diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-14 20:09:39 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-14 20:09:39 -0700 |
| commit | ae2add787917c01ad745c79a4ad382bca5e429c0 (patch) | |
| tree | e2fbd07d1b16c21d07211c795ea2b5fea69a1d4a /38163-h | |
Diffstat (limited to '38163-h')
| -rw-r--r-- | 38163-h/38163-h.htm | 13832 | ||||
| -rw-r--r-- | 38163-h/images/book.png | bin | 0 -> 364 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38163-h/images/card.png | bin | 0 -> 249 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38163-h/images/cover.jpg | bin | 0 -> 164681 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 38163-h/images/external.png | bin | 0 -> 172 bytes |
5 files changed, 13832 insertions, 0 deletions
diff --git a/38163-h/38163-h.htm b/38163-h/38163-h.htm new file mode 100644 index 0000000..4686ee1 --- /dev/null +++ b/38163-h/38163-h.htm @@ -0,0 +1,13832 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" +"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2011-11-27T21:45:49.096+01:00. --> +<html lang="nl-1900"> +<head> +<meta name="generator" content= +"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org"> +<title>De Ellendigen: Vijfde deel</title> +<meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=us-ascii"> +<meta name="generator" content= +"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/"> +<meta name="author" content="Victor Hugo (1802–1885)"> +<link rel="schema.DC" href= +"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="DC.Creator" content="Victor Hugo (1802–1885)"> +<meta name="DC.Title" content="De Ellendigen: Vijfde deel"> +<meta name="DC.Date" content="#####"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"> +<meta name="DC.Format" content="text/html"> +<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> +<meta name="DC:Subject" content="Historical fiction"> +<meta name="DC:Subject" content="Orphans -- Fiction"> +<meta name="DC:Subject" content="Paris (France) -- Fiction"> +<meta name="DC:Subject" content="Ex-convicts -- Fiction"> +<style type="text/css"> +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} +/* Titlepage */ +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +text-align: center; +} +.titlePage .docTitle +{ +line-height: 3.5em; +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-weight: bold; +} +.titlePage .docTitle .mainTitle +{ +font-size: 1.8em; +} +.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, .titlePage .docTitle .volumeTitle +{ +font-size: 1.44em; +} +.titlePage .byline +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-size:1.2em; +line-height:1.72em; +} +.titlePage .byline .docAuthor +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +.titlePage .figure +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.titlePage .docImprint +{ +margin: 4em 0% 0em 0%; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.72em; +} +.titlePage .docImprint .docDate +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +/* End Titlepage */ +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.advertisment +{ +background-color:#FFFEE0; +border:black 1px dotted; +color:#000; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.correctiontable +{ +width: 75%; +} +.width20 +{ +width: 20%; +} +.width40 +{ +width: 40%; +} +.indextoc +{ +text-align: center; +} +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} +.index +{ +font-size: 80%; +} +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} +.apparatusnote +{ +text-decoration: none; +} +table.alignedtext +{ +border-collapse: collapse; +} +table.alignedtext td +{ +vertical-align: top; +width: 50%; +} +table.alignedtext td.first +{ +border-width: 0 0.2px 0 0; +border-color: gray; +border-style: solid; +padding-right: 10px; +} +table.alignedtext td.second +{ +padding-left: 10px; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} +h3, .h3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h4, .h4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} +.alignleft +{ +text-align:left; +} +.alignright +{ +text-align:right; +} +.alignblock +{ +text-align:justify; +} +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} +p.tocPart +{ +margin:1.58em 0%; +font-variant: small-caps; +} +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} +.opener, .address +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +} +.addrline +{ +margin-top: 0; +margin-bottom: 0; +} +.dateline +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +text-align: right; +} +.salute +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.signed +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} +.epigraph span.bibl +{ +display: block; +text-align: right; +} +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} +.figure +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} +.figAnnotation +{ +font-size:80%; +position:relative; +margin: 0 auto; /* center this */ +} +.figTopLeft, .figBottomLeft +{ +float: left; +} +.figTop, .figBottom +{ +} +.figTopRight, .figBottomRight +{ +float: right; +} +.hangq +{ +text-indent: -0.35em; +} +.hangqq +{ +text-indent: -0.44em; +} +.hangqqq +{ +text-indent: -0.78em; +} +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} +img +{ +border-width:0; +} +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} +.marginnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} +a.noteref, a.pseudonoteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} +.displayfootnote +{ +display: none; +} +div.footnotes +{ +font-size: 80%; +margin-top: 1em; +padding: 0; +} +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} +p.footnote +{ +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} +p.footnote .label +{ +float:left; +width:2em; +height:12pt; +display:block; +} +/* Tables */ +tr, td, th +{ +vertical-align: top; +} +td.bottom +{ +vertical-align: bottom; +} +td.label, tr.label td +{ +font-weight: bold; +} +td.unit, tr.unit td +{ +font-style: italic; +} +td.sum +{ +padding-top: 2px; border-top: solid black 1px; +} +/* Poetry */ +.lgouter +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */ +} +.lg +{ +text-align: left; +} +.lg h4, .lgouter h4 +{ +font-weight: normal; +} +.lg .linenum, .sp .linenum, .lgouter .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left: 16%; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} +p.line +{ +margin: 0 0% 0 0%; +} +span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */ +{ +color: white; +} +.versenum +{ +font-weight:bold; +} +/* Drama */ +.speaker +{ +font-weight: bold; +margin-bottom: 0.4em; +} +.sp .line +{ +margin: 0 10%; +text-align: left; +} +/* End Drama */ +/* right aligned page number in table of contents */ +.tocPagenum, .flushright +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} +table.tocList +{ +width: 100%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +border-width: 0; +border-collapse: collapse; +} +td.tocPageNum, td.tocDivNum +{ +text-align: right; +width: 10%; +border-width: 0; +} +td.tocDivNum +{ +padding-left: 0; +padding-right: 0.5em; +} +td.tocPageNum +{ +padding-left: 0.5em; +padding-right: 0; +} +td.tocDivTitle +{ +width: auto; +} +span.corr, span.gap +{ +border-bottom:1px dotted red; +} +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} +/* Font Styles and Colors */ +.ex +{ +letter-spacing: 0.2em; +} +.sc +{ +font-variant: small-caps; +} +.uc +{ +text-transform: uppercase; +} +/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */ +.overline, .overtilde +{ +text-decoration: overline; +} +.rm +{ +font-style: normal; +} +.red +{ +color: red; +} +/* End Font Styles and Colors */ +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} +.aligncenter, div.figure +{ +text-align:center; +} +h1, h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} +h1.label, h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h5, h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} +p +{ +text-indent:0; +} +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align:super; +} +.lg +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} +p.quote,div.blockquote, div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} +ul { list-style-type: none; } +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } +/* External Links */ +.pglink, .catlink, .exlink +{ +background-repeat: no-repeat; +background-position: right center; +} +.pglink +{ +background-image: url(images/book.png); +padding-right: 18px; +} +.catlink +{ +background-image: url(images/card.png); +padding-right: 17px; +} +.exlink +{ +background-image: url(images/external.png); +padding-right: 13px; +} +.pglink:hover +{ +background-color: #DCFFDC; +} +.catlink:hover +{ +background-color: #FFFFDC; +} +.exlink:hover +{ +background-color: #FFDCDC; +} +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} +body, a.hidden +{ +color: black; +} +.titlePage +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +p.byline +{ +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} +.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .versenum, .stage +{ +color: #001FA4; +} +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} +p.dropcap:first-letter +{ +color: #001FA4; +font-weight: bold; +} +sub, sup +{ +line-height: 0; +} +.pagenum, .linenum +{ +speak: none; +} +</style> + +<style type="text/css"> +.xd20e134width +{ +width:451px; +} +.xd20e140 +{ +text-align:center; +} +.xd20e3613 +{ +text-indent:4em; +} +.xd20e6588 +{ +text-indent:2em; +} +.xd20e6596 +{ +text-align:center; +} +</style> +</head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of De Ellendigen (Deel 5 van 5), by Victor Hugo + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: De Ellendigen (Deel 5 van 5) + +Author: Victor Hugo + +Release Date: November 28, 2011 [EBook #38163] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ELLENDIGEN (DEEL 5 VAN 5) *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project +Gutenberg. + + + + + + +</pre> + +<div class="front"> +<div class="div1 cover"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure xd20e134width"><img src="images/cover.jpg" alt= +"Oorspronkelijke voorkant." width="451" height="720"></div> +</div> +</div> +<div class="div1 frenchtitle"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divBody"> +<p class="first xd20e140">De Ellendigen.</p> +</div> +</div> +<div class="titlePage"> +<div class="docTitle"> +<div class="mainTitle">De Ellendigen</div> +</div> +<div class="byline">Naar het Fransch<br> +Van<br> +<span class="docAuthor">Victor Hugo.</span><br> +Opnieuw bewerkt.</div> +<div class="docTitle"> +<div class="subTitle">Vijfde deel.</div> +</div> +<div class="docImprint">Arnhem en Nijmegen,<br> +Gebrs. E. & M. Cohen.</div> +</div> +<div class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divBody"> +<p class="first xd20e140">Snelpersdruk van H. C. A. Thieme te Nijmegen. +<span class="pagenum">[<a id="pb5" href="#pb5" name= +"pb5">5</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="body"> +<div class="div0 book"> +<h2 class="label">Boek I.</h2> +<h2 class="main">De oorlog tusschen vier muren.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb7" href="#pb7" name="pb7">7</a>]</span> +<div id="ch1.1" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De Charybdis der voorstad St. Antoine en de Scylla der +voorstad van den Tempel.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De beide merkwaardigste barricaden, waarvan de +opmerker der maatschappelijke ziekten weet, behooren niet tot het +tijdvak waarin de behandeling van dit boek valt. Deze barricaden, +beide, onder verschillende gezichtspunten, de zinnebeelden van een +vreeselijken toestand, verrezen uit de aarde tijdens den noodlottigen +opstand van Juni 1848, den grootsten straatoorlog, dien de geschiedenis +gezien heeft.</p> +<p>Soms gebeurt het, dat de groote wanhopige, het kanalje, uit de +diepte van zijn angsten, zijn moedeloosheid, zijn nood, zijn +koortsigheid, zijn rampspoeden, zijn peststof, zijn onwetendheid, zijn +duisternis, zelfs tegen de beginselen, de vrijheid, gelijkheid en +broederschap, het algemeene stemrecht, de regeering van allen door +allen, protesteert, en dat het gepeupel tegen het volk slag levert.</p> +<p>Het janhagel valt het algemeen recht aan; de <i>ochlocratie</i> +staat op tegen den <i>demos</i>.</p> +<p>Dit zijn treurige dagen, want zelfs in dezen waanzin is immer een +zekere hoeveelheid recht; er ligt zelfmoord in dit tweegevecht, en deze +woorden, janhagel, kanalje, ochlocratie, gepeupel, die beleedigingen +willen zijn, bewijzen, helaas! veeleer de schuld van hen die regeeren, +dan de schuld van hen die lijden; veeleer de schuld der bevoorrechten, +dan die der <span class="corr" id="xd20e196" title= +"Bron: ontërfden">onterfden</span>.</p> +<p>Wij voor ons spreken deze woorden nooit uit, zonder droefheid en +eerbied; want wanneer de wijsbegeerte de zaken onderzoekt, welke deze +woorden aanduiden, vindt zij er vaak veel grootheid naast de ellende. +Athene was een ochlocratie; de geuzen hebben Holland geschapen; het +gepeupel heeft meer dan eens Rome gered; en het kanalje volgde Jezus +Christus. <span class="pagenum">[<a id="pb8" href="#pb8" name= +"pb8">8</a>]</span></p> +<p>Geen denker, die niet soms de schitterende deugden der lagere +klassen <span class="corr" id="xd20e204" title= +"Bron: bewouderd">bewonderd</span> heeft.</p> +<p>Ongetwijfeld dacht de H. Jeronimus aan dit kanalje, aan al deze arme +lieden, aan al deze schooiers, aan al deze ellendigen, waaruit de +apostelen en martelaars zijn ontstaan, toen hij deze geheimzinnige +woorden sprak: <i lang="la">Fex urbis, lex orbis</i>.</p> +<p>De verbittering dezer menigte, die lijdt en bloedt, haar onzinnige +gewelddadigheden tegen de beginselen, die haar leven zijn, haar +feitelijkheden tegen het recht, dit alles zijn volksstaatsgrepen en +moeten onderdrukt worden. De eerlijke man offert er zich voor op en, +zelfs uit liefde voor die menigte, bestrijdt hij haar. Maar, hoewel hij +haar het hoofd biedt, verschoont hij haar. Hoewel hij zich tegen haar +verzet, vereert hij haar. ’t Is een dier zeldzame oogenblikken, +wanneer men, doende wat men doen moet, iets gevoelt dat verbijstert en +dat schier raden zou, niet verder te gaan; men volhardt echter, omdat +men moet, maar het bevredigde geweten is treurig en de vervulling van +den plicht gaat met verscheuring van ’t hart gepaard.</p> +<p>Wij moeten hierbij opmerken, dat Juni 1848 een feit bij uitzondering +was, een feit schier onmogelijk om in de wijsbegeerte der geschiedenis +plaats te geven. Al wat wij gezegd hebben moet ter zijde worden +gesteld, wanneer het dit buitengewone oproer geldt, waarin men den +heiligen angst van den arbeid gevoelde, die zijn rechten eischte. Dat +oproer moest bestreden worden, en ’t was plicht, want het viel de +republiek aan. Maar wat was Juni 1848 eigenlijk? Een opstand van het +volk tegen zich zelf.</p> +<p>Waar het onderwerp niet uit het oog wordt verloren, bestaat geen +afdwaling; <span class="corr" id="xd20e219" title="Bron: hetzij">het +zij</span> ons dus geoorloofd een oogenblik de aandacht van den lezer +op de beide zoo geheel buitengewone barricaden te vestigen, waarvan wij +gesproken hebben en die den aard van dezen opstand aanduidden.</p> +<p>De eene versperde den ingang der voorstad Saint-Antoine; de andere +verdedigde den toegang der voorstad van den Temple; zij, voor wier +oogen deze twee vreeselijke meesterstukken van den burgeroorlog onder +den schitterenden blauwen Juni-hemel oprezen, zullen ze nooit +vergeten.</p> +<p>De barricade Saint-Antoine was reusachtig; zij had de hoogte van +drie verdiepingen en was zevenhonderd voet breed. Zij versperde de +wijde monding der voorstad van den eenen hoek tot den anderen, dat wil +zeggen drie straten; zij had ravelijnen, vertakkingen, schietgaten, +bastions, en was geschoord door steenhoopen, die op zich zelve +bolwerken waren; tegen de twee vooruitstekende lange rijen huizen der +voorstad steunenden, <span class="pagenum">[<a id="pb9" href="#pb9" +name="pb9">9</a>]</span>verhief zij zich als een cyclopen-dam aan het +einde van het schrikkelijke plein dat den 14 Juli heeft gezien. In de +straten achter deze moeder-barricade verhieven zich nog negentien +barricaden. Alleen bij haar aanblik gevoelde men in de voorstad het +ontzaggelijk stuiptrekkend lijden, dat tot die uiterste minuut is +gekomen, wanneer de nood een vreeselijke gebeurtenis dreigt te worden. +Waarvan was deze barricade gemaakt? Van de afbraak van drie huizen, van +zes verdiepingen hoog, die opzettelijk verwoest waren, zeiden sommigen. +Anderen zeiden, dat het het gewrocht van den algemeenen toorn was. Zij +had het erbarmelijk voorkomen van al de bouwwerken van den haat: de +ruïne. Men kon zeggen: wie heeft dit gebouwd? Men kon ook zeggen: +wie heeft dit verwoest? ’t Was het plotselinge werk der +verbolgenheid. Ziet! deze deur, dit hek, die luifel, deze paneelen, dit +gebroken komfoor, deze gebersten pot! Geeft alles! werpt alles er op! +stoot, rolt, graaft, breekt af, werpt alles terneder, haalt alles +’t onderstboven! ’t Was de samenwerking van den +straatsteen, van den bouwsteen, van den balk, van de ijzeren staaf, van +het vod, van het ingeslagen raam, van den matteloozen stoel, van den +koolstronk, van lompen, van oude plunje en van de vervloeking. ’t +Was grootsch en klein! ’t Was de afgrond, door het allerlei +geparodiëerd. De massa bij het stofdeeltje; het uitgebroken +muurvak bij het gebroken bord; een dreigende verbroedering van allerlei +brokstukken; Sysiphus had er zijn rots en Job zijn potscherf geworpen. +Kortom, ’t was vreeselijk. ’t Was de acropolis der +barrevoeters. Omvergeworpen karren vormden het talus; een groote +vrachtwagen lag er dwars op, met de as omhoog, en geleek een sabelhouw +op dezen woesten voorgevel; een omnibus, door krachtige armen juichend +op de kruin van den stapel geheschen, als hadden de bouwmeesters van +deze ruwheid aan de verschrikking guitenstreken willen paren, bood zijn +dissel aan onbekende luchtpaarden. Deze reusachtige hoop, de +aanspoeling van het oproer, bracht een Ossa op Pelion voor den geest +van alle revolutiën: 93 op 89, de 9 Thermidor op den +10<sup>den</sup> Augustus, de 18 Brumaire op den 21 Januari, +Vendémiaire op Prairial, 1848 op 1830. Deze plek was deze moeite +waardig; deze barricade was waardig op dezelfde plaats te verschijnen, +waar de Bastille verdwenen was. Indien de oceaan dijken maakte, zou hij +ze zóó bouwen. Op deze wanstaltige versperring was de +woede der baren ingedrukt. Welke baren? de menigte. Men meende +versteend rumoer te zien. Men meende boven deze barricade de groote, +sombere bijen van den geweldigen vooruitgang te hooren gonzen, als +waren zij dáár op haar korf geweest. Was ’t een +haag? Was ’t een dronkenmanspartij? <span class="pagenum">[<a id= +"pb10" href="#pb10" name="pb10">10</a>]</span>Was ’t een vesting? +De verbijstering scheen het met wiekslagen gebouwd te hebben. In deze +schans was iets van een modderpoel en in deze ophooping iets van den +Olymp. Men zag er, in wanhopige verwarring, dakribben, gedeelten van +vlieringkamertjes met hun behangselpapier, vensterramen met al hun +glasruiten tusschen het puin, het kanon verwachtend, afgebroken +schoorsteenen, kasten, tafels, banken, een afgrijselijke +opeenstapeling, en die duizenden nietswaardige zaken, welke zelfs de +bedelaar wegwerpt, en die tevens <i>woede</i> en het <i>niet</i> +bevatten. Men zou gezegd hebben, dat het de oude plunje van een volk +was, uit hout, ijzer, brons en steen bestaande, en dat de voorstad St. +Antoine ze met een forschen bezemstoot aan haar deur had geworpen en +van haar ellende haar barricade maakte. Blokken, als van een schavot, +verbrijzelde ketens, palen met dwarsbalken in den vorm van galgen, +horizontaal liggende raderen, die uit het puin te voorschijn kwamen, +gaven aan dien bouw der regeeringloosheid de sombere gedaante der oude +strafwerktuigen, waarmede het volk gepijnigd werd. De barricade St. +Antoine maakte van alles wapens; al wat de burgeroorlog de maatschappij +naar het hoofd kan werpen, kwam er uit; ’t was geen gevecht, +’t was het toppunt van woede; uit de karabijnen, waaronder eenige +donderbussen, werd met brokjes plateel, kleine beentjes, koten, +knoopen, zelfs met rolletjes van beddetafels geschoten, die, van koper +zijnde, zeer gevaarlijke werptuigen vormden. Deze barricade was als +razend; zij verhief een vervaarlijk getier; in sommige oogenblikken, +wanneer zij het leger uitdaagde, bedekte zij zich met drommen en storm; +een woelige hoop vlammende hoofden bekroonde haar; gewemel vulde haar; +zij had een stekelige kruin van geweren, sabels, knuppels, bijlen, +pieken en bajonnetten; een groot rood vaandel fladderde er in den wind; +men hoorde er de commandokreten, krijgsliederen, tromgeroffel, +vrouwengeween en den akeligen schaterlach van den hongerlijder. Zij was +onmetelijk en levend; en, als uit den rug van een electrisch dier, +schoot zij een fonkeling van weerlichten. De geest der revolutie +omhulde met zijn wolk dezen top, waarop de stem des volks, die de stem +Gods gelijkt, bulderde; een zonderlinge majesteit ontwikkelde zich uit +deze reusachtige opeenhooping van puin en gruis. ’t Was een +mesthoop en ’t was Sinaï!</p> +<p>Zooals wij hierboven gezegd hebben, viel zij aan in naam der +revolutie. Wat? De revolutie. Zij, deze barricade, het toeval, de +ordeloosheid, de verschrikking, het misverstand, het onbekende, zij had +tegenover zich de constitueerende vergadering, de volkssouvereiniteit, +het algemeene stemrecht, de natie, de republiek; en ’t was de +Carmagnole die de Marseillaise uitdaagde. <span class="pagenum">[<a id= +"pb11" href="#pb11" name="pb11">11</a>]</span></p> +<p>Een dwaze, maar heldhaftige uitdaging, want deze oude voorstad is +een heldin.</p> +<p>De voorstad en haar bolwerk verleenden elkander bijstand.</p> +<p>De voorstad leunde op het bolwerk, het bolwerk steunde tegen de +voorstad. De groote barricade verhief zich als een klip, waartegen zich +de krijgskunst der generaals uit Afrika te bersten stiet. Haar holen, +uitwassen, wratten, bulten grijnslachten, om zoo te spreken, onder den +kruitdamp. Het schroot verdween er in het <span class="corr" id= +"xd20e248" title="Bron: wanstallige">wanstaltige</span>; de houwitsers +zonken er in, werden er in bedolven, verzwolgen; de kanonskogels +boorden er slechts gaten in; wat baat het den chaos te kanonneeren? En +de regimenten, gewoon aan de vreeselijkste gestalten van den oorlog, +aanschouwden met ontrusten blik dit bolwerk, dat een wild dier, een +wild zwijn door zijn stekels, een berg door zijn hoogte geleek.</p> +<p>Een kwartieruurs verder, van den hoek der straat Vieille +<span class="corr" id="xd20e253" title="Bron: du-Temple">du +Temple</span>, die op den boulevard bij het Waterkasteel uitloopt, zag +men in de verte, wanneer men waagde het hoofd voorbij het punt te +steken, gevormd door den voorgevel van den winkel van Dallemagne, aan +de overzijde van het kanaal, in de straat, die langs de steilten van +Belleville loopt, op het keerpunt der helling, een zonderlingen muur +die de tweede verdieping der voorgevels bereikte, een soort van +koppelteeken tusschen de huizen ter rechter en ter linkerzijde, alsof +de straat zelve haar hoogsten muur had omgevouwen om zich plotseling te +sluiten. Deze muur was van straatsteenen gebouwd. Hij was recht, glad, +vlak, rechtstandig, als met winkelhaak en paslood gebouwd. De kalk +ontbrak er wel aan, maar zonder dat dit, zooals bij sommige +<span class="corr" id="xd20e256" title= +"Bron: romeinsche">Romeinsche</span> muren, aan zijn nauwkeurigen bouw +schaadde. Naar zijn hoogte kon men zijn breedte raden. De kruin was +evenwijdig met het voetstuk. Op zekere afstanden onderscheidde men op +de grijze oppervlakte schier onzichtbare schietgaten, die zwarte draden +geleken. Deze schietgaten waren door even groote tusschenruimten van +elkander gescheiden. Zoover men zien kon, was de straat ledig. Al de +deuren en vensters waren gesloten. Aan het einde verhief zich deze +versperring, welke van de straat een slop maakte; ’t was een +beweginglooze stille muur; men zag er niemand, hoorde er niets; geen +kreet, geen gerucht, geen adem. Een graf.</p> +<p>De schitterende Junizon overstroomde met licht dit vreeselijk +gevaarte.</p> +<p>’t Was de barricade der voorstad van den Tempel.</p> +<p>Wanneer men op het terrein kwam en haar bespeurde, moest zelfs de +stoutmoedigste voor dit geheimzinnig gewrocht tot ernstig nadenken +komen. Alles was juist afgemeten, samengevoegd <span class= +"pagenum">[<a id="pb12" href="#pb12" name="pb12">12</a>]</span>en +somber. Er was daar wetenschap en duisternis. Men gevoelde dat het +hoofd dezer barricade een wiskunstenaar of een spook was. Men zag dit, +en sprak zacht.</p> +<p>Nu en dan, wanneer een soldaat, een officier of een +volksvertegenwoordiger het waagde de eenzame straat te betreden, hoorde +men een scherp, zacht gefluit, en de voorbijganger viel, òf +gekwetst òf dood, of zoo hij ontkwam, zag men in een gesloten +vensterluik, in de voegen van de steenen, in de kalk van een muur een +kogel dringen. Soms een kartetskogel. Want de mannen der barricade +hadden van twee ijzeren gasbuizen, die aan de eene zijde met ruigte en +potaarde gestopt waren, twee kleine kanonnen gemaakt. Het buskruit werd +niet nutteloos verspild. Bijna ieder schot trof. Op de straat lagen +hier en ginds eenige lijken en plassen bloed. Ik herinner mij, dat een +witte vlinder in de straat heen en weder fladderde. De zomer +verloochent zich niet.</p> +<p>In den omtrek waren de koetspoorten gevuld met gekwetsten.</p> +<p>Men gevoelde zich daar het mikpunt van iemand, dien men niet zag, en +dat over de geheele lengte der straat de geweren waren aangelegd.</p> +<p>Opeengehoopt achter de soort van ezelsrug, dien bij den ingang der +voorstad van den Tempel de gewelfde brug van het kanaal vormt, +aanschouwden de soldaten der aanvalskolonne ernstig en peinzend dit +somber bolwerk, dit strak, gevoelloos voorwerp, waaruit de dood kwam. +Eenigen kropen op den buik tot de hoogte der kromming van de brug, +zorgende dat hun schako’s er niet boven uitkwamen.</p> +<p>De dappere kolonel Monteynard bewonderde deze barricade +huiverend.—„Welk een bouwstuk!” zeide hij tot een +vertegenwoordiger. „Geen enkele straatsteen, die uitsteekt. +’t Is zoo glad als porselein.”—Juist verbrijzelde een +kogel het kruis op zijn borst, en hij viel.</p> +<p>„De lafaards!” zeide men. „Dat zij voor den dag +komen! dat men hen zie! Zij durven niet! Zij verbergen zich.” De +barricade der voorstad van den Tempel, die door tachtig man verdedigd +en door tien duizend man aangevallen werd, hield zich drie dagen +staande. Den vierden dag handelde men zooals te Zaatcha en te +Constantine; men brak openingen in de huizen, kwam over de daken en de +barricade werd genomen. Geen der tachtig lafaards dacht aan de vlucht; +allen sneuvelden, behalve de aanvoerder Barthélemy, van wien wij +aanstonds zullen spreken.</p> +<p>De barricade St. Antoine was het gerucht des donders; de barricade +du Temple was de stilte. Deze beide schansen <span class= +"pagenum">[<a id="pb13" href="#pb13" name="pb13">13</a>]</span>boden +het onderscheid aan van het geduchte en het akelige. De eene scheen een +muil, de andere een masker.</p> +<p>Zoo men aanneemt, dat de reusachtige en duistere Juni-opstand +samengesteld was uit toorn en een raadsel, zag men in de eerste +barricade den draak, en achter de tweede den sphinx.</p> +<p>Beide vestingen waren opgericht door twee mannen, de eene genoemd +Cournet, de andere Barthélemy. Cournet had de barricade St. +Antoine gemaakt. Barthélemy de barricade du Temple. Iedere +barricade droeg den stempel van haar bouwmeester.</p> +<p>Cournet was een man van hooge gestalte, met breede schouders, rood +gezicht, verpletterende vuist, stoutmoedig hart, eerlijke ziel, oprecht +en vreeselijk oog. Hij was onversaagd, schrander, van vurige +wilskracht, de hartelijkste mensch, de vreeselijkste strijder. De +oorlog, de worsteling, het krijgsgewoel waren zijn lust en leven, en +maakten hem vroolijk. Hij was zeeofficier geweest, en aan zijn gebaren +en stem erkende men, dat hij uit den oceaan, uit den orkaan kwam; in +het gevecht zette hij den orkaan voort. Op het genie na, was in Cournet +iets van Danton, gelijk er, op de goddelijkheid na, in Danton iets van +Herkules was.</p> +<p>Barthélemy was mager, klein, bleek, zwijgend, een soort van +treurige straatjongen, die door een stadssergeant geslagen, op dezen +loerde, hem opwachtte en doodde, en, zeventien jaren oud, naar het +bagno werd gezonden. Hij verliet het en maakte deze barricade.</p> +<p>Later, toen beiden te Londen ballingen waren, doodde, helaas! +Barthélemy Cournet. ’t Was een treurig tweegevecht. +Eenigen tijd later, gevangen in het raderwerk van een dier +geheimzinnige avonturen, waarin de hartstocht is gemengd, bedrijven +waarin de Fransche rechtspleging verzachtende omstandigheden, en de +Engelsche rechtspleging slechts den dood ziet, werd Barthélemy +opgehangen. De treurige maatschappij is zoodanig ingericht, dat, ten +gevolge van stoffelijke behoefte en zedelijke duisternis, dit rampzalig +wezen, dat stellig een degelijk, misschien een uitstekend verstand +bevatte, in Frankrijk met het bagno begon en in Engeland met de galg +eindigde. Barthélemy stak bij alle gelegenheden slechts +één vlag op: de zwarte vlag. <span class= +"pagenum">[<a id="pb14" href="#pb14" name="pb14">14</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.2" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Wat kan men anders in den afgrond doen dan +praten.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Zestien jaren tellen in de onderaardsche opvoeding van +den opstand, en daarom wist Juni 1848 er meer van dan Juni 1832. De +barricade in de Chanvreriestraat was dan ook slechts een proeve, een +begin, vergeleken bij de twee reusachtige barricaden, welke wij +geschetst hebben; evenwel was zij, voor dien tijd, geducht.</p> +<p>Onder de oogen van Enjolras, want Marius zag naar niets meer, hadden +de opstandelingen zich den nacht ten nutte gemaakt. Niet alleen was de +barricade hersteld, maar vergroot en twee voet verhoogd. De tusschen de +straatsteenen geplante ijzeren staven geleken staande lansen. Het van +alle zijden aangebrachte en opgehoopte puin, maakte den toegang van +buiten nog moeielijker. Kunstig was de schans hervormd, inwendig als +een muur en uitwendig als een kreupelbosch.</p> +<p>Men had de van straatsteenen saamgevoegde trap hersteld, langs welke +men als op den muur van een citadel kon klimmen.</p> +<p>Men had alles in de barricade geregeld, de benedenkamer in de +herberg opgeruimd, de keuken tot hospitaal ingericht, al de gekwetsten +verbonden; men had het op den vloer en de tafels verspreide buskruit +bijeengezameld, kogels gegoten, patronen en pluksel gemaakt, de +gevallen wapens uitgedeeld, het inwendige der schans opgeruimd, de +schade hersteld en de lijken weggevoerd.</p> +<p>Men legde de lijken op een hoop in de straat Mondétour, van +welken men nog altijd meester was. Op die plek is de straat lang rood +geweest. Onder de dooden waren vier nationale garden uit de voorstad. +Enjolras liet hun uniformen ter zijde leggen.