'
+εματαιώθησαν τοιουτοτρόπως αι δύο εκστρατείαι του Φαναρίου και της
+Πλάκας και απέπλευσαν τα τέσσαρα ελληνικά πλοία, οι Σουλιώται
+απέβαλαν πάσαν ελπίδα εξωτερικής αντιλήψεως.
+
+Το χωρίον του Πέτα κείται επί θέσεως ορεινής και οχυράς εν μέσω
+δύο σειρών βουνών, της μεν έμπροσθεν προς δυσμάς της δε όπισθεν.
+Αφ' ης ημέρας εστρατοπέδευσαν οι Έλληνες εν τω χωρίω τούτω, οι
+τακτικοί, οι φιλέλληνες και οι Επταννήσιοι κατέλαβαν την έμπροσθεν
+σειράν, την και επικινδυνοτέραν· την αυτήν κατέλαβαν και
+επανελθόντες από της περιπλανήσεώς των· οι δε λοιποί
+ετοποθετήθησαν εν τη όπισθεν του χωρίου, τη και επιμηκεστέρα· ήσαν
+δε όλοι οι εν Πέτα υπερδισχίλιοι. Επειδή οι τακτικοί και οι
+φιλέλληνες ωλιγώρουν τας συνήθεις εν Ελλάδι διά προμαχώνων
+προφυλάξεις εν καιρώ μάχης, οι οπλαρχηγοί των μη τακτικών
+επροσπάθησαν να τους πείσωσιν εις ανέγερσιν αυτών· αλλ' εκείνοι
+απεκρίθησαν, ο μεν Δανίας τω Γώγω «Ημείς έχομεν τα στήθη μας
+προμαχώνα», ο δε Ταρέλλας τω Βλαχοπούλω «Ηξεύρομεν και ημείς να
+πολεμώμεν »· ώστε επί μόνη, τη ανδρία των ερειδόμενοι δεν ηθέλησαν
+ν' ακούσωσι τας συμβουλάς των περί τας τοιαύτας μάχας εμπείρων.
+Ετοποθετήθησαν δε τα μεν δύο ελληνικά τάγματα προς το κέντρον
+έχοντα παρ' αυτοίς δύο κανόνια και δέκα κανονοβολιστάς υπό τον
+Ελβετόν Βράνδολην, ο δε λόχος των φιλελλήνων αριστερά, ό εστιν εν
+τη επικινδυνοτέρα όλων των θέσεων· το δε σώμα των Επταννησίων
+δεξιά, όλα δε πλησίον το έν του άλλου· οι δε μη τακτικοί, οι
+όπισθεν του χωρίου, ετοποθετήθησαν οι μεν προς το κέντρον υπό τον
+Βαρνακιώτην, οι δε αριστερά υπό τον Μπότσαρην, οι δε δεξιά υπό τον
+Γώγον και Βλαχόπουλον ο δε Ανδρέας Ίσκος και ο Γάτσος
+παρεφέδρευαν. Ανεδέχθη δε ο Γώγος να φρουρήση και το Μετεπιόν και
+τον παρακείμενον λόφον, και ανέθεσε την φρούρησιν τούτου εις τους
+εγχωρίους του Πέτα.
+
+Την 4 Ιουλίου, πέμπτη ώρα προ μεσημβρίας, εξήλθε της Άρτης το
+τουρκικόν στράτευμα· επροπορεύετο το ιππικόν και ηκολούθει το
+πεζικόν· τα όλον επτά ή οκτώ χιλιάδων. Διηρέθη δε εις δύο· και οι
+μεν πλείστοι προσέβαλαν κατά μέτωπον το χωρίον, όπου οι
+φιλέλληνες, οι τακτικοί και οι Επταννήσιοι, οι δε λοιποί
+επορεύθησαν δισχίλιοι μεν προς το δεξιόν κέρας των μη τακτικών,
+ίνα, διαβάντες τα Μετεπιόν και κυριεύσαντες τον λόφον, καταλάβωσι
+τα νώτα των Ελλήνων, ολιγαριθμότεροι δε προς το αριστερόν κατά τον
+Σταυρόν. Σφοδρός πυροβολισμός άναψεν εν πρώτοις κατά μέτωπον· οι
+Τούρκοι απεκρούσθησαν και πολλοί έπεσαν επί της πρώτης και
+δευτέρας προσβολής. Οι φιλέλληνες εφάνησαν άξιοι της πολεμικής
+φήμης των, και οι τακτικοί και οι Επταννήσιοι άξιοι μιμηταί των. Ο
+Γώγος άφησε την εμπροσθοφυλακήήν των εχθρών να διέλθη το Μετεπιόν
+ανεπηρέαστος· εσύγκειτο δε αύτη εξ 80, εν οις, κατά την συνήθειαν
+των μη τακτικών, ήσαν όλοι οι σημαιοφόροι, οι και ανδρειότεροι του
+στρατού. Αφ' ού δε οι παρακολουθούντες έφθασαν εντός βολής, τότε
+επέπεσαν οι περί τον Γώγον αίφνης και τους έτρεψαν· ο δε υιός
+αυτού και ο Δήμος Τσέλιος, οι παρασταθμεύοντες, τους κατεδίωξαν
+κακώς έχοντας· ώστε η νίκη των Ελλήνων εφαίνετο πανταχόθεν βεβαία·
+αλλά τυχαίον τι περιστατικόν ανέτρεψε τα πάντα. Οι προπορευθέντες
+80 Τούρκοι, βλέποντες εαυτούς απομεμονωμένους και μη δυνάμενοι
+πλέον να ενωθώσι μετά των καταδιωκομένων και αμηχανούντες τι να
+πράξωσι προς σωτηρίαν των, ετύλιξαν τας σημαίας των και
+επροχώρησαν εξ ανάγκης ως απελπισμένοι προς τα άνω, ίσως εύρισκαν
+διέξοδον εκείθεν. Φθάσαντες δε εις τον παρά τω Μετεπιώ λόφον
+εθαύμασαν μη ευρόντες ειμή ένα ίππον, τον του Γώγου, και 8 μόνον
+στρατιώτας φυλάττοντας αυτόν, και θαρρυνθέντες εξετύλιξαν τας
+σημαίας των. Τότε τινές των μη τακτικών, ιδόντες αίφνης τουρκικάς
+σημαίας υπεράνω αυτών, και υποθέσαντες ότι ο Γώγος ενικήθη ή
+επρόδωκε, διεσκορπίσθησαν εν ροπή οφθαλμού, μετ' ολίγον δε και οι
+λοιποί όλοι. Οι δε κάτω μαχόμενοι Τούρκοι, εμψυχωθέντες επί τη θέα
+των σημαιών και συμπεράναντες εντεύθεν ότι οι συναγωνισταί των
+ενίκησαν και κατέλαβαν τας ακρωρείας, ώρμησαν θαρραλεώτεροι επί
+τους ευτυχώς μέχρι τούδε υπό την ελληνικήν σημαίαν πολεμούντας,
+οίτινες ιδόντες τα γενόμενα απηλπίσθησαν και υπεχώρησαν διά μέσου
+των εχθρών ξιφοκτονούντες και ξιφοκτονούμενοι. Οι πλείστοι δε των
+φιλελλήνων καί τινες τακτικοί φθάσαντες εις τον Σταυρόν δεν
+εδύναντο να προχωρήσωσι, διότι εκυκλώθησαν υπό σμήνους εχθρών και
+ευρέθησαν ηναγκασμένοι ή να παραδοθώσιν ή ν' αποθάνωσιν.
+Επροτίμησαν το ενδοξότερον, και συμπυκνωθέντες εις σχήμα
+πυργοειδές (en bataillon carré) έπεσαν όλοι ενδόξως φονεύοντες
+και φονευόμενοι. Οι δε λοιποί φιλέλληνες υποχωρήσαντες δι' άλλης
+οδού εκινδύνευσαν καταδιωκόμενοι ν' αφανισθώσι και εκείνοι όλοι·
+αλλ', αφ' ού κατήντησαν εις απότομόν τινα θέσιν κατά τον Σταυρόν,
+ευρέθη υπεράνω αυτής την ώραν εκείνην ο Γώγος μετά τινων των
+οπαδών του, και όλοι ούτοι ετουφέκισαν διά μιας τους καταδιώκοντας
+και ελύτρωσαν τους καταδιωκομένους. Μεγάλα τα παθήματα των υπέρ
+ελευθερίας αγωνισθέντων την ημέραν εκείνην· ο Ταρέλλας, ο Δανίας,
+το τρίτον σχεδόν του τακτικού, τα ήμισυ των Ιόνων και τα δύο τρίτα
+των φιλελλήνων, εν οις και οι δέκα κανονοβολισταί, και ο
+σημαιοφόρος εφονεύθησαν, οι εν τω χωρίω ασθενείς εσφάγησαν, ο
+Νορμάννος, ο Πανάς και εκ των μη τακτικών ο Δήμος Τσέλιος
+επληγώθησαν· ολίγοι ηχμαλωτίσθησαν, αλλά και ούτοι απεκεφαλίσθησαν
+εν Άρτη εκτός ενός φιλέλληνος Πρώσσου, ως γνώσεις έχοντος
+χειρουργικάς. Οι Τούρκοι έγειναν κύριοι του χωρίου, και επήραν όλα
+τα πολεμεφόδια, όλας τας τροφάς, δύο κανόνια και την σημαίαν των
+φιλελλήνων. Τοιούτος δε ήτον ο διασκορπισμός και τοιαύτη η
+περιπλάνησις των διασωθέντων, ώστε πολλοί μη παθόντες ούτε
+εφαίνοντο ούτε ηκούοντο πολλάς ημέρας· ήσαν δε καί τινες, ως ο
+Βλαχόπουλος, ο Γουβερνάτης και άλλοι, οίτινες θρηνούμενοι ως
+πεσόντες εν τη μάχη εξεφανερώθησαν παρ' ελπίδα ως αναστάντες εκ
+νεκρών. Εν ενί λόγω η συμφορά του Πέτα ήτο μάλλον καταστροφή ή
+ήττα.
+
+Και οι μεν Τούρκοι αφήσαντες φρουράν εν τω χωρίω επανήλθαν εις
+Άρταν, όπου επανηγύρισαν λαμπρώς την νίκην των· οι
+διασκορπισθέντες οπλαρχηγοί και οπλοφόροι Έλληνες και φιλέλληνες
+συνήλθαν ένθεν κακείθεν εις Λαγκάδαν, όπου διέμενεν ο
+Μαυροκορδάτος.
+
+Μετά την μάχην του Πέτα συνέβη μεταξύ των Ελλήνων ό,τι συμβαίνει
+συνήθως μετά τας τροπάς· εμέμφοντο και ενοχοποίουν αλλήλους· αλλ'
+η γενική κατακραυγή έπεσεν επί τον Γώγον αναδεχθέντα να φρουρήση
+και μη φρουρήσαντα τον λόφον, εξ ης αιτίας προήλθεν η κρίσις της
+μάχης· διά τούτο οι φιλέλληνες τον ωνόμαζαν φανερά προδότην, αλλ'
+ούτε ο Μαυροκορδάτος ούτε οι μη τακτικοί αρχηγοί συνέφασκαν,
+αποδίδοντες δικαίως την μη φρούρησιν του λόφου εις την συνήθη
+απείθειαν των μη τακτικών. Ο δε Γώγος, πεποιθώς επί τη αθωότητί
+του, ήλθε και αυτός εις Λαγκάδαν· αλλ' ιδών εκ του πλησίον την
+αθλίαν κατάστασιν των ελληνικών πραγμάτων επανήλθεν εις τα ίδια,
+εσυμβιβάσθη μετά των Τούρκων, και Τούρκος έκτοτε διέμεινε μέχρι
+τέλους της ζωής του.
+
+Τα εν Ηπείρω αλλεπάλληλα κατορθώματα των εχθρών τοις ήνοιξαν τας
+διόδους της Αιτωλίας και της Ακαρνανίας, όθεν άλλοτε απεδιώχθησαν
+και απεκρούσθησαν κακώς έχοντες.
+
+
+
+1822 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΣΤ.
+
+
+
+&Εκστρατεία υπό των Μαχμούδπασαν Δράμαλην εις την Ανατολικήν
+Ελλάδα και την Πελοπόννησον και αποτυχία αυτής. — Τα κατά Εύβοιαν
+και Κρήτην.&
+
+ΕΝ ώ η Ανατολική Ελλάς ήτον όλη απροφύλακτος και όλη άνω κάτω διά
+την του Αρείου πάγου και του Οδυσσέως αλληλομαχίαν, διά τον φόνον
+του Νούτσου και Παλάσκα και διά την οργήν της κυβερνήσεως κατά του
+φονέως, ο μεταβάς εξ Ηπείρου εις Θεσσαλίαν Χουρσήδης εκίνησε τα
+συναγμένα εκεί πολυάριθμα στρατεύματα· και αυτός μεν εκάθησεν εν
+Λαρίσση εις προμήθειαν τροφών και ενίσχυσιν της εκστρατείας δι'
+αποστολής νέων στρατευμάτων, εφορεύων εν ταυτώ και τα κατά της
+Δυτικής Ελλάδος προσχεδιασθέντα υπό τον Βρυώνην· εξεστράτευσε δε
+ως αρχιστράτηγος κατά διαταγήν της Πύλης ο εκ Δράμης της
+Μακεδονίας Μαχμούδπασας, ο και Δράμαλης, ο προ πολλού κατά των
+Ελλήνων αγωνιζόμενος, γνωστός διά την λαμπρότητα του γένους του
+και τα μεγάλα πλούτη του. Συνεξεστράτευσαν δε υπ' αυτόν ο άλλοτε
+αρχιβεζίρης Τοπάλ - Αλήπασας, ο άλλοτε υπουργός των εσωτερικών
+Eρήπ - Αχμέτπασας, ο Χασάμπασας Κασάμπασης, ο Τσαρκατσή -
+Αλήπασας, ο Αργείος Αλήπασας διορισθείς έκτοτε φρούραρχος
+Ναυπλίου, δύο άλλοι ολίγον γνωστοί πασάδες και πολλοί δερεμπεήδες
+της Μακεδονίας και της Θράκης, ων οι επισημότεροι ήσαν ο Εμήναγας
+Κιουπρουλής, ο εκ Καστορίας Μαχμέτμπεης, ο εκ Ξάνθης Εμήμμπεης, ο
+εκ Νεβροκόπου Ισούφμπεης και ο εκ Μαγνησίας Γιακούπαγας
+Καραοσμάνογλους. Την δε 29 Ιουνίου ο αρχιστράτηγος επέρασε τον
+Σπερχειόν. Επέκεινα των 30,000 ήσαν οι συνεκστρατεύοντες, αλλ'
+24,000 οι πολεμισταί (α), εξ ών τα τρία τέταρτα έφιπποι, οι
+πλείστοι δε των πεζών Αλβανοί. Είχε δε η εκστρατεία αύτη εις
+χρήσιν της και 30,000 ημιόνους και 500 καμήλους.
+
+[Ιούλιος] Ο στρατός ούτος εφοδιασμένος και δι' έξ ελαφρών
+κανονίων, και των αναγκαίων κανονοβολιστών εισέβαλεν ανεπηρέαστος
+την 1 Ιουλίου εις Θήβας, έκαυσε την πόλιν και διέχυσεν επί της
+διαβάσεώς του παντού τρόμον μέγαν. Η Βοιωτία και η Μεγαρίς
+ηρημώθησαν, και οι κάτοικοί των κατέφυγαν οι μεν εις τα όρη οι δε
+εις την Σαλαμίνα, όπου κατέφυγαν και οι αρειοπαγίται· αλλά
+φοβηθέντες ούτοι τον μέχρι θανάτου και εν αυτή τη Σαλαμίνι
+καταδιώκοντα αυτούς Οδυσσέα έφυγαν και εκείθεν, και μεταβαίνοντες
+από πλοίου εις πλοίον και από τόπου εις τόπον, κατήντησαν εις το
+εν Ευβοία Ξηροχώρι, προσπαθούντες να διατηρήσωσι σκιάν διοικήσεως
+εν μέσω τόσω δεινών περιστάσεων. Πριν δε φθάση ο εχθρικός στρατός
+εις τον ισθμόν, 1200 υπό τον Τσαρκατσή - Αλήπασαν μετέβησαν εις
+Εύβοιαν και εισήλθαν εις Χαλκίδα.
+
+Μαθούσα η κυβέρνησις την εχθρικήν εκστρατείαν, ην ούτε τόσον
+σημαντικήν επίστευεν ούτε τόσον ταχείαν επροσδόκα, έσπευσε να
+φρουρήση τα πέραν του ισθμού στενά. Πολλοί εκλήθησαν εις
+φρούρησιν, πλην ολίγοι επροθυμήθησαν· προθυμότερος δε πάντων εφάνη
+ο Τσαλαφατίνος, όστις εκστρατεύσας επροχώρησε πέραν του Ισθμού επί
+σκοπώ να προκαταλάβη το Κανδήλι· αλλά πολλά ολίγοι των
+συνεκστρατευσάντων τον ηκολούθησαν· αμηχανών δε διά την ολιγότητα
+των ακολούθων του περί του πρακτέου, και μαθών ότι 600
+Τριπολιτσιώται υπό τον Σέκερην, Ρήγαν Παλαμίδην και άλλους, 80
+Αργείοι υπό τον Νέζον και άλλοι τόσοι Κορίνθιοι ανέβησαν ήδη τα
+μεγάλα Δερβένια, οπισθοδρόμησε προς αυτούς· όλοι δε καταλαβόντες
+διαφόρους θέσεις εις εμπόδιον της προόδου των εχθρών εφαίνεντο
+πρόθυμοι ν' αντιπαραταχθώσιν· αλλ' επί τη θέα τόσου στρατού
+πλησιάζοντος, εδειλίασαν και ετράπησαν εις φυγήν αμαχητί,
+εγκαταλείψαντες και όλας τας αποσκευάς των· μόνοι εναπέμειναν οι
+υπό τον Τσαλαφατίνον ολίγοι· αλλ' ιδόντες και ούτοι παρ' ελπίδα
+τους λοιπούς συμπολεμιστάς των φεύγοντας ηναγκάσθηοαν να
+υποχωρήσωσι. Διαδίδοντες δε οι φεύγοντες εις δικαιολογίαν των όθεν
+διέβαιναν και διαβεβαιούντες και οι αρχηγοί αυτών ότι οι πλείστοι
+των συν αυτοίς εχάθησαν εν τη μάχη, ενώ μάχη δεν έλαβε χώραν, και
+τετραπλασιάζοντες τον αριθμόν των εχθρών και μεγαλαποιούντες τον
+κίνδυνον έφεραν τον λαόν όλον εις απελπισίαν και κατ' εξοχήν τους
+εν τη Αργολίδι, οίτινες καταλιπόντες και πόλιν και χωρία και την
+δυομετακόμιστον περιουσίαν των έτρεχαν άλλοι εις τα όρη, και άλλοι
+εις τα παραθαλάσσια, γυμνούμενοι οι πλείστοι οι μεν καθ' οδόν υπό
+των εις την Αργολίδα προς λεηλασίαν του Ναυπλίου επί της
+προσδοκωμένης πτώσεως του συρρευσάντων Μανιατών, οι δε κατά
+θάλασσαν υπό των ναυτών, εις ων τα πλοιάρια κατέφευγαν. Τα πάντα
+ήσαν εν άκρα ταραχή, αταξία, διαιρέσει και απελπισία. Η
+κυβέρνησις, αντί να εμψυχώση το πλήθος, ωλιγοψύχησεν αυτή· μείνασα
+δε και αφρούρητος και μη θεωρούσα εαυτήν ασφαλή επί της ξηράς
+εμβήκε την 6, εκτός τινων μελών της, εις δύο γολέττας
+ελλιμενιζούσας έμπροσθεν των Μύλων, την μεν υδραϊκήν, την δε
+σπετσιωτικήν. Κατήντησε δε εις τόσην αδυναμίαν, ώστε ούτε καν τον
+άργυρον να προφυλάξη εδυνήθη, τον εκ των εκκλησιών και μοναστηρίων
+συναχθέντα και κατατεθέντα έν τινι πλοίω, όθεν τον ήρπασαν ναύται
+έξωθεν ορμήσαντες επί λόγω οφειλομένων μισθών. Μόνος ο Θανάσης
+Καρίγιαννης, Μανιάτης, ευρεθείς εν Άργει ταις ημέραις εκείναις της
+φυγής, της αρπαγής, της καταπιέσεως και του τρόμου, και ευρών δέκα
+ομόφρονάς του ανέβη αυθόρμητος και άφοβος εις το φρούριον του
+Άργους και ύψωσε σημαίαν.
+
+Αφ' ού δε η άνωθεν του ισθμού στενή εκείνη και δι' ολίγων
+ευπεράσπιστος δίοδος αφέθη όλη ανοικτή διά την λειποταξίαν της
+φρουράς της, η πρόοδος του εχθρού έμεινε πάντη ανεμπόδιστος. Αλλά,
+ειδώς ούτος πόσον η διάβασις ήτον επικίνδυνος, επλησίαζε μετά
+πολλής προσοχής, καθ' όσον μάλιστα έβλεπεν επί των υψωμάτων
+αναπεπταμένας ελληνικάς σημαίας, ας οι λειποτάκται εγκατέλειψαν εκ
+της βίας και του τρόμου επί της φυγομαχίας των. Τοιουτοτρόπως ο
+εχθρικός στρατός εισέδυσε διά του δυσπροσίτου εκείνου μέρους πάντη
+ανεμπόδιστος, και εχύθη όλος εις την πεδιάδα καταδιώκων καθ' οδόν
+τους λειποτάκτας και φονεύων καί τινας αυτών. Επί δε της εισόδου
+του έφυγεν ο φρούραρχος Αχιλλεύς Θεοδωρίδης (β) και όλη η φρουρά
+της ακροκορίνθου, αν και καλώς ωχυρωμένης και εφωδιασμένης.
+Εφονεύθησαν και οι έμφρουροι Τούρκοι, εν οις και ο πολυκτήμων
+Κιαμήλμπεης.
+
+Υπό τοιαύτας ευτυχείς περιστάσεις διαβάς ο Δράμαλης τα δυσδιάβατα
+Δερβένια την 5, εκυρίευσε την αισχρώς εγκαταλειφθείσαν δυσάλωτον
+Ακροκόρινθον. Καταπλεύσαντος δε συγχρόνως εις τον Ισθμόν και του
+εν Πάτραις Ισούφη, και γενομένου αυθημερόν πολεμικού συμβουλίου
+περί των περαιτέρω κινημάτων, οι πλείστοι, εν οις και ο Ισούφης
+και ο Αργείος Αλής, οι ειδότες τον τόπον, εγνωμοδότησαν να
+φρουρηθή προσηκόντως η Ακροκόρινθος και διαιρεθέν το στράτευμα εις
+τρία να κινηθή το μεν προς την Αργολίδα, το δε προς την επαρχίαν
+των Καλαβρύτων, το δε προς τας Πάτρας και την Ήλιδα, επί λόγω ότι
+διηρημένον τοιουτοτρόπως και πάσαν στρατιωτικήν συγκέντρωσιν
+Ελλήνων θα διεσκέδαζε, και τας αναγκαίας τροφάς θα εύρισκε, και
+μαχόμενον παντού θα υπερίσχυεν. Αλλ' ο αρχιστράτηγος δεν ενέκρινε
+την γνώμην ταύτην, και φρουρήσας την Ακροκόρινθον διά τριακοσίων
+υπό τον Χασάμ - πάσαν, νυμφευθείς και την χήραν του Κιαμήλμπεη
+ώδευσε πανστρατιά και εν βία προς το Άργος αφήσας επί του ισθμού,
+υπό φύλαξιν ολίγων, τα πέντε εκ των έξ κανονίων (γ). Έστειλε και
+50 ιππείς εις κατασκοπήν, οίτινες, μηδεμίαν ευρόντες αντίστασιν,
+εισήλθαν την 6 και εις αυτό το Ναύπλιον και ανήγγειλαν την έλευσιν
+του στρατού προς εμψύχωσιν των πολιορκουμένων και λύσιν της
+συμβάσεως.
+
+Καθ' ον δε καιρόν ανέβαιναν οι εχθροί προ, το Άργος, οι Έλληνες
+έκαιαν όλους τους εν τη πόλει και τοις χωρίοις της Αργολίδος
+καρπούς. Ο δε Πάνος Κολοκοτρώνης, ο Κουμουστιώτης και οι
+Μαυρομιχάλαι, Γεωργάκης, Ιωάννης, Κατσάκος και Βοΐδής,
+παραλαβόντες διακοσίους στρατιώτας, υπήγαν εις Κουτσοπόδι εις
+καύσιν των εκεί ασυγκομίστων εισέτι γεννημάτων· αλλά, καθ' ην ώραν
+τα έκαιαν, η εχθρική προφυλακή κυκλώσασα το χωρίον ερρίφθη επ'
+αυτούς αντισταθέντας γενναίως και εφόνευσεν ικανούς, αλλ' οι
+σημαντικοί, έφιπποι όντες, διεσώθησαν όλοι αβλαβείς. Αύτη υπήρξεν
+η πρώτη Ελλήνων και Τούρκων σύγκρουσις επί της εισβολής ταύτης.
+
+Εν τοσούτω, επαιρόμενοι οι εχθροί ως μηδαμού ευρόντες αντίστασιν,
+ανέβαιναν εις Άργος ως εις πανήγυριν. Τόσον δε εθαρρύνθησαν, ώστε
+μόνοι οι αποσπασθέντες 50 ιππείς, οι φέροντες τας αγαθάς αγγελίας
+εις Ναύπλιον, εισήλθαν εις Άργος πριν φθάση ο στρατός, και
+διέμειναν τόσον ολίγοι άφοβοι εν τη εχθρική, εκείνη πόλει ως εν
+ιδία. Τούτο ιδών ο πλήρης τόλμης και ζήλου Καρίγιαννης άνωθεν της
+ακροπόλεως εξήλθεν όλος οργή, και εντυχών τινας Αργείους τους
+επέπληξεν ότι άφησαν την πατρίδα των εις την διάκρισιν τόσων
+ολίγων εχθρών. Εφιλοτιμήθησαν οι επιπληχθέντες, ώρμησαν μετά των
+περί τον Καρίγιαννην επί τους εχθρούς, εφόνευσάν τινας, τους δε
+λοιπούς απεδίωξαν. Τούτου γενομένου, ο γενναίος Καρίγιαννης ανέβη
+πάλιν εις την ακρόπολιν υπό την σημαίαν του.
+
+Ο δε Κολοκοτρώνης (δ), διατριβών έτι εν Τριπολιτσά, έμαθε την εις
+Αργολίδα εισβολήν του Δράμαλη και την εις τα πλοία καταφυγήν της
+κυβερνήσεως, και ιδών τον κίνδυνον της πατρίδος εδόθη όλος εις
+υπεράσπισίν της πρόθυμον συνεργόν ευρών την γερουσίαν (ε)
+καταβαλούσαν έκτοτε πάσαν φροντίδα εις ασφάλειαν του κράτους,
+έγραφε παντού, εφοβέριζεν, ενήργει, εδείκνυεν άκραν αφοβίαν εν
+μέσω του επικρατούντος γενικού φόβου, διέταξε τον μεν Πλαπούταν να
+έλθη μετά 500 πλησίον του Άργους και τοποθετηθή εν Σχοινοχωρίω
+(ζ), τον δε Αντώνην Κολοκοτρώνην να μεταβή μετά 400 εις τον άγιον
+Γεώργιον· εξήλθε δε και αυτός της Τριπολιτσάς προς τους Μύλους.
+
+Ο δε Υψηλάντης, διατριβών επί της εισβολής του Δράμαλη εν Άργει,
+κατέκρινεν ως άνανδρον την εις τα πλοία καταφυγούσαν κυβέρνησιν,
+και πρόθυμος να τρέξει εις βοήθειαν της κινδυνευούσης πατρίδος
+ανέβαινεν εις Τριπολιτσάν προς έντευξιν των μη μετατοπισάντων
+γερουσιαστών και του Κολοκοτρώνη και εις σύσκεψιν περί του
+πρακτέου· ανέβαιναν δε επί του αυτώ σκοπώ συγχρόνως εκ των Μύλων
+και ο Πετρόμπεης και ο Κρεββατάς προεστώς του Μιστρά, και
+απήντησαν όλοι τον Κολοκοτρώνην κατά το Ταβούλι· εκεί συσκεφθέντες
+έκριναν προ παντός αναγκαίον να καταλάβωσι την έρημον και ανώχυρον
+ακρόπολιν του Άργους εις απασχόλησιν του εχθρού εντός της
+Αργολίδος ολίγας ημέρας, έως ού λάβωσι καιρόν και συνάξωσι
+στρατιώτας εις αντίστασιν, διότι οι Τούρκοι σπανίως αφίνουν
+όπισθεν των εχθρούς συσσωματωμένους. Εις κατάληψιν δε αυτής
+εστάλησαν ο Μπαρμπιτσιώτης, ο Κατσάκος, ο Κουμουστιώτης και ο
+Ζαχαρόπουλος μετά 200 στρατιωτών. Ούτοι φθάσαντες πλησίον της
+ακροπόλεως ηπόρησαν και εχάθησαν ιδόντες κυματίζουσαν επί της
+κορυφής της ελληνικήν σημαίαν, εισήλθαν προθυμότεροι, ησπάσθησαν
+εγκαρδίως τον Καρίγιαννην και κατέλαβαν και την υπ' αυτήν μονήν
+της Κεκρυμμένης. Κατόπιν των ρηθέντων οπλαρχηγών ανέβησαν εις την
+ακρόπολιν και ο Υψηλάντης, ο Γεωργάκης και Ιωάννης Μαυρομιχάλαι
+και ο Πάνος Κολοκοτρώνης, ώστε όλη η εν αυτή, φρουρά συνίστατο εξ
+700 επιλέκτων.
+
+Την 10 εχύθη όλος ο εισβολής στρατός εις Αργολίδα, όπου και
+εστρατοπέδευσε· την δε 12 έφθασεν ο αρχιστράτηγος εις την πόλιν
+του Άργους· και ο μεν Αργείος Αλής, παραλαβών ιππείς τινας
+εισήλθεν υπό τον κρότον των κανονίων εις Ναύπλιον, ο δε Δράμαλης
+επολιόρκησεν ευθύς στενώς και επολέμει την ακρόπολιν του Άργους
+και την μονήν της Κεκρυμμένης.
+
+Αφ' ού δε οι συνελθόντες εις Ταβούλι διεχωρίσθησαν, ο Κολοκοτρώνης
+εκίνησε προς τον άγιον Γεώργιον διά του Τουρνικίου, θέλων να
+παρατηρήση εκ του πλησίον τα κινήματα του εχθρού· ευρών δε καθ'
+οδόν εν τω χωρίω του Μαλανδρινίου Τούρκους (η) εκ των του Δράμαλη
+ελθόντας επί λαφυραγωγία, τους έκαυσε κλεισθέντας έν τινι οικία
+και μη θελήσαντας να παραδοθώσιν. Ετοποθέτησε δε τον μεν Αντώνην
+Κολοκοτρώνην και άλλους τινάς οπλαρχηγούς, έχοντας όλους 500, κατά
+τα Δερβενάκια, τον δε Γεώργην Αλωνιστιώτην και τους συν αυτώ κατά
+τον άγιον Γεώργιον, όπου διέμεινε προς καιρόν και αυτός.
+
+Ο δε Πετρόμπεης επανήλθεν εις τους Μύλους, όπου ήσαν και προ της
+εισβολής του Δράμαλη ικανά στρατεύματα συνηθροισμένα εις
+λαφυραγωγίαν επί τη προσδοκωμένη πτώσει του Ναυπλίου και όπου
+συνήρχοντο καθ' ημέραν και άλλα. Κατείχαν δε τα στρατεύματα ταύτα
+την θέσιν των Μύλων και την του Κεφαλαρίου την εν τη υπωρεία του
+Χάου, όπου αναφαίνονται τα νερά του από της Στυμφάλης λίμνης
+πηγάζοντος Ερασίνου, και υπό γην μέχρι της θέσεως εκείνης ρέοντος.
+Το σχέδιον δε των αρχηγών Ελλήνων ήτο να κλείσωσι τας εξόδους των
+εχθρών και να τους λιμοκτονήσωσιν εντός της Αργολίδας μη
+ευρίσκοντας τροφάς, διότι οι Έλληνες επρόλαβαν και τας έκαυσαν. Εν
+τοσούτω οι εν τη ακροπόλει του Άργους και οι εν τη μονή της
+Κεκρυμμένης επροκάλουν εις μάχην άνωθεν τους εχθρούς
+τουφεκίζοντες. Οι Τούρκοι, αφ' ού τοις επρόβαλαν να προσκυνήσωσι
+και δεν εισηκούσθησαν, εκανονοβόλουν την Κεκρυμμένην από του
+Φορονέως, και ετουφέκιζαν νύκτα και ημέραν και την ακρόπολιν·
+επέμειναν δε πολεμούντες, αν και ουδεμίαν βλάβην επροξένουν, διότι
+επίστευαν, ότι οι Αργείοι και άλλοι απέθεσαν εν τη ακροπόλει την
+πολύτιμον περιουσίαν των. Οι έγκλειστοι δεν έπασχαν έλλειψιν
+τροφής, διότι επρόλαβαν και εισεκόμισαν εκ της πόλεως, αλλά νερού.
+Τούτο εγνώριζαν οι εν Μύλοις και εν Κεφαλαρίω, και πεπεισμένοι ότι
+δεν εδύναντο οι έγκλειστοι ν' ανθέξωσι μέχρι πολλού, και βλέποντες
+περί εαυτούς ικανά στρατεύματα, απεφάσισαν να κινηθώσιν επί τους
+πολιορκητάς, και ειδοποίησαν και τον εκ της θέσεως του
+Σχοινοχωρίου εις την των Ακόβων, πλησιεστέραν του Άργους,
+μεταβάντα Πλαπούταν ίνα κινηθή και αυτός συγχρόνως. Τοιουτοτρόπως
+πεσόντες την 15 πολλαχόθεν επί τους πολιορκούντας ήνοιξαν την
+ακρόπολιν. Αλλ' επειδή η κατοχή της ήτο δι' ους είπαμεν λόγους
+εισέτι αναγκαιοτάτη, εξήλθαν μόνον, κοινή γνώμη, ο Υψηλάντης, ο
+Γεωργάκης Μαυρομιχάλης, ο Πάνος Κολοκοτρώνης και οι πλείστοι των
+στρατιωτών· εναπέμειναν δε οι λοιποί αρχηγοί και 250 στρατιώται,
+δυνάμενοι, δι' ης είχαν τροφής και πόσεως, αφ' ού τόσον ηλαττώθη ο
+αριθμός των, να ενδιαμείνωσιν εισέτι ολίγας ημέρας· συνεννοήθησαν
+δε να έλθωσι και εκ δευτέρου μετ' ολίγον οι έξωθεν εις βοήθειάν
+των. Τοιουτοτρόπως, χάρις εις την αφοσίωσιν και γενναιότητα των
+απομεινάντων εν τη ακροπόλει Ελλήνων, ασχολούμενος ο εχθρός εις
+την πολιορκίαν αυτών, δεν επεχείρησε να προχωρήση εις τα ενδότερα
+της Πελοποννήσου. Διά τοιούτων τεχνασμάτων επροσπάθουν οι Έλληνες
+να στήσωσι την πρόοδον του δεινού στρατού, ότε αίφνης εγνώσθη ότι
+πολυάρμενος οθωμανικός στόλος έπλεεν έξωθεν της Ύδρας σκοπεύων, ως
+εφαίνετο, να εισπλεύση τον αργολικόν κόλπον. Εύκολον είναι να
+φαντασθή τις τον εύλογον φόβον των Ελλήνων κατά την επικίνδυνον
+εκείνην ώραν, και εξαιρέτως την παραζάλην της κυβερνήσεως ούτε επί
+της ξηράς θεωρούσης εαυτήν ασφαλή, ούτε εντός των πλοίων, όπου
+κατέφυγε, δυναμένης πλέον να διαμένη. Καλή τύχη ο στόλος, ως αν
+δεν εφρόντιζε περί των συμφερόντων του κράτους, ή ως αν ήτο ξένος
+ο επί της Αργολίδος αγών, αντί να εισπλεύση και συμπράττων μετά
+του στρατού καταστρέψη διά μιας τα πάντα, εξηκολούθησεν ησύχως τον
+πλουν προς τας Πάτρας ίνα παραλάβη τον εκεί διατρίβοντα
+Μεχμέταπασαν διαδεχθέντα τον εν Χίω θανατωθέντα Καπητάμπασαν.
+
+Διασκεδασθέντος του μεγίστου τούτου κινδύνου, οι εν Μύλοις και εν
+Κεφαλαρίω εστρατοπεδευμένοι Έλληνες, αναλογισθέντες ότι η έξοδος
+των εν τη ακροπόλει απομεινάντων δεν επεδέχετο περαιτέρω αναβολήν,
+εκίνησαν εις λύτρωσιν των υπό την αρχηγίαν του Αντώνη Μαυρομιχάλη
+την 19, καλέσαντες, ως και πρότερον, τον Πλαπούταν όπως συμπράξη.
+Αλλ' ούτος δεν ειδοποιήθη εν καιρώ, ώστε όλον το πλήθος των εχθρών
+έπεσεν επί τους ελθόντας εκ Μύλων και Κεφαλαρίου.
+
+Ανήγειραν οι πολιορκούντες και πολεμούντες την ακρόπολιν Τούρκοι
+προς τοις άλλοις ένα προμαχώνα υπ' αυτήν, υπερενοχλούντες τους
+πολιορκουμένους. Αλλ' οι πολιορκούμενοι, τουφεκίζοντες άνωθεν,
+ηνάγκασαν τους κατέχοντας αυτόν να τον εγκαταλείψωσι, και ενέθεσαν
+τον Βοϊδήν Μαυρομιχάλην. Ο φιλοκίνδυνος ούτος ανήρ εξήλθε
+διαρκούσης της μάχης μετά 40 ακολούθων ξιφήρης και έπεσεν επί τους
+πλησίον του ολίγους εχθρούς. Αλλ' οι λοιποί Έλληνες, μη ηξεύροντες
+ότι ο προμαχών κατελήφθη υπό των συναδέλφων των, εξέλαβαν τους
+εντός ως εχθρούς· και βλέποντες αυτούς μεν διασκορπίζοντας τους
+πλησίον αυτών, άλλοθεν δε γενειοφόρον στρατιώτην, ή κατ' άλλους
+παπάν, βαστώντα σημαίαν και φεύγοντα, ετράπησαν όλοι εις φυγήν.
+Τότε οι εχθροί, βλέποντες τους Έλληνας φεύγοντας, έπεσαν έφιπποι
+και πεζοί κατόπιν των και τους κατεδίωξαν προσπαθούντας να
+διασωθώσιν επί του Χάου· εφόνευσαν δε 153, και επλήγωσαν 64. Μετά
+την απροσδόκητον ταύτην τροπήν και φθοράν των Ελλήνων οι μεν
+Τούρκοι επανήλθαν εις την πόλιν του Άργους, οι δε Πελοποννήσιοι,
+ιδότες τόσον αριθμόν πεσόντων και πληγωθέντων αδελφών, συνήχθησαν
+πάλιν εις Κεφαλάρι, έντρομοι. Εν τοσούτω οι εν τη ακροπόλει
+εφαίνοντο μηδεμίαν πλέον έχοντες ελπίδα σωτηρίας.
+
+Ο δε κατά τον άγιον Γεώργιον Κολοκοτρώνης μαθών το δυστύχημα
+μετέβη την επαύριον (20 Ιουλίου) εις Μύλους, όπου εκτός των
+ηττηθέντων σωμάτων ηύρε καλή τύχη 1300 Αρκαδίους, φθάσαντας μετά
+την μάχην· θέλων δε να θαρρύνη τους δειλιάσαντας, ανέβη επί τινος
+υψώματος και εφλόγισε τας καρδίας των ακροατών του διά των σφοδρών
+επιπλήξεών του, διά των πατριωτικών προτροπών του, και δι' ων
+έδωκε χρηστών ελπίδων· και επειδή τότε επρόκειτο προ παντός άλλου
+να προφθάσωσι και σώσωσι τους εν τη ακροπόλει, εκίνησαν την αυτήν
+εσπέραν τα στρατεύματα υπό τον Κολοκοτρώνην και την μεν πρώτην και
+δευτέραν νύκτα ηκροβολίσθησαν ανεπιτυχώς. Την δε τρίτην,
+διαρκούντος του συνήθους ακροβολισμού, έλαβαν οι έγκλειστοι καιρόν
+και εξήλθαν όλοι σχεδόν σώοι. Παρέβλεψαν δε ως φαίνεται και οι
+Τούρκοι, ως έχοντες πρώτιστον σκοπόν την διαρπαγήν των πραγμάτων.
+Ο δε πρώτος στήσας επί της ακροπόλεως την σημαίαν Καρίγιαννης
+έτυχε κοιμώμενος την ώραν της εξόδου. Εξυπνήσας δε, και ιδών
+απροσδοκήτως εαυτόν εν μέσω των εχθρών καταγινομένων να
+λαφυραγωγώσιν ό,τι εύρισκαν, διότι πολίται τινες του Άργους είχαν
+τω όντι αποθέσει εν τη ακροπόλει προς ασφάλειαν επί του
+διασκορπισμού των τα έπιπλά των, έδραξε και αυτός εκ του προχείρου
+κακάβιον, έχωσεν εν αυτώ όλην την κεφαλήν του ώστε να μη φαίνεται
+τα πρόσωπόν του, και χειροκρατών ουτιδανά σκεύη εξήλθε της
+ακροπόλεως την ημέραν, τραγωδών και σκιρτών, διά μέσου των εχθρών,
+υπολαβόντων αυτόν ως ένα των εισελθόντων Τούρκων μεταφέροντα εις
+την πόλιν του Άργους τα λάφυρά του.
+
+Εν τω μεταξύ δε τούτω εστάλη εκ νέου πρεσβεία εις Ζάκυνθον επί τη
+προτάσει του στρατιωτικού της Πελοποννήσου, επικαλουμένη δι'
+εγγράφου την προστασίαν των Άγγλων· αλλά δεν ενεκρίθη το έγγραφον
+όπως ήτο συντεταγμένον, και ο πρεσβευτής Πονηρόπουλος επανήλθεν
+εις Πελοπόννησον προς καταλληλοτέραν αυτού σύνταξιν.
+
+Μετά δε την εις Αργολίδα εισβολήν του οθωμανικού στρατού και την
+εις Ναύπλιον είσοδον του Αλή ως φρουράρχου, η περί παραδόσεως
+συνθήκη ελύθη, και οι ακολουθήσαντες την εισελθούσαν εις Ναύπλιον
+επί καταγραφή, των πραγμάτων επιτροπήν, ένοπλοι έως τότε,
+αφωπλίσθησαν. Αλλά τα εντός του φρουρίου ευρεθέντα μέλη της
+επιτροπής ούτε εκακοποιήθησαν, ούτε εις τον Δράμαλην ζητούντα αυτά
+παρεδόθησαν, διότι οι εν Ναυπλίω Τούρκοι εφοβούντο μη δώσωσι
+δικαίαν αφορμήν και αντικακοποιήσωσιν οι Έλληνες τους παρ' αυτοίς
+ομηρεύοντας οικείους των· διέμεινε δε και ο θαλασσόπυργος
+υποχείριος των Ελλήνων. Ο Δράμαλης επροσπάθησεν εν πρώτοις να
+διαφθείρη την φρουράν του· αφ' ού δε απέτυχε, διέταξε τους εν
+Ναυπλίω να τον κανονοβολήσωσι, τοις έστειλε κανονοβολιστάς, και
+ούτω το πρωί της 21 ήρχισε σφοδρότατος κανονοβολισμός· κατέλαβε δε
+και το έξωθεν του τείχους χωρίον Αρίαν. Η φρουρά του
+κανονοβολουμένου οχυρώματος συνίστατο τότε έκ τινων Κρανιδιωτών,
+αλλ' εισήλθαν εις ενίσχυσιν και εις ευστοχωτέραν χρήσιν των
+κανονίων οι φιλέλληνες Χάστιγξ, Χάνης, Ανεμάτος και Γέρβης υπό τον
+Ιορδάνην, ον διέταξεν η κυβέρνησις να καύση την πόλιν του
+Ναυπλίου, δι' ης επηγγέλλετο πυροτεχνίας· αλλ' ο αρχηγός ούτος
+έγεινεν άφαντος ελθούσης της ειδήσεως ότι εισέπλεεν ο εχθρικός
+στόλος, διέμειναν όμως οι άλλοι Έλληνες και φιλέλληνες
+κανονοβολούντες και κανονοβολούμενοι. Ο πόλεμος δε ούτος, συχνώς
+και σφοδρώς από της ημέρας εκείνης επαναλαμβανόμενος, δεν έπαυσεν
+ειμή την 25 επί τη εκτενεί αιτήσει των Ναυπλιέων, οίτινες
+βλέποντες φθειρομένας τας οικίας των εδικαιολογούντο προς τους
+Έλληνας, ότι κατά διαταγήν του Δράμαλη και όχι κατ' ιδίαν θέλησιν
+ήρχισαν τας εχθροπραξίας. Εν τω διαστήματι όμως τούτω έπαθαν τα
+τείχη του θαλασσοπύργου, και κατεστάθησαν άχρηστα καί τινα των
+κανονίων του, αλλ' ουδείς των υπερασπιστών του εφονεύθη· δύο μόνον
+Κρανιδιώται επληγώθησαν.