</p> +<p>Enjolras had aangeraden twee uren te slapen. Een raad van Enjolras +was een bevel. Evenwel maakten er slechts twee of drie gebruik van. +Feuilly besteedde deze twee uren met op den muur tegenover de herberg +deze woorden te griffen:</p> +<div class="blockquote"> +<p class="first"><span class="uc">Leven de volken!</span></p> +</div> +<p>Deze drie, met een spijker in de kalk gegraveerde woorden las men +nog op dien muur in 1848.</p> +<p>De drie vrouwen hadden van den wapenstilstand des nachts +<span class="pagenum">[<a id="pb15" href="#pb15" name= +"pb15">15</a>]</span>gebruik gemaakt om eindelijk geheel te verdwijnen, +’t geen de opstandelingen vrijer deed ademen.</p> +<p>Zij hadden middel gevonden om in een naburig huis de wijk te +nemen.</p> +<p>Meest al de gekwetsten konden en wilden nog vechten. In de keuken, +die een ambulance was geworden, lagen op matrassen <span class="corr" +id="xd20e329" title="Bron: eu">en</span> bossen stroo vijf ernstig +gewonden, waarbij twee municipale garden. De municipale garden werden +het eerst verbonden.</p> +<p>In het benedenvertrek bevonden zich alleen nog Mabeuf, onder den +zwarten omslagdoek, en Javert, die aan den paal was gebonden.</p> +<p>„’t Is hier de doodenkamer,” zei Enjolras.</p> +<p>In het midden dezer kamer, die flauw verlicht werd door een kaars op +den achtergrond, stond de tafel met den doode als een dwarsbalk achter +den paal, en beiden vormden een groot onduidelijk kruis, veroorzaakt +door Javert, die stond, en Mabeuf, die lag.</p> +<p>De dissel van den omnibus, hoewel door het geweervuur geknot, stond +nog, zoodat er een vlag aan gehecht kon worden.</p> +<p>Enjolras, die deze eigenschap van een aanvoerder had, dat hij steeds +deed hetgeen hij zeide, hechtte aan dien zonderlingen vlaggestok den +doorschoten en bebloeden rok van den gedooden grijsaard.</p> +<p>Geen maaltijd was meer mogelijk. Er was noch brood, noch vleesch. De +vijftig man der barricade hadden sedert de zestien uren, die zij hier +waren, spoedig den geringen voorraad der herberg uitgeput. Op zeker +oogenblik wordt iedere barricade, die zich staande houdt, +onvermijdelijk het wrak der <i>Medusa</i>. Men moest zich aan den +honger onderwerpen. ’t Was in de eerste uren van dezen +spartaanschen dag van den zesden Juni dat Jeanne, door opstandelingen +omgeven die brood eischten, aan al deze strijders die om voedsel +schreeuwden, antwoordde: „Waarom? ’t Is drie uur. Om vier +uur zullen wij dood zijn!”</p> +<p>Daar men niet meer eten kon, regelde Enjolras het drinken. Hij +verbood den wijn, en stelde den brandewijn op rantsoen.</p> +<p>Men had in den kelder vijftien volle verzegelde flesschen gevonden. +Enjolras en Combeferre onderzochten ze. Toen Combeferre weder de +keldertrap opging, zeide hij: „’t Is van den ouden voorraad +van vader Hucheloup, die in den beginne kruidenier is +geweest.”—„’t Moet een fijn wijntje +zijn,” merkte Bossuet op. „Gelukkig, dat Grantaire slaapt. +Zoo hij <span class="pagenum">[<a id="pb16" href="#pb16" name= +"pb16">16</a>]</span>wakker was, zou ’t moeielijk zijn deze +flesschen te redden.”—In weerwil van het gemor, nam +Enjolras de vijftien flesschen in beslag, en opdat niemand er aan raken +zou en zij als heilig zouden zijn liet hij ze onder de tafel plaatsen, +waarop de oude Mabeuf lag.</p> +<p>Tegen twee uren ’s morgens werd er appèl gehouden. Er +waren nog zeven-en-dertig man.</p> +<p>De dag begon aan te breken. Men had de flambouw uitgedaan, die weder +in haar steenen koker was geplaatst. Het inwendige der barricade, deze +soort van kleine binnenplaats op de straat, was in duisternis gehuld en +geleek bij de flauwe ochtendschemering het dek van een ontredderd +schip. De heen- en wedergaande strijders bewogen er zich als zwarte +gestalten. Boven dit vreeselijke nest van schaduwen teekenden zich de +zwijgende gevels der huizen bleek af; en geheel omhoog werden de +schoorsteenen wit. De hemel had die bekoorlijke, onbepaalde tint, die +misschien wit, misschien blauw is. De vogels vlogen met vroolijk +getjilp. Het hooge huis achter de barricade, dat naar het oosten stond, +had een rooskleurigen weerschijn. Aan het venstertje der derde +verdieping speelde de ochtendwind met het grijze haar op ’t hoofd +van den doode.</p> +<p>„Ik ben blij, dat men de flambouw heeft uitgedaan,” zei +Courfeyrac tot Feuilly. „De in den wind flikkerende vlam +verveelde mij. Zij scheen bang te zijn. Het toortslicht gelijkt de +wijsheid der bloodaards; het verlicht slechts, wijl het +beeft.”</p> +<p>De dageraad wekt de geesten, evenals de vogelen; allen spraken.</p> +<p>Joly, een kat in een dakgoot ziende zwerven, trok hieruit de +volgende wijsbegeerte:</p> +<p>„Wat is de kat?” sprak hij. „’t Is een +middel van herstel. Toen de goede God de muis had geschapen, zeide hij: +„Zie, ik heb een domheid gedaan. En hij schiep de kat. De kat is +het erratum der muis. De muis met de kat te zamen is de herziene en +verbeterde proef der schepping.”</p> +<p>Combeferre, omringd door studenten en werklieden, sprak van de +gesneuvelden, van Jean Prouvaire, van Bahorel, van Mabeuf en zelfs van +Cabuc, alsmede van Enjolras’ strenge droefheid. Hij zeide:</p> +<p>„Harmodius en Aristogiton, Brutus, Chereas, +Stephanus<span class="corr" id="xd20e370" title="Bron: .">,</span> +Cromwell, Charlotte Corday, Sand, allen hebben, na zij hunne daad +verricht hadden, een oogenblik van angst gehad. Ons hart is zoo +weifelend, en het menschelijk leven zulk een verborgenheid, dat, zelfs +bij een burgerlijken, zelfs bij een bevrijdenden moord, <span class= +"pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17" name="pb17">17</a>]</span>om dien +zoo te noemen, de wroeging van een mensch verslagen te hebben, de +vreugd overtreft van het menschelijk geslacht tot nut te zijn +geweest.”</p> +<p>En door eene wending der gedachten, vergeleek Combeferre een minuut +later, naar aanleiding der verzen van Jean Prouvaire, onderling de +vertalers der Georgiques, Raux met Cournand, Cournand met Delille, wees +op eenige passages door Malfilâtre vertaald, bijzonder op de +wonderen bij Cesars dood; en door het woord Cesar kwam het gesprek op +Brutus.</p> +<p>„Cesar,” zei Combeferre, „viel met recht. Cicero +was streng jegens Cesar en hij had gelijk. Deze strengheid is geen +hekeling. Wanneer Zoïlus Homerus veroordeelt, Maevius Virgilius, +Visé Molière, Pope Shakspeare, Freron Voltaire, is dit +volgens de oude wet van afgunst en nijd; het genie lokt berisping uit, +groote mannen worden altijd min of meer aangeblaft. Maar tusschen +Zoïlus en Cicero is onderscheid. Cicero was een rechter met de +gedachte, evenals Brutus een rechter met het zwaard is. Ik voor mij +laak deze laatste gerechtigheid, het zwaard; maar de ouden lieten haar +gelden. Cesar, die den Rubicon overtrok, die de waardigheden, welke van +het volk kwamen, uitdeelde alsof ze van hem kwamen, die niet opstond +bij de komst van den senaat, en, gelijk Eutropius zegt, als koning, +schier als tiran handelde, <i>regia ac paenè tyrannica</i>. Hij +was een groot man, des te beter of des te slechter; de les komt des te +hooger. Zijn drie-en-twintig wonden treffen mij minder dan de bespuwing +van Christus’ aangezicht. Cesar werd door de senatoren +doorstoken; Christus werd door knechten in ’t gezicht geslagen. +Bij dezen grooteren hoon gevoelt men den God.”</p> +<p>Bossuet, die met een karabijn in de hand op een hoop steenen boven +de sprekers stond, riep:</p> +<p>„O Cydathenaeum, o Myrrhinus, o Probalynthes, o gratiën +van de Aeantide! O, wie zal mij de verzen van Homerus leeren uitspreken +als een Griek van Laurium of van Edapteon!”</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.3" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Verlichting en verduistering.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Enjolras was op verkenning uitgegaan. Langs de huizen +sluipend had hij zich door de steeg Mondétour begeven.</p> +<p>De opstandelingen, wij moeten het zeggen, waren met hoop vervuld. De +wijze, waarop zij den nachtelijken aanval hadden <span class= +"pagenum">[<a id="pb18" href="#pb18" name= +"pb18">18</a>]</span>afgeslagen, deed hen reeds bij voorbaat den aanval +van den dageraad schier verachten. Zij wachtten hem glimlachend af. Zij +twijfelden evenmin aan den goeden uitslag als aan hun zaak. Bovendien +zou er spoedig hulp opdagen. Daarop rekenden zij. Met die lichtheid, +waarmede men zich de zegepraal voorspelt, welke een der deugden van den +Franschen krijgsman is, verdeelden zij den aanbrekenden dag in drie +tijdperken: te zes uren ’s morgens zou een regiment, „dat +men bewerkt had” omkeeren; des middags Parijs in volslagen +opstand; met zonsondergang revolutie.</p> +<p>Men hoorde de stormklok van St. Merry, die sedert den vorigen avond +geen oogenblik gezwegen had; een bewijs dat de andere barricade, de +groote, die van Jeanne, zich nog altijd staande hield.</p> +<p>Deze hoop werd van de eene groep naar de andere overgebracht, met +een verheugd en tevens vreeselijk gefluister, het oorlogsgegons van een +zwerm bijen gelijkende.</p> +<p>Enjolras verscheen weder. Hij kwam terug van zijn adelaarsvlucht in +de duisternis buiten de barricade. Met over de borst gekruiste armen, +met de hand aan zijn mond, luisterde hij een oogenblik naar deze +verheuging. Toen, frisch en blozend in het toenemend morgenlicht, zeide +hij:</p> +<p>„Het geheele leger van Parijs is op de been. Een derde van dat +leger bedreigt de barricade, waar gij zijt. Bovendien de nationale +garde. Ik heb de schako’s van het vijfde linieregiment en de +guidevlagjes van het zesde legioen herkend. Binnen een uur zult ge +aangevallen worden. Wat het volk betreft, gisteren was het in gloed, +maar van morgen verroert het zich niet. Er is niets te verwachten, +niets te hopen. Evenmin van een voorstad als van een regiment. Ge zijt +aan uw lot overgelaten.”</p> +<p>Deze woorden vielen op de fluisterende groepen en maakten een indruk +als de eerste regendroppels van een onweersbui op een samengeschoolde +menigte. Allen verstomden. Een oogenblik van onuitsprekelijke stilte +ontstond en men had den dood kunnen hooren voorbijzweven.</p> +<p>Dat oogenblik was kort.</p> +<p>Een stem uit het donkerst gedeelte der groepen riep Enjolras +toe:</p> +<p>„Welnu; laat ons de barricade tot twintig voet verhoogen en +allen er blijven. Burgers, protesteeren wij als lijken. Toonen wij, dat +zoo het volk de republikeinen verlaat, de republikeinen het volk niet +verlaten.”</p> +<p>Deze woorden verdreef de smartelijke angstwolk van ieders geest. Met +daverenden bijval werden zij toegejuicht. <span class="pagenum">[<a id= +"pb19" href="#pb19" name="pb19">19</a>]</span></p> +<p>Men heeft nooit den naam geweten van den man, die dus gesproken had; +’t was een onbekende, een vergeten kielman, een voorbijgaande +held, het groote geheimzinnige, dat altijd bij groote gebeurtenissen +der menschheid en maatschappelijke herscheppingen tegenwoordig is, dat +op een zeker oogenblik op gebiedende wijze het beslissende woord +spreekt en in de duisternis verdwijnt, na gedurende een minuut in het +licht van een bliksemstraal God en het volk vertegenwoordigd te +hebben.</p> +<p>Dit onwrikbaar besluit lag zoozeer in de lucht van den +6<sup>den</sup> Juni 1832, dat schier in denzelfden oogenblik de +opstandelingen der barricade van Saint-Merry dezen kreet aanhieven, die +historisch gebleven en in de gerechtsstukken vermeld is: „Men +moge ons te hulp komen of niet, ’t is ons onverschillig! Wij +willen hier sneven tot den laatsten man.”</p> +<p>Zooals men ziet, waren beide barricaden, hoewel zij stoffelijk +gescheiden waren, met elkander in gemeenschap.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.4" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Vijf minder, een meer.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Nadat de man, wie hij dan ook geweest moge zijn, die +het protest der lijken decreteerde, gesproken en aan het algemeen +gevoelen een uitdrukking gegeven had, ging uit aller mond een +zonderling tevreden, een vreeselijke kreet op, waarvan de zin treurig, +maar de toon zegevierend was:</p> +<p>„Leve de dood! Blijven wij allen hier!”</p> +<p>„Waarom allen?” vroeg Enjolras.</p> +<p>„Allen! Allen!”</p> +<p>Enjolras hernam:</p> +<p>„De stelling is goed en de barricade fraai. Dertig man zijn +voldoende. Waarom er veertig geofferd?”</p> +<p>Zij antwoordden:</p> +<p>„Wijl niemand zal willen heengaan.”</p> +<p>„Burgers!” riep Enjolras, en zijn stem beefde schier van +verstoordheid, „de republiek is niet rijk genoeg aan mannen om ze +nutteloos te verspillen. De roem is een betooverend lokaas. Zoo het +voor eenigen plicht is zich te verwijderen, moet deze plicht vervuld +worden evenals iedere andere.”</p> +<p>Enjolras, de man van beginselen, had op zijn geestverwanten die +soort van almacht, welke zich tot het absolute uitstrekt. Hoe groot die +almacht mocht zijn, men morde echter. <span class="pagenum">[<a id= +"pb20" href="#pb20" name="pb20">20</a>]</span></p> +<p>Enjolras, die tot aan de toppen der vingers aanvoerder was, zag, dat +men morde, en bleef bij zijn woord. Hij hernam op hoogen toon:</p> +<p>„Dat zij, die vreezen met minder dan dertig te zijn, +spreken.”</p> +<p>Het gemor vermeerderde.</p> +<p>„’t Is overigens,” merkte een stem in een groep +aan, „gemakkelijk te zeggen heen te gaan. Maar de barricade is +omsingeld.”</p> +<p>„Niet aan den kant der Hallen,” zei Enjolras. „De +straat Mondétour is vrij en door de Predikerstraat kan men de +Markt des Innocents bereiken.”</p> +<p>„En dáár,” hernam een andere stem in de +groep, „zal men gevat worden. Men zal er in een sterken post van +linietroepen of der voorstad vallen. Zij zullen iemand met kiel en pet +zien voorbijgaan en hem vragen: Van waar komt ge? Zoudt ge ook tot de +barricade behooren? En men beziet uw handen, ge riekt naar buskruit. +Doodgeschoten.”</p> +<p>Zonder te antwoorden, tikte Enjolras Combeferre op den schouder en +beiden gingen in het benedenvertrek.</p> +<p>Een oogenblik later verlieten zij het weder. Enjolras hield over +beide handen de vier uniformen, welke hij had doen ter zijde leggen; +Combeferre volgde hem en droeg het lederwerk en de schako’s.</p> +<p>„Met deze uniformen,” zei Enjolras, „mengt men +zich onder de soldaten en ontsnapt. Hier zijn er althans voor +vier.”</p> +<p>En hij wierp de vier uniformen op de ongeplaveide straat.</p> +<p>Niemand van de stoïcijnsche toehoorders bewoog zich. Combeferre +nam het woord.</p> +<p>„Welaan,” zeide hij, „men moet een weinig +medelijden hebben. Weet ge wat hier de zaak is? Het geldt de vrouwen. +Laat zien. Zijn er vrouwen, ja of neen? Zijn er kinderen, ja, of neen? +Zijn er moeders, die met den voet een kind in slaap wiegen en door een +aantal andere kleine kinderen omringd zijn? Dat hij, die nooit de borst +eener moeder gezoogd heeft, de hand opsteke. Ge wilt u doen dooden, +goed; ik wil ’t ook, ik die tot u spreek; maar ik wil geen +schimmen van vrouwen de handen wringend om mij zien waren. Sterft, het +zij zoo, maar laat geen anderen sterven. Zelfmoorden, als die hier +zullen plaats hebben, zijn verheven, maar de zelfmoord is beperkt en +wil geen uitbreiding; en zoodra hij uw naasten treft, heet zelfmoord +doodslag. Denkt aan de blonde kopjes en aan de grijze haren. Luistert, +Enjolras heeft mij gezegd, dat hij straks om den hoek der Zwanenstraat +een verlicht venster, een kaars voor een armoedig venster der vijfde +verdieping <span class="pagenum">[<a id="pb21" href="#pb21" name= +"pb21">21</a>]</span>heeft gezien, en tegen het glas de waggelende +schaduw van het hoofd eener oude vrouw, die den geheelen nacht scheen +gewaakt en gewacht te hebben. Zij is misschien de moeder van een uwer. +Dat deze dus ga en zich haaste aan zijn moeder te zeggen: Hier ben ik, +moeder! Hij moge gerust zijn, het werk zal hier evenwel verricht +worden. Wanneer men zijn naastbestaanden door zijn arbeid onderhoudt, +heeft men het recht niet zich op te offeren. Dit zou ’t zelfde +wezen als zijn familie heimelijk te ontvluchten. En zij, die dochters, +die zusters hebben! Hoe kunnen zij er aan denken? Ge laat u +doodschieten, ge zijt dood; goed, maar morgen? Jonge meisjes, die geen +brood hebben! ’t is verschrikkelijk! De man bedelt, de vrouw +verkoopt. O deze lieve, zoo bekoorlijke zachte wezens, die het huis met +kieschheid vullen, die zingen, praten, die een bekoorlijken geur +gelijken, die het bestaan der engelen in den hemel bewijzen door de +reinheid der maagden op de aarde, Johanna, Lisa, Mimi, deze +aanbiddelijke brave wezens, die uw zegen en trots zijn, deze zullen +gebrek lijden! Wat zal ik u zeggen? Er is een markt van +menschenvleesch; en als ge dood zijt, kunt ge haar niet beletten er +heen te gaan. Denkt aan de straat, denkt aan de menigte, die haar +betreden; denkt aan de winkels, waar vrouwen met wulpschen opschik en +op het slijk heen en wedergaan. Deze vrouwen zijn vroeger ook +onschuldig geweest. Zij, die zusters hebben, mogen hieraan denken. +Armoede, prostitutie, stadssergeanten, de gevangenis. St. Lazare, +ziedaar waartoe deze teedere, schoone meisjes, deze broze wonderen van +schaamte, lieftalligheid en schoonheid, frisscher dan de seringen der +maand Mei, zullen komen. Ha, gij hebt u laten dooden! Gij zijt er niet +meer! goed; ge hebt het volk aan het koningschap willen ontrukken, en +gij geeft uw dochters aan de politie over. Vrienden, weest voorzichtig, +hebt medelijden. Die vrouwen, die ongelukkige vrouwen! men is niet +gewoon er veel over na te denken. Men verlaat er zich op, dat de +vrouwen geen opvoeding als die van den man hebben genoten, men belet ze +te lezen, te denken, zich met de staatkunde bezig te houden; zult ge +haar beletten van avond naar de morgue (het lijkenhuis) te gaan om er +uw lijken te herkennen? Hoort, zij die een gezin hebben, moeten goede +jongens zijn, ons een handslag geven en heengaan, en ons hier alleen +het werk laten verrichten. Ik weet, dat er moed toe behoort om heen te +gaan; ’t is zwaar; maar hoe zwaarder des te verdienstelijker. Men +zegt: Ik heb een geweer, ik ben in de barricade en blijf er. ’t +Is spoedig gezegd, vrienden. Er komt een dag na dezen, en op dien dag +zult gij er niet meer zijn; maar uw gezinnen zullen er zijn en lijden! +Ziet dat lieve gezonde <span class="pagenum">[<a id="pb22" href="#pb22" +name="pb22">22</a>]</span>kind met koontjes als een appel, dat babbelt, +praat, lacht, welks frischheid men voelt als men het kust, weet ge wat +er van wordt als het verlaten is? Ik heb er een gezien, niet grooter +dan dit. Zijn vader was dood. Arme lieden hadden het uit barmhartigheid +tot zich genomen; maar zij hadden voor zich zelven geen brood. Het kind +had altijd honger. ’t Was winter. Het weende niet. Men zag het de +kachel naderen, waarin nooit vuur was en wier pijp met klei was +gestopt. Met zijn vingertjes maakte het kind een weinig van deze klei +los en at ze. Het had een heesche stem, een bleek gezicht, zwakke +beenen, dikken buik. Het sprak niet. Wanneer men het toesprak, +antwoordde het niet. Het stierf. Men had het naar het hospitaal Necker +gebracht, waar ik het heb zien sterven. Ik behoorde tot de kweekelingen +in dat hospitaal. Zijn er nu vaders onder u, die het geluk hebben +Zondags te gaan wandelen met hun kind, en zijn kleine handje in hun +trouwe, ruwe hand te houden, dat ieder dezer vaders zich voorstelle, +dat dit kind het zijne is. De arme kleine, ik herinner mij hem nog +goed, en ’t is alsof ik hem nog naakt op de ontleedtafel zie +liggen. Zijn ribben staken onder het vel uit, gelijk de grafkuilen van +onder het gras op een kerkhof. Men vond in zijn maag een soort van +slijk. Tusschen zijn tanden was asch. Welaan, tast in uw geweten en +raadpleegt met uw hart. De statistieken bewijzen, dat de sterfte der +verlaten kinderen vijf-en-vijftig percent is. Ik herhaal, dat het hier +de vrouwen, de moeders<span class="corr" id="xd20e482" title= +"Bron: .">,</span> de jongedochters, de kinderen geldt. Men spreekt van +u niet; men weet wie ge zijt; men weet, voor den drommel! dat gij allen +moedig zijt, men weet, dat gij allen van harte met blijdschap en trots +uw leven voor de groote zaak geven wilt; men weet, dat ge u uitverkoren +voelt om een edelen, roemrijken dood te hebben en dat ieder uwer zijn +deel van de overwinning begeert. Goed! Maar ge zijt niet alleen op de +wereld. Er zijn andere wezens, waaraan gij denken moet. Men mag niet +zelfzuchtig zijn.”</p> +<p>Allen lieten treurig het hoofd zinken.</p> +<p>Zonderlinge tegenstrijdigheid van het menschelijk hart in zijn +verhevenste oogenblikken! Combeferre, die aldus sprak, was niet +ouderloos. Hij herinnerde zich de moeders der <span class="corr" id= +"xd20e489" title="Bron: auderen">anderen</span> en vergat de zijne. Hij +wilde zich laten dooden. Hij zelf was „zelfzuchtig!”</p> +<p>Marius, zonder voedsel, koortsig, allengs alle hoop verloren +hebbende, verzonken in smart, de treurigste schipbreuk van allen, +vervuld van geweldige aandoeningen en het einde voelende naderen, had +zich hoe langer hoe meer aan die verdooving overgegeven, welke het +noodlottig oogenblik, dat vrijwillig wordt aangenomen, voorafgaat. +<span class="pagenum">[<a id="pb23" href="#pb23" name= +"pb23">23</a>]</span></p> +<p>Een physioloog had bij hem de toenemende verschijnselen dier in de +wetenschap bekende en gerangschikte koortsachtige overspanning kunnen +opmerken, die in het lijden is, wat de verheuging is in het vermaak. +Ook de wanhoop heeft haar vervoering. Marius was zoo ver gekomen. Hij +was bij alles tegenwoordig, zonder het op te merken; hetgeen onder zijn +oogen gebeurde, scheen hem als op verren afstand; hij had een gevoel +van het geheel, maar merkte de bijzonderheden niet op. Hij zag de heen +en weder gaanden als door een schaduw. Hij hoorde hen spreken alsof hun +stemmen uit een afgrond kwamen.</p> +<p>Het laatste tooneel greep hem echter aan. In dat tooneel was een +punt, die tot hem doordrong en hem deed ontwaken. Hij had slechts +ééne gedachte, die van te sterven, en hij wilde die +gedachte niet verdrijven; maar in zijn somber somnambulisme overwoog +hij, dat het niet verboden was iemand te redden, wanneer men zich zelf +opofferde.</p> +<p>Hij verhief de stem en sprak:</p> +<p>„Enjolras en Combeferre hebben gelijk; geen nuttelooze offers. +Ik voeg mij bij hen, en men moet zich haasten. Combeferre heeft u +gezegd, zooals het inderdaad is. Er zijn er onder u, die gezinnen, +moeders, zusters, vrouwen en kinderen hebben. Dat deze de gelederen +verlaten!”</p> +<p>Niemand verroerde zich.</p> +<p>„De getrouwde mannen en de verzorgers der huisgezinnen treden +uit het gelid!” herhaalde Marius.</p> +<p>Zijn gezag was groot. Enjolras was wel het opperhoofd der barricade, +maar Marius was er de redder van.</p> +<p>„Ik beveel het,” riep Enjolras.</p> +<p>„Ik verzoek het,” zei Marius.</p> +<p>Toen, door Combeferre’s woorden verteederd, door ’t +bevel van Enjolras geschokt en door Marius’ bede bewogen, +begonnen deze heldhaftige mannen de een den ander te verraden. +„Inderdaad,” zei een jongeling tot een bejaard man, +„gij zijt huisvader. Ga”—„Ga gij +veeleer,” antwoordde de man, „gij hebt twee zusters te +onderhouden.”—En een wonderbare strijd ontstond. De een +wilde zich niet door den ander uit de poort des grafs laten zetten.</p> +<p>„Haasten wij ons,” zei Courfeyrac, „binnen een +kwartier zal het te laat zijn.”</p> +<p>„Burgers,” hernam Enjolras, „’t is hier de +republiek, en het algemeen stemrecht geldt. Wijst zelf degenen aan, die +zich verwijderen moeten.<span class="corr" id="xd20e520" title= +"Niet in bron">”</span></p> +<p>Men gehoorzaamde. Na verloop van vijf minuten waren vijf man met +eenparige stemmen aangewezen en traden uit de gelederen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb24" href="#pb24" name="pb24">24</a>]</span></p> +<p>„Er zijn vijf man!” riep Marius.</p> +<p>Er waren slechts vier uniformen.</p> +<p>„Welnu,” zeiden de vijf, „dan moet er +één blijven.”</p> +<p>En opnieuw begon de edelmoedige strijd wie blijven zou, en wie voor +de anderen redenen zou vinden om niet te blijven.</p> +<p>„Gij hebt een vrouw, die u bemint.”—„Gij +hebt een oude moeder.”—„Gij hebt geene ouders meer, +wat zal van uw drie broertjes worden?”—„Gij zijt +vader van vijf kinderen.”—„Gij hebt recht te leven; +ge zijt eerst zeventien jaren oud, dit is te jong om te +sterven.”</p> +<p>Deze groote revolutionnaire barricaden waren verzamelplaatsen van +heldendaden. Het onwaarschijnlijke was er eenvoudig. Deze mannen +verwonderden zich volstrekt niet over elkander.</p> +<p>„Haast u!” herhaalde Courfeyrac.</p> +<p>Uit de groepen riep men tot Marius:</p> +<p>„Wijs gij dengene aan, die blijven moet.”</p> +<p>„Ja,” zeiden de vijf, „kies gij. Wij zullen u +gehoorzamen.”</p> +<p>Marius dacht niet, dat hij nog voor eenige aandoening vatbaar was; +maar bij deze gedachte: iemand voor den dood te kiezen, stroomde al +zijn bloed naar zijn hart terug. Hij zou verbleekt zijn, zoo hij nog +bleeker had kunnen worden.</p> +<p>Hij naderde de vijf, die hem toelachten, en ieder, met het oog vol +van die bovenaardsche vlam, welke men in de geschiedenis der +Thermopylen ziet, riep hem toe:</p> +<p>„Mij! mij! mij!”</p> +<p>En verlegen telde Marius hen; zij waren steeds vijf! Toen sloeg hij +zijn blik op de vier uniformen.</p> +<p>In hetzelfde oogenblik viel als uit den hemel een vijfde uniform op +de vier andere.</p> +<p>De vijfde man was gered.</p> +<p>Marius zag op en herkende den heer Fauchelevent.</p> +<p>Jean Valjean was juist de barricade binnengegaan.</p> +<p>Hij kwam, hetzij dat hij inlichtingen had verkregen, hetzij uit +instinct of bij toeval, door de steeg Mondétour.</p> +<p>Uithoofde zijner uniform van nationale garde had hij gemakkelijk +kunnen doorkomen.</p> +<p>De schildwacht, dien de opstandelingen in de straat Mondétour +hadden geplaatst, behoefde niet voor een enkelen nationale garde alarm +te maken. Hij had hem de straat laten ingaan, bij zich zelven zeggende: +’t is waarschijnlijk versterking, en in ’t ergste geval een +gevangene. Het oogenblik was te gewichtig dan dat de schildwacht voor +dezen enkelen man zijn post verlaten zou hebben.</p> +<p>Toen Jean Valjean de vesting binnenging had niemand hem <span class= +"pagenum">[<a id="pb25" href="#pb25" name= +"pb25">25</a>]</span>opgemerkt, want aller oogen waren op de vijf +gekozenen en op de vier uniformen gericht. Jean Valjean had gezien en +gehoord; hij had stil zijn rok uitgetrokken en hem op den hoop der +anderen geworpen.</p> +<p>De opschudding was onbeschrijfelijk.</p> +<p>„Wie is deze man?” vroeg Bossuet.</p> +<p>„’t Is,” antwoordde Combeferre, „een man, +die anderen redt.”</p> +<p>Marius voegde er met ernstige stem bij:</p> +<p>„Ik ken hem.”</p> +<p>Deze waarborg was voor allen voldoende.</p> +<p>Enjolras wendde zich tot Jean Valjean:</p> +<p>„Wees welkom, burger.”</p> +<p>En hij voegde er bij:</p> +<p>„Gij weet dat men hier sterven moet.”</p> +<p>Zonder te antwoorden hielp Jean Valjean den opstandeling zijn +uniform aantrekken.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.5" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Welken horizont men van de kruin der barricade +ziet.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De toestand van allen, in dit noodlottig uur en op +deze plaats zonder erbarmen, had de diepe droefgeestigheid van Enjolras +opgewekt en ten top gevoerd.</p> +<p>Enjolras was geheel vervuld van de revolutie, hij was echter zoo +onvolledig als het absolute wezen kan; hij had te veel van Saint Just +en te weinig van Anacharsis Clootz; evenwel was zijn geest, in het +genootschap der vrienden van het A B C, eindelijk eenigszins naar de +denkbeelden van Combeferre gaan overhellen; sedert eenigen tijd verliet +hij allengs den bekrompen vorm van het dogma en gaf zich over aan de +uitbreidingen van den vooruitgang, zoodat hij er toe was gekomen, aan +de eindelijke en gezegende herschepping der groote Fransche republiek +in een groote algemeene menschenrepubliek te gelooven. Wat de middelen +betreft, achtte hij bij een geweldigen toestand ook geweldige middelen +noodig; hierin was hij niet veranderd, en hij behoorde nog altijd tot +die vreeselijke en geduchte school, welke in het woord 1793 is +samengevat.</p> +<p>Enjolras stond op de steenen trap, en rustte met den elleboog op den +loop zijner karabijn. Hij peinsde, hij huiverde, alsof een windvlaag +over hem toog; plaatsen, waar de dood tegenwoordig <span class= +"pagenum">[<a id="pb26" href="#pb26" name="pb26">26</a>]</span>is, +hebben dergelijke uitwerking. Uit zijn oogen, die door een inwendigen +blik bezield werden, schoot een dof vuur. Eensklaps richtte hij het +hoofd op, zijn blond haar golfde naar achter, als dat van het +sterrenbeeld den engel, en geleek op de manen van een woesten leeuw. +Enjolras riep:</p> +<p>„Burgers, stelt ge u de toekomst voor? De straten der steden +door licht overstroomd, groene takken aan de deuren, de volken +verbroederd, de menschen rechtvaardig, de grijsaards de kinderen +zegenend, het verledene het tegenwoordige beminnend, de denkers in +volkomen vrijheid, de geloovigen volkomen gelijk, als godsdienst den +hemel, God als rechtstreeksch priester, het menschelijk geweten altaar +geworden, geen haat meer, de broederschap in de werkplaats en de +school, als straf en belooning de openbaarheid, arbeid voor allen, +recht voor allen, bovenal de vrede, geen bloedvergieten, geen oorlog +meer, gelukkige moeders! De eerste schrede is de beteugeling van het +stoffelijke; de tweede de verwezenlijking van het ideaal. Bedenkt, wat +de vooruitgang reeds heeft uitgewerkt. De eerste menschelijke +geslachten zagen met schrik voor hun oogen de hydra voorbijgaan, die op +de wateren blies, den draak, die vuur spuwde, den griffoen, die het +monster der lucht was en met de vleugels van een arend en de klauwen +van een tijger vloog; vreeselijke dieren, die boven den mensch waren. +Maar de mensch spande zijn strikken, de heilige strikken van het +verstand, en eindelijk ving hij de monsters. Wij hebben de hydra +bedwongen en zij heet stoomboot; wij hebben den draak bedwongen en hij +heet locomotief: wij zijn op het punt den griffoen te bedwingen, wij +hebben hem reeds en hij heet luchtbol. Den dag, dat dit prometheuswerk +voltooid zal zijn en de mensch aan zijn wil het drievoudig antieke +monster, de hydra, den draak en den griffoen, onderworpen heeft, zal +hij meester van het water, het vuur en de lucht zijn, en voor het +overige der bezielde schepping wat eertijds de oude goden voor hem +waren. Moed en voorwaarts! Waarheen gaan wij, burgers? Naar de op +wetenschap gegronde regeering, naar de macht der omstandigheden, welke +de eenige openbare macht is geworden, naar de wet der natuur, die haar +bekrachtiging en strafrecht in zich draagt, naar een opgaan der +waarheid, dat met het opgaan der zon in betrekking staat. Wij gaan de +vereeniging der volken, wij gaan de eenheid van den mensch te gemoet. +Geen fictiën, geen woekerplanten meer.—Het wezenlijke door +het ware geregeerd, ziedaar het doel. De beschaving zal haar vierschaar +op den top van Europa houden, en later in het middenpunt der +continenten, in een groot parlement der intelligentie. Iets dergelijks +is bereids gezien. De amphyctionen <span class="pagenum">[<a id="pb27" +href="#pb27" name="pb27">27</a>]</span>hadden jaarlijks twee +vergaderingen, de eene te Delphi, de plaats der goden, de andere aan de +Thermopylen, de plaats der helden. Ook Europa zal zijn amphyctionen +hebben; de aarde zal ze hebben. Frankrijk draagt deze verheven toekomst +in zijn schoot. ’t Is de vrucht der negentiende eeuw. Wat door +Griekenland werd beproefd, is waardig door Frankrijk volbracht te +worden. Hoor naar mij, Feuilly, dapper werkman, man des volks, man der +volken. Ik vereer u. Ja, gij ziet duidelijk de toekomstige tijden; ja, +gij hebt gelijk. Gij hadt noch vader noch moeder, Feuilly, gij hebt de +menschheid voor moeder en het recht voor vader aangenomen. Ge zult hier +sterven, dat is zegevieren. Wat heden moge gebeuren, burgers, zoowel +door onze nederlaag als door onze overwinning zullen wij een revolutie +bewerken. Gelijk branden de geheele stad verlichten, evenzoo verlichten +revolutiën het geheele menschelijk geslacht. En welke revolutie +zullen wij bewerken? Ik heb het gezegd, de revolutie van het ware. Uit +het politiek gezichtspunt bestaat er slechts één +beginsel: de souvereiniteit van den mensch op zich zelven. Deze +souvereiniteit van mij op mij zelven heet vrijheid. Waar twee of meer +dier souvereiniteiten zich vereenigen, begint de staat; maar in deze +vereeniging kan niets worden afgestaan! Iedere souvereiniteit biedt een +zeker gedeelte van zich zelve aan om het algemeene recht te vormen. Dat +gedeelte, ’t welk ieder aan allen in gelijke mate afstaat, heet +gelijkheid. Het algemeen recht is niet anders, dan de bescherming van +allen, die op het recht van ieder haar stralen schiet. Deze bescherming +van ieder door allen heet broederschap. Het raakpunt van al deze +vereenigde souvereiniteiten heet maatschappij. Deze vereeniging vormt +een knoop, dien men den <span class="corr" id="xd20e614" title= +"Bron: maatschapelijken">maatschappelijken</span> <span class="corr" +id="xd20e617" title="Bron: hand">band</span> noemt. Sommigen zeggen +maatschappelijk verbond, ’t geen hetzelfde is, wijl in het woord +verbond het denkbeeld van band besloten is. Verstaan wij elkander +aangaande de gelijkheid; want zoo de vrijheid het toppunt is, is de +gelijkheid de basis. De gelijkheid, burgers, is geen even hooge wasdom +van den geheelen plantengroei, geen maatschappij van hooge grashalmen +en kleine eiken; een verzameling van ongelijksoortige grootheden, die +elkander schaden; maar in het burgerlijke voor alle bekwaamheden +dezelfde kansen; in het politieke de gelijke kracht van alle stemmen; +in het godsdienstige hetzelfde recht voor ieders geweten. De gelijkheid +heeft een orgaan. Het kosteloos en verplichtend onderwijs. Men moet met +het recht op het a, b, c beginnen. De lagere school moet aan iedereen +opgelegd, het middelbaar onderwijs voor allen toegankelijk gemaakt +worden. Ziedaar de wet. Uit de gelijke school komt de gelijkheid der +maatschappij. <span class="pagenum">[<a id="pb28" href="#pb28" name= +"pb28">28</a>]</span>Ja, onderwijs! licht! licht! alles komt van +’t licht en keert er in terug. Burgers, de negentiende eeuw is +grootsch, maar de twintigste eeuw zal gelukkig zijn. Dan zal niets meer +naar de oude geschiedenis gelijken; men zal niet meer, gelijk thans, +een vijandelijken inval te vreezen hebben, een overweldiging, een +gewapenden naijver der natiën, een staking der beschaving ten +gevolge van een huwelijk tusschen koningen, een geboorte in de +erfelijke tirannieën, de verdeeling van volken door een congres, +een ontleding ten gevolge van den val eener <span class="corr" id= +"xd20e622" title="Bron: dinastie">dynastie</span>, een strijd van twee +godsdiensten, die elkander, als twee bokken uit de schaduw op de brug +van het oneindige ontmoeten; men zal geen hongersnood, geen uitputting, +geen prostitutie uit armoede, geen ellende uit gebrek aan arbeid, geen +schavot, geen zwaard, geen veldslagen, en al de geweldadigheden van het +toeval in het woud der gebeurtenissen te vreezen hebben. Men zou schier +kunnen zeggen, dat er geen geweldige gebeurtenissen meer zullen plaats +hebben. Men zal gelukkig zijn. Het menschelijke geslacht zal zijn wet +vervullen, zooals de aardbol de zijne; de harmonie zal zich herstellen +tusschen de ziel en de ster, en zal om de waarheid wentelen gelijk de +ster om het licht. Vrienden, het uur waarin wij zijn en waarin ik tot u +spreek, is een treurig uur; maar op zulk een vreeselijke wijze wordt de +toekomst gekocht. Een revolutie is een tolgeld. O! het menschelijke +geslacht zal bevrijd, verheven en getroost worden! Dit verzekeren wij +het op deze barricade. Van waar zal men den liefdekreet slaken, zoo +niet van de hoogte der offerplaats? O, mijn broeders, ’t is hier +de vereenigingsplek dergenen, die denken en dergenen die lijden; deze +barricade is niet gemaakt van straatsteenen, van balken, van oud +ijzerwerk; zij is gemaakt van twee hoopen, van een hoop denkbeelden en +een hoop smarten. De ellende ontmoet er het ideaal. De dag omhelst er +den nacht en zegt tot hem: ik ga met u sterven en gij zult met mij +herleven. Uit de omhelzing van alle droefheden ontspringt het geloof. +Hier brengen de smarten haar doodsstrijd en de ideeën hun +onsterfelijkheid. Deze doodsstrijd en deze onsterfelijkheid zullen zich +mengen en onzen dood vormen. Broeders, wie hier sterft, sterft in den +glans der toekomst en wij zullen een graf van morgenrood +ingaan.”</p> +<p>Enjolras hield eensklaps op; zijn lippen bewogen zich zwijgend, als +ging hij voort met zich zelven te spreken, zoodat zij, oplettend om hem +nog te hooren, hem aanstaarden. Er werd niet toegejuicht, maar men +fluisterde lang. Wijl het woord een adem is, gelijk het geritsel van +het verstand het geritsel der bladeren. <span class="pagenum">[<a id= +"pb29" href="#pb29" name="pb29">29</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.6" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Marius verwilderd, Javert lakonisch.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Zeggen wij nu wat in de gedachten van Marius +omging.</p> +<p>Men herinnere zich zijn gemoedsstemming. Wij hebben reeds gezegd, +dat alles voor hem slechts een visioen meer was. Zijn begrip was +verward. Marius was, wij moeten hierop drukken, in de schaduw der +groote donkere vleugels, die over de zieltogenden zijn uitgebreid. Hij +gevoelde zich bereids in het graf, het kwam hem voor, als ware hij +reeds aan gene zijde van den muur, en hij zag de gezichten der levenden +slechts met de oogen van een doode.</p> +<p>Hoe was Fauchelevent hier gekomen? Waarom was hij er? Wat kwam hij +er doen? Marius deed zich al deze vragen niet. Onze wanhoop heeft +overigens dit bijzondere, dat zij anderen evenzeer als ons zelven +omhult; het scheen hem logisch, dat iedereen kwam om te sterven.</p> +<p>Maar hij dacht met een beklemd hart aan Cosette.</p> +<p>Overigens sprak Fauchelevent niet tot hem, aanschouwde hem niet en +scheen zelfs niet te hooren, toen Marius de stem verhief om te zeggen: +„ik ken hem.”</p> +<p>Deze houding van Fauchelevent verlichtte echter Marius, en, zoo men +zulk een woord voor zulke gewaarwordingen mag bezigen, zouden wij +zeggen, behaagde hem. Het had hem steeds een volstrekte onmogelijkheid +geschenen het woord tot dien raadselachtigen man te richten, die voor +hem evenzeer verdacht als indrukwekkend was. Bovendien was het lang +geleden, dat hij hem niet gezien had, ’t geen, wegens den +bedeesden, afgetrokken aard van Marius, deze onmogelijkheid nog +vergrootte.</p> +<p>De vijf aangewezen mannen verlieten door de steeg Mondétour +de barricade; zij geleken volkomen nationale garden. Een hunner +verwijderde zich schreiend. Voor zij heengingen, omhelsden zij de +achterblijvenden.</p> +<p>Toen de vijf mannen, die tot het leven waren teruggezonden, +vertrokken waren, dacht Enjolras aan den ter dood veroordeelde. Hij +trad het benedenvertrek binnen. Javert aan den paal gebonden was in +gedachten.</p> +<p>„Hebt ge aan iets behoefte?” vroeg hem Enjolras.</p> +<p>Javert antwoordde:</p> +<p>„Wanneer zult ge mij dooden?”</p> +<p>„Wacht. Wij hebben op dit oogenblik al onze patronen +noodig.” <span class="pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30" name= +"pb30">30</a>]</span></p> +<p>„Geef mij dan iets te drinken,” zei Javert.</p> +<p>Enjolras reikte hem zelf een glas water, en dewijl Javert gebonden +was hielp hij hem drinken.</p> +<p>„Is dat alles?” vroeg Enjolras.</p> +<p>„Ik bevind mij slecht aan dezen paal,” antwoordde +Javert. „’t Is niet vriendelijk van u dat ge mij den nacht +zoo hebt laten doorbrengen. Bind mij zooals ’t u belieft, maar ge +kunt mij wel op een tafel laten liggen, evenals den andere.”</p> +<p>En met eene hoofdbeweging duidde hij naar het lijk van Mabeuf.</p> +<p>Op den achtergrond van het vertrek stond, zooals men zich herinnert, +een lange tafel, waarop men kogels gegoten en patronen gemaakt had. De +patronen waren gereed en al het kruit was gebruikt, zoodat deze tafel +ledig was.</p> +<p>Op bevel van Enjolras maakten vier opstandelingen Javert van den +paal los. Terwijl men hiermede bezig was, hield een vijfde hem een +bajonnet tegen de borst. Men liet de handen op zijn rug gebonden, bond +om zijn beenen een sterk, dun touw ’t welk hem veroorloofde korte +schreden van vijftien duim te doen, als om het schavot te beklimmen, en +zoo liet men hem naar de tafel achter in het vertrek gaan, waarop men +hem stevig gebonden neerlegde.</p> +<p>Tot meerdere zekerheid, bond men hem nog met een touw, dat van den +hals kruiswijze over de borst liep en, na tusschen de beenen te zijn +doorgegaan, aan de handen bevestigd werd.</p> +<p>Terwijl Javert gekneveld werd, zag een man, op den drempel der deur, +met buitengewone opmerkzaamheid naar hem. De schaduw, welke deze man +wierp, deed Javert het hoofd omwenden. Hij sloeg de oogen op en +herkende Jean Valjean. Hij ontroerde zelfs niet, sloeg trotsch de oogen +neder en zeide bij zich zelven niets dan: „’t is zeer +natuurlijk.”</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.7" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De <span class="corr" id="xd20e683" title= +"Bron: teostand">toestand</span> wordt erger.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Het daglicht nam spoedig toe. Maar geen venster, geen +deur opende zich. ’t Was de morgenstond, maar niet de ontwaking. +Het einde der straat Chanvrerie tegenover de barricade was, zooals wij +gezegd hebben, door de troepen ontruimd; zij scheen vrij en bood de +voorbijgangers een akelige stilte aan. De straat <span class= +"pagenum">[<a id="pb31" href="#pb31" name="pb31">31</a>]</span>St. +Denis was even eenzaam als de straat der sphinxen te Thebe. Geen levend +wezen vertoonde zich op de pleinen, die door een flauwen zonnestraal +verlicht werden. Niets is treuriger dan deze glans in de doodsche +straten.</p> +<p>Men zag niets; maar men hoorde op eenigen afstand een geheimzinnige +beweging. Het was blijkbaar dat het kritiek oogenblik naderde. Evenals +den vorigen avond trokken de schildwachten terug; doch nu allen.</p> +<p>De barricade was sterker dan bij den eersten aanval. Na het vertrek +der vijf personen, had men haar nog verhoogd.</p> +<p>Op de waarschuwing van den schildwacht, die den omtrek der Hallen +had bewaakt, nam Enjolras, die een overval in den rug vreesde, een +ernstig besluit. Hij deed den korten doorgang der steeg +Mondétour, die tot hiertoe vrij was gebleven, barricadeeren. Men +nam tot dit eind nog langs eenige huizen de steenen uit de straat, +zoodat de barricade, die drie straten versperde, in het front der +Chanvreriestraat, links de Zwanenstraat en de kleine Truanderie, rechts +de straat Mondétour, inderdaad onverwinbaar was. Zij had drie +fronten, maar geen uitgang. „’t Is een vesting,” zei +Courfeyrac glimlachend, „maar tevens een muizenval.”</p> +<p>Enjolras liet bij de deur der herberg een dertigtal straatsteenen +opeenhoopen, die, zeide Bossuet, te veel uit de straat waren +genomen.</p> +<p>Thans was de stilte, aan de zijde van waar de aanval moest komen, +zoo diep, dat Enjolras ieder zijn verdedigingspost deed hernemen.</p> +<p>Men deelde aan allen een rantsoen brandewijn uit.</p> +<p>Niets is merkwaardiger dan een barricade, die zich tegen een +bestorming gereed maakt. Ieder kiest zijn plaats, als in den +schouwburg. Men leunt op, men steunt tegen, men verschanst zich achter +iets. Sommigen maken zich een stoel van straatsteenen. Men verwijdert +zich van een muur, die hindert, men verschuilt zich achter een +uitspringenden hoek, die beschermen kan. De linkschen zijn uitmuntend; +zij nemen plaatsen, die voor anderen ongemakkelijk zijn. Velen maken +zich gereed om zittend te kunnen strijden. Men wil op zijn gemak kunnen +dooden en op confortable wijze sterven. In den noodlottigen oorlog van +Juni 1848 had een opstandeling, die een onfeilbaar schutter was, zich +op het plat van een dak, een armstoel laten brengen, waaruit hij +schoot; hij werd hier door het schroot getroffen.</p> +<p>Zoodra de aanvoerder het sein tot het gevecht heeft gegeven, houden +alle onregelmatige bewegingen op; geen twist meer onderling, geen +oneenigheid, geen afzonderlijke troep; al wat in de gemoederen is, +loopt in één punt samen en verandert <span class= +"pagenum">[<a id="pb32" href="#pb32" name="pb32">32</a>]</span>zich in +afwachting van den aanval. Een barricade is vóór het +gevaar een chaos, in het gevaar heerscht er de strengste krijgstucht. +Het gevaar maakt de orde.</p> +<p>Zoodra Enjolras zijn karabijn met dubbelen loop had genomen en zich +bij een soort van schietgat geplaatst had, ’t welk hij zich had +voorbehouden, zwegen allen. Een licht knetterend gerucht klonk langs +den straatsteenen muur. ’t Waren de hanen der geweren, die werden +overgehaald.</p> +<p>Overigens was de houding der strijders fierder en geruster dan ooit; +de overmaat van opoffering is een versterking; zij hadden geen hoop +meer, maar wanhoop. De wanhoop is het laatste wapen, dat soms +overwinning geeft; Virgilius heeft het gezegd. Uiterste hulpmiddelen +ontstaan uit uiterste besluiten. Zich tot den dood voorbereiden is soms +het middel de schipbreuk te ontgaan, en het deksel der doodkist wordt +dan een reddingsplank.</p> +<p>Gelijk den vorigen avond was aller aandacht gericht naar of liever +geboeid op het einde der straat, die thans verlicht en zichtbaar +was.</p> +<p>Het duurde niet lang. De beweging begon opnieuw duidelijk in de +richting van Saint-Leu, maar geleek niet die van den eersten aanval. +Ketengerammel, het onrustbarend hotsen van een zwaar voorwerp, het +gerinkel van metaal op de straatsteenen, een soort van plechtig geraas +kondigde aan, dat een geducht ijzerwerk in aantocht was. Deze oude +vreedzame straten, gebouwd voor het vruchtbaar verkeer van belangen en +ideeën, en niet voor het schrikkelijk gerol der oorlogswielen, +dreunden.</p> +<p>De woeste, strakke blikken der strijders richtten zich op het einde +der straat.</p> +<p>Een kanonstuk verscheen.</p> +<p>Artilleristen dreven het stuk voort; het was zonder voorstel; twee +artilleristen hielden het affuit opgeheven; vier waren bij de wielen; +de anderen volgden met de kruitkist. Men zag de brandende lont +rooken.</p> +<p>„Vuur!” riep Enjolras.</p> +<p>De geheele barricade schoot; de losbranding was vreeselijk; een +rookwolk overdekte en omhulde het kanonstuk en de manschappen; na +eenige seconden verdween de rookwolk, en het kanon en de manschappen +kwamen weder te voorschijn; die het geschut bedienden rolden het +langzaam, regelrecht en zonder overhaasting voor de barricade.</p> +<p>Niemand was getroffen. Toen richtte de kommandant het stuk, met den +ernst en de bedaardheid van een sterrenkundige, die een telescoop +richt.</p> +<p>„Bravo, kanonniers!” riep Bossuet. <span class= +"pagenum">[<a id="pb33" href="#pb33" name="pb33">33</a>]</span></p> +<p>En de geheele barricade klapte in de handen.</p> +<p>Een oogenblik later stond het kanon in het midden der straat, +schrijlings op de goot, en richtte zijn vreeselijken mond tegen de +barricade.</p> +<p>„Nu aan ’t werk!” riep Courfeyrac. „Ziedaar +den bullebak. Na den oorveeg, de vuistslag. Het leger steekt zijn +grooten klauw naar ons uit. De barricade zal geducht geschud worden. +Het geweer tast en beproeft, het kanon grijpt en bijt<span class="corr" +id="xd20e739" title="Niet in bron">.</span>”</p> +<p>„’t Is een achtponder, nieuw model en van brons,” +voegde Combeferre er bij. „Zulke stukken zijn onderhevig aan +springen, wanneer men meer dan tien deelen tin op honderd deelen koper +neemt. Te veel tin maakt ze te week. Daardoor komt het, dat er zich +blaadjes en gaatjes in den loop vormen. Ten einde dit gevaar te +voorkomen en de lading te kunnen versterken zou men misschien tot de +handelwijze der veertiende eeuw moeten terugkeeren, namelijk een reeks +van gesoldeerde stalen ringen om het stuk <span class="corr" id= +"xd20e744" title="Bron: liggen">leggen</span>.”</p> +<p>„In de zestiende eeuw,” merkte Bossuet op, „had +men gegleufde kanonnen.”</p> +<p>„Ja,” antwoordde Combeferre, „dit vermeerdert wel +de werpkracht, maar vermindert de juistheid van het schot. Wanneer men +op korten afstand schiet, heeft de kromme lijn niet de gewenschte +juistheid, de parabool is te groot, de weg dien het werptuig volgt is +niet recht genoeg om te treffen. Dit gebrek aan spanning van de kromme +lijn van het werptuig der gegleufde kanonnen in de zestiende eeuw +ontstond door de zwakke lading, welke deze soort van kanonnen vorderen, +zoowel voor het behoud der affuiten als anderszins. Kortom, het kanon, +deze despoot, kan niet wat het wil; kracht is een groote zwakheid. Een +kanonskogel legt slechts zeshonderd mijlen in het uur af; het licht +zeshonderd mijlen in een seconde<span class="corr" id="xd20e751" title= +"Niet in bron">.</span> Zoo groot is het overwicht van Jezus Christus +op Napoleon.”</p> +<p>„Laadt opnieuw,” zei Enjolras.</p> +<p>Hoe zou zich de bekleeding der barricade onder den kogel houden? Zou +men bres schieten? Dit was de vraag. Terwijl de opstandelingen hun +geweren weder laadden, laadden de artilleristen het kanon.</p> +<p>De angst was groot in de barricade.</p> +<p>Het schot ging af en donderde.</p> +<p>„Present!” riep een vroolijke stem.</p> +<p>Juist op het oogenblik, dat de kogel tegen de barricade sprong, +sprong Gavroche er in.</p> +<p>Hij kwam van den kant der Zwanenstraat en was vlug over de +nevenbarricade tegenover de stegen der kleine Truanderie geklauterd. +<span class="pagenum">[<a id="pb34" href="#pb34" name= +"pb34">34</a>]</span></p> +<p>Gavroche had meer uitwerking in de barricade dan de kogel.</p> +<p>De kogel had zich in het puin begraven en hoogstens een wiel van den +omnibus verbrijzeld, en de oude kar van Anceau stuk geschoten, ’t +geen de barricademannen, toen zij het zagen, in lachen deed +uitbarsten.</p> +<p>„Gaat zoo voort,” riep Bossuet tot de artilleristen.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.8" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Achtste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De artilleristen nemen het ernstig op.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Men omringde Gavroche.</p> +<p>Maar hij had den tijd niet, iets te verhalen. Marius nam hem +huiverend ter zijde en vroeg:</p> +<p>„Wat komt ge hier doen?”</p> +<p>„Wel,” hernam de knaap. „En gij dan?”</p> +<p>En met stoute onbeschaamdheid zag hij Marius strak aan.</p> +<p>Zijn oogen werden grooter door de fiere helderheid welke er in +lag.</p> +<p>Op strengen toon hernam Marius:</p> +<p>„Wie heeft u gezegd terug te komen? Hebt ge ten minste mijn +brief bezorgd?”</p> +<p>Gavroche was niet geheel zonder bekommering ten aanzien van dien +brief. In zijn haast om naar de barricade terug te keeren, had hij er +zich veeleer van ontdaan, dan hem bezorgd. Hij moest zich zelven +bekennen dat hij hem te lichtvaardig aan den onbekende had ter hand +gesteld, wiens gezicht hij zelfs niet duidelijk had kunnen +onderscheiden. ’t Is waar, dat die man blootshoofds was, maar dit +was niet voldoende. Kortom hij deed zich te dier zake kleine +verwijtingen en vreesde berisping van Marius. Om zich uit de +verlegenheid te redden, nam hij het eenvoudigst middel te baat: hij +loog afschuwelijk.</p> +<p>„Burger,” zeide hij, „ik heb den brief aan den +portier gegeven. De dame sliep. Zoodra zij ontwaakt, zal zij den brief +hebben.”</p> +<p>Marius had met de zending van dien brief een dubbel oogmerk gehad: +Cosette vaarwel te zeggen en Gavroche te redden.</p> +<p>Hij moest zich met de helft van ’t geen hij wilde tevreden +stellen.</p> +<p>De zending van zijn brief en de tegenwoordigheid van den +<span class="pagenum">[<a id="pb35" href="#pb35" name= +"pb35">35</a>]</span>heer Fauchelevent in de barricade, verscheen voor +zijn geest als een zonderlinge toevalligheid. Hij wees Gavroche den +heer Fauchelevent en vroeg:</p> +<p>„Kent ge dien man?”</p> +<p>„Neen,” zei Gavroche.</p> +<p>Zooals men zich herinnert, had Gavroche inderdaad Jean Valjean +slechts in de duisternis gezien.</p> +<p>De sombere, ziekelijke gissingen, welke in Marius geest ontstaan +waren, verdwenen. Kende hij de meeningen van den heer Fauchelevent? +Misschien was Fauchelevent republikein. In dat geval was zijn +tegenwoordigheid bij dit gevecht zeer natuurlijk.</p> +<p>Intusschen was Gavroche reeds aan het andere einde der barricade en +riep: „mijn geweer!”</p> +<p>Courfeyrac deed het hem teruggeven.</p> +<p>Gavroche verwittigde „de kameraden,” zooals hij hen +noemde, dat de barricade omsingeld was. Met de grootste moeite was hij +teruggekomen. Een bataljon linietroepen, wier geweren in de kleine +Truanderie gekoppeld stonden, hield de Zwanenstraat in het oog; terwijl +aan de tegenovergestelde zijde de municipale garde de Predikersstraat +bezette. Tegenover zich had men het gros des legers.</p> +<p>Na deze mededeeling voegde Gavroche er bij:</p> +<p>„Ik vergun u hen behoorlijk te begroeten.”</p> +<p>Ondertusschen loerde Enjolras met gespitste ooren aan zijn +schietgat.</p> +<p>De aanvallers, ongetwijfeld weinig tevreden met de uitwerking van +hun kanonschot, hadden het niet herhaald.</p> +<p>Een compagnie infanterie had het einde der straat achter het +kanonstuk bezet. De soldaten namen de steenen uit de straat en maakten +daarvan tegenover de barricade een kleinen, lagen muur, een soort van +borstwering, niet veel hooger dan achttien duim. Aan den linkerhoek +dier borstwering zag men het hoofd eener kolonne van een bataljon der +voorstad, dat in de straat St. Denis stond geschaard.</p> +<p>Enjolras, die luisterde, meende het eigenaardig gerucht te hooren +der schrootbussen, wanneer zij uit de kruitwagens worden genomen en zag +den kommandant van het stuk den mond van het kanon een weinig links +richten. Toen begonnen de artilleristen het stuk te laden. De +kommandant nam zelf de lont en bracht die aan het zundgat.</p> +<p>„Bukt! Bij den muur!” riep Enjolras, „allen op de +knieën langs de barricade!”</p> +<p>De opstandelingen, die verspreid voor de herberg stonden en bij +Gavroches komst hun posten hadden verlaten, ijlden <span class= +"pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36" name="pb36">36</a>]</span>dooreen +naar de barricade; maar vóór dat Enjolras’ bevel +volbracht was, geschiedde een losbranding met het vreeselijk gekraak +van schrootvuur. ’t Was werkelijk een schrootschot.</p> +<p>Het schot was gericht op de snijding der barricade, was langs den +muur geschampt en had twee man gedood en drie gekwetst.</p> +<p>Indien dit zoo voortging was de barricade niet lang te verdedigen. +Het schroot kwam er in.</p> +<p>Er ontstond een rumoer van ontsteltenis.</p> +<p>„Laat ons ten minste het tweede schot beletten,” zei +Enjolras.</p> +<p>Hij liet zijn geweer zinken en mikte op den kommandant van het stuk, +die, over het kanon gebogen, het op een bepaald punt richtte.</p> +<p>Deze kommandant was een knap sergeant der kanonniers, jong, blond, +met zeer zacht gezicht en die schrandere uitdrukking, aan dit keurwapen +eigen, ’t welk, door zijne geduchtheid te volmaken, eindelijk den +oorlog zal dooden.</p> +<p>Combeferre, die naast Enjolras stond, beschouwde dien jongeling.</p> +<p>„Hoe jammer!” zei Combeferre. „Dit bloedvergieten +is afschuwelijk! Helaas, zoodra er geene koningen meer zijn, zal er +geen oorlog meer wezen. Ge mikt op dien sergeant, Enjolras, maar ge +ziet zijn gelaat niet. Stel u voor, dat ’t een innemend jongeling +is; hij is moedig; men ziet dat hij denkt; die jongelieden der +artillerie zijn zeer goed onderwezen; hij heeft vader en moeder, een +familie; hij bemint waarschijnlijk; hij kan niet ouder dan +vijf-en-twintig jaar zijn; hij kon uw broeder wezen.”</p> +<p>„Hij is ’t,” zei Enjolras.</p> +<p>„Ja,” hernam Combeferre, „ook de mijne. Welnu, +dooden wij hem niet.”</p> +<p>„Laat mij begaan. Wat zijn moet, moet zijn.”</p> +<p>En een traan vloeide langzaam over de marmeren wang van +Enjolras.</p> +<p>Terzelfder tijd drukte hij zijn geweer af. Het lichtte. De +artillerist draaide tweemalen rond, met vooruit gestoken armen en +opgeheven hoofd als om lucht te ademen. Toen viel hij zijdelings op het +kanon en bleef bewegingloos. Men zag uit het midden van den rug een +straal bloed stroomen. De kogel was door en door de borst gegaan. Hij +was dood.</p> +<p>Men moest hem wegdragen en vervangen. Daarmede werden werkelijk +eenige minuten gewonnen. <span class="pagenum">[<a id="pb37" href= +"#pb37" name="pb37">37</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.9" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Negende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Aanwending van het oude wildstrooperstalent en van het +onfeilbaar schot, dat op de veroordeeling van 1796 van invloed is +geweest.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De meening in de barricade was verschillend. Het kanon +zou weder gelost worden. Onder zulk een schrootvuur kon men het niet +langer dan een kwartieruurs uithouden. ’t Was een volstrekte +noodzakelijkheid het schrootvuur onschadelijk te maken.</p> +<p>Enjolras gaf bevel:</p> +<p>„Er moet daar een matras gelegd worden.”</p> +<p>„Men heeft er geene,” zei Combeferre. „De +gekwetsten liggen er op.”</p> +<p>Tot hiertoe had Jean Valjean, op den hoek der herberg, alleen, op +een straatpaal, met het geweer tusschen de knieën gezeten, aan +’t geen plaats had niet het minste deelgenomen. Hij scheen de +omstanders niet te hooren, die tot elkander zeiden: „Ziedaar een +geweer, dat niets uitricht.”</p> +<p>Toen Enjolras het bevel gaf, stond hij op.</p> +<p>Men herinnere zich dat, bij de komst van den volkshoop in de straat +Chanvrerie, een oude vrouw een matras voor haar venster had gehangen, +om zich tegen de kogels te beveiligen. ’t Was een dakvenster van +een huis <span class="corr" id="xd20e893" title="Bron: mot">met</span> +zes verdiepingen, dat even buiten de barricade stond. De matras rustte +onder op twee droogstokken en hing boven aan twee touwen, die aan +spijkers in ’t kozijn waren gebonden. Men zag deze twee touwen +duidelijk, maar fijn als een draad.</p> +<p>„Kan iemand mij een karabijn met dubbelen loop leenen?” +zei Jean Valjean.</p> +<p>Enjolras, die de zijne weder geladen had, reikte ze hem.</p> +<p>Jean Valjean legde aan op het dakvenster en schoot.</p> +<p>Een der twee touwen van de matras was stuk geschoten. De matras hing +nu nog slechts aan één touw.</p> +<p>Jean Valjean loste het tweede schot. Het tweede touw sloeg tegen de +glasruiten van het dakvenster; de matras gleed tusschen de twee +droogstokken en viel op de straat.</p> +<p>De barricade juichte.</p> +<p>Alle stemmen riepen:</p> +<p>„Wij hebben de matras!”</p> +<p>„Ja,” zei Combeferre, „maar wie zal ze +halen?”</p> +<p>De matras was inderdaad buiten de barricade tusschen de <span class= +"pagenum">[<a id="pb38" href="#pb38" name= +"pb38">38</a>]</span>belegerden en de belegeraars gevallen. Aangezien +de dood van den sergeant der kanonniers de troepen had verbitterd, +hadden de soldaten zich sedert eenige oogenblikken achter de rij +steenen, door hen opgericht, plat op den buik gelegd en tegen de +barricade het vuur geopend, in afwachting dat het kanon, ’t welk +gedwongen was te zwijgen, weder bediend kon worden. De opstandelingen +beantwoordden het geweervuur niet, om hun munitie te sparen. De kogels +stieten af tegen de barricade, maar vlogen vreeselijk in de straat +terug.</p> +<p>Jean Valjean ging door de snijding in de straat, te midden van den +kogelregen, naar de matras, raapte ze op, laadde ze op zijn rug en kwam +in de barricade terug.</p> +<p>Hij zelf legde de matras in de snijding en plaatste ze zoodanig +tegen den muur dat de artilleristen ze niet zagen.</p> +<p>Toen dit verricht was wachtte men het schrootvuur af. Het bleef niet +lang uit.</p> +<p>Het kanon braakte brullend zijn kogels; zij werden niet meer +teruggekaatst, maar smoorden in de matras. De verwachte uitkomst was +verkregen. De barricade was behoed.</p> +<p>„Burger,” zei Enjolras tot Jean Valjean, „de +republiek dankt u.”</p> +<p>Bossuet bewonderde en lachte. Hij riep:</p> +<p>„’t Is onzedelijk, dat een matras zooveel macht heeft. +’t Is de zegepraal van ’t geen buigt op ’t geen +woedt. Om ’t even, eere zij de matras, die een kanon machteloos +maakt!”</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.10" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De dageraad.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Op dit oogenblik ontwaakte Cosette.</p> +<p>Haar kamer was klein, net, stil, met een hoog venster naar het +oosten, op de achterplaats van het <span class="corr" id="xd20e943" +title="Bron: huisuitziende">huis uitziende</span><span class="corr" id= +"xd20e945" title="Niet in bron">.</span> Cosette wist niets van +’t geen in Parijs gebeurde. Zij was den vorigen avond er niet bij +en reeds naar haar kamer gegaan, toen vrouw Toussaint gezegd had: +<span class="corr" id="xd20e948" title="Niet in bron">„</span>Er +schijnt iets gaande te zijn.<span class="corr" id="xd20e951" title= +"Niet in bron">”</span> Cosette had niet lang, maar goed +geslapen; zij had liefelijke droomen gehad, ’t geen misschien een +weinig aan de ongemeene helderheid van haar bed was te danken. Marius +was haar als in licht verschenen. Zij ontwaakte met de zon in haar +oogen, zoodat het haar aanvankelijk voorkwam als droomde zij nog.</p> +<p>Toen zij uit dien droom ontwaakte, was zij in opgeruimde stemming. +Cosette gevoelde zich volkomen gerustgesteld. Zij <span class= +"pagenum">[<a id="pb39" href="#pb39" name= +"pb39">39</a>]</span>ondervond, gelijk Jean Valjean eenige uren te +voren, die omkeering der ziel, welke volstrekt geen ongeluk wil. Zij +begon met alle kracht te hopen, zonder te weten waarom. Maar daarop +werd haar hart beklemd.—Sinds drie dagen had zij Marius niet +gezien. Zij zeide tot zich zelve, dat hij haar brief moest ontvangen +hebben, dat hij wist waar zij was, dat hij zoo schrander was en wel +middel zou vinden om tot haar te komen.—En dit zekerlijk heden, +misschien denzelfden morgen.—Het was klaarlichte dag, maar de +lichtstraal was zeer horizontaal, zoodat zij meende, dat het zeer vroeg +was; dat zij echter moest opstaan, om Marius te ontvangen.</p> +<p>Zij gevoelde, dat zij zonder Marius niet kon leven, dat dit +bijgevolg voldoende was, en dat Marius komen zou. Geen tegenwerping +werd aangenomen; alles was zeker en gewis<span class="corr" id= +"xd20e960" title="Niet in bron">.