+
+Είδαμεν πόσον ταχεία ήτον η πρόοδος του εχθρικού στρατού. Εν
+διαστήματι δύο εβδομάδων αφ' ού επέρασε τον Σπερχειόν έφθασεν εις
+Αργολίδα· αλλά δύο εβδομάδας ενδιέμεινεν αργός. Τροφάς δεν ηύρε
+διόλου (θ), και όσον πολλαί και αν ήσαν όσας έφερε κατηναλίσκοντο
+εντός ολίγων ημερών υπό του πλήθους· αλλ' εις εξαφάνισιν αυτών
+συνέτρεξε και η πολλή κατάχρησις. Το κρέας επωλείτο 30 παράδας η
+οκά εν Άργει τας πρώτας ημέρας της εισβολής, αλλά μετά
+δεκαπενθήμερον κρέας σχεδόν δεν ευρίσκετο. Εδόθησαν δε και ικαναί
+τροφαί εις χρήσιν των εν Ναυπλίω, και το στρατόπεδον ήρχισε να
+πεινά και δεν ηύρισκεν επί της αργολικής πεδιάδος εις τροφήν του
+ειμή άωρα σταφύλια πρόξενα πυρετών, πολλάκις δε και θανάτων, διότι
+οι Έλληνες ενέδρευαν εντός των αμπέλων και εφόνευαν καθ' ημέραν
+πολλούς. Ουδέ νερόν δε είχαν εν αφθονία, διότι δεν έβρεξε το θέρος
+εκείνο διόλου, και τα πλείστα πηγάδια του Άργους εστέρφευσαν. Δι'
+όλα ταύτα ο Δράμαλης εσκέπτετο σπουδαίως να μεταβή εις άλλην
+επαρχίαν και εθεώρει μάλλον κατορθωτήν και ωφέλιμον την εις
+Κόρινθον επάνοδόν του. Υπήρχε δε και αντιπολίτευσις εν τω
+στρατοπέδω του, κρυφίως υποθαλπομένη υπό του Χουρσήδη, φθονούντος
+την δοθείσαν αυτώ κατ' ευθείαν υπό της Πύλης αρχιστρατηγίαν και
+την από της επιτυχίας της εκστρατείας του τιμήν και δόξαν. Η
+αντιπολίτευσις δε αύτη, καθώς συμβαίνει εν ταις αποτυχίαις,
+εκορυφώθη αφ' ού δεν ευδοκίμησεν η εκστρατεία, και διήγειρε πολλήν
+κατακραυγήν κατά του αρχιστρατήγου. Τον εκάκιζαν δε οι εναντίοι
+του ότι ο στρατός έπαθε, διότι δεν ηθέλησε να δεχθή την γνώμην των
+προβαλόντων εν Κορίνθω να μη βαδίση όλος την αυτήν οδόν· πολλοί
+των υπ' αυτόν ηπείθουν αναφανδόν εις τας διαταγάς του· τινές δε
+και αλληλομάχουν παρρησία, ώστε το Άργος κατήντησε θέατρον
+καθημερινών και δεινών αταξιών. Τοιαύτη ήτο ταις ημέραις εκείναις
+η κατάστασις του εχθρικού στρατοπέδου.
+
+Ο δε Κολοκοτρώνης, μη δυνάμενος να βλάψη τους εχθρούς πολεμών,
+εσοφίζετο πώς να τους φοβίση· παρετήρησεν ότι έχασαν το θάρρος και
+υπώπτευσε την φυγήν των· επειδή δε ήθελε να τους αποτρέψη του να
+προχωρήσωσιν εις Τριπολιτσάν, διέσπειρε την νύκτα της 23 πολλούς
+στρατιώτας επί των προς την πόλιν εκείνην ορέων και τους διέταξε
+ν' ανάψη έκαστος και να διατηρήση, δι' όλης της νυκτός τρία
+πολυλαμπή πυρά. Έγεινε το διαταχθέν και επανελήφθη και την εξής
+νύκτα, ώστε οι Τούρκοι υπέλαβαν ότι συνέρρευσαν προς εκείνο το
+μέρος πλήθη Ελλήνων, εφοβήθησαν και δεν εξήλθαν του Άργους, ως
+συνείθιζαν. Ο δε Κολοκοτρώνης, άγρυπνος πάντοτε και προσεκτικός,
+εσυμπέρανεν εντεύθεν έτι μάλλον, ότι εμελέτων ταχέως να φύγωσι,
+και είπε τοις συναδέλφοις του ότι εθεώρει αναγκαίον οι πολλοί να
+διατηρήσωσι τας θέσεις του Κεφαλαρίου και των Μύλων, εις εμπόδιον
+των εχθρών, αν εδοκίμαζαν ν' αναβώσιν εκείθεν εις Τριπολιτσάν, και
+ότι ολίγοι ήσαν ικανοί να κλείσωσι τας μεταξύ Άργους και Κορίνθου
+στενοτοπίας εις πρόσκομμα της εις Κόρινθον επανόδου των· ήσαν δε
+κατ' εκείνας τας ημέρας ως οκτακισχίλιοι οπλοφόροι Έλληνες εν τη
+Αργολίδι. Κατά την γνώμην ταύτην οι πλείστοι έμειναν όπου ήσαν υπό
+τον Πετρόμπεην, τον Γιατράκον και τον Κρεββατάν· ο δε Κολοκοτρώνης
+επανήλθε μετ' ολίγων εις τον άγιον Γεώργιον. Εν τω μεταξύ δε τούτω
+κατέβη εις Μύλους ο γραμματεύς του Δράμαλη, προβάλλων τοις εκεί
+άφεσιν αμαρτιών, αν επροσκύνουν. Απορριφθείσης δε της προτάσεώς
+του, τοις είπεν, ως υπό εμπιστοσύνην και ως Χριστιανός, να
+δυναμώσωσι τας θέσεις εκείνας, διότι οι πασάδες είχαν απόφασιν, αν
+απερρίπτετο η πρότασίς των, να εφορμήσωσι πανστρατιά και ν'
+ανοίγωσι την άγουσαν εις Τριπολιτσάν οδόν. Αλλ' η μυστηγορία του
+Χριστιανού γραμματέως, ον εκράτησαν οι Έλληνες ίνα μη ανακαλύψη
+τοις εχθροίς ό,τι είδεν, ήτο δολία ως εδείχθη μετά ταύτα σκοπόν
+έχουσα να θεωρήσωσιν αναγκαίαν οι Έλληνες την μεταγωγήν των
+στρατευμάτων εις Μύλους από της προς την Κόρινθον οδού, και ούτω
+ν' αφεθή ανοικτή ην εσκόπευαν οι εχθροί να οδεύσωσι.
+
+Τω όντι την 26 εκινήθη όλον το εχθρικόν στρατόπεδον προς την οδόν
+των Δερβενακίων. Η οδός αύτη έχει δύο μονοπάτια, το μεν επί του
+βάθους του αυλώνος παρά την κοίτην χειμάρρου, τα δε έρπον προς την
+δεξιόθεν οφρύν του όρους υπό το όνομα Αϊσώστην, διά την επ'
+ονόματι του αγίου Σώζοντος εκεί εκκλησίαν. Επειδή οι Έλληνες
+κατείχαν την επί του βάθους του αυλώνος θέσιν και ήσαν καλώς
+ωχυρωμένοι, εστράφησαν οι Τούρκοι προς τα δεξιά θέλοντες να
+καταλάβωσί τινα λόφον προς το άλλο μονοπάτιον και να διέλθωσι διά
+του Αϊσώστη· αλλ' ο Αντώνης Κολοκοτρώνης προκατέλαβε τον λόφον.
+Εκεί ήρχισεν η μάχη. Ο Κολοκοτρώνης εφύλαττε τότε την προς τα
+αριστερά των Δερβενακίων και έν τέταρτον ώρας αυτών απέχουσαν
+θέσιν του αγίου Γεωργίου, υποπτεύων μη διέλθωσιν οι Τούρκοι δι'
+εκείνου του μέρους ως ομαλωτέρου. Ιδών δε την πορείαν αυτών
+έστειλεν επιβοήθειαν 800 στρατιώτας· επειδή δε κατέστη αδύνατος η
+θέσις ην κατείχεν, αφ' ού 800 απεμακρύνθησαν, έστησεν επί της
+κορυφής του βουνού πολλάς σημαίας φαινόμενας μακρόθεν, και έθεσεν
+επί καταφανούς μέρους όσα ζώα και όσους επενδύτας είχαν οι
+στρατιώται του ίνα υπολάβωσιν οι κάτωθεν εχθροί ότι κατείχαν την
+αδύνατον εκείνην θέσιν πολλοί Έλληνες και μη δοκιμάσωσι να
+διαβώσιν εκείθεν. Οι εχθροί εν τοσούτω πολεμούντες και
+πολεμούμενοι όπισθεν και εκ των πλαγίων, και φονευόμενοι
+επροχώρουν προς τον Αϊσώστην, όπου δεν ήτον ελληνική φυλακή.
+
+Κατ' εκείνην την ημέραν έτυχαν οδεύοντες προς την Κόρινθον διά του
+Αϊνορίου, δύο ώρας απέχοντος των Δερβενακίων προς τα δεξιά, ο
+Υψηλάντης, ο Νικήτας και ο Δικαίος μετά 500 στρατιωτών ίνα
+τοποθετηθώσιν επί των μεγάλων Δερβενίων εις αντίκρουσιν
+επαπειλούμενης νέας εισβολής εχθρών. Ούτοι, ακούσαντες πολύν
+τουφεκισμόν άνωθεν της θέσεως όπου ήτον ο Κολοκοτρώνης, εστράφησαν
+προς τα εκεί υποπτεύοντες συμπλοκήν· αλλά δεν επροχώρησαν, διότι
+απαντήσαντες βοσκόν έμαθαν, ότι ολίγοι Τούρκοι ήλθαν προς τα
+Δερβενάκια, και ότι ακροβολισθέντες μετά των φυλαττόντων την θέσιν
+εκείνην Ελλήνων επανήλθαν εις Άργος. Αλλ' επειδή η βοή του
+τουφεκισμού δεν έπαυεν, εστράφησαν προς εκείνο το μέρος και
+κατέλαβαν τα έμπροσθεν του εχθρού. Εξακισχίλιοι Τούρκοι είχαν ήδη
+διαβή και πέσει εις Κουρτέσαν κακώς έχοντες· αλλ' οι κατόπιν αυτών
+ερχόμενοι ηύραν την έξοδον προκατειλημμένην υπό των ρηθέντων τριών
+γενναίων αρχηγών της Ελλάδος. Οι Τούρκοι πολεμούμενοι έμπροσθεν,
+όπισθεν, δεξιά και αριστερά, συνωθούμενοι και συναγωνιζόμενοι να
+περάσωσι και αυτοί εις Κουρτέσαν συνεσωρεύθησαν επί τι βάραθρον
+υπό την εκκλησίαν του Αϊσώστη και εκεί ηφανίσθησαν· σωρηδόν
+έπιπταν εντός του βαράθρου φονευόμενοι· πολλοί υπεκφεύγοντες τον
+κίνδυνον εδοκίμαζαν ν' αναβώσιν έφιπποι τα όρη· άλλοι ωδήγουν δι'
+εκείνου του μέρους φορτωμένους ίππους και καμήλους· αλλ' οι ίπποι
+και αι κάμηλοι ολισθαίνοντες εκρημνίζοντο· ώστε ζώα, άνθρωποι,
+φορτία και λίθοι έπιπταν επί ζώων, ανθρώπων, φορτίων και λίθων. Ο
+ολίγος όμως αριθμός των έμπροσθεν Ελλήνων δεν ήτον ικανός να
+εμποδίση ολοτελώς την διάβασιν τόσων εχθρών, διά τούτο πολλοί
+αυτών διεσώθησαν ως και οι προ αυτών εις Κουρτέσαν. Υπερτρισχίλιοι
+ελογίσθησαν οι απολεσθέντες εχθροί· έπεσαν δε την ημέραν εκείνην
+εις χείρας των Ελλήνων μέγας αριθμός ζώων και άπειρα και πολύτιμα
+άλλα λάφυρα. Οι δε διασωθέντες εις Κουρτέσαν επί της πρώτης και
+δευτέρας διαβάσεως επανήλθαν την επαύριον προς το στόμιον της
+εξόδου εις βοήθειαν των όπισθεν απομεινάντων συναδέλφων των· αλλ'
+ιδόντες τους Έλληνας ετοίμους να τους αντικρούσωσι δεν
+επροχώρησαν. Έστειλε συγχρόνως και ο φρούραρχος της Κορίνθου τρία
+ελαφρά κανόνια προς εκείνο το μέρος, αλλά και ταύτα εις ουδέν
+εχρησίμευσαν. Οι δ' όπισθεν ερχόμενοι Τούρκοι, εν οις και οι
+πλείστοι των πασάδων και αυτός ο Δράμαλης, ιδόντες όσα έπαθαν οι
+προπορευθέντες, δεν εισήλθαν την τεθλιμμένην οδόν των Δερβενακίων,
+αλλ' έμειναν επί της απέναντι πεδιάδος και έστειλάν τινας προς
+τους πλησιεστέρους Έλληνας ίνα μάθωσι τις ο αρχηγός των. Μαθόντες
+δε παρά του εκεί φυλάττοντος παπά Δημήτρη Χρυσοβιτσιώτου ότι ήτον
+ο Κολοκοτρώνης, τω επρότειναν να εξαγοράσωσιν ελευθέραν την
+δίοδον· αλλ' ιδόντες εν τω μεταξύ τούτω ιππείς τινας Έλληνας και
+τους υπασπιστάς του Κολοκοτρώνη, Σπηλιωτόπουλον και Φωτάκον,
+ερχομένους προς εκείνο το μέρος, και υπολαβόντες αυτούς ερχομένους
+εις κατασκοπήν, μη θέλοντες δε και να διανυκτερεύσωσιν επί της
+πεδιάδος, επανήλθαν εις Γλυκιάν πλησίον του Ναυπλίου· ώστε οι
+εχθροί, έχοντες μεσότοιχον τα φονικά Δερβενάκια, διηρέθησαν
+ακουσίως οι μεν κατά την Κουρτέσαν, οι δε κατά την Γλυκιάν, όπου
+τοις συνέβη την αυτήν νύκτα άλλο δυστύχημα εκληφθέν ως κάκιστος
+οιωνός· άναψεν αίφνης και εκάη η πυρίτις.
+
+Επειδή δεν έμενε πλέον αμφιβολία, ότι οι Τούρκοι θα επεχείριζαν να
+διαβώσιν εις Κόρινθον θέλοντες και μη θέλοντες, ανάγκη ήτο να
+προκαταλάβωσιν οι Έλληνες τας διόδους.
+
+Την δε ακόλουθον ημέραν της μάχης, ήτοι την 27, ήλθαν εις τον
+τόπον της καταστροφής ο Πλαπούτας, ο Δημήτρης Δηλιγιάννης, ο
+Γιατράκος, ο Τσόκρης και άλλοι οπλαρχηγοί προς ακριβή γνώσιν των
+επί της προτεραίας. Συσκέψεως δε γενομένης περί του πρακτέου,
+απεφασίσθη, επί τη προτάσει του Κολοκοτρώνη και εν αγνοία ποίαν
+των αγουσών εις Κόρινθον οδών εσκόπευαν οι εχθροί να διέλθωσιν, ο
+μεν Γιατράκος και ο Τσόκρης να παραλάβωσιν αμέσως τα εν Άργει
+στρατεύματά των και να καταλάβωσι τας Μυκήνας, ο δε Υψηλάντης, ο
+Δικαίος και ο Νικήτας, ο διά τας κατά την 26 ανδραγαθίας του
+επονομασθείς Τ ο υ ρ κ ο φ ά γ ο ς, να μείνωσι κατά το Μπερπάτι
+και Αϊνόρι, όπου μετέβησαν μετά την μάχην, ο δε Πλαπούτας, ο
+Δηληγιάννης, και ο Αντώνης Κολοκοτρώνης να φυλάξωσι τα Δερβενάκια·
+όλοι δε να τρέξωσιν όπου φανή ο εχθρός. Την ακόλουθον ημέραν ο
+τουρκικός στρατός εξεστράτευσε προς την οδόν του Αϊνορίου όλος·
+φθάσας δε εις Μπερπάτι εκτυπήθη υπό των εκεί Ελλήνων. Ο
+Κολοκοτρώνης, νομίζων ότι οι περί τον Γιατράκον και τον Τσόκρην
+κατέλαβαν τας Μυκήνας και θα έπιπταν όπισθεν του εχθρού, ως
+προεσχεδιάσθη, διέταξεν αμέσως τους περί τον Πλαπούταν ν' αφήσωσι
+την θέσιν των Δερβενακίων και να τρέξωσιν απέμπροσθέν του προς την
+Κλένιαν, κώμην της επαρχίας Κορίνθου. Αλλ' ούτε οι περί τον
+Πλαπούταν έφθασαν εν καιρώ όπου διετάχθησαν, ούτε ο Γιατράκος και
+ο Τσόκρης κατέλαβαν την θέσιν των Μυκηνών επί λόγω, ότι ηπείθησαν
+οι στρατιώται των· τοιουτοτρόπως απέτυχε το σχέδιον, και οι εχθροί
+παθόντες πολλά, αλλ' ολίγα ως προς όσα έπαθαν οι συνάδελφοί των
+την 26, διέβησαν τα στενά και διεσώθησαν εις Κόρινθον, όπου μετ'
+ολίγον εστάλησαν εκ Πατρών πέντε πλοία φέροντα τροφάς εις χρήσιν
+αυτών και των εν τη Ακροκορίνθω, ων υπό τας όψεις ο Μ. Τομπάζης,
+εισπλεύσας τον σαρωνικόν κόλπον πρό τινων ημερών και αποβιβάσας
+εις Κεγχρεάς τα πληρώματα των πλοίων του, ήρπασεν όλας τας
+εναποτεθειμένας τροφάς και άφησε την απρονόητον εκείνην φρουράν
+σχεδόν πεινώσαν.
+
+Τοιούτον απέβη το τέλος της εις Αργολίδα εκστρατείας του
+πολυπληθούς τούτου εχθρικού στρατού, παθόντος τα πάνδεινα επί της
+εις Κόρινθον επιστροφής, διότι ο αρχηγός του, επαιρόμενος επί τη
+δυνάμει του, δεν εφρόντισεν επί της εκείθεν εις Άργος αναβάσεως να
+διατηρήση τα μεταξύ των δύο πόλεων στενά. Τόσος δε τρόμος κατέλαβε
+τον Δράμαλην, ώστε εγκατέλειψεν έξωθεν του Ναυπλίου επί της εις
+την Γλυκιάν υποχωρήσεώς του και το μόνον παρ' αυτώ επί της εις
+Αργολίδα εισβολής του κανόνι.
+
+Αφ' ού δε οι Τούρκοι συνήλθαν όλοι εις Κόρινθον, ο Κολοκοτρώνης
+ορθώς συλλογιζόμενος εσχεδίασε να τους αποκλείση εντός εκείνης της
+επαρχίας διά ξηράς (διότι η θάλασσα του κορινθιακού κόλπου ήτον
+ανοικτή δι' έλλειψιν ελληνικών πλοίων) καθώς τους απέκλεισε προ
+ολίγου εντός της Αργολίδος· και επειδή μετά τας προρρηθείσας μάχας
+ο Υψηλάντης, ο Νικήτας και ο Δικαίος μετέβησαν εις τον ισθμόν και
+έκλεισαν τας διόδους εκείνας συνάξαντες και τους Δερβενοχωρίτας, ο
+Κολοκοτρώνης άφησεν ικανήν φρουράν επί των μεταξύ Κορίνθου και
+Άργους διόδων, μη τυχόν τας καταλάβωσιν οι Τούρκοι και ανοίξωσι
+την κοινωνίαν των δύο εκείνων επαρχιών· αυτός δε ο Γιατράκος, ο
+Πλαπούτας, ο Δημήτρης Δηληγιάννης, ο Αντώνης Κολοκοτρώνης, ο
+Χρηστόπουλος και ο Γενναίος, έχοντες τρισχιλίους, ετοποθετήθησαν
+εν Σολίω, χωρίω πέντε ώρας απέχοντι της Κορίνθου, επί της προς την
+Αχαΐαν οδού, δι' ου, ως εσυμπέραναν, εμελέτων οι Τούρκοι να
+διαβώσι. Την αυτήν ημέραν έφθασαν και οι Πετμεζάδες μετά 500 εις
+Βάλτσας, χωρίον απέχον του Σολίου μίαν ώραν. Την δε επαύριον ο
+Κολοκοτρώνης διέταξε τον Γενναίον και τον Γιαννάκην Κολοκοτρώνην
+να καταλάβωσι τα Βασιλικά, μίαν ώραν και τρία τέταρτα μακράν του
+λοιπού στρατοπέδου, ως προφύλακες. Διέβαινε κατά περίστασιν την
+αυτήν ημέραν διά των Βασιλικών ο Γάτσος ερχόμενος εκ της Δυτικής
+Ελλάδος, και ενδιέμεινε και ούτος· ώστε η προφυλακή αύτη
+συνηριθμείτο εις 1300. Την δ' επιούσαν νύκτα ο Κολοκοτρώνης
+διέταξε και άναψαν πολλά πυρά επί της κορυφής των βουνών εις ψευδή
+επίδειξιν των δυνάμεών του.
+
+[Αύγουστος] Τρισχίλιοι Τούρκοι, ιππείς και πεζοί, επανήλθαν την 4
+αυγούστου εις Κλένιαν, όπου ως έμαθαν, ήσαν συσσωρευμέναι τροφαί.
+Την θέσιν εκείνην κατείχαν 400 Έλληνες υπό τον Γεωργάκην
+Μαυρομιχάλην, τον Κατσάκον, τον Τσαλαφατίνον και άλλους. Οι εχθροί
+έτρεψαν διά μιας τους Έλληνας, τους κατεδίωξαν, εκυρίευσαν την
+κώμην και παρ' ολίγον συνέλαβαν τον Μαυρομιχάλην· αλλ' οι
+φυλάττοντες την πλησίον θέσιν του αγίου Βασιλείου Τριπολιτσιώται,
+ως 600, υπό τους αρχηγούς Αθανασόπουλον, Λεβιδιώτην, Δαρειώτην,
+και Ριζιώτην, κατέβησαν εκείθεν δρομαίοι, κατέλαβαν τον έξωθεν της
+κώμης ναόν, και τον επί της κορυφής της κώμης λόφον, εθάρρυναν
+τους φεύγοντας δι' ου έδειξαν αυτοί θάρρους, τους επανέφεραν εις
+τον τόπον της μάχης, και διά της συμπράξεως αυτών απήλασαν της
+κώμης απράκτους τους εις αυτήν εισελθόντας εχθρούς.
+
+Την δε 7 οι Τούρκοι, θέλοντες ν' ανοίξωσι την εις Πάτρας άγουσαν
+οδόν, εξεστράτευσαν προς το μέρος του Κιάτου και των Βασιλικών,
+και συνεκρούσθησαν μετά των Ελλήνων πλησίον των σταφιδώνων, αλλ'
+επανήλθαν άπρακτοι εις Κόρινθον. Την δε 12 εξεστράτευσαν πάλιν
+πανστρατιά προς τα Βασιλικά, όπου διέμενε πάντοτε η προφυλακή,
+ήτις αντέστη γενναίως, αν και ολίγη· συνήλθαν εκεί μετά την
+έναρξιν της μάχης και τα άλλα ελληνικά στρατεύματα, και η τροπή
+των Τούρκων εφαίνετο και ταύτην την ημέραν βεβαία· αλλά τινές εκ
+του τάγματος του Αναγνώστη Πετμεζά, μαχομένου ευτυχώς, ιδόντες
+ίππον εντός ενός σταφιδώνος, αφεθέντα υπό των Τούρκων ως δέλεαρ,
+έτρεξαν να τον συλλάβωσι· και αίφνης ανέστησαν 60 Τούρκοι
+ενεδρεύοντες, και έτρεψαν τους απροσέκτους τούτους Έλληνας εις
+φυγήν φονεύσαντες ένα εξ αυτών. Η φυγή των ολίγων Ελλήνων έφερε
+πανικόν φόβον και γενικήν τροπήν. Μόνοι δεν μετετόπησαν ο αρχηγός
+του τάγματος τούτου και ο υιός του παρακελεύοντες και τους άλλους
+να τους μιμηθώσιν, αλλ' ουδέν κατώρθωσαν και απέθαναν και οι δύο
+μαχόμενοι. Οι δε Τούρκοι, εμψυχωθέντες υπό του καταλαβόντος τα
+τάγμα τούτο πανικού φόβου, έπεσαν πανστρατιά επί τα άλλα, έτρεψαν
+εις φυγήν τα υπό τον Γιατράκον και Πλαπούταν και εφόνευσαν δύο
+γενναίους υπαρχηγούς, τον Γιαννετάν Μιστριώτην, τον Οικονόμον Παπά
+Καλομοίρην, και ικανούς στρατιώτας. Μόνη η υπό τον Γάτσον,
+Γενναίον, και Γιαννάκην Κολοκοτρώνην προφυλακή διετήρησε την θέσιν
+της και εμπόδισε την πρόοδον των εχθρών. Το αξιέπαινον παράδειγμα
+της προφυλακής επανήγαγε μετ' ολίγον εις το πεδίον της μάχης και
+τους υπό τον Γιατράκον και Πλαπούταν, ακούσαντας τας πατριωτικάς
+φωνάς των αρχηγών και ούτως οι Τούρκοι ιδόντες τους Έλληνας
+επανελθόντας εις τα πεδίον της μάχης υπεχώρησαν, φονεύσαντες 53,
+αλλά πλειότεροι εφονεύθησαν εξ αυτών. Επανερχόμενοι δε εις
+Κόρινθον απήντησαν καθ' οδόν τους περί τον Αντώνην Κολοκοτρώνην
+και Αλωνιστιώτην, αλλά δεν τους ηνώχλησαν, αν και το μέρος ήτον
+επίπεδον. Μετά τας δύο ατυχείς δοκιμάς απηλπίσθησαν του να σπάσωσι
+τον προς την Αχαΐαν στρατιωτικόν των Ελλήνων φραγμόν. Έχοντες δε
+την θάλασσαν ανοικτήν, και λαμβάνοντες εκείθεν ανεμποδίστως
+τροφάς, έκριναν καλόν ν' αναμείνωσι μέχρι τινός ησύχως τας έξωθεν
+δυνάμεις κατά τας υποσχέσεις του εν Λαρίσση Χουρσήδη, και τον εις
+τον αργολικόν κόλπον κατάπλουν του έμπροσθεν των Πατρών στόλου
+των· αλλ' ηνωχλούντο ακαταπαύστως υπό των Ελλήνων αρπαζόντων καθ'
+ημέραν τα ζώα των.
+
+Μετά δε τα συμβάντα ταύτα η γερουσία της Πελοποννήσου ανέδειξε τον
+Κολοκοτρώνην, επί τη αιτήσει των εν τη Κορινθία στρατευμάτων,
+αρχιστράτηγον διά τους λαμπρούς και ευτυχείς αγώνας του. Ο δε νέος
+αρχιστράτηγος, αφήσας φρουράς επί των ανωτέρω θέσεων και δυναμώσας
+και τας επί των μεταξύ Κορίνθου και Άργους στενοτοπιών, ανέβη εις
+Τριπολιτσάν, όπου η γερουσία και ο λαός τον υπεδέχθησαν
+ευγνωμονούντες και αγαλλόμενοι.
+
+Η αποτυχία της μεγάλης ταύτης εχθρικής εκστρατείας εδόξασε δικαίως
+τους Πελοποννησίους.
+
+Ο δε Τσαρκατσή - Αλήπασας ο αποχωρισθείς του υπό τον Δράμαλην
+γενικού στρατοπέδου προ της εις Πελοπόννησον εισβολής του, αφ' ού
+εισήλθεν εις Χαλκίδα, παρέλαβε τους στρατιώτας του και τους εν τω
+φρουρίω εκείνω διαμένοντας και εξεστράτευσε προς τα Βρυσάκια, όπου
+ήτο το ελληνικόν στρατόπεδον. Αλλά το στρατόπεδον τούτο μετά τον
+θάνατον του Αγγελή Γοβρίνα δεν είχεν άξιον αρχηγόν· διά τούτο
+μόλις είδε τον εχθρόν επερχόμενον, διεσκορπίσθη· οι δε Τούρκοι
+κατέλαβαν την θέσιν εκείνην.
+
+Διέτριβε πρό τινων ημερών εν Ξηροχωρίω ο Θεόκλητος Φαρμακίδης,
+όστις μεταβάς εις Λιθάδαν και εφοδιασθείς διά γραμμάτων του Αρείου
+πάγου μετέβη την 30 ιουνίου εις Σκιάθον, ίνα πείση, και μεταφέρη
+εις Εύβοιαν τους εκεί μετά την εν Κασσάνδρα, Ναούση και Ολύμπω
+καταστροφήν του αγώνος υπό διαφόρους οπλαρχηγούς και υπό την
+γενικήν αρχηγίαν του Διαμαντή Νικολάου μεταβάντας πολεμικούς
+άνδρας του Ολύμπου. Επείσθησαν οι άνδρες ούτοι, κατέπλευσαν 600
+πλησίον των Βρυσακίων κατεχομένων υπό των Τούρκων, απέβησαν εις
+την ξηράν, και διά του σφοδρού κανονοβολισμού του υπό τον Άρειον
+πάγον διατελούντος και καταπλεύσαντος εκ Λιθάδας πλοίου του
+Βισβίζη, απεδίωξαν τους Τούρκους της θέσεως εκείνης και
+ετοποθετήθησαν αυτοί. Οι Τούρκοι κατέφυγαν εις το φρούριον κακώς
+έχοντες, την δε επιούσαν συσσωματωθέντες πάμπολλοι επεξήλθαν, αλλ'
+απεκρούσθησαν και επανήλθαν πάλιν περί την εσπέραν εις το
+φρούριον. Τα αυτά έπραξαν και έπαθαν και την υστεραίαν και έκτοτε
+περιωρίσθησαν εντός του φρουρίου. Οι δε εντόπιοι Χριστιανοί
+θαρρυνθέντες, χάρις εις τους Ολυμπίους, συνήλθαν πάλιν εις
+Βρυσάκια, όπου μετέβησαν και οι πρόκριτοι του βορείου μέρους της
+Ευβοίας· αλλά κατά δυστυχίαν το υπό τόσον αισίους οιωνούς
+νεοσυστηθέν στρατόπεδον τούτο διελύθη εντός ολίγου· διότι οι μεν
+Ολύμπιοι απήτουν πολλά, οι δε εντόπιοι δεν είχαν να τοις δώσωσιν
+ειμή ολίγα. Αναχωρήσαντες δε οι 600 Ολύμπιοι εις Ωρεόν, διέμειναν
+εκεί βουλευόμενοι περί του πρακτέου· έφθασε και ο μη συναποπλεύσας
+γενικός αρχηγός των Διαμαντής· τους επρόφθασαν καί τινες σταλέντες
+προς αυτούς παρά του Αρείου πάγου· μετέβησαν και οι πρόκριτοι του
+τόπου, και συμφωνίας γενομένης επανήλθαν οι Ολύμπιοι εις Βρυσάκια
+υπό τακτόν κατά μήνα μισθόν και έστησαν εκ νέου το στρατόπεδον υπό
+τον Διαμαντήν.
+
+Και ταύτα μεν τα κατά το ανατολικόν της Ευβοίας μέρος. Ιδού δε και
+τα κατά το δυτικόν.
+
+Μετά την προς τα μέρη της Καρύστου ήτταν των Ελλήνων, και την
+εκείθεν αναχώρησιν των έξωθεν ελθόντων οπλοφόρων, εναπέμεινεν ο
+εντόπιος οπλαρχηγός Κριεζιώτης, περιφερόμενος, ως είρηται, τα
+βουνά της Ερετρίας και Κούμης. Η φήμη της ανδρίας του ανδρός
+τούτου έφερεν υπό την σημαίαν του μετ' ολίγον πολλούς συντοπίτας
+του. Ο δε Τσαρκατσή - Αλήπασας, ευδοκιμήσας κατά του στρατοπέδου
+των Βρυσακίων, έστειλε στράτευμα και κατά των υπό τον Κριεζιώτην
+εστρατοπεδευμένων εν Μετοχίω, χωρίω επί του όρους της Κούμης. Εν
+τούτοις ήλθαν εις βοήθειαν των περί τον Κριεζιώτην έξωθεν
+στρατιώται υπό τον Αναγνώστην Σαλαμίνιον. Τρεις ημέρας
+αντετουφεκίζοντο Έλληνες και Τούρκοι. Οι Τούρκοι απέτυχαν του
+σκοπού των και επανήλθαν εις Χαλκίδα καταδιωκόμενοι.
+
+Τοιαύτη ήτον η κατάστασις όλης της Ευβοίας εκείναις ταις ημέραις·
+η δε της Κρήτης ήτον η εξής.
+
+Μετά την συνέλευσιν της Επιδαύρου η κυβέρνησις, καθ' όν καιρόν
+εφρόντιζε περί γενικού οργανισμού του κράτους, απέστελλεν εις
+Κρήτην ως οργανιστήν αυτής τον Πέτρον Σκυλίτσην Ομηρίδην. Φθάσας
+ούτος τα τέλη απριλίου εις Αρμένους, κώμην της επαρχίας Αποκορώνων
+όπου έδρευε τότε η προσωρινή διοίκησις της Κρήτης, εκάλεσε τον
+περιοδεύοντα την νήσον Αφεντούλην εις γνώσιν των διαταγών της
+κυβερνήσεως. Ο Αφεντούλης, όστις εθεώρει την Κρήτην ως βασίλειον
+ανεξάρτητον της λοιπής Ελλάδος και ενεδύθη πάσαν εξουσίαν επί της
+νήσου εν ονόματι του Υψηλάντου, καλούμενος «Α ρ ι σ τ ρ ά τ η γ ο ς
+- κ α ι - δ ι ο ι κ η τ ή ς - π ά σ η ς - Κ ρ ή τ η ς», ωργίσθη
+επί τη αποστολή ταύτη και εβόα κατά της κυβερνήσεως,
+
+[Μάιος] αλλά μη εισακουόμενος ηναγκάσθη να υπακούση και
+προσυπογράψη την 21 μαΐου τον νέον οργανισμόν, ον πρόθυμοι όλοι οι
+πρόκριτοι και οπλαρχηγοί της νήσου υπέγραψαν την αυτήν ημέραν.
+Καταλιπών δε και τον πολεμικόν τίτλον του αρχιστρατήγου έφερεν εις
+το εξής τον πολιτικόν του γενικού επάρχου της Κρήτης κατά τον νέον
+οργανισμόν. Αλλ' εν ώ όλοι συνεσκέπτοντο περί της εφαρμογής αυτού
+εφάνη την 28 παρά πάσαν προσδοκίαν εν τω λιμένι της Σούδας ο
+αιγύπτιος στόλος εξ 106 πολεμικών και φορτηγών πλοίων, φέρων υπό
+την αρχηγίαν του Χασάμπασα πεντακισχιλίους, εν οις και δισχίλιοι,
+εμπειροπόλεμοι Αλβανοί, οκτακόσιοι ιππείς και ικανά πολεμεφόδια
+και κανόνια. Η πρωτοφανής εν Κρήτη θέα στόλου εφόβισεν εις άκρον
+τους Κρήτας· ηύξησε δε τον φόβον και η σύγχρονος φήμη, ότι ο εν τω
+χωρίω των Μαχαιρών εδρεύων τότε Αφεντούλης, απαρεσκόμενος επί τη
+νέα τάξει των πραγμάτων και απελπισθείς εξ αιτίας του νέου
+κινδύνου και των εγχωρίων διενέξεων, εμελέτα να δραπετεύση. Η
+μελετωμένη δραπέτευσίς του δεν ήτο ψευδής, αλλ' επρολήφθη ή μάλλον
+ειπείν ανεβλήθη.
+
+Τριακόσιαι περίπου ψυχαί ευρίσκοντο κατά το ακρωτήριον των Χανιών,
+Μελέχα, εις συλλογήν καρπών καθ' ην ημέραν κατήχθη ο στόλος και
+εκινδύνευαν αποκλειόμεναι ν' απολεσθώσιν αλλά, χάρις εις τον
+Σήφακαν και τον Βασίλην Χάλην, δραμόντας αυθημερόν εις απαλλαγήν
+των, διεσώθησαν εις τα ίδια αβλαβείς.
+
+[Ιούνιος] Πλήρεις ζήλου και θάρρους οι δύο ούτοι γενναίοι
+οπλαρχηγοί, παραλαβόντες και τον Μανδάν, επάτησαν πολλαχόθεν μετά
+περίπου πεντακοσίων το κατά τας Αλυκάς εσκηνωμένον εχθρικόν
+στρατόπεδον περί το λυκαυγές της 1 Ιουνίου, αλλ' απεκρούσθησαν και
+κατεδιώχθησαν μέχρι της υπωρείας της Μαλάξας, όπου εντυχόντες
+άλλους επιβοηθούς αντέκρουσαν τους εχθρούς και τους απώθησαν εις
+τας σκηνάς των.
+
+Αποδιώξας ο Χασάμπασας την δευτέραν ημέραν της αφίξεώς του τους εν
+Τσουκαλαριοίς και εν Νεοκώρω σταθμεύοντας Χριστιανούς και
+κυριεύσας όλα τα πλησιόχωρα πεδινά μέρη, εστράτευσε την 11 εις
+κατοχήν της Μαλάξας. Επτακόσιοι Χριστιανοί ήσαν εν ταις υπωρείαις
+τότε συγκεντρωμένοι, αντέστησαν εις τετρακισχιλίους, αλλά πολλά
+παθόντες ανέβησαν διά νυκτός εις το χωρίον και μετ' ολίγον το
+εγκατέλειψαν αμαχητί και υπεχώρησαν προς τας Ρίζας εις χωρίον
+Κάμπον· καταλαβών δε την επαύριον ο Χασάμπασας την Μαλάξαν και
+εγκαταστήσας φρουράν υπό τον ανεψιόν του Μουσταφάμπεην,
+ανεστρατοπέδευσεν· αλλ' οι Χριστιανοί επανελθόντες την 20 Ιουλίου
+περιέζωσαν το χωρίον. Οι περί τον Μουσταφάμπεην, πτοηθέντες κατ'
+αρχάς, ώρμησαν να φύγωσιν, αλλ' εμποδίσθησαν, επαλινδρόμησαν εξ
+ανάγκης, επολέμησαν ως απηλπισμένοι, ενίκησαν και διεσκόρπισαν
+τους εχθρούς των φονεύσαντες 40, εν οις και τον στρατηγικώτατον
+των οπλαρχηγών της Κρήτης Πρωτοπαπαδάκην αλλά μετά δέκα ημέρας
+αφήκαν το περιμάχητον χωρίον, και το κατέλαβαν εκ νέου οι
+Χριστιανοί.
+
+Μετά δε τα κατά την Μάλαξαν, επενεγκόντα μέγαν και γενικόν φόβον,
+εβουλήθη ο Χασάμπασας να ελκύση εις υποταγήν τους Χριστιανούς, ως
+μηδέν ελπίζοντας πλέον εις τα όπλα των, και υπέσχετο διά του
+επισκόπου Κυδωνίας, ον ευρών εν τη φυλακή απεφυλάκισε, ν' αποδώση
+τοις αποστάταις, αν επροσκύνουν, τα υπάρχοντά των και τους
+κρατουμένους συγγενείς των, να επιτρέψη δε και την επισκευήν των
+εκκλησιών και να χορηγήση πάσαν αντίληψιν εις επανόρθωσιν των
+κακώς εχόντων. Αδύνατοι οι Χριστιανοί τον επολιτεύθησαν, εξέθεσαν
+τα κακά όσα υπέφεραν, είπαν ότι αδύνατον να συζήσωσιν εις το εξής
+Τούρκοι και Χριστιανοί ως και πρότερον, επρόβαλαν διακοπήν
+εχθροπραξιών και άλλους απαραδέκτους όρους και εζήτησαν καιρόν να
+συμβουλευθώσι και την εν Πελοποννήσω κυβέρνησιν. Ο Χασάμπασας
+επανέλαβεν όσα και πρότερον, και θέλων να τους απελπίση, τους
+ειδοποίησεν, ότι όλη η Πελοπόννησος επροσκύνησεν επί της εισβολής
+του Δράμαλη· αλλά πεισθείς ότι οι Χριστιανοί τον ηπάτουν
+εξαγοραζόμενοι τον καιρόν, απεφάσισε να εισβάλη εις τα Λευκά - όρη
+(Ασπροβούνι),
+
+[Αύγουστος] και παραλαβών τους πασάδας των Χανιών και της
+Ρεθύμνης, επάτησεν αμαχητί την 4 Αυγούστου και έκαυσε το Θέρισον
+και τους Λάκκους· μαθών δε ότι πολλαχόθεν συνέρρεαν Σφακιανοί,
+Ριζίται και άλλοι εις αντίκρουσιν, συχνάκις ακροβολιζόμενος και
+φοβηθείς μη πάθωσιν αίφνης οι περί αυτόν όσα έπαθαν το παρελθόν
+έτος οι συνάδελφοί των, ανεστρατοπέδευσε, μηδέν κατά την μεγάλην
+ταύτην εκστρατείαν κατορθώσας πολλού λόγου άξιον· πατήσας δε
+αμαχητί και καταστρέψας τον Αποκόρωνα, και αναπαύσας επί τινας
+ημέρας τους υπ' αυτόν, εστράτευσεν εις Μεγάλον Κάστρον, όπου
+έφθασε την 31 πολεμών καθ' οδόν και πολεμούμενος και
+εστρατοπέδευσεν έξω της πόλεως.
+
+Είχαν εκστρατεύσει πρό τινων μηνών διάφοροι οπλαρχηγοί των εν
+αποστασία μερών εις Μυράμπελον και Λεσίδι προς ανέγερσιν και
+εμψύχωσιν των εισέτι εν ηρεμία ανατολικών επαρχιών, και
+ευδοκίμησαν· ουδ' η απόβασις των εξ Αιγύπτου εδυνήθη να ψυχράνη
+τους εις εφόπλισιν οργώντας των μερών εκείνων Χριστιανούς, ώστε
+τον Ιούλιον μόνη η επαρχία της Σιτείας ηρέμει ως απόκεντρος.
+Πολλάκις και πολλαχού συνεκρούσθησαν Χριστιανοί και Τούρκοι κατ'
+εκείνα τα μέρη, και ο κάλλιστος των αγώνων ως επί το πλείστον
+υπερίσχυε. Τόσον δε εξεμάνησαν οι Ρεθύμνιοι Τούρκοι μαθόντες τα
+γενόμενα, ώστε αφήρπασαν οι θρασύτεροι και φιλεκδικώτεροι, άκοντος
+του πασά, τον εν ειρκτή κρατούμενον και κακουχούμενον επίσκοπον
+της επαρχίας, και τον εκρέμασαν· εφόνευσαν δε την αυτήν ημέραν και
+άλλους Χριστιανούς.
+
+Αλλ' η άφιξις του υπό τον Χασάμπασαν στρατού εις το Μεγάλον
+Κάστρον, όπου ήσαν ήδη οι πολυαριθμότεροι των εν τοις φρουρίοις
+Τούρκων, μετέβαλε τα πράγματα επί το χείρον, και επηρέασε και αυτά
+τα πνεύματά τινων των κατ' εκείνα τα μέρη Χριστιανών. Ο στρατάρχης
+ούτος απέστειλεν, άμα φθάσας, πολλαχού αποσπάσματα εις
+εξολόθρευσιν και αιχμαλωσίαν· εισέβαλε μετά ταύτα και αυτός
+πανστρατιά εις την επαρχίαν, Πεδιάδα, και την εκυρίευσεν αναιμωτί·
+αλλά πειραθείς να καταλάβη και την δυσδιάβατον θέσιν, Σίτι, την
+Μάλαξαν εκείνου του μέρους, απεκρούσθη και οπισθοδρομήσας
+εστρατοπέδευσε κατά το Βιάννον εν τη επαρχία της Αρκαδίας, όπου
+διατρίψας ολόκληρον μήνα επανήλθεν εις την Πεδιάδα. Η επαρχία,
+Λασίθι, είναι, εξ αιτίας της ορεινής και δυσπροσίτου θέσεώς της,
+τα Σφακιά του ανατολικού μέρους της νήσου, και εις τους κατοίκους
+αυτής απέβλεπαν οι γειτνιάζοντες και πάσχοντες λαοί· αλλ' οι
+κάτοικοι αυτής καταπτοηθέντες επεκαλέσθησαν παρά πάσαν ελπίδα το
+έλεος του εχθρού λήγοντος του οκτωβρίου· οι άλλοι όμως λαοί, αν
+και ασθενέστεροι, δεν εμιμήθησαν το παράδειγμά των, προτιμώντες
+της υποταγής ποτέ μεν την πάλην, ποτέ δε την εις τα όρη καταφυγήν·
+μετεμελήθησαν δε και οι Λασιθιώται και εφωπλίσθησαν εκ νέου.
+Ολίγοι μόνον υπεκρίθησαν εξ ανάγκης υπόκλισιν· ούτοι δε ήσαν οι
+πλησιόχωροι του φρουρίου.
+
+Μη δυνάμενοι δε οι Χριστιανοί ν' αντιπαρατάττωνται πλέον εκ του
+συστάδην προς τους πολυαρίθμους και καλώς συντεταγμένους εναντίους
+των ηγωνίζοντο να τους βλάπτωσι σποράδην.
+
+Πολλάς τοιαύτας ευτυχείς επιδρομάς παρορώντες χάριν συντομίας
+φέρομεν εις γνώσιν την εξής.
+
+Τριακόσιοι εκλεκτοί Αλβανοί εστάλησαν διά θαλάσσης εις Κρουσώνα εν
+τη επαρχία Μαλεβυζίου παρά του Χασάμπασα ως προφυλακή του
+στρατοπέδου, αλλ' επιπεσόντες έξωθεν διά νυκτός οι Χριστιανοί, και
+συνεργεία των υποκρινομένων ότι επροσκύνησαν εντοπίων
+τοιχωρυχούντες, και μεταβαίνοντες από οικίας εις οικίαν και
+καίοντες, τους ηνάγκασαν να κλεισθώσιν εν τη θολωτή εκκλησία του
+χωρίου, και σπάσαντες τον θόλον και ερρίψαντες καυστικάς ύλας τους
+κατέκαυσαν όλους.
+
+Κατ' εκείνας τας ημέρας ήλθε νέα επικουρία χιλίων ανδρών προς τον
+Χασάμπασαν εξ Αλεξανδρείας και διεκομίσθησαν εν αφθονία τροφαί και
+πολεμεφόδια.
+
+
+
+1822 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΖ'.
+
+
+
+&Τα μετά την μάχην του Πέτα κατά την Δυτικήν Ελλάδα μέχρι της
+πολιορκίας Μεσολογγίου και η εν τούτοις παράδοσις της Κιάφας.&
+
+ΜΕΤΑ δε τα εν Πέτα δυστυχή συμβάντα, φανερόν ήτον ότι οι Τούρκοι
+θα επροχώρουν προς την Αιτωλοακαρνανίαν πίπτοντες οι μεν εις
+Ξηρόμερον διά της Βονίτσης, κύριοι όντες του αμβρακικού κόλπου, οι
+δε εις Βάλτον διά του Μακρυνόρους. Ο Μαυροκορδάτος, διαμείνας εν
+Λαγκάδα έως ού συνήχθησαν εκεί τα επί της εν Πέτα μάχης
+διασκορπισθέντα στρατεύματα προς ενδυνάμωσιν της θέσεως εκείνης,
+αν και μη όσον άλλοτε αναγκαίας μετά την υπό των Τούρκων κυρίευσιν
+του αμβρακικού κόλπου, ανεχώρησε, και μεταβαίνων από χωρίου εις
+χωρίον και από βουνού εις βουνόν επροσπάθει να εγκαρδιώση και
+πείση τους φοβηθέντας λαούς ίνα προκαταλάβωσι τας θέσεις του
+Λουτρακίου και του Καρβασαρά, όπου ο εχθρός εδύνατο ν' αποβιβάση
+ευκόλως τα στρατεύματά του. Αλλ', εν ώ κατεγίνετο επιπόνως εις
+τούτο, νέον δεινόν επήλθε προς ανατροπήν του σχεδίου. Ο
+συνηνωμένος στόλος Κωνσταντινουπόλεως, Αιγύπτου και Αλγερίας, ο
+επί της εισβολής του Δράμαλη φανείς εκτός της Ύδρας, εξ 84
+πολεμικών πλοίων, εξ ών 7 δίκροτα και 15 φρεγάται, ελλιμένισε την
+20 Ιουλίου έξωθεν του Μεσολογγίου· ήλθαν και τα εν τω κορινθιακώ
+κόλπω και έγειναν όλα 90. Εμφανισθέντος του στόλου τούτου, τα 8
+ελληνικά πλοία απέπλευσαν, και οι Έλληνες φοβηθέντες εξ αιτίας των
+κατά την ξηράν νεωστί συμβάντων, και βλέποντες ότι η θάλασσα του
+Μεσολογγίου έπηξε, κατά την φράσιν των, επί τω εμφανισμώ τόσων
+κινητών βουνών, ενόμισαν ότι επέστη η τελευταία ώρα και της
+ελευθερίας της πατρίδος και της ζωής των.
+
+Την άλωσιν του Βασιλαδίου επεχείρησεν ο εχθρικός ούτος στόλος και
+πολλάκις εδοκίμασεν υπό βαρύν κανονοβολισμόν ν' αποβιβάση ναύτας
+και στρατιώτας· αλλ' η τόλμη των εντοπίων υπερασπιστών του εδείχθη
+τοιαύτη, ώστε 50 μόνον ναύται Μεσολογγίται ήρκεσαν να αποκρούσωσιν
+ευτυχώς τας αλλεπαλλήλους εφόδους του εχθρού. Αγωνισθείς δε δύο
+ημέρας ανωφελώς μετέπλευσεν εις την μεταξύ Ευήνου και Μεσολογγίου
+Μαύρην Αλικήν, επί σκοπώ να κυριεύση καν εκείνην την θέσιν και
+στήση στρατόπεδον· αλλ' ηύρεν επί της παραλίας 800 Αιτωλούς
+ετοίμους να την υπερασπίσωσιν. Ο αρχηγός αυτών Μακρής, ο μόνος
+ίσως των συγχρόνων του οπλαρχηγών της Δυτικής Ελλάδος, όστις δεν
+εφίλησέ ποτε τουρκικήν ποδιάν, διότι έζη μέχρι της επαναστάσεως
+αδιακόπως ως κλέπτης, περιπλανώμενος εις βουνά και εις ερήμους,
+θέλων να δείξη το στράτευμα τούτο πολυανθρωπότερον και
+επιφοβώτερον, διέσπειρεν άμα ενύκτωσε τους στρατιώτας του επί της
+παραλίας και τους διέταξε να τουφεκίζωσιν ολονυκτί ανάπτοντες και
+πολλά πυρά· έπαιζαν δε και μουσικά όργανα, και οι στρατιώται
+ευθύμουν χορεύοντες, τραγουδούντες και αλαλάζοντες. Πρωίας δε
+γενομένης, καθ' ην ώραν οι Τούρκοι προσηύχοντο και είς αυτών
+διελάλει μεγαλοφώνως κατά την συνήθειαν την ενότητα του Θεού και
+την θείαν αποστολήν του προφήτου, τινές των στρατιωτών ανέβησαν
+εις τα δένδρα προσευχόμενοι και διαλαλούντες ως οι Τούρκοι και
+βλασφημούντες τον προφήτην. Άλλοι δε, συνάζοντες χοίρους, τους
+ηνάγκαζαν την ώραν της προσευχής των Τούρκων, σφίγγοντες τον
+λαιμόν των, να γρυλλίζωσιν. Οι Τούρκοι, ακούσαντες τόσους ασεβείς
+λόγους και τον από άκρου εις άκρον του ελληνικού στρατεύματος οξύν
+γρυλλισμόν των βδελυρών παρ' αυτοίς ζώων, ιδόντες και τόσην
+αφοβίαν απέπλευσαν την επαύριον άπρακτοι, και ελλιμένισαν
+έμπροσθεν των Πατρών. Οι δε Έλληνες, ους εξ αυτής της φυσικής
+ζωηρότητος και θερμής φαντασίας των μικρόν τι αρκεί να
+μικροκαρδίση ή να μεγαλοκαρδίση, ιδόντες την διττήν αποτυχίαν των
+εχθρών κατά τα παράλια της Αιτωλίας ήρχισαν να λησμονώσιν όσα
+έπαθαν.
+
+Μετά δε τας αλλεπάλληλους αποτυχίας των Ελλήνων πέραν του
+Μακρυνόρους και τον εξ ανάγκης περιορισμόν αυτών εντεύθεν των
+ορίων του Ξηρομέρου και του Βάλτου, ουδεμία απέμεινεν ελπίς εις
+λύσιν της πολιορκίας της Κιάφας· ήρχισαν δε οι έγκλειστοι και να
+πεινώσιν· η δε συσσώρευσις τόσων χωρικών εντός τόσω στενού τόπου
+επήνεγκεν εντός ολίγου και λοιμικήν· οι Αλβανοί επροσπάθουν δι'
+υποσχέσεων ν' αποσπάσωσι των Σουλιωτών τους χωρικούς των· οι δε
+χωρικοί έδιδαν ώτα ακοής εξ αιτίας της πείνας, της λοιμικής και
+της απελπισίας. Καθ' ημέραν δε έγινετο λόγος μεταξύ πολιορκούντων
+και πολιορκουμένων περί συμβιβασμού άλλοτε μερικού και άλλοτε
+γενικού έως ού εσυμβιβάσθησαν οριστικώς. Οι Σουλιώται
+συγκατένευσαν να παραδώσωσι την Κιάφαν, αλλά δεν ηθέλησαν να
+μετοικίσωσιν εις μέρος τουρκικόν, και απήτησαν να μεταβιβασθώσιν
+υπό Ιόνιον σημαίαν εις την Επτάννησον. Οι Τούρκοι δεν αντείπαν,
+αλλ' εχρειάζετο η συγκατάθεσις του μεγάλου αρμοστού των ιονίων
+νήσων, και έστειλαν προς αυτόν και ούτοι και εκείνοι πρέσβεις. Εν
+τοσούτω, αφ' ού προώδευσεν ο συμβιβασμός, οι χωρικοί τη
+συγκαταθέσει των Σουλιωτών επανήλθαν εις τα χωρία των και
+παρεδόθησαν εις τους γείτονας των αγάδας. Εισηκούσθη και η προς
+τον μέγαν αρμοστήν πρεσβεία, και υπεγράφη συνθήκη εν Πρεβέζη την
+28 ιουλίου εν τη οικία και υπό την εγγύησιν του εκεί Άγγλου
+προξένου, Μαϋέρου, υποχρεούσα τους Τούρκους ν' αγοράσωσιν όσα είδη
+οι Σουλιώται ήθελαν ν' αφήσωσιν ως περιττά εν τω φρουρίω, να τοις
+δώσωσι φορτηγά ζώα προς μετακόμισιν των αδυνάτων και των σκευών
+αυτών εις τον λιμένα, να πληρώσωσι τους ναύλους, να τοις
+εγχειρίσωσιν ομήρους προς ασφάλειάν των επί της εξόδου αυτών
+μέχρις ου έμβωσιν εις τα πλοία και ν' απομακρύνωσι τα προς τον
+λιμένα στρατεύματα. Οι Τούρκοι, προθέμενοι ν' απαλλαγώσιν όσον
+τάχιον των δεινών τούτων εχθρών και προσηλώσωσι την προσοχήν των
+εις τα της Αιτωλοακαρνανίας, όχι μόνον ταύτα έστερξαν, αλλά και
+γρόσια 150,000 τοις έδωκαν επί λόγω μισθών οφειλομένων αυτοίς παρά
+του Αλή, διότι άνευ τούτων δεν ήθελαν οι Σουλιώται ν' απολύσωσι
+τον Χασάμπασαν, ον ως όμηρον τοις είχε παραδώσει ο πάπος του Αλής
+επί της συμμαχίας των. Υπό τους όρους τούτους έστειλαν εν πρώτοις
+εις τον αιγιαλόν οι Σουλιώται τας οικογενείας και τα σκεύη των,
+κατέβησαν την 2 σεπτεμβρίου και αυτοί ένοπλοι και απέπλευσαν συν
+γυναιξί και τέκνοις υπό συνοδίαν αγγλικών πολεμικών πλοίων εις
+Κεφαλληνίαν, όπου υπέστησαν πολυήμερον κάθαρσιν διά την
+επικρατούσαν παρ' αυτοίς λοιμικήν και την αναφανείσαν εντός του
+λοιμοκαθαρτηρίου ευλογίαν.
+
+Παραδοθείσης της Κιάφας, η Αιτωλοακαρνανία έχασε το προπύργιόν
+της.
+
+Διετέλει υπό τον Βρυώνην ο Μεχμέτ - Ρουσήτπασας, ο και Κιουταχής,
+φρούραρχος της Άρτης, και διαπρέψας εν τη μάχη του Πέτα. Άνθρωπος
+ούτος οξύς και τολμηρός, μεμφόμενος τον αρχηγόν του ως αδρανή και
+ανάξιον και φιλοτιμούμενος να φανή αξιώτερος και δοξασθή υπέρ
+εκείνον, εμίσθωσεν επί δύο μήνας τρισχιλίους Αλβανούς, παρέλαβε
+και τον Ισμαήλ Πλιάσαν αντίζηλον του Βρυώνη, και πλήρης ελπίδων να
+υποτάξη την Αιτωλοακαρνανίαν διά των μικρών τούτων δυνάμεων εξ
+αιτίας των δεινών της περιστάσεων, διέπλευσε τον αμβρακικόν κόλπον
+και απέβη εις Λουτράκι αρχομένου του αυγούστου, συγκατατεθέντος
+και του αρχηγού Βρυώνη θέλοντος και μη θέλοντος, ως φοβουμένου τας
+προς την Πύλην και τον Χουρσήδην κατ' αυτού αναφοράς του τολμηρού
+Κιουταχή.
+
+Ο δε καταγινόμενος εις ασφάλειάν της άκρας του αμβρακικού κόλπου
+Μαυροκορδάτος είχεν έλθει εις Μαχαλάν φέρων τα απομεινάρια του
+τακτικού ολίγας ημέρας πριν αποβή ο Κιουταχής εις Λουτράκι, τα
+άφησεν εκεί προς σύστασιν στρατοπέδου, υπήγεν επί στρατολογία εις
+Μεσολόγγι και Ανατολικόν και ανέβη έπειτα εις Βραχώρι προς
+επίβλεψιν ως από κεντρικωτέρου μέρους των εσωτερικών πραγμάτων και
+προμήθειαν των αναγκαίων του στρατοπέδου του Μαχαλά, ούτινος εις
+αύξησιν κατεγίνοντο και προεστώτες και οπλαρχηγοί.
+
+Ο δε Κιουταχής, αποβάς εις Λουτράκι και ευρών τον τόπον αφύλακτον
+εξεστράτευσεν εις τα ενδότερα, έκαυσε καθ' οδόν την Κατούναν, και
+φθάσας εις Παπαδάτας, χωρίον ημιώριον απέχον του Μαχαλά, απήντησεν
+60 Έλληνας εν τω μοναστηρίω του προφήτου Ηλίου οδοιπορούντας προς
+το αρτιγενές στρατόπεδον του Μαχαλά. Ούτοι, ευρεθέντες παρά
+προσδοκίαν εν μέσω των εχθρών και μη δυνάμενοι να φύγωσι,
+κατέλαβαν την παρακειμένην δυνατήν θέσιν του μικρού χωρίου Αετού
+και τόσον γενναίως αντέστησαν ώστε οι περί τον Κιουταχήν,
+φοβηθέντες μη επιπέσωσι και οι εν Μαχαλά, ανεστρατοπέδευσαν εις
+Λουτράκι επί σκοπώ να μη εκστρατεύσωσιν έως ού εισβάλη και η υπό
+τον Βρυώνην μεγάλη δύναμις. Διέπρεψαν δε κατά την μάχην του Αετού
+συμβάσαν την 10 αυγούστου ο Θεοδωράκης Γρίβας, ο Γιάννης Τσαούσης,
+ο Στάθης Κατσαρός και ο Δημήτρης Παληογιάννης.
+
+Καθ' ον δε καιρόν εκάθητο ο Κιουταχής εν Λουτρακίω αργός, οι εις
+τον Μαχαλάν πανταχόθεν συρρέοντες Έλληνες έγειναν τρισχίλιοι και
+εξεστράτευσαν επί σκοπώ να ριφθώσιν αίφνης διά νυκτός επί τους
+εχθρούς ως απροφυλάκτους. Αλλά πλησιάσαντες και ευρόντες αυτούς
+παρά πάσαν προσδοκίαν καλώς ωχυρωμένους και ετοίμους εις μάχην,
+δεν τους εκτύπησαν και επανήλθαν εις Μαχαλάν άπρακτοι. Η δε
+απροσδόκητος των εχθρών αύτη προετοιμασία έδωκεν αφορμήν να
+υποπτεύσωσι πολλοί των Ελλήνων, ότι μεταξύ αυτών ήσαν επίβουλοι
+ανακαλύπτοντες τω εχθρώ τα σχέδιά των. Εφωράθησαν δε καί τινες
+σπερμολόγοι εμπνέοντες κακοβούλως φόβον. Οι φανεροί ούτοι λόγοι
+εις απονέκρωσιν του λαού και αι υποκρυπτομένης επιβουλής υποψίαι
+εγέννησαν μεταξύ των συγκροτούντων το στρατόπεδον του Μαχαλά
+οπλαρχηγών δεινάς λογοτριβάς και έφεραν μετ' ολίγον και την
+διάλυσιν όλου του στρατοπέδου, ελθούσης της βεβαίας ειδήσεως ότι ο
+εις Άρταν μεταβάς Βρυώνης ήτον έτοιμος να εισβάλη και ούτος μετά
+πολυαρίθμων Αλβανών.
+
+Η είδησις της εγγιζούσης εισβολής και ο διασκορπισμός του
+στρατοπέδου απήλπισαν τους δυστυχείς κατοίκους των μερών εκείνων,
+οίτινες μήτε υπεράσπισιν βλέποντες, μήτε να προσκυνήσωσι θέλοντες,
+έτρεχαν πληθηδόν εις τα παράλια της Ακαρνανίας, ίνα διασωθώσιν εις
+το μέχρι της επαναστάσεως έρημον νησίδιον του Καλάμου, το υπό την
+κυβέρνησιν της Επταννήσου, φέροντες και όσην εδύναντο περιουσίαν.
+Την απελπισίαν δε ταύτην εκορύφωσαν αι προς αλλήλους τινών
+οπλαρχηγών της Δυτικής Ελλάδος, και μεταξύ αυτών καί τινων των
+προκρίτων, διαιρέσεις, απειλούσαι κατ' εκείνας τας ημέρας εμφύλιον
+πόλεμον, κατά μεν τα Άγραφα μεταξύ Καραϊσκάκη και Ράγκου, κατά δε
+τον Βλωχόν μεταξύ Σταΐκου και Βλαχοπούλου, κατά δε τα Κράβαρα
+μεταξύ Πηλλάλα και Καναβού. Ο δε εμφύλιος ούτος πόλεμος, όπου και
+αν εξερρήγνυτο, φόβος μέγας ήτο μη ετάραττε και τας άλλας επαρχίας
+και τότε θα εκινδύνευε να χαθή αισχρώς όλη η Δυτική Ελλάς αυτή αφ'
+εαυτής.
+
+Ο Βρυώνης δεν ήτον ούτε ως ο Χουρσήδης βαρύς και σκληρός, ούτε ως
+ο Δράμαλης άσκεπτος και ορμητικός. Ήτο και αυτός άλλοτε εκ των
+αυλικών του Αλή, εγνώριζε τους προεστώτας και οπλαρχηγούς της
+Δυτικής Ελλάδος, και απελάμβανε την υπόληψίν των. Πολλάκις έλαβεν
+αφορμήν να θαυμάση την ανδρίαν των πολεμιστών εκείνου του μέρους
+και δεν ηλαζονεύετο διά τας κατ' αυτών τελευταίας επιτυχίας του.
+Διά ταύτα επεχείρησε, και πριν πέση η Κιάφα, να τους ελκύση μάλλον
+διά λόγων ή να τους υποτάξη δι' όπλων, και ανταπεκρίνετο φιλικώς
+μετά τινων των δυνατών εκείνων των επαρχιών, και ιδίως μετά του
+Βαρνακιώτη, του μόνου στρατηγού εν τη Αιτωλοακαρνανία. Οι δ' εν
+τοις πράγμασι και αυτός ο Μαυροκορδάτος εγνώριζαν την περί ης ο
+λόγος ανταπόκρισιν· αν δε και είχαν υπ' όψιν την πρόσφατον
+αποσκίρτησιν του Γώγου και τα εις διάλυσιν του στρατοπέδου του
+Μαχαλά σκευωρηθέντα, όλοι επίστευαν, ότι οι μετά των Τούρκων
+ανταποκρινόμενοι Δυτικοελλαδίται ήσαν πιστοί εις τον αγώνα, και
+ότι ενήργουν επ' αγαθώ της κινδυνευούσης πατρίδος, εξαγοραζόμενοι
+τον καιρόν.
+
+Αφ' ού το στρατόπεδον του Μαχαλά διεσκορπίσθη, και οι κάτοικοι
+απηλπισμένοι εγκατέλειψαν τας εστίας των, ο Μαυροκορδάτος, βλέπων
+τον φανερόν κίνδυνον, μετέβη εις Κωνοπίναν, όπου συνεκρότησε
+συμβούλιον, εν ώ παρευρέθησαν διάφοροι πρόκριτοι και ο
+Βαρνακιώτης. Επρόκειτο περί του ποιητέου, και όλοι οι
+παρευρεθέντες συνωμολόγησαν, ότι, επί των δεινών εκείνων
+περιστάσεων, η φρόνησις απήτει να πολιτευθώσι τον Βρυώνην, αλλ'
+επί μόνω τω σκοπώ να κερδήσωσι καιρόν, έως ού συνδιαλλαγώσιν οι
+αντιφερόμενοι οπλαρχηγοί, εγκαρδιωθώσιν οι πτοηθέντες λαοί της
+Αιτωλοακαρνανίας και φθάση και η ημέρα τη ημέρα αναμενομένη
+πελοποννησιακή επικουρία, διότι ήτο γνωστή η διά την συμβάσαν
+φθοράν του Δράμαλη απαλλαγή των Πελοποννησίων του επαπειλούτος
+αυτούς κινδύνου. Εκρίθη δε συμφέρον να μη διακόψη ο Βαρνακιώτης
+την επί τω σκοπώ τούτω μετά του Βρυώνη απατηλήν ανταπόκρισιν. Ο
+Βαρνακιώτης αντέτεινε κατ' αρχάς επί λόγω, ότι, εν ώ ανταπεκρίνετο
+επ' αγαθώ της πατρίδος, τινές τον εσυκοφάντουν ως μελετώντα
+προδοσίαν· αλλ' επί τέλους έδειξεν ότι επείσθη, ζητήσας και λαβών
+εις αναίρεσιν των αδίκων κατ' αυτού, ως έλεγεν, υποψιών, έγγραφον
+παρά των παρευρεθέντων, δι' ου τω εδίδετο άδεια να μη παύση μεν
+διαπραγματευόμενος δι' ων ενόμιζε καταλληλοτέρων τρόπων, αλλ'
+εξαγοραζόμενος μόνον τον καιρόν (α). Λαβών δε το ζητηθέν έγγραφον,
+παρέλαβε και τον Γιαννάκην Ράγκον και απήλθε μεσούντος του
+σεπτεμβρίου εις Άρταν, μήτε τους υπογράψαντας προκρίτους
+προειδοποιήσας, μήτε την άδειαν του Μαυροκορδάτου, όστις ήτον η
+Αρχή του τόπου και συνυπέγραψε, λαβών ή ζητήσας. Παρηκολούθησε δε
+μετ' ολίγον τον Βαρνακιώτην εις Άρταν και ο Ανδρέας Ίσκος.
+
+Ευμενώς και εντίμως εδέχθη τον Βαρνακιώτην ο Βρυώνης και διά την
+αντιπροσωπείαν του και διά την σημασίαν του, και τόσον τον έθελξε
+δι' όσων τω υπεσχέθη, ώστε τον έφερεν εις παντελή λήθην του
+αληθούς σκοπού της αποστολής του. Επανελθών δε ο Βαρνακιώτης μετ'
+ολίγον εις τα ίδια εκάλεσεν αμέσως παρ' αυτώ τους προκρίτους των
+επαρχιών εις σύσκεψιν, και ειδοποίησε περί τούτου και τον
+Μαυροκορδάτον, αλλά δεν ωμολόγησεν ότι επροσκύνησεν.
+
+Ο Μαυροκορδάτος και πολλοί πρόκριτοι ευρίσκοντο προς τα Κάτω
+Γεφύρια καθ' ην ημέραν έφθασαν τα προς αυτούς γράμματα του
+Βαρνακιώτη· ήσαν δε ανήσυχοι δι' όσα ήκουσαν, και απεποιήθησαν
+ευσχήμως την πρόσκλησίν του, φοβούμενοι μη κρατηθώσι και
+παραδοθώσιν εις τον Βρυώνην· εκάλεσαν δε αυτοί αυτόν εις
+συνέντευξιν επί σκοπώ ν' ανακαλύψωσι την αλήθειαν, σκεπτόμενοι,
+ότι, αν ήτον ένοχος, θα παρήκουεν, ει δε και ήτον αθώος, θα
+υπήκουεν. Αλλά την αυτήν ημέραν, 23 σεπτεμβρίου, ανεκαλύφθη όλη η
+αλήθεια, διότι τοις εστάλησαν άλλοθέν τινα των αμνηστηρίων του
+Βρυώνη προς διαφόρους οπλαρχηγούς των επαρχιών της Δυτικής
+Ελλάδος, καί τινα γράμματα του Βαρνακιώτη προς αυτούς
+κατακρίνοντος τον εθνικόν αγώνα, ως κινηθέντα και διατηρούμενον
+υπό ετεροχθόνων και τυχοδιωκτών επ' ωφελεία αυτών, και
+συμβουλεύοντος αυτούς να προλάβωσι την άφευκτον καταστροφήν του
+τόπου, και ασφαλίσωσι τα συμφέροντά των διά της προθύμου και
+ειλικρινούς υποταγής των εις την υψηλήν Πύλην.
+
+Τοιαύτη διαγωγή και τοιαύται προτροπαί εν τοιούτοις καιροίς
+τοιούτου ανδρός, παρασύραντος και τον οπλαρχηγόν του βάλτου
+Ανδρέαν Ίσκον και τον συνοπλαρχηγόν του Γιαννάκην Ράγκον και τον
+Γεωργάκην Βαλτινόν, έφεραν χείριστα αποτελέσματα εν τη Δυτική
+Ελλάδι, διότι αι δυο πολεμικώτεραι επαρχίαι της, το Ξηρόμερον και
+ο Βάλτος, αι προφυλακίδες της, η μεν προς το Μακρυνόρος η δε προς
+τον αμβρακικόν κόλπον, εθεωρούντο έκτοτε ως προσκυνήσασαι· μέγας
+δε φόβος ήτο μη και άλλαι επαρχίαι εμιμούντο το παράδειγμά των.
+
+Αλλ' όσον μεγάλα ανεφάνησαν τα περιστοιχίζοντα τον εθνικόν αγώνα
+δεινά, τόσον ο Μαυροκορδάτος και οι λοιποί, οι μείναντες πιστοί
+εις την πατρίδα, ηύξησαν τον ζήλον των υπέρ της τιμής και της
+σωτηρίας αυτής. Άνω κάτω εκινούντο οι πατριώται ούτοι θαρρύνοντες
+τον λαόν, συνιστώντες νέα στρατόπεδα και καταλαμβάνοντες διαφόρους
+θέσεις αλληλοδιαδόχως, αν και η εισχωρήσασα εις τα σπλάγχνα της
+Αιτωλοακαρνανίας επιβουλή και τα στρατόπεδα διέλυε και τους άλλους
+πατριωτικούς αγώνας των παρέλυεν (β).
+
+Εν τούτοις, καθώς προανηγγέλθη, ο Βρυώνης διέβη ανεμποδίστως μετά
+επτακισχιλίων ή οκτακισχιλίων Αλβανών τα στενά του Μακρυνόρους και
+εστρατοπέδευσε κάτωθεν της Λεπενούς· εκεί υπήγεν εις έντευξίν του
+ο Κιουταχής, και εκείθεν πρώτος ούτος επέρασε μετά των υπ' αυτόν
+τον ποταμόν. Οι δε απομείναντες εν τοις χωρίοις όθεν διέβαινεν ο
+εχθρός Χριστιανοί, μη δυνάμενοι να τα φυλάξωσιν απάτητα, τα έκαιαν
+και έφευγαν· έκαυσαν και το Βραχώρι την αυγήν της αυτής ημέρας καθ'
+ην εισήλθεν εις αυτό περί το εσπέρας ο Κιουταχής. Τοιουτοτρόπως οι
+Τούρκοι επροχώρουν μεν πάντη ανεπηρέαστοι εντός της Αιτωλίας, αλλ'
+ουδαμού απήντων ψυχήν γεννητήν, και πέριξ αυτών δεν έβλεπαν ειμή
+καπνούς, φλόγας, και παντελή ερημίαν.
+
+Ο δε Κιουταχής διέμεινεν ημέρας τινας εν Βραχωρίω, έως ού ήλθεν
+εκεί και ο Βρυώνης μετά του λοιπού στρατεύματος, και τότε
+εξεστράτευσαν όλοι ομού προς τα κάτω μέρη της Αιτωλοακαρνανίας
+αφήσαντες εν Βραχωρίω ικανήν φρουράν. Ο δε Μαυροκορδάτος, ο
+Μπότσαρης, ο Τσόγκας, ο Βλαχόπουλος, ο Μακρής και άλλοι πιστοί
+οπλαρχηγοί, κατέλαβαν διαφόρους θέσεις επ' ελπίδι αντιστάσεως·
+αλλ' αδύνατοι όντες ενώπιον τόσων δυνάμεων ηναγκάζοντο επί τη
+προσεγγίσει του εχθρού να υποχωρώσιν.
+
+[Οκτώβριος] Η τελευταία θέσις, ην κατέλαβαν, ήτο το Κεφαλόβρυσον,
+δύο ήμισυ ώρας μακράν του Μεσολογγίου, όπου διέμειναν τέσσαρας
+ημέρας· αλλά και ταύτην εγκατέλειψαν επελθόντων των εχθρών την 21
+Οκτωβρίου και εσκορπίσθησαν· και οι μεν εντόπιοι οπλαρχηγοί
+ανέβησαν τα βουνά, ο δε Κίτσος και ο Μπότσαρης, οι μη έχοντες
+επαρχιακάς οπλαρχηγίας, εισήλθαν καταδιωκόμενοι υπό των εχθρών και
+κακώς έχοντες εις Μεσολόγγι, όπου είχε καταφύγει τέσσαρας ημέρας
+προτού και ο Μαυροκορδάτος.
+
+Διελθόντες δε οι εχθροί ανεπηρέαστοι το Κεφαλόβρυσον έπεσαν την
+αυτήν ημέραν εις την έξωθεν του Μεσολογγίου πεδιάδα άνωθεν των
+εκκλησιών του αγίου Δημητρίου και του αγίου Αθανασίου, μηδενός
+αντιμαχομένου, και επροχώρησαν αυθημερόν προς τα κατ' ανατολάς του
+Μεσολογγίου χωρία Μποχώρι και Γαλατάν, ήρπασαν τας εκεί τροφάς των
+Ελλήνων και ηχμαλώτευσαν καί τινας γυναίκας και παιδία· την δε 25
+επανήλθαν έξωθεν του Μεσολογγίου και εστρατοπέδευσαν 4 μεν
+Κιουταχής κατά τον άγιον Αθανάσιον, ο δε Βρυώνης κατά τον άγιον
+Δημήτριον· ύψωσαν δε διά νυκτός και κανονοστάσια επί των ερειπίων
+της εκκλησίας του αγίου Γεωργίου εντός πιστολιάς από του τείχους
+της πόλεως, και επέθηκαν κανόνια και βομβοβόλους. Παρηκολούθουν δε
+τα εχθρικά στρατεύματα ο Γώγος, ο Βαρνακιώτης, ο Ίσκος, ο
+Γιαννάκης Ράγκος και ο Γεωργάκης Βαλτινός. Προ ολίγων δε ημερών
+είχαν καταπλεύσει εις τον λιμένα του Μεσολογγίου και τρία πολεμικά
+πλοία υπό τον εν Πάτραις Ισούφην, ώστε την 25 η πόλις του
+Μεσολογγίου επολιορκείτο διά ξηράς και θαλάσσης.
+
+
+
+1822 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΗ'.
+
+
+
+&Συγκρούσεις κατά ξηράν έμπροσθεν Ναυπλίου. — Ναυμαχία εν τω
+αργολικώ κόλπω και ανάπλους του τουρκικού στόλου. — Εμπρησμός
+δικρότου εν Τενέδω — Παράδοσις Ναυπλίου.&
+
+ΟΥΤΕ η επί της εισόδου του Δράμαλη λυθείσα διά ξηράς πολιορκία του
+Ναυπλίου επανελήφθη μετά την έξοδον αυτού από της Αργολίδος, ούτε
+αι μεταξύ Κορίνθου και Άργους στενοτοπίαι εφυλάχθησαν μετά την εις
+Τριπολιτσάν ανάβασιν του Κολοκοτρώνη. Πάμπολλοι Έλληνες,
+διαταχθέντες εις φρούρησιν των στενοτοπιών και διατήρησιν της
+πολιορκίας, διεσπάρησαν εις τας επαρχίας της Πελοποννήσου, οι μεν
+προς φύλαξιν οι δε προς πώλησιν των πλουσίων λαφύρων· ώστε οι εν
+Ναυπλίω Τούρκοι, αντιλήπτορας έχοντες και τους εισελθόντας μετά
+του Αλή ιππείς, εξήρχοντο ανεμποδίστως και αφόβως εις τα πέριξ του
+φρουρίου βόσκοντες τους ίππους των και αρπάζοντες ό,τι εύρισκαν.
+Τούτο θεωρών ο εν Μύλοις διατρίβων Πετρόμπεης διέταξε πεντακοσίους
+Μανιάτας και κατέλαβαν την παραθαλασσίαν θέσιν του Κιοσκίου· είχαν
+δε εις υπεράσπισιν ούτοι και δύο κανονοφόρους·
+
+[Αύγουστος] αλλά την 8 αυγούστου εξελθόντες του Ναυπλίου 50 ιππείς
+και 600 πεζοί απεδίωξαν τους 500 κακώς έχοντας, φονεύσαντές τινας
+αυτών, θαλασσώσαντες πολλούς και αιχμαλωτίσαντες 14, εν οις και
+τους οπλαρχηγούς Ραβούλιαν Καββαλαράκην και Θεοδωρήν Κουμοντάκον.
+Μετά το πάθημα τούτο βλέποντες οι Έλληνες τους Τούρκους
+περιφερομένους αφόβως εσκέφθησαν να τους βλάψωσι δι' ενέδρας.
+Πολλοί Τούρκοι εξήλθαν την 14 και επροχώρησαν επί συγκομιδή καρπών
+εις Κούτσι, όπου ενέδρευάν τινες Έλληνες, οίτινες θέλοντες να
+παρασύρωσι τους εχθρούς μακρότερον ησύχαζαν· αλλ' είς αυτών
+θελχθείς εκ της λάμψεως των αργυρών όπλων ενός Τούρκου, αναβάντος
+εις συκήν, τον ετουφέκισε και τον έρριψε νεκρόν. Εξ αιτίας του
+περιστατικού τούτου εξεφανερώθησαν οι Έλληνες εκ διαφόρων μερών
+όπου ενέδρευαν, έζωσαν τους εχθρούς, τους έτρεψαν, εφόνευσαν 26
+και εζώγρησαν 18, ους έδωκαν εις ανταλλαγήν των προσυλληφθέντων 14
+Μανιατών· εζώγρησαν και ίππους, και ημιόνους, και καμήλους,
+εφονεύθησαν δε και 2 Έλληνες και επληγώθησαν 5. Κατά την ημέραν δε
+ταύτην ο αδελφός του Νικήτα Νικολός Σταματελόπουλος, αρχηγός των
+έξωθεν του Ναυπλίου Ελλήνων, καταδιώκων Τούρκον καθήμενον επί
+αργυροστολίστου ίππου, εφονεύθη υπ' αυτού καθ' ην στιγμήν έδραξε
+τους χαλινούς του ίππου του· διεκρίνετο δε ο φονευθείς ως ανδρείος
+και φιλεύτακτος.
+
+Ο δε οθωμανικός στόλος, αφ' ού διέμεινεν ανωφελώς εν Πάτραις υπέρ
+τον μήνα, καθ' όν καιρόν η παρουσία του ήτο τόσον αναγκαία εν τη
+Αργολίδι προς διατήρησιν του υπό τον Δράμαλην στρατού και λύσιν
+της πολιορκίας του Ναυπλίου, απέπλευσε την 27 υπό τον νέον
+καπητάμπασαν,
+
+[Σεπτέμβριος] και την 7 σεπτεμβρίου εφάνη έξωθεν της Ύδρας και των
+Σπετσών.
+
+Ελθούσης δε της ειδήσεως, ότι έπλεε προς το Ναύπλιον, κατέλιπαν
+τον θαλασσόπυργον οι φυλάσσοντες αυτόν, και έμειναν εις φύλαξιν
+αυτού 48 ώρας δύο μόνον γέροντες, ο μεν Υδραίος ο δε Σπετσιώτης,
+και ο φιλέλλην Χάνης· μετά δε ταύτα εισήλθαν 20 Επτανήσιοι υπό τον
+Σεμπρικόν και άλλοι τόσοι Χειμαριώται υπό τον Γράμζην, και ούτως
+ησφαλίσθη το μικρόν εκεί φρούριον.
+
+Οι Έλληνες υπέθεσαν, ότι ο στόλος εσκόπευεν όχι μόνον να
+τροφοδοτήση το Ναύπλιον, αλλά και ν' αποβιβάση στρατεύματα εις
+Σπέτσας· διά τούτο επρόλαβαν οι Σπετσιώται και μετεβίβασαν εις
+Ύδραν τας γυναίκας και τα τέκνα των, και μετέφεραν έξωθεν και
+στρατιώτας προς υπεράσπισιν του τόπου των· 60 δε πολεμικά πλοία
+και 10 πυρπολικά υπό τον Μιαούλην παρέπλεαν εις ματαίωσιν του
+ρηθέντος διττού σκοπού. Επειδή δε η ναυτική δύναμις των Ελλήνων
+ήτον ανεπαρκής, ο Μιαούλης εσχεδίασε να την αντιτάξη όλην
+ηνωμένην, και διέταξε να πλέη όλη ομού μεταξύ της πελοποννησιακής
+παραλίας και των νήσων Ύδρας και Σπετσών αλλ' ο εχθρικός στόλος
+εκινήθη τόσον επιδεξίως παρά πάσαν προσδοκίαν, ώστε διέπλευσε την
+8 τον μεταξύ Ύδρας και Σπετσών πορθμόν, και διεχώρισε τα ελληνικά
+πλοία τα μεν προς ανατολάς τα δε προς δυσμάς, εν οις και η
+ναυαρχίς. Ο Μιαούλης, όσον γενναίος τόσον και συνετός, επιμένων
+εις το πρώτον του σχέδιον, επόδισε και έπλεε πλησίστιος προς το
+Χέλι επί της πελοποννησιακής παραλίας, εις προσβολήν του εχθρικού
+στόλου, αν επειράτο να πλεύση εις Ναύπλιον· διέταξε δε όλα τα
+πλοία να παρακολουθήσωσιν. Αλλ' οι πλοίαρχοι Αντώνης Κριεζής,
+Ανάργυρος Λεμπέσης και Λεονάρδος Θεοδωρής, ων τα πλοία ευρέθησαν
+προς ανατολάς, υποθέτοντες ότι ο ναύαρχος απεμακρύνετο επί σκοπώ
+να παρεκκλίνη την μάχην, παρήκουσαν και έπλευσαν εις το μέσον του
+εχθρικού στόλου. Εκ των τριών δε τούτων πλοίων το μεν του
+Λεονάρδου ήτο πυρπολικόν, τα δε του Λεμπέση και Κριεζή πολεμικά,
+άτινα και ήρχισαν εις έκπληξιν εχθρών και φίλων να κανονοβολώσιν.
+Ο ναύαρχος, ιδών απροσδοκήτως ότι ανετράπη τα σχέδιόν του, εστράφη
+εις τα οπίσω και διέταξε τα άλλα πλοία να συμπαραπλέωσιν. Εν
+τούτοις η προς δυσμάς μοίρα κατεδιώκετο, και κινδυνεύουσα να πάθη
+επλησίασε προς το νησίδιον του Δοκού, όπου δεν ήτο δυνατόν να
+πλησιάσωσι τα μεγάλα του εχθρού πλοία· πολλά όμως μικρότερα
+επλησίασαν προστατευόμενα υπό των μεγάλων, έως ού ο Πιπίνος
+εκόλλησεν εις έν αλγερινόν το πυρπολικόν του· αλλά 50 γενναίοι
+Αλγερίνοι εισεπήδησαν και το εξεκόλλησαν· πλην και οι 50,
+φλογισθέντος αυτού, οι μεν εκάησαν οι δε πεσόντες εις την θάλασσαν
+επνίγησαν· εφοβήθησαν όμως εξ αιτίας του συμβάντος τούτου τα άλλα
+πλοία του εχθρικού στόλου και απεμακρύνθησαν. Τοιουτοτρόπως
+απηλλάγη η ελληνική εκείνη μοίρα· αλλά μη δυναμένη να πλεύση προς
+τον ναύαρχόν της εξ αιτίας της θέσεώς της προσώρμισε σώα παρά την
+πελοποννησιακήν παραλίαν αντικρύ της Ύδρας. Εν δεινή θέσει
+ευρέθησαν και πλοία της προς ανατολάς μοίρας, ώστε ολίγα, εν οις
+και η ναυαρχίς, ήλθαν όπου εμάχοντο τα του Κριεζή και του Λεμπέση·
+ήσαν δε τα προσελθόντα τα του Σαχτούρη, του Χατσή - Αναργύρου, του
+Παναγιώτα, του Δημήτρη Μιαούλη, του Τσούπα, του Ράφτη και του
+Λαχανά. Η μικρά δε αύτη δύναμις επολέμησε μέχρι της εσπέρας, και
+δεν άφησε τον εχθρικόν στόλον να πλεύση, καθώς εμελέτα, εις τον
+αργολικόν κόλπον. Νυκτός δε γενομένης, ο μεν τουρκικός στόλος
+εξεπελάγισεν, ο δε ελληνικός έμεινεν εντός του πορθμού. Την
+ακόλουθον ημέραν εκανοβολήθησαν μακρόθεν οι δύο στόλοι ικανήν ώραν
+διαρκούσης άκρας νηνεμίας. Την δε επιούσαν καθώς και την
+παρελθούσαν νύκτα εφεγγοβόλουν όλα τα πλησίον βουνά της
+Πελοποννήσου, και δι' όλης της ημέρας καθώς και δι' όλης της
+νυκτός οι επί των νήσων Ύδρας και Σπετσών και οι κάτοικοι των
+αντικρύ χωρίων Κρανιδίου και Ερμιόνης όλοι εγρηγόρουν· συνέρρευσαν
+δε προς το παράλιον και πολλοί άλλοι ένοπλοι άλλοθεν. Την δε
+υστεραίαν οι στόλοι έμειναν άπρακτοι, αν και ο εχθρικός επλησίασε
+ταις Σπέτσαις· ταις επλησίασε και την 11, αλλ' ουδέ και τότε
+εκανονοβόλησε. Την δε 12 επροχώρησεν ολόσωμος προς το Ναύπλιον·
+ωπισθόπλεε και ο ελληνικός σκοπεύων να τον κτυπήση προς τον μυχόν
+του κόλπου, όπου εναυλόχουν τινά πυρπολικά. Αλλ' ο εχθρικός,
+προχωρήσας έως ού απείχε του Ναυπλίου 10 μίλια, ανεκώχευσεν
+αιφνιδίως και έστειλεν εις την πόλιν πλοίον υπό σημαίαν αυστριακήν
+φέρον τροφάς. Το πλοίον τούτο συνελήφθη υπό των αίφνης έμπροσθεν
+αυτού αναφανέντων πυρπολικών του Τσερεμέ και του Θεοδωρή Υδραίων·
+ευρέθησαν δε και γράμματα εν αυτώ στελλόμενα παρά του καπητάμπασα
+προς τας εν Ναυπλίω Αρχάς και λέγοντα, ότι τα πάντα ήσαν λίαν
+καλά, ότι το Σούλι έπεσε και όλοι οι εν αυτώ άπιστοι
+κατηφανίσθησαν, ότι ο επανελθών εις Κόρινθον βασιλικός στρατός δεν
+εβλάφθη και επανέστρεφεν εις Άργος, ότι νέα στρατεύματα
+παρηκολούθουν υπό την οδηγίαν του Χουρσήδη, ότι ναυμαχήσας ο
+αήττητος στόλος, 6 ελληνικά πλοία εβύθισε και 2 έκαυσε, και ότι ο
+καπητάμπασας δεν έκρινεν εύλογον να εισπλεύση, διότι ήσαν τα νερά
+ρηχά, και διότι εβεβαιώθη, ότι 6 πυρπολικά των απίστων ήσαν
+πλησίον του φρουρίου παραφυλάττοντα, και 10 εν τω λιμένι των
+Σπετσών, και διά τούτο έστελλε το περί ου ο λόγος πλοίον φέρον
+τροφάς, διανοούμενος να στείλη και άλλας. Και ταύτα μεν περιείχαν
+εν περιλήψει τα γράμματα (α). Ο δε εχθρικός στόλος ούτε κατά των
+απέμπροσθεν αυτού συλλαβόντων το περί ου ο λόγος αυστριακόν πλοίον
+εκινήθη, ουδέ άλλας τροφάς επεχείρησε να στείλη· αλλά επόδισε την
+επιούσαν και εξήρχετο εν τοσαύτη βία, ώστε, αφ' ού αφώπλισε κατά
+τα παράλια της Λακωνίας έν δικάταρτόν του ως βραδύπλουν, το
+έκαυσεν· επειδή δε ο άνεμος ήτον ολίγος δεν εξέπλευσεν όλος του
+κόλπου ειμή την υστεραίαν παρακολουθούμενος υπό του ελληνικού,
+κανονοβολών μακρόθεν και κανονοβολούμενος. Κατά την αυτήν ημέραν
+εκάθησε προς το νότειον μέρος της Ύδρας έν δίκροτον· αλλά,
+μετακομισθέντων των κανονίων του εις άλλο πλοίον, εξεκάθησε πριν
+φθάσωσι τα κατ' αυτού κινηθέντα πυρπολικά. Την δε 15, πνέοντος
+ανατολικού ανέμου, εξεπελάγισεν ο εχθρικός στόλος και κατέπλευσεν
+εις Σούδαν· επανέπλευσε τότε και ο ελληνικός εις τους λιμένας του.