</span> ’t Was reeds erg genoeg, +drie dagen geleden te hebben. Marius drie dagen afwezig, ’t was +verschrikkelijk, goede God! Thans was deze nood, deze beproeving des +Hemels doorgestaan; Marius zou komen en goede tijding medebrengen. Zoo +is de jeugd; spoedig droogt zij haar tranen; zij vindt de smart +nutteloos en neemt ze niet aan. De jeugd is de glimlach der toekomst +tegen een onbekende, die zij zelve is. ’t Is voor haar zeer +natuurlijk, gelukkig te zijn. ’t Is alsof zij hoop inademt.</p> +<p>Overigens kon Cosette zich niet herinneren, wat Marius haar nopens +deze afwezigheid had gezegd, die slechts één dag moest +duren, en welke verklaring hij er haar van gegeven had.</p> +<p>Iedereen heeft wel eens opgemerkt, hoe behendig een geldstukje dat +men laat vallen, zich verbergt, <span class="corr" id="xd20e967" title= +"Bron: en en">en</span> hoe kunstig het zich onvindbaar weet te maken. +Er zijn gedachten, die ons denzelfden trek spelen, zij verschuilen zich +in een hoekje van ons brein: ’t is gedaan; zij zijn verloren; +’t is onmogelijk ze zich te herinneren. Cosette was een weinig +verstoord over de kleine, vruchtelooze poging van haar geheugen; zij +zeide bij zich zelve, dat het slecht van haar was en zij er wezenlijk +aan misdaan had de woorden te vergeten welke Marius tot haar had +gesproken.</p> +<p>Zij verliet het bed en verrichtte de beide reinigingen van de ziel +en het lichaam, haar gebed en haar toilet.</p> +<p>Men kan desnoods den lezer een bruidskamer binnenvoeren; maar niet +de kamer eener maagd. De poëzie zou het nauwelijks wagen, het +proza mag ’t geheel niet.</p> +<p>’t Is het inwendige eener nog gesloten bloem, iets helders in +de schaduw; ’t is de binnenste cel eener gesloten lelie, die niet +aanschouwd mag worden door den mensch, zoolang zij niet door de zon is +aanschouwd. De vrouw in den knop is heilig. Het onschuldige bed, dat +zich ontbloot, deze hemelsche <span class="pagenum">[<a id="pb40" href= +"#pb40" name="pb40">40</a>]</span>halve naaktheid, die zich zelve +schuwt, de witte voet die in een muiltje vlucht, deze hals die zich +voor den spiegel bedekt, alsof die spiegel een oog ware; het hemd, dat +zich haastig optrekt en den schouder verbergt voor een krakend +meubelstuk of een voorbijgaand rijtuig; de gebonden koordjes, de +vastgehaakte lussen, de geregen veters, de huiveringen, de rillingen +van koude en schaamte, die kiesche schuwheid aller bewegingen, die +schier gevleugelde ongerustheid, waar niets te vreezen is, de allengs +zich voltooiende kleeding, even bekoorlijk als de wolkjes van den +dageraad, ’t betaamt niet, dit alles te beschrijven; ’t is +reeds te veel het aan te duiden.</p> +<p>Het oog van den man moet nog eerbiediger zijn voor het opstaan van +een jong meisje, dan voor het opgaan eener ster. De mogelijkheid van te +kwetsen moet den eerbied nog verhoogen. Het dons der perzik, het waas +der pruim, het kristal der sneeuw, de stofvleugels der kapel zijn grove +zaken, in vergelijking van deze kuischheid, die zelfs niet weet dat zij +kuisch is. De jonge maagd is slechts een heldere droom, en nog geen +beeld. Haar leger is verborgen in het donkere gedeelte van het ideaal. +Een onbetamelijke blik kwetst dit lichtbeeld. Hier is aanschouwing +ontheiliging.</p> +<p>Wij zullen dus niets van de liefelijke bewegingen van Cosettes +ontwaking mededeelen.</p> +<p>Een oostersch sprookje zegt, dat de roos door God wit was geschapen, +maar dat, toen Adam haar een oogenblik bij haar ontluiking aanschouwde, +zij beschaamd en rood werd. Wij behooren tot hen, die voor meisjes en +bloemen beschroomdheid gevoelen, wijl wij ze eerbiedwaardig vinden.</p> +<p>Cosette kleedde zich haastig, krulde en kapte zich, ’t geen +destijds zeer eenvoudig was, toen de vrouwen haar vlechten en krullen +niet met kussentjes en steunsels opvulden en geen crinolines in het +haar droegen. Toen opende zij het raam en sloeg haar oogen rond, in de +hoop iets van de straat te ontdekken, een punt van een huis, een vakje +van de straat, om er Marius te bespieden. Maar er was niets van beiden +te zien. De achterplaats was door tamelijk hooge muren omgeven, en +daarachter waren eenige tuinen. Cosette vond deze tuinen leelijk; voor +het eerst van haar leven vond zij de bloemen onaangenaam. Een klein +gedeelte van een straatgoot zou haar liever zijn geweest. Zij besloot +eindelijk naar den hemel op te zien, als dacht zij, dat Marius van daar +zou komen.</p> +<p>Eensklaps begon zij te schreien. ’t Was geen aandoenlijkheid +van ziel; maar een hoop, met zwaarmoedigheid gemengd; ’t was haar +toestand van dien oogenblik. Zij gevoelde onduidelijk iets +verschrikkelijks. Gewis zweven de zaken in de lucht. Zij <span class= +"pagenum">[<a id="pb41" href="#pb41" name="pb41">41</a>]</span>zeide +bij zich zelve, dat zij van niets zeker was; dat, wanneer men elkander +uit het oog verloor, men elkander verloren had; en het denkbeeld dat +Marius uit den hemel tot haar zou komen, scheen haar niet meer +bekoorlijk, maar somber.</p> +<p>Eindelijk, zoo gaat het met deze wolken, keerde de rust in haar +terug, en de hoop, en een soort van onbewusten glimlach, die op God +vertrouwde.</p> +<p>Alles sliep nog in het huis. Er heerschte een landelijke stilte. +Geen vensterluik was nog geopend. De portiersloge was gesloten. Vrouw +Toussaint was nog niet bij de hand, en Cosette meende natuurlijk, dat +haar vader nog sliep. Zij moest veel geleden hebben en nog veel lijden, +want zij zeide bij zich zelve, dat haar vader ondeugend was geweest; +zij rekende echter op Marius. De verduistering van zulk een licht was +bepaald onmogelijk.</p> +<p>Bij tusschenpoozen hoorde zij op een afstand doffe schokken, en zij +zeide: ’t Is zonderling, dat men de koetspoorten zoo vroeg open +en dicht slaat. ’t Waren de kanonschoten tegen de barricade.</p> +<p>Eenige voeten beneden Cosettes venster bevond zich onder een +uitstekende lijst van den ouden, zwarten muur een zwaluwnest; de omvang +van het nestje stak een weinig over de lijst uit, zoodat men van boven +in dit kleine paradijs zien kon. Het wijfje was er en spreidde haar +vleugels als een waaier boven haar jongen uit; het mannetje vloog heen +en weder en bracht in zijn bekje voedsel en kusjes. De opgaande zon +overstroomde dit geluk met gouden stralen. De groote wet: +„vermenigvuldigt u” lag daar glimlachend en verheven, en +dit liefelijke geheim ontlook in den glans des morgens. Cosette, met +het haar in het zonlicht, de ziel in droombeelden, inwendig door de +liefde, uitwendig door het morgenrood beschenen, boog zich +werktuiglijk, en, zonder zich schier te durven bekennen dat zij +tegelijkertijd aan Marius dacht, aanschouwde zij die vogels, dat gezin, +dat mannetje en wijfje, en die jongen, met die diepe ontroering, welke +een vogelnestje bij een maagd verwekt.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.11" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Elfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het geweerschot dat niets mist en niemand doodt.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Het vuur der aanvallers hield aan. Het geweer- en het +schrootvuur wisselden elkander af, zonder inderdaad veel schade te +veroorzaken. Alleen het bovengedeelte van den gevel van <span class= +"pagenum">[<a id="pb42" href="#pb42" name="pb42">42</a>]</span>Corinthe +leed; het venster der eerste verdieping en de dakvensters, die door +geweerkogels en kartetsen doorboord waren, verloren hoe langer hoe meer +allen vorm. De strijders die er geposteerd waren, hadden zich moeten +verwijderen. ’t Is overigens een tactiek bij den aanval van +barricaden lang het geweervuur gaande te houden, ten einde de munitie +der opstandelingen uit te putten, zoo zij den misslag begaan het vuur +te beantwoorden. Zoodra men aan de verflauwing van hun vuur bespeurt, +dat zij noch lood noch kruit meer hebben, gaat men tot de bestorming +over. Enjolras was in dien strik niet gevallen; de barricade antwoordde +niet.</p> +<p>Bij ieder pelotonsvuur, stak Gavroche zijn tong uit, ten teeken van +de hoogste verachting.</p> +<p>„Goed,” zeide hij, „scheurt linnen. Wij hebben +pluksel noodig.”</p> +<p>Courfeyrac verweet het schrootvuur zijn weinige uitwerking en zeide +tot het kanon:</p> +<p>„Ge begint te beuzelen, goede man.”</p> +<p>Men intrigueert in een gevecht als op een bal.</p> +<p>’t Is waarschijnlijk dat deze stilte der barricade de +belegeraars begon te verontrusten en hun iets onverwachts deed vreezen; +dat zij de noodzakelijkheid beseften van helder door dien hoop steenen +heen te zien en te weten wat achter dien gevoelloozen muur gebeurde, +die de schoten ontving zonder ze te beantwoorden. Eensklaps zagen de +belegerden een helm, die op een naburig dak in de zon glinsterde. Een +pompier stond tegen een hoogen schoorsteen als op schildwacht. Zijn +blik viel lijnrecht in de barricade.</p> +<p>„Dat is een lastige toeschouwer,” zei Enjolras.</p> +<p>Jean Valjean had aan Enjolras diens karabijn wedergegeven, maar hij +had zijn geweer.</p> +<p>Zonder een woord te spreken, legde hij op den pompier aan, en een +seconde later viel de helm door een kogel getroffen kletterend op de +straat. De verschrikte soldaat verdween in haast.</p> +<p>Een tweede opmerker nam zijn plaats in. Deze was een officier, Jean +Valjean, die zijn geweer weder geladen had, legde op den nieuw +aangekomene aan en deed den helm van den officier den helm van den +soldaat opzoeken. De officier toefde niet, maar verwijderde zich in +allerijl. Ditmaal werd de waarschuwing begrepen. Niemand verscheen meer +op het dak, en men zag er van af, de barricade te bespieden.</p> +<p>„Waarom hebt ge den man niet gedood?” vroeg Bossuet aan +Jean Valjean.</p> +<p>Jean Valjean antwoordde niet. <span class="pagenum">[<a id="pb43" +href="#pb43" name="pb43">43</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.12" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Twaalfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De wanorde als handlanger der orde.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Bossuet fluisterde Combeferre in ’t oor:</p> +<p>„Hij heeft op mijn vraag niet geantwoord.”</p> +<p>„’t Is een man, die goed doet met geweerschoten,” +zei Combeferre.</p> +<p>Zij, die nog eenige herinnering van dien reeds verwijderden tijd +bewaard hebben, weten, dat de nationale garde der voorstad zich dapper +tegen de opstanden kweet. Zij was inzonderheid verbitterd en +onverschrokken in de Junidagen van 1832. Menig goed kastelein van +Pantin en de omstreken, die ten gevolge van den opstand niets te doen +had en die zijn danszaal ledig zag, werd een leeuw en liet zich dooden +om de orde, door het danshuis vertegenwoordigd, te herstellen. In dien +tevens burgerlijken en heldhaftigen tijd hadden de belangen hun +paladijns, evenals de ideeën hun ridders hadden. Het proza van het +bewegelijke ontnam niets aan de dapperheid der beweging. De +vermindering van den geldstapel deed bankiers de Marseillaise zingen. +Men vergoot lyrisch zijn bloed voor het kantoor; en met lacedemonische +geestdrift verdedigde men den winkel, deze oneindige verkleining van +het vaderland.</p> +<p>’t Moet gezegd worden, dat in den grond dit alles zeer ernstig +was. ’t Waren de maatschappelijke elementen, die tegen elkander +in strijd kwamen, in afwachting van den dag dat zij in evenwicht zouden +komen.</p> +<p>Een ander teeken van den tijd was de regeeringloosheid, vermengd met +regeeringsgezindheid. Men was vóór de orde, zonder tucht. +Een tamboer sloeg onverwacht op het bevel van dezen of genen kolonel +der nationale garde, naar eigen zin, een of ander signaal; deze of gene +kapitein ging op eigen gezag in ’t vuur; deze of gene nationale +garde streed voor zijn idée en voor eigen rekening. In +oogenblikken van crisis en op de dagen van gevecht ging men minder te +rade met zijn chefs dan met zijn eigen neigingen. In het leger der orde +waren echte guerillero’s, eenigen van den degen als Fannicot, +anderen van de pen als Henry Fonfrède.</p> +<p>De beschaving, die in dien tijd ongelukkigerwijs veeleer +vertegenwoordigd werd door een reeks van belangen dan door een groep +beginselen, was of waande zich in gevaar; zij slaakte den alarmkreet; +iedereen maakte zich tot een centrum, verdedigde, hielp, beschermde +haar, naar zijn zienswijze; en de <span class="pagenum">[<a id="pb44" +href="#pb44" name="pb44">44</a>]</span>eerste de beste nam de taak op +zich de maatschappij te redden.</p> +<p>De ijver ging vaak tot verdelging over. Menig peloton van nationale +garden vormde zich eigenmachtig tot krijgsraad, vonniste, en voerde +binnen vijf minuten het vonnis over een gevangen opstandeling uit. Zulk +een <span class="corr" id="xd20e1057" title= +"Bron: geïmprovizeerde">geïmproviseerde</span> rechtbank had +Jean Prouvaire gedood. Een wreede lynchwet, welke geen partij het recht +<span class="corr" id="xd20e1060" title="Bron: heeft">geeft</span> een +andere verwijtingen te doen, want zij wordt zoowel in Amerika door de +republiek als in Europa door de monarchie toegepast. Deze lynchwet is +onderhevig aan allerlei vergissingen. Op een dag van opstand werd een +jong dichter, genaamd Paul-Aimé Garnier, op het Koningsplein met +de bajonnet vervolgd en ontsnapte nauwelijks door onder de koetspoort +van het huis No. 6 te vluchten. Men riep: „’t Is ook een +St. Simonist!” en men wilde hem dooden. Hij droeg een deel der +gedenkschriften van den hertog de Saint-Simon onder den arm. Een +nationale garde had op dit boek het woord „Saint-Simon,” +gelezen en geroepen: „Doodt hem!”</p> +<p>Den 6 Juni 1832 liet zich een compagnie nationale garden van de +voorstad, gecommandeerd door kapitein Fannicot, bovengenoemd, +vrijwillig en als uit vermaak in de straat Chanvrerie grootendeels +dooden. Dit feit, hoe zonderling het zij, is bevestigd door de +rechterlijke instructie ter zake van den opstand in 1832. Kapitein +Fannicot, een ongeduldig en stoutmoedig burger, een soort van +condottieri der orde, een derzulken, welke wij gekarakteriseerd hebben, +een fanatiek en onbedwongen aanhanger der regeering, kon de bekoring +niet wederstaan om vóór het bepaalde oogenblik vuur te +geven, en aan de eerzucht om alleen, namelijk met zijn compagnie, de +barricade in te nemen. Verward door de achtereenvolgende verschijning +van de roode vlag en den ouden rok, dien hij voor een zwart vaandel +hield, laakte hij luid de generaals en de chefs der korpsen, die +overlegden, en meenden dat het beslissend oogenblik der bestorming nog +niet gekomen was, en, volgens een merkwaardige uitdrukking van een +hunner, „den opstand in zijn vet lieten gaar koken.” Maar +hij voor zich vond de barricade rijp, en, wijl ’t geen rijp is +vallen moet, beproefde hij haar aan te vallen.</p> +<p>Hij had het bevel over mannen, die even onverschrokken waren als +hij, „razenden,” zooals een getuige zeide. Zijn compagnie, +dezelfde die den dichter Jean Prouvaire had gedood, was de eerste van +het bataljon, dat aan den hoek der straat stond. Op een oogenblik, dat +men ’t het minst verwachtte, wierp de kapitein zijn manschappen +tegen de barricade. Deze beweging, met meer goeden wil dan krijgskunst +volbracht, <span class="pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45" name= +"pb45">45</a>]</span>kwam de compagnie Fannicot duur te staan. +Vóór zij twee derde van den weg had afgelegd, werd zij +door een algemeen salvo der barricade begroet. Vier, de vermetelsten, +die aan de spits waren, werden aan den voet der barricade +neergeschoten, en deze moedige troep nationale garden, die echter de +militaire standvastigheid misten, moest, na eenige weifeling, met +achterlating van vijftien lijken terugtrekken. Het oogenblik van +weifeling gaf den opstandelingen den tijd om hun geweren weder te +laden, en een tweede, zeer doodelijke losbranding trof de compagnie, +vóór zij den hoek der straat, haar wijkplaats, bereikt +had. Een oogenblik stond zij tusschen twee vuren en ontving de lading +schroot uit het kanon, dat, geen bevel hiertoe hebbende, zijn vuur niet +gestaakt had. De onversaagde en onvoorzichtige Fannicot was een der +gesneuvelden. Hij werd door het kanon gedood, dat wil zeggen: door de +orde.</p> +<p>Deze meer verwoede, dan ernstige aanval, vertoornde +Enjolras.—De dwazen! zeide hij. Zij laten hun manschappen dooden +en ons onze <span class="corr" id="xd20e1072" title= +"Bron: amunitie">ammunitie</span> voor niets verspillen.</p> +<p>Enjolras sprak als een echt generaal van den opstand, gelijk hij +was. De opstand en de bedwinging strijden niet met gelijke wapens. De +opstand, die spoedig is uitgeput, heeft slechts een bepaald getal +schoten en strijders te zijner beschikking. Een ledige patroontasch, +een gesneuvelde, kunnen niet vervangen worden. Maar de bedwinging, die +het leger en Vincennes heeft, telt evenmin de manschappen als de +schoten. De bedwinging heeft evenveel regimenten als de barricade +manschappen en evenveel arsenalen als de barricade patroontasschen. Ook +zijn ’t gevechten van één tegen honderd, die immer +met de inneming der barricade eindigen; tenzij de revolutie plotseling +te voorschijn kome en haar vlammend zwaard in de balans werpt. Dit +gebeurt soms. Dan komt alles in opstand, de straatsteenen beginnen te +gloeien, overal verrijzen barricaden, Parijs trilt oppermachtig, het +<i lang="la">quid divinum</i> lost zich op, een 10e Augustus, een 20e +Juli zweven in de lucht, een wonderbaar licht verschijnt, de gapende +muil der macht wijkt, en het leger, die leeuw, ziet voor zich, rustig, +dien profeet, Frankrijk. <span class="pagenum">[<a id="pb46" href= +"#pb46" name="pb46">46</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.13" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Dertiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Voorbijgaande flikkeringen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">In den chaos van gevoelens en hartstochten, die een +barricade verdedigen, is van alles: dapperheid, jeugd, eergevoel, +geestdrift, ideaal, overtuiging, de hardnekkigheid van den speler en +bovenal tusschenpoozen van hoop.</p> +<p>Zulk een tusschenpoozing, een dier onduidelijke stralen van hoop, +schoot eensklaps, op het onverwachts, door de barricade der +Chanvreriestraat.</p> +<p>„Hoort,” riep Enjolras eensklaps, steeds nauwkeurig +oplettende; „mij dunkt, dat Parijs ontwaakt.”</p> +<p>’t Is stellig, dat in den morgen van den 6<sup>den</sup> Juni +de opstand gedurende een paar uren in kracht toenam. De hardnekkigheid, +waarmede de stormklok van St. Merry voortdurend luidde, wekte eenigen +op. In de straten du Poirier en Gravilliers werden barricaden +opgericht. Voor de poort Saint Martin viel een enkel jongeling met een +karabijn gewapend een escadron cavalerie aan. Geheel ongedekt, midden +op den boulevard, viel hij op een knie neder, mikte, schoot, doodde den +escadrons-chef, en zeide, zich omkeerend: „Ziedaar, weder een die +ons geen kwaad meer zal doen.” Hij werd nedergesabeld. In de +straat St. Dénis schoot een vrouw achter een nedergelaten +jaloezie op de municipale garde. Bij ieder schot zag men de +jaloezielatten trillen. Een veertienjarige knaap werd in de +Cossonneriestraat aangehouden, met zijn zakken vol patronen. +Verscheiden wachtposten werden aangevallen. Bij den ingang der straat +Bertin-Poirée, werd een regiment kurassiers, aan welks spits +generaal Cavaignac de Baragne reed, door een zeer levendig en geheel +onverwacht geweervuur ontvangen. In de straat Planche-Mibray wierp men +van de daken op de soldaten potscherven en keukengereedschap; een +slecht teeken. Toen men den maarschalk Soult dit berichtte, zette de +oude officier van Napoleon een bedenkelijk gezicht, zich de woorden +herinnerende van Suchet te Sarragossa: „Wij zijn verloren, zoo de +oude vrouwen haar waterpotten op onze hoofden uitgieten.”</p> +<p>Deze algemeene verschijnselen, welke zich openbaarden op hetzelfde +oogenblik, dat men den opstand bedwongen achtte, deze koortsige toorn, +welke de bovenhand verkreeg, die vonken, welke hier en daar over die +opeengehoopte brandstoffen vlogen, namelijk boven de Parijsche +voorsteden, dit alles verontrustte de militaire bevelhebbers. Men +haastte zich, deze <span class="pagenum">[<a id="pb47" href="#pb47" +name="pb47">47</a>]</span>beginselen van brand uit te dooven. Men +wachtte hierop met den aanval der barricaden Maubuée, Chanvrerie +en Saint-Merry, ten einde slechts met deze alleen te doen te hebben en +alles in één slag te kunnen eindigen. In de oproerige +wijken werden colonnes geworpen, die de groote straten schoonveegden, +de kleine rechts en links doorzochten, nu voorzichtig en langzaam, dan +met den stormpas. De soldaten stieten de deuren der huizen open, +waaruit geschoten was; terwijl tegelijkertijd de cavalerie de +samenscholingen op de boulevards uiteendreef. Deze bedwinging +geschiedde niet zonder dat gewoel en gerucht, ’t welk aan een +botsing tusschen het leger en het volk eigen zijn. Dit was het, wat +Enjolras in de tusschenpoozen van het kanon- en geweervuur hoorde. +Bovendien had hij aan het einde der straat gekwetsten zien +voorbijdragen, en hij zeide tot Courfeyrac:</p> +<p>„Deze gekwetsten komen niet van ons.”</p> +<p>De hoop duurde niet lang, het licht verdween spoedig. In minder dan +een half uur was de hemel donker; ’t was als een bliksem zonder +donder, en de opstandelingen voelden die soort van verlamming, waarmede +de onverschilligheid des volks de aan zich zelven overgelaten +<span class="corr" id="xd20e1105" title= +"Bron: hardnekkingen">hardnekkigen</span> treft.</p> +<p>De algemeene beweging, die eensklaps scheen ontstaan te zijn, was in +de geboorte gestikt; en de zorg des ministers van oorlog en de +krijgskunst der generaals konden zich nu onverdeeld aan de drie of vier +barricaden wijden, die nog stand hielden.</p> +<p>De zon rees aan den horizon.</p> +<p>Een opstandeling zeide tot Enjolras:</p> +<p>„Men heeft hier honger. Zullen wij inderdaad sterven zonder +gegeten te hebben?”</p> +<p>Enjolras, altijd tegen de borstwering geleund, zonder zijn oogen van +het einde der straat te wenden, knikte toestemmend.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.14" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Veertiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Waarin men den naam van Enjolras’ geliefde lezen +zal.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Courfeyrac, die dicht bij Enjolras op een steen zat, +schold steeds op het kanon, en telkens, wanneer met donderend gerucht +die noodlottige kogelwolk voorbijvloog, welke men schroot noemt, had +hij er een spottend woord voor.</p> +<p>„Gij vermoeit uw longen tevergeefs, mijn arme lompe +<span class="pagenum">[<a id="pb48" href="#pb48" name= +"pb48">48</a>]</span>oude; het spijt mij, maar gij verspilt uw woede +voor niets. Dit is geen donder, ’t is maar hoesten.”</p> +<p>En men lachte rondom hem.</p> +<p>Courfeyrac en Bossuet, wier moedige vroolijkheid met het gevaar +vermeerderde, vervingen, gelijk madame Scarron, het voedsel door +scherts, en wijl er geen wijn was, schonken zij ieder vroolijkheid +in.</p> +<p>„Ik bewonder Enjolras,” zei Bossuet. „Zijn +onwrikbare vermetelheid verbaast mij. Hij leeft alleen, ’t geen +hem misschien een weinig somber maakt; Enjolras klaagt over zijn +grootheid, die hem aan het weduwnaarschap verbindt. Wij allen hebben +ten minste minnaressen, die ons dol, dat wil zeggen <i>dapper</i>, +maken. Is men verliefd als een tijger, dan moet men ten minste wel als +een leeuw vechten. Op die wijze wreken wij ons over de streken onzer +dames-grisettes. Roland laat zich dooden, om Angélique boos te +maken; al onze heldenmoed komt van onze vrouwen. Een man zonder vrouw +is een pistool zonder haan; ’t is de vrouw, die den man vuur doet +geven. En Enjolras heeft geen vrouw. Hij is niet verliefd en vindt toch +het middel om onverschrokken te zijn. ’t Is iets wonderbaars, dat +men koud als ijs en moedig als vuur kan zijn.”</p> +<p>Enjolras scheen niet te luisteren, maar iemand, die dicht bij hem +ware geweest, had hem kunnen hooren fluisteren: +„Patria.”</p> +<p>Bossuet lachte nog, toen Courfeyrac riep:</p> +<p>„Iets nieuws!”</p> +<p>En met de stem eens deurwachters, die iemand aankondigt, voegde hij +er bij:</p> +<p>„Ik heet achtponder.”</p> +<p>Inderdaad, een nieuw personage was op ’t tooneel verschenen. +’t Was een tweede stuk geschut.</p> +<p>De artilleristen stelden vlug en handig dit tweede stuk in batterij +bij het eerste.</p> +<p>Dit bespoedigde de ontknooping.</p> +<p>Eenige oogenblikken later vuurden de twee stukken, die ijverig +bediend werden, tegen het front der barricade; het pelotonsvuur der +linietroepen en der voorstad ondersteunde de artillerie.</p> +<p>Op eenigen afstand hoorde men een andere kanonnade. Terwijl twee +kanonstukken hardnekkig de barricade der Chanvreriestraat beschoten, +havenden twee andere vuurmonden, de eene in de straat St. Denis, de +andere in de straat Aubry-le-Boucher, de barricade Saint-Merry. De vier +kanonnen vormden een akelige echo.</p> +<p>De treurig blaffende honden des oorlogs beantwoordden elkander.</p> +<p>Van de twee stukken, die nu de barricade der Chanvreriestraat +<span class="pagenum">[<a id="pb49" href="#pb49" name= +"pb49">49</a>]</span>beukten, schoot het eene schroot, het andere +kogels.</p> +<p>Het stuk dat kogels schoot was eenigszins hoog gericht, zoodat de +kogels den uitersten bovenrand raakten, dien verbrijzelden en de +brokken der straatsteenen als schroot op de opstandelingen wierpen.</p> +<p>Het doel was om door dit middel de strijders van de kruin der +barricade te verwijderen en hen te dwingen zich er binnen samen te +dringen; dit is een teeken dat de bestorming nabij was.</p> +<p>Zoodra de strijders van de kruin der barricade door de kogels, en +van de vensters der herberg door het schroot waren verjaagd, konden de +aanvalcolonnes zich in de straat wagen, zonder dat men op haar schoot, +misschien, zonder gezien te worden, plotseling de barricade beklimmen, +gelijk den vorigen avond, en, wie weet? haar bij verrassing +innemen.</p> +<p>„Het lastige dezer stukken moet noodzakelijk verminderd +worden,” zei Enjolras en hij riep: „Vuur op de +artilleristen!”</p> +<p>Allen waren gereed. De barricade, die sedert zoolang gezwegen had, +gaf nu geducht vuur; met een soort van woeste vreugde volgden zeven of +acht losbrandingen op elkander; de straat vulde zich met een dichten +rook, en na eenige minuten kon men door dien met vlammen gemengden +nevel onduidelijk twee derden der artilleristen onder de wielen der +kanonnen zien liggen. Zij die staande waren gebleven gingen voort met +ernstige kalmte de stukken te bedienen, maar het vuur was verzwakt.</p> +<p>„’t Gaat goed,” zei Bossuet tot Enjolras. +„Wij slagen.”</p> +<p>Enjolras schudde het hoofd en antwoordde:</p> +<p>„Indien wij nog een kwartieruurs zoo slagen, zullen in de +barricaden geen tien patronen meer zijn.”</p> +<p>Het schijnt, dat Gavroche die woorden gehoord had.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.15" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijftiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Gavroche buiten.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Eensklaps zag Courfeyrac iemand, onder aan de +barricade, buiten op de straat, in den kogelregen.</p> +<p>Gavroche had een flesschenmand uit de herberg genomen, was door de +snijding uitgegaan en rustig bezig met de volle patroontasschen der +voor de barricade gesneuvelde nationale garden in zijn mand te +ledigen.</p> +<p>„Wat doet ge daar?” vroeg Courfeyrac.</p> +<p>Gavroche zag even op en zeide: <span class="pagenum">[<a id="pb50" +href="#pb50" name="pb50">50</a>]</span></p> +<p>„Ik vul mijn mand, burger.”</p> +<p>„Ziet ge dan het schroot niet?”</p> +<p>Gavroche antwoordde:</p> +<p>„Welnu, het regent. Wat zou dat?”</p> +<p>Courfeyrac riep:</p> +<p>„Ga binnen!”</p> +<p>„Aanstonds,” zei Gavroche.</p> +<p>En met een sprong was hij verder in de straat.</p> +<p>Men herinnere zich, dat toen de compagnie Fannicot terugtrok, zij +een rij lijken had achtergelaten.</p> +<p>Een twintigtal dooden lag over de geheele lengte der straat +verspreid. ’t Waren een twintigtal patroontasschen voor Gavroche; +een voorraad patronen voor de barricade.</p> +<p>De kruitdamp lag boven de straat als een dichte nevel. Wie ooit op +een gebergte tusschen twee steile kloven een wolk heeft zien dalen, kan +zich dezen dichten kruitdamp tusschen twee donkere rijen hooge huizen +voorstellen. Langzaam steeg hij opwaarts en hernieuwde zich gestadig; +daardoor ontstond een trapswijze verduistering, die zelfs het daglicht +deed tanen. Nauwelijks konden de strijders elkander van het eene tot +het andere einde dezer zoo korte straat zien.</p> +<p>Deze, door de bevelhebbers die den aanval moesten besturen, +waarschijnlijk gewenschte en berekende verduistering, was nuttig voor +Gavroche.</p> +<p>Onder de plooien van dien rooksluier, kon hij wegens zijn kleinheid +tamelijk ver de straat ingaan zonder gezien te worden. Zonder groot +gevaar plunderde hij de eerste zeven of acht patroontasschen.</p> +<p>Hij kroop op zijn buik, liep op handen en voeten, nam de mand +tusschen zijn tanden, kronkelde, wendde zich, sloop van den eenen tot +den anderen doode en ledigde de patroontasschen gelijk een aap een noot +opent.</p> +<p>Men durfde van de barricade hem niet toeroepen, dat hij moest +terugkeeren, uit vrees de aandacht op hem te trekken.</p> +<p>Op het lijk van een korporaal vond hij een kruithoorn.</p> +<p>„Voor den dorst,” zeide hij den hoorn in den zak +stekende.</p> +<p>Steeds vooruitgaande kwam hij aan een plek, waar de nevel van den +kruitdamp lichter werd, zoodat de tirailleurs der linie, die achter hun +borstwering van straatsteenen stonden, en de tirailleurs der voorstad, +om den hoek der straat samengehoopt, elkander eensklaps iets wezen, dat +zich in den kruitdamp bewoog.</p> +<p>Juist toen Gavroche een sergeant, die bij een straatpaal lag, +<span class="pagenum">[<a id="pb51" href="#pb51" name= +"pb51">51</a>]</span>van zijne patronen bevrijdde, trof een geweerkogel +het lijk.</p> +<p>„Verduiveld!” zei Gavroche. „Nu gaat men mijn +dooden dooden.”</p> +<p>Een tweede geweerkogel deed vonken uit de straatsteenen naast hem +springen. Een derde wierp zijn mand om.</p> +<p>Gavroche zag op en ontdekte dat het van de nationale garden der +voorstad kwam.</p> +<p>Hij richtte zich geheel op, met in den wind fladderend haar, de +handen in de zijden, het oog strak op de vurende nationale garden +gericht en hij zong:</p> +<div lang="fr" class="lgouter"> +<p class="line">On est laid à Nanterre,</p> +<p class="line">C’est la faute à Voltaire,</p> +<p class="line">Et bête à Palaiseau.</p> +<p class="line">C’est la faute à Rousseau.<a class= +"noteref" id="xd20e1258src" href="#xd20e1258" name= +"xd20e1258src">1</a></p> +</div> +<p class="first">Toen nam hij zijn mand op, legde er, zonder er een te +verliezen, de patronen in, en dichter tot het geweervuur naderend, ging +hij een vierde patroontasch plunderen. Daar werd hij nogmaals schier +door een geweerkogel getroffen.</p> +<p>Gavroche zong:</p> +<div lang="fr" class="lgouter"> +<p class="line">Je ne suis pas notaire,</p> +<p class="line">C’est la faute à Voltaire,</p> +<p class="line">Je suis petit oiseau,</p> +<p class="line">C’est la faute à Rousseau.<a class= +"noteref" id="xd20e1273src" href="#xd20e1273" name= +"xd20e1273src">2</a></p> +</div> +<p class="first">Een vijfde geweerkogel had geen ander gevolg dan hem +een derde couplet te ontlokken.</p> +<div lang="fr" class="lgouter"> +<p class="line">Joie est mon caractère,</p> +<p class="line">C’est la faute à Voltaire,</p> +<p class="line">Misère est mon trousseau.