+
+Ερχόμεθα τώρα να εξηγήσωμεν τον αιφνίδιον ανάπλουν του εχθρικού
+στόλου.
+
+[Αύγουστος] Αρχομένου του αυγούστου ο τότε αρχηγός της εν τω
+Αιγαίω γαλλικής μοίρας Βιελλάς κατέπλευσε την νύκτα εις τον λιμένα
+του Ναυπλίου επί της φρεγάτας Fleur de lis. Την δε επαύριον
+κατέπλευσεν εις τον αυτόν λιμένα και ο αρχηγός της αγγλικής
+Χαμιλτών επί της Καμβρίας. Η εν Μύλοις τότε κυβέρνησις έστειλέ
+τινα εις χαιρετισμόν των μοιράρχων παρακαλούσα αυτούς να μη λάβωσι
+συγκοινωνίαν μετά των εν Ναυπλίω. Ο Χαμιλτών εδέχθη προθύμως την
+δικαίαν ταύτην αίτησιν· αλλ' ο συνάδελφός του Βιελλάς την
+απέρριψεν αποτόμως· έστειλε δε και αξιωματικόν προς την ελληνικήν
+κυβέρνησιν απαιτών γρόσια 35 χιλιάδας, τας μεν 30 εις αποζημίωσιν
+του φορτίου του υπό γαλλικήν σημαίαν πλοίου Λ ι σ τ ό κ ο υ,
+κρατηθέντος υπό του φρουράρχου Μονεμβασίας Γιάννη Μαυρομιχάλη και
+διά της βίας εκφορτωθέντος τον παρελθόντα απρίλιον, τας δε 5 επί
+λόγω άλλων αποζημιώσεων. Η κυβέρνησις υπεσχέθη την απόδοσιν και
+της μιας και της άλλης ποσότητος μετά διμηνίαν, και ο Βιελλάς
+έστερξεν· αλλά την 31, ό εστι πριν παρέλθη η προθεσμία, και καθ'
+ας ημέρας ανεμένετο ο τουρκικός στόλος, επανέπλευσεν ο μοίραρχος
+ούτος εις τον λιμένα του Ναυπλίου επί της φρεγάτας του, σύμπλους
+έχων μίαν γαβάραν και μίαν γολέτταν. Ο Μιαούλης, πολιορκών την
+πόλιν, έστειλε τον Σαχίνην εις χαιρετισμόν του και τον παρεκάλεσε
+να μη κοινωνήση μετά των εν τη πολιορκουμένη πόλει· αλλ' εκείνος
+όχι μόνον απέρριψε την παράκλησιν, αλλ' απήτησεν αμέσως τας
+αποζημιώσεις επί απειλή βίας. Εις μάτην η κυβέρνησις επεκαλέσθη
+την εκπληρώσιν του όρου της προθεσμίας· υπείκουσα δε εις την
+ανάγκην υπεσχέθη να πληρώση εντός έξ ημερών.
+
+[Σεπτέμωριος] Η προθεσμία αύτη έληξε την 8 σεπτεμβρίου, καθ' ην,
+μη δοθέντων των χρημάτων, παρέστη ο Γάλλος μετά του στολίσκου του
+έμπροσθεν της Ύδρας, εν ώ εμάχοντο οι στόλοι, και χωρίς ν'
+αναλογισθή την κρίσιμον θέσιν των πραγμάτων κατ' εκείνην την
+ημέραν, μετέπεμψε τον Νέγκαν, και επί λόγω της μη αποδόσεως των
+χρημάτων κατά την τελευταίαν υπόσχεσιν της κυβερνήσεως απήτει τους
+επί της γολέττας αυτού Τούρκους, τους ως ομήρους δοθέντας τη
+ελληνική κυβερνήσει παρά των εν Ναυπλίω Τούρκων, καθ' όν καιρόν
+υπεγράφη η περί της παραδόσεως του φρουρίου σύμβασις. Ο Νέγκας
+απέρριψε την απαίτησιν, ο δε Βιελλάς έστειλε ν' αφαρπάση τους εν
+τη γολέττα ομήρους, μηδόλως αναλογισθείς ότι αποσπών αυτούς απέσπα
+την μόνην εγγύησιν της ασφαλείας της ζωής των εν Ναυπλίω ομήρων
+Ελλήνων. Αλλ' οι ναύται της γολέττας επρόλαβαν και τους
+απεβίβασαν. Τότε η φρεγάτα εκανονοβόλησε την υπό τα κανονοστάσια
+της Ύδρας απειθή γολέτταν, την ετρύπησε και επλήγωσε δύο ναύτας εν
+αυτή, και μίαν έγκυον γυναίκα επί του παραθαλασσίου. Την εσπέραν
+δε της αυτής ημέρας τα γαλλικά πλοία ηγκυροβόλησαν κατά την
+δυτικήν άκραν της νήσου των Σπετσών. Την δε 12 έστειλεν ο αρχηγός
+των προς τον καπητάμπασαν ένα των αξιωματικών εις επίσκεψιν αυτού
+και εις συμβιβασμόν του συνήθους διά κανονίων αμοιβαίου
+χαιρετισμού· αλλ' έστειλε διά της αυτής ευκαιρίας καί τινα Άραβα
+προ καιρού αιχμάλωτον εν Ύδρα, ελευθέρως περιφερόμενον εκεί και
+καταφυγόντα εις την γαλλικήν φρεγάταν, εν ώ αύτη ευρίσκετο
+έμπροσθεν της Ύδρας. Μετ' ολίγην ώραν, αφ' ού οι ρηθέντες έφθασαν
+εις την οθωμανικήν ναυαρχίδα, ανεχώχευσε παρά πάσαν προσδοκίαν ο
+στόλος, απέστειλε το συλληφθέν αυστριακόν, και επόδισεν. Εκ της
+περιστάσεως ταύτης και εκ της εννοίας των συλληφθέντων γραμμάτων
+απέδωκαν τον αιφνίδιον ανάπλουν του στόλου οι μεν εις τας προς τον
+καπητάμπασαν ανακοινώσεις του ευμενώς προς τους Τούρκους και
+δυσμενώς προς τους Έλληνας διακειμένου Βιελλά, μαθόντος εξ ών
+έλαβε συνεντεύξεων μετά των Ελλήνων, ότι εναυλόχουν πυρπολικά προς
+το βάθος του λιμένος καιροφυλακτούντα να καύσωσι τον στόλον επί
+του είσπλου, οι δε εις μόνας τας ανακαλύψεις του άραβος.
+Τοιουτοτρόπως ο άνανδρος Μεχμέτης απέφυγε την επαπειλουμένην εντός
+του αργολικού κόλπου βλάβην του στόλου του ίσως δε και αυτόν τον
+όλεθρόν του. Ο δε Γάλλος μοίραρχος έλαβε μετ' ολίγας ημέρας όσα
+χρήματα εζήτει και ανεχώρησεν· αλλ' η αξιόμεμπτος διαγωγή του
+κατεκρίθη υπό της φιλανθρώπου και φιλέλληνος Γαλλίας και επέφερε
+την ανάκλησίν του.
+
+[Οκτώβριος] Διατρίψας δε ο οθωμανικός στόλος ημέρας τινας εν τω
+λιμένι της Σούδας προς αναψυχήν των ναυτών, απέπλευσε την 8
+Οκτωβρίου, περιήλθε τινας νήσους του Αιγαίου, και έρριψεν άγκυραν
+έμπροσθεν Σύρας και Μυκώνου. Οι φιλότουρκοι της Σύρας έσπευσαν να
+προσφέρωσι την βαθείαν υπόκλισίν των τω καπητάμπασα, αποστείλαντες
+τους προεστώτας των εις την ναυαρχίδα (β). Αλλ' οι Μυκώνιοι, αντί
+ύδατος και γης, τω επρόσφεραν πυρίτιδα και βόλια, και όλοι ένοπλοι
+έτρεψαν εις φυγήν 100 Αλγερινούς αποβάντας είς τινα άκραν της
+Μυκώνου επί αρπαγή αιγοπροβάτων και εφόνευσαν καί τινας αυτών. Ο
+στόλος δεν έκρινεν εύλογον να παιδεύση την αυθάδη νήσον, μήτε να
+ρίψη άγκυραν έμπροσθεν άλλης τινός, αφ' ού μάλιστα παραπλέων την
+Τήνον (γ), είδε μέγα πλήθος ενόπλων ετοίμων εις αντίστασιν αλλ'
+έπλευσε κατ' ευθείαν εις Τένεδον. Εν ώ δε ανέμενεν εκεί τας
+διαταγάς του σουλτάνου, σφοδράς τρικυμίας επελθούσης, πολλά πλοία
+διεσκορπίσθησαν, τινά δε και εβλάφθησαν. Μετά το συμβάν τούτο
+εξέπλευσαν των Ψαρών δύο πυρπολικά, το μεν υπό τον Κανάρην, το δε
+υπό τον Μπρατσάνον, συνέπλεαν δε και δύο μυστικά, το μεν υπό τον
+Καλαφάτην, το δε υπό τον Σαρίανην, και εν αγνοία των προφυλακίδων
+έπεσαν τα πυρπολικά εις το μέσον του στόλου τα εξημερώματα της 27
+και ερρίφθησαν επί δύο δίκροτα, το μεν υπό τον Μπρατσάνον επί την
+ναυαρχίδα, τα δε υπό τον Κανάρην επί την υποναυαρχίδα. Η ναυαρχίς
+διεσώθη κόψασα τας αγκύρας της, αλλ' η υποναυαρχίς κατεφλέχθη.
+Χίλιοι εξακόσιοι ήσαν οι εν αυτή ναύται και στρατιώται, εξ ών 15
+μόνον διεσώθησαν. Μετά το κατόρθωμα τούτο οι μεν ναύται των δύο
+ελληνικών πυρπολικών έπλευσαν επί των εφολκίων προς την Λίμνον,
+και μη ευρόντες εκεί τα μύστικα κατέπλευσαν εις Σκύρον, όπου τα
+ηύραν, και επανήλθαν όλοι αβλαβείς εις Ψαρά· ο δε εχθρικός στόλος
+ανήχθη όλος έντρομος και εισέπλευσε τον Ελλήσποντον, ταπεινωθείς
+κατέμπροσθεν των εμπορικών πλοίων της Ελλάδος και αφήσας τους
+μεγαλοτόλμους ναύτας της θαλασσοκράτορας. Φόβος και τρόμος
+κατέλαβε μετά τα συμβάντα ταύτα τας νήσους και τας παραθαλασσίους
+πόλεις της αυτοκρατορίας τας υπό Τούρκων κατοικουμένας. Εν Σμύρνη,
+εν Χίω, εν Μιτυλήνη, παντού ηγωνίζοντο οι Τούρκοι δι' ων εδύναντο
+τρόπων όχι πλέον πώς να καταδιώξωσι τους εχθρούς των, αλλά πώς να
+ασφαλισθώσιν από της καταδιώξεως των θαλασσινών της Ελλάδος, και
+κυρίως των γειτόνων των Ψαριανών (δ), οίτινες περιέπλεαν ως
+θαλασσοκράτορες όλα τα παράλια, καταστρέφοντες, λεηλατούντες και
+εκφοβίζοντες τους παραθαλασσίους εχθρούς των. Εις τόσην δε έφθασαν
+οι θαλασσινοί της Ελλάδος τόλμην κατ' εκείνον τον καιρόν, και
+τόσον κατεφρόνησαν τους εχθρούς των, ώστε 4 πλοία της Κάσσου
+κατέσχαν εν τω λιμένι της Δαμυάτης, πόλεως πλησίον των εκβολών του
+Νείλου και αντικρύ του Δέλτα, 13 πλοία παραλαμβάνοντα τροφάς εις
+χρήσιν του τουρκικού στόλου, ήρπασαν ικανά χρήματα ευρεθέντα εν
+αυτοίς, και μεταγγίσαντες όλας τας τροφάς εις τρία των
+κατασχεθέντων πλοίων απήγαγαν αυτά εις την πατρίδα των χωρίς όμως
+να εγγίσωσι την εν αυτοίς ευρεθείσαν ευρωπαϊκήν ιδιοκτησίαν. Μετά
+τινας δε ημέρας 2 πλοία ψαριανά συνέλαβαν 4 μικρά εχθρικά προς τα
+παράλια της Συρίας φέροντα πλούσια φορτία. Εν ενί λόγω μετά τον
+εις τον Ελλήσποντον κατησχυμένον πλουν του μεγάλου στόλου, ον ο
+ανάξιος καπητάμπασας δεν ησχύνθη μετά την αισχράν αποτυχίαν του να
+ονομάση διά των προς τους εν Ναυπλίω Τούρκους γραμμάτων του
+α ή τ τ η τ ο ν, δεν εφαίνετο έξωθεν του Ελλησπόντου τουρκική
+σημαία παρέξ εν τοις μυχοίς τινων λιμένων και εν τω κορινθιακώ
+κόλπω μέχρι του Μεσολογγίου, αλλά και εκεί εν όσω δεν εφαίνετο
+ελληνικόν πλοίον.
+
+Η δε ανάληψις του οθωμανικού στόλου από του Αιγαίου μετά την εις
+Κόρινθον επάνοδον των υπό τον Δράμαλην, έφερε τους Ναυπλιείς εις
+την προτέραν των δεινήν θέσιν. Αι τροφαί, ας επί της εισβολής του
+Δράμαλη εισεκόμισαν, κατηναλώθησαν μετά παρέλευσιν τόσου χρόνου· η
+θέσις αυτού, παρ' ου ήλπιζαν οι εν Ναυπλίω βοήθειαν, ήτο χειρίστη·
+το υπ' αυτόν στρατόπεδον δεν έπασχεν έλλειψιν τροφών, διότι ο
+κορινθιακός κόλπος ήτον ανοικτός, αλλ' υπέπεσεν εις βαρείαν
+ασθένειαν εξ αιτίας του κλίματος της Κορίνθου και της στενοχωρίας·
+διά τούτο ο Δράμαλης, μη δυνάμενος ν' ανοίξη την προς τας Πάτρας
+οδόν, απέστειλε διά θαλάσσης την 26 σεπτεμβρίου υπερδισχιλίους
+στρατιώτας προς την Περαχώραν, οίτινες απέβησαν εκεί επί σκοπώ να
+κυριεύσωσι την Μεγαρίδα εις πλειοτέραν άνεσιν του στρατού, αλλ'
+απέτυχαν καταπολεμηθέντες υπό του παρευρεθέντος Νικήτα μετά 800
+και εβιάσθησαν να επαναπλεύσωσιν εις Κόρινθον. Έπεσαν δε εν εκείνη
+τη μάχη 40 Τούρκοι και 12 Έλληνες.
+
+Εν ώ δε τα παθήματα του στρατού τούτου και των εν Ναυπλίω ήσαν
+τοιαύτα, ο εν Πάτραις Ισούφης, αντί να φροντίση πώς να τους
+ανακουφίση, αν όχι και να τους απαλλάξη των δεινών, δεν έπαυεν
+εμπορευόμενος τα ναυάγια του βασιλείου του και τας δεινάς
+περιστάσεις των πασχόντων συναδέλφων του.
+
+Προ πολλού είχε συστηθή εν Ζακύνθω Εταιρία κερδοσκόπων, των
+πλείστων ξένων, τροφοδοτούσα υπό την προς τους Τούρκους ευμενή
+διάθεσιν της κυβερνήσεως και την οργήν και κατάραν του λαού τα
+μεσημβρινά φρούρια της Πελοποννήσου και τας Πάτρας. Ο Ισούφης,
+όστις εξουσίαζε το στόμα του κορινθιακού κόλπου, δεν επέτρεπεν
+αφορολόγητον την εισαγωγήν τροφών εντός του κόλπου· πολλάς δε
+ηγόραζεν αυτός επί μετριωτάτη τιμή και μετεπώλει προς τους εν
+Κορίνθω συναδέλφους του όσον ήθελεν. Ο πασάς ούτος ηύρε και άλλον
+πόρον· αντί να βλάψη καιρίως τους εντός του κόλπου εχθρούς του, μη
+επιτρέπων την εξαγωγήν των προϊόντων αυτών, ευηρεστείτο, γενόμενος
+συμμέτοχος της ωφελείας, να επιτρέπη υπό βαρύν φόρον την εξαγωγήν
+της σταφίδος, του ελαίου, και παντός άλλου προϊόντος.
+
+Ο δε ατυχής Δράμαλης, ο πάντοτε περί των συμφερόντων του κράτους
+του φροντίζων, ούτε κόπων ούτε κινδύνων ούτε χρημάτων εφείδετο. Αν
+και αυτός και οι υπ' αυτόν ήσαν εις αθλίαν κατάστασιν, έλαβε
+φροντίδα περί του κινδυνεύοντος Ναυπλίου, και αρχομένου του
+οκτωβρίου έστειλεν εις αυτό ολίγας τροφάς υπό την οδηγίαν του
+δελήμπασή του Αχμέτη έχοντος 80 μόνον ιππείς διά την καθ' οδόν
+προστασίαν της αποστολής ταύτης. Ο δελήμπασης ευδοκίμησε και κατά
+την εις Ναύπλιον νυκτερινήν διά των Δερβενακίων διάβασίν του, και
+κατά την εκείθεν εις Κόρινθον την εφεξής νύκτα επιστροφήν του,
+διότι ηύρε τα στενά της οδού πάντη αφύλακτα. Θαρρυνθείς ο Δράμαλης
+εκ της επιτυχίας ταύτης έστειλε περί τα τέλη του μηνός άλλας
+τροφάς· και επειδή τα Δερβενάκια δεν ήσαν ως προτού αφρούρητα,
+συναπέστειλε δύο στρατιωτικά σώματα, το μεν εις ασφαλή συνοδίαν
+των τροφών μέχρι Ναυπλίου υπό την οδηγίαν του δελήμπασή του, το δε
+εις μόνην υπεράσπισιν της εκείθεν των στενών μετακομίσεώς των·
+διέταξε δε το σώμα τούτο να επιστρέψη έπειτα εις Κορτέσαν και
+περιμείνη εκεί ίνα υπερασπίση πάλιν την επάνοδον των συνοδευσάντων
+τας τροφάς. Εισελθόντα τα δύο ταύτα σώματα τα Δερβενάκια και
+πορευόμενα το μεν διά της συνήθους οδού, το δε, το και συνοδεύον
+τας τροφάς, διά του Αϊσώστη, απεδίωξαν απέμπροσθέν των τους
+παραφυλάττοντας ολίγους Έλληνας, και ευτυχώς κατορθώσαντα το
+σκοπούμενον επανήλθαν εις Κορτέσαν αβλαβή· ο δε δελήμπασης διά την
+διττήν επιτυχίαν του επιχειρήματας ετιμήθη διά των δύο αλογοουρών.
+
+Ο Κολοκοτρώνης, όστις και επί της πρώτης και επί της δευτέρας
+τροφοδοτήσεως διέτριβεν εν Τριπολιτσά, μαθών την διάβασιν των
+Τούρκων και φοβηθείς μήπως ευτυχήσαντες ούτοι επιχειρήσωσι νέαν
+εισβολήν εις Αργολίδα και καταλάβωσι και κρατήσωσι και τα στενά
+εις ελευθέραν συγκοινωνίαν Κορίνθου και Ναυπλίου και ματαιώσωσι
+τοιουτοτρόπως όλας τας περί της πτώσεως του φρουρίου τούτου
+ελπίδας, κατέβη και εδυνάμωσεν όλας τας αναγκαίας θέσεις μεταξύ
+Κορίνθου και Άργους, τοποθετήσας ικανά και αξιόμαχα στρατεύματα,
+και ενδιέμεινε και αυτός. Αλλ' όλαι αι προσπάθειαι και αυτού και
+των άλλων ολίγον έλλειψε ν' αποβώσι μάταιαι ένεκα του εξής
+περιστατικού.
+
+[Νοέμβριος] Την 5 νοεμβρίου, περί τα χαράγματα, οι υπό τον
+Σεμπρικόν φυλάττοντες τον θαλασσόπυργον του Ναυπλίου είδαν πλοίον
+εισερχόμενον τον λιμένα, το εκανονοβόλησαν και εφόνευσαν τον
+πηδαλιούχον. Ο κρότος του κανονοβολισμού έβαλεν εις κίνησιν τα
+προς τους Μύλους ελληνικά πλοία, άτινα ιδών ο διοικητής του
+αγνώστου πλοίου πλέοντα προς τον θαλασσόπυργον και πιστεύων, καθ'
+ας είχε ψευδείς πληροφορίας, ότι το φρούριον εκείνο ήτον
+υπεξούσιον των Τούρκων, και ότι η κανονία έπεσε κατά λάθος, έφερε
+το πλοίον πλησίον του φρουρίου, ύψωσε την σημαίαν και εφώναξε
+μακρόθεν ότι ήτο πλοίον φιλικόν φέρον προς τους πολιορκουμένους
+τροφάς. Οι υπό τον Σεμπρικόν το εκτύπησαν εκ δευτέρου και το
+ετρύπησαν· τότε ενόησαν οι εν Ναυπλίω την απάτην των επί του
+πλοίου, και οι μεν εκανονοβόλουν προς εμψύχωσιν και οδηγίαν των εν
+αυτώ, πολλαί δε οθωμανίδες, ιστάμεναι επί των προς την θάλασσαν
+επάλξεων, εξέτειναν τας χείρας, και κραυγάζουσαι παρεκίνουν τους
+αγνοούντας τον λιμένα και φοβουμένους ναύτας του πλοίου να
+εισπλεύσωσιν αφόβως· τοις εδείκνυαν δε ως ασφαλές άραγμα το
+όπισθεν μέρος της ακροναυπλίας. Επρόφθασαν εν τοσούτω τα ελληνικά
+πλοία και το συνέλαβαν. Το πλοίον ήτον αγγλικόν, φέρον τροφάς εκ
+Σμύρνης (ε).
+
+Μετά την τοιαύτην αρπαγήν των τροφών από των πεινώντων στομάτων,
+κατήντησαν οι Ναυπλιείς να τρώγωσιν όχι μόνον ακάθαρτα ζώα, αλλά
+και αυτάς τας σάρκας των αποθνησκόντων ανθρώπων και βράζοντες τα
+δέρματα των ζώων να ροφώσι τον ζωμόν. Εξ αιτίας δε της δεινής
+ταύτης θέσεως των, 150 επίλεκτοι εκ των εντοπίων εξήλθαν του
+Ναυπλίου την νύκτα κρυφίως, και γνωρίζοντες ακριβώς τας θέσεις και
+τα μονοπάτια, και λαλούντες εντελώς την ελληνικήν γλώσσαν,
+διέβησαν πριν φέξη διά μέσου των Ελλήνων ως Έλληνες, και φθάσαντες
+εις Κόρινθον ανήγγειλαν ότι το Ναύπλιον παρεδίδετο εξ άπαντος μετ'
+ολίγας ημέρας, αν δεν επρομηθεύετο εν καιρώ τροφών. Επί τη αγγελία
+ταύτη οι εχθροί εκίνησαν πανστρατιά την 28 εις τροφοδότησίν του
+και ενυκτώθησαν κατά την Κορτέσαν· όρθρου δε βαθέως εισήλθαν
+πρώτοι τα στενά του Αϊσώστη οι ως Έλληνες διαβάντες 150 Ναυπλιείς,
+και φθάσαντες όπου ήτον η των περί τον Νικήταν προφυλακή υπό τον
+Ζαχαρίαν Αγιοπετρίτην εχαιρέτησαν και αντεχαιρετήθησαν ως Έλληνες.
+Ερωτηθέντες δε πόθεν ήρχοντο απεκρίθησαν, ότι περιεπλανήθησαν εις
+ζωοκλοπίαν και ότι απέτυχαν. Απατήσαντες τοιουτοτρόπως τους
+Έλληνας ανέβησαν υπό το επικρατούν σκότος εν αγνοία των Ελλήνων
+εις τον υψηλότερον λόφον όπισθεν της θέσεως των περί τον Νικήταν
+και εκάθησαν ήσυχοι. Εν τούτοις η ελληνική προφυλακή είδε τους
+εχθρούς πανστρατιά αναβαίνοντας τα στενά και έδωκεν είδησιν.
+Κατείχαν δε ταύτα 1500 Έλληνες υπό τον Νικήταν, τον Τσόκρην, τον
+Δαρειώτην, τον Λεβιδιώτην και τον Παπά - Αρσένιον Κρανιδιώτην. Επί
+δε τη ειδοποιήσει οι Έλληνες κατέλαβαν τους προμαχώνας των
+τουφεκίζοντες και τουφεκιζόμενοι Αλλ', αφ' ού άναψεν ο
+τουφεκισμός, ευρέθησαν απροσδοκήτως εν μέσω διττού πυρός, διότι οι
+ως Έλληνες προδιαβάντες 150 και κατέχοντες τον επικείμενον λόφον
+εχθροί τους ετουφέκιζαν όπισθεν· είδαν δε πεσόντα μετ' ολίγον
+νεκρόν έμπροσθέν των υπό το πυρ των εχθρών τούτων και τον Παπά -
+Αρσένιον, τον αυτόν όστις ηνδραγάθησεν εν τη προς το τείχος του
+Άργους μάχη επί κεχαγιάμπεη και διήλθε ξιφήρης και αβλαβής
+πολυάριθμον στράτευμα εχθρών από της μονής της Κεκρυμμένης εις
+τους Μύλους. Ο γενναίος ούτος λειτουργός της πίστεως και της
+πατρίδος, εν ώ έτρωγε και έπινε την προ της ημέρας της περί ης ο
+λόγος μάχης εσπέραν, είπεν ευθυμών εις επήκοον πολλών, «ό τ ι -
+τ ο – κ ε φ ά λ ι - τ ο υ - Α ρ σ ε ν ί ο υ - θ α - π έ σ ε ι,
+- α λ λ ά - σ π ε ι ρ ί - δ ε ν - θ α - φ θ ά σ ι - ε ι ς –
+Ν α ύ π λ ι». Εν τούτοις τεταραγμένοι οι Έλληνες διά την εν τω
+μέσω των εχθρών θέσιν των, ιδόντες και τον Αρσένιον πεσόντα,
+ετράπησαν εις φυγήν· έφυγε και ο Νικήτας και κλεισθείς μετ' ολίγων
+έν τινι πύργω κτισθέντι προ ολίγου παρά την θέσιν εκείνην,
+επολέμει τους εχθρούς κτυπούντας τον πύργον διά κανονίου. Έφθασαν
+εν τοσούτω εις το πεδίον της μάχης και οι πλείστοι των κατεχόντων
+τας άλλας στενοτοπίας Ελλήνων, επέπεσε και ο χατσή - Χρήστος
+όπισθεν, και ούτως οι Τούρκοι απελπισθέντες επανήλθαν άπρακτοι εις
+Κόρινθον καταδιωκόμενοι υπό των Ελλήνων έως ού έπεσαν εις την
+πεδιάδα. 50 Τούρκοι και 9 Έλληνες εφονεύθησαν και επληγώθησαν κατά
+την μάχην ταύτην.
+
+Εν δε τω Ναυπλίω επεκράτει πρό τινος καιρού διαίρεσις, των μεν
+θελόντων, των δε μη θελόντων να παραδοθώσιν. Οι δυστυχείς
+έγκλειστοι εκτός της πείνας κατεθλίβοντο και υπό λοιμικής· όσον δε
+επερίσσευαν τα κακά των, τόσον υπερίσχυε και το εις παράδοσιν
+κλίνον κόμμα. Εστενοχωρούντο δε πρό τινων ημερών και υπό των έξω
+του Ναυπλίου ελληνικών στρατευμάτων, ων την αρχηγίαν διεδέχθη μετά
+τον θάνατον του Νικολού Σταματελοπούλου ο Στάικος Σταϊκόπουλος. Τα
+στρατεύματα ταύτα, βοηθούμενα υπό των απομειναρίων του τακτικού,
+άτινα μεταβάντα μετά την μάχην του Πέτα από τόπου εις τόπον
+κατήντησαν τον οκτώβριον προ των πυλών του Ναυπλίου, εκτύπησαν
+πολλάκις τους Ναυπλιείς εξερχομένους και τους εβίασαν να μη
+προχωρώσιν εκείθεν του προχώματος. Τα αίτια ταύτα ηνάγκασαν τους
+Τούρκους και προ της παντελούς αποτυχίας των εις αντίληψίν των
+στρατευσάντων εκ Κορίνθου να έλθωσι σπουδαιότερον εις λόγους
+συμβιβασμού μετά του Σταΐκου και εις νέαν δι' αυτού
+διαπραγμάτευσιν μετά του Κολοκοτρώνη. Ο Κολοκοτρώνης απεκρίθη ότι
+τοις εχαρίζετο η ζωή και τοις εδίδοντο και πλοία προς διαβίβασιν
+όλων εις τα παράλια της Ασίας· ει δε και δεν έστεργαν, θα τους
+έτρωγεν όλους εντός ολίγου η ελληνική μάχαιρα. Το γράμμα τους
+λαβών ο Στάικος απέστειλε την εσπέραν της 29 εις το φρούριον. Οι
+Τούρκοι, θέλοντες να λάβωσιν αυτού γνώσιν όλοι και συναποφασίσωσι,
+συνήλθαν εις γενικόν συμβούλιον· κατέβησαν εις την πόλιν και οι εν
+Παλαμηδίω αφήσαντες ολίγους φύλακας ως μηδέν υπόπτεύοντες. Αλλ' εν
+τω μεταξύ τούτω δύο Αλβανοί εκ των εναπομεινάντων φυλάκων τήδε
+κακείσε απροσέκτως διεσπαρμένων, ταλαιπωρούμενοι υπό των δεινών
+της πολιορκίας και ελπίζοντες ίσως πλουσίας αμοιβάς, κατέβησαν διά
+σχοινίου από του τείχους, υπήγαν προς τον κατά την Άριαν Στάικον,
+τω είπαν ότι η φρουρά του Παλαμηδίου κατέβη εις την πόλιν και ότι,
+αν υπήγαινεν ευθύς, θα εκυρίευε το Παλαμήδι αναιμωτί. Ο γενναίος
+Στάικος, χωρίς να υποπτεύση δολιότητα, παρέλαβε 200 συντρόφους, 60
+Κρανιδιώτας και ένα λόχον του τακτικού και ήλθεν υπό τα τείχη μετά
+το μεσονύκτιον. Ασέληνος και βροχερά ήτον η νυξ εκείνη· ανέβησαν
+τα τείχη κατ' αρχάς ολίγοι, άνοιξαν πυλίδα τινά και εισήξαν δι'
+αυτής και τους λοιπούς. Ηθέλησάν τινες των φυλάκων ν'
+αντισταθώσιν, αλλ' έρριψαν μετ' ολίγον τα όπλα, και οι Έλληνες
+εκυρίευσαν τοιουτοτρόπως αναιμωτί το απόρθητον φρούριον προς τα
+χαράγματα της ημέρας, καθ' ην η Εκκλησία εορτάζει την μνήμην του
+αποστόλου Ανδρέου. Αφ' ού δε το εκυρίευσαν, ετουφέκισαν όλοι διά
+μιας βλέποντες προς την πόλιν και φωνάζοντες· «κ α λ ώ ς - σ α ς -
+η ύ ρ α με ν - α γ ά δ ε ς» . Οι δυστυχείς αγάδες, αγνοούντες τίνι
+τρόπω εκυρίευσαν οι Έλληνες το φρούριον, και βλέποντες εαυτούς και
+τας γυναίκας και τα τέκνα των υπό το πυρ των εχθρών, περιέτρεχαν
+τας αγυιάς της πόλεως ως παράφρονες. Ημέρας δε γενομένης, οι νέοι
+κύριοι του Παλαμηδίου υψώσαντες την σημαίαν του σταυρού
+εκανονοβόλησαν φωνάζοντες, «κ α ι – τ ο υ - χ ρ ό ν ο υ -
+α γ ά δ ε ς - τ ο υ - α γ ί ο υ – Α ν δ ρ έ ο υ». Εν τοσούτω ο εν
+Δερβενακίοις Κολοκοτρώνης, ακούσας τον κανονοβολισμόν, έτρεξεν
+έφιππος εις Ναύπλιον· καθ' οδόν απήντησε πεζόν φέροντα την είδησιν,
+εισήλθεν εις το φρούριον υπό τον κρότον των κανονίων και διέταξεν
+αμέσως και έστρεψαν προς την πόλιν και την ακροναυπλίαν πολλά
+κανόνια· Έστειλε δε και προς τους εν τη πόλει Τούρκους διαταγήν
+απειλητικήν να παραδώσωσι την πόλιν και την ακροναυπλίαν εντός
+τριών ωρών, και επειδή μετά τας τρεις ώρας δεν έλαβεν απόκρισιν,
+ήρχισε να κανονοβολή· αλλ' επί τη προτάσει των Τούρκων και τη
+μεσιτεία των διαμενόντων εν Ναυπλίω μελών της ελληνικής επιτροπής,
+έστερξε να συμβιβασθή· και ούτω, παύσαντος του κανονοβολισμού,
+ανέβησαν εις το Παλαμήδι οι εντόπιοι μπέηδες και ο αρχηγός των
+εντός του Ναυπλίου Αλβανών επί συμβιβασμώ. Σας χαρίζομεν, τοις
+είπεν ο Κολοκοτρώνης, την ζωήν και σας αφίνομεν και από δύο
+ενδυμασίας· σας δίδομεν και ελληνικά πλοία εις μετακόμισίν σας,
+και σας τρέφομεν έως ού κατευοδωθήτε όπου θέλετε. «Ημείς»,
+απεκρίθη ο αρχηγός Αλβανός, «δεν δίδομεν τ' άρματα· θα
+πολεμήσωμεν όσω να βγη η ψυχή μας, θα καύσωμεν την χώραν, και δεν
+θ' αφήσωμεν πέτραν σε πέτραν». «Καύσατέ την», επανέλαβεν αποτόμως
+ο Κολοκοτρώνης, «αλλά να ηξεύρετε ότι θα καήτε και σεις»· αλλ' οι
+μπέηδες έπαυσαν την αναφυείσαν λογοτριβήν, συγκατετέθησαν εις τας
+προτάσεις του Κολοκοτρώνη προς χάριν, ως είπαν, των γυναικών και
+παιδίων, κατέβησαν εις την πόλιν και υπέγραψαν όλοι την σύμβασιν·
+αφ' ού δε συνυπεγράφη και υπό των Ελλήνων, έστειλαν οι Τούρκοι
+προς αυτούς τας κλεις των φρουρίων. Οι Έλληνες παρέλαβαν τα κάτω
+φρούρια και διώρισάν τινας εις σύναξιν και απόθεσιν εν δύο ζαμίοις,
+επί καταγραφή, των πραγμάτων των Τούρκων. Φόβος μέγας επεκράτει μη
+επάθαιναν οι Ναυπλιείς όσα έπαθαν οι συνάδελφοί των εν Νεοκάστρω,
+εν Κορίνθω και εν Αθήναις· ο Κολοκοτρώνης, μη θέλων να συμβή
+τοιούτον τι, μηδέ να διαρπαγή η περιουσία, έκλεισεν έξω της πύλης
+του φρουρίου τους συρρεύσαντας επί λαφυραγωγία στρατιώτας· αλλ'
+ούτοι ηπείλησαν να εισέλθωσι διά της βίας, να σφάξωσι τους Τούρκους
+και να διαρπάσωσι τα υπάρχοντά των· δι' ο πάσα αναβολή απόπλου ήτον
+επικίνδυνος. Καλή τύχη κατέπλευσε την 12 δεκεμβρίου εις τον λιμένα
+του Ναυπλίου ο Χαμιλτών επί της Καμβρίας, και παρέλαβε συναινέσει
+των Ελλήνων 400, παρέλαβαν και τους λοιπούς τα ελληνικά πλοία υπό
+την οδηγίαν του Μιαούλη επί μισθώ εκατόν δέκα χιλιάδων γροσίων
+πληρωθέντων εκ των λαφύρων, και ούτως απεβίβασαν τους αιχμαλώτους ο
+μεν Χαμιλτών εις Σμύρνην, ο δε Μιαούλης εις Κουσάντασι, αλλ' όλους
+τόσω κακώς έχοντας διά την επί της πολιορκίας πείναν, την λοιμικήν
+και την κακοπάθειαν, ώστε 67 απέθαναν επί μόνης της Καμβρίας κατά
+τον διάπλουν παραταθέντα εξ αιτίας επισυμβάσης τρικυμίας· απέθαναν
+δέ τινες αυτών φαγόντες διά μιας κατά κόρον· εμολύνθη και το
+πλήρωμα της φρεγάτας· μόνοι ως αιχμάλωτοι εκρατήθησαν εν Ναυπλίω ο
+πρώην φρούραρχος Σελήμπασας και ο διάδοχος αυτού Αλής, ως μη
+θελήσαντες να υπογράψωσι την συνθήκην· αλλ' όχι μόνον δεν
+ηνωχλήθησαν ουδ' αυτοί ουδ' οι περί αυτούς, αλλά και εις άκρον
+επεριποιήθησαν τροφοδοτούμενοι πλουσιοπαρόχως και ζώντες εν ανέσει
+μέχρις ου απελύθησαν. Οι Έλληνες διεμερίσαντο μεταξύ των τα
+εναποταμιευθέντα πράγματα των Τούρκων άνευ ουδεμιάς ωφελείας του
+ταμείου· τα πολυτιμότερα δε αυτών διηρπάγησαν υπό των αρχηγών.
+
+
+
+1822. ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΘ'.
+
+
+
+&Τα κατά τον Οδυσσέα — Αυτοκέλευστος συνέλευσις εν Αθήναις της
+Ανατολικής Ελλάδος μετά την εκείθεν διάβασιν του Δράμαλη. — Τα
+κατά τον Άρειον πάγον. — Κατηγορία του Ιωάννου Λογοθέτου, μέλους
+του νομοτελεστικού, επί πολιτικώ εγκλήματι — Νέα εισβολή εχθρών
+υπό τον Κιοσέ Μεχμέτπασαν εις την Ανατολικήν Ελλάδα και αναχώρησις
+αυτών.&
+
+ΟΥΤΕ η προς τον Νούτσον και Παλάσκαν βδελυρά διαγωγή του Οδυσσέως,
+ούτε η κατ' αυτού αγανάκτησις και καταδρομή της κυβερνήσεως
+ίσχυσαν να βλάψωσι την προς αυτόν του κοινού υπόληψιν. Ως προδότην
+και ως θαρρύναντα την εισβολήν των εχθρών τον κατεμήνυεν ο Άρειος
+πάγος, αλλά το κοινόν της Ανατολικής Ελλάδος απεδοκίμαζε τα κατ'
+αυτού λεγόμενα, όχι διότι τον ενόμιζεν αθώον, αλλά διότι τον
+εθεώρει ως τον ικανώτερον ν' ανορθώση διά των όπλων την πεσούσαν
+πατρίδα, δι' ο και τον εθάρρυνε διά της αγάπης και της συνδρομής
+του. Ισχυρότεροι των ανθρώπων της μαχαίρας είναι οι άνθρωποι του
+νόμου εν καιρώ ειρήνης· αλλ' εν καιρώ επαναστάσεων και πολέμων η
+μάχαιρα τιμάται υπέρ τον νόμον, και θεωρείται ως ασπίς κατά
+κακοποιήσεων και αδικιών, ως ασφαλιστήριον κατ' εχθρικών προσβολών
+και ως ευτυχές όργανον πλεονεκτικών και φιλάρχων σκοπών. Διά
+ταύτην και μόνην την αιτίαν ετιμάτο υπό του λαού ο μισούμενος υπό
+της κυβερνήσεως Οδυσσεύς. Το αίσθημα δε τούτο του κοινού ίσχυσε
+διά την αθλίαν κατάστασιν των πραγμάτων και παρά τω βουλευτικώ,
+προτείναντι την 24 Ιουνίου την άφεσιν των αμαρτιών του Οδυσσέως·
+το δε νομοτελεστικόν, υπείκον εις την αυτήν ανάγκην, διέταξε τον
+Άρειον πάγον να μη εκτελέση όσα κατ' εκείνου διετάχθησαν. Αλλ'
+οποιαδήποτε και αν εφάνη η εξ' ανάγκης διαγωγή της Αρχής, ο
+Οδυσσεύς, πεποιθώς επί την επιρροήν και την μάχαιράν του,
+κατεφρόνει κυβέρνησιν καταφυγούσαν διά την ασφάλειάν της εις
+πλοίον, και κεντρικήν Αρχήν ανίσχυρον εν ταις επαρχίαις της
+δικαιοδοσίας της, φεύγουσαν απέμπροσθέν του, περιπλανωμένην και
+διασωθείσαν είς τι απομεμονωμένον ακρωτήριον μιας νήσου. Εξέδιδεν
+η κυβέρνησις κατ' αυτού καταστρεπτικά και αφοριστικά έγγραφα, και
+ούτος συνέζη ασφαλής και συνέπραττε μετά των οπλαρχηγών της
+κυβερνήσεως εν τη Ανατολική Ελλάδι ενεργών παρρησία την ανατροπήν
+και αυτής και του Αρείου πάγου. Τόση δε ήτον η παρά τοις
+οπλαρχηγοίς υπόληψίς του, ώστε ο Γκούρας, αν και μικράς τότε
+σημασίας, απεποιήθη την δοθείσαν αυτώ μετά την καθαίρεσιν του
+Οδυσσέως οπλαρχηγίαν της Λεβαδείας, προτιμήσας της μεγαλοδωρίας
+της υπερτάτης Αρχής του έθνους την φιλίαν του καθαιρεθέντος.
+
+Μετά δε την διάβασιν του Δράμαλη η Ανατολική Ελλάς εφοβείτο νέαν
+εισβολήν. Μόνος τόπος ασφαλής οπωσούν κατ' εκείνα τα μέρη ήσαν αι
+Αθήναι μετά την κυρίευσιν της ακροπόλεως διά την παράμερον θέσιν
+των. Αλλά και η πόλις εκείνη έπασχεν εσωτερικάς ανωμαλίας, διότι
+οι προς ένα και τον αυτόν σκοπόν ενεργούντες προ της κυριεύσεως
+της ακροπόλεως Αθηναίοι διηρέθησαν μετά την κυρίευσιν και
+κατέτρεχαν αλλήλους. Η Αττική δεν είχεν, ως είρηται, προ της
+επαναστάσεως οπλαρχηγόν. Διάφοροι ανεφάνησαν μετά την επανάστασιν
+αντιποιούμενοι την οπλαρχηγίαν, αλλ' ουδείς υπερίσχυσεν.