</p> +<p class="line">C’est la faute à Rousseau.<a class= +"noteref" id="xd20e1287src" href="#xd20e1287" name= +"xd20e1287src">3</a></p> +</div> +<p class="first">Dit ging eenigen tijd zoo voort.</p> +<p>’t Was een vreeselijk en echter bekoorlijk schouwspel. +Gavroche, op wien geschoten werd, spotte met het geweervuur. Hij scheen +zich ontzaggelijk te vermaken. Hij geleek een musch, die de jagers +pikte. Elke losbranding beantwoordde hij met een <span class="corr" id= +"xd20e1293" title="Bron: kouplet">couplet</span>. Men mikte gestadig op +hem, doch miste hem altijd. <span class="pagenum">[<a id="pb52" href= +"#pb52" name="pb52">52</a>]</span>De nationale garden en de soldaten +lachten, terwijl zij op hem aanlegden. Hij ging liggen, stond weder op, +verschool zich in den hoek eener deur, sprong voorwaarts, verdween, +kwam weder te voorschijn, liep weg, keerde terug, beantwoordde het +geweervuur met een spottend gebaar, plunderde onderwijl de patronen, +ledigde de patroontasschen en vulde zijn mand. Hijgend van angst +volgden de opstandelingen hem met hun oogen. De barricade beefde; hij +zong. ’t Was geen kind, ’t was geen man; ’t was een +zonderling bovennatuurlijk wezen in de gestalte van een straatjongen. +Men zou hem voor een onkwetsbaren dwerg van het krijgsgewoel hebben +gehouden. De kogels liepen hem na, maar hij was vlugger dan zij. Hij +speelde vreeselijk schuilhoekje met den dood; telkens wanneer het +stompe gezicht van het spooksel hem naderde, bracht de straatjongen +zijn vinger aan den neus.</p> +<p>Maar eindelijk trof een kogel, beter aangelegd of verraderlijker dan +de andere, den dwaallichtjongen. Men zag Gavroche wankelen, toen +ineenzinken. De geheele barricade slaakte een kreet, maar in dien dwerg +was iets van Anteus, de straat te raken is voor den straatjongen +hetzelfde als voor den reus de aarde te bezoeken; nauwelijks was +Gavroche gevallen of hij richtte zich weder op; hij bleef zitten en een +lange bloedstraal vloeide over zijn gelaat; hij hief beide armen op, +zag naar den kant, van waar het schot was gekomen, en zong:</p> +<div lang="fr" class="lgouter"> +<p class="line">Je suis tombé par terre,</p> +<p class="line">C’est la faute à Voltaire,</p> +<p class="line">Le nez dans le ruisseau,</p> +<p class="line">C’est la faute à.....<a class="noteref" +id="xd20e1309src" href="#xd20e1309" name="xd20e1309src">4</a></p> +</div> +<p class="first">Hij bracht het vers niet ten einde. Een tweede kogel +van denzelfden schutter deed hem zwijgen. Nu viel hij met het gezicht +op de straat, en verroerde zich niet meer. Deze kleine groote ziel was +ontvloden. <span class="pagenum">[<a id="pb53" href="#pb53" name= +"pb53">53</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e1258" href="#xd20e1258src" name= +"xd20e1258">1</a></span> Te Nanterre is men leelijk, dat is de schuld +van Voltaire, te Palaiseau is men dom, dat is de schuld van +Rousseau.</p> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e1273" href="#xd20e1273src" name= +"xd20e1273">2</a></span> Ik ben geen notaris, dat is de schuld van +Voltaire, ik ben een klein vogeltje, dat is de schuld van Rousseau.</p> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e1287" href="#xd20e1287src" name= +"xd20e1287">3</a></span> Ik ben vroolijk van aard, dat is de schuld van +Voltaire, armoede is mijn geboortegift, dat is de schuld van +Rousseau.</p> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e1309" href="#xd20e1309src" name= +"xd20e1309">4</a></span> Ik viel ter aarde, dat is de schuld van +Voltaire; met den neus in de goot, dit is de schuld van....</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.16" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zestiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Hoe men van broeder vader wordt.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">In ditzelfde oogenblik waren in den tuin van het +Luxembourg,—want de blik van het drama moet overal +zijn.—twee kinderen, die elkander bij de hand hielden. Het een +mag vijf, het andere zeven jaar oud zijn geweest. Zij waren doornat van +den regen en gingen door de lanen aan de zonzijde; het oudste geleidde +het kleinste; zij waren bleek en in lompen gekleed, en hadden ’t +voorkomen van schuwe vogels. Het kleinste zeide: „Ik heb grooten +honger.”</p> +<p>De oudste, die reeds iets van een beschermer had, hield zijn +broertje bij de linker- en had een stokje in de rechterhand.</p> +<p>Zij waren alleen in den tuin. De tuin was eenzaam, de hekken, waren +gesloten, als politiemaatregel, uithoofde van den opstand, de troepen, +die er gebivouakkeerd hadden, waren ten strijde getogen.</p> +<p>Hoe waren deze kinderen dààr gekomen? Misschien waren +zij uit een even geopend wachthuis ontsnapt; misschien stond er in den +omtrek der barrière d’Enfer, of op de esplanade van het +Observatoire, of op het naburig plein, waar men op een gevel leest: +<i lang="la">invenerunt parvulum pannis involutum</i><a class="noteref" +id="xd20e1329src" href="#xd20e1329" name="xd20e1329src">1</a>, de tent +van een koorddanser, waaruit zij gevlucht waren; misschien hadden zij +den vorigen avond het oog der opzichters van den tuin bij de sluiting +verschalkt en den nacht in een dier huisjes doorgebracht, waar men de +dagbladen leest. Wáár was het, dat zij zwierven en vrij +schenen. Wanneer men zwerft en vrij schijnt is men verloren. Deze arme +kleinen waren inderdaad verloren.</p> +<p>Deze twee kinderen waren dezelfde, waarover Gavroche zich bezorgd +had gemaakt, en welke de lezer zich herinnert. De kinderen der +echtgenooten Thénardier, ten huize van Magnon, vermeende +kinderen van den heer Gillenormand, en nu van al die wortellooze takken +afgevallen en door den wind verstrooide bladeren.</p> +<p>Hun kleeding, die tijdens Magnon zindelijk was, en haar tegenover +den heer Gillenormand tot aanbeveling diende, was in lompen +veranderd.</p> +<p>Deze wezens behoorden voortaan tot de statistiek der „verlaten +kinderen,” welke de politie opraapt, verliest en opnieuw in de +straten van Parijs vindt. <span class="pagenum">[<a id="pb54" href= +"#pb54" name="pb54">54</a>]</span></p> +<p>Slechts ten gevolge der verwarring van zulk een dag konden +dergelijke rampzaligen in dien tuin zijn. Zoo de opzichters hen gezien +hadden, zouden zij die lompen weggejaagd hebben. Arme kinderen mogen +geen openbare tuinen binnengaan; men moest evenwel bedenken, dat zij +als kinderen recht op bloemen hebben.</p> +<p>Deze hadden het aan de gesloten hekken te danken, dat zij er waren. +Zij waren er tegen de orde. Zij waren den tuin binnengeslopen en er +gebleven. De gesloten hekken ontslaan de opzichters niet van hun +waakzaamheid, en deze wordt geacht voort te duren, maar zij wordt +flauwer en neemt rust. De opzichters, die insgelijks door den +algemeenen angst waren aangegrepen en zich meer bezighielden met +hetgeen buiten dan binnen gebeurde, achtten niet meer op den tuin en +hadden de beide overtreders niet gezien.</p> +<p>Het had den vorigen avond geregend en ook ’s morgens nog een +weinig. Maar in Juni let men niet op een weinig regen. Nauwelijks +bespeurt men een uur na een regenbui, dat de schoone dag geweend heeft. +Des zomers is de aarde even spoedig weder droog, als de wang van een +kind. Ten tijde van den zonnestilstand is het licht des vollen middags +schier stekend. Het slurpt alles op, en zuigt de aarde als ’t +ware uit. Men zou zeggen, dat de zon dorst heeft. Een plasregen is een +glas water; de regen is dadelijk opgedronken. Des morgens is alles +druipnat, des namiddags is alles stof.</p> +<p>Niets is schooner dan het groen, dat door den regen gewasschen en +door de zon gedroogd is; ’t is een warme frischheid. De tuinen en +weiden, die water in hun wortels en zon in hun bloemen hebben, worden +wierooksvaten en doen al hun geuren tegelijk opstijgen. Alles lacht, +zingt en biedt zich aan. Men gevoelt zich verrukt en opgetogen. De +lente is een voorloopig paradijs; de zon helpt den mensch geduld te +oefenen.</p> +<p>Er zijn wezens die niets meer verlangen; levenden, die het azuur des +hemels aanschouwende, zeggen: ’t is genoeg! droomers, die, in het +wonderbare verzonken, in de aanbidding der natuur de onverschilligheid +voor het goede en het kwade putten; geheel van den mensch afgetrokken +beschouwers van den cosmos, die niet begrijpen, dat men zich met den +honger van dezen, met den dorst van genen bezighoudt, met de naaktheid +van den arme des winters, met de wanschapenheid van een ellendig klein +wezen, met het armoedig strooleger en dakkamertje, met den kerker en +met in lompen van koude bibberende jonge meisjes, wanneer men onder het +geboomte droomen kan, schrikkelijk vreedzame menschen, die onbarmhartig +<span class="pagenum">[<a id="pb55" href="#pb55" name= +"pb55">55</a>]</span>tevreden zijn. Zonderling, het oneindige is voor +hen voldoende. Het eindige, ’t welk de omvatting toelaat, deze +groote behoefte van den mensch, kennen zij niet. Aan het eindige, dat +den vooruitgang, den verheven arbeid toelaat, denken zij niet. Het +onbepaalde, dat uit de vermenging van het menschelijke en goddelijke, +het oneindige en eindige ontstaat, ontsnapt hun. Zij glimlachen, mits +zij slechts het onmetelijke voor zich hebben. Nooit vreugd, altijd +geestvervoering. Zich in zich zelven te verdiepen is hun leven. Voor +hen is de geschiedenis der menschheid slechts een gedeeltelijk plan, +waarbij het Geheel niet is, het wezenlijk Geheel blijft er buiten; +waarom zich met deze bijzonderheid, den mensch, bezig te houden? De +mensch lijdt, ’t is mogelijk; maar zie naar Aldebaran die opgaat! +De moeder heeft geen zog meer, de pasgeborene sterft; dit gaat mij niet +aan; maar zie eens die fraaie figuren van een vezeltje van den +hazelwortel onder de microscoop, de fijnste Mechelsche kant is er niets +bij. Die denkers vergeten te beminnen. De dierenriem werkt zoodanig op +hen, dat zij hen belet het weenende kind te zien. God verduistert hun +ziel. ’t Is een familie van tevens kleine en groote geesten. +Horatius en Goethe behoorden tot hen, misschien ook Lafontaine; +heerlijke egoïsten van het oneindige, stille aanschouwers der +smart, die zelfs Nero bij schoon weder niet zien, voor wien de zon den +brandstapel verbergt, die zouden willen zien guillotineeren, om daarbij +de uitwerking van het licht te bestudeeren, die geen kreten, geen +geween, geen doodssnik, geen stormklok hooren; voor wie alles goed is, +wijl het Mei is, die, zoolang er purperen en gouden wolkjes boven hun +hoofden zijn, zich tevreden verklaren, en besloten hebben gelukkig te +zijn zoolang de sterren fonkelen en de vogels zingen.</p> +<p>’t Zijn donkere helderheden. Zij vermoeden niet, dat zij te +beklagen zijn. Zij zijn het gewis. Die niet weent, ziet niet. Men moet +ze bewonderen en beklagen, zooals men een wezen zou beklagen, dat +tevens nacht en dag was, geen oogen onder de wenkbrauwen had, maar een +ster in het midden van het voorhoofd.</p> +<p>De onverschilligheid dier denkers is, volgens sommigen, een +verhevene wijsbegeerte. Het zij zoo; maar in deze verhevenheid ligt +gebrekkelijkheid. Men kan onsterfelijk en kreupel zijn, gelijk +Vulcanus. Men kan meer dan mensch en minder dan mensch zijn. Het groote +onvolledige ligt in de natuur. Wie weet of de zon niet blind is?</p> +<p>Maar wien kan men dan vertrouwen? <i lang="la">Solem quis dicere +falsum audeat?</i><a class="noteref" id="xd20e1360src" href= +"#xd20e1360" name="xd20e1360src">2</a> Alzoo zouden zekere geniale, +zekere zeer verheven <span class="pagenum">[<a id="pb56" href="#pb56" +name="pb56">56</a>]</span>menschen, sterrenmenschen, zich kunnen +bedriegen? Zou, wat hierboven, in het toppunt, aan de spits is en op de +aarde zoo veel licht werpt, weinig, slecht, niet zien? Is dit niet om +te vertwijfelen? Neen. Maar wat is er dan boven de zon? God.</p> +<p>Den 6 Juni 1832 was tegen elf uren ’s morgens het Luxembourg, +eenzaam en ontvolkt, bekoorlijk. De boomgroepen en bloembedden zonden +elkander in het licht betooverende geuren toe. De takken, weelderig in +het middaglicht, schenen elkander te willen omhelzen. In de abeelen +kweelden de bastaardnachtegalen, de musschen tjilpten, de spechten +huppelden langs de kastanjeboomen en pikten in de reten der schors. De +bloembedden onderwierpen zich aan het wettige koningschap der +leliën; de heerlijkste geur is die, welke uit het witte opstijgt. +Men ademde den scherpen geur der nagelbloemen. De oude kraaien van +Maria van Midicis zaten verliefd in de hooge boomen. De zon vergulde en +kleurde de tulpen, die niets anders zijn dan alle verschillende vlammen +in bloemen veranderd. Om de tulpbedden gonsden de bijen als de vonken +van dezen gloed.</p> +<p>Alles was liefelijk en vroolijk; zelfs de naderende regen, die de +meibloemen en kamperfoelie zou verfrisschen, had niets verontrustends; +de zwaluwen dreigden hiermede door hun lage vlucht. Wie daar was, +ademde geluk; het leven had een aangenamen geur; de gansche natuur +wasemde onschuld, hulp, bijstand, vaderschap, liefkoozing, morgenrood. +De gedachten die uit den hemel daalden, waren zacht, als een +kinderhandje dat men kust.</p> +<p>De witte, naakte beelden onder de boomen droegen schaduwkleederen +vol zonnegaten; de godinnen waren door de zon in haveloozen staat +gebracht; aan alle zijden vielen de stralen om haar. Om den grooten +vijver was de aarde reeds hard gedroogd. Er was wind genoeg om hier en +daar kleine stofwolkjes te doen opgaan. Eenige dorre bladeren, die van +den vorigen herfst waren overgebleven, joegen elkander vroolijk na en +schenen te dartelen.</p> +<p>Het schitterend licht had iets geruststellends. Alles vloeide over +van leven, sap, warmte; men gevoelde in de schepping de +onuitputtelijkheid der bron; en al deze van liefde bezwangerde +koeltjes, in deze golving van lucht en licht, in deze wonderbare +stralenpracht, in dien oneindigen rijkdom van vloeibaar goud gevoelde +men de mildheid van het onuitsprekelijke; en achter deze pracht, als +achter een vlammend gordijn, zag men God, den millionnair van +sterren.</p> +<p>Wegens het heldere zand was er geen plekje slijk, en wegens den +regen geen stofje. De bloemen en struiken hadden zich <span class= +"pagenum">[<a id="pb57" href="#pb57" name= +"pb57">57</a>]</span>gewasschen; al het fluweel, satijn, vernis, goud, +dat in den vorm van bloemen uit de aarde oprijst, was rein en onbesmet. +Al deze heerlijkheid was zuiver. De diepe stilte der gelukkige natuur +vulde den tuin. Een hemelsche stilte, gepaard aan duizenderlei muziek, +het gekir der vogelnestjes, het gegons van insecten, het ritselen van +den wind. De gansche harmonie van het jaargetijde vereenigde zich tot +een liefelijk geheel; al wat in de lente te voorschijn komt en +verdwijnt, had zijn gewonen loop; de seringen verdwenen, de jasmijnen +kwamen te voorschijn; sommige bloemen waren ten achter, eenige insecten +waren te vroeg; de voorhoede der roode kapellen van Juni verbroederde +zich met de achterhoede der witte kapellen van Mei. De platanen +verwisselden van huid. Het koeltje speelde in de prachtige +kastanjeboomen. ’t Was luisterrijk! Een veteraan der naburige +kazerne keek door het hek en zeide: „De lente houdt parade in +groot tenue.”</p> +<p>De geheele natuur was aan het ontbijt; de schepping zat aan tafel; +’t was het uur; het groote blauwe tafellaken was aan den hemel en +het groote groene tafellaken op de aarde uitgespreid; de zon verlichtte +dit alles à giorno. God discht den algemeenen maaltijd op. Ieder +wezen had zijn voedsel of versnapering. De houtduif vond hennepzaad, de +vink gerst, de distelvink mierik, het roodborstje wormpjes, de bij +bloemen, de vlieg insecten, de geitenmelker vliegen. Men verslond +elkander wel een weinig, ’t geen de verborgenheid van het kwade +in het goede is, maar geen dier had een ledige maag.</p> +<p>De twee verlaten kinderen waren aan den grooten vijver gekomen, en, +door het heldere licht een weinig verlegen, poogden zij zich te +verbergen. ’t Is het instinct van den arme en zwakke voor de, +zelfs niet persoonlijke, heerlijkheid. Zij bleven achter het +zwanenhok.</p> +<p>Nu en dan hoorde men bij ’t draaien van den wind onduidelijke +kreten, gerucht, een soort van woest geknetter, dat het geweervuur was, +en doffe slagen, die kanonschoten waren. Er was rook boven de daken +naar den kant der Hallen. Een klok, die scheen te roepen, luidde in de +verte.</p> +<p>Deze kinderen schenen die geruchten niet te hooren. De kleine +herhaalde nu en dan zacht: „Ik heb honger.”</p> +<p>Schier tegelijk met de kinderen naderde een ander paar den grooten +vijver; een vijftigjarig man met een zesjarig knaapje aan de hand. +Vermoedelijk de vader met zijn zoon. Het zesjarig manneke had een +grooten koek in de hand.</p> +<p>Destijds hadden zekere huizen aan de rivierzijde, in de straten +Madame en Enfer, een sleutel van den tuin van het Luxembourg, waarvan +de bewoners gebruik maakten, wanneer de <span class="pagenum">[<a id= +"pb58" href="#pb58" name="pb58">58</a>]</span>hekken gesloten waren; +welke vergunning later is opgeheven. De vader en de zoon kwamen zeker +uit een dier huizen.</p> +<p>De twee arme kinderen zagen den „heer” naderen en +verscholen zich nog meer. ’t Was een burger, misschien dezelfde +dien Marius zekeren dag in zijn liefdekoorts, bij dienzelfden grooten +vijver, zijn zoontje den raad had hooren geven „van alle +uitspattingen te vermijden.” Hij had een vriendelijk en voornaam +voorkomen, en een mond, die, nooit gesloten, altijd glimlachte. Deze +werktuiglijke glimlach, door te groote kaakbeenderen en te weinig vel +veroorzaakt, toonde meer tanden dan ziel. Het knaapje, dat in zijn koek +had gebeten en er niet meer van at, scheen verwend. De kleine was in de +uniform van nationale garde, om reden van den opstand; en de vader +droeg zijn burgerkleeding, om reden van voorzichtigheid.</p> +<p>Vader en zoon waren bij den vijver blijven staan, waarin de beide +zwanen dartelden. Deze burger scheen een ongemeen bewonderaar der +zwanen. Hij geleek in zooverre op hen, dat zijn tred evenals de hunne +was.</p> +<p>In dit oogenblik echter zwommen de zwanen, ’t geen hun +hoofdtalent is en zij vertoonden zich prachtig.</p> +<p>Zoo de twee arme kleinen geluisterd hadden en oud genoeg waren +geweest om te begrijpen, zouden zij de woorden van een ernstig man +hebben kunnen opvangen. De vader zeide tot den zoon:</p> +<p>„De wijze is met weinig tevreden. Zie mij aan, mijn zoon. Ik +houd van geen pracht. Nooit ziet men mij in met goud geborduurde +kleederen en tooi; ik laat dien valschen glans aan gemeene zielen +over.”</p> +<p>Thans klonken de kreten van den kant der Hallen en het klokgelui en +het gerucht luider.</p> +<p>„Wat is dat?” vroeg het knaapje.</p> +<p>De vader antwoordde:</p> +<p>„’t Zijn Saturnaliën.”</p> +<p>Eensklaps bespeurde hij de beide havelooze kinderen, die stijf +achter het groene hok der zwanen stonden.</p> +<p>„Dat is het begin,” zeide hij.</p> +<p>Na eenig zwijgen voegde hij er bij:</p> +<p>„De anarchie is bereids dezen tuin binnengedrongen.”</p> +<p>Ondertusschen beet de zoon in den koek, spoog de mondvol uit, en +begon te schreien.</p> +<p>„Waarom schreit ge?” vroeg de vader.</p> +<p>„Ik heb geen honger meer,” antwoordde het knaapje.</p> +<p>De glimlach des vaders kwam meer uit.</p> +<p>„Men behoeft geen honger te hebben om koek te eten.”</p> +<p>„Mij lust die koek niet; ze is oudbakken.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb59" href="#pb59" name="pb59">59</a>]</span></p> +<p>„Ge wilt hem niet?”</p> +<p>„Neen.”</p> +<p>De vader wees hem de zwanen.</p> +<p>„Werp hem den zwanen toe.”</p> +<p>De knaap aarzelde. ’t Is nog geen reden zijn koek weg te +geven, wanneer men niet meer lust.</p> +<p>De vader hernam:</p> +<p>„Wees menschlievend. Men moet medelijden met de dieren +hebben.”</p> +<p>En zijn zoontje den koek afnemende, wierp hij dien in den +vijver.</p> +<p>De koek viel dicht aan den kant van ’t water.</p> +<p>De zwanen waren ver, in het midden van den vijver, en met een of +anderen buit bezig. Zij hadden evenmin den burger als den koek +gezien.</p> +<p>De burger, beseffende dat de koek gevaar liep teloor te gaan en +verontrust over die nuttelooze schipbreuk, begon met de armen te +telegrapheeren, zoodat hij eindelijk de aandacht der zwanen tot zich +trok.</p> +<p>Zij zagen iets dat dreef, wendden zich, als schepen, en naderden +langzaam den koek, met de kalme majesteit, welke aan witte dieren +betaamt.</p> +<p>„De zwanen begrijpen de seinen,” zei de burger, die zich +verheugde, zoo schrander te zijn geweest.</p> +<p>In dit oogenblik nam plotseling het verwijderd gerucht in de stad +toe. ’t Was ditmaal vreeselijk. Sommige windvlagen spreken +duidelijker dan andere. Die, welke thans sprak, bracht duidelijk +tromgeroffel, geschreeuw, pelotonsvuur en het akelig gesprek tusschen +de stormklok en het kanon over. Tegelijkertijd trok plotseling een +donkere wolk over de zon.</p> +<p>De zwanen waren nog niet bij den koek gekomen.</p> +<p>„Keeren wij naar huis,” zei de vader. „Men +bestormt de Tuilerieën.”</p> +<p>Hij nam de hand van zijn zoontje, en voer voort:</p> +<p>„Van de Tuilerieën naar het Luxembourg is de afstand niet +grooter dan die het koningschap van het pairschap scheidt; dat is niet +ver. Het zal geweerschoten regenen.”</p> +<p>Hij zag naar de wolk.</p> +<p>„Misschien zal ’t ook water regenen, de hemel bemoeit er +zich mede; de jongste tak is veroordeeld. Keeren wij spoedig naar +huis.”</p> +<p>„Ik zou gaarne de zwanen den koek zien eten,” zei het +knaapje.</p> +<p>De vader antwoordde:</p> +<p>„’t Zou onvoorzichtig zijn.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb60" href="#pb60" name="pb60">60</a>]</span></p> +<p>En hij voerde zijn kleinen burger mede.</p> +<p>De zoon, dien het speet van de zwanen te moeten scheiden, hield het +hoofd naar den vijver gericht, tot de kromming van een bosschage dien +voor hem verborg.</p> +<p>Middelerwijl, en tegelijk met de zwanen, waren de twee kleine +zwervers den koek genaderd, die op het water dreef. De kleinste +begluurde den koek, de grootste oogde den vertrekkenden burger na.</p> +<p>Vader en zoon gingen in den doolhof van lanen, die naar de groote +trap van de groep boomen, naar den kant der straat Madame voert.</p> +<p>Zoodra zij uit het gezicht waren, legde de oudste zich met den buik +op den afgeronden rand van den vijver, en dien met de linkerhand +krampachtig omklemmende, en zoodanig over het water gebogen, dat hij er +schier in viel, stak hij met de rechterhand zijn stokje naar den +koek.</p> +<p>Zoodra de zwanen den vijand zagen, spoedden zij zich in hun vaart, +en hierdoor veroorzaakten zij met de borst een beweging in ’t +water, die den kleinen visscher nuttig was; het water stroomde voor de +zwanen uit en door de kabbeling dreef de koek naar het stokje van den +knaap. De zwanen kwamen juist toen het stokje den koek bereikte. De +knaap trok den koek schielijk tot zich, verschrikte de zwanen, greep +den koek en richtte zich op. De koek was nat; maar zij hadden honger en +dorst. De oudste brak den koek in twee stukken, een groot en een klein; +nam het kleine voor zich en gaf het grootste aan zijn broertje, +zeggende:</p> +<p>„Ziedaar, stop dit in uw maag.”</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1329" href="#xd20e1329src" name="xd20e1329">1</a></span> Zij +vonden het kind in doeken gewikkeld.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1360" href="#xd20e1360src" name="xd20e1360">2</a></span> Wie zou +de zon verkeerd durven noemen?</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.17" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zeventiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De doode vader wacht den stervenden zoon.<a class= +"noteref" id="xd20e1501src" href="#xd20e1501" name= +"xd20e1501src">1</a></h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Marius was uit de barricade gesprongen. Combeferre was +hem gevolgd. Maar het was te laat. Gavroche was dood. Combeferre keerde +terug met de mand patronen; Marius met den knaap.</p> +<p>„Helaas!” dacht hij; wat de vader voor zijn vader had +gedaan, deed hij voor den zoon; maar Thénardier had zijn vader +levend weggedragen, hij bracht den knaap dood terug.</p> +<p>Toen Marius met Gavroche op zijn armen in de barricade terugkwam, +was zijn gezicht, evenals dat van den knaap, met bloed overstroomd. +<span class="pagenum">[<a id="pb61" href="#pb61" name= +"pb61">61</a>]</span></p> +<p>Juist toen hij bukte om Gavroche op te nemen, had een kogel zijn +hoofd <span class="corr" id="xd20e1512" title= +"Bron: geschrampt">geschampt</span>, zonder dat hij er iets van +bespeurd had.</p> +<p>Courfeyrac deed zijn das af, en verbond er Marius’ hoofd +mede.</p> +<p>Men legde Gavroche op de tafel, waarop Mabeuf lag, en spreidde over +beide lichamen den zwarten doek. Hij was groot genoeg voor den +grijsaard en den knaap.</p> +<p>Combeferre deelde de patronen uit, welke hij in de mand had +medegebracht.</p> +<p>Ieder man kreeg hierdoor vijftien schoten.</p> +<p>Jean Valjean zat steeds bewegingloos op dezelfde plaats, op den +straatpaal. Toen Combeferre hem zijn vijftien patronen aanbood, schudde +hij het hoofd.</p> +<p>„Een rare zonderling,” zei Combeferre zacht tot +Enjolras. „’t Is hem mogelijk in deze barricade niet te +vechten!”</p> +<p>„’t Geen niet belet dat hij ze verdedigt,” +antwoordde Enjolras.</p> +<p>„Heldenmoed heeft ook zijn zonderlingen,” hernam +Combeferre.</p> +<p>En Courfeyrac, die dit gehoord had, voegde er bij:</p> +<p>„Hij is van een andere soort dan de oude Mabeuf.”</p> +<p>Het verdient opmerking, dat het vuur, ’t welk de barricade +teisterde, het inwendige ervan nauwelijks verontrustte. Wie nooit +getuige van deze soort van oorlogen geweest is, kan zich geen denkbeeld +vormen van die zonderlinge oogenblikken van rust, welke met deze +stuiptrekkingen gepaard gaan. Men gaat heen en weder, men praat, men +schertst, men lacht. Een onzer kennissen hoorde een strijder te midden +van het schrootvuur tot hem zeggen: „Wij zijn hier als aan een +ontbijt van jongelieden.” Zooals wij zeiden, scheen de barricade +der straat Chanvrerie inwendig zeer kalm. De verschillende tooneelen en +toestanden waren uitgeput of stonden het te worden. De gesteldheid was +van kritiek dreigend geworden, en zou waarschijnlijk van dreigend +wanhopig worden. Hoe meer de toestand zich verduisterde, te helderder +omstraalde de heldenmoed de barricade. Enjolras voerde het bevel over +haar in de ernstige houding van een jongen Spartaan, zijn bloot zwaard +aan den somberen genius Epidotas wijdende.</p> +<p>Combeferre had zich een voorschoot voorgedaan, en verbond de +gekwetsten; Bossuet en Feuilly maakten patronen met het kruit uit den +kruithoorn, dien Gavroche den dooden korporaal had ontnomen, en Bossuet +zeide tot Feuilly: „Wij zullen spoedig per diligence naar de +andere planeet vertrekken.” Courfeyrac legde en rangschikte op +eenige straatsteenen, welke hij bij zich had gehouden, naast Enjolras, +een geheel arsenaal: zijn stokdegen, <span class="pagenum">[<a id= +"pb62" href="#pb62" name="pb62">62</a>]</span>zijn geweer, twee +ruiterspistolen, een dolk, met de zorgvuldigheid van eene jonge dame, +welke haar nécessaire in orde brengt. Jean Valjean zat stom +tegen den muur over hem. Een werkman bond zich een grooten stroohoed +van moeder Hucheloup op ’t hoofd, uit vrees voor de zonnesteken, +zooals hij zeide. De jongelieden der Kalebas van Aix koutten vroolijk +met elkander, als haastten zij zich om voor het laatst hun landtaal nog +eens te spreken. Joly, die den spiegel van de weduwe Hucheloup van den +wand had genomen, bekeek er zijn tong in. Eenige strijders, die schier +beschimmelde korsten brood in een tafel hadden gevonden, aten ze +gretig. Marius dacht met bekommering, wat zijn vader wel van hem zou +zeggen.</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote" lang="la"><span class="label"><a class="noteref" +id="xd20e1501" href="#xd20e1501src" name="xd20e1501">1</a></span> +Mortuus pater filium moriturum expectat.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.18" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Achttiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De gier prooi geworden.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Wij moeten hier op een psychologisch feit wijzen, dat +den barricaden eigen is. Niets van ’t geen dezen merkwaardigen +straatoorlog karakteriseert mag worden voorbijgezien.</p> +<p>Hoe de zonderlinge rust ook zijn moge, die in de barricade heerscht, +en waarvan wij gesproken hebben, zij blijft voor degenen die er in zijn +slechts een visioen.</p> +<p>In den burgeroorlog is iets van den apocalypsis; al de nevelen van +het onbekende mengen zich in die woeste vlammen; de revolutiën +zijn als de sphinx, en wie een barricade heeft bijgewoond, meent een +droom gehad te hebben.</p> +<p>Wat men op die plaatsen gevoelt, hebben wij ten aanzien van Marius +medegedeeld, en wij zullen er de gevolgen van zien; ’t is meer en +’t is minder dan het leven. Wanneer men een barricade heeft +verlaten, weet men niet meer wat men gezien heeft. Men is er onbewust +van, dat men vreeselijk is geweest. Men was er omgeven door strijdende +denkbeelden, die menschelijke gezichten hadden: men heeft het hoofd in +het licht der toekomst gehad. Er waren liggende lijken en staande +schimmen. De uren waren reusachtig en geleken uren der eeuwigheid. Men +leefde in den dood. Schimmen gingen voorbij. Wat was het? Men zag +handen, waarop bloed kleefde; ’t was een schrikkelijk, +oorverdoovend geraas; tevens een schrikbarende stilte; er waren open +monden die schreeuwden, andere open monden die zwegen; men was in rook, +misschien in nacht. Men waande de akeligheden van onbekende diepten +<span class="pagenum">[<a id="pb63" href="#pb63" name= +"pb63">63</a>]</span>aanschouwd te hebben; men ziet iets roods op de +nagels. Men herinnert zich niets meer.</p> +<p>Keeren wij tot de straat Chanvrerie terug.</p> +<p>Eensklaps hoorde men tusschen twee losbrandingen in de verte het +slaan eener klok.</p> +<p>„’t Is middag,” zei Combeferre.</p> +<p>Nog vóór den twaalfden slag stond Enjolras op, en +beval van de hoogte der barricade met donderende stem:</p> +<p>„Brengt de straatsteenen in het huis. Stapelt ze in de +vensterbanken. De helft der manschappen in ’t geweer, de andere +helft bij de straatsteenen. Geen minuut te verliezen.”</p> +<p>Een peloton sappeurs, met de bijl op den schouder, verscheen in +slagorde aan het einde der straat. ’t Kon niet anders dan de +spits eener colonne zijn; maar van welke colonne? Waarschijnlijk van de +aanvalscolonne. De sappeurs, die belast waren met de slechting der +barricade, moesten natuurlijk de soldaten voorafgaan, die bestemd waren +ze te bestormen.</p> +<p>Men was blijkbaar aan het oogenblik gekomen, dat de heer de +Clermont-Tonnerre, in 1822, den „halsstrik” noemde.