+Αποθανόντος του Παναγή Χτενά, ανεδείχθη φρούραρχος της ακροπόλεως
+ο αδελφός του Σπύρος. Αλλ' ούτος ούτε την πολιτικήν Αρχήν του
+τόπου του ετίμα, ούτε προς τους συμπολίτας του καλώς εφέρετο, τους
+μεν αυτεξουσίως φυλακίζων και τιμωρών, τους δε φορολογών επί λόγω
+τροφής και μισθοδοσίας της φρουράς· τινές δε των στρατιωτών του
+εδολοφόνησαν τον Χατσή Γεωργαντάν Σκουζέν, ένα των εφόρων των
+Αθηνών, επανερχόμενον από Σαλαμίνος εις Αθήνας. Τοιαύτη διαγωγή
+διήγειρεν άκραν αγανάκτησιν, και μίαν ημέραν, καθ' ην έλειπεν ο
+Χτενάς εκ του φρουρίου, ο Σαρής, άλλος οπλαρχηγός Αθηναίος, ανέβη
+μετά τινων οπαδών του εις την ακρόπολιν, αντικατέστη
+αυτοχειροτόνητος φρούραρχος, παρέλαβεν εις υποστήριξιν του ως
+συμφρούραρχον και άλλον οπλαρχηγόν Αθηναίον, τον Δημήτρην Λέκκαν,
+απέλυσε τους εν φυλακή και επολιτεύθη αξιεπαίνως· αλλ' εξ αιτίας
+της αντιζηλίας πολλών συμπατριωτών ολίγον εχάρησαν και αυτοί την
+φρουραρχίαν των.
+
+Εστρατοπέδευε πρό τινος καιρού επί της Γερανίας της Μεγαρίδος ο
+Υψηλάντης·
+
+[Αύγουστος] ούτος επί τη προσκλήσει των Αθηναίων των μη θελόντων
+φρουράρχους τον Σαρήν και τον Λέκκαν συμπαραλαβών και τον επί του
+αυτού όρους συναγωνιστήν του Νικήταν μετέβη την 21 αυγούστου εις
+Αθήνας, ίνα διαθέση άλλως πως τα του φρουρίου. Αλλ' οι φρούραρχοι
+ούτε τας φιλικάς προσκλήσεις του εισήκουσαν, ούτε εις τας βαρείας
+απειλάς του ενέδωκαν, ούτε να τον δεχθώσιν εντός της ακροπόλεως
+επιθυμούντα να την επισκεφθή συνήνεσαν· επειδή δε εφοβήθησαν μη
+πάθωσιν υπό των ιδίων στρατιωτών, διότι ο Υψηλάντης οργισθείς
+εφοβέρισε να καύση επί τη παρακοή των τας οικίας των και να
+φυλακίση τους συγγενείς των, μετεκάλεσαν τον Οδυσσέα εις παραλαβήν
+της ακροπόλεως. Εύρημα εθεώρησεν ο Οδυσσεύς την προσφοράν ταύτην
+και έτρεξε δρομαίος εις Αθήνας την 27. Επειδή δε ούτος, ο
+Υψηλάντης και ο Νικήτας ήσαν του αυτού φρονήματος, δεν ελογόφεραν
+περί της κατοχής του φρουρίου, μάλιστα τόσον ήσαν σύμφωνοι, ώστε
+συνεπεστάτησαν και οι τρεις επί των γενομένων εκείναις ταις
+ημέραις αθηναϊκών αρχαιρεσιών. Και ο μεν Υψηλάντης και ο Νικήτας
+επανήλθαν μετ' ολίγον εις το στρατόπεδον (α), ο δε Οδυσσεύς
+έμεινεν εν Αθήναις και διώρισε φρούραρχον τον οπαδόν του Γκούραν.
+Τοιουτοτρόπως οι Αθηναίοι διά τας προς αλλήλους ασυμφωνίας
+εστερήθησαν οικειοθελώς της εγχωρίου δυνάμεως των, και την
+παρέδωκαν, ή μάλλον ειπείν παρέδωκαν εαυτούς, εις χείρας του
+Οδυσσέως, ανδρός ούτινος η προλαβούσα διαγωγή και η παρούσα θέσις
+δεν ήσαν βεβαίως τόσης εμπιστοσύνης άξιαι.
+
+Η δ' εκ της περιστάσεως ταύτης απροσδόκητος αύξησις της δυνάμεως
+του Οδυσσέως και την φιλοδοξίαν του έτι μάλλον εξήψε, και την προς
+αυτόν υπόληψιν του κοινού υπερηύξησε· και οι μεν διά κολακείαν, οι
+δε διά φόβον, και άλλοι διά την ανάγκην των περιστάσεων ήθελαν να
+εκτείνωσι την εξουσίαν του καθ' όλην την Ανατολικήν Ελλάδα.
+
+Πολλοί των προκρίτων αυτής αντεφέροντο προ πολλού προς τον Άρειον
+πάγον. Μετά δε τα μεταξύ αυτού και του Οδυσσέως συμβάντα,
+εθαρρύνθησαν έτι μάλλον και έβαλαν κατά νουν και αυτήν την
+κατάργησίν του ή την αντικατάστασίν τινων των μελών του,
+υποστηριζόμενοι υπό του δεινού αντιπάλου του. Αληθής αιτία της
+αντιπολιτεύσεως των ρηθέντων προκρίτων ήτον η προς τους
+Αρειοπαγίτας αντιζηλία και η αντιποίησις της εξουσίας των, αν και
+μη πολλού φθόνου αξίας· αλλ' οι ιδιοτελείς σκοποί και τα πάθη των
+ανθρώπων περικαλύπτονται πάντοτε υπό πρόσχημα ορθού λόγου και
+γενικού συμφέροντος εις απάτην του κοινού, ούτινος απαιτείται η
+σύμπραξις ή η γνώμη· διά τούτο και οι άνδρες ούτοι διετείνοντο εις
+δικαιολογίαν της κατακραυγής των, ότι οι πλείστοι των Αρειοπαγιτών
+ή δεν εξελέχθησαν υπό των ελευθέρων επαρχιών νομίμως, ή εστάλησαν
+εξ επαρχιών υπό τον τουρκικόν εισέτι ζυγόν·
+
+[Σεπτέμβριος] και εστία μεν της αντιπολιτεύσεως ήσαν αι Αθήναι,
+πρωταγωνισταί δε υπό την επιρροήν πάντοτε και ενίσχυσιν του
+Οδυσσέως οι πρόκριτοι των Αθηνών, της Λεβαδείας και των Θηβών,
+καλέσαντες, αρχομένου του σεπτεμβρίου, δι' εγκυκλίων, εις γενικήν
+σύσκεψιν περί τούτου και τους προκρίτους των άλλων επαρχιών της
+Ανατολικής Ελλάδος.
+
+Μετά τα εν τη Δρακοσπηλιά συμβάντα και την εισβολήν του Δράμαλη,
+τα μέλη του Αρείου πάγου διασκορπισθέντα και καταδιωκόμενα υπό του
+Οδυσσέως, διαπράττοντος και επί ξηράς και επί θαλάσσης την
+σύλληψίν των, κατήντησαν μεσούντος του σεπτεμβρίου εις Ξηροχώρι
+της Ευβοίας, αλλά και εκεί ούτε δύναμιν ούτε ασφάλειαν είχαν. Αι
+επαρχίαι, ας ανεφέραμεν, απεστάτησαν και εκινήθησαν κατ' αυτού·
+και αυτή η νήσος της Ευβοίας, εις ην κατέφυγεν, όχι μόνον δεν
+υπήκουεν, αλλά και όπλα κατ' αυτού έλαβε· θα διελύετο δε βεβαίως,
+αν δεν υπεστηρίζετο παρά του επί της νήσου οπλαρχηγού Διαμαντή,
+όστις και ενόπλως από των κατ' αυτού ενόπλως ελθόντων Ευβοέων τον
+υπεράσπισε, και ούτε εις τας επανειλημμένας εισηγήσεις του
+Οδυσσέως ούτε εις τας ιδιαιτέρας προτροπάς του Υψηλάντου
+αποστείλαντος επί τούτω προς αυτόν τον άλλοτε επί του Ολύμπου
+συναγωνιστήν του και πάντοτε πιστόν Υψηλαντιστήν Σάλλαν, ώτα ακοής
+έδωκεν.
+
+Τοιαύτη κατάστασις πραγμάτων εβοήθει μεγάλως τους εν Χαλκίδι
+Τούρκους, οίτινες μηδενός εναντιουμένου, εξήρχοντο εις την αντικρύ
+ξηράν, ήρπαζαν ό,τι εύρισκαν και επανήρχοντο ανενόχλητοι εις το
+φρούριον φοβούμενοι μόνον να προχωρήσωσιν· αλλ' όσα εκ του πλησίον
+ήρπαζαν, ούτε εις αυτάρκη τροφήν των, ούτε εις χορτασμόν της
+πλεονεξίας των ήρκουν. Ήσαν δε εντός του φρουρίου και Αλβανοί εις
+τόσην απείθειαν και αναισχυντίαν καταντήσαντες, ώστε αρπάσαντες
+μάλλον ή λαβόντες τους καθυστερούντας μισθούς των παρά του πασά
+απέβησαν αυθαιρέτως εις την αντίπεραν ξηράν την 25 ως 500,
+εκανονοβολήθησαν ως εχθροί παρά των εν Καραμπαπά Τούρκων και
+απήλθαν εις τα τουρκικά χώματα διά Λεβαδείας και Ζητουνίου. Την
+ακόλουθον δε ημέραν 200 Τούρκοι, εξελθόντες της Χαλκίδος,
+επροχώρησαν επί αρπαγή μέχρι των Πλαταιών, αλλ' εκτυπήθησαν και
+επέστρεψαν σχεδόν άπρακτοι.
+
+Συνελθόντες δε οι κατά του Αρείου πάγου συγκαλεσθέντες εις Αθήνας,
+τον κατήργησαν την 18, αναθέσαντες τα καθήκοντά του εις τους
+αντιπροσώπους και εφόρους των ελευθέρων επαρχιών μέχρι της
+συγκροτήσεως της εθνικής συνελεύσεως· θέλοντες δε να τιμήσωσι τον
+δυνατόν της ημέρας Οδυσσέα, τον ανηγόρευσαν ομοθυμαδόν
+αρχιστράτηγον της Ανατολικής Ελλάδος, και την 24, γενομένης
+τελετής παρόντων των μελών της συνελεύσεως ταύτης και πλήθους
+λαού, ανεγνώσθη μεγαλοφώνως το αρχιστρατηγικόν δίπλωμά του, τον
+έζωσαν οι αρχιεπίσκοποι Αθηνών και Θηβών, μέλη όντες και αυτοί της
+συνελεύσεως, την σπάθην της αρχιστρατηγίας και τον ανευφήμησαν
+όλοι οι παρεστώτες.
+
+Η τοπική δε αύτη και αυτοκέλευστος συνέλευσις, υπογράψασα τας δύο
+πράξεις, την της καταργήσεως του Αρείου πάγου και την της
+αρχιστρατηγίας του Οδυσσέως, εν ώ μήτε την μίαν μήτε την άλλην να
+υπογράψη δύναμιν είχε, διελύθη· αλλά το παραδοξότερον και
+μεμπτότερον, και ό,τι δεικνύει αυτό και μόνον την αθλίαν
+κατάστασιν των τότε κυβερνητικών πραγμάτων είναι, ότι μέλος του
+νομοτελεστικού, ο Ιωάννης Λογοθέτης, ευρεθείς εκεί συνέπραξε και
+αυτός παρρησία μετά των αντιπολιτευομένων την κυβέρνησιν και
+συνυπέγραψε και την κατάργησιν του Αρείου πάγου, και την
+αρχιστρατηγίαν του Οδυσσέως· συνυπέγραψε δε και την περί τούτων
+προς την κυβέρνησιν αναφοράν. Διά την διαγωγήν του δε ταύτην το
+νομοτελεστικόν ηναγκάσθη να τον κατηγορήση ενώπιον της Βουλής ως
+ένοχον πολιτικού εγκλήματος.
+
+Εκστρατεύσαντος δε του Δράμαλη, ο Χουρσήδης διέμεινεν εν Λαρίσση
+και δι' άλλα αίτια και εις αποστολήν νέων στρατευμάτων·
+εξαπέστειλε δε, αρχομένου του αυγούστου, τρισχιλίους υπό τον
+Χασνατάρην του και πέρυσιν εισβαλόντος εις την Ανατολικήν Ελλάδα
+βεζίρη Κιοσέ - Μεχμέτη διορισθέντος αρχηγού των νέων τούτων
+στρατευμάτων. Οι τρισχίλιοι ούτοι ήλθαν κατά την Φοντάναν όχι προς
+διάβασιν εις Λεβαδείαν τόσον ολίγοι όντες, αλλά προς κατάληψιν της
+θέσεως διά την εν καιρώ ακίνδυνον δι' εκείνου του μέρους εισβολήν
+και άλλου στρατεύματος ερχομένου κατόπιν υπ' αυτόν τον Μεχμέτην.
+Την θέσιν της Φοντάνας κατείχαν ο Δυοβουνιώτης και ο Γκούρας. Οι
+Τούρκοι εδοκίμασαν να προχωρήσωσιν, αλλ' απεκρούσθησαν και
+φονευθέντων τινών ωπισθοδρόμησαν προς την Νευρόπολιν όπου και
+εστρατοπέδευσαν. Οι δε ρηθέντες οπλαρχηγοί Έλληνες καί τινες
+άλλοι, εν οις και ο Οδυσσεύς, επέπεσαν σκοπούντες να τους
+διασκορπίσωσιν, αλλά διεσκορπίσθησαν αυτοί· εδοκίμασαν και εκ
+δευτέρου να τους διασκορπίσωσιν, αλλά και εκ δευτέρου απέτυχαν,
+και τα στρατεύματά των διελύθησαν, και οι τρισχίλιοι Τούρκοι
+έμειναν έκτοτε ανενόχλητοι. Μετ' ολίγον ήλθαν και άλλοι εις
+ενδυνάμωσιν του μικρού τούτου εχθρικού στρατοπέδου, και έκτοτε οι
+εχθροί εφόβιζαν αντί να φοβώνται, και έβλαπταν αντί να βλάπτωνται·
+έμειναν δε οι μεν πεζοί εν Νευροπόλει ως και πρότερον, οι δε
+ιππείς ετοποθετήθησαν εν Δαδίω· διεχέοντο δε οι μεν εντεύθεν οι δε
+εκείθεν, μηδενός εναντιουμένου, εις τα πέριξ χωρία λεηλατούντες
+και εσοδιάζοντες τους οψίμους καρπούς· έκαυσαν εν τω μεταξύ τούτω
+και το Ταλάντι. Επί τέλους ήλθε και αυτός ο Μεχμέτης· εφημίζετο δε
+ότι οι εισελθόντες εχθροί ήσαν όλοι δωδεκακισχίλιοι.
+
+[Οκτώβριος] Θέλων δε ο πασάς να προχωρήση διήρεσεν εις δύο τον
+στρατόν του, και αυτός μεν οδηγών το πλείστον μέρος διέβη εις
+Σάλωνα την 17 Οκτωβρίου διά της Γραβιάς, ο δε διοικητής της
+Όχριδος Τσελελεντήμπεης, οδηγών το υπόλοιπον, επεχείρησε να διέλθη
+διά του Ζεμένου, αλλ' απεκρούσθη παρά των υπό τον υποπλαρχηγόν του
+Οδυσσέως Λάιον προκαταλαβόντων την θέσιν εκείνην Αραχωβιτών και
+παρά των υπό τον Λεπενιώτην, υποπλαρχηγόν και αυτόν του Οδυσσέως,
+τοποθετηθέντων εν τω μετοχίω της Ιερουσαλήμ. Απελπισθείς δε να
+διέλθη την οδόν εκείνην ωπισθοδρόμησε και διέβη και ούτος εις
+Σάλωνα διά της Γραβιάς.
+
+Εν μέσω δε της επελθούσης αμηχανίας εξ αιτίας της εχθρικής ταύτης
+εισβολής, οι Ανατολικοελλαδίται απέβλεπαν διά την σωτηρίαν των εις
+τον νέον αρχιστράτηγον και τω έγραφαν πανταχόθεν να εκστρατεύση. Ο
+Οδυσσεύς υπώπτευε μη έλθη ο Μεχμέτης, μηδενός εναντιουμένου, και
+εις αυτάς τας Αθήνας και κατεγίνετο σπουδαίως εις οχύρωσιν και
+εφοδιασμόν της ακροπόλεως· και επειδή ανέπαφος ήτον εισέτι η
+περιουσία των παραδοθέντων Τούρκων, διότι δεν εσυμβιβάζοντο οι
+κρατούντες αυτήν εις διανομήν της, ο Οδυσσεύς συναινέσει των
+εφόρων την εξηργύρωσε και την εξωδίασε συνεξωδιάσας και εξ ιδίων
+εις αγοράν τροφών και άλλων αναγκαίων διά την ασφάλειαν της
+ακροπόλεως. Είδαμεν, ότι η έλλειψις του νερού και όχι της τροφής
+επέφερε την πτώσιν αυτής. Καλή τύχη ο κίνδυνος ούτος εξέλειψεν
+απροσδοκήτως, διότι εργάται τινές σκάπτοντες ανεκάλυψαν κατά
+περίστασιν υπό το άντρον του Πανός πηγήν αφθόνου και καθαρού
+νερού, ην ολίγον απέχουσαν του τείχους συμπεριέλαβεν ο Οδυσσεύς
+διά παρατειχίσματος. Εξασφαλίσας δε την ακρόπολιν υπό την
+φρουραρχίαν του Γκούρα εξεστράτευσε την 23 (β). Δεν είχε την
+ημέραν εκείνην ειμή 300, και μόλις έγειναν όλοι οι υπό την οδηγίαν
+του 1200, συνενωθέντων καθ' οδόν και άλλων υποπλαρχηγών. Αλλ' η
+φήμη τόσον επλήθυνε τας δυνάμεις του, ώστε ο Μεχμέτης, όστις
+ήξευρεν ότι οι υπό τον Λεπενιώτην μετετόπισαν από των προς το
+Ζεμενόν θέσεων εις Καστρί επί περιορισμώ των προς εκείνα τα μέρη
+εχθρών, φοβηθείς μη κλεισθή εντός των Σαλώνων τα έκαυσεν, έκαυσε
+και το παρακείμενον χωρίον Τοπόλια, εξήλθε πανστρατιά και
+εστρατοπέδευσε προς καιρόν κατά την Γραβιάν.
+
+[Νοέμβριος] Φθάσας δε ο Οδυσσεύς εις Δαύλειαν επί της εις Σάλωνα
+πορείας του και μαθών ταύτα εστράφη και έφθασεν εις Δαδί την 1
+νοεμβρίου· και άλλοι μεν έμειναν εντός του χωρίου, ούσης της
+ημέρας βροχεράς, άλλοι δε ανέβησαν υπ' αυτόν εις το ημιώριον
+απέχον του χωρίου μοναστήριον της Παναγίας, όπου ηύραν τους κατά
+διαταγήν του μεταβάντας προ ολίγης ώρας εκεί εκ Καστρίου. Πριν δε
+τοποθετηθώσιν, εφάνη αιφνιδίως ο τουρκικός στρατός οδεύων διά της
+πεδιάδος του Δαδίου προς το Τουρκοχώρι, και ο σαλπιγκτής του
+Οδυσσέως εσάλπισεν εις ειδοποίησιν των Ελλήνων. Οι Τούρκοι ηγνόουν
+ότι κατείχαν τας θέσεις εκείνας Έλληνες και ήσαν ήδη προωδευμένοι·
+αλλ' ακούσαντες τον ήχον της σάλπιγγος ωπισθοδρόμησαν και
+κατέλαβαν τα καλύβια του Δαδίου. Ο Οδυσσεύς διέταξεν αμέσως τους
+συν αυτώ να οχυρωθώσι και παρήγγειλε και τους εν τω χωρίω υπό τον
+Γάτσον και τον Σαρήν ν' αναβώσιν εις το μοναστήριον. Αλλ' οι
+εχθροί μήτε να ενωθώσι τοις έδωκαν καιρόν μήτε να οχυρωθώσιν, αλλ'
+έπεσαν διά μιας οι μεν πεζοί επί τους εν τω μοναστηρίω, οι δε
+ιππείς επί τους εν τω χωρίω, έτρεψαν όλους, επήραν τας αποσκευάς
+των, εφόνευσαν ως 20, εν οις και τον Μήνιον Κατσικογιάννην,
+εζώγρησαν τον Σαρήν (γ), επλήγωσαν τον Γάτσον, και μόλις ο
+Οδυσσεύς διέφυγεν ως ταχύπους τας χείρας των διαβάς διά μέσου
+αυτών ως Αλβανός. Ήσαν δε εν τω μοναστηρίω της Παναγίας καί τινες
+οικογένειαι, εξ ών οι μεν άνδρες εσφάγησαν, αι δε γυναίκες και τα
+παιδία ηχμαλωτίσθησαν. Οι Τούρκοι μετέβαλαν το σχέδιόν των μετά
+την παρεμπεσούσαν ταύτην τροπήν των Ελλήνων και μετέβησαν εις
+Βελίτσαν.
+
+Μετά δε τα περί ων ο λόγος συμβάντα, ουδέν εφαίνετο δυνάμενον να
+εμποδίση την πρόοδον των εχθρών προς τον ισθμόν ή προς τας Αθήνας,
+ουδέ να προφυλάξη από της σφαγής και της αιχμαλωσίας πολλούς
+κατοίκους των μερών εκείνων μη δυναμένους διά τον επικρατούντα
+χειμώνα μήτε να προφυλαχθώσι, μήτε τα ζώα των να προφυλάξωσιν επί
+των ορέων· αλλ' ο πολυμήχανος Οδυσσεύς, νικηθείς διά της εχθρικής
+δυνάμεως, ενίκησε διά της φυσικής του δεξιότητος.
+
+Προθέμενος να κερδίση καιρόν και στρατολογήση εκ νέου, εσοφίσθη να
+διαπραγματευθή μετά των Τούρκων, και έγραψε τω γνωστώ του
+Τσελελεντήμπεη γράμμα ταπεινόν δι' ου παρεκάλει τον πασάν ν'
+απολύση, τους επί της τελευταίας μάχης συλληφθέντας Έλληνας,
+υποσχόμενος και αυτός ν' απολύση τινάς παρ' αυτώ αιχμαλώτους
+Τούρκους. Ο Τσελελεντήμπεης απεκρίθη φιλοφρόνως, και τω επρόβαλε
+να στείλη προς αυτόν πιστόν άνθρωπόν του εις διαπραγμάτευσιν περί
+της αμοιβαίας απολύσεως των αιχμαλώτων και περί άλλον σπουδαίων
+υποθέσεων. Επί τη αρεστή ταύτη προτάσει απέστειλεν ο Οδυσσεύς τον
+γραμματέα του Αντώνην Γεωργαντάν, ο δε Τσελελεντήμπεης
+ανταπέστειλε τον Μουστάμπεην προς ασφάλεια του Γεωργαντά.
+Ευμενέστατα εδέχθησαν οι Τούρκοι τον αποσταλέντα και υπεσχέθησαν
+πρόθυμοι εξ ονόματος της Πύλης προς τον αποστείλαντα την γενικήν
+αρχηγίαν καθ' όλην την Ανατολικήν Ελλάδα και την εκείθεν
+αναχώρησιν όλου του τουρκικού στρατού υπό τον όρον να προσκυνήση
+αυτός και προσκυνήσωσι διά της προτροπής του και οι λοιποί
+οπλαρχηγοί και πρόκριτοι του μέρους εκείνου. Ο Γεωργαντάς,
+υποκριθείς ότι τοιαύτη ήτο και η επιθυμία του Οδυσσέως, επανήλθε
+προς αυτόν την επαύριον κομιστής των περί ων ο λόγος προτάσεων. Ο
+δε Οδυσσεύς, ευρών ό,τι εζήτει, επανέπεμψεν αυθημερόν τον
+επιτήδειον Γεωργαντάν, απέλυσε τους πλείστους των παρ' αυτώ
+αιχμαλώτων και επρόβαλεν εις αποπεράτωσιν της περί ης ο λόγος
+διαπραγματεύσεως ανακωχήν και συνέντευξιν. Προθύμως εδέχθησαν οι
+Τούρκοι την πρότασιν, απέλυσαν τους αιχμαλώτους, και την 5
+νοεμβρίου ο Οδυσσεύς εν συνοδία ολίγων σωματοφυλάκων υπήγεν εις το
+πλησίον του εχθρικού στρατοπέδου χωρίον, αγίαν Μαρίναν, όπου ηύρε
+τον κεχαγιάμπεην και τον Τσελελεντήμπεην προσμένοντάς τον· τόσον
+δε επιτηδείως υπεκρίθη προς αυτούς τον πιστόν ραγιάν, ώστε
+απέφυγεν ευσχήμως και ανυπόπτως να υπογράψη το προετοιμασθέν εις
+υπογραφήν του προσκυνητοχάρτιον επί λόγω ότι όχι μόνον δεν ωφέλει,
+αλλά και έβλαπτε τον κοινωφελή σκοπόν μόνη η υπογραφή αυτού εν
+αγνοία των άλλων οπλαρχηγών και προκρίτων του μέρους εκείνου· τους
+εβεβαίωσε δε ότι μετά την εις Ζητούνι επάνοδον του στρατού κατά
+την πρότασίν των θα έστελλεν εκεί τους προκρίτους των επαρχιών εις
+προσκύνησίν των. Οι μπέηδες επήνεσαν τον ζήλον του και την
+φρόνησίν του, τω υπεσχέθησαν πλουσίας αμοιβάς διά την προς την
+Υψηλήν Πύλην ακραιφνή πίστιν του, και επί τη βεβαιώσει της εις
+Ζητούνι ταχείας επανόδου των, διεχωρίσθησαν· και οι μεν Τούρκοι
+ανεχώρησαν τω όντι όλοι εις Ζητούνι (δ)· ο δε Οδυσσεύς θέλων να
+φανή ότι εξετέλεσεν όσα υπεσχέθη, έστειλε κατόπιν αυτών εις
+προσκύνησιν του πασά τέσσαρας ασημάντους αλλ' ευπρεπώς
+ενδεδυμένους γέροντας ως αντιπροσώπους των επαρχιών των μερών
+εκείνων.
+
+Αρμοδίαν εθεώρησεν ο Οδυσσεύς την περίστασιν ταύτην να κυριεύση
+δι' απάτης υπό το πρόσχημα της ψευδούς του υποταγής τον
+Καραμπαμπάν· και αφ' ού προητοιμάσθη, απέλυσε και απέστειλε προς
+τους εν τω φρουρίω τινάς αιχμαλώτους Τούρκους, και παρηκολούθει
+και αυτός, σκοπεύων να ριφθή αιφνιδίως εις αυτό· αλλ' οι Τούρκοι
+ανεκάλυψαν την απάτην και εματαίωσαν το σχέδιόν του.
+
+Διά τοιαύτης μηχανουργίας ηλευθέρωσεν ο Οδυσσεύς την κινδυνεύουσαν
+Ανατολικήν Ελλάδα, και οι πρόκριτοι και οπλαρχηγοί αυτής, οι μη
+συμπράξαντες, ευφήμησαν τον ελευθερωτήν της. Αλλ' απορίας άξιον
+είναι πώς ο Μεχμέτης ηπατήθη τόσον ευκόλως· και φαίνεται ότι
+συνέτρεξαν εις την επάνοδόν του και άλλα αίτια, τα εξής.
+Διαδοθέντος του λόγου ότι επροσκύνησε το μέρος εκείνο, οι
+συνεκστρατεύοντες Αλβανοί, αποβαλόντες πάσαν ελπίδα λαφυραγωγίας
+και αιχμαλωσίας, ανεχώρησαν προ των άλλων, και ηδυνάτισεν ο
+στρατός. Εγνώσθη δε ότι και ελληνικά τινα σώματα διέκοψαν την
+συγκοινωνίαν Βελίτσας όπου εστρατοπέδευαν οι εχθροί, και
+Ζητουνίου, όθεν τοις ήρχοντο αι τροφαί, και ήρπασαν καί τινας
+αυτών κατ' εκείνας τας ημέρας. Ετάραξε δε ίσως όχι ολίγον τον
+Μεχμέτην και η είδησις, ότι ο προστάτης του Χουρσήδης, δι' ου
+ανεδείχθη ηγεμών της Πελοποννήσου, πεσών εις οργήν και
+καταδικασθείς εις θάνατον, επρόλαβε και εφαρμακεύθη, ούτως
+ανταμείψαντος του σουλτάνου τας προς αυτόν λαμπράς υπηρεσίας του
+(ε)· έμαθεν ίσως και τα δυστυχήματα του Δράμαλη, επροχώρει και ο
+χειμών δριμύς και βροχερός. Πάντα ταύτα συνέτρεξαν, φαίνεται, εις
+την επί μόνη τη απατηλή διαγωγή του Οδυσσέως δυσεξήγητον
+αναχώρησιν του Μεχμέτη εν μέσω της ευτυχούς προόδου του.
+
+
+
+1822 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Μ'.
+
+
+
+&Περιγραφή Μεσολογγίου και πολιορκία αυτού. — Αποτυχία της υπό τον
+Βρυώνην εκστρατείας εις Δυτικήν Ελλάδα.&
+
+Η ΠΟΛΙΣ του Μεσολογγίου κείται μεταξύ των δύο ποταμών, του Ευήνου
+(Φίδαρη) και του Αχελώου (Άσπρου)· απέχει δε του μεν πρώτου 6, του
+δε δευτέρου 12 μίλια, και 4 της νοτίου υπωρείας του Αρακύνθου
+(Ζυγού)· κείται δε επί χερσονησοειδούς εσχατιάς πεδιάδος από της
+ρηθείσης υπωρείας αρχομένης και εις την θάλασσαν τελευτώσης. Μίαν
+ήμισυ ώραν μακράν του Μεσολογγίου προς άρκτον επί τινος λόφου
+κείνται τα ερείπια της νεωτέρας Πλευρώνος, τα κοινώς λεγόμενα
+κάστρον της Κυρά - Ειρήνης. Ήτο δε η Κυρά - Ειρήνη θυγάτηρ του
+Αυτοκράτορος Αλεξίου Παλαιολόγου. Προς την υπώρειαν δε του Ζυγού
+επί τινος υψώματος σώζονται ερείπια του τείχους της παλαιάς
+Πλευρώνος, κοινώς λεγόμενα Γυφτόκαστρον. Συνωκίσθησαν δε κατά τον
+Στράβωνα οι οικήτορες αυτής εις την νεωτέραν Πλευρώνα πορθούντος
+την χώραν Δημητρίου του επικληθέντος Αιτωλικού. Άγνωστος η πρώτη
+της πόλεως του Μεσολογγίου καταβολή. Ο Ιουδαίος Βενιαμίν ο εκ
+Τουδέλης, ο περιηγηθείς την Ελλάδα το 1153, αναφέρει το
+Ανατολικόν, το κατ' αυτόν Νατολικόν, αλλ' όχι και το Μεσολόγγι. Ο
+δε Βενετός ιστοριογράφος, Πέτρος Γαρζώνης, διηγούμενος τους μεταξύ
+Τουρκίας και Βενετίας συγχρόνους του πολέμους λέγει, ότι μετά τινα
+μάχην πλησίον του Μεσολογγίου εν έτει 1684, καθ' ην εφονεύθησαν
+όχι ολίγοι Τούρκοι και ο αρχηγός αυτών Σεφέραγας, το Ανατολικόν,
+το και κατ' αυτόν Νατολικόν, και το Μεσολόγγι απεσπάσθησαν των
+Τούρκων και υπετάχθησαν εις τους Βενετούς. Ο ημέτερος Ιωάννης
+Στάννος ουδ' αυτός ουδαμού της χρονικής βίβλου του αναφέρει το
+Μεσολόγγι. Εν ουδενί δε των προ της συγγραφής του Γαρζώνη
+γεωγραφικών πινάκων σημειούται η πόλις αύτη, ουδέ μνεία γίνεται
+αυτής εν τη περιγραφή, της εν έτει 1571 κατά την Ναύπακτον
+περιφήμου ναυμαχίας (α) η άλλης τινός κατ' εκείνα τα μέρη
+συμπλοκής. Ουδέν ίχνος αρχαιότητος, ουδέ βυζαντινόν ή βενετικόν τι
+φαίνεται εν τη πόλει, και η κτίσις αυτής είναι όλη τουρκική·
+φαίνονται μόνον τα ερείπιά των κατά τον τουρκορρωσικον πόλεμον επί
+Αικατερίνης κατεδαφισθεισών οικιών, λαβούσης και της πόλεως ταύτης
+τότε τα όπλα κατά των Τούρκων. Βορειοανατολικώς του Μεσολογγίου,
+μίαν ώραν μακράν αυτού επί πεδιάδος, σώζονται ερείπια πενιχράς
+κωμοπόλεως καλούμενα χ ί λ ι α - σ π ή τ ι α, και λέγεται, ότι
+μετά την κατ' αρχάς του ΙΣΤ' αιώνος καταστροφήν της κωμοπόλεως
+εκείνης κατέφυγαν οι πλείστοι των κατοίκων της χάριν ασφαλείας εις
+τα ένυδρα μέρη, όπου κείται σήμερον η πόλις του Μεσολογγίου. Αλλά
+και αυτό το όνομα της πόλεως δεικνύει την όχι αρχαίαν καταβολήν
+της, και εξηγεί και την θέσιν εφ' ης εκτίσθη είτε εν μέσω λάκκων
+εξ αιτίας της λίμνης της (β), είτε εν μέσω λόγγου, διότι, και
+αρχομένης της επαναστάσεως, εσώζοντο έξωθεν αυτής και εξικνούντο
+έως εις τα άκρα της ελαιώνες, οίτινες κατά την επικρατούσαν
+παράδοσιν, άγριοι και κατάπυκνοι άλλοτε, ηρεώθησαν και εκεντρώθησαν.
+Πολλά έτη προ της επαναστάσεως η πόλις αύτη ήτο καθ' όλα
+σημαντικωτέρα του Ανατολικού· δι' ο, αν και η εκ των δύο τούτων
+πόλεων και του Νεοχωρίου επαρχία εκαλείτο επί τουρκοκρατίας
+Μ ο υ κ α τ ά ς - Α ν α τ ο λ ι κ ο ύ, ο διοικητής έδρευεν εν
+Μεσολογγίω· εκαλείτο δε αναμφιβόλως ούτω, διότι επί της συστάσεως
+αυτής το Ανατολικόν επρώτευεν. Η πόλις του Μεσολογγίου είχε προ της
+επαναστάσεως 5500 ψυχάς· 40 δε ή 50 μόνον εξ αυτών επρέσβευαν τα
+του κορανίου. Μέγα μέρος των κατοίκων ήσαν αλιείς, ικανόν δε ναύται
+μετερχόμενοι την ακτοπλοΐαν ή πλέοντες επί ξένων πλοίων, αφ' ού
+έπαυσαν να ναυπηγώσιν επί του τόπου μεγάλα πλοία μετά την πρόοδον
+του ναυτικού του Γαλαξειδίου, ενισχυομένου υπό των πλουσίων εμπόρων
+των Πατρών. Αι δύο δε αύται τάξεις των κατοίκων, η των αλιέων και η
+των ναυτών, κατείχαν εν γένει το παραθαλάσσιον της πόλεως· οι δε
+γεωργοί, οι κοινώς λεγόμενοι καλυβιώται, ως έχοντες εις κατοικίαν
+καλύβας, κατείχαν το προς την ξηράν· οι δε λοιποί πολίται τα
+κεντρικώτερα. Επειδή το παραθαλάσσιον είναι το τερπνότερον και το
+υγιέστερον, πολλοί ευκατάστατοι έφρατταν διά πασσάλων και παλιουρίων
+συμπεπλεγμένων μέρος της αβαθούς θαλάσσης και το απεγαίοναν,
+μεταφέροντες εκ των πλησιεστέρων της λίμνης νησιδίων γλίναν
+αντέχουσαν εις τας παντοτεινάς επαφάς και τας συχνάς προσβολάς της
+θαλάσσης· επί δε του κατασκευαστού τούτου και αστερεώτου εδάφους
+έστρωναν τεσσάρων πέντε ποδών πλάτος εχούσας εσχάρας, ήτοι
+συνδεδεμένα δένδρινα ξύλα μη σηπόμενα αλλά μάλιστα σκληρυνόμενα
+εντός της θαλάσσης· επί των εσχαρών δε τούτων εθεμελίοναν τας οικίας.
+
+Το δ' έδαφος της πόλεως είναι σχεδόν ισοθάλασσον· διά τούτο
+πολλάκις εν καιρώ χειμώνος ωθουμένων των κυμάτων προς την ξηράν
+υπό των πελαγίων ανέμων, περιθαλασσούνται αι παράλιοι οικίαι, και
+οι ενοικούντες κοινωνούν μετά των λοιπών διά μονοξύλων. Συμβαίνει
+δ' ενίοτε το εναντίον, και η θάλασσα φεύγει ως ωκεάνειος άμπωτις
+απέμπροσθεν της πόλεως επί τη βιαία και διαρκεί πνοή του
+χειμερινού βορέου. Προ της επαναστάσεως ήσαν εν τη πόλει πέντε
+εκκλησίαι και έν ζαμίον· ήκμαζε και σχολείον διαδίδον την γνώσιν
+της ελληνικής γλώσσης υπό τον μαθητεύσαντα εν τω Αγίω Όρει παρά τω
+Ευγενίω και τω Νεοφύτω και μετά ταύτα συσχολαρχήσαντα Παναγιώτην
+Παλαμάν, υφ' όν, αποκτήσαντα μεγάλην υπόληψιν γραμματικού και
+ελκύσαντα μέγαν αριθμόν ακροατών εκ διαφόρων μερών της Ελλάδος,
+έπειτα δε μέχρι της επαναστάσεως υπό τους υιούς αυτού Γρηγόριον
+και Ιωάννην συγκροτούμενοι ελληνοδιδάσκαλοι εστέλλοντο πολλαχού·
+διά τούτο η γνώσις της ελληνικής γλώσσης ήτο παρά τοις
+προϊσταμένοις κοινή.
+
+Η δε έμπροσθεν του Μεσολογγίου λιμνοθάλασσα έχει 65 μιλίων
+περιφέρειαν· είναι πολυίχθυος· περιέχει δύο αλικάς, την μεν κατά
+το Ανατολικόν, την Άσπρην, την δε κατά το Μποχώρι, την Μαύρην· τα
+προς την θάλασσαν δε νερά της είναι τόσον ρηχά και ο πυθμήν της
+τόσον βορβορώδης και φυκώδης, ώστε καταντά άπλευστος διά παντός
+είδους τροπιδοφόρων πλοιαρίων, και μόνον πλώιμος δι' ελαφρών
+μονοξύλων· σχίζεται δε διά στενού αύλακος αρχομένου από της πόλεως
+και τελευτώντος όπου τα νερά είναι βαθέα. Δι' αυτού δε και μόνου
+εισέρχονται και εξέρχονται τα μικρά τροπιδοφόρα πλοία· τα δε
+ευμεγέθη ορμίζονται έξ μίλια μακράν της πόλεως. Πολλαχού της
+λίμνης αναδύονται νησίδια χρήσιμα εις τους αλιεύοντας,
+ημερονυκτίζοντας εν καιρώ της αλιάς εντός χορτοσκεπών και
+καλαμοστρώτων καλυβών, κοινώς πελάδων (γ), εστημένων επί δοκών
+εμπηγνυομένων εις τον βορβορώδη και απαγή πυθμένα της θαλάσσης και
+μίαν ή δύο πήχεις υπερυψουμένων, ώστε αι πελάδες αύται φαίνονται
+κρεμάμεναι επί των κυμάτων.
+
+Τερπνόν θέαμα παριστάνει η λίμνη συνήθως εν μέσω των ασελήνων
+νυκτών. Πάμπολλα μονόξυλα φέροντα επί της άκρας της πρώρας προμήκη
+και σιδηράν εσχάραν ένδαδον και φωτοβολούσαν, κοινώς λεγομένην
+π ρ υ ά ν, περιπλανώνται εν τη λίμνη εις αλίευσιν· η δε πλουσία και
+αεικίνητος φεγγοβολή των πρυών αυτοκίνητος υπολαμβάνεται μακρόθεν
+διά την εν μέσω του σκότους αφάνειαν των μονοξύλων.
+
+Επί της άκρας δε του ανατολικού χείλους του αύλακος κείται το
+Βασιλάδι, νησίδιον 150 βημάτων περιφέρειαν έχον και σχεδόν
+ισοθάλασσον, αλλά πολλά σημαντικόν διά την επί του στομίου της
+δυσεισπλεύστου λίμνης θέσιν του, και απέχει της πόλεως μίαν ήμισυ
+ώραν. Την προς τα πέλαγος δε πλευράν του ετείχισεν ο Αλήπασας επί
+του κατά τα 1806 τουρκορρωσικού πολέμου· οι δε Έλληνες επέθεσαν,
+κατά την επανάστασιν, τρία κανόνια, δι' ων εματαίωσαν άλλοτε, ως
+προείπαμεν, τα σχέδιά του μεγάλου εχθρικού στόλου.
+
+Όπως δε η προς την θάλασσαν ούτω και η προς την ξηράν θέσις της
+πόλεως είναι φύσει οχυρά, διότι η από της υπωρείας του Ζυγού
+χωρίζουσα αυτήν γη είναι, ως προείρηται, όλη επίπεδος, ουδαμώς
+επιτηδεία εις πολεμικάς προσβολάς και πανταχόθεν υπό το πυρ της
+πόλεως· απέκοπτε δε ταύτην της ξηράς ημελημένη και ατελής τάφρος
+αμφοτέρωθεν εις την λίμνην απολήγουσα και έχουσα τεσσάρων ποδών
+βάθος, επτά πλάτος και ενός μιλίου μήκος· επί δε της προς την
+πόλιν όχθης της τάφρου υψούτο τείχος απύργωτον, ακατασκεύαστον,
+επί σαθρών θεμελίων, τεσσάρων ποδών ύψος και δύο πλάτος έχον, εν
+μέρει πέτρινον και εν μέρει πλίνθινον, εφ' ου έκειντο δεκατέσσαρα
+παλαιά κανόνια σιδηρά.
+
+Τοιαύτη ήτον η πόλις, όπου κατέφυγαν ο Μαυροκορδάτος, ο Μάρκος και
+ο Κίτσος, καταδιωκόμενοι υπό των εχθρών.
+
+Μηδέν γενναίον μηδ' ευτυχές προσδοκώντες οι πλείστοι των περί τον
+Μαυροκορδάτον μετά τα προ μικρού εν τη Αιτωλοακαρνανία συμβάντα,
+τον εσυμβούλευσαν κατά την εν Μεσολογγίω πρώτην των συνδιάσκεψιν
+να μη κινδυνεύση ανωφελώς, αλλά να εγκαταλείψη τα μέρη εκείνα. «Αν
+τα εγκαταλείψωμεν ημείς», απεκρίθη ο Μαυροκορδάτος, «διέρχονται οι
+εχθροί ακωλύτως, κυριεύεται η εισέτι δεινοπαθούσα Πελοπόννησος,
+και το παν απόλλυται· εγώ θ' αποθάνω εδώ» . «Κ' εγώ», ανεφώνησεν ο
+Μάρκος. Οι λόγοι ούτοι εχρησίμευσαν ως θεμέλιος λίθος της εν
+Μεσολογγίω εγκαρτερήσεως. Αλλ' όσον σταθερά και αν ήτον η απόφασις
+του Μαυροκορδάτου και του Μάρκου, αδύνατον να ενεργηθή τι ευτυχώς
+χωρίς της ειλικρινούς και θερμής συμπράξεως των εντοπίων, διότι
+τον μεν Μαυροκορδάτον μόνον 25 φρουροί ηκολούθησαν υπό τον
+Κατσαρόν, τον δε Μάρκον και Κίτσον 35 οπλοφόροι· διά τούτο ο
+Μαυροκορδάτος και οι ρηθέντες οπλαρχηγοί εκάλεσαν εις συμβούλιον
+τον εν τη πόλει αρχιεπίσκοπον Πορφύριον και τους προεστώτας αυτής
+Ιωάννην Τρικούπην, Αναστάσιον Παλαμάν, Πάνον Παπαλουκάν και
+Αθανάσην Ραζοκότσικαν, και τους ηύραν ομογνώμονας· ερωτηθείς και ο
+λαός συνεπευφήμησε και αυτός όλος, προθυμηθείς να συνεγκαρτερήση
+μέχρι τέλους. Αφ' ού δε απεστάλησαν εις την Επτάννησον οι πλείστοι
+των γερόντων, των γυναικών, των παιδίων και των ασθενούντων διά
+τινων κρυπτών διάπλων, ηριθμήθησαν οι δυνάμενοι εκ των
+εναπομεινάντων να φέρωσιν όπλα και ευρέθησαν όλοι 360, εν οις και
+οι ανωτέρω φρουροί και οπλοφόροι· ευρέθησαν και τροφαί και
+πολεμεφόδια ενός μηνός.
+
+Οι δε πολιορκούντες εχθροί, έχοντες και ένδεκα κανόνια και
+τέσσαρας βομβοβόλους, ήρχισαν ευθύς να πυροβολώσι σφοδρώς την
+πόλιν· αλλ' αφ' ού ανωφελώς και ακαταπαύστως επολέμησαν δύο
+ημερονύκτια, συνήλθαν οι πασάδες εις συμβούλιον. Ο Κιουταχής και ο
+Ισούφης, ο πολιορκών διά θαλάσσης, ήσαν γνώμης να εφορμήσωσι διά
+μιας επί το σαθρόν τείχος και να κυριεύσωσι την πόλιν εξ εφόδου·
+αλλ' ο Βρυώνης αντέτεινε λέγων, ότι τα επιχείρημα ήτο κινδυνώδες,
+και ότι εν τη γενική ερημώσει της Αιτωλοακαρνανίας αναγκαίον ήτο
+να διατηρηθή η πόλις εκείνη διά τας ανάγκας του στρατοπέδου εν
+καιρώ χειμώνος· αντέτεινε δ' έτι μάλλον στοχαζόμενος, ότι εδύνατο
+να ελκύση τους εν τη πόλει, ως μηδεμίαν τρέφοντας ελπίδα σωτηρίας
+και ως υπ' όψιν έχοντας τα προσκυνήσαντα μέρη της Αιτωλοακαρνανίας
+και μη παθόντα, ως αυτός επίστευε, και τους προσκυνήσαντας
+οπλαρχηγούς τους εν ασφαλεία και τιμή ζώντας. Κατά την γνώμην δε
+ταύτην, ο Βρυώνης επεχείρησεν αμέσως να βάλη εις πράξιν το περί
+συμβιβασμού προσφιλές του σχέδιον, και διέταξε τον παρακολουθούντα
+Βαρνακιώτην να γράψη τοις γνωστοίς αυτώ προκρίτοις του Μεσολογγίου
+περί υποταγής. Ο Βαρνακιώτης έγραψεν, αλλ' απάντησιν δεν έλαβεν.
+Εν τοσούτω εξηκολούθει ο πόλεμος. Οι δε εντός του Μεσολογγίου
+τειχομαχούντες εμεθοδεύοντο διάφορα τεχνάσματα εις απάτην του
+εχθρού ως προς τον ολίγον αριθμόν των, και άλλοτε μεν ετουφέκιζαν
+και επιστόλιζαν διά μιας όλοι, άλλοτε δε εφαίνοντο επί του ενός
+μέρους του τείχους και έτρεχαν οι αυτοί και εφαίνοντο επί του
+άλλου εμπήγοντες επιτηδείως τουφεκολόγχας (δ), ίνα υποθέτωσιν οι
+θεωρούντες αυτάς έξωθεν ότι ήσαν εν τη πόλει και οπλίται φράγκοι·
+έκρουαν δε επί τω αυτώ σκοπώ και ευρωπαϊκά τύμπανα. Ο Βρυώνης
+βλέπων ότι δεν ευδοκίμησεν η προς τους προκρίτους διαπραγμάτευσίς
+του διά του Βαρνακιώτη, διέταξε τον Άγον Βασιάρην να έλθη εις
+λόγους μετά του Μάρκου ως γνώριμός του. Ο Μάρκος λαβών την άδειαν
+εξήλθεν εντός βολής πιστόλας εις συνέντευξιν.
+
+Ο Άγος τον εσυμβούλευσεν ως φίλος, και παρήγγειλε δι' αυτού και
+τοις προκρίτοις να μη κινδυνεύσωσιν επί ματαίω αλλά να
+προσκυνήσωσιν· εγγυάτο δε εξ ονόματος των πασάδων όχι μόνον
+γενικήν και τελείαν αμνηστείαν, αλλά και άδειαν ν' αναχωρήσωσιν
+ανεπηρέαστοι ο πρόεδρος, ο Μάρκος και όσοι άλλοι υπώπτευαν την
+οργήν των πασάδων. Ταύτα ακούσαντες οι έγκλειστοι και
+αναλογιζόμενοι ότι πάσα αναβολή τους ωφέλει περιμένοντας έξωθεν
+βοήθειαν διά ξηράς και θαλάσσης έκριναν εύλογον, βλέποντες τους
+εχθρούς κατατρίβοντας την κρίσιμον ώραν των έργων εις αχρήστους
+λόγους, να μη απορρίψωσιν αποτόμως τας περί συμβιβασμού προτάσεις,
+αλλά να προβάλωσιν άλλας δυσπαραδέκτους. Εν ώ δε εξηκολούθει η
+φιλική αύτη διαπραγμάτευσις, ειδοποίησεν ο Ισούφης τον λαόν του
+Μεσολογγίου, ότι αν ήθελε να μη αποτεφρωθή η πόλις όλη και γίνη
+τάφος όλων των εν αυτή αθώων, να τω παραδώση τον πρόεδρον, τους
+άρχοντας, τους οπλαρχηγούς και ανά δύο Χριστιανούς δι' έκαστον
+Τούρκον των εν τω επί των εκβολών του Φίδαρη πεσόντι τουρκικώ
+πλοίω συλληφθέντων και θανατωθέντων (ε)· απήτει δε παρά του λαού
+και αποζημίωσιν των διαρπαγέντων επί του πλοίου, και απόδοσιν όλων
+των εξ αρχής της επαναστάσεως οφειλομένων τη Πύλη φόρων. Ο
+Ισούφης, πεποιθώς επί την άφευκτον πτώσιν του Μεσολογγίου και
+αστόχαστος εν οις ενήργει, έδωκε και εγγράφους επί τη αιτήσει των
+Μεσολογγιτών τας προτάσεις και απαιτήσεις του. Ο Μάρκος έσπευσε να
+τας κοινοποίηση τω Βρυώνη εξ ονόματος των Μεσολογγιτών, ως
+απορούντων και αμφιβαλλόντων περί της ειλικρινείας των
+συγκαταβατικών λόγων του, διότι τους απεδείκνυαν υπόπτους αι
+απαιτήσεις του Ισούφη. Άλλος εξ άλλου έγεινεν ο Βρυώνης επί τη
+κοινοποιήσει ταύτη και απεκρίθη να μη δοθή, ακρόασις, αλλά να
+εξακολουθήση εν πλήρει πεποιθήσει η διά του Άγου και του Μάρκου
+διαπραγμάτευσις. Μετά τινων δε ημερών διαπραγμάτευσιν εσυμβιβάσθη
+δ ι ά - λ ό γ ο υ ν' αναχωρήσωσιν εις Πελοπόννησον ανεπηρέαστοι ο
+πρόεδρος και οι περί αυτόν, ο Μάρκος, ο Κίτσος, οι προεστώτες και
+τριακόσιαι οικογένειαι αι ευπορώτεραι, ό εστι πολυαριθμότεραι παρ'
+όσας περιείχεν η πόλις τότε· και τούτο αποδεικνύει ότι οι Τούρκοι
+ηγνόουν την εσωτερικήν αδυναμίαν της πόλεως· εσυμβιβάσθη δε και
+οκταήμερος ανακωχή εις εύρεσιν των επί μετακομίσει πλοίων. Εν
+τοσούτω η ανακωχή αύτη και η προθεσμία εχρησίμευαν εις ενδυνάμωσιν
+του οχυρώματος εν γνώσει και αδεία του Βρυώνη πιστεύοντος τους
+παραγγέλλοντας έσωθεν, ότι αναγκαίον ήτο ν' αποκοιμίζωσι
+τοιουτοτρόπως τον λαόν, όστις δεν έπρεπε να μάθη πριν έλθη η ώρα
+όσα εσυμβιβάσθησαν.
+
+[Νοέμβριος] Η τρίτη ημέρα της ανακωχής, ήτοι η 8 νοεμβρίου,
+έγεινεν ημέρα χαράς, διότι εφάνησαν έξωθεν της πόλεως επτά υδραϊκά
+πλοία αποδιώξαντα διά μόνου του εμφανισμού των τα υπό τον Ισούφην
+τουρκικά, εξ ών έν, ανίκανον να μεταβή εις Πάτρας διά την
+επικρατούσαν αντίπνοιαν, κατέφυγεν ημίπνικτον εις Ιθάκην. Η
+έλευσις των πλοίων διέλυσε μεν την διά θαλάσσης πολιορκίαν, αλλά
+δεν ησφάλισε τους εγκλείστους και από της εφορμήσεως των επί της
+ξηράς πολυαρίθμων εχθρών· διά τούτο ο Βρυώνης, πεποιθώς πάντοτε
+επί την υπερέχουσαν δύναμίν του, εσυμβούλευσε τους πολιορκουμένους
+να διαβιβασθώσιν εις Πελοπόννησον κατά την συμφωνίαν επί των
+ελθόντων ελληνικών πλοίων· αλλ', αντί να διαβιβασθώσιν οι εν
+Μεσολογγίω εις Πελοπόννησον, διεβιβάσθησαν την 11 από Πελοποννήσου
+εις Μεσολόγγι επί τέσσαρων εκ των προρρηθέντων πλοίων 700
+Πελοποννήσιοι υπό τον Πετρόμπεην, τον Ζαήμην και τον Κανέλλον
+Δηληγιάννην· συνεπανέπλευσε και ο περί της επικουρίας ταύτης
+προαποσταλείς παρά του Μαυροκορδάτου Γρίβας. Ο Άγος, ανήσυχος δι'
+όσα έβλεπε και ήκουεν, ήλθεν εις λόγους βαρείς μετά του Μάρκου·
+ούτος δε, υποπτεύων μη πάθη ως απατήσας τους Τούρκους, υπεκρίθη
+ότι οι έγκλειστοι έτοιμοι ήσαν να στείλωσιν ικέτας εις προσκύνησιν
+των πασάδων. Υπερεχάρησαν οι πασάδες επί τη φαιδρά ταύτη αγγελία,
+και ητοιμάσθησαν τα πάντα εις δεξίωσιν των ικετών. Ο δε γλυκύς και
+συγκαταβατικός Βρυώνης, θέλων να τιμήση τον άγριον Κιουταχήν,
+υπήγεν εις την σκηνήν του και καυχώμενος ότι το περί συμβιβασμού
+σχέδιόν του, το παρ' εκείνου αποδοκιμαζόμενον, ευδοκίμησε, διέταξε
+να οδηγήσωσιν εκεί τους ερχομένους εις προσκύνησιν. Επ' αυτώ τούτω
+ητοιμάσθησαν τα συνήθη καββάδια εις τιμήν των ερχομένων, οι
+κήρυκες περιφερόμενοι διεσάλπιζαν την παράδοσιν της πόλεως, οι
+καταλυματίαι διέθεταν τα καταλύματα, οι ιπποκόμοι εφαλάροναν τους
+ίππους των πασσάδων διά την εν τιμή και παρατάξει είσοδόν των εις
+την πίπτουσαν πόλιν, και ο Βαρνακιώτης διετάχθη να προϋπαντήση
+τους προσερχομένους. Εν τοσούτω η ώρα παρήρχετο, και ουδείς
+προσήρχετο. Αδημονούντες οι πασάδες διά την τόσην βραδύτητα, είδαν
+άνθρωπον προσερχόμενον εκ της πόλεως, παρ' ου έλαβαν γράμμα λέγον
+«α ν - θ έ λ ε τ ε - τ ο ν - τ ό π ο ν – μ α ς - ε λ ά τ ε - ν α -
+τ ο ν - π ά ρ ε τ ε».
+
+Τοιούτον τέλος έλαβεν η πλαστή διαπραγμάτευσις, και ο πόλεμος μετά
+την ανακάλυψιν της απάτης και του εμπαιγμού επανελήφθη
+σφοδρότερος.
+
+Κατ' εκείνας τας ημέρας απέθανεν εν Μεσολογγίω ο αγαπώμενος και
+τιμώμενος παρά πάντων διά την αγαθήν καρδίαν και τας πολεμικάς του
+γνώσεις Νορμάννος και ετάφη πλησίον του Κυριακούλη.
+
+Μόλις δ' ελύθη η κατά θάλασσαν πολιορκία, και οι φιλογενείς
+Ζακύνθιοι και Κεφαλλήνες έσπευσαν να στείλωσι τροφάς και
+πολεμεφόδια εις την πόλιν, αν και η κυβέρνησίς των παρενέβαλε
+παντός είδους προσκόμματα· ηγκυροβόλησε δε μετ' ολίγον έμπροσθεν
+του Μεσολογγίου και πλοίον φέρον εκ Λιβούρνου πολεμεφόδια· ήλθαν
+και άλλα τέσσαρα πολεμικά πλοία σπετσιωτικά· εισήλθαν εις την
+πόλιν διά θαλάσσης και διάφοροι Δυτικοελλαδίται, εν οις και οι
+οπλαρχηγοί Μακρής και Τσόγκας· ήλθαν και άλλοι χίλιοι
+Πελοποννήσιοι εκ Γαστούνης και Πύργου· ήλθε και ο Λόντος μετά των
+περί αυτόν (ζ). Η μεταβολή αύτη των πραγμάτων έφερε μεταβολήν και
+των πνευμάτων των εναπομεινάντων κατοίκων της Αιτωλοακαρνανίας,
+οίτινες προσκυνήσαντες προ ολίγου διά της συνεργείας των
+οπλαρχηγών των κατεπιέζοντο και εγυμνούντο υπό των Αλβανών εις
+τόσην αναίδειαν εξοκειλάντων, ώστε ν' απογυμνώσωσι και αυτούς τους
+Βραχωρίτας Τούρκους, τους μετά την άλωσιν της πόλεως εκείνης εν
+Δραγαμέστω παρά του Βαρνακιώτου φυλαττομένους.
+
+Επί της εισβολής των εχθρών εντεύθεν του Μακρυνόρους πάμπολλοι
+κάτοικοι της Αιτωλοακαρνανίας κατέφυγαν, ως είρηται, εις Κάλαμον
+προς αποφυγήν της σφαγής, της γυμνώσεως και της αιχμαλωσίας, ως μη
+δυνάμενοι να αντισταθώσι, και ως μη θέλοντες να προσκυνήσωσιν.
+Αλλ' ο μέγας αρμοστής εφάνη τόσον ασυμπαθής, ώστε έστειλε
+στρατιώτας και τους απώθησεν. Εζήτησαν οι δυστυχείς άσυλον καν διά
+τας γυναίκας και τα ανήλικα τέκνα των, αλλά και κατά τούτο δεν
+εισηκούσθησαν. Η σκληρά αύτη πράξις απέβλεπεν αναμφιβόλως εις το
+να βιάση τους αποδιωχθέντας να προσκυνήσωσιν· αλλ' έφερε το
+εναντίον αποτέλεσμα, διότι τους ώπλισεν εξ ανάγκης προς
+υπεράσπισιν γυναικών και τέκνων και προς βλάβην του εχθρού· εκ των
+αποδιωχθέντων δε τούτων και εξ άλλων τινών Ελλήνων άλλοθεν
+συρρευσάντων συνεκροτήθησαν εκείναις ταις ημέραις δύο σώματα, το
+μεν κατά το Ξηρόμερον υπό τους αδελφούς Χασαπαίους, το δε κατά τον
+Βάλτον υπό τον Μαλεσάδαν, και περιφερόμενα ηνώχλουν συνεχώς τους
+εχθρούς, κόπτοντα και την μετά της Άρτης και Πρεβέζης κοινωνίαν·
+εγνώσθησαν και καθ' όλον το εχθρικόν στρατόπεδον η αποτυχία της
+εκστρατείας του Δράμαλη, τα κατά τον αργολικόν κόλπον συμβάντα του
+στόλου, ο εν Τενέδω εμπρησμός του δικρότου και η πτώσις του
+Ναυπλίου· ο χειμών επροχώρει και εστενοχώρει τους εχθρούς· αι
+τροφαί εσπάνιζαν εν τω στρατοπέδω· βροχαί συνεχείς και ραγδαίαι
+έπιπταν· πυρετοί κακοήθεις ανεφύοντο· μισθοί δεν εδίδοντο και
+συχνάκις εξώρμων επί τους πολιορκούντας οι πολιουρκούμενοι. Δι'
+όλα ταύτα ηγέρθη εν τω τουρκικώ στρατοπέδω μέγας γογγυσμός κατά
+των πασάδων, και εψιθυρίζετο και η διάλυσίς του. Οι δε πασάδες,
+κακόν μάλλον ή καλόν προσδοκώντες από πάσης περαιτέρω αναβολής
+απεφάσισαν έφοδον. Αλλ' ο ενθουσιασμός του στρατού είχε σβεσθή·
+μόνον το χρυσίον, το μη παρ' άλλοις ίσως τόσην ισχύν έχον όσην
+παρά τοις Αλβανοίς, εδύνατο να τον ανάψη. Διά τούτο οι πασάδες
+επρόσφεραν ανά χίλια γρόσια εκάστω των προαιρουμένων ν' αναβώσι τα
+τείχη. Οκτακόσιοι προηρέθησαν, εν οις και όλοι οι σημαιοφόροι, και
+ημέρα εφόδου ωρίσθη η των Χριστουγέννων περί τον όρθρον, επ'
+ελπίδι ότι οι εν αγνοία του σχεδίου τούτου Έλληνες θα συνήρχοντο
+την ημέραν εκείνην εις τας εκκλησίας και θα κατέλιπαν το οχύρωμα
+αφρούρητον. Και ταύτα μεν οι Τούρκοι μυστικώς εμελέτησαν, οι δε
+Έλληνες τα ανεκάλυψαν ούτως.
+
+Την εσπέραν της παραμονής των Χριστουγέννων παρέπλεε την Άσπρην
+Αλικήν μονόξυλον φέρον από Ανατολικού εις Μεσολόγγι τον γραμματέα
+του Μακρή. Ο γραμματεύς, ιδών επί της ξηράς άνθρωπον σείοντα
+μανδύλιον, επλησίασε. «Εγώ», είπεν ο άνθρωπος, «είμαι Χριστιανός
+και πρόθυμος να πάθω διά την αγάπην του Κυρίου μου· μη απορήσης
+και μη δυσπιστήσεις εις όσα θ' ακούσης, αν με βλέπης συνοδεύοντα
+τους εχθρούς του Κυρίου μου· η γυνή μου και τα τέκνα μου είναι υπό
+την εξουσίαν των, και τούτο αρκεί να με δικαιολογήση ενώπιόν σου.
+Ο Θεός των Χριστιανών ηθέλησε να μάθω όσα οι εχθροί μελετούν κατά
+του λαού του, και περιφέρομαι από πρωίας ως κυνηγός εις σωτηρίαν
+των ομοπίστων μου· τρέξε εις την πόλιν και ειπέ ότι οι εχθροί
+σκοπόν έχουν να εφορμήσωσιν αύριον τα χαράγματα διά της προς
+ανατολάς πλευράς του οχυρώματος» . Ταύτα είπεν ο άγνωστος
+άνθρωπος, ύψωσε τας χείρας του εις τον ουρανόν, εδάκρυσε, και
+έγεινεν άφαντος (η).
+
+Ο γραμματεύς έφθασε περί την α' ώραν της νυκτός εις την πόλιν και
+ανήγγειλεν όσα είδε και ήκουσε. Το πρωί εκείνης της ημέρας ο
+Μαυρομιχάλης, ο Τσόγκας και ο Γρίβας είχαν εμβή μετά 500
+στρατιωτών εις πλοία, ίνα μεταβιβασθώσιν εις τα παράλια της
+Ακαρνανίας και ενοχλήσωσιν εκείθεν τον εχθρόν· εσκόπευαν δε να
+αποπλεύσωσι την νύκτα· αλλ' ο πρόεδρος, άμα μαθών τα ανωτέρω, τοις
+παρήγγειλε να εξέλθωσι και εξήλθαν ως 100 υπό τον Γρίβαν, τον
+Τσαλαφατίνον και τον Κουμουντουράκην· διέταξε δε συγχρόνως διά του
+αρχιεπισκόπου να μη ανοίξωσιν αι εκκλησίαι το πρωί, και όλοι οι
+άνδρες να ευρεθώσιν επί του οχυρώματος έτοιμοι εις πόλεμον. Τούτου
+γενομένου, ετοποθετήθησαν οι υπερασπισταί του ως εφεξής. Ο Μάρκος
+και ο Λόντος μετά των υπό την οδηγίαν των 400 κατέλαβαν το
+κέντρον, ήγουν το έμπροσθεν των δύο εκκλησιών της Παναγίας και του
+αγίου Νικολάου μέρος, όπου ήτο του οχυρώματος η πύλη· 600 δε, οι
+πλείστοι Καλαβρυτινοί, οι λοιποί δε Μεσολογγίται και Ανατολικιώται
+υπό τον Ζαήμην και άλλους, ετοποθετήθησαν επί της δυτικής πλευράς
+του οχυρώματος· 1200 δε Καρυτινοί, Γαστουναίοι, Πύργιοι,
+Μεσολογγίται και Ζυγιώται διεσπάρησαν επί της ανατολικής πλευράς
+υπό τον Δηληγιάννην, τον Μακρήν, τον Γιαννάκην Ραζοκότσικαν, τον
+Γρίβαν καί τινας άλλους· επί δε των κανονοστασίων ήσαν πάντοτε
+Μεσολογγίται ναύται, ως εμπειρότεροι των άλλων πυροβολισταί. Ήσαν
+δε τότε όλοι οι εντός του Μεσολογγίου πολεμισταί 2250 επί γραμμής
+αρχομένης από της μιας άκρας της τάφρου και τελευτώσης εις την
+άλλην. Εφύλατταν πάντοτε και τας δύο άκρας της τάφρου δύο
+κανονοφόροι.
+
+Οι Τούρκοι διηρέθησαν και ούτοι και διεσπάρησαν καθ' όλον το μήκος
+του οχυρώματος· οι δε 800 τειχοβάται επλησίασαν την νύκτα προς την
+κατ' ανατολάς πλευράν του οχυρώματος, όπου το τείχισμα ήτον
+αδυνατώτερον, και παρεφέδρευαν εν ταις παραφυομέναις βουρλιαίς,
+όλοι εύζωνοι, βαστώντες γυμνόν ξίφος και αναμένοντες αφανείς και
+σιωπηλοί την ωρισμένην ώραν, μηδόλως υποπτευόντων των υπερασπιστών
+του οχυρώματος ότι οι εχθροί υποδιενυκτέρευαν. Μίαν ώραν πριν φέξη
+ήρχισεν έξωθεν σφοδρός τουφεκισμός από άκρου εις άκρον του
+οχυρώματος· εκινήθη συγχρόνως δεξιά και αριστερά το ιππικόν·
+κραυγαί και αλαλαγμοί ηκούοντο πανταχόθεν, και μετ' ολίγον
+ανεφάνησαν αίφνης οι κρυπτόμενοι 800, και πολλοί αυτών ανέβησαν
+δι' ων έφεραν κλιμάκων εις το τείχος, όπου έστησαν δύο ή τρεις
+σημαίας· δύο δε σημαιοφόροι ετινάχθησαν και εντός του οχυρώματος
+και σκοτώσαντες δύο τρεις συνελήφθησαν. Η εφόρμησις των 800 ήτο
+και τολμηρά και επιδέξιος, αλλ' ανωφελής και θανατηφόρος.
+Αλλεπάλληλοι εκρημνίζοντο εις την τάφρον οι αλλεπαλλήλως το τείχος
+αναβαίνοντες. Τρεις ώρας επέμεναν μαχόμενοι, αλλά μηδέν
+κατορθώσαντες απεχώρησαν, και οι Έλληνες εξελθόντες ηύραν παρά το
+τείχος 12 σημαίας κατά γης ερριμμένας και εσκύλευσαν τους νεκρούς.
+500 εχθροί εσκοτώθησαν και επληγώθησαν επί της εφόδου· εσκοτώθησαν
+δε μόνον 4 Έλληνες, οι 2 Μεσολογγίται και οι 2 Γαστουναίοι, δύο δε
+επληγώθησαν.
+
+Η ήττα μεταβάλλει πολλάκις τους φίλους εις εχθρούς, και η νίκη
+τους εχθρούς εις φίλους.
+
+[Δεκέμβριος] Οι οπλαρχηγοί του Βάλτου Ράγκος και Ίσκος και ο
+Βαλτινός, οι συνακολουθήσαντες τους Τούρκους, τους εγκατέλειψαν
+μετά τα κατά την 25 δεκεμβρίου συμβάντα· έπαθαν οι εχθροί και άλλο
+δεινόν· τα υπό τον Μαυρομιχάλην και Τσόγκαν σώματα, πεσόντα επί
+τους εν τη Κατοχή εχθρούς, τους ηφάνισαν· τα μεταβιβάσαντα δε
+αυτούς εκεί πλοία συνέλαβαν έν φορτηγόν φέρον εις τους εχθρούς εκ
+Πρεβέζης τροφάς· διεδόθη και λόγος εν τω τουρκικώ στρατοπέδω, και
+λόγος αληθής, ότι οι επανελθόντες εις τον εθνικόν αγώνα Βαλτινοί
+έκλεισαν το Μακρυνόρος, και ότι ο Οδυσσεύς ήρχετο και αυτός εκ της
+Ανατολικής Ελλάδος προς το Μεσολόγγι μετά πολλών στρατευμάτων, αφ'
+ού ανεχώρησαν εκείθεν οι υπό τον Μεχμέτην Τούρκοι. Δι' όλα ταύτα
+έφυγαν οι Τούρκοι διά νυκτός την 31 απέμπροσθεν του Μεσολογγίου εν
+τόση βία, αταξία και φόβω, ώστε την επαύριον εξελθόντες οι εν τη
+πόλει ηύραν όπου ήσαν εσκηνωμένοι οι Τούρκοι 10 κανόνια, 4
+βομβοβόλους, την πολεμικήν αποσκευήν των και αυτά τα έπιπλα των
+πασάδων. Συνέλαβαν δε καί τινας ασθενείς Τούρκους, παρ' ων έμαθαν
+ότι οι πασάδες ώδευαν προς το Βραχώρι, ο μεν Βρυώνης διά της
+Κλεισούρας, ο δε Κιουταχής διά του Κερασόβου, ίνα περάσωσι τον
+ποταμόν όσον τάχιον και διασωθώσιν εις Πρέβεζαν. Διαιρεθέντες τότε
+οι εν Μεσολογγίω Έλληνες οι μεν κατεδίωξαν τον εχθρόν μέχρι του
+Κερασόβου, οι δε μέχρι της Κλεισούρας· άλλοι δε εστράτευσαν εις
+Μποχώρι και Γαλατάν, όπου ήσαν τα νοσοκομεία και αι αποθήκαι των
+εχθρών. Ο Μάρκος επρόβαλε ν' αποκλείσωσι τους εχθρούς εντός του
+Βραχωρίου όπου, εστερημένοι τροφών και μη έχοντες άλλα πολεμεφόδια
+πάρεξ όσα περιείχεν εκάστου η φυσεκοθήκη, ή θα εχάνοντο ή θα
+παρεδίδοντο. Η πρότασις ενεκρίθη, αλλά δεν επραγματοποιήθη διά τας
+επικρατούσας εισέτι μεταξύ τινων των οπλαρχηγών διαιρέσεις και
+ζηλοτυπίας. Οι Τούρκοι,
+
+[λείπουν οι σελίδες 274 - 275]
+
+ . . .πώς πολεμά με την Τουρκιά, με τέσσαρους πασάδαις·
+ . . .πέφτουν η μπόμπαις σα βροχή, η μπάλαις σα χαλάζι,
+ . . .κι' αυτό το λιανοτούφεκο σαν άμμος της θαλάσσης·
+ . . .κλαίουν μαννούλαις για παιδιά, γυναίκες για τους άνδραις,
+ . . .κλαίει κι' η μαύρη μας η γη πώχασε τη σπορά της.
+ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
+ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .»
+
+
+
+ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
+
+
+
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ.
+
+(α.)
+
+Μετά την άλωσιν της Λεβαδείας ανέφερεν εις την Πύλην ο Κιοσέ -
+Μεχμέτπασας εν ασιανή μεγαλορρημοσύνη, ότι εφονεύθησαν τρισχίλιοι
+Έλληνες, οι μεν διά σιδήρου, οι δε διά πυρός.
+
+(β)
+
+Ο πρόξενος ούτος ηγαπάτο και ετιμάτο δικαίως υπό των Ελλήνων,
+ευμενής φανείς προς τον αγώνα των απ' αρχής μέχρι τέλους.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΒ.
+
+(α)
+
+Άρθρον ζ' της συνθήκης του Καϊναρτσίου·
+
+«Η υψηλή Πύλη υπόσχεται να προστατεύη πάντοτε την χριστιανιχήν
+θρησκείαν και τας εκκλησίας της».
+
+Εν δε τω άρθρω ιζ', εν ώ γίνεται λόγος περί της αποδόσεως όλων των
+νήσων του Αιγαίου, ας εκυρίευσεν επί του πολέμου η Ρωσσία, η Πύλη
+υπόσχεται προς τοις άλλοις μήτε η χριστιανική θρησκεία, μήτε αι
+εκκλησίαι να πάθωσιν εις το εξής, μήτε η ανοικοδομή των εκκλησιών
+ή η επισκευή να εμποδίζεται· να μη καταδιώκεται δε μήτε να
+χλευάζεται κατ' ουδένα τρόπον το ιερατείον. Ο Hammer την συνθήκην
+του Καϊναρτσίου ως αρχήν της διαλύσεως της οθωμανικής
+αυτοκρατορίας, τουλάχιστον της εν Ευρώπη. (όρα Βιβλ. ογ'.)
+
+(β.)
+
+«Η Πύλη» (λέγει ο ι' παράγραφος του α' άρθρου της συνθήκης)
+«συναινεί ν' αναφέρωνται εις αυτήν υπέρ των δύο ηγεμονειών οι παρ'
+αυτή πρέσβεις της αυτοκρατορικής αυλής της Ρωσσίας κατά τας
+περιστάσεις των μερών εκείνων, και υπόσχεται να τους ακούη μετά
+της εις φιλικάς και τιμωμένας Δυνάμεις προσηκούσης ευγενείας».
+
+(γ.)
+
+Ανέγνωσα αναφοράν πολλών χωρικών της Βλαχίας προς τον εκεί
+πρόξενον της Ρωσσίας εκτραγωδούντων τα δεινά των και επικαλουμένων
+την αντίληψιν του αυτοκράτορος Αλεξάνδρου ως προστάτου των
+ηγεμονειών.
+
+(δ.)
+
+Ο Δανέζης εφυλακίσθη κατ' αρχάς, μετά ταύτα εχωρίσθη εις Μαγνησίαν
+και απελύθη επί τη ικεσία του πατριάρχου και τη συνδρομή του
+πρέσβεως της Αγγλίας.
+
+(ε.)
+
+Άρθρον λβ'.
+
+« Η υψηλή Πύλη υπόσχεται μήτε αύτη ν' απαιτή, μήτε να επιτρέπη
+άλλος τις ν' απαιτή οιαδήποτε τέλη επί των φορτίων των εμπορικών
+ρωσσικών πλοίων, των είτε από ρωσσικών λιμένων εις την Άσπρην ή
+την Μεσόγειον θάλασσαν, είτε από της Άσπρης ή της Μεσογείου εις
+την Μαύρην πλεόντων, μήτε να βιάζωνται τα πλοία ταύτα επί του
+διάπλου ν' αποβιβάζωσι τα φορτία εις Κωνσταντινούπολιν ή εις άλλο
+μέρος.
+
+Η υψηλή Πύλη υπόσχεται, τα υπό ρωσσικήν σημαίαν πλοία, τα ερχόμενα
+από Μαύρης θαλάσσης και διαβαίνοντα διά Κωνσταντινουπόλεως, αφ' ού
+παρουσιασθή η δήλωσις των φορτίων αυτών, επιβεβαιωμένη παρά του
+πρέσβεως της Ρωσσίας, να λαμβάνωσιν αμέσως το φιρμάνι και ν'
+αποπλέωσιν ακωλύτως, αφ' ού το δείξωσιν επί του έκπλου. Επίσης να
+μη κωλύωνται και όταν επανερχόμενα από της Άσπρης θαλάσσης εις
+τους εντός της Μαύρης ρωσσικούς λιμένας δείξωσιν επί του είσπλου
+το επί τη παρά του πρέσβεως της Ρωσσίας επιβεβαιωθείση δηλώσει του
+φορτίου των εκδοθέν φιρμάνι.
+
+Άρθρον λγ'.
+
+Όλα τα υπό ρωσσικήν σημαίαν πλοία, τα διαπλέοντα τοιουτοτρόπως τον
+πορθμόν της Κωνσταντινουπόλεως και απερχόμενα μακρότερον,
+εφοδιάζονται επί της διαπορθμεύσεώς των διά φιρμανίου καθώς ερρέθη
+εν τω λβ' άρθρω επί τη καλή πίστει της δηλώσεως των φορτίων υπό
+την επιβεβαίωσιν του πρέσβεως της Ρωσσίας· αν δε η Πύλη αμφιβάλλη,
+ή υποπτεύη ότι ευρίσκονται υπήκοοι της μεταξύ του πληρώματος, τότε
+η αυτοκρατορική αυλή της Ρωσσίας επιτρέπει νηοψίαν, αλλά μετά
+πολλής συστολής ενεργουμένην, μηδαμώς εγγιζομένων, ως ερρέθη
+ανωτέρω, των εντός του πλοίου πραγματειών ή ενοχλουμένου του
+πλοιάρχου, ή εμποδιζομένου υπό περιττών ενίοτε εξετάσεων του διά
+της συνθήκης της ειρήνης νομοποιηθέντος επί διακομιδή εμπορίου».
+
+(στ.)
+
+Η απόδειξις ότι διά του τρόπου τούτου επροσπάθει η Πύλη να
+εμποδίση την μετακομιδήν των τροφών εις την αποστατήσασαν Ελλάδα,
+ευρίσκεται εν τη προς την εν Κωνσταντινουπόλει γαλλικήν πρεσβείαν
+κοινοποιήσει αυτής κατά τον αύγουστον διαλαμβανούση προς τοις
+άλλοις τα ακόλουθα. «Η υψηλή Πύλη απαιτεί φιλικώ τω τρόπω να μη
+πωλώσιν οι ρηθέντες έμποροι τα γεννήματά των προς τους
+παραπλέοντας το Αιγαίον πειρατάς· και ο αντιπρέσβυς της Γαλλίας
+καλώς θα πράξει, αν διατάξη τους ερχομένους σιτεμπόρους από της
+Μαύρης θαλάσσης και έχοντας την άδειαν να μεταφέρωσι τα γεννήματα
+εις την Άσπρην να μη τοις τα πωλώσι χάριν της μεταξύ της υψηλής
+Πύλης και της αυλής της Γαλλίας υπαρχούσης σταθεράς φιλίας».
+
+(ζ.)
+
+Το έγγραφον τούτο πληροί δεκαεπτά σελίδας εις 8ον κατά την
+γαλλικήν μετάφρασιν, όθεν το επορίσθην.
+
+(η.)
+
+Ιδού τι λέγει περί τούτου το β' άρθρον της συνθήκης του
+Καϊναρτσίου·
+
+«Αν μετά την υπογραφήν της συνθήκης και την ανταλλαγήν των
+επικυρώσεων υπήκοοί τινες των δύο Δυνάμεων, πράξαντες βαρύ τι
+έγκλημα ή ένοχοι γενόμενοι απείθειας ή προδοσίας, καταφύγωσιν ως
+εις άσυλον εις τα χώματα της μιας των δύο Δυνάμεων, να μη γίνωνται
+δεκτοί επ' ουδεμία προφάσει, αλλ' αμέσως να παραδίδωνται,
+τουλάχιστον ν' αποπέμπωνται εξ όλων των μερών της επικρατείας, ίνα
+μη συμβή εντεύθεν ψυχρότης ή ανωφελής έρις μεταξύ των δύο
+αυτοκρατοριών. Εξαιρούνται μόνον όσοι εν μεν Ρωσσία ασπασθώσι την
+χριστιανικήν θρησκείαν, εν δε Τουρκία την μωαμεθανήν. Αλλ' εν
+περιπτώσει, καθ' ην υπήκοοι της μιας ή της άλλης Δυνάμεως, είτε
+Χριστιανοί είτε Τούρκοι εγκληματίαι, μεταβούν από της μιας
+επικρατείας εις την άλλην, να παραδίδωνται όταν ζητηθώσιν».
+
+(θ.)
+
+Ο πατριάρχης Γρηγόριος δεν εγεννήθη εν Καλαβρύτοις, αλλ' εν
+Δημητσάνη.
+
+Εξ ων μέχρι τούδε εξιστόρησα, έγεινε γνωστόν ότι εν τη Ελλάδι η
+αιματοχυσία των αθώων Μουσουλμάνων και αι βεβηλώσεις των ζαμίων
+ήρχισαν μετά τας αδίκους σφαγάς και την χύσιν του ιερωτέρου
+αίματος των Ελλήνων, ό εστιν ήσαν τα αποτελέσματα και όχι τα αίτια
+του θανάτου του πατριάρχου και των άλλων.
+
+(ι.)
+
+Ουδεμία απόδειξις ή ένδειξις του εγκλήματος του πατριάρχου, των
+αρχιερέων ή τόσων άλλων θυμάτων εφάνη.
+
+(κ.)
+
+Αν η Πύλη είχε τοιαύτα έγγραφα, διατί δεν τα εγνωστοποίει εις
+δικαιολογίαν της;
+
+(λ.)
+
+Ιδού η απόδειξις όσων είπα εξιστορών τα κατά την Μολδοβλαχίαν,
+δηλαδή ότι η Ρωσσία επρόσφερε στρατιωτικήν δυναμιν κατά του
+επαναστατικού κινήματος του Αλεξάνδρου Υψηλάντου, ην η φιλύποπτος
+και υπερήφανος Πύλη δεν εδέχθη.
+
+(μ.)
+
+Όσα λέγει ο πρέσβυς εις μαρτυρίαν, ότι δεν υπήρχε κατ' ευτυχίαν
+παράδειγμα πατριάρχου της ανατολικής εκκλησίας υποστάντος τοιούτον
+θάνατον, πρέπει να εννοηθώσι, καθώς προσθέτει και αυτός, ως προς
+τον τόπον και την ημέραν της αγχόνης του Γρηγορίου, διότι η
+ιστορία μας λέγει, ότι προ του Γρηγορίου πολλοί οικουμενικοί
+πατριάρχαι οι μεν απηγχονίσθησαν οι δε άλλως πως εθανατώθησαν.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΓ.
+
+(α.)
+
+Ιδού η συνθήκη.
+
+«Διά του παρόντος υπογράφου και βεβαιωτικού ημών γράμματος
+δηλοποιούμεν όλοι ημείς οι αγάδες Μονεμβασίας και οι λοιποί, ότι,
+επειδή και επολεμήθημεν παρά του εκλαμπροτάτου ηγεμόνος Αλεξάνδρου
+πρίγκηπος Κατακουζηνού, και μην υποφέροντες πλέον να εναντιωθώμεν
+εις την ηγεμονίαν του, υπό της μεγάλης ημών ανάγκης παραδιδόμεθα
+και δίδομεν το βασιλικόν κάστρον εις την εκλαμπρότητά του κατά τας
+συνθήκας και ομιλίας και αποφάσεις της ηγεμονίας του. Η απόφασις
+της ηγεμονίας του, κατά το ζήτημά μας, είναι διά να μας στείλη με
+καράβια ή εις Τσιρήγον ή εις Ανατολήν, δίδοντάς μας και την
+ζωοτροφίαν μας, και να μας υπάγουν, Θεού θέλοντος, χωρίς ναύλους·
+παραδίδομεν και τα άρματά μας άνευ των ασημίων. Ούτως εδέσαμεν τας
+συμφωνίας και συνθήκας μας και ούτως παραδιδόμεθα εις την
+εκλαμπρότητά του, δίδοντες τα κλειδιά του κάστρου μας Μονεμβασίας.
+
+1821 Ιουλίου 20, από Μονεμβασίας.
+
+Όλοι ημείς οι αγάδες Μονεμβασίας υπογραφόμενοι βεβαιούμεν.
+
+ ΜΕΧΜΕΤΑΓΑΣ, Γιανιτσάραγας.
+
+ ΙΜΠΡΑΧΗΜΑΓΑΣ, Τσιτάραγας του πάνου κάστρου.
+
+ ΜΟΥΣΤΑΦΑΓΑΣ, Τσιτάραγας του κάτου κάστρου.
+
+ ΜΕΧΜΕΤΑΓΑΣ, Αζέπι Αβέλης.
+
+ ΜΕΧΜΕΤΑΓΑΣ, Τσεπετσή Αβέλης.
+
+ ΧΟΥΣΕΗΝΑΓΑΣ, Τσεπετσή Ανής.
+
+ ΙΜΠΡΑΧΗΜΑΓΑΣ, Τοπιτσή Αβέλης.
+
+ ΜΕΧΜΕΤΑΓΑΣ, Τοπιτσή Ανής.
+
+ ΜΟΥΣΤΑΦΑ ΜΠΕΗΣ, Χασάν - μπέη - Ζαδές.»
+
+(β.)
+
+Ο Πιεράκος ηνδραγάθησε και άλλοτε· εκλείσθη μίαν ημέραν μετ'
+ολίγων στρατιωτών εν τη οικία του Λεώνη τη εν τω προαστείω εις
+ενέδραν. Οι Τούρκοι επρόλαβαν και τον απέκλεισαν εντός της οικίας·
+βόμβαι και κανονόσφαιραι έπεσαν επάνω του· αλλ' αυτός διετήρησε
+την θέσιν του ολόκληρον ημερονύκτιον και έφυγεν έπειτα αβλαβής.
+
+(γ.)
+
+Ιδού η συνθήκη.
+
+«Φανερόνομεν οι κάτωθεν υπογεγραμμένοι αρχιστράτηγοι, οι
+καπεταναίοι ξηράς και θαλάσσης, ότι από τας 25 Μαρτίου του
+παρόντος χρόνου, κατά την υψηλήν προσταγήν ήλθομεν με τα
+στρατεύματά μας της ξηράς, καθώς και διά θαλάσσης με τα καράβιά
+μας, και επολιορκήσαμεν το κάστρον, λεγόμενον Νεόκαστρον, και αφ'
+ού διάφοραις φοραίς επολεμήσαμεν με τους εις το κάστρον
+πολιορκουμένους Τούρκους με κανόνια, μπόμπαις και με ντουφέκια,
+τους εκαταστήσαμεν μουασερέ σφικτά και τους εβαστήξαμεν έως την
+σήμερον, αυγούστου 5, αποκλεισμένους ξηράς και θαλάσσης, χωρίς να
+ειμπορέσουν ούτε να εμβούν ούτε να εβγούν. Ετούτον τον τρόπον τους
+εφέραμεν εις τέτοιον περεσέ, όπου έφαγαν τ' άλογά τους και κάθε
+άλλο είδος ζώων οπού ευρέθη μέσα, και με αυτόν τον τρόπον μας
+επληροφόρησαν όχι μόνον οι καθημερινοί εξερχόμενοι Τούρκοι από το
+κάστρον, και επαραδίδοντο εκ της πείνης σχεδόν αποθαμένοι εις
+χείρας μας, αλλά και από τους εδικούς μας, ευρισκομένους μέσα, όλα
+αυτά επληροφορήθημεν. Εκ τούτης της ανάγκης λοιπόν και κατά το
+ανθρώπινον χρέος σήμερης εσυμφωνήσαμεν με κατά μέρος αμοιβαία
+γράμματα, και μας επαράδοσαν το κάστρον και ημείς από το άλλο
+μέρος φιλανθρώπως τους εσυμφωνήσαμεν ελεύθερον απέρασμα ξηράς και
+θαλάσσης με όλα τους τα πράγματα, εκτός των αρμάτων, να τους
+υπάγωμεν όθεν ο καθείς ηθέλησε. Διό εις ένδειξιν τους δίδομεν το
+παρόν μας υπογεγραμμένον,
+
+1821 Αυγούστου 7, Νεόκαστρον.
+
+          Μεθώνης Γρηγόριος,
+
+          Πρωτοπαπατώρης,
+
+          Αναστάσιος Κατσαρός.
+
+          Αθανάσιος Γρηγοριάδης,
+
+          Νικόλαος Πονηρόπουλος,
+
+          Γιαννάκης Μέλιος,
+
+          Α. Ρ. Χ. Γ. Α. Ρ. Κ.
+
+          Καπετανάκης,
+
+          Νικόλας Μπόταση,
+
+          Αναστάσης Ανδρούτσου,
+
+          Αθανασούλης,
+
+          Γαλάνης Παναγιώτης,
+
+          Γ. Οικονομόπουλος,
+
+          Κωνσταντίνος Διαμαντής,
+
+          Τσάνες. Αναστάσης Περωτής,
+
+          Γιωργάκης Παναγιώταρος.