</p> +<p>Het bevel van Enjolras werd uitgevoerd met dien nauwkeurigen spoed, +aan schepen en barricaden eigen, de twee eenige slagvelden, waar +ontvluchten onmogelijk is. In minder dan een minuut waren twee derden +der straatsteenen, welke Enjolras voor de deur van Corinthe had doen +opeenstapelen, naar de eerste verdieping en den zolder gebracht, en +vóór dat een tweede minuut verloopen was, vormden deze +straatsteenen een kunstmatigen muur voor de helft der vensters van de +eerste verdieping en van den zolder. Door eenige openingen, die +Feuilly, de hoofdbouwer der barricade, zorgvuldig vrij gelaten had, +konden de geweren gelegd worden. Deze wapening der vensters kon te +gemakkelijker geschieden, wijl het schrootvuur een einde had genomen. +Thans schoten de twee kanonnen kogels tegen de versperring, om er een +opening, en zoo mogelijk een bres voor de bestorming in te maken.</p> +<p>Toen de straatsteenen, bestemd voor de laatste verdediging, +geplaatst waren, deed Enjolras de flesschen naar de eerste verdieping +brengen, welke hij onder de tafel had gezet, waarop Mabeuf lag.</p> +<p>„Wie zal ze drinken?” vroeg Bossuet.</p> +<p>„Zij,” antwoordde Enjolras.</p> +<p>Toen barricadeerde men het benedenvenster en men hield de ijzeren +boomen gereed, die dienden om des nachts de deur der herberg te +sluiten.</p> +<p>De vesting was nu voltooid. De barricade was de wal, de herberg de +slottoren. <span class="pagenum">[<a id="pb64" href="#pb64" name= +"pb64">64</a>]</span></p> +<p>Met de overgebleven straatsteenen sloot men de snijding ter zijde +der barricade.</p> +<p>Aangezien de verdedigers eener barricade steeds verplicht zijn de +munitie te sparen, en dit den belegeraars bekend is, maken dezen hun +toebereidselen met een soort van tergende langzaamheid, stellen zich +vóór het bepaalde oogenblik meer schijnbaar dan werkelijk +aan het vuur bloot, en nemen hun gemak. De toebereidselen tot den +aanval worden immer met een zekere stelselmatige langzaamheid gemaakt; +daarop volgt de donder.</p> +<p>Deze langzaamheid vergunde Enjolras alles na te zien en te +verbeteren. Hij gevoelde, dat, dewijl deze mannen gingen sterven, hun +dood een meesterstuk moest zijn.</p> +<p>Hij zeide tot Marius: „Wij zijn de beide bevelhebbers. Ik zal +van binnen de laatste bevelen geven. Blijf gij buiten en let +op.”</p> +<p>Marius plaatste zich ter opmerking op den top der barricade.</p> +<p>Enjolras deed de deur der keuken, die, zooals men zich herinnert, +tot hospitaal was ingericht, dicht spijkeren, zeggende:</p> +<p>„De gekwetsten moeten niet gedeerd worden.”</p> +<p>Hij gaf in de benedenkamer zijn laatste bevelen, kort, maar volkomen +kalm; Feuilly luisterde en antwoordde in naam van allen.</p> +<p>„Houdt op de eerste verdieping de bijlen gereed om de trap te +vernielen. Heeft men ze?”</p> +<p>„Ja,” zeide Feuilly.</p> +<p>„Hoeveel?”</p> +<p>„Twee bijlen en een houweel!”</p> +<p>„Goed. Wij zijn nog zes-en-twintig strijdbare mannen. Hoeveel +geweren zijn er?”</p> +<p>„Vier-en-dertig.”</p> +<p>„Acht te veel. Houdt deze geweren geladen, en, evenals de +andere, bij de hand. De sabels en pistolen in uw gordels. Twintig man +in de barricade. Zes aan de dakvensters en aan het venster der eerste +verdieping, om door de schietgaten op de aanvallers te vuren. Geen +enkel nutteloos arbeider mag hier blijven. Aanstonds, zoodra de trom +den aanval slaat, moeten de twintig man van beneden naar de barricade +ijlen. De eerst aangekomenen zullen de beste plaatsen +hebben.”</p> +<p>Nadat deze maatregelen genomen waren, wendde hij zich tot Javert en +zeide tot hem:</p> +<p>„Ik vergeet u niet.”</p> +<p>En op de tafel een pistool leggende, voegde hij er bij:</p> +<p>„De laatste, die van hier gaat, zal dezen spion een kogel door +den kop jagen.” <span class="pagenum">[<a id="pb65" href="#pb65" +name="pb65">65</a>]</span></p> +<p>„Hier?” vroeg een stem.</p> +<p>„Neen, dit lijk mag niet onder de onze gemengd worden. Men kan +over de kleine barricade in de steeg Mondétour klimmen. Zij is +niet hooger dan vier voet. De man is stevig gekneveld. Men zal hem +daarheen voeren en fusilleeren.”</p> +<p>Op dit oogenblik was iemand nog koelbloediger dan Enjolras; dit was +Javert.</p> +<p>Thans verscheen Jean Valjean. Hij bevond zich in de groep der +opstandelingen, trad te voorschijn en zeide tot Enjolras:</p> +<p>„Zijt gij de kommandant?”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>„Gij hebt mij zoo aanstonds bedankt.”</p> +<p>„In naam der republiek. De barricade heeft twee redders, +Marius Pontmercy en u.”</p> +<p>„Meent ge, dat ik een belooning verdien?”</p> +<p>„Zekerlijk.”</p> +<p>„Welnu, dan verzoek ik ze.”</p> +<p>„Welke?”</p> +<p>„Dat ik dezen man doodschiet.”</p> +<p>Javert richtte het hoofd op, zag Jean Valjean, maakte een onmerkbare +beweging, en zeide:</p> +<p>„Juist zoo.”</p> +<p>Intusschen was Enjolras bezig zijn karabijn weder te laden; hij zag +rondom zich.</p> +<p>„Heeft niemand er iets tegen?”</p> +<p>Toen zich tot Jean Valjean wendende:</p> +<p>„Neem den spion.”</p> +<p>Jean Valjean nam inderdaad Javert in zijn macht, door zich op het +einde der tafel te zetten. Hij greep het pistool, en een zacht +geknetter duidde aan, dat hij den haan overhaalde.</p> +<p>Schier in hetzelfde oogenblik hoorde men trompetgeschal.</p> +<p>„Geeft acht!” riep Marius van den top der barricade.</p> +<p>Javert lachte, met dien stillen lach, welke hem eigen was, en de +opstandelingen strak aanschouwende, zeide hij hun:</p> +<p>„Gij zijt in niet veel beteren toestand dan ik.”</p> +<p>„Allen naar buiten!” riep Enjolras.</p> +<p>De opstandelingen stormden voorwaarts en hoorden Javert achter hun +rug zeggen:</p> +<p>„Tot straks!” <span class="pagenum">[<a id="pb66" href= +"#pb66" name="pb66">66</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.19" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Negentiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Jean Valjean wreekt zich.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Toen Jean Valjean met Javert alleen was, maakte hij +het touw los, waarmede de gevangene om het lijf was gebonden en welks +knoop zich onder de tafel bevond. Daarna wenkte hij hem op te +staan.</p> +<p>Javert gehoorzaamde met dien onbeschrijfelijken glimlach, waarin +zich het overwicht van het geboeide gezag te kennen gaf; Jean Valjean +nam Javert bij den halsstrik, zooals men een lastdier bij den halsband +zou nemen, en hem achter zich sleepende, verliet hij langzaam de +herberg; want Javert, wiens beenen gebonden waren, kon slechts zeer +kleine passen doen.</p> +<p>Jean Valjean had het pistool in de hand.</p> +<p>Dus gingen zij door het binnenste der barricade. De opstandelingen, +uitsluitend op het dreigend gevaar lettende, stonden met den rug naar +hen gekeerd.</p> +<p>Alleen Marius, die aan de linkerzijde der barricade stond, zag hen +voorbijgaan. Deze groep van dien veroordeelde en den beul werd +beschenen door het graflicht, dat in zijn ziel was.</p> +<p>Jean Valjean deed met eenige moeite den geknevelden Javert, zonder +hem echter een oogenblik los te laten, de kleine barricade der steeg +Mondétour overklimmen.</p> +<p>Toen zij over deze versperring waren, bevonden zij zich alleen in de +steeg. Niemand zag hen meer. De hoek der huizen verborg hen voor de +opstandelingen. Op eenigen afstand vormden de uit de barricade gedragen +lijken een gruwzamen hoop.</p> +<p>Men onderscheidde in dien hoop dooden een bleek gelaat, loshangend +haar, een doorschoten hand en een halfnaakte vrouwenborst. ’t Was +Eponine<span class="corr" id="xd20e1704" title= +"Niet in bron">.</span></p> +<p>Javert zag zijdelings naar deze doode en zeide zacht, met de +grootste bedaardheid:</p> +<p>„Mij dunkt, dat ik dit meisje ken.”</p> +<p>Toen wendde hij zich tot Jean Valjean.</p> +<p>Jean Valjean nam het pistool onder den arm en vestigde op Javert een +blik, die geen woorden behoefde, om te zeggen:</p> +<p>„Javert, ik ben het.”</p> +<p>Javert antwoordde:</p> +<p>„Neem nu uw wraak.” <span class="pagenum">[<a id="pb67" +href="#pb67" name="pb67">67</a>]</span></p> +<p>Jean Valjean haalde een mes uit zijn zak en opende het.</p> +<p>„Een mes!” riep Javert. „Gij hebt gelijk. Dat past +u beter.”</p> +<p>Jean Valjean sneed den strik door, dien Javert om den hals had, +vervolgens de touwen der handen, en, zich bukkende, het touw om de +voeten; waarna hij, zich oprichtende, zeide:</p> +<p>„Ge zijt vrij.”</p> +<p>Javert was niet licht verwonderd. Welk een macht hij ook op zich +zelven had, kon hij echter zijn ontroering thans niet bedwingen. Hij +stond onbewegelijk, met open mond.</p> +<p>Jean Valjean hernam:</p> +<p>„Ik geloof niet, dat ik hier uit zal komen. Mocht het toeval +echter, dat ik behouden bleef, weet dan dat ik, onder den naam van +Fauchelevent, in de straat de l’Homme-Armé No. 7 +woon.”</p> +<p>Javert fronste het gezicht als een tijger, die zijn mond half opent, +en tusschen de tanden mompelde hij:</p> +<p>„Pas op!”</p> +<p>„Ga,” zei Jean Valjean.</p> +<p>Javert hernam:</p> +<p>„Ge hebt gezegd Fauchelevent, in de straat +l’Homme-Armé?”</p> +<p>„Nommer zeven.”</p> +<p>Javert herhaalde halfluid: „nommer zeven.”</p> +<p>Hij knoopte zijn jas dicht, richtte het hoofd stijf op, als een +militair, draaide zich half om, kruiste de armen, nam zijn kin in een +zijner handen, en ging heen naar den kant der Halles. Jean Valjean +oogde hem na. Na eenige schreden keerde Javert zich om, en riep Jean +Valjean toe:</p> +<p>„Gij brengt mij in verlegenheid. Dood mij liever!”</p> +<p>Jean Valjean merkte niet op, dat Javert thans minder onbeleefd tot +hem sprak.</p> +<p>„Ga heen,” zei Jean Valjean.</p> +<p>Javert verwijderde zich langzaam. Een oogenblik later ging hij den +hoek der Predikersstraat om.</p> +<p>Toen Javert verdwenen was, loste Jean Valjean zijn pistool in de +lucht. Vervolgens keerde hij naar de barricade terug en zeide:</p> +<p>„’t Is verricht.”</p> +<p>Inmiddels was het volgende gebeurd:</p> +<p>Marius, meer lettende op hetgeen buiten dan op hetgeen binnen was, +had tot hiertoe den achter in de donkere benedenkamer geknevelden spion +niet nauwkeurig opgemerkt.</p> +<p>Toen hij hem in het helder daglicht zag, terwijl hij over de +barricade klom om te gaan sterven, herkende hij hem. Plotseling kwam +een herinnering bij hem op. Hij herinnerde zich <span class= +"pagenum">[<a id="pb68" href="#pb68" name="pb68">68</a>]</span>den +politie-inspecteur der straat Pontoise, en de twee pistolen welke deze +hem had ter hand gesteld en waarvan hij, Marius, zich zelf in deze +barricade bediend had; hij herinnerde zich niet alleen zijn gezicht, +maar ook zijn naam.</p> +<p>Deze herinnering was evenwel nevelachtig en verward, evenals al zijn +denkbeelden. Hij was echter niet volkomen overtuigd, maar deed zich +zelven de vraag: „Is dit niet die inspecteur van politie, die mij +zeide, dat hij Javert heette?”</p> +<p>’t Was misschien nog tijd om ten gunste van dien man +tusschenbeide te komen. Maar vooraf moest hij weten, of ’t +werkelijk deze Javert was.</p> +<p>Marius riep Enjolras, die zich aan het andere einde der barricade +geplaatst had:</p> +<p>„Enjolras!”</p> +<p>„Wat?”</p> +<p>„Hoe heet die man?”</p> +<p>„Wie?”</p> +<p>„De politieagent. Kent ge zijn naam?”</p> +<p>„Ja. Hij heeft hem ons gezegd.”</p> +<p>„Hoe heet hij?”</p> +<p>„Javert.”</p> +<p>Marius richtte zich op.</p> +<p>Op dit oogenblik hoorde men juist het pistoolschot.</p> +<p>Jean Valjean kwam terug en riep: „’t Is +geschied.”</p> +<p>Een doodelijke kilheid schoot door het hart van Marius.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.20" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Twintigste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De dooden hebben gelijk en de levenden geen +ongelijk.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De doodsstrijd der barricade zou beginnen.</p> +<p>Alles werkte mede tot de treurige majesteit van dezen laatsten +oogenblik; duizend geheimzinnige geluiden in de lucht, het gerucht van +zich in de straten in beweging zettende drommen, die men niet zag; het +galoppeeren der cavalerie, de zware schudding der rollende kanonnen, +het peloton- en kanonvuur, dat elkaar in den Parijschen doolhof +kruiste, de rook van het gevecht, die, door de zon verguld, boven de +daken opsteeg, onverklaarbare, verschrikkelijke kreten in de verte, +overal dreigende bliksems, de stormklok van St. Merry, die thans als +gesnik klonk, de zachtheid van het jaargetijde, de prachtige hemel vol +zonneschijn <span class="pagenum">[<a id="pb69" href="#pb69" name= +"pb69">69</a>]</span>en wolkjes, de schoonheid van den dag en de +vreeselijke stilte der huizen.</p> +<p>Want sedert den vorigen avond waren de twee rijen huizen in de +Chanvreriestraat twee muren geworden; vreeselijke muren. Gesloten +deuren, gesloten vensters, gesloten blinden.</p> +<p>In dien tijd, zoo geheel verschillend van dien, waarin wij ons +bevinden, toen het uur was gekomen, dat het volk een einde wilde maken +aan een te lang geduurd hebbenden toestand, aan een geoctrooieerde +grondwet, of aan een wettelijk bestuur, wanneer de algemeene toorn in +de lucht was verspreid, wanneer de stad toeliet, dat haar straten +werden opgenomen, wanneer de opstand de burgers paaide door hen het +woord orde in de ooren te fluisteren—dan was de burger, om zoo te +spreken, de hulpgenoot van den strijder, en het huis spande samen met +de geïmproviseerde vesting, die er tegen steunde. Wanneer de +toestand niet rijp was, de opstand niet bepaald was aangenomen, wanneer +de menigte de beweging afkeurde, was het met de strijders gedaan, de +stad veranderde in woestijn rondom den opstand, de harten bleven koud, +de wijkplaatsen sloten zich en de straat werd een loopgraaf, om het +leger bij de inneming der barricade te helpen.</p> +<p>Men laat geen volk bij verrassing sneller gaan dan het wil. Wee +dengeen, die het tot iets dwingen wil. Een volk laat zich niet dwingen. +Dan laat het den opstand aan zich zelven over. De opstandelingen worden +als pestzieken vermeden. Elk huis is een steilte, elke deur is een +weigering, elke gevel is een muur. Deze muur ziet, hoort, maar wil +niet. Zij zou zich kunnen openen en redden. Neen. Deze muur is een +rechter, hij aanschouwt en veroordeelt. O hoe vreeselijk zijn deze +gesloten huizen! Zij schijnen dood, maar leven. Het leven, dat er als +afgebroken is, blijft in stand. Niemand is er sedert vierentwintig uren +uitgegaan, maar niemand ontbreekt er. In ’t midden dier rots gaat +men heen en weder, men gaat er te bed, staat op, het gezin is er +bijeen; men eet, men drinkt er; men is er angstig; ’t is +verschrikkelijk!</p> +<p>De vrees verschoont deze vreeselijke ongastvrijheid en mengt er +ontzetting onder, ’t geen een verzachtende omstandigheid is. Men +heeft zelfs gezien, dat de vrees hartstocht wordt; de schrik kan in +woede veranderen, gelijk de voorzichtigheid in razernij; vandaar de +diepzinnige uitdrukking: „De verwoede gematigden.” Er zijn +ontvlammingen van grenzenlooze ontzetting, waaruit, als een akelige +rook, de toorn opstijgt.—Wat willen deze lieden? Zij zijn nooit +tevreden. Zij brengen de vreedzamen in gevaar. Heeft men niet reeds +genoeg revolutiën gehad! Wat komen zij hier doen? Zoo zij er zich +niet uitredden, des te <span class="pagenum">[<a id="pb70" href="#pb70" +name="pb70">70</a>]</span>erger voor hen. Zij hebben ’t zich +zelven te wijten en verdienen het. ’t Gaat ons niet aan. Zie, hoe +onze arme straat van kogels doorboord is. ’t Is een hoop +deugnieten. Open vooral de deur niet.—En het huis neemt de +gedaante van een graf aan. De opstandeling zieltoogt voor de deur; hij +ziet het schroot of de blanke sabels naderen; zoo hij roept, weet de +vervolger, dat men hem hoort, maar niet komen zal; daar zijn muren, die +hem konden beschermen, menschen, die hem konden redden; en deze muren +hebben ooren van vleesch, en deze menschen hebben ingewanden van +steen.</p> +<p>Wien moet men beschuldigen?</p> +<p>Niemand en iedereen.</p> +<p>De onvolkomen tijden, welke wij beleven.</p> +<p>’t Is steeds op haar eigen kosten en gevaar, dat een utopie in +opstand verandert, en van wijsgeerig protest tot gewapend protest +overgaat, van Minerva Pallas wordt. De utopie, die ongeduldig en +opstand wordt, weet wat zij te wachten heeft; schier altijd komt zij te +vroeg. Dan onderwerpt zij zich en neemt stoïcijnsch, in de plaats +der overwinning, de nederlaag aan. Zij dient, zonder zich te beklagen, +en zelfs hen verontschuldigende, die haar verloochenen; en zij is zoo +grootmoedig er in te bewilligen, dat men haar verlate. Zij is +onbedwingbaar tegenover de hindernis, en zachtmoedig jegens de +ondankbaarheid.</p> +<p>Maar is het wel ondankbaarheid?</p> +<p>Ja, uit het gezichtspunt van het menschelijk geslacht.</p> +<p>Neen, uit dat van het individu.</p> +<p>De vooruitgang ligt in den aard van den mensch. Het algemeen leven +van het menschelijk geslacht heet vooruitgang; de gezamenlijke tred van +het menschelijk geslacht heet vooruitgang. De vooruitgang doet de +groote menschelijke en aardsche reis naar het hemelsche en goddelijke; +hij heeft rustperken, waar hij de achterblijvers wacht; hij heeft +stilstanden, waar hij overdenkt; in het gezicht van een schitterend +Kanaän, dat zich eensklaps aan den horizon onthult; hij heeft zijn +nachten dat hij slaapt, en voor den denker is het een der vlijmendste +smarten de menschelijke ziel in de schaduw te zien en in de duisternis +rond te tasten, zonder den slapenden vooruitgang te kunnen wekken.</p> +<p>God is misschien dood, zei eens tot hem, die deze regels schrijft, +Gerard de Nerval, die den vooruitgang met God verwarde, en den +stilstand der beweging voor den dood van het Opperwezen hield.</p> +<p>Wie wanhoopt heeft ongelijk. De vooruitgang ontwaakt zeker, en men +zou over ’t algemeen kunnen zeggen, dat hij zelfs slapende +<span class="pagenum">[<a id="pb71" href="#pb71" name= +"pb71">71</a>]</span>toeneemt, want hij is grooter geworden. Wanneer +men hem weder ziet opstaan, vindt men hem hooger. Steeds vreedzaam te +zijn, hangt evenmin van den vooruitgang als van de rivier af; leg ze +geen dammen, werp er geen rotsen in; de hindernissen doen het water +bruisen en de menschheid gisten. Daardoor ontstaan beroeringen; maar na +die beroeringen ziet men, dat er weg is afgelegd. Zoolang de orde niet +is ingevoerd, die niets anders dan de algemeene vrede is, zoolang de +harmonie en eensgezindheid niet heerschen, zal de vooruitgang +revolutiën tot rustpunten hebben.</p> +<p>Wat is toch vooruitgang? Wij hebben het gezegd. Het voortdurend +leven der volken.</p> +<p>Nu gebeurt het soms, dat het voorbijgaand leven der individuen aan +het eeuwige leven van het menschelijk geslacht weerstand biedt.</p> +<p>Laat ons zonder bitterheid bekennen, dat het individu zijn dadelijk +belang heeft, en het voor dat belang kan optreden en het verdedigen, +zonder misdadig te zijn; het tegenwoordige heeft zijn verschoonbare +hoeveelheid zelfzucht; het tegenwoordig leven heeft zijn rechten en is +niet gehouden, zich geheel voor de toekomst op te offeren. Het +geslacht, ’t welk thans zijn beurt van overgang over de aarde +heeft, is niet verplicht zijn verblijf te verkorten, ten gevalle der +geslachten, die in allen geval zijnsgelijken zijn, en later hun beurt +zullen krijgen. Ik besta, fluistert een, die zich Allen noemt. Ik ben +jong en verliefd, ik ben oud en wil rust nemen, ik ben huisvader, ik +werk, ik heb voorspoed, ik doe goede zaken, ik ben huiseigenaar, ik +bezit staatspapieren, ik ben gelukkig, ik heb vrouw en kinderen, ik +bemin dat alles, ik wensch te leven, laat mij met vrede.—Daardoor +worden op sommige tijden de edele voorposten van het menschelijk +geslacht ijskoud.</p> +<p>Bovendien, wij erkennen het, treedt de utopie uit haar schitterenden +kring, zoodra zij oorlog voert. Zij, de waarheid van morgen, ontleent +haar gedrag, het gevecht, aan de logen van gisteren. Zij, de toekomst, +handelt gelijk het verleden. Zij, de zuivere idée, wordt +gewelddaad. Zij paart aan haar heldenmoed een hevigheid, waarvoor zij +terecht verantwoordelijk is; een gelegenheids-hevigheid, een +hulpmiddel, dat in strijd is met de beginselen, en waarvoor zij +vreeselijk gestraft wordt. De utopie-opstand strijdt met het oude +militaire wetboek in de hand; zij schiet de spionnen en verraders dood; +zij vernietigt levende wezens en werpt ze in de onbekende +duisternissen. Zij bedient zich van den dood—iets zeer ernstigs. +Het schijnt, dat de utopie geen vertrouwen meer in haar +glans<span class="corr" id="xd20e1860" title="Niet in bron">,</span> +haar onweerstaanbare, onverderfelijke kracht, stelt. Zij treft +<span class="pagenum">[<a id="pb72" href="#pb72" name= +"pb72">72</a>]</span>met het zwaard. En geen zwaard is enkelvoudig. +Ieder zwaard is tweesnijdend; die met de eene zijde wondt, kwetst zich +zelf met de andere.</p> +<p>Behoudens deze uitzondering, waarvan wij al het gewicht erkennen, is +’t ons echter onmogelijk, die roemrijke strijders voor de +toekomst, die belijders der utopie, zij mogen slagen of niet, niet te +bewonderen. Zelfs wanneer zij schipbreuk lijden, zijn zij +eerbiedwaardig, en hebben juist dan misschien de meeste majesteit. De +overwinning, zoo zij volgens den vooruitgang is, verdient de +toejuiching der volken, maar een heldhaftige nederlaag verdient hun +verteedering. De eene is heerlijk, de andere is verheven. Voor ons, die +aan het martelaarschap boven de overwinning de voorkeur geven, is John +Brown grooter dan Washington, en Pisacane grooter dan Garibaldi.</p> +<p>Er moet toch iemand voor de overwonnelingen zijn.</p> +<p>Men is onrechtvaardig jegens die groote proefnemers der toekomst, +wanneer zij niet slagen.</p> +<p>Men beschuldigt de revolutionnairen er van, dat zij schrik +verspreiden. Iedere barricade schijnt een aanranding. Men beschuldigt +hun theorieën, verdenkt hun doel, vreest hun bijgedachten, +veroordeelt hun geweten. Men verwijt hun, dat zij tegen het bestaande +maatschappelijk feit een berg ellenden, smarten, onrechtvaardigheden, +grieven en wanhoop oprichten en opeenstapelen, en uit de benedenwereld +blokken duisternis rukken, om er zich achter te verschansen en te +strijden. Men roept hun toe: gij neemt de straten der hel op! Zij +zouden kunnen antwoorden: Dit is het bewijs, dat onze barricade van +goede bedoelingen is gemaakt.</p> +<p>Het beste is voorwaar een vreedzame oplossing. In ’t algemeen, +wij moeten bekennen, dat, zoodra men steenen ziet, men aan den beer +denkt, en een goede wil verontrust de maatschappij. Maar het hangt van +de maatschappij zelve af zich te redden; ’t is op haar eigen +goeden wil, dat wij een beroep doen. Geen geweldig middel is +noodzakelijk. Het kwaad op vriendelijke wijze te onderzoeken, het te +erkennen en te genezen, daartoe noodigen wij de maatschappij uit.</p> +<p>Hoe het zij, zelfs wanneer zij gevallen, <i>vooral</i> wanneer zij +gevallen zijn, zijn die mannen verheven, die, op alle plekken der +aarde, met het oog op Frankrijk gericht, voor het groote werk strijden +met de onwrikbare logica van het ideaal; zij geven hun leven als een +zuiver offer voor den vooruitgang; zij vervullen den wil der +Voorzienigheid; zij verrichten een godsdienstig werk. Op het bepaalde +oogenblik, met dezelfde zelfverloochening als een tooneelspeler die +moet optreden, gaan <span class="pagenum">[<a id="pb73" href="#pb73" +name="pb73">73</a>]</span>zij, gehoorzaam aan het goddelijk +<i>scenario</i>, in het graf. En dezen hopeloozen strijd, deze +stoïcijnsche verdwijning aanvaarden zij, om de verheven +menschelijke beweging, die onwederstaanbaar den 14 Juli 1789 begon, tot +haar heerlijke en verhevene algemeene gevolgen te brengen; deze +soldaten zijn priesters. De Fransche Revolutie is een beweging van +God.</p> +<p>Overigens zijn er, en wij moeten deze onderscheiding voegen bij de +onderscheidingen bereids in een vorig hoofdstuk gemaakt, er zijn +aangenomen opstanden die revolutiën heeten; er zijn geweigerde +opstanden, die oproeren heeten. Een uitgebroken opstand is een +idée, die voor het volk haar examen ondergaat. Zoo het volk de +zwarte boon laat vallen, is de idée een doode vrucht, de opstand +is een volksverbijstering.</p> +<p>Het aannemen van den oorlog bij iedere sommatie, en telkens wanneer +de utopie het begeert, is niet de zaak der volken. Niet altijd en op +ieder uur hebben de natiën den zin van helden en martelaars.</p> +<p>Zij zijn positief. A priori, zijn zij van den opstand afkeerig; +eerstens wijl hij dikwerf rampen ten gevolge heeft; tweedens wijl hij +steeds tot uitgangspunt een abstractie heeft.</p> +<p>Want, en dit is schoon, immer is het voor het ideaal, en voor het +ideaal alleen, dat zij, die zich opofferen, zich opofferen. Een opstand +is een geestvervoering. De geestvervoering kan toornig worden; dan +grijpt zij naar de wapens. Maar iedere opstand, die op een gouvernement +of bestuur aanlegt, heeft een hooger doel. Dus was, bij voorbeeld, wat +de aanvoerders van den opstand in 1832 bestreden, en bijzonderlijk de +jonge geestdrijvers der Chanvreriestraat, niet eigenlijk Lodewijk +Filips. De meesten lieten, wanneer zij openhartig spraken, de +voortreffelijke hoedanigheden van dezen half monarchalen, half +revolutionnairen koning recht wedervaren; geen hunner haatte hem. Maar +zij bestreden den jongsten tak van het goddelijk recht in Lodewijk +Filips, gelijk zij den oudsten tak ervan in Karel X hadden bevochten; +en wat zij wilden omverwerpen, door het koningschap in Frankrijk omver +te werpen, was, gelijk wij verklaard hebben, de overheersching van den +eenen op den anderen mensch en het privilegie op het recht der geheele +wereld. De terugwerking van Parijs zonder koning, is de wereld zonder +despoten. Zóó redeneerden zij. Hun doel lag zekerlijk +ver, ’t was misschien onduidelijk, en week bij de poging +achteruit; maar het was grootsch.</p> +<p>Zoo is het. En men offert zich op voor deze denkbeelden, die voor de +geofferden schier altijd luchtkasteelen zijn, maar luchtkasteelen, +waarin het welzijn der geheele menschheid betrokken is. De opstandeling +maakt den opstand dichterlijk <span class="pagenum">[<a id="pb74" href= +"#pb74" name="pb74">74</a>]</span>en verguldt hem. Men werpt zich in +deze treurige zaken, door zich te bedwelmen met hetgeen men doen wil. +Wie weet? men slaagt misschien. Men is de minderheid, men heeft tegen +zich een geheel leger, maar men verdedigt het recht, de natuurwet, de +souvereiniteit van ieder op zich zelven, waarbij geen afstand mogelijk +is, de rechtvaardigheid, de waarheid, en desnoods sterft men gelijk de +driehonderd Spartanen. Men denkt niet aan don Quichotte, maar aan +Leonidas. Men gaat voorwaarts, en is men in den strijd, dan wijkt men +niet meer, maar stort er zich blindelings in, met de hoop op een +ongehoorde overwinning, op de volmaking der revolutie, op de +invrijheidstelling van den vooruitgang, op de verheffing van het +menschelijk geslacht, op de algemeene vrijheid; en in het ergste geval +op de Thermopylen, namelijk op den heldendood.</p> +<p>Deze wapenfeiten voor den vooruitgang mislukken dikwerf, en wij +hebben de reden er van gezegd. De menigte is ongezind voor de +verlokking dier dolende ridders. De groote massa’s, de menigten, +die uithoofde harer eigen zwaarte zoo licht breekbaar zijn, vreezen de +avonturen; en in het ideale is iets avontuurlijks.</p> +<p>Men vergete bovendien niet, dat de stoffelijke belangen geen groote +vrienden van het ideale en het sentimenteele zijn. Soms verlamt de maag +het hart.</p> +<p>Frankrijk is groot en schoon, wijl het minder voor den buik leeft +dan andere volken; het snoert zich lichter den buik dicht. Het is het +eerst wakker en het laatst in slaap. Het gaat voorwaarts en zoekt.</p> +<p>Omdat het kunstenaar is.</p> +<p>Het ideale is slechts het hoogste punt der logica, evenals het +schoone slechts het toppunt van het ware is. De kunstenaarsvolken zijn +ook de consequente volken. De schoonheid te beminnen, is het licht te +zien. En daarom is de flambouw van Europa, namelijk de beschaving, +eerst door Griekenland gedragen, dat haar vervolgens aan Italië +gaf, ’t welk haar aan Frankrijk reikte. Goddelijke, verlichtende +volken! <i>Vitai lampada tradunt.</i></p> +<p>Bewonderenswaardig is het, dat de poëzie van een volk het +element van zijn vooruitgang is. De hoeveelheid beschaving meet zich af +naar de hoeveelheid verbeelding. Evenwel moet een beschavend volk een +mannelijk volk blijven. Corinthe, ja; Sybaris, neen. Wat verwijfd +wordt, ontaardt. Men moet noch dilettant, noch virtuoos, maar men moet +kunstenaar zijn. In zake van beschaving moet men niet gekunsteld, maar +verheven wezen. Op die voorwaarde geeft men aan het menschelijk +geslacht het voorschrift van het ideale. <span class="pagenum">[<a id= +"pb75" href="#pb75" name="pb75">75</a>]</span></p> +<p>Het moderne ideaal heeft zijn type in de kunst en zijn middel in de +wetenschap. Door de wetenschap zal men het verheven droombeeld der +poëten: het maatschappelijk, schoone, verwezenlijken. Men zal het +Eden door het A + B herstellen. Op het punt, waartoe de beschaving is +gekomen, is het exacte een noodzakelijk element van het schoone, en het +kunstenaarsgevoel wordt door het wetenschappelijk orgaan niet alleen +gediend, maar volkomen gemaakt; de droom moet rekenen kunnen. De kunst +moet de wetenschap tot steunpunt hebben. De moderne geest is de genius +van Griekenland, die tot voertuig den genius van Indië heeft: +Alexander op den olifant.</p> +<p>De in het dogma versteende of door winzucht zedelijk verlaagde +rassen zijn ongeschikt voor de leiding der beschaving. De kniebuiging +voor het afgodsbeeld of voor het geldstuk verlamt de spier voor het +loopen en den wil voor verheffing. De priesterlijke of handels-nevel +vermindert den glans van een volk, verlaagt zijn horizon, door zijn +grondslag te verlagen, en ontneemt het die tevens menschelijke en +goddelijke intelligentie van een algemeen doel, dat de natiën tot +zendelingen vormt. Babel heeft geen ideaal; Karthago heeft geen ideaal. +Athene en Rome hebben en behouden, zelfs door de dikke duisternis der +eeuwen heen, nog een straalkrans van beschaving.</p> +<p>Frankrijk is van dezelfde soort van volk als Griekenland en +Italië. Het is Atheensch door het schoone, en Romeinsch door het +grootsche. Bovendien is het goed. Het is mededeelzaam, en meer dan +andere volken opofferingsgezind. Maar deze gezindheid komt en gaat. En +hierin ligt het groot gevaar voor hen, die loopen, wanneer het slechts +gaan wil, of die gaan, wanneer het wil blijven staan. Frankrijk vervalt +soms tot het materialisme en op zekere oogenblikken hebben de +ideeën, welke dit verheven brein vervullen, niets meer wat aan de +Fransche grootheid herinnert, en zijn ze gelijk aan die van een bewoner +van Missouri of Zuid-Carolina. Wat is daartegen te doen? De reus speelt +dan de rol van den dwerg; het onmetelijke Frankrijk heeft de gril van +klein te willen zijn. Dit is alles.</p> +<p>Daartegen is niets te zeggen. De volken hebben hetzelfde recht om +zich te verduisteren als de starren. Dit is goed, mits het licht +terugkome en de verduistering niet in nacht ontaarde. Dageraad en +opstanding hebben dezelfde beteekenis. De wederverschijning van het +licht is identisch met het voortbestaan van het ik.</p> +<p>Constateeren wij bedaard deze feiten. De dood op de barricade of het +graf in ballingschap, is voor den opofferingszin <span class= +"pagenum">[<a id="pb76" href="#pb76" name="pb76">76</a>]</span>een +aanneembaar geval. De ware naam van opoffering is onbaatzuchtigheid. +Dat de verlatenen zich laten verlaten, dat de ballingen zich laten +bannen, en bepalen wij ons er bij, de groote volken te bidden van niet +te ver achteruit te gaan, wanneer zij achteruit gaan. Men mag niet, +onder het voorwendsel van tot de rede terug te keeren, te ver naar +beneden gaan.