+
+Την σήμερον φανερόνομεν ημείς οι κάτωθεν υπογεγραμμένοι τρεις
+καπηταναίοι, οι δύω Πετσώταις, ονομαζόμενοι ο καπετάν Νικόλας
+Μπότασης και καπετάν Αναστάσης Κολαντρούτσος, και καπετάν Γεώργιος
+Δενδρολίβανος, Ζακύνθιος, με πανδιέρα ελληνική, εις τα οποία τρία
+καράβια εμπαρκάρονται οι Νεοκαστρίται Τούρκοι, κατά το δευτέρι
+οπού βαστούν και τα δύω μέρη, καπεταναίοι και οι Τούρκοι, άνδρες
+και γυναίκες, όπου γίνονται ψυχαίς επτακόσιαις τριάντα τέσσαραις
+μεγάλοι και μικροί, Ν. 734. Αυτοί οι άνθρωποι εμπαρκάρονται εις τα
+άνωθεν καράβια με όλον τους το πράγμα, ό,τι και αν περιποτάζουν,
+κατά το δευτέρι, και να έχουμε χρέος να τους πηγαίνουμε εις την
+Αραπιά, εις Τούνεζι, εις το πόρτον Ακαλμπέντι με το ίρτζι τους και
+ζωήν τους και βιος τους, και χωρίς ναύλον· και διά το φαΐ τους
+παξιμάδι από οκά μίαν την κάθε ψυχήν, κρέας, λάδι και όλα ό,τι
+κάνουν χρείαν να ήμεθα εις χρέος να τους μαντινίρουμεν, έως οπού
+να τους εβγάλωμεν εις την στερεά ως άνωθεν· και διά σιγουριτά
+έγινε το παρόν και υπεγράφθη από τους καπηταναίους.
+
+1821 Αυγούστου 7, Νεόκαστρον.
+
+          Μεθώνης Γρηγόριος,
+
+          Πρωτοπαπατσώρης,
+
+          Αναστάσιος Κατσαρός,
+
+          Αθανάσιος Γρηγοριάδης,
+
+          Νικόλαος Πονηρόπουλος,
+
+          Καπετανάκης,
+
+          Γιαννάκης Μέλιος,
+
+          Καπετάν Γεωργάκης Τράκος,
+
+          Αρ. Χ. Γ. Α. Ρ. Κ.
+
+          Νικόλας Μπόταση,
+
+          Ανάστασης Ανδρούτσος,
+
+          Κωνσταντίνος Διαμαντής,
+
+          Γαλάνης Παναγιώτης,
+
+          Γεώργιος Οικονομόπουλος,
+
+          Τσάννες, Αναστάσης Περωτής,
+
+          Γεωργάκης Παναγιώταρος » .
+
+(δ.)
+
+Η υπό τον Δημήτρην Μιαούλην και Νικολόν Μπότασην πλέουσα προς τον
+κορινθιακόν κόλπον μοίρα αφήκεν επί του διάπλου της εις πολιορκίαν
+Νεοκάστρου και Κορώνης δύο πλοία, το του Α. Κολανδρούτσου και το
+του Α. Κολάτση, ως είρηται, αλλ' επί του ανάπλου της
+αντικατέστησεν ο Μπότασης τον Κολάτσην.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΔ.
+
+(α.)
+
+Ολίγας ημέρας προτού ο Γιάννης Θεοδώρου Κολοκοτρώνης, μόλις
+δεκαεξαετής, κατέβη μετά τριών ή τεσσάρων οπλοφόρων πλησιέστερον
+της Τριπολιτσάς, όπου συνέλαβεν Άραβα ωπλισμένον· διά το
+ανδραγάθημα τούτο ωνομάσθη Γενναίος και φέρει έκτοτε το όνομα
+τούτο.
+
+(β.)
+
+Όρα τον προς το νομοθετικόν σώμα κατά την 5 μαρτίου 1822
+εναρκτήριον λόγον του μεγάλου αρμοστού.
+
+(γ.)
+
+Ο δ' άνθρωπος ούτος, φόβω καταληφθείς ένεκα των επικειμένων τοις
+χριστιανοίς δεινών, ετούρκευσε και εν τω νεοφωτισμώ του κατεδίωκε
+τους πρώην ομοπίστους του.
+
+(δ.)
+
+Ο προεστώς της Τριπολιτσάς Σωτήρης Κούγιας ούτε εφυλακίσθη ούτε ως
+συνωμότης κατά του τουρκικού κράτους εθεωρήθη· κατηγορήθη δε ως
+προδόσας τα της φιλικής εταιρίας, έπαθε πολλά επί της αλώσεως της
+Τριπολιτσάς παρά του Δαγρέ και απέθανεν εξ ών έπαθεν.
+
+(ε.)
+
+Εφονεύθησαν αίφνης εν μια νυκτί κατά διαταγήν του πολιτάρχου,
+Πάνου Κολοκοτρώνη, ο Μουσταφάμπεης και ο Δεφδερδάρης.
+
+(στ.)
+
+Υπεγράφετο «Μιχαήλ Κομνηνός Αφεντούλιεφ ».
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΕ.
+
+(α.)
+
+Ο συνακολουθήσας τον Βρυώνην Ομέρμπεης Καρύστιος είχεν αναχωρήσει
+εξ Αθηνών εις Εύβοιαν τον αύγουστον.
+
+(β.)
+
+Ποία προνόμια απελάμβαναν αι νήσοι του Αιγαίου εν γένει συνάγεται
+εκ του ακολούθου ανεκδότου Χάρτου, όστις ελληνιστί
+μετεγλωττισμένος κείται εν τοις αρχείοις της Νάξου. Τον εκδίδω δε
+απαράλλακτον κατά το δοθέν μοι αντίγραφον παρορών τα εσφαλμένα.
+
+«Μετάφρασις του Ακτιναμέ, ον ο αυτοκράτωρ και βασιλεύς Σουλτάν -
+Ιμπραήμ έδοσε των νησίων.
+
+Από το νησί της Ναξίας, της Άνδρου, της Μήλου, Πάρου, Σαντορίνης
+και Σύφνου, και των λοιπών νησιών, οι άνθρωποι Χρουσάκης
+Σουμμαρίπας, Κανάλας, Κάης, Μικέλης, Δαμιανός, και Χριστόδουλος
+Μεχέλης ο Περχής και οι λοιποί ήλθαν εις την ανίκητόν μου Πόρταν
+και ήτον απ' αρχής ο αοίδιμός μου πάππους ο Σουλτάν Σουλεϊμάν, ο
+Θεός να του χαρίζη τον παράδεισον, εις του οποίου σουλτάνου τον
+καιρόν ήτον ο Χερέτμπεης καπητάν - πασάς, όστις διέβη εις αυτά τα
+νησιά, και οι αυτών εγκάτοικοι δεν εσήκωσαν κεφάλι, αλλ'
+επροσκύνησαν την ανίκητόν του βασιλείαν, και επ' αυτώ τούτω εξ
+εκείνου του καιρού ένα Ρωμαίον μπέην έκαμαν εξ αυτών των ιδίων·
+απεράσαντας όμως καιρός ένας εβραίος μπέης εστάλθηκεν, Ιωσήφ
+τούνομα, και έκαμε ζάπτι αυτά τα νησιά μερικόν καιρόν κατά ταις
+τάξαις και κατά τα κανόνια τους, και έως την σήμερον ημέραν εις
+τον ίσκιον της βασιλείας μου αυτά όλα τα νησιά επέρασαν δίχως
+καμμίαν πείραξιν. Αποθνήσκοντος δε του Ιωσήφ εδιωρίσθη από την
+βασιλείαν μου μπέης Φλαμπουριάρης, εδιωρίσθη και κριτής διά να
+κρίνη εις αυτά τα νησιά με τέτοιαν προσταγήν, ήγουν απαραμειώτως
+να κρίνη τας υποθέσεις των κατά το κανόνι και κατά τους νόμους
+όπου εις τους Χιώτας εδόθησαν. Και των Χιωτών οι νόμοι και κανόνες
+όπου τους εχάρισα είναι να πληρώνωσι κατά όπως επλήρωναν εξ αρχής
+τα χαράτσιά των, και περισσότερον να μη πληρώνωσι, και όστις δεν
+είναι διά χαράτζι να μη το πληρώνη, και έξω από τα χαράτζιά των
+ούτε σπένζα ούτε αβαρίζι, ούτε ατζεμονλάνι ούτε στιλεμπιγιέ, ούτε
+μεχτεριγιέ ούτε από τα τεκλήφια όπου έχει η βασιλεία μου να μη
+δίδουν, και όπως είναι ο λανθασμένος νόμος τους να πηγαίνουν εις
+τας εκκλησίας τους και να . . . θάπτουν τους νεκρούς τους υπό τας
+εκκλησίας, και όταν θελήσουν να ανοίγουν τα μνήματά τους ούτε ο
+καδής, ούτε ο μπέης να μη τους πειράζη· μερέτι διά τους
+αποθαμένους να μη γυρεύουν ούτε να πάρουν, διότι ούτε εις του Θεού
+την κρίσιν, ούτε εις το κανόνι μου είναι τα τοιαύτα. Από
+υποθέσεις, όπου δεν είναι της κρίσεως, οι καδίδες δυνατά να
+φυλάττωνται· χωρίς κρίσιν κανένα να μη πειράζωσι· και αι εκκλησίαι
+τους οπόταν χαλάσουν να ταις φκιάνουν ως πρότερον, και τινάς εις
+τούτο να μη τους πειράζη. Από τα χωράφιά τους και τα αμπέλιά τους
+να πέρνωνται αι δεκατίαι ως επέρνοντο πρώτον, και περισσότερον να
+μη πέρνωσιν από τα μούλκιά των· τινάς να μη τους ευγάζη στανικώς,
+και τινάς στανικώς να μη τους τα πέρνη· εις τας διατάξεις αυτών
+ό,τι ήθελαν δώσει ή αφήσει να πιάνεται εις τα χαρίσματά των, να
+πιάνωνται και οι πεϊτουλμαλτζίδες, και οι κασαμίδες να μην
+απλώνουν, ή να τους πειράζουν, και οποίαν κρίσιν κατά τους νόμους
+των έκοψαν αναμεταξύ των και έχουν την απόδειξιν αυτής, τινάς να
+μην ειμπορή να χαλάση αυτήν την κρίσιν τους. Οι καδίδες διά
+χοτζέτι, διά σιτζέλι και διά άρζι έξω από το κανόνι περισσότερον
+να μη πέρνωσι, και διά τας υποθέσεις των βάζοντας εκ της εδικής
+τους ομηγύρεως ανθρώπους διά να τους συμβιβάζουν ό,τι ήθελαν
+θεσπίσει και αποφασίσει να είναι στερκτόν, και οι καδίδες μου να
+μη ανακατόνωνται εις τους συμβιβασμούς των. Από ψευδομαρτυρίας
+δυνατά να φυλάττωνται, και περισσότεοον από πεντακόσια άσπρα δίχως
+χοτζέτι, ή συγκύλι, αν και μαρτυρήσωσι τοιαύτας μαρτυρίας, οι
+καδίδες μου να μη τα ακροάζωνται. Από τους ζαερέδες τους και
+κουμπάνιαις του οσπιτίου τους και διά το κρασί τους και άλλα
+φαγοπότια κουμέρκι να μη δίδωσι. Από αυτούς τους νησιώτας, αν
+πηγαινάμενοι εις άλλους τόπους διά πραγματείαν τους και ήθελαν
+αποθάνει, το ό,τι πράγμα και ρούχα ήθελαν έχει να τα περιλαμβάνουν
+ακέραια και σωστά οι συντρόφοι αυτών, όχι οι πεϊτουλματζίδες,
+οίτινες να μην έχουν άδειαν να απλώνουν εις αυτά. Όστις εξ αυτών
+των νησιωτών ήθελεν έλθει εκουσίως επί παρουσία της κρίσεως
+ομολογούμενος να έμβη εις την πίστιν του Θεού, ας εμβαίνη
+ανεμποδίστως· βιαίως όμως τινάς Μουσουλμάνον να μη κάμη. Από δε
+τας γυναίκας όποια θελήσει να υπανδρευθή Τούρκον, να έρχηται μόνη
+της εις του Θεού την κρίσιν να δώση την ομολογίαν της, χωρίς τούτο
+καπίνι να μη την κόπτεται. Είτις εξ αυτών ήθελεν επιπέσαι εις
+σφάλμα, εκείνος προσωπικώς του μόνον να παιδεύεται, και όχι τινάς
+άλλος δι' αυτόν. Διά νυκτός να περιπατώσι έχωντες φανάρια ή φως
+μαζή τους, τινάς να μη τους εμποδίζη· εις τα χωρία τους ναίπης να
+μη πηγαίνη, αλλ' είτις έχει κρίσιν και υπόθεσιν ελευθέρως να
+πηγαίνη εις την κρίσιν και τινάς να μη τον εμποδίζη. Εκείνοι όπου
+συνάζουν τα δοσίματα και χαράτζια, μόνον τα συνηθισμένα να πέρνωσι
+ουχί περισσότερον· κανέν μαγκίρι, χάρτζι, και ταγί διά το άλογόν
+τους, ούτε διά τα φαγοπότιά τους να μη τους δίδουν, αλλά να τα
+αγοράζωσι με τα ίδιά τους άσπρα. Τους δε χρεώστας ο μπουμπασίρης
+εις άλυσον ή εις σκοτεινόν τόπον να μη τους βάζουν άνευ της γνώμης
+των γερόντων και των προεστών του τόπου, και ει τι θέλημα ή
+υπόθεσίν τους διορίση ο καδής ή ο μπέης τους να το εξετάζωσιν αν
+ήναι κατά την κρίσιν και να διορίσωσι δραγομάνον αυτοί οι νησιώται
+όποιον θελήσωσι· ταις βίγλαις, όπου βάνουσιν ως εξ αρχής πάλιν να
+βάνουσιν όποιους θέλουσι. Γιανίτζαροι ούτε γιασακτζίδες εις αυτά
+τα νησία να μη πηγαίνωσι. Εκ τούτων των νησιωτών όποιον ήθελον
+πειράξει ή του ήθελεν κάμει ζουλούμι είτε ο καδής, είτε ο μπέης ή
+άλλος τινάς, και ήθελε να έλθη εις την βασιλείαν μου διά να
+εμφανίση τας υποθέσεις του να εμβαίνη εις όποιον ξύλον ήθελεν
+εύρει, και τινάς ούτε πασάς, ούτε μπέης, ούτε καδής να μη τον
+εμποδίζη. Εις τα χωράφιά τους όπου αναμεταξύ των δίδουσι με
+αποκοπήν, καθώς έχουσι συνήθειαν, τινάς να μη τους εμποδίζη, αλλά
+να έχουν το κύρος τους, καθώς αυτοί συνηθίζουν. Όλα όπου εγράφησαν
+εις τούτον τον Ακτιναμέ να έχουν τον τόπον τους, όλα να κρατώνται,
+και όποιος δεν ήθελεν υποταχθή και κρατήση το κανόνι μου, να
+γίνεται παρ' αυτών γνωστός εις την βασιλείαν μου διά να
+παιδεύηται. Ούτως γράφω και ούτως ορίζω. Του πάππου μου, του
+πατρός μου, του αδελφού μου τον Ακτιναμέ έγραψα και εγώ και τον
+ανανέωσα, ον και δέδωκα των αυτών νησιωτών διά να περνώσιν υπό του
+μεγαλοτάτου ισκίου μου· έτζι ώρισα όπου ο Ακτιναμές μου δυνατά να
+πιάνεται· αφ' όσα γέγραφα είτις ήθελε παραβή ένα το μικρότερον να
+παιδεύηται· έτζι να πράττητε».
+
+(γ.)
+
+Ο κύριος Φιλήμων έν τινι σημειώσει του δ' τόμου του ιστορικού του
+δοκιμίου (σελίδι 457) διαψεύδει τον διάλογον τούτον. Εις πίστωσιν
+του διαλόγου παραπέμπω τον κύριον Φιλήμονα εις την μαρτυρίαν του
+τότε Επισκόπου Ταλαντίου, και νυν Μητροπολίτου Αθηνών και προέδρου
+της Ιεράς Συνόδου, ενός των εν τω διαλόγω προσώπων, του και
+διηγηθέντος μοι τα ενδιαλαμβανόμενα.
+
+(δ.)
+
+Οι αρραβώνες ούτοι διελύθησαν μετά τινα έτη.
+
+(ε.)
+
+Ο οργανισμός του Αρείου πάγου υπεγράφη την 15 νοεμβρίου, αλλ' η
+συνέλευσις ειργάσθη κατά τα σωζόμενα πρακτικά της μέχρι της 20.
+Όρα τα κατά την αναγέννησιν της Ελλάδος υπό Μάμουκα.
+
+(ζ.)
+
+Δωδεκαμελή την Αρχήν ταύτην διατάττει ο οργανισμός της, αλλά μη
+συμπεριλαμβανομένων των δύο προέδρων της. Τούτο δε εξάγεται εκ του
+α' παραγράφου του β' κεφαλαίου του οργανισμού της και εκ των
+πρακτικών της συνεδριάσεως της 17 νοεμβρίου. Όρα τα κατά την
+αναγέννησιν της Ελλάδος υπό Μάμουκα.
+
+(η.)
+
+Θ' απορήσουν ίσως οι μεταγενέστεροι πώς εμωράνθησαν εις τοιούτον
+βαθμόν οι Αλβανοί, εν ώ εξεδίδοντο προκηρύξεις και ήσαν και τόσα
+άλλα φανερά δείγματα του εθνικού αγώνος των Ελλήνων. Αλλ' οι
+Αλβανοί ούτε γράμματα ηξεύρουν, ούτε ανταποκρίσεις έχουν, ούτε
+φροντίζουν να μάθωσι τι γίνεται αλλού· αν δε ήκουσαν τοιούτον τι,
+το εθεώρησαν ή ως ψευδές ή ως αναγκαίον προς απάτην των πολλών. Η
+ιστορία λέγει ότι οι Λακεδαιμόνιοι αμφίβαλλαν περί της επί του
+Θεμιστοκλέους κατασκευής των μακρών τειχών των Αθηνών, έως ου,
+αποτελειωθέντων, έμαθαν τα περί αυτών παρά του Θεμιστοκλέους.
+Έχοντες τοιαύτα παραδείγματα διατί ν' απορήσωσιν οι μεταγενέστεροι
+διά την άγνοιαν των Αλβανών;
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΣΤ.
+
+(α.)
+
+Λυθείσα η πολιορκία της Ακροκορίνθου επί της διαβάσεως του
+κεχαγιάμπεη επανελήφθη υπό την αρχηγίαν του και προ της διαβάσεως
+αρχηγού αυτής Αναγνώστη Πετμεζά. Τούτον διεδέχθη τον οκτώβριον ο
+Νικολός Σολιώτης, επί της αρχηγίας του οποίου κατεσχέθη η περί ης
+ο λόγος θέσις.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΖ.
+
+(α.)
+
+Διακήρυξις της Εθνικής συνελεύσεως.
+
+«Απόγονοι του σοφού και φιλανθρώπου έθνους των Ελλήνων, σύγχρονοι
+των νυν πεφωτισμένων και ευνομουμένων λαών της Ευρώπης, και θεαταί
+των καλών, τα οποία ούτοι υπό την αδιάρρηκτον των νόμων αιγίδα
+απολαμβάνουσιν, ήτον αδύνατον πλέον να υποφέρωμεν μέχρις
+αναλγησίας και ευηθείας την σκληράν του Οθωμανικού κράτους
+μάστιγα, ήτις ήδη τέσσαρας περίπου αιώνας επάταξε τας κεφαλάς
+ημών, και αντί του λόγου την θέλησιν ως νόμον γνωρίζουσα διώκει
+και διέταττε τα πάντα δεσποτικώς και αυτογνωμόνως. Μετά μακράν
+δουλείαν ηναγκάσθημεν τέλος πάντων να λάβωμεν τα όπλα εις χείρας,
+και να εκδικήσωμεν εαυτούς και την πατρίδα ημών από μίαν τοιαύτην
+φρικτήν και ως προς την αρχήν αυτής άδικον τυραννίαν, ήτις
+ουδεμίαν άλλην είχεν ομοίαν, ή καν δυναμένην οπωσούν μετ' αυτής να
+παραβληθή δυναστείαν. Ο κατά των Τούρκων πόλεμος ημών μακράν του
+να στηρίζηται εις αρχάς τινας δημαγωγικάς και στασιώδεις ή
+ιδιοφελείς μέρους τινός του σύμπαντος Ελληνικού έθνους σκοπούς,
+είναι πόλεμος εθνικός, πόλεμος ιερός, του οποίου η μόνη αιτία
+είναι η ανάκτησις των δικαίων της προσωπικής ημών ελευθερίας, της
+ιδιοκτησίας, και της τιμής, τα οποία, εν ώ την σήμερον όλοι οι
+ευνομούμενοι και γειτονικοί λαοί της Ευρώπης τα χαίρουσιν, από
+ημάς μόνον η σκληρά και απαραδειγμάτιστος των Οθωμανών τυραννία
+επροσπάθησε με βίαν ν' αφαιρέση, και εντός του στήθους ημών να τα
+πνίξη. Είχομεν ημείς τάχα ολιγώτερον παρά τα λοιπά έθνη λόγον διά
+να στερώμεθα εκείνων των δικαίων, ή είμεθα φύσεως κατωτέρας και
+αχρειεστέρας διά να νομιζώμεθα ανάξιοι αυτών και καταδικασμένοι
+εις αιωνίαν δουλείαν, να έρπωμεν ως κτήνη και αυτόματα εις την
+άλογον θέλησιν ενός απηνούς τυράννου, όστις ληστρικούς και άνευ
+τινός συνθήκης ήλθε μακρόθεν να μας καθυποτάξη δίκαια, τα οποία η
+φύσις ενέσπειρε βαθέως εις την καρδίαν των ανθρώπων, και τα οποία
+οι νόμοι συμφώνως με την φύσιν καθιέρωσαν, όχι τριών ή τεσσάρων
+αλλά και χιλίων και μυρίων αιώνων τυραννία δεν δύναται να
+εξαλείψη, και αν ή η βία ή η ισχύς προς καιρόν τα καταπλακώση,
+ταύτα πάλιν απαλαίωτα και ανεξάλειπτα καθ' εαυτά η ισχύς ειμπορεί
+να αποκαταστήση και αναδείξη οία και πρότερον και απ' αιώνων ήσαν·
+δίκαια τέλος πάντων, τα οποία δεν επαύσαμεν με τα όπλα να
+υπερασπιζώμεθα εντός της Ελλάδος όπως οι καιροί και αι περιστάσεις
+επέτρεπαν.
+
+Από τοιαύτας αρχάς των φυσικών δικαίων ορμώμενοι και θέλοντες να
+εξομοιωθώμεν με τους λοιπούς συναδέλφους μας Ευρωπαίους
+Χριστιανούς εκινήσαμεν τον πόλεμον κατά των Τούρκων, μάλλον δε
+τους κατά μέρος πολέμους ενώσαντες ομοθυμαδόν εκστρατεύσαμεν
+αποφασίσαντες ή να επιτύχωμεν τον σκοπόν μας και να διοικηθώμεν με
+νόμους δικαίους, ή να χαθώμεν εξ ολοκλήρου κρίνοντες ανάξιον να
+ζώμεν πλέον ημείς οι απόγονοι του περικλεούς εκείνου έθνους των
+Ελλήνων υπό δουλείαν τοιαύτην, ιδίαν μάλλον των αλόγων ζώων παρά
+των λογικών όντων. Δέκα μήνες ήδη παρήλθαν αφ' ού ηρχίσαμεν να
+τρέχωμεν τούτο το στάδιον του εθνικού πολέμου. Ο ύψιστος Θεός μας
+εβοήθησε καίτοι όχι ικανά προπαρασκευασμένους εις το τοιούτον μέγα
+τωόντι επιχείρημα· τα όπλα μας εφάνησαν πολλαχού νικηφόρα, πλην
+και πολλαχού εύρον και εισέτι ευρίσκουσιν αντίστασιν όχι μικράν
+περιστάσεις εναντίαι μας απήντησαν, και ταύτας να εξομαλίσωμεν έως
+ώρας ενησχολούμεθα. Όθεν δεν πρέπει να φανή παράξενον αν άχρι
+τούδε ανεβάλλομεν την πολιτικήν της πατρίδος μας διάταξιν, αν δεν
+επροφθάσαμεν να κηρύξωμεν την ανεξαρτησίαν ημών και να αναφανώμεν
+ως έθνος ενώπιον πάντων των ευνομουμένων λαών και απάσης της
+οικουμένης. Πριν περί της φυσικής ημών υπάρξεως οπωσούν
+βεβαιωθώμεν, ήτον αδύνατον να σκεφθώμεν και περί της πολιτικής.
+Έστωσαν λοιπόν τα ειρημένα εις μεν τους άλλους ικανή απολογία της
+αναβολής μας, εις ημάς δε παραμυθία διά την επικρατήσασαν αταξίαν.
+
+Ήδη δε, ότε αι εναντίαι περιστάσεις ήρχισαν να εξομαλίζωνται,
+απεφασίσαμεν ή μάλλον ηναγκάσθημεν να οργανίσωμεν και σύνταγμα
+πολιτικόν της Ελλάδος· και πρώτον μεν κατά μέρος, οίον το της
+Ανατολικής χέρσου Ελλάδος, το της Δυτικής χέρσου Ελλάδος, το της
+Πελοποννήσου, το των νήσων κ. τ. λ. Αλλ' επειδή ταύτα απέβλεπαν
+μάλλον τας μερικωτέρας σχέσεις, καθ' ας εκάστη των ειρημένων
+επαρχιών και νήσων ώφειλε να διαταχθή και διοικηθή, διά τούτο ήτον
+ανάγκη πάσα επομένως να γενή και έν άλλο γενικόν προσωρινόν
+πολίτευμα εις όλα τα πράγματα και εις όλας τας εσωτερικάς και
+εξωτερικάς σχέσεις της Ελλάδος επεκτεινόμενον. Προς τούτου την
+κατασκευήν και σύνταξιν αι κατά μέρος επαρχίαι και νήσοι έπεμψαν
+τους πληρεξουσίους παραστάτας των· ούτοι λοιπόν εν εθνική
+συνελεύσει σκεφθέντες και μελετήσαντες ικανώς περί των κοινών
+πραγμάτων ωργάνισαν μίαν προσωρινήν διοίκησιν, καθ' ην η Ελλάς
+άπασα μέλλει να κυβερνηθή εφεξής. Ταύτην, και απλώς μεν ως επί της
+Βάσεως του δικαίου και των ορθών νόμων εστηριγμένην, και εν μέρει
+δε καθό ωργανισμένην κοινή των Ελλήνων γνώμη, οφείλουσιν όλοι οι
+λαοί κάτοικοι της Ελλάδος ν' αναγνωρίζωσι μ ό ν η ν - έ ν ν ο μ ο ν
+ - κ α ι - ε θ ν ι κ ή ν - δ ι ο ί κ η σ ι ν αναλόγως
+προσφερόμενοι.
+
+Τα συνιστώντα την διοίκησιν σώματα είναι δύο· το εκτελεστικόν και
+το βουλευτικόν, από τα οποία διορίζεται και το δικαστικόν,
+ανεξάρτητον όμως από εκείνα διόλου.
+
+Ταύτα διακηρύττει η εθνική συνέλευσις προς το Πανελλήνιον, έν και
+μόνον προσεπιφέρουσα, ότι αυτής μεν επεραιώθη το έργον και
+διαλύεται σήμερον· έργον δε του Ελληνικού λαού και χρέος είναι να
+φανή ευπειθής και υπήκοος εις τους νόμους και τους εκτελεστάς
+υπουργούς των νόμων. Έλληνες, είπατε προ ολίγου ότι δεν θέλετε
+δουλείαν, και ο τύραννος χάνεται καθημέραν από το μέσον σας· αλλά
+μόνη η μεταξύ σας ομόνοια και ακριβής υποταγή εις την διοίκησιν
+εμπορεί να στερεώση την ανεξαρτησίαν σας. Είθε ο κραταιός του
+Υψίστου βραχίων ν' ανυψώση και αρχομένους και άρχοντας, την Ελλάδα
+ολόκληρον, προς την πάρεδρον αυτού σοφίαν, ώστε ν' αναγνωρίσωσι τ'
+αληθή των αμοιβαία συμφέροντα· και οι μεν διά της προνοίας, οι δε
+λαοί διά της ευπειθείας να στερεώσωσι της κοινής ημών πατρίδος την
+πολύευκτον ευτυχίαν. Είθε ! Είθε.!»
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΗ'.
+
+(α.)
+
+Κατ' άλλους ο πασάς ούτος ελέγετο Χασάνης.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Λ'.
+
+(α.)
+
+Συζητείται εισέτι εν Ελλάδι, αν ο Λυκούργος ανεδέχθη την εις Χίον
+εκστρατείαν κατά διαταγήν ή παρά διαταγήν του Υψηλάντου. Ο
+Λυκούργος δεν έπαυσε διατεινόμενος μέχρι τέλους της ζωής του ότι
+είχε τοιαύτην διαταγήν. Ιδού η αλήθεια.
+
+Ο Ιωάννης Λαυρεντίου Ράλλης Χίος, μύστης της εταιρίας των Φιλικών,
+διέτριβεν εν Οδησσώ ότε εξερράγη η επανάστασις. Ποθών την
+απελευθέρωσιν της πατρίδος του διέβη εις Τρίκορφα τον μάιον του
+1821, και λαβών την απαιτουμένην τότε παρά του Υψηλάντου
+πληρεξουσιότητα απήλθεν εις Σάμον προς στρατολογίαν, και κατά
+διαταγήν του Υψηλάντου παρέλαβε συνεργόν και κοινωνόν της
+μελετωμένης αποβάσεως εις Χίον τον Λυκούργον ισχύοντα τότε εν τη
+πατρίδι του. Πεισθείς δε μετ' ολίγον, ότι το επιχείρημα ήτον
+άκαιρον, έγραψε τω Υψηλάντη, ότι εθεώρει αναγκαίαν την αναβολήν
+εις αισιωτέρας περιστάσεις, εζήτησε την εκ Σάμου ανάκλησίν του ως
+αξιωματικός του και εντολοδόχος του και τον παρεκάλεσε ν' αποτρέψη
+του σκοπουμένου επί του παρόντος τον Λυκούργον. Ενήργησεν ο
+Υψηλάντης τα προβαλλόμενα, και υπεσχέθη υπακοήν ο Λυκούργος κατά
+την αψευδή μαρτυρίαν των εξής δύο επιστολών σωζόμενων παρά τω εν
+Σύρα Ιωάννη Λαυρεντίου Ράλλη, εξ ών αποδεικνύεται, ότι ο Λυκούργος
+εξεστράτευσε παρά τα διαταχθέντα και συνομολογηθέντα.
+
+«Φιλογενέστατε Κ. Ι. Λ. Ράλλη.
+
+Έλαβον το υπό 28 νοεμβρίου γράμμα σου παρά του ανεψιού σου Κυρίου
+Στεφάνου Γαλάτη και του Κ. Αυγερινού. Επαινώ την φρόνησιν και
+καρτερίαν σου διά την ελευθερίαν της πατρίδος σου, αλλ' επειδή αι
+παρούσαι περιστάσεις δεν συγχωρούν την επιχείρησιν, εκάματε καλά
+να την αναβάλλετε εις επιτήδειον καιρόν, όστις είναι βέβαια η του
+Ρωσσικού πολέμου κήρυξις, ή των εθνικών κινημάτων η πρόοδος, την
+οποίαν ελπίζω με την σύστασιν της εθνικής βουλής, ήτις ήρχισεν ήδη
+να συγκροτήται. Ησύχασε λοιπόν εις καμμίαν νήσον έως να έλθη η
+ποθουμένη ώρα, και τότε βάλλεις εις πράξιν τον πατριωτικόν πόθον
+σου, τότε κατά τας περιστάσεις με γράφεις και σου στέλλω τα
+ανήκοντα γράμματα· είθε έως τότε να επιτύχω και εγώ καλητέρας
+περιστάσεις διά να βοηθήσω και πραγματικώς την πατρίδα σου.
+Λυπούμαι έως τώρα ότι η διχόνοια, η πλεονεξία και των Ελληνικών
+λαών η αμάθεια εμπόδισαν τας λαμπράς προόδους, τας οποίας ηθέλαμεν
+κάμει βέβαια απόντων των ελαττωμάτων τούτων και μάλιστα της
+διχονοίας· η Σάμος και η Κρήτη, αν είναι αίσθησις του καλού,
+πρόκεινται λαμπρότατα παραδείγματα του τι δύνανται να κάμουν οι
+Έλληνες αν ομονοήσωσιν εν καιρώ.
+
+Γράφε με ό,τι περίεργον μανθάνεις περί του γένους.
+
+Ευχόμενος δε σοι υγείαν και του ποθουμένου αγαθήν έκβασιν μένω.
+
+          Ο πατριώτης
+
+          Δημήτριος Υψηλάντης »
+
+* * *
+
+«Εκ Κορίνθου την 21 δεκεμβρίου 1821.
+
+Τω Υψηλοτάτω και θεοστηρίκτω Πρίγκιπι της Δυτικής Ελλάδος και
+παντός Αιγαίου Πελάγους Κ. Κ. Δημητρίω Υψηλάντη προσκυνητώς.
+
+Υψηλότατε Κύριε.
+
+Κατά τας προσκυνητάς μοι επιταγάς της προ ολίγου φανείσης
+επιστολής σας ανέβαλον εις ευτυχεστέραν περίστασιν την εκστρατείαν
+της Χίου· μολονότι πατριώται τινες Χίοι προ πολλού ήδη
+ευρισκόμενοι ενταύθα δεν έλειψαν να με παρακινήσωσιν εις την
+επιχείρησιν ταύτην. Εύχομαι όμως αι περιστάσεις του καιρού να με
+οδηγήσωσι ταχέως εις το να επιχειρήσω συν Θεώ και το απαραίτητον
+τούτο χρέος μου κατά τον πόθον της ψυχής μου. Ο Κ. Ράλλης
+ακολουθών τας αυτάς διαταγάς σας περί της εκστρατείας αφέθη από
+τας δι' αυτήν φροντίδας του κατά το παρόν εωσού ο καιρός να μας
+διδάξη το πρακτέον, και έρχεται αυτόθι εις προσκύνησίν σας.
+
+Η εις τα ενταύθα διαγωγή του εστάθη τιμία και ευγενής, και όλαι
+του αι καθημεριναί ασχολίαι απέβλεπον έν μόνον, τον ιερόν και
+γενναίον σκοπόν της από του ζυγού ελευθερώσεως της φιλτάτης
+πατρίδος του. Όθεν επήνεσα τον τοιούτον ζήλον του. Ταύτα περί
+τούτου προσκυνητώς, μένω δε της υμετέρας θεοστηρίκτου υψηλότητος.
+
+          Ταπεινός δούλος
+
+          ο αρχιστράτηγος της Σάμου
+
+          Λογοθέτης Λυκούργος.
+
+          αωκβ' Ιανουαρίου κ' Σάμος».
+
+(β.)
+
+Η κυβέρνησις έστειλε δέκα βομβοβόλους, πέντε βαρέα κανόνια καί
+τινας φιλέλληνας εις χρήσιν αυτών· αλλ' η βοήθεια αύτη έφθασεν εις
+Ψαρά αφ' ού η Χίος κατεστράφη.
+
+(γ.)
+
+Αν ανδρός χαρακτήρ εκ λόγου γνωρίζεται, ας ρίψη το βλέμμα ο
+αναγνώστης εις την ακόλουθον του Μπουρνιά επιστολήν προς την
+εφορίαν, και θα γνωρίση εξ αυτής τον άνδρα.
+
+«Μανθάνω ότι τινές εδώ από τους μεγάλους και πλουσίους ή μελετούν,
+ή αποφασίζουν να φύγουν φαμηλιαρικώς. Εις τι αιτίαν ν' αποδώσω
+αυτό το κίνημα δεν ηξεύρω. Πλην προλαμβάνω να σας είπω ότι όσον
+τάχιστα να εμποδίσετε όχι να φύγουν αλλά και αν το εστοχάσθηκαν
+διά να μεταβληθούν, και να μη μεταύγη πλέον από το στόμα των,
+διότι η καλοσύνη μου φθάνει έως εις ένα βαθμόν, και ημπορώ πλέον
+και εγώ, όταν παροργισθώ, δι' όσον δύναμαι να κάμω. ιδού σας λέγω
+εν περιλήψει την ιδέαν και κρίνατε το πράγμα, εμποδίσατε τους
+τοιούτους στοχασμούς διά να μη καταντά το πράγμα άσχημα και
+υγιαίνετε.
+
+          ο αρχιστράτηγος Χίου
+
+          Χατζή Αντώνης.
+
+          Την 9 Μαρτίου απόγευμα.»
+
+(δ.)
+
+Η πτώσις της Χίου επέφερε και την του Λυκούργου. Μόλις επανήλθεν
+ούτος εις τα ίδια, και οι του εναντίου κόμματος τον απέκλεισαν
+εντός της εν Καρλοβασίοις οικίας του, αλλά δεν εδυνήθησαν να τον
+συλλάβωσιν. Αποφυγών ο Λυκούργος τας χείρας αυτών μετέβη εις
+Άργος, όπου έδρευε τότε η κυβέρνησις· εκεί εφυλακίσθη επί τη
+αιτήσει των παθόντων Χίων ως αίτιος της καταστροφής της πατρίδος
+των· επί δε της εισβολής του Δράμαλη εδραπέτευσεν, επανήλθεν εις
+Σάμον, και στρατολογήσας εκινήθη κατά του επάρχου Μωραλή· αλλά,
+συγκρούσεως γενομένης εν τη κωμοπόλει του Πλατάνου, ενικήθη και
+κατέφυγεν εις Σαλαμίνα, όπου συνελήφθη κατά διαταγήν του κοινού
+της Ύδρας επί αποδόσει τριακοσίων χιλιάδων γροσίων, άτινα
+κατηγορείτο ότι ήρπασεν από του ταμείου της Σάμου επί της φυγής
+του· ουδ' οβολόν δ' ευρόντες παρ' αυτώ οι συλλαβόντες αυτόν
+Υδραίοι τον απήγαγαν εις Ύδραν και τον παρέδωκαν τοις τότε
+αρμοσταίς προς εξέτασιν. Οι αρμοσταί δεν ηύραν την κατηγορίαν
+αληθή· έχοντες δε κυρίαν εντολήν να λάβωσι παρά των Σαμίων τον
+αναλογούντα έρανον εις χρήσιν του στόλου, και απελπισθέντες του να
+τον εισπράξωσι διά του επάρχου και των συστηθεισών παρ' αυτού
+Αρχών, απέλυσαν τον εν τω πλοίω κρατούμενον Λυκούργον, και διά της
+δραστηρίου συμπράξεως αυτού εσύναξαν τον έρανον εντός τριών
+ημερών· τον εγκατέστησαν δε και διοικητήν της Σάμου επί τη αιτήσει
+του υπερισχύσαντος τότε κόμματός του και εις αμοιβήν της επί τη
+εισπράξει του εράνου υπηρεσίας του.
+
+(ε.)
+
+Ο Βδελυρός Βακήπ - πασάς εξέδωκε τουρκιστί υπομνήματα και
+ελληνιστί μεταφρασθέντα, εν οις ζωγραφίζει κάλλιστα αυτός εαυτόν
+λέγων, ότι η κ α τ α σ τ ρ ο φ ή - ε ν ό ς - Ρ α γ ι ά - δ ε ν -
+α ξ ί ζ ε ι - ε ι μ ή - ό σ ο ν - κ α ι - η – κ α τ α σ τ ρ ο φ ή
+- ε ν ό ς - δ έ ν δ ρ ο υ, - ή - ε ν ό ς - φ υ τ ο ύ, - κ α θ ώ ς
+- φ ρ ο ν ε ί - κ α ι - ο - ι μ ά μ η ς - Σ ε χ ο υ σ τ ή ς· -
+ε λ υ π ε ί τ ο - δ ε - μ ό ν ο ν – ό τ ι - ο - σ ο υ λ τ ά ν ο ς
+- ε ζ η μ ι ο ύ τ ο - τ ο ν – κ ε φ α λ ι κ ό ν - τ ω ν -
+κ α τ α σ τ ρ α φ έ ν τ ω ν – φ ό ρ ο ν. Εις 6100 απαριθμεί τους
+εν Χίω διαφοροτρόπως φονευθέντας, εξ ών 1109 απεκεφαλίσθησαν·
+ηχμαλωτίσθησαν δε 5000, και απεστάλησαν εις Κωνσταντινούπολιν πέντε
+φορτία κεφαλών και δύο ωτίων. Τόσον δε ακόρεστος αιμάτων εθεωρήθη
+παρά πάντων ο άνθρωπος ούτος, ώστε και αυτός ο αιμοβόρος σουλτάνος
+τον έπαυσε της αρχής του, τον εξώρισε, τον εκάθηρε της αξίας του,
+και τον αφήκεν απλούν Βακήπ εφέντην.
+
+(ζ.)
+
+Παραπλέουσα εκείναις ταις ημέραις η γολέττα του Τομπάζη τα θρακικά
+παράλια, είδεν υπό τι ακρωτήριον ελλιμενίζοντα πλοιάρια εχθρικά
+και επέπλευσεν· αλλ' οι ναύται των πλοιαρίων τούτων, αναβάντες εις
+το ακρωτήριον, τόσον σφοδρώς ετουφέκισαν τους επί του
+καταστρώματος της γολέττας, ώστε τους ηνάγκασαν ν' απομακρυνθώσιν
+άπρακτοι.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΒ'.
+
+(α.)
+
+Περί του σπηλαίου τούτου όρα Κεφάλαιον ΝΕ'.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΓ'.
+
+(α.)
+
+Η ημέρα κατέλαβε δύο Έλληνας έμπροσθεν της περί ης ο λόγος πύλης
+καταγινομένους εις το να την ρίψωσιν· είς αυτών ωνομάζετο Νικολής,
+υπηρετήσας άλλοτε ως στρατιώτης παρά τοις Γάλλοις. Επειδή δε ο
+κίνδυνος εξ αιτίας του φωτός της ημέρας ήτο μέγας, εκρύβησαν οι
+δύο ούτοι εντός τινος ανοιχθείσης προς την πύλην οπής επ' ελπίδι
+να φύγωσιν υπό το σκότος της νυκτός· αλλ' η ακρόπολις εφωτίσθη
+έξωθεν δι' όλης της νυκτός υπό των Τούρκων φοβουμένων νέαν έφοδον,
+και διά τούτο δεν ετόλμησαν οι δύο Έλληνες να φύγωσι την νύκτα.
+Την δε ακόλουθον ημέραν ο μεν Νικολής, δραμών αιφνιδίως υπό το πυρ
+των εχθρών, διεσώθη αβλαβής, ο δε άλλος εκτυπήθη κατακέφαλα. Μετ'
+ολίγας ημέρας δύο Έλληνες των εντός της ακροπόλεως, θέλοντες να
+φύγωσιν, απηωρήθησαν διά σχοινίου τα εξημερώματα· οι Τούρκοι τους
+ενόησαν και τους ετουφέκισαν· ο είς διεσώθη ο δε άλλος εφονεύθη·
+έφυγαν εκείθεν μετ' αυτούς και τρεις τέσσαρες Οθωμανοί και
+Οθωμανίδες.
+
+(β.)
+
+Ιδού η συνθήκη γραφείσα υπό των πολιορκουμένων και παραδεχθείσα
+υπό των πολιορκητών.
+
+«Διά του παρόντος συμφωνητικού γράμματος δήλον γίνεται, ότι,
+επειδή οι Έλληνες κάτοικοι της επαρχίας Αθηνών, επαναστατήσαντες
+μας επολέμησαν, και αφού μας απέκλεισαν εις το Φρούριον, μετά
+σταθεράν επιμονήν αμφοτέρων των μερών, και μετά την οποίαν
+υπεφέραμεν σκληραγωγίαν, μας έλλειψαν τα προς το ζην αναγκαία, και
+κατά τον ανέκαθεν όρον εζήτουν να δώσωμεν ράι (υποταγήν) εις
+αυτούς, και να τοις παραδώσωμεν το Φρούριον και όλοι ημείς οι
+μικροί και μεγάλοι εστέρξαμεν τούτο, και διά τούτο συνδιαλεχθέντες
+μετά των απεσταλμένων και απολύτων πληρεξουσίων της Διοικήσεως του
+Ελληνικού Έθνους (ονομαζομένης ενδόξου Γοβέρνου) υπό την οποίαν
+υπόκεινται οι ειρημένοι Αθηναίοι Έλληνες, των εντίμων κυρίων
+Ανδρέου Καλαμογδάρτη και Αλεξάνδρου Αξιώτου και μετά των δώδεκα
+Εφόρων των Αθηνών και μετά των λοιπών Οπλαρχηγών εκάμαμεν τας
+ακολούθους συμφωνίας διακρινομένας κατ' άρθρον.
+
+Α'. Να δώσωμεν εις χείρας των τα όπλα τα εν τω Φρουρίω
+ευρισκόμενα, κανόνια, μουρτάρια, και όλα τα εις χείρας των
+Οθωμανών ευρισκόμενα όπλα και χαρμπία χωρίς να κάμωμεν καμίαν
+αντίστασιν.