</p> +<p>Het stoffelijke bestaat, de minuut bestaat, de belangen bestaan, de +maag bestaat; maar de maag mag niet de eenige wijsheid zijn. Het +voorbijgaande leven heeft rechten, wij stemmen het toe, maar het +blijvende leven heeft ook de zijne. Helaas, niets belet dengene die +opgestegen is te vallen. Men ziet dit vaker in de geschiedenis dan men +wenschen zou. Een natie is beroemd; zij heeft smaak in het ideaal; +daarna bijt zij in het slijk en vindt het goed; vraagt men haar, waarom +zij Socrates voor Falstaff verlaat, dan antwoordt zij: Omdat ik de +staatslieden bemin.</p> +<p>Nog een woord, vóór we naar het krijgsgewoel +terugkeeren.</p> +<p>Een gevecht, als dat wij in dit oogenblik schetsen, is niets dan een +stuiptrekking naar het ideaal. De belemmerde vooruitgang is ziekelijk, +en er zijn zulke treurige vallende ziekten. Deze ziekte van den +vooruitgang, den burgeroorlog, hebben wij op onzen weg moeten +ontmoeten. ’t Is een dier noodlottige tooneelen, tevens bedrijf +en tusschenbedrijf van het drama, welks spil een maatschappelijk +veroordeelde en welks eigenlijk titel „de vooruitgang” +is.</p> +<p>De vooruitgang!</p> +<p>Deze kreet, dien wij zoo dikwerf slaken, is onze eenige gedachte, en +wijl de idée, welke ons verhaal bevat, op het punt waar wij +thans gekomen zijn, nog aan meer dan een proeve moet worden +onderworpen, is het ons misschien geoorloofd, zoo niet den sluier ervan +op te lichten, ten minste het licht ervan te doen doorschijnen.</p> +<p>Het boek, dat de lezer voor zich heeft, is van het begin tot het +einde, in zijn geheel en in zijn bijzonderheden, welke uitzonderingen +en leemten er in mogen voorkomen, de gang van het kwade naar het goede, +van het onrechtvaardige naar het rechtvaardige, van het valsche naar +het ware, van den nacht naar den dag, van den lust naar het geweten, +van het bederf naar het leven, van het dierlijke naar den plicht, van +de hel naar den hemel, van het niet naar God. Het uitgangspunt is de +stof; het aankomstpunt de ziel. De hydra aan het begin, de engel aan +het einde. <span class="pagenum">[<a id="pb77" href="#pb77" name= +"pb77">77</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.21" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Een-en-twintigste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De helden.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Eensklaps sloeg de trom den stormmarsch.</p> +<p>De aanval was een orkaan. Den vorigen avond was de barricade in de +duisternis en in stilte als door een boa genaderd. Thans, op +klaarlichten dag, was in deze wijde straat een overrompeling bepaald +onmogelijk; bovendien had het geweld zich ontmaskerd, het kanon was +beginnen te bulderen, en het leger stormde tegen de barricade. De woede +was nu behendigheid. Een sterke colonne linie-infanterie, waaronder +nationale en municipale garden gestoken, steunende op groote +massa’s, die men hoorde zonder ze te zien, rukte met den +stormmarsch, onder trommelslag en trompetgeschal, gevelde bajonnet, de +sappeurs aan de spits, en onwrikbaar onder den kogelregen, regelrecht +tegen de barricade, met de kracht van een metalen balk tegen een +muur.</p> +<p>De muur bleef staande.</p> +<p>De opstandelingen gaven onstuimig vuur. De beklommen barricade +scheen bliksemstralen te schieten. De bestorming was zoo geweldig, dat +de barricade een oogenblik van aanvallers overstroomd was; maar zij +schudde de soldaten af, gelijk de leeuw de honden, en zij was slechts +overdekt met bestormers, als de klip met schuim, om een oogenblik later +weder steil, donker en vreeselijk te voorschijn te komen.</p> +<p>De colonne, die gedwongen was te wijken, bleef ongedekt, maar +schrikkelijk, in de straat opeengedrongen, staan, en beantwoordde de +barricade met een ontzettend geweervuur. Wie een vuurwerk heeft gezien, +herinnert zich de schoof, die uit over elkander schietend kruisvuur +bestaat, en het bouquet wordt genoemd. Men stelle zich dit bouquet +voor, niet verticaal, maar horizontaal, met een kogel of kartets aan de +punt van elk zijner vuurstralen en met zijn dondertrossen den dood +verspreidende. Daaronder was de barricade.</p> +<p>Aan beide zijden was dezelfde stoutmoedigheid. De dapperheid was er +schier barbaarsch en ging gepaard met een soort van heldhaftige +wreedheid, welke met de opoffering van zich zelve begon. In dien tijd +streed een nationale garde als een zouaaf. De soldaten wilden er een +einde aan maken; de opstand wilde strijden. Vol jeugd en gezondheid den +dood te verachten, brengt de onverschrokkenheid tot razernij. Ieder +bezat in dezen strijd het verhevene van het sterfuur. De straat werd +met lijken overdekt. <span class="pagenum">[<a id="pb78" href="#pb78" +name="pb78">78</a>]</span></p> +<p>Aan de eene zijde der barricade stond Enjolras, aan de andere +Marius. Enjolras, die de gansche barricade in het hoofd had, spaarde en +beveiligde zich; drie soldaten vielen de een na den ander onder zijn +schietgat, zonder hem zelfs gezien te hebben. Marius streed ongedekt. +Hij maakte zich tot een mikpunt. Meer dan ten halve lijve kwam hij +boven de barricade uit. Niemand is verspillender dan een vrek, die tot +buitensporigheden overslaat. Geen mensch is vreeselijker in het gevecht +dan een zoogenaamde droomer. Marius was schrikkelijk en peinzend. Hij +was in het gevecht als in een droom. Men had hem een spook kunnen +noemen, dat schiet.</p> +<p>De patronen der belegerden raakten uitgeput, niet hun kwinkslagen. +In dien draaikolk des doods, waarin zij zich bevonden, schertsten +zij.</p> +<p>Courfeyrac was blootshoofds.</p> +<p>„Wat hebt ge met uw hoed gedaan?” vroeg Bossuet.</p> +<p>„Zij hebben hem mij ten laatste met kanonskogels +afgeschoten,” antwoordde Courfeyrac.</p> +<p>Of zij hielden trotsche redenen.</p> +<p>„Begrijpt ge,” riep Feuilly bitter, „die +mannen”—(en hij noemde namen, bekende, zelfs beroemde +namen, waaronder eenige van het oude leger) „welke beloofd hadden +zich bij ons te voegen, en gezworen ons te helpen, en daarvoor hun eer +verpandden, en die onze generaals zijn en ons nu in den steek +laten.”</p> +<p>Combeferre antwoordde slechts ernstig en glimlachend:</p> +<p>„Er zijn lieden, die de wetten van eer beschouwen, zooals men +de sterren beschouwt, zeer uit de verte.”</p> +<p>Het binnenste der barricade was zoo met verscheurde patronen +bezaaid, alsof het gesneeuwd had.<a id="xd20e1980" name= +"xd20e1980"></a></p> +<p>De aanvallers hadden de meerderheid; de opstandelingen de goede +stelling. Zij stonden op een muur en hadden de soldaten onder ’t +schot, die door de dooden en gekwetsten belemmerd waren. Deze +bewonderenswaardig gebouwde barricade, die tegen de huizen steunde, was +gewis een dier stellingen, waar een handvol manschappen een geheel +legioen tegenhoudt. Inmiddels naderde de aanvalscolonne, die onder den +kogelregen steeds versterkt en vermeerderd werd, onverbiddelijk, en nu +drong het leger, langzaam, schrede voor schrede, maar zeker, tegen de +barricade, gelijk de moer de schroef perst.</p> +<p>De aanvallen volgden elkander op. De ijselijkheid nam steeds +toe.</p> +<p>Toen ontstond op dien hoop straatsteenen, in deze Chanvreriestraat, +een strijd, die de muren van Troje waardig was. Deze havelooze, in +lompen gekleede, uitgeputte mannen, die <span class="pagenum">[<a id= +"pb79" href="#pb79" name="pb79">79</a>]</span>sedert vier-en-twintig +uren niet gegeten, niet geslapen hadden en nog slechts weinige schoten +konden doen; die in hun ledige zakken naar patronen tastten, schier +alle gewond waren, het hoofd of den arm met een roodgevlekten doek +verbonden, met gaten in de kleederen, waaruit het bloed stroomde, +slechts gebrekkig met slechte geweren of oude sabels gewapend, werden +Titans. Tienmalen werd de barricade aangegrepen, bestormd, beklommen, +maar niet genomen.</p> +<p>Om zich van dien strijd een denkbeeld te vormen, moest men zich een +hoop in brand gestoken moed voorstellen en dien brand aanschouwen. +’t Was geen gevecht, maar de gloed van een fornuis. De monden +ademden vlammen, de gezichten hadden een buitengewone uitdrukking. De +menschelijke gestalte scheen er onmogelijk, de strijders vlamden, en +’t was schrikkelijk deze salamanders van den strijd in dien +rooden rook te zien heen en weder gaan. Wij onthouden ons de opvolgende +en gelijktijdige tooneelen van dit grootsche bloedbad te schetsen. +Alleen het heldendicht heeft het recht twaalf duizend verzen met een +gevecht te vullen. Het geleek die hel van het Bramahisme, de +vreeselijkste der zeventien afgronden, welke de Veda het woud der +zwaarden noemt.</p> +<p>Men streed man tegen man, voet tegen voet, met pistolen, sabels, +vuisten, van verre, van nabij, van onder, van boven, overal, van de +daken der huizen, uit de vensters der herberg, uit de keldergaten. Men +was één tegen zestig. De gevel van Corinthe, die half +vernield was, zag er afschuwelijk uit. Het door kogels getatoueerde +venster had glasruiten en raam verloren en was nog slechts een +vormlooze, met straatsteenen gevulde opening. Bossuet werd gedood; +Feuilly werd gedood; Courfeyrac werd gedood; Joly werd gedood; +Combeferre, die drie bajonetsteken ontving, toen hij een gekwetst +soldaat oprichtte, had slechts den tijd hemelwaarts te zien, en gaf den +laatsten snik.</p> +<p>Marius, die nog altijd vocht, was zoodanig met wonden bedekt, vooral +aan het hoofd, dat zijn gelaat door het bloed onzichtbaar was, en men +zou gemeend hebben, dat zijn gezicht met een rooden zakdoek was +bedekt.</p> +<p>Slechts Enjolras was nog ongewond. Wanneer hij geen wapen meer had, +stak hij links of rechts de hand uit, en een opstandeling gaf hem een +of ander wapen in de hand. Hij had nog slechts een stomp van vier +degens over; één meer dan Frans I te Marignan. +<span class="pagenum">[<a id="pb80" href="#pb80" name= +"pb80">80</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.22" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Twee-en-twintigste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Voet voor voet.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Toen er geen levende aanvoerders meer waren dan +Enjolras en Marius aan beide einden der barricade, zwichtte het +centrum, dat Courfeyrac, Joly, Bossuet, Feuilly en Combeferre zoo lang +verdedigd hadden. Het kanon had het midden der barricade deerlijk +gehavend, zonder echter een voldoende bres te hebben geschoten; de +kruin van den muur was door de kanonskogels verdwenen en ingestort; het +naar binnen en buiten gevallen puin had zich eindelijk aan weerszijden +der barricade tot twee glooiingen opgehoopt. De buitenste glooiing bood +den belegeraars een hellend vlak ter beklimming aan.</p> +<p>Een laatste bestorming werd beproefd en deze bestorming gelukte. De +massa bajonnetten, die met den stormmarsch aanrukte, was +onweerstaanbaar en het dichte front der aanvalscolonne verscheen in +rook gehuld op de barricade. Ditmaal was ’t gedaan. De groep +opstandelingen, die het centrum verdedigde, week in verwarring.</p> +<p>Toen herleefde bij eenigen de treurige liefde voor het leven. +Verscheidenen, die dit woud geweren op zich aangelegd zagen, wilden +niet meer sneven. ’t Was een oogenblik, waarin het instinct van +behoud de overhand heeft en het dier in den mensch weer te voorschijn +treedt. Zij stonden tegen het zes verdiepingen hooge huis achter de +barricade. Dit huis kon hun heil zijn; maar het was versperd en als van +boven tot onder een muur. Voor dat de linietroepen in de barricade +waren, had een deur den tijd gehad zich te openen en te sluiten, een +oogenblik was daartoe voldoende; en de deur van dit huis, schielijk +geopend en dadelijk weder gesloten, was voor deze wanhopigen het leven. +Achter dat huis waren straten, ruimte, en de vlucht was bijgevolg +mogelijk. Zij sloegen met de geweerkolven en met hun voeten tegen die +deur, riepen, schreeuwden, smeekten met saamgevouwen handen. Niemand +opende. Uit het venster der derde verdieping zag het doode hoofd op hen +neder.</p> +<p>Maar Enjolras en Marius, en zeven of acht anderen, die zich bij hen +geschaard hadden, verdedigden zich nog. Enjolras had tot de soldaten +geroepen: „Nadert niet!” en een officier, hieraan niet +gehoorzamende, werd door Enjolras gedood. Thans was hij op de kleine +binnenplaats der barricade, tegen het huis Corinthe, in de eene hand +den degen, in de andere de karabijn, <span class="pagenum">[<a id= +"pb81" href="#pb81" name="pb81">81</a>]</span>de deur der herberg open +houdende, welke hij voor de aanvallers versperde. Hij riep tot de +wanhopigen: „Er is slechts één open deur. +Deze.” Hen met zijn lichaam bedekkende en het hoofd aan een +geheel bataljon biedende, liet hij hen achter zich binnengaan. Allen +stortten het huis binnen. Enjolras bediende zich nu van zijn geweer als +de batonnist van zijn stok, sloeg de geweren om en voor zich neder, en +trad het laatst het huis binnen; er ontstond een vreeselijk oogenblik, +de soldaten wilden binnendringen, de opstandelingen de deur sluiten. +Zij werd dan ook zoo geweldig dicht geworpen, dat zij de vijf vingers +van een soldaat, die zich aan den deurpost vastklampte, afsloeg.</p> +<p>Marius was buiten gebleven. Een geweerschot had zijn sleutelbeen +verbrijzeld; hij gevoelde, dat hij bezwijmde en neerzonk. De oogen +reeds gesloten, had hij de gewaarwording alsof een forsche hand hem +greep, en de bezwijming, waarin hij zijn bewustzijn verloor, liet hem +nauwelijks den tijd, tot deze gedachte, waarin zich een laatste +herinnering aan Cosette mengde: „Ik ben gevangengenomen en zal +gefusilleerd worden.”</p> +<p>Enjolras, die Marius niet onder de gevluchten in de herberg zag, had +dezelfde gedachte. Maar allen waren thans in dit oogenblik, wanneer +ieder slechts den tijd heeft aan zijn eigen dood te denken. Enjolras +bevestigde den boom op de deur, grendelde ze en sloot ze op het +nachtslot, terwijl zij van buiten geweldig, door de soldaten met +geweerkolven en door de sappeurs met bijlen, gebeukt werd. De +bestormers stonden voor de deur gegroepeerd. Nu begon de belegering der +herberg.</p> +<p>De soldaten, ’t moet gezegd worden, waren vol toorn.</p> +<p>De dood van den sergeant der artillerie had hen verbitterd, en, wat +nog noodlottiger was, eenige uren voor den aanval werd onder hen +gezegd, dat de opstandelingen de gevangenen verminkten, en in de +herberg het lijk van een soldaat zonder hoofd lag. Zulke noodlottige +geruchten gaan gewoonlijk aan burger-oorlogen gepaard, en ’t was +een dergelijk valsch gerucht, ’t welk later den ongelukkigen +afloop in de straat Transnonain ten gevolge had.</p> +<p>Toen de deur versperd was, zeide Enjolras tot de anderen:</p> +<p>„Laten wij ons leven duur verkoopen.”</p> +<p>Daarop naderde hij de tafel, waarop Mabeuf en Gavroche lagen. Onder +het zwarte kleed zag men twee rechte en stijve gestalten, de eene +groot, de andere klein, en beider gezichten teekenden zich flauw af +onder de kille plooien der lijkwade. Een hand kwam er onder uit en hing +naar beneden. ’t Was die van den grijsaard. <span class= +"pagenum">[<a id="pb82" href="#pb82" name="pb82">82</a>]</span></p> +<p>Enjolras boog en kuste deze eerwaardige hand, gelijk hij den vorigen +avond het voorhoofd had gekust.</p> +<p>’t Waren de twee eenige kussen, welke hij in zijn leven +gegeven had.</p> +<p>Laat ons kort zijn. De barricade had als een poort van Thebe +weerstand geboden; de herberg streed als een huis van Sarragossa. Zulke +verdedigingen zijn wreed. Geen genade. Geen onderhandeling is mogelijk. +Men wil sterven, mits men doodt. Toen Suchet zeide: +„Capituleert,” antwoordde Palafox: „Na den oorlog met +het kanon, den oorlog met het mes.” Niets ontbrak aan de +stormende inneming der herberg Hucheloup; noch de straatsteenen, die +uit de vensters en van het dak op de belegeraars regenden, en door hun +vreeselijke uitwerking de soldaten woedend maakten, noch de +geweerschoten uit de kelders en dakvensters, noch de woede van den +aanval, noch de razende verdediging, noch, toen eindelijk de deur +zwichtte, de dwepende waanzin der verdelging. De aanvallers, die de +herberg binnendrongen, na de belemmeringen van de gebroken deur en +ander puin aan den ingang overwonnen te hebben, vonden er geen enkelen +strijder. De wenteltrap, die met bijlen was stukken gehouwen, lag in +het midden van het benedenvertrek, eenige gekwetsten lagen te +zieltogen, allen die niet gesneuveld waren, bevonden zich op de eerste +verdieping, en door de opening van de zoldering, die tot ingang van de +trap had gediend, brandde een vreeselijk geweervuur los. ’t Waren +de laatste patronen. Toen deze verschoten waren, toen deze vreeselijke +zieltogenden noch kruid noch lood meer hadden, nam ieder twee flesschen +in de hand, welke Enjolras had achtergehouden en waarvan wij gesproken +hebben, en met deze vreeselijk broze knotsen boden zij den beklimmers +het hoofd.</p> +<p>’t Waren flesschen met sterk water. Wij verhalen deze treurige +bijzonderheden van het bloedbad, zooals zij waren. De belegerde, +helaas! gebruikt alles tot wapen. Het grieksche vuur heeft Archimedes +niet onteerd, evenmin als het kokende pek Bayard. De geheele oorlog is +een verschrikking; de keuze is onverschillig. Het geweervuur der +belegeraars, hoewel belemmerd en van beneden naar boven, was +moorddadig. De kant van de zolderopening werd spoedig met doode hoofden +bedekt, waaruit roode, dampende stralen vloeiden. Het gerucht was +onbeschrijfelijk; een ingesloten en brandende rook hulde dit gevecht +schier in nachtelijke duisternis. Woorden ontbreken, om het +afgrijselijke, tot dien graad gekomen, te schetsen. Het waren geen +menschen meer in dit nu helsch geworden gevecht. ’t Waren geen +reuzen meer tegen kolossen. Het geleek meer <span class= +"pagenum">[<a id="pb83" href="#pb83" name="pb83">83</a>]</span>naar +Milton en Dante, dan naar Homerus. Duivels vielen aan, spoken +verdedigden zich.</p> +<p>’t Was de heldenmoed tot monster geworden.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.23" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Drie-en-twintigste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Orestes nuchter en Pylades dronken.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Eindelijk elkander tot ladder gebruikende, zich van +’t overschot der trap bedienende, langs de muren opklauterend, +zich aan de zoldering klemmend en op den rand van het trapluik zelfs de +laatsten die zich verdedigden neersabelend, vielen ongeveer twintig +belegeraars, soldaten, nationale, municipale garden dooreen, de meesten +in ’t gezicht gewond bij deze vreeselijke opstijging, verblind +door het bloed, woedend, als halve wilden in de kamer der eerste +verdieping. Slechts een man stond er nog overeind. ’t Was +Enjolras. Zonder patronen, zonder degen, was hij nog slechts gewapend +met den loop zijner karabijn, wier kolf hij op de hoofden der +binnenstormenden had stukgeslagen. Het biljart stond tusschen hem en de +aanvallers; hij had het naar den hoek der kamer geschoven, en daar, met +fieren blik, met opgericht hoofd, met het gebroken wapen in de hand, +was hij nog schrikbarend genoeg om ruimte om zich te maken. Een kreet +ging op:</p> +<p>„Hij is de aanvoerder! Hij heeft den artillerist gedood. Wijl +hij zich daar geplaatst heeft, is hij er goed en moet hij er blijven. +Schieten wij hem hier dood.”</p> +<p>„Ja, schiet mij dood,” zei Enjolras.</p> +<p>Toen de stomp zijner karabijn wegwerpende en de armen over elkander +geslagen, bood hij zijn borst aan.</p> +<p>De stoutmoedigheid voor den dood treft immer de menschen. Zoodra +Enjolras de armen over elkander had geslagen en het einde inriep, hield +eensklaps het gerucht van den strijd in de zaal op, en plotseling ging +deze chaos in een soort van plechtige grafstilte over. De dreigende +majesteit van den ontwapenden en bewegingloozen Enjolras scheen het +tumult te bezweren, en enkel door het gezag van zijn rustigen blik +scheen deze jongeling, de eenige, die niet gewond was, trotsch, +bebloed, bekoorlijk, onverschillig als een onkwetsbare, dezen +heilloozen troep te dwingen, hem met eerbied te dooden. Op dit +oogenblik was zijn schoonheid, door zijn fierheid verhoogd, +schitterend, en alsof hij evenmin vermoeid als gekwetst kon zijn, was +hij, na de vreeselijke <span class="pagenum">[<a id="pb84" href="#pb84" +name="pb84">84</a>]</span>vier-en-twintig uren, die verstreken waren, +blozend en frisch. ’t Was misschien van hem, dat later een +getuige voor den krijgsraad zeide: „Er was een opstandeling, dien +ik Apollo hoorde noemen.”</p> +<p>Een nationale garde, die op Enjolras aanlegde, zeide, het geweer +latende zinken: „’t Is mij, alsof ik een bloem zou +afschieten.”</p> +<p>Twaalf man vormden een peloton in den hoek tegenover Enjolras, en +maakten zwijgend hun geweren gereed.</p> +<p>Toen riep een sergeant: „Legt aan!”</p> +<p>Een officier trad tusschenbeiden.</p> +<p>„Wacht!”</p> +<p>En zich tot Enjolras wendende:</p> +<p>„Wilt ge, dat men u blinddoeke?”</p> +<p>„Neen.”</p> +<p>„Is ’t waar, dat gij den sergeant der artillerie gedood +hebt?”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>Sedert eenige oogenblikken was Grantaire ontwaakt.</p> +<p>Grantaire, zooals men zich herinnert, sliep sedert den vorigen avond +in de bovenkamer der herberg, op een stoel zittende en op de tafel +geleund.</p> +<p>Hij was in de volle beteekenis, wat men „smoordronken” +noemt. Het afschuwelijke mengsel van absinth, stout en alcohol had hem +in een soort van verdooving gebracht. Wijl zijn tafel te klein was om +voor de barricade te kunnen dienen, had men ze hem gelaten. Hij was nog +altijd in dezelfde houding, met de borst op de tafel gebogen, het hoofd +op de armen, omgeven van glazen, kruiken en flesschen. Hij was in den +diepen slaap van den verdoofden beer en van den verzadigden +bloedzuiger. Niets had hem kunnen wekken, noch het geweervuur, noch de +kanonskogels, noch het schroot, dat door het venster zijner kamer +vloog, noch het ontzettend gerucht van den aanval. Hij beantwoordde +slechts nu en dan het kanon met gesnork. Hij scheen hier een kogel af +te wachten, die hem de moeite van te ontwaken zou besparen. +Verscheidene lijken lagen rondom hem; en op ’t eerste gezicht kon +men hem van deze diepe slapers des doods niet onderscheiden. Het +gerucht wekt een dronkaard niet; de stilte wekt hem. Deze +zonderlingheid is meermalen opgemerkt. De val van alles rondom hem, +vermeerderde Grantaires bewusteloosheid; het gewoel wiegde +hem.—De soort van stilte, welke het gedrag van Enjolras +veroorzaakte, was een schok in dien diepen slaap. ’t Was de +uitwerking van een galoppeerend rijtuig, dat plotseling stilhoudt. De +daarin slapenden ontwaken. Grantaire richtte zich eensklaps op, breidde +de armen <span class="pagenum">[<a id="pb85" href="#pb85" name= +"pb85">85</a>]</span>uit, wreef zich de oogen, zag in de rondte, +geeuwde, en begreep.</p> +<p>De dronkenschap, die eindigt, gelijkt een gordijn, dat weggetrokken +wordt. In zijn geheel en met een enkelen blik ziet men alles wat de +dronkenschap verborgen hield. Plotseling herinnert men zich alles; en +de dronkaard, die niet weet wat sedert vier-en-twintig uren gebeurd is, +behoeft slechts de oogen te openen om geheel op de hoogte te zijn. Het +verstand komt met een plotselinge helderheid terug; de nevel der +dronkenschap, een soort van damp die de hersens benevelde, verdwijnt, +en maakt plaats voor de juiste opvatting der werkelijkheid.</p> +<p>In een afgezonderden hoek en als beveiligd achter ’t biljart, +hadden de soldaten, die hun blik op Enjolras vestigden, Grantaire niet +opgemerkt, en de sergeant was gereed om zijn commando „legt +aan” te herhalen, toen zij eensklaps in hun nabijheid een forsche +stem hoorden roepen:</p> +<p>„Leve de republiek! Ik behoor er toe.”</p> +<p>Grantaire was opgestaan.</p> +<p>De ontzettende gloed van het gevecht, dat hij verzuimd had, en +waarbij hij niet geweest was, verscheen in den schitterenden blik van +den herstelden dronkaard.</p> +<p>Hij herhaalde: „Leve de republiek!” ging met vasten tred +door de zaal en plaatste zich vóór de geweren, bij +Enjolras.</p> +<p>„Doodt er twee met één schot!” zeide +hij.</p> +<p>Zich daarop met zachtheid tot Enjolras wendend, vroeg hij:</p> +<p>„Veroorlooft gij ’t mij?”</p> +<p>Glimlachend drukte Enjolras hem de hand.</p> +<p>De glimlach was nog niet verdwenen, toen de geweren losbrandden.</p> +<p>Enjolras, wien acht kogels getroffen hadden, bleef tegen den muur +staan alsof de kogels er hem aan genageld hadden. Slechts liet hij het +hoofd zinken.</p> +<p>Verpletterd zonk Grantaire aan zijn voeten.</p> +<p>Eenige oogenblikken later verdreven de soldaten de laatste +opstandelingen, die naar boven in het huis gevlucht waren. Zij schoten +door een houten hek op den zolder. Men vocht tusschen de hanebalken. De +lichamen werden uit de vensters geworpen, sommige levend. Twee +voltigeurs, die den verbrijzelden omnibus wilden terecht zetten, werden +door twee geweerschoten uit de zoldervensters gedood. Een man in een +kiel werd er uitgeworpen; hij had een bajonnetsteek in den buik en +kermde nog, toen hij op den grond lag.</p> +<p>Een soldaat en een opstandeling rolden samen over de pannen van het +dak, en elkander niet willende loslaten, vielen <span class= +"pagenum">[<a id="pb86" href="#pb86" name="pb86">86</a>]</span>zij te +zamen in deze wreede omhelzing. Evenzoo streed men in den kelder. +Kreten, geweerschoten, woest getrappel; waarop stilte volgde.</p> +<p>De barricade was ingenomen.</p> +<p>De soldaten begonnen toen de naburige huizen te onderzoeken en de +vluchtelingen te vervolgen.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.24" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vier-en-twintigste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Gevangene.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Marius was inderdaad een gevangene, de gevangene van +Jean Valjean.</p> +<p>De hand, die hem van achter had omvat, op het oogenblik dat hij +viel, en welke omvatting hij, toen hij bewusteloos werd, nog gevoeld +had, was die van Jean Valjean.</p> +<p>Jean Valjean had geen ander deel aan het gevecht genomen dan er zich +aan bloot te stellen. Buiten hem, zou niemand op dit uiterste oogenblik +der zieltoging aan de gekwetsten hebben gedacht. ’t Was door hem, +die als een voorzienigheid overal in het bloedbad tegenwoordig was, dat +zij, die vielen, opgenomen, naar de benedenkamer gedragen en verbonden +werden. In de tusschenpoozen verscheen hij weder in de barricade. Maar +niets dat een schot, een aanval of zelfs persoonlijke verdediging +geleek, kwam van zijn handen. Hij zweeg en leende bijstand. Overigens +had hij nauwelijks eenige krabben. De kogels hadden hem niet willen +hebben. Zoo hij aan zelfmoord had gedacht, toen hij dit graf +binnenging, was hij in dit opzicht niet geslaagd. Maar wij betwijfelen +het, dat hij aan zelfmoord had gedacht, wijl dit een ongodsdienstige +handeling ware.</p> +<p>Jean Valjean hield zich in den dichten nevel van het gevecht, alsof +hij Marius niet zag; maar werkelijk verloor hij hem niet uit het oog. +Toen een geweerschot Marius deed vallen, sprong Jean Valjean met de +vlugheid eens tijgers toe, viel op hem als op een prooi, en droeg hem +weg.</p> +<p>De storm van den aanval was op dit oogenblik met zooveel geweld op +Enjolras en de deur der herberg gericht, dat niemand Jean Valjean zag, +terwijl hij, den bezwijmden Marius in zijn armen dragende, door de +barricade ging en om den hoek van het huis Corinthe verdween.</p> +<p>Men herinnere zich dezen hoek, die een soort van voorgebergte +<span class="pagenum">[<a id="pb87" href="#pb87" name= +"pb87">87</a>]</span>in de straat vormde; hij beveiligde eenige +vierkante voeten gronds voor de kogels en het schroot, en ook voor het +gezicht. Zoo is er soms bij hevigen brand, een kamer die niet brandt, +en in de woeste zeeën, voorbij een voorgebergte of tusschen de +rotsen, een stil plekje. ’t Was in zulk een stil plekje binnen de +barricade, dat Eponine gestorven was.</p> +<p>Daar bleef Jean Valjean staan; hij legde Marius zacht op den grond, +leunde tegen den muur en sloeg de oogen rondom zich.</p> +<p>De toestand was vreeselijk.</p> +<p>Slechts voor het oogenblik, misschien voor twee of drie minuten, was +deze muur een wijkplaats; maar hoe dit bloedbad te ontkomen? Hij +herinnerde zich den doodsangst, waarin hij acht jaren geleden, in de +staat Polonceau was geweest, en op welke wijze het hem gelukt was te +ontsnappen; toen was het moeielijk, thans was het onmogelijk. Hij had +vóór zich dat onverzoenlijke, zes verdiepingen hooge +huis, dat slechts bewoond scheen door den uit het venster gebogen +doode; aan zijn rechterhand de tamelijke lage barricade, welke de +kleine Truanderie sloot; over die belemmering te klimmen scheen +gemakkelijk, maar men zag boven haar top een rij bajonetten. ’t +Waren de liniesoldaten, die, aan gene zijde der barricade geposteerd, +haar in ’t oog hielden. ’t Was blijkbaar, dat ieder die +over de barricade klom een pelotonsvuur te gemoet ging, en ieder hoofd, +dat boven den straatsteenen muur uitkwam, tot mikpunt van zestig +geweerschoten zou dienen. Aan zijn linkerhand had hij het slagveld. De +dood was achter den hoek van den muur.</p> +<p>Wat te doen?</p> +<p>Slechts een vogel had zich uit deze plaats kunnen redden.</p> +<p>En er moest terstond een besluit genomen, een middel gevonden, een +partij gekozen worden. Men vocht op weinige schreden van hem; gelukkig +woedde alles op één punt, tegen de deur der herberg; maar +zoo ’t slechts één enkel soldaat in de gedachte +kwam het huis om te gaan of het van de zijde aan te vallen, was alles +gedaan.</p> +<p>Jean Valjean aanschouwde het huis tegenover zich, de barricade +bezijden hem, en toen zag hij naar den grond met de kracht van den +uitersten nood, alsof hij er met zijn oogen een gat in had willen +boren.</p> +<p>Terwijl hij dus strak naar den grond zag, nam iets, in zulk een +angst nauwelijks zichtbaars, aan zijn voeten een vorm aan, als had de +kracht van zijn blik het gewenschte voorwerp doen ontstaan. Eenige +schreden van hem, aan den voet der kleine barricade, die van buiten zoo +onmeedoogend bewaakt werd, <span class="pagenum">[<a id="pb88" href= +"#pb88" name="pb88">88</a>]</span>zag hij, onder een hoop straatsteenen +half verborgen, een ijzeren rooster, gelijk met den grond gelegd. Deze +rooster, uit zware ijzeren staven bestaande, was ongeveer twee voet in +’t vierkant. De steenen, die het rondom hielden ingesloten, waren +uitgebroken, zoodat de rooster los scheen te liggen. Door de staven zag +men een donkere ruimte, iets als de pijp van een schoorsteen of den +hals van een regenbak. Jean Valjean ijlde er op toe. Zijn oude +wetenschap der ontvluchtingen schoot hem als een lichtstraal in den +geest. De straatsteenen weg te ruimen, den rooster op te lichten, +Marius, bewegingloos en stijf als een dood lichaam, op zijn schouders +te nemen, met dezen last op de lenden, steunende op ellebogen en +knieën, in dezen gelukkig niet diepen put af te dalen; het zware +ijzeren rooster weder boven zijn hoofd te plaatsen, waarop de +straatsteenen opnieuw vielen, den voet op een gemetselden bodem, drie +voeten beneden den beganen grond te zetten, dit alles werd, als in een +verrukking, met de kracht van een reus en de snelheid van een arend, +uitgevoerd en duurde nauwelijks eenige minuten.