+
+Β'. Μετά την παράδοσιν αυτών μέχρις ότου προμηθευθώσιν άλλοσε, οι
+Έλληνες να ασφαλίσωσι την τιμήν και την ζωήν των Οθωμανών, χωρίς
+να τοις προξενηθή παραμικρά ζημία ή βλάβη.
+
+Γ'. Από τα εις χείρας των Οθωμανών ευρισκόμενα έπιπλα και φορέματα
+να λάβη εκάστη οθωμανική οικογένεια μεθ' εαυτής ανά έν πάπλωμα,
+σινδόνιον, προσκέφαλον, και σιλτέ, και κατασκευασμένα φορέματα
+συγκείμενα εις έν φορτίον· και ανά δύο τεντζερέδες με τα
+σκεπάσματά των, και ανά δύο σαχάνια.
+
+Δ'. Από τα εις χείρας των Οθωμανών ευρισκόμενα αδαμαντικά,
+χρυσαφικά, και αργυρικά, καθώς και τα μετρητά χρήματα όσα μεν
+είναι ιδιωτών περιουσίαι, τα μεν ημίση να λάβωμεν ημείς, τα δε
+άλλα ημίση να τα παραδώσωμεν εις αυτούς· όσα δε ήθελεν αποδειχθή
+ότι είναι των Ελλήνων περιουσίαι να τα παραδίδωμεν εις αυτούς σώα
+χωρίς να τα μερίζωμεν.
+
+Ε'. Αφού εξέλθωμεν του Φρουρίου, όσοι των Οθωμανών θελήσουν να
+διατρίψωσιν εις την πόλιν, να έχουν την άδειαν να κατοικώσιν
+απαρεμποδίστως, και να μη παρενοχλώνται από κανέν μέρος· όσοι δε
+θελήσουν να περάσουν εις την Ασίαν, να επιβιβάζωνται εις πλοία υπό
+σημαίαν αγγλικήν, γαλλικήν, και αουστρικήν, και να μεταφέρωνται εν
+ασφαλεία· τον δε απαιτούμενον ναύλον των πλοίων αυτών, και το
+αναγκαίον με αυτάρκειαν διά τα προς το ζην παξιμάδι και τυρί εις
+το διάστημα της οδοιπορίας των να παραδώσουν οι Έλληνες εις χείρας
+των πλοιάρχων.
+
+Αφού εσυμβιβάσθημεν κατ' αυτόν τον τρόπον, και παρεδέχθημεν
+εκάτερα τα μέρη τας συμφωνίας αυτάς, εδόθη προς ημάς έν ρωμαϊκόν
+συμφωνητιχόν έγγραφον, σφραγισμένον με την σφραγίδα της επαρχίας,
+και υπογεγραμμένον με τας υπογραφάς των διωρισμένων. Διό και
+δίδεται προς αυτούς εκ μέρους ημών το παρόν επίσημον εσφραγισμένον
+έγγραφον.
+
+Την 3 Σιαγάλ 1227 (Τουρκ. έτος)».
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΕ'.
+
+(α.)
+
+Ο Πασάνος ηλευθερώθη μετά ταύτα εξαγορασθείς παρά της γυναικός
+του.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΣΤ'
+
+(α.)
+
+Έλαβα τας πληροφορίας ταύτας παρά του συνεκστρατεύσαντος και επί
+της πτώσεως του Ναυπλίου αιχμαλωτισθέντος Αλήπασα. Αδύνατον να
+γνωρίση τις ακριβώς τον αριθμόν ατάκτου στρατού διά την παντελή
+έλλειψιν στρατολογικών καταλόγων. Ουδέ το ποσόν των διανεμομένων
+σιτηρεσίων συντελεί εις γνώσιν της αληθείας διά τας πολλάς
+καταχρήσεις.
+
+(β.)
+
+Ο Αχιλλεύς Θεοδωρίδης είχε βαθμόν ταξιάρχου και διωρίσθη
+φρούραρχος Ακροκορίνθου την 19 μαΐου· ησθάνθη δε τι έπραξε
+λειποτακτήσας και εγένετο μετ' ολίγον αυτόχειρ.
+
+(γ.)
+
+Παραφυλάξαντες την ευκαιρίαν οι Δερβενοχωρίται ήρπασαν τα κανόνια
+ταύτα.
+
+(δ.)
+
+Ολίγας ημέρας μετά την εκ Πατρών αναχώρησιν του Κολοκοτρώνη, ο
+Ισούφπασας έπλευσεν άφοβος εις τον κορινθιακόν κόλπον, και αποβάς
+εις Βοστίτσαν κατηδάφισε το εκεί κανονοστάσιον.
+
+(ε.)
+
+Τινές γερουσιασταί αντικολοκοτρωνικοί έφυγαν από της Τριπολιτσάς
+επί τη εισόδω του Κολοκοτρώνη και αντικατεστάθησαν άλλοι oμόφρονές
+του.
+
+(ζ.)
+
+Ο Πλαπούτας και ο εν τη συνοδία του Μπούκορας, προπορευόμενοι των
+άλλων απήντησαν, εν ω υπήγαινεν εις Σχοινονώρι, κατά το Ψίχτι, δύο
+Τούρκους εφίππους, έφιπποι και ούτοι, και ήλθαν εις χείρας. Ο είς
+των Τούρκων έθλασεν εν τη αλληλομαχία το ξίφος του Πλαπούτα, αλλά
+ο επιδέξιος ούτος διαξιφιστής και ο συναγωνιστής του εφονεύθησαν·
+επληγώθησαν ελαφρώς και οι Έλληνες. Ο Πλαπούτας απέστειλε το ξίφος
+του εις την γερουσίαν, η δε γερουσία τω έγραψε τα εξής. «Το εις
+δύο τεθλασμένον ξίφος σου ελάβομεν· επληροφορήθημεν και ότι
+επληγώθης επιπολαίως εις το πρόσωπον. Τοιαύται πληγαί προσθέτουσι
+λάμψιν εις την δόξαν ήτις σε περικαλύπτει». Απήντησαν μετά ταύτα
+οι περί τον Πλαπούταν ερχομένους εκ Κορίνθου 60 εχθρούς, και
+αίφνης επιπεσόντες κατέστρεψαν τους πλείστους.
+
+(η.)
+
+Ευρέθη και ο Δικαίος εν τη συνοδία του Κολοκοτρώνη κατά την
+περίστασιν εκείνην.
+
+(θ.)
+
+Επειδή η άγουσα προς την Επίδαυρον ήτον αφύλακτος, ώδευσαν οι
+εχθροί ακινδύνως προς εκείνα τα μέρη εις προνομήν· επροχώρησαν δε
+και εις το Λιγουριόν και το έκαυσαν· έκαυσαν καί τινα μοναστήρια·
+αλλ' ουδαμού εύρισκον τροφάς, ώστε έβλαπταν, αλλά δεν ωφελούντο.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΖ'.
+
+(α.)
+
+Ιδού το περί ου ο λόγος έγγραφον·
+
+« Η Δυτική Ελλάς έφθασεν εις ακμήν τοιαύτην, καθ' ην μόνη η γενική
+συνδρομή και προθυμία των κατοίκων της με τα όπλα εις τας χείρας
+ειμπορεί να την ασφαλίση από του εχθρού τους όνυχας. Αλλ' επειδή
+αύτη η προθυμία (άνευ της οποίας ουδέν γενναίον κατορθούται)
+λείπει κατά το παρόν δι' εξωτερικάς τινας αιτίας, δεν μένει άλλη
+καταφυγή, παρά το να γενή στρατήγημα επιτήδειον να αναβάλη την
+παρούσαν ορμήν του εχθρού, έως ότου να γενή τρόπος να συναχθώσιν
+οι σκορπισμένοι Έλληνες. Τοιούτον στρατήγημα δεν είναι άλλο, παρά
+μία προσποιητική διαπραγμάτευσις προσκυνήσεως, η οποία εκτεινομένη
+εις μήκος θέλει δώσει καιρόν να οικονομηθώσι προς το συμφέρον τα
+πράγματα. Κοινή γνώμη λοιπόν όλων ημών των ενταύθα παρευρεθέντων,
+διορίζεται ο Γενναιότατος Στρατηγός Γεώργιος Νικολού (ο
+Βαρνακιώτης) του οποίου ο άμεμπτος και φιλελεύθερος χαρακτήρ σύρει
+όλων την εμπιστοσύνην εις εαυτόν, να πραγματευθή το ειρημένον
+στρατήγημα, μεταχειριζόμενος παν ό,τι η φρόνησίς του ήθελε τον
+υπαγορεύσει, διά να φθάση εις τον σκοπόν του, σκοπόν κοινώς παρά
+πάντων εγκρινόμενον και επιθυμούμενον, του να κερδίση δηλ. καιρόν,
+και εν τούτω να προετοιμασθώσι τα σωτήρια μέσα διά το μετά ταύτα.
+
+          Α. Μαυροκορδάτος,
+
+          Κωνστ. Καραπάνου,
+
+          Ιωάννης Τρικούπης,
+
+          Σπυρ. Κουρκουμέλης,
+
+          Αθανάσιος Ραζής,
+
+          Ευθύμιος Βασιλάκης,
+
+          Ν. Καρπούνης,
+
+          Δημ. Πλατύκας,
+
+          Πάνος Ράγκος,
+
+          Γεώργιος Βαλτινός,
+
+          Νικολάκης Λήλου.
+
+(β.)
+
+Κατ' εκείνας τας ημέρας οι Μεσολογγίται και οι υπό τον Μακρήν
+συνέλαβαν τουρκικόν πλοίον, πεσόν εις τα ρηχά πλησίον των εκβολών
+του Ευήνου και μεταφέρον από Πατρών εις Πρέβεζαν Τούρκους, λάφυρα
+και χρήματα· και τα μεν εν τω πλοίω διηρπάγησαν, οι δε εν αυτώ
+Τούρκοι όλοι εν στόματι μαχαίρας απέθαναν.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΗ'.
+
+(α.)
+
+Ιδού τα συλληφθέντα τρία γράμματα, καθώς τότε μετεφράσθησαν, εν
+οις θα παρατηρήσει ο αναγνώστης την φιλοψεύδειαν του γράφοντος·
+
+«Εκτός ότι ο αήττητος στόλος δεν ημπορεί να έμβη έως υπό το
+φρούριον του Ναυπλίου διά το αβαθές των υδάτων, εβεβαιώθημεν προς
+τούτοις ότι εις το καστέλι του Ναυπλίου είναι κεκρυμμένα έξ
+πυρπόλα πλοία των απίστων, καθώς ακόμη άλλα δέκα εις Σπέτσας, τα
+οποία έχομεν καθαράν πληροφορίαν ότι έχουν ετοιμότατα. Αφ' ης
+στιγμής ο αήττητος στόλος έκαμε πανία από Πάτραν και τριγυρίζομεν
+κατά ταύτα τα μέρη, εξήντα καράβια των απίστων τρέχουν πάντοτε
+κατόπιν του στόλου μας, και κατά ταύτην την στιγμήν έρχεται πάλιν
+η ναυμαχία, και εις τοιαύτας περιστάσεις το να έμβωμεν εις στενά
+μέρη ηξεύρετε πολλά καλά είναι εις άκρον επικίνδυνον. Όθεν η
+Υψηλότης σου, καθώς ανέκαθεν εφάνης πάντοτε ανδρείος και πιστός,
+θέλεις εξακολουθεί και εις το εξής την συνήθη σου αυτήν ανδρίαν
+και πίστιν. Περί δε τροφών και άλλων διά τα αυτόσε αναγκαίων
+θέλομεν φροντίσει και προς ησυχίαν σας.
+
+Εγράφη η παρούσα τη 5 μουχαρεμίου 1238 (12 σεπτεμβρίου 1822).»
+
+«Με άλλα μου γράμματα σας έγραφον ότι σας στέλλονται δύο άλλα
+καράβια με διαφόρων ειδών τροφάς· αυτά όμως απαντήσαντα καθ' οδόν
+εναντίον τον άνεμον επόδησαν και υπήγαν προς την Σούδαν· κατόπιν
+όμως δεν θέλομεν λείψει από του να σας στέλλωμεν».
+
+«Δόξα τω Υψίστω θεώ προ ενός μηνός ήδη αι δυνάμεις της Ρούμελης
+πηγαίνουν αξιολογώτατα. Εις το φρούριον λεγόμενον Σούλι εμβάς ο
+υψηλότατος Βαλής Ιωαννίνων Ομέρ πασάς κατεκυρίευσεν αυτό, και
+καταφανίσας τους εν αυτώ απίστους, άλλους μεν εφόνευσεν, ολίγους
+δε εξ αυτών διεσκόρπισεν. Άντικρυς των Πατρών εις το Μεσολόγγι
+ελθόντες διάφοροι Βεζηράδες κατεκυρίευσαν αυτά τα μέρη. Αύτη η
+είδησις έφθασε προς ημάς προ δώδεκα ήδη ημερών. Ειδοποιείσθε προς
+τούτοις ότι ο υψηλότατος Χουρσήδ - πασάς έρχεται κατ' αυτάς εις
+Μορέαν με πλήθος άπειρον στρατιωτών. Το δε εν Κορίνθω ανίκητον
+στρατόπεδόν μας δεν επειράχθη το παραμικρόν, και κατ' αυτάς
+έρχεται προς το μέρος του Ναυπλίου. Ταύτα πληροφορηθέντες βεβαίως,
+γνωστοποιούμεν και προς υμάς. Διά να εμβάσωμεν τροφάς εις το
+φρούριον του Ναυπλίου εξεπλεύσαμεν από Πάτρας με τον αήττητον
+στόλον, ημέρα παρασκευή, τη δεκάτη τρίτη του παρελθόντος μηνός
+ζιλχιζέ, και διά το εναντίον των ανέμων μόλις εφθάσαμεν εις τα
+μέρη Ύδρας και Σπετών τη πέμπτη του τρέχοντος μουχαρεμίου, ημέρα
+παρασκευή. Επειδή όμως εφάνησαν έως ογδοήντα καράβια των απίστων
+Υδραίων και Σπετσιωτών έμπροσθεν του αηττήτου στόλου, τα οποία
+εδείκνυον ότι ήθελον να ορμήσωσι καθ' ημών, εκροτήσαμεν ναυμαχίαν,
+ήτις διήρκεσε σχεδόν ώρας έξ, και εις την οποίαν με την χάριν του
+Υψίστου και με την βοήθειάν του εν αγίοις Βασιλέως μας εβυθίσαμεν
+διά των πυροβόλων μας έξ καράβια των, και δύο άλλα, το μεν με
+τρία, το έτερον με δύο κατάρτια επυρπολήθησαν από το σφοδρόν των
+όπλων μας πυρ. Χάριτι Θεία πανταχόθεν έχομεν αγαθάς αγγελίας, τας
+οποίας και πληροφορούμεθα, καθώς ακόμη σας είναι γνωστός και ο
+σφοδρός ούτος πόλεμος του αηττήτου στόλου κατά των απίστων, εν
+καιρώ της συγκροτήσεως του οποίου εστάλη προς υμάς το παρόν πλοίον
+με τας τροφάς, και πάλιν ο περίβλεπτος ούτος στόλος θέλει πλεύσει
+κατά των εχθρών, τους οποίους με την βοήθειαν του Υψίστου ελπίζω
+ότι θέλομεν νικήσει και καταφανίσει. Η δε υψηλότης σας δεομένη
+υπέρ ημών και του κράτους του αηττήτου στόλου με υποχρεοί καθ'
+υπερβολήν.
+
+Τη 9 του μουχαρεμίου 1238 (12 σεπτεμβρίου 1822)».
+
+(β.)
+
+Ολίγον έλειψε να χαθή η Σύρα μετά τινας μήνας επί τη προφάσει του
+φανατισμού της και της εντεύθεν τουρκολατρείας της. Φασιώλης τις
+Επταννήσιος βουλήν έβαλε να την λεηλατήση· συνάξας υπό πρόσχημα
+θρησκευτικού ζήλου, πολλούς πολλαχόθεν Έλληνας τους έφερεν επί δύο
+πλοίων εις Σύραν· αλλ' επειδή οι κάτοικοι και του ενός και του
+άλλου δόγματος εκινδύνευαν εξίσου, αντέστησαν όλοι εκ συμφώνου,
+επολέμησαν και τους απεδίωξαν διά της συμπράξεως αυστριακού
+πολεμικού πλοίου ευρεθέντος εν τω λιμένι. Εσκοτώθησαν δε καί τινες
+κατά την περί ης ο λόγος αλληλομαχίαν. Αλλ' οι περί τον Φασιώλην
+επιμένοντες εις τον σκοπόν των, ευρόντες και άλλους επί αρπαγή
+ετοίμους, και συμπληρωθέντος του αριθμού εις δισχιλίους, επανήλθαν
+την 10 φεβρουαρίου εις Σύραν επί πολλών πλοιαρίων, και έκαυσαν και
+διήρπασάν τινας επί του παραλίου αποθήκας. Καθ' ην δε ώραν έμελλαν
+να πέσωσιν εις διαρπαγήν και αυτής της πόλεως, κατέπλευσεν αγαθή
+τύχη το γαλλικόν πολεμικόν πλοίον Estafette και διέσωσε την
+κινδυνεύουσαν πόλιν, αναγκάσαν τους δισχιλίους ληστοπειρατάς να
+φύγωσιν εκείθεν επί των πλοιαρίων των. Ο ακούραστος κακούργος
+Φασιώλης ήλθε και τρίτην φοράν εις Σύραν την 4 Ιουλίου επί τινος
+βρικίου 12 κανονίων εν συνοδία και άλλων ομοίων του, και διέδωκεν
+ότι εστάλη ως αστυνόμος παρά της κυβερνήσεως· αλλ' ο Δεριγνής,
+όστις παρετήρει τα κινήματά του, έφθασεν εις Σύραν την υστεραίαν
+επί της Μηδείας, συνέλαβε το βρίκι, συνέλαβε και τον Φασιώλην
+εντός ιονίου τινός πλοίου κρυβέντα, και τον απέστειλε
+σιδηροδέσμιον εις τας Ιονίους Νήσους.
+
+(γ.)
+
+Μετ' ολίγας ημέρας ανεφάνη πανώλης εν Τήνω και διεδόθη και εις
+άλλα μέρη, αλλά δεν διήρκεσε.
+
+(δ.)
+
+Ο κύριος Ν. Κοτζιάς λέγει έν τινι φυλλαδίω, ότι δεν αποδίδω τον
+προσήκοντα έπαινον εις τους Ψαριανούς· αλλ' η συγγραφή μου
+αποδεικνύει το εναντίον· είπε και άλλα, αλλ' ούτε εις αυτά
+απήντησα ούτ' απαντώ· άλλοι απήντησαν εις πολλά· όρα τα εν έτει
+1857 δημοσιευθέντα, ήτοι Ανασκευήν Τσαμαδού. Τηλέγραφον των
+Κυκλάδων 25 μαΐου. Αθηνάν 30 ιουνίου· 3 και 7 Ιουλίου, 16
+αυγούστου και 11 σεπτεμβρίου. Ελπίδα 22 νοεμβρίου, και Έλληνα 18
+μαΐου του 1858. Εις πρόχειρον δε φωτισμόν του αναγνώστου εφ' οις
+επικρίνεται η ιστορία, αρκούμαι να βάλω υπ' όψιν αυτού μόνην την
+εν τω φύλλω της Αθηνάς της 3 Ιουλίου 1857 διατριβήν έχουσαν ούτω·
+
+««Ο Κ. Κοτσιάς εξέδωκε κατ' αυτάς επίκρισιν της ιστορίας της
+Ελληνικής επαναστάσεως, εν η μέμφεται τον συγγραφέα αυτής Κ.
+Τρικούπην ως μη απονέμοντα έπαινον εις τους Ψαριανούς διά τα κατά
+τον αγώνα ανδραγαθήματά των, ως θεωρούντα τον ναύαρχον της Ύδρας
+γενικόν αρχηγόν της θαλασσίου δυνάμεως, ως αποδίδοντα είς τινα
+άγγλον πλοίαρχον την πρώτην ιδέαν της χρήσεως των πυρπολικών, ως
+συμπεριλαβόντα εν τη διηγήσει των ναυμαχιών ημαρτημένα τινά, ως
+παραφράζοντά τινα της ιστορίας του Γόρδωνος, και ως μη αναφέροντα
+τας πηγάς όθεν ηρύσατο την ύλην.
+
+Ανεγνώσαμεν και ημείς εν καιρώ, και επί τη εκδόσει της περί ης ο
+λόγος επικρίσεως διήλθομεν εκ νέου την ιστορίαν του Κ. Τρικούπη
+προσεκτικώτερον, και όχι μόνον ουδέν ουδαμού εύρομεν δικαιούν τους
+λόγους του επικριτού ως προς την ολιγώρησιν των ανδραγαθημάτων των
+Ψαριανών, αλλ' εξ εναντίας παρετηρήσαμεν ότι πολλαχού της ιστορίας
+ποιεί μετά πολλών εγκωμίων μνείαν αυτών· εις πίστωσιν δε των
+λεγομένων αντιγράφομεν τα εξής δύο τεμάχια.
+
+Αναφέρων ο ιστορικός εν τω ΛΗ' κεφαλαίω την κατά την Τένεδον
+κατάφλεξιν της τουρκικής υποναυαρχίδος παρά του ενδόξου Κανάρη,
+λέγει· «ο δε εχθρικός στόλος ανήχθη όλος έντρομος και εισέπλευσε
+τον Ελλήσποντον ταπεινωθείς κατέμπροσθεν των εμπορικών πλοίων της
+Ελλάδος, και αφήσας τους μεγαλοτόλμους ναύτας της θαλασσοκράτορας·
+φόβος και τρόμος κατέλαβε μετ' αυτά τα συμβάντα τας νήσους και τας
+παραθαλασσίους πόλεις της αυτοκρατορίας τας υπό Τούρκων
+κατοικουμένας· εν Σμύρνη, εν Χίω, εν Μιτυλήνη, παντού ηγωνίζοντο
+οι Τούρκοι δι' ων εδύναντο τρόπων όχι πλέον πώς να καταδιώξωσι
+τους εχθρούς των, αλλά πώς ν' ασφαλισθώσιν από της καταδιώξεως των
+θαλασσινών της Ελλάδος και κυρίως των γ ε ι τ ό ν ω ν - τ ω ν -
+Ψ α ρ ι α ν ώ ν, οι οποίοι περιέπλεον ως θαλασσοκράτορες όλα τα
+παράλια, καταστρέφοντες, λεηλατούντες, και εκφοβίζοντες τους
+παραθαλασσίους εχθρούς των.
+
+Και εν τω κεφαλαίω ΜΔ' διηγούμενος ο ιστορικός την εις τα αντικρύ
+της Σάμου παράλια της Ιωνίας απόβασιν των Ψαριανών λέγει· «τόσον
+δε φόβον διέσπειραν οι Ψαριανοί εις όλα εκείνα τα παράλια, ώστε οι
+εν Σμύρνη πρόξενοι τους παρεκάλεσαν ν' απέχωσι πάσης εχθροπραξίας
+εντός του κόλπου εκείνου χάριν αυτών, του εμπορίου και των
+ενοικούντων χριστιανών· α φ ί ν ο μ ε ν – τ ο ν - τ ό π ο ν -
+ή σ υ χ ο ν, - α λ λ' - υ π ό φ ο ρ ο ν, - α π ε κ ρ ί θ η σ α ν -
+υ π ε ρ η φ ά ν ω ς - ο ι – Ψ α ρ ι α ν ο ί».
+
+Τις αναγνούς τα τεμάχια ταύτα δύναται να είπη, ότι η ιστορία του
+Κ. Τρικούπη δεν απονέμει τον προσήκοντα έπαινον εις τους
+Ψαριανούς, και δεν τους αναβιβάζει, ούτως ειπείν, υπεράνω των
+άλλων κατά θάλασσαν ενδόξων συναγωνιστών αυτών;
+
+Ψευδές, κατά τον Κ. Κοτσιάν, ότι ο ναύαρχος Τομπάζης ανέφερεν εν
+τω εν τη ναυαρχίδι του συμβουλίω, ότι πλοίαρχος άγγλος, ον
+συνήντησε κατά τον Καφηρέα, τον εσυμβούλευσε την χρήσιν των
+πυρπολικών, όπως διηγείται ο Κ. Τρικούπης· προσθέτει δε ο Κ.
+Κοτσιάς, ότι ο πλοίαρχος Νικόδημος, διαλεχθείς μετά του Κ.
+Τρικούπη περί τούτου καί τινων άλλων επεμελήθη να τον απαλλάξη της
+απάτης ταύτης, αλλά δεν εισηκούσθη, ειπόντος του Κ. Τρικούπη, ότι
+άνδρες αξιόπιστοι τον εβεβαίωσαν ότι ούτως είχεν.
+
+Αν οι εν τοις πράγμασι παρόντες είναι αξιοπιστότεροι των απόντων,
+είχε δίκαιον ο ιστορικός να προτιμήση της μαρτυρίας του απόντος
+την των παρόντων και αυτηκόων, και τοιούτοι είναι οι διάσημοι κατά
+θάλασσαν αγωνισταί, Α. Κριεζής και Γ. Σαχίνης, παρευρεθέντες εν τω
+συμβουλίω και διηγούμενοι και νυν το ανέκδοτον τούτο· αλλ' ο Κ.
+Τρικούπης αναφέρων αυτό προσεπισημειοί ότι «ακούσας ο εν τω
+συμβουλίω ναύαρχος των Ψαρών τους λόγους του Τομπάζη είπεν, ότι
+και εν τη νήσω του εγίνετο λόγος περί πυρπολικών», ώστε ο Κ.
+Τρικούπης ιστορεί ότι προϋπήρχε της αγγελίας του Άγγλου η ιδέα
+αύτη εν τη νήσω των Ψαρών· αποδίδει δε εν τω 13 κεφαλαίω εις τους
+Ψαριανούς μόνους και την πρώτην παρασκευήν και την πρώτην χρήσιν
+αυτών. Αλλά τα πυρπολικά δεν εφανερώθησαν πρώτην φοράν, κατά τον
+Κ. Κοτσιάν, επί του ελληνικού αγώνος, ούτ' επί της μεταξύ Ρώσσων
+και Τούρκων ναυμαχίας του Τσεσμέ· ήσαν εν χρήσει, όπως επέτρεπον
+οι καιροί εκείνοι, τον πέμπτον αιώνα προ Χριστού, κατά την
+μαρτυρίαν του Θουκυδίδου, αν όχι αρχαιότερον,
+
+Ημαρτημένα τινά εν ταις περιγραφαίς των ναυμαχιών περιέχει, κατά
+τον Κ. Κοτσιάν, η ιστορία του Κ. Τρικούπη. Δεν απορούμεν εις τους
+λόγους τούτους, διότι και αυτοί οι αυτόπται των γεγονότων διαφόρως
+εκθέτουν αυτά ως επί το πλείστον· «οι παρόντες τοις έργοις», λέγει
+ο Θουκυδίδης, «ου τ' αυτά περί των αυτών έλεγον, αλλ' ως εκατέρων
+τις ευνοίας ή μνήμης έχοι»· και η εύνοια του Κ. Κοτσιά είναι
+καταφανής. Πιθανόν να παρεισήχθησαν ημαρτημένα τινά εν τη ιστορία
+του Κ. Τρικούπη, καθώς και εν πάση άλλη ιστορική συγγραφή· αλλά,
+και αν παραδεχθώμεν ως αληθώς ημαρτημένα όσα αναφέρει ο Κ.
+Κοτσιάς, είναι καλή τύχη όλα μηδαμινής σημασίας· προσωπικά μάλλον
+ή πραγματικά, μηδαμώς επηρεάζοντα την ουσίαν και τον χαρακτήρα των
+πραγμάτων ως τοιαύτα, και μάλλον επιβεβαιούντα ή εξασθενούντα την
+αξιοπιστίαν των εν τω συγγράμματι. Αλλ' ο επικριτής, καί τοι περί
+των κατά θάλασσαν πραγματευόμενος, ούτε και όλων των υπαρχόντων
+ημερολογίων φαίνεται λαβών γνώσιν, αν και ολίγων. Το εισέτι
+ανέκδοτον χειρόγραφον του ναυάρχου Σακτούρη βεβαίως δεν ανέγνωσεν,
+αλλ' ουδέ γνώσιν της υπάρξεως αυτού είχεν, ως εκ του φυλλαδίου του
+καταδεικνύεται· δεν διεξήλθεν ουδέ το του ναυάρχου Σαχίνη, καί τοι
+κατατεθειμένον εν τη δημοσία βιβλιοθήκη. Τοσούτον δε ατελώς
+παρεσκευασμένος αποδύεται εις αγώνα προς συγγραφέα και τα
+ημερολόγια ταύτα διεξελθόντα, ως φαίνεται εκ της παραθέσεως, και
+τας εκ μονομερείας πληροφορίας, εφ' ων ερείδεται ο Κ. Κοτσιάς
+έχοντα, καθώς αυτός ο επικριτής του ομολογεί, απορών εν τη
+απλότητί του πώς εδυνήθη ο συγγραφεύς, καί τοι έχων αυτάς, να
+διηγηθή συμβάντα τινά αλλοτρόπως.
+
+Ο Κ. Τρικούπης παραφράζει τινά, κατά τον Κ. Κοτσιάν, της ιστορίας
+του Γόρδωνος.
+
+Η ιστορία δεν είναι εφεύρεσις· είναι διήγησις γεγονότων, και χρέος
+του ιστοριογραφούντος είναι να μελετήση τα παρ' όλων προ αυτού
+γραφέντα· και όσα μεν εύρη ορθά, να παραλάβη· όσα δε εσφαλμένα, να
+παραλείψη· τα δε να συμπληρώση ή να διορθώση· τούτο έπραξεν
+ακριβώς ο Κ. Τρικούπης· ο δε επικριτής, εις απόδειξιν ότι
+μετέφρασεν ο Κ. Τρικούπης πολλά του Γόρδωνος, φέρει παραδείγματα
+αντιπαραθέτων αυτά· αλλά φέρει τα του Άγγλου εις την πρωτότυπον
+αυτού γλώσσαν, ώστε ο μη ειδώς αγγλικά ουδεμίαν κρίσιν δύναται να
+επιφέρη. Ημείς μετεγλωττίσαμεν και εκδίδομεν το πρώτον παράδειγμά
+του, και λέγομεν ότι και αυτολεξεί αν μετέφραζε το τεμάχιον τούτο
+ο Κ. Τρικούπης δεν θα έσφαλλεν, αν εθεώρει το διήγημα ακριβές.
+Αλλ' ο αναγνώστης θα παρατηρήσει εκ της παραθέσεως ότι το του
+έλληνος ιστορικού είναι πληρέστερον διήγημα. Ιδού το του Γόρδωνος·
+«Ο πλοίαρχος τούρκος εσκοτίσθη εκ του φόβου του deprived by fear
+of all presence of mind και έρριψεν άγκυραν εν τω όρμω της Ερισού,
+όπου παρέλαβε στρατεύματα»· Ιδού και το του Κ. Τρικούπη· «Την
+εσπέραν της ιδίας ημέρας το δίκροτον έπλευσεν εις τον λιμένα της
+Ερισού παρακολουθούμενον υπό των ελληνικών πλοίων· ο πλοίαρχος του
+δικρότου, φοβούμενος νυκτερινήν έφοδον κατά του πλοίου του,
+παρέλαβε την ιδίαν εσπέραν από της ξηράς ικανούς στρατιώτας
+τούρκους εις υπεράσπισίν του». Ήθελεν ο Κ. Κοτσιάς να παραλείψη ο
+Κ. Τρικούπης το γεγονός, διότι προγενέστερος του ιστορικός το
+εδιηγήθη, ή έπρεπε να το μεταποιήση, ίνα φανή πρωτότυπος εν πάσι;
+
+Ελέγχει ο επικριτής τον Κ. Τρικούπην ως μη αναφέροντα τους περί
+της επαναστάσεως συγγράψαντας, όθεν ηρύσατο την ύλην, και
+αντιπαραθέτων τον τρόπον του γράφειν αυτού, ως προς την συλλογήν
+της ύλης, προς τον του Θουκυδίδου, λέγει ότι ο μέγας ούτος
+ιστορικός ομολογεί τας πηγάς. Και ημείς ανεγνώσαμεν τον
+Θουκυδίδην, αλλ' ουδαμού είδομεν ν' αναφέρη συγγραφείς ους
+εσυμβουλεύθη· λέγει μόνον τάδε. «Τα δε έργα των πραχθέντων εν τω
+πολέμω ουκ εκ του παρατυχόντος πυνθανόμενος ηξίωσα γράφειν, ουδ'
+ως εμοί εδόκει, αλλ' οις τε αυτός παρήν και παρά των άλλων όσον
+δυνατόν ακρίβεια περί εκάστου επεξελθών».
+
+Αν ο επικριτής πηγάς ταύτας θεωρεί, τας αυτάς έχει και ο Κ.
+Τρικούπης· «τους λόγους τούτους», λέγει, «του ιστορικού είχα και
+εγώ παντοτεινόν oδηγόν μου συγγράφων». Καλώς έχει βεβαίως ο γράφων
+αρχαίαν ιστορίαν ν' αναφέρη τους συγγραφείς ους συμβουλεύεται·
+αλλ' ο γράφων την σύγχρονόν του και αρυόμενος ως επί το πλείστον
+την ύλην εκ στόματος χιλιάδων αυτοπτών πώς δύναται να τηρήση τον
+κανόνα τούτον;
+
+Προθέμενος ο Κ. Κοτσιάς να διορθώση σφάλματα άλλων πίπτει αυτός
+εις τρανά σφάλματα. Ο Κ. Τρικούπης, λέγει, ήλθεν εις την Ελλάδα το
+1824· αλλά πάμπολλοι των εν Αθήναις τον είδον κατά το Μακρυνόρος,
+όπου και συνέφαγον επί της εκεί εκστρατείας του Κ. Μαυροκορδάτου,
+το 1822. Εν σελίδι δε 57 λέγει, ότι, εν ώ ο Σαχτούρης απαριθμεί 40
+πλοία φορτηγά του εχθρού, ο Τρικούπης τα μεταποιεί εις 60, λέγων
+ότι «ήσαν 40, εν οις και 20 σακολέβαι»· ώστε η πρόθεσις εν, κατά
+τον Κ. Κοτσιάν, σημαίνει ενταύθα συν!
+
+Παραλείποντες δε χάριν συντομίας πολλά άλλα, λέγομεν, προς
+χαρακτηρισμόν της επικρίσεως, ότι αναγκαία και διδακτική είναι η
+επίκρισις παντός συγγράμματος γινομένη απαθώς, επιστημόνως, εν
+πνεύματι φιλαληθείας, καλής πίστεως και μετ' ευσχημοσύνης· αλλ' η
+ανά χείρας αμοιροί ατυχώς παντός τοιούτου χαρακτηριστικού· μεμπτή
+δε ως τοιαύτη, καθίσταται μεμπτοτέρα και ως αγενώς προθεμένη, δι'
+ων μερών του συγγράμματος αποσιωπά ή διαστρέφει, να διαταράξη και
+διεγείρη κατά του συγγραφέως αδίκως και παραλόγως ολόκληρον
+κοινότητα, διότι δεν εμνημόνευσεν εν τη ιστορία του, ως ο ίδιος Κ.
+Κοτσιάς ομολογεί εν σελίδι 75, τινός των συγγενών του, και δεν
+υπερεπήνεσέ τινας των φίλων του, μη συλλογισθείς ότι η ιστορία
+ούτε ονοματολόγιον είναι, ούτε λόγος πανηγυρικός.
+
+Επηνέθη και επαινείται το σύγγραμμα του Κ. Τρικούπη υπό των σοφών
+Αγγλίας, Γαλλίας, Γερμανίας και Αμερικής ομοθυμαδόν διά την
+αμεροληψίαν του, την ιστορικήν του οικονομίαν και την γραφικήν του
+αξίαν. Καθ' ην ώραν γράφομεν, έχομεν υπ' όψιν δύο διατριβάς περί
+του συγγράματος τούτου προ ολίγων εβδομάδων εκδοθείσας, την μεν εν
+τη εφημερίδι των σοφών (Journal des Savans), την δε εν τη των
+συζητήσεων (des débats), λίαν επαινετικάς. Σύγγραμμα υπό τοιούτων
+και τοσούτον ευφημούμενον μυκτηρίζει βεβαίως τας προσβολάς
+ανθρώπου εμπαθώς προς τον συγγραφέα ως παριδόντα τους συγγενείς
+του διακειμένου, ατελή γνώσιν των πραγμάτων εκ μονομερείας
+έχοντος, την δόξαν των μεγάλων της Ύδρας αγωνιστών φθονούντος και
+ουδ' αυτήν την κοινήν σημασίαν των προθέσεων γινώσκοντος.»
+
+(ε.)
+
+Το πλοίον τούτο (the Flora of London) εστάλη εις το Καστρί όπου
+έδρευεν η κυβέρνησις. Συνελήφθη μετ' ολίγας ημέρας έξωθεν των
+Σπετσών και άλλο αγγλικόν ερχόμενον και αυτό εκ Σμύρνης (Malvina).
+Τα δύο ταύτα πλοία εκρατήθησαν και εξεφορτώθησαν εις χρήσιν των
+Ελλήνων· αλλ' επί τη απαιτήσει του Άγγλου μοιράρχου, Χαμιλτώνος,
+λόγω ότι δεν ανεγνωρίζοντο οι αποκλεισμοί, και τα πλοία
+απελάθησαν, και τα φορτία επληρώθησαν, και αποζημιώσεις εδόθησαν.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΘ'.
+
+(α.)
+
+Εκείναις ταις ημέραις κατέπλευσαν εις Πειραιά δύο γαλλικά πολεμικά
+πλοία εις παραλαβήν Τούρκων τινών εκ των καταφυγόντων εις τα
+προξενεία και του διοικητού των Αθηνών· αλλ' ο λαός ηναντιώθη εις
+την απόλυσίν τινων εξ αυτών. Οι Γάλλοί ηναγκάσθησαν ν' αποβιβάσωσι
+στρατιώτας και κανόνια εις υπεράσπισίν των, και ούτως οι
+κρατούμενοι απελύθησαν διά νυκτός συνεργεία και του Οδυσσέως και
+των εφόρων.
+
+(β.)
+
+Συνελήφθησαν εν Πέτρα και εστάλησαν προς τον Οδυσσέα, διατρίβοντα
+έτι εν Αθήναις, τρεις ως φέροντες γράμματα των εν Χαλκίδι προς
+τους εν Ζητουνίω Τούρκους. Εξ αυτών ο μεν ήτο Μωαμεθανός, οι δε
+δύο Έλληνες, εξ ών ο είς παπάς. Ο Οδυσσεύς εθανάτωσεν αυτεξουσίως
+και ανεξετάστως και τους τρεις, τους μεν δύο κρεμάσας, τον δε
+παπάν κτίσας όρθιον.
+
+(γ.)
+
+Ο Σαρής απήχθη εις Λάρισσαν, όπου και εφυλακίσθη· αλλ' επί τω
+θανάτω του Χουρσήδη συνέβη ταραχή εν εκείνη τη πόλει, ηνοίχθησαν
+αι φυλακαί, έφυγεν, αν και σιδηροδέσμιος, και την 20 Δεκεμβρίου
+εξεφανερώθη εν μέσω των Αθηναίων.
+
+(δ.)
+
+Ιδού τι έγραφεν ο Οδυσσεύς τω Δυοβουνιώτη και Διαμαντή περί της
+φυγής των εχθρών την 22 νοεμβρίου.
+
+«Μάθετε ότι τους Τούρκους εγώ με τουφέκι και το περισσότερον με
+ταις ψευτιαίς και με την δύναμιν του Θεού τους εκυνήγησα και παν
+κατά διαβόλου εις το Ζητούνι». . . . .
+
+(ε.)
+
+Ο νεκρός του Χουρσήδη εξετάφη μετά ταύτα, απεκόπη η κεφαλή του και
+απεκομίσθη επί αργυρού πίνακος εις τον σουλτάνον.
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Μ'.
+
+(α.)
+
+Ο Κύριος Σάθας εν τω περί τουρκοκρατουμένης Ελλάδος συγγράμματί
+του εκδ. εν έτει 1867 λέγει ότι ο Ιταλός Παρούτας Storia della
+guerra di Cipro μνείαν ποιείται του Μεσολογγίου επί της εν
+Ναυπάκτω ναυμαχίας. Ιδού τι λέγει περί τούτου ταυτολεξεί ο ρηθείς
+ιστοριογράφος σύγχρονος της ναυμαχίας· incaminandosi tutti (l'
+armata . . . nell' uscire fuori de'scogli de' Curzolari &sopra la
+punta delle peschiere dette da Greci Mesolongi& fu dalla galea
+reale di Don Giovani scoperta l' armata nemica . . . . ουδέν λέγει
+περί κατοικουμένης παρά τοις ιχθυοτροφείοις χώρας· Δύναται δέ τις
+να συμπεράνη ότι εκ της ονομασίας των ιχθυοτροφείων έλαβεν ίσως το
+όνομα η μεταγενεστέρα πόλις.
+
+(β.)
+
+Εντεύθεν ίσως ορμώμενος ο Μελέτιος ηθέλησε δήθεν επί το
+Ελληνικώτερον να καλέση την πόλιν Μεσολόγιον.
+
+(γ.)
+
+Πλεκτάς καλύβας ονομάζει τας των αλιέων ο Θεόκριτος (όρα ειδύλλιον
+«αλιείς»), τας περιγράφει δε ούτως·
+
+          « Ιχθύος αγρευτήρες ομώς δύο κείντο γέροντες,
+          στρωσάμενοι βρύον αύον υπό πλεκταίς καλύβαισι,
+          κεκλιμένοι τοίχω τω φυλλίνω . . . .»
+
+(δ.)
+
+Αι τουφεκολόγχαι αύται ήσαν αι των τουφεκίων, άτινα έφερεν εις
+Μεσολόγγι ο Μαυροκορδάτος επί του εκεί εκ της αλλοδαπής κατάπλου
+του· έκειντο δε ως άχρηστοι, αποποιουμένων των μη τακτικών την
+κατά τοις τακτικοίς συνήθη χρήσιν αυτών· τον αυτόν καιρόν
+απεβιβάσθησαν εις Μεσολόγγι και τα περί ων ο λόγος ευρωπαϊκά
+τύμπανα.
+
+(ε.)
+
+Το πλοίον τούτο είναι το αναφερόμενον εν ταις σημειώσεσι του ΛΖ
+κεφαλαίου υπό στοιχείον β'.
+
+(ζ.)
+
+Ο Λόντος, επί σκοπώ να κτυπήση έξωθεν τους πολιορκούντας το
+Μεσολόγγι, διεβίβασεν ικανάς δυνάμεις εκ Βοστίτσης εις Τριζώνια
+και επροχώρησε μέχρι της Γαβαλούς· αλλά διά τας επικρατούσας τότε
+διαιρέσεις και ζηλοτυπίας των οπλαρχηγών εκείνου του μέρους,
+επανήλθεν άπρακτος εις Πελοπόννησον, και εισήλθεν εκείθεν εις
+Μεσολόγγι.
+
+(η.)
+
+Ο τότε άγνωστος άνθρωπος εγνώσθη μετά ταύτα. Ήτον Ιωαννίτης και
+ωνομάζετο Γιάννης Γούναρης· ηκολούθει δε τον Βρυώνην ως κυνηγός
+του και συνείθιζε να κυνηγά ανυπόπτως προς τα άκρα της λίμνης
+θαλασσοπούλια. Ο Βρυώνης έμαθεν ότι ούτος ανεκάλυψε το μυστικόν,
+και μη δυνηθείς να τον συλλάβη φοβηθέντα και μείναντα εν
+Μεσολογγίω μετά την αποτυχίαν των Τούρκων, έσφαξεν επί της εις
+Άρταν επανόδου του, επί τη επιμόνω απαιτήσει των
+συνεκστρατευσάντων και παθόντων, την εκεί γυναίκα και τα παιδία
+του. Ο άνθρωπος ούτος έγεινε, μετά την σφαγήν των φιλτάτων του,
+μοναχός, και διά της ελεημοσύνης των Χριστιανών ανεκαίνισε την επί
+της μεταξύ Μεσολογγίου και Βραχωρίου Κλεισούρας εκκλησίαν της
+Θεοτόκου της Ελεούσης, και εκεί ετελείωσε τας ημέρας του, δίδων
+νερόν τοις διαβάταις και διά των μικρών δωρημάτων αυτών
+ποριζόμενος τα προς το ζην.
+
+
+
+ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΤΟΜΟΥ.
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of History of the Greek Revolution,
+Volume B, by Spyridon Trikoupis
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HISTORY--GREEK REVOLUTION, VOL B ***
+
+***** This file should be named 38524-0.txt or 38524-0.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/3/8/5/2/38524/
+
+Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for
+his major work in proofreading.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.net/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.net
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.net),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.net
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/20120112-38524-0.zip b/old/20120112-38524-0.zip
new file mode 100644
index 0000000..551af9f
--- /dev/null
+++ b/old/20120112-38524-0.zip