</p> +<p>Jean Valjean bevond zich met Marius, die steeds in zwijm lag, in een +soort van lange onderaardsche gang.</p> +<p>Daar heerschte diepe rust, volkomen stilte, nacht.</p> +<p>Denzelfden indruk, dien hij vroeger had ondervonden, toen hij uit de +straat in het klooster viel, gevoelde hij ook thans. Maar, wat hij nu +wegvoerde, was niet meer Cosette, ’t was Marius.</p> +<p>Ternauwernood hoorde hij thans, boven zich, als een dof gerucht, het +ontzettend rumoer van de bestorming en inneming der herberg. +<span class="pagenum">[<a id="pb89" href="#pb89" name= +"pb89">89</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0 book"> +<h2 class="label">Boek II.</h2> +<h2 class="main">De ingewanden van den Leviathan.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb91" href="#pb91" name= +"pb91">91</a>]</span> +<div id="ch2.1" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De aarde door de zee verarmd.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Parijs werpt jaarlijks vijf-en-twintig millioen francs +in het water. En dit is geen beeldspraak. Hoe en op welke wijze? Dag en +nacht. Met welk doel? Zonder eenig doel. Met welke gedachte? Zonder +eenige gedachte. Waarom? Om niets. Door welk orgaan? Door zijn +ingewanden. Welke zijn zijn ingewanden? Zijn riolen.</p> +<p>Vijf-en-twintig millioen is het laagste cijfer, ’t welk de +waardeering van het ingesteld wetenschappelijk onderzoek oplevert.</p> +<p>De wetenschap heeft na lange waarneming thans uitgemaakt, dat de +vruchtbaarste en werkzaamste mest de menschendrek is. De Chineezen +wisten dit, wij zeggen het tot onze schande, eer dan wij. Geen +Chineesche boer, Eckeberg zegt het, gaat naar de stad, zonder van daar +aan de einden van zijn bamboe twee emmers mede te brengen, gevuld met +hetgeen wij vuilnis noemen. Aan den menschelijken mest heeft de bodem +in China het te danken, dat zij nog even versch is als in den tijd van +Abraham. De Chineesche tarwe geeft honderd-twintigmaal het zaaisel +terug. Geen guano is in vruchtbaarheid te vergelijken met de beer eener +hoofdstad. Een groote stad levert de krachtigste meststof. Zoo men het +land uit de stad bemestte, zou men zeker zijn van te slagen. Indien +goud drek is, is onze mest daarentegen goud.</p> +<p>Wat doet men met dien gouden mest? Men werpt hem weg.</p> +<p>Men zendt met groote kosten schepen af om van de Zuidpool den mest +van zeevogels te halen, terwijl men de onberekenbare grondstof van +rijkdom, welke men in zijn bereik heeft, naar de zee zendt. Al de +menschelijke en dierlijke mest, welke verloren gaat, zou, indien hij +aan de aarde werd teruggegeven, in plaats van in het water geworpen, +genoegzaam zijn om de wereld te voeden. <span class="pagenum">[<a id= +"pb92" href="#pb92" name="pb92">92</a>]</span></p> +<p>Die vuilnishoopen aan de hoeken der straten, de karren met slijk, +welke des nachts door de straten rollen, die afschuwelijke tonnen vol +drek, die stinkende stroomen van onderaardsch slijk, dat de straat +verbergt, weet ge wat dat is? Bloeiende weiden, weelderig gras, groente +en vrucht; ’t is wild, rundvee, ’t is het tevreden geloei +der ossen des avonds; ’t is geurend hooi, gouden koren, brood op +uw tafel, warm bloed in uw aderen, gezondheid, vreugde, leven. Zoo is +de wet dier geheimzinnige schepping, welke de gedaanteverwisseling op +aarde en de herschepping in den hemel is.</p> +<p>Werp het in den grooten smeltkroes; uw voordeel zal er uitkomen. De +voeding van het land geeft voedsel aan de menschen.</p> +<p>Het staat u vrij, dezen rijkdom te verliezen en mij op den koop toe +belachelijk te vinden. Dit zal het meesterstuk uwer domheid zijn.</p> +<p>De statistiek heeft berekend, dat Frankrijk alleen door zijn +riviermonden jaarlijks een som van een half milliard in den +<span class="corr" id="xd20e2204" title= +"Bron: atlantischen oceaan">Atlantischen Oceaan</span> werpt. Men +bedenke, dat met deze vijfhonderd millioen het vierde van het +staatsbudget kon betaald worden. Maar de mensch is zoo schrander, dat +hij deze vijfhonderd millioen liever in de goot werpt. Het is het +onderhoud van het volk zelf, ’t welk hier bij droppels, daar bij +stroomen, onze riolen in de rivieren en de rivieren in den oceaan +uitbraken. Iedere lossing onzer riolen kost ons duizend francs, en +heeft twee resultaten: de aarde verarmd en het water verpest; de honger +die uit de voren, de ziekte die uit de rivieren komt.</p> +<p>’t Is, bij voorbeeld, bekend, dat tegenwoordig de Theems +Londen verpest.</p> +<p>Wat Parijs betreft, heeft men in den laatsten tijd de meeste monden +der riolen stroom-afwaarts, voorbij de laatste brug, moeten +verleggen.</p> +<p>Een dubbel buizenstoestel, voorzien van kleppen en spuisluizen, die +tegelijk zuigen en persen, een draineer- of besproeiingsstelsel, even +eenvoudig als de menschelijke long, dat bereids in verscheidene +gemeenten van Engeland ingevoerd is, zou voldoende zijn om in onze +steden het zuivere water der velden, en naar onze velden het rijke +water der steden te voeren, en dit gemakkelijk heen- en wederbrengen, +het eenvoudigste ter wereld, zou ons de vijfhonderd millioen francs +doen behouden, die weggeworpen worden. Maar men denkt aan iets +anders.</p> +<p>De tegenwoordige handelwijze sticht kwaad, terwijl ze goed wil doen. +De bedoeling is goed, het resultaat is treurig. Men meent de stad te +zuiveren, en verzwakt de bevolking. Een <span class="pagenum">[<a id= +"pb93" href="#pb93" name="pb93">93</a>]</span>riool is een misverstand. +Wanneer overal de draineering, met haar dubbele uitwerking, door terug +te geven wat zij neemt, het riool zal hebben vervangen, dat slechts een +verarmende reiniging is, dan zullen, in verband met de uitkomsten eener +nieuwe maatschappelijke staathuishoudkunde, de voortbrengselen der +aarde vertienvoudigd worden en het vraagstuk der armoede aanmerkelijk +vereenvoudigd zijn. Voeg daarbij de wegruiming van de daarop azende +woekerdieren, en het raadsel zal opgelost wezen.</p> +<p>Intusschen stroomt de algemeene rijkdom naar de rivier, en er +bestaat een lek. Een lek is het juiste woord. Europa gaat aldus te +gronde door krachtverlies.</p> +<p>Ten aanzien van Frankrijk hebben wij zijn cijfer gezegd. Dewijl nu +Parijs het vijf-en-twintigste gedeelte der geheele Fransche bevolking +bevat, en de Parijsche guano de rijkste van alle is, blijft men beneden +de waarheid, zoo men het gedeelte van het verlies voor Parijs op +vijf-en-twintig millioen francs schat van het half milliard, dat +Frankrijk jaarlijks wegwerpt. Deze vijf-en-twintig millioen zouden, tot +onderhoud en genot aangewend, den luister van Parijs verdubbelen. De +stad geeft ze uit aan riolen. Zoodat men kan zeggen, dat de grootste +verkwisting van Parijs, zijn kostbaarst feest, zijn uitspatting, zijn +praal, zijn weelde, zijn heerlijkheid, zijn—riool is.</p> +<p>Overigens zijn deze wonderbare verkeerdheden niet nieuw. ’t +Zijn geen jeugdige dwaasheden. De ouden handelden gelijk de jongeren. +„De riolen van Rome, zegt Liebig, hebben den geheelen welstand +van den Romeinschen boer vernietigd.” Toen de omstreken van Rome +door het Romeinsche riool bedorven waren, putte Rome Italië uit, +en toen het Italië in zijn riool had geworpen, stortte het er +Sicilië, Sardinië en Afrika in. Het riool van Rome heeft de +wereld verzwolgen. Dat riool verzwolg de stad en de wereld. <i lang= +"la">Urbi et Orbi.</i> Eeuwige stad, onpeilbaar riool.</p> +<p>Voor deze dingen, zoowel als voor andere, geeft Rome het +voorbeeld.</p> +<p>Dat voorbeeld volgt Parijs, met al de domheid van beschaafde +steden.</p> +<p>Ten behoeve der verrichtingen, welke wij zoo straks aangeduid +hebben, heeft Parijs een ander Parijs onder zich; een Parijs van +riolen, dat zijn straten, pleinen, viersprongen, blinde stegen, aderen +en doorstrooming heeft, dat slijk is, doch zonder menschelijken +vorm.</p> +<p>Want men mag niets vleien, zelfs geen groot volk; daar, waar alles +is, bevindt zich naast schande ook verhevenheid; en zoo Parijs Athene, +de stad van het licht, Tyrus, de stad <span class="pagenum">[<a id= +"pb94" href="#pb94" name="pb94">94</a>]</span>der macht, Sparta, de +stad der deugd, Ninivé, de stad der wonderen in zich bevat, +bevat het ook Lutetia, de stad van het slijk.</p> +<p>Zoo het oog de oppervlakte er van kon peilen, zou het onderaardsche +Parijs aan den blik een reusachtigen koraalsteen vertoonen. Een spons +heeft weinig meer gaten en gleuven dan de massa gronds van zes uren +omtreks, waarop de oude, groote stad rust. Zonder van de catacomben, +die een afzonderlijk mijnwerk zijn, en van het verwarde netwerk der +gaspijpen, te spreken, zonder het machtig samenstel der waterleiding te +rekenen, die de straatfonteinen van water voorziet, vormen de riolen +alleen een ontzaggelijk onderaardsch vlechtwerk, een doolhof, die tot +leiddraad zijn helling heeft. Daar huist in den vochtigen dampkring de +rat, die de eigenaardige vrucht van Parijs schijnt.</p> +</div> +</div> +<div id="ch2.2" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De oude geschiedenis der riolen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Men verbeelde zich Parijs als een deksel opgelicht, en +het onderaardsche riolennet, uit de hoogte gezien, zal op beide oevers +eenigermate ’t voorkomen hebben van een grooten tak, die aan de +rivier ingeënt is. Op den rechteroever zal het ringriool de stam +van dien tak zijn, de bijriolen zullen de takjes, en de sloppen de +twijgen er van zijn.</p> +<p>Deze figuur is slechts oppervlakkig en niet volkomen juist, wijl de +rechte hoek, die bij deze onderaardsche vertakkingen gewoon is, zelden +in het plantenrijk voorkomt.</p> +<p>Men zal zich een juister beeld van dien zonderlingen geometrischen, +plattegrond kunnen vormen, wanneer men zich verbeeldt op den donkeren +grond een grillig oostersch alphabet verward door elkander te zien, van +’t welk de wanstaltige letters in schijnbare wanorde en als +toevallig, nu aan de hoeken, dan aan de einden, aaneen zijn +gesmolten.</p> +<p>De zinkgaten en riolen in de Middeneeuwen speelden in het Romeinsche +rijk en in het oude Oosten een groote rol. De pest werd er geboren, de +despoten stierven er. De bevolkingen aanschouwden schier met +godsdienstige vrees deze bedden van verrotting, deze monsterachtige +wiegen des doods. De holen van ongedierte te Benares zijn niet minder +vreeselijk dan de leeuwenkuil van Babel. Volgens de rabbijnsche boeken +zwoer Theglath-Phalasar <span class="pagenum">[<a id="pb95" href= +"#pb95" name="pb95">95</a>]</span>bij de zinkputten van Ninivé. +Uit het riool van Munster deed Jan van Leijden zijn valsche maan +opgaan, evenals zijn Oostersche evenknie, Mokanna, de gesluierde +profeet van Korassan, uit den rioolput van Kekhscheb zijn valsche zon +deed komen.</p> +<p>De geschiedenis van den mensch spiegelt zich af in de geschiedenis +der riolen. De gemoniën spreken van Rome. Het oude riool van +Parijs was iets vreeselijks. Het was graf, en wijkplaats tevens. De +misdaad, het genie, het maatschappelijk verzet, de vrijheid van +geweten, de gedachte, de diefstal; al wat de menschelijke wetten +vervolgen of vervolgd hebben, heeft zich in dat hol verborgen; de +maillotins in de veertiende eeuw, de tire-laines in de vijftiende eeuw, +de hugenoten in de zestiende eeuw, de illuminaten van Morin in de +zeventiende eeuw, de voetschroeiers in de achttiende eeuw. Honderd +jaren geleden kwam de nachtelijke dolksteek er uit, de bedreigde dief +sloop er in; het bosch heeft zijn holen, Parijs had zijn riolen. De +<i>truanderie</i> had het riool tot bijverblijf van het hof der +mirakelen en ging ’s avonds spottend en wreed onder het +rioolgewelf Maubuée terug als in een bed.</p> +<p>In het oude Parijs is het riool de verzamelplaats van alle +uitputting en van alle aanslagen. De staathuishoudkunde ziet er +uitwerpselen, de wijsbegeerte een bezinksel in.</p> +<p>Het riool is het geweten der stad. Alles ontmoet en vergelijkt er +zich. In dit vale oord zijn duisternissen, maar geen geheimen. Alles +heeft er zijn wezenlijken vorm of ten minste zijn bepaalden vorm. De +vuilnishoop heeft het voorrecht geen leugenaar te zijn. Daar heeft de +oprechtheid de wijk genomen. Men vindt er het masker van Basilius, maar +men ziet er het bordpapier, de koordjes, het binnenste en buitenste +van, en het kenmerkt zich door eerlijk slijk. De valsche neus van +Scapin ligt er naast. Al de onreinheden der beschaving, zoodra zij +hebben uitgediend, vallen in dezen kuil der waarheid, waarin de groote +maatschappelijke renbaan uitloopt. Zij worden er in verzwolgen, maar +pralen er. Dit mengsel van alles is een belijdenis. Dààr +is geen valsche schijn, geen bepleistering mogelijk, de vuilnis trekt +haar hemd uit; de illusiën en het schijnbedrog vluchten, alles wat +is, vertoont zich hier zooals het ten laatste zijn zal. Hier verraadt +een gebroken flesch de dronkenschap, het hengsel van een mand verhaalt +de dienstbaarheid; de beeldenaar van het koperen soustuk bedekt zich +eerlijk met kopergroen; de louisd’or, die uit het speelhuis komt, +raakt den spijker waaraan de strop van den zelfmoordenaar hangt; een +ongeboren vrucht drijft er in het opgetooide balkleed, dat den vorigen +vastenavond in de opera danste; de barret van een rechter <span class= +"pagenum">[<a id="pb96" href="#pb96" name="pb96">96</a>]</span>ligt bij +den half verganen rok van een meisje. Al wat zich blankette, vergaat +hier. De laatste sluier is afgerukt. Een riool is een onbeschaamde. Het +zegt alles. Deze oprechtheid der vuilnis doet ons genoegen en geeft de +ziel rust. Wanneer men zijn leven heeft doorgebracht met op aarde het +gezicht te verdragen der voorname houding, welke redenen van staat, de +eed, de politieke wijsheid, de menschelijke gerechtigheid, de +ambtelijke eerlijkheid, de gebiedende toestand, de onomkoopbare +rechters aannemen, gevoelt men zich verlicht, wanneer men in een riool +ziet welk slijk er toe behoort.</p> +<p>Het onderwijst tevens. Wij hebben aanstonds gezegd dat de +geschiedenis door het riool gaat. De Bartholomeus-nachten sijpelen er +dropswijze tusschen de straatsteenen door. De groote openbare moorden +en staatkundige en godsdienstige bloedbaden, stroomen door dit +onderaardsch gewelf der beschaving en stuwen er hun lijken in. Voor het +oog van den denker zijn daar al de historische moordenaars in een +afschuwelijk halflicht geknield, terwijl zij, met een punt van hun +lijkwade tot voorschoot, treurig hun werk afwisschen. Lodewijk XI is er +met Tristan. Frans I met Duprat, Karel IX met zijn moeder, Richelieu +met Lodewijk XIII, Louvois, Letellier, Hébert en Maillard zijn +er en krabben de steenen, trachtende het spoor hunner daden te doen +verdwijnen. Men hoort onder deze gewelven den bezem dier schimmen. Men +ademt er den stank der maatschappelijke beroerten. In de hoeken ziet +men roode lichtweerkaatsingen. Daar stroomt een vreeselijk water, +waarin zich bloedige handen hebben gewasschen.</p> +<p>De maatschappelijke opmerker moet deze duisternis binnengaan. Zij +behoort tot zijn werkplaats. De wijsbegeerte is het microscoop der +gedachte. Alles wil er voor vluchten, maar niets ontsnapt er aan. +’t Is nutteloos uitvluchten te zoeken. Welke zijde vertoont men, +wanneer men uitvluchten zoekt? De zijde der schande. De wijsbegeerte +vervolgt met haar eerlijk oog het kwaad en belet, dat het in ’t +niet ontwijke. In de vernietiging der dingen welke verdwijnen, in de +afneming der dingen die zich verwijderen, ziet zij alles. Zij stelt het +purper weder uit de lompen samen, en de vrouw naar ’t overschot +harer kleeding: uit het riool herbouwt zij de stad; uit het slijk doet +zij de zeden weder te voorschijn komen. Naar den scherf vormt zij zich +een denkbeeld van de amphora of de kruik. Aan het indruksel van een +nagel op een perkament herkent zij het onderscheid tusschen het +jodendom van de <i>Judengasse</i> en het jodendom van het +<i>ghetto</i>. Zij hervindt in ’t geen geweest is, het goede, het +kwade, het valsche, het ware, de bloedvlek van het paleis, de inktvlek +van het hol, den vetdroppel <span class="pagenum">[<a id="pb97" href= +"#pb97" name="pb97">97</a>]</span>van het huis van ontucht, de +ondergane beproevingen, de gelukte verlokkingen, de uitgebraakte +zwelgerijen; de plooi der karakters wanneer zij zich verlagen, het +spoor der veilheid in zielen, wier grofheid haar daartoe geschikt +maakte, en op het buis der lastdragers van Rome het indruksel van +Messalina’s elleboog.</p> +</div> +</div> +<div id="ch2.3" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Bruneseau.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Het riool van Parijs was in de Middeleeuwen een +legendenboek.</p> +<p>In de zestiende eeuw wilde Hendrik II een onderzoek beproeven, dat +mislukte. Geen honderd jaren geleden, was het riool, Mercier getuigt +het, aan zich zelf overgelaten en werd wat het kon.</p> +<p>Zóó was het oude Parijs aan twisten, weifelingen en +blind onderzoek overgeleverd. ’t Was lang tamelijk dom. Later +toonde 89 hoe de steden verstand krijgen. Maar in den goeden ouden tijd +had de hoofdstad weinig verstand; zij kon noch zedelijk, noch +stoffelijk haar zaken doen, en evenmin de vuilnis als de misbruiken +wegvegen. Alles was een hinderpaal, alles was een vraagstuk. Het riool, +bij voorbeeld, verzette zich tegen alle navorsching. Het gelukte den +menschen evenmin hun weg daarin te vinden, als zich in de stad met +elkander te verstaan; boven het onverstaanbare, beneden het +onoplosbare; bij de spraakverwarring was de verwarring der +onderaardsche gewelven; onder Babel de doolhof.</p> +<p>Soms gebeurde het, dat het riool van Parijs overliep, als ware deze +miskende Nijl eensklaps door toorn bevangen. Er hadden afschuwelijke +riooloverstroomingen plaats. Somwijlen was de spijsvertering van deze +maag der beschaving slecht; het riool steeg op in de keel der stad en +Parijs had den nasmaak van zijn slijk. Deze overeenkomst van het riool +met de wroeging had iets goeds. ’t Waren waarschuwingen, die +trouwens zeer kwalijk genomen werden; de stad was er over gebelgd, dat +haar slijk zoo brutaal was, en wilde niet, dat de vuilnis terugkwam. +Zij moest haar beter verjagen.</p> +<p>De overstrooming van 1802 is een der herinneringen van de +tachtigjarige Parijzenaars. Het slijk verspreidde zich van alle kanten +over het plein der Victoires, waar het beeld van Lodewijk <span class= +"pagenum">[<a id="pb98" href="#pb98" name="pb98">98</a>]</span>XIV +staat; het bedekte een gedeelte der straat van de Champs-Elysées +tot een hoogte van vijf-en dertig duim. Het had zijn hoogste punt in de +straat St. Pierre, waar het drie voet boven de straatsteenen stond, en +zijn grootste uitgestrektheid in de straat St. Sabin, waar het zich +tweehonderd acht-en-dertig el ver verspreidde.</p> +<p>In het begin dezer eeuw was het riool van Parijs nog een +geheimzinnig oord. Het slijk kan nooit een goeden naam hebben; maar +hier had zijn kwade naam iets schrikbarends. Parijs wist min of meer +dat het een vreeselijken kelder onder zich had. Men sprak ervan, als +van dien ontzaggelijken modderpoel te Thebe, waar duizendbeenen van +vijftien voet lang wemelden, en die tot badplaats van Behemoth had +kunnen dienen. De groote laarzen der baggerlieden waagden zich nooit +verder dan tot zekere bekende punten. Men was nog niet ver van den tijd +toen de vuilniskarren eenvoudig in het riool uitgestort werden. De +ruiming ervan werd aan de plasregens overgelaten, die echter meer +verstopten dan wegveegden. Rome liet zijn riool nog iets dichterlijks +behouden en noemde het Gemonie; Parijs smaadde het zijne en noemde het +’t „stinkgat.” De wetenschap en het bijgeloof waren +het eens ten aanzien van het afschuwelijke. Voor het stinkgat had de +gezondheid niet minder afkeer dan de legende. Fagon had de vreeselijk +kwaadaardige koorts van 1685 aan de groote monding van het riool in het +Marais toegeschreven, die tot 1833 in de straat Saint Louis, bleef +gapen. De mond van het riool in de straat de la Mortellerie was berucht +wegens de pestziekten die er uit opstegen, als een drakenmuil die de +hel op de menschen blies. De volksverbeelding verbond aan den donkeren +zinkput van Parijs iets bovennatuurlijks, dat afgrijselijk was. Het +riool was grondeloos. Het was het barathrum. De gedachte om deze +melaatsche oorden te onderzoeken kwam zelfs niet bij de politie op. Wie +had het gewaagd dit onbekende te betreden, die duisternis te peilen, +ter onderzoeking in dien afgrond te dalen? ’t Was +verschrikkelijk. Evenwel bood zich hiertoe iemand aan. Het riool had +zijn Christoforus Columbus.</p> +<p>Op een dag in 1805, bij een dier zeldzame verschijningen van den +keizer te Parijs, kwam de minister van Binnenlandsche Zaken op het +<i lang="fr">petit lever</i> van den meester. Men hoorde op het +Carrouselplein de slepende sabels van al die ongemeene soldaten der +groote republiek en van het groote keizerrijk; er was gedrang van +helden voor de deur van Napoleon; mannen van den Rijn, van de +<span class="corr" id="xd20e2302" title="Bron: schelde">Schelde</span>, +van de Etsch, en van den Nijl, krijgsmakkers van Joubert, Desaix, +Marceaux, Hoche, Kléber; aerostaten van Fleurus, grenadiers van +Metz, pontonniers van Genua, huzaren <span class="pagenum">[<a id= +"pb99" href="#pb99" name="pb99">99</a>]</span>welke de piramiden gezien +hadden, artilleristen welke de kanonskogel van Junot met aarde +getroffen had; kurassiers die stormenderhand de in de Zuiderzee ter +anker liggende vloot genomen hadden; de eenen waren Napoleon op de brug +van Lodi gevolgd, de anderen hadden Murat in de loopgraaf van Mantua +begeleid, weder anderen waren Lannes in den hollen weg van Montebello +gevolgd. Het geheele leger van dien tijd was dáár, op +’t voorplein der Tuilerieën, vertegenwoordigd door een +escouade of peloton, en Napoleon in zijn rust bewakende. ’t Was +het schitterend tijdstip, toen het groote leger Marengo achter zich en +Austerlitz voor zich had.—„Sire,” zei de minister van +binnenlandsche zaken tot Napoleon, „ik heb gisteren den +onversaagdsten man van uw rijk gezien.”—„Wie is die +man?” vroeg de keizer, „en wat heeft hij +gedaan?”—„Hij wil iets doen, +sire.”—„Wat?”—„De riolen van Parijs +onderzoeken.”</p> +<p>Deze man leefde en heette Bruneseau.</p> +</div> +</div> +<div id="ch2.4" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Onbekende bijzonderheden.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Het onderzoek had plaats. ’t Was een ontzettende +veldtocht; een nachtelijke veldslag tegen pest en verstikking. ’t +Was tevens een ontdekkingsreis. Een der overlevenden van dezen +ontdekkingstocht, een zeer schrander, toen nog jong werkman, verhaalde +eenige jaren geleden de merkwaardige bijzonderheden, welke Bruneseau +meende in zijn rapport aan den prefect van Politie te moeten +verzwijgen, als niet gepast voor den administratiestijl. Men was +destijds nog niet ver in de zuiveringsmethode. Nauwelijks was Bruneseau +voorbij de eerste vertakkingen van het onderaardsche netwerk, toen acht +van de twintig arbeiders weigerden verder te gaan. ’t Was een +zeer moeielijke bewerking; het onderzoek eischte schoonmaking; en met +de schoonmaking moest men tevens meten, de watermondingen opteekenen, +de roosters en openingen tellen, de vertakkingen aangeven, benevens de +strooming, ter plaatse waar zij zich verdeelden; van ieder der bekkens +den omvang onderzoeken, de kleine riolen, die op het groote riool +uitliepen, peilen, de hoogte van ieder gewelf in de breedte, zoowel aan +het begin der gewelven als van den bodem meten, en zijn helling bepalen +in verhouding met de oppervlakte van de straat. Met moeite vorderde +men. <span class="pagenum">[<a id="pb100" href="#pb100" name= +"pb100">100</a>]</span>Niet zelden stonden de ladders, waarmede men +afdaalde, drie voeten in de modder. Het licht der lantaarn brandde +nauwelijks in deze pestdampen. Nu en dan droeg men een bezwijmden +baggerman weg. Op sommige plaatsen waren kolken. De bodem was gezakt, +het plaveisel was ingestort en het riool was in een diepen grondeloozen +put veranderd; eensklaps verzonk er een man in, die met veel moeite +weder werd opgehaald. Op raad van Fourcroy ontstak men op zekere +afstanden, op plaatsen die genoegzaam schoon gemaakt waren, groote +kooien met werk, dat in teer gedoopt was. Op sommige plekken was de +muur bedekt met afschuwelijke zwammen, die zweren en puisten geleken; +zelfs de steen scheen in dezen verpesten dampkring ziek.</p> +<p>Bruneseau ging in zijn onderzoek met den stroom voort. Aan het +scheidingspunt der twee waterleidingen van den Grand-Hurleur, vond hij +op een vooruitstekenden steen het jaartal 1550; deze steen wees de +grens aan, tot welken Philibert Delorme was gekomen, die van Hendrik II +den last had ontvangen om den onderaardschen weg van Parijs te +onderzoeken. Deze steen was voor het riool het merk der zestiende eeuw. +Bruneseau vond het merk der zeventiende eeuw in het riool van Ponceau +en in dat der straat Vieille-du-Temple, welke tusschen 1600 en 1650 +verwelfd waren; en dat van de achttiende eeuw in het westelijk gedeelte +van het hoofdkanaal, dat in 1740 gemetseld werd. Deze twee gewelven, +vooral het jongste, dat van 1740, waren meer gescheurd en vervallen dan +het metselwerk van het ringriool, dat van 1412 dagteekent, het tijdstip +toen de versch-waterleiding van Menilmontant verheven werd tot de +waardigheid van groot riool van Parijs, een bevordering gelijk staande +met die van een boer tot eersten kamerdienaar des konings.</p> +<p>Men meende hier en daar, voornamelijk onder het Paleis van Justitie, +de holen van oude cachotten te herkennen, welke in het riool zelf +gemetseld waren. Afschuwelijke <i lang="la">in pace</i>. In een dezer +cellen hing een ijzeren halsband. Zij werden alle dicht gemetseld. Men +vond zonderlinge voorwerpen; onder andere het geraamte van een +ourang-outang, die in 1800 uit den Plantentuin verdwenen was, welke +verdwijning waarschijnlijk in verband stond met de beruchte en zekere +verschijning des duivels in het laatste jaar der achttiende eeuw, in de +Bernardijnsstraat. De arme duivel was eindelijk in het riool +verdronken.</p> +<p>In het gewelf dat bij den boog Marion uitloopt, trok de volkomen +goed bewaard gebleven draagkorf van een voddenraper de bewondering der +deskundigen. Overal was in de <span class="pagenum">[<a id="pb101" +href="#pb101" name="pb101">101</a>]</span>modder, welke de baggerlieden +eindelijk onvervaard behandelden, een overvloed van kostbare +voorwerpen, gouden en zilveren kleinooden, edelsteenen, muntstukken. +Een reus, die dit riool gezift had, zou in zijn zeef den rijkdom der +eeuwen hebben gehad. Op het scheidingspunt der twee vertakkingen van de +straat du Temple en die van St. Avoye, vond men een zonderlinge koperen +medaille der Hugenoten, op welke aan de eene zijde een varken met een +kardinaalshoed, en aan de andere zijde een wolf met de driekroon op den +kop stond.</p> +<p>De verwonderlijkste ontmoeting was aan den ingang van het groote +riool. Deze ingang was eertijds door een rasterwerk gesloten geweest, +waarvan de hengsels nog aanwezig waren. Aan een dier hengsels hing een +smerig vod, dat zeker, in ’t voorbijdrijven daar tegengehouden, +in de duisternis fladderde en verder scheurde. Bruneseau onderzocht met +zijn lantaarn het vod opmerkzaam. ’t Was zeer fijn batist en in +een punt, die minder vergaan was dan het overige, onderscheidde men een +geborduurde kroon, boven deze zeven letters LAVBESP. ’t Was een +markiezenkroon en de zeven letters beteekenden: <i>Laubespine</i>. Men +herkende in ’t geen men onder de oogen had een stuk van Marats +lijkwade. Marat was in zijn jeugd verliefd geweest, toen hij in +hoedanigheid van paardenarts tot het huis van den graaf van Artois +behoorde. Van zijn, door de geschiedenis bevestigden, liefdehandel met +een aanzienlijke dame was hem dit beddelaken gebleven. Een +toegeëigend goed of gedachtenis. Wijl dit lijnwaad na zijn dood +het eenige eenigszins fijne was, ’t welk hij bezat, had men hem +er in gehuld. Oude vrouwen hadden hem voor het graf in dat doek +gewikkeld, waarop de tragische vriend des volks den wellust had +gesmaakt. Bruneseau ging verder; men liet het vod waar het was; men +vernietigde het niet. Was het uit verachting of eerbied? Marat +verdiende beide.</p> +<p>Het geheele onderzoek van den onderaardschen weg der vuilnis van +Parijs duurde zeven jaren, van 1805 tot 1812.</p> +<p>Aldus maakte, bij den aanvang dezer eeuw, de oude maatschappij haar +bodem schoon en ruimde haar riool op. <span class="pagenum">[<a id= +"pb102" href="#pb102" name="pb102">102</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch2.5" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Tegenwoordige vooruitgang.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Tegenwoordig is het riool zindelijk, kil, recht, +nauwkeurig.</p> +<p>Het verwezenlijkt schier het ideaal van ’t geen men in +Engeland onder het woord „respectable” verstaat. Het is +betamelijk en grijsachtig; naar de lijn getrokken; men zou schier +kunnen zeggen netjes. Het gelijkt naar een leverancier die staatsraad +is geworden. ’t Is er bijna licht. Het slijk gedraagt er zich +fatsoenlijk. Bij den eersten aanblik zou men het voor een dier +onderaardsche gangen houden, welke eertijds zoo gemeen en zoo nuttig +waren voor de vlucht van monarchen en vorsten, in dien goeden ouden +tijd, „toen het volk zijn koningen beminde.” Het +tegenwoordig riool is een fraai riool; de klassieke alexandrijnsche +rechte lijn, die uit de poëzie verjaagd, in de bouwkunst de wijk +schijnt te hebben genomen, is met al de steenen van dat lang, donker en +witachtig gewelf als vereenzelvigd; iedere monding is een boog. Zoo +overigens de geometrische lijn ergens op haar plaats is, is ’t +zekerlijk in de vuilniskanalen eener groote stad. Daar moet alles den +kortsten weg volgen. Tegenwoordig heeft het riool een zeker officieel +voorkomen verkregen. Zelfs de rapporten der politie, waarvan het nu en +dan het onderwerp is, spreken er met achting van. De woorden, die er in +de administratieve taal voor gebezigd worden, zijn verheven en +fatsoenlijk. Wat men riool noemde heet galerij, wat gat werd genoemd +heet opening. Dit net van holen heeft echter nog altijd zijn +onheugelijke bevolking van knaagdieren, die er talrijker zijn dan ooit. +Nu en dan waagt een rat, een oude snorbaard, zijn kop voor het venster +van het riool en beschouwt de Parijzenaars; maar zelfs dit ongedierte +wordt tam, want het is tevreden met zijn onderaardsch paleis. Het riool +heeft niets meer van zijn vorige afschuwelijkheid. De regen, die het +vroegere riool vuil maakte, wascht het tegenwoordige. Men vertrouwe het +echter niet te veel. Het wordt nog steeds door pestdampen bewoond. Het +is eer een huichelaar dan een vrome. Wat de politie en de +gezondheidscommissie ook gedaan hebben, en ten spijt van alle +zuiveringsmiddelen, wasemt het nog een verdachten reuk. Tartuffe na de +biecht.</p> +<p>Wij moeten evenwel betuigen dat, wijl de ruiming in allen geval een +hulde is, door het riool aan de beschaving gebracht, en in dit opzicht +het geweten van Tartuffe een vooruitgang op den stal van Augias is, het +riool van Parijs zich onbetwistbaar verbeterd heeft. <span class= +"pagenum">[<a id="pb103" href="#pb103" name="pb103">103</a>]</span></p> +<p>’t Is meer dan vooruitgang, ’t is een herschepping. +Tusschen het vorige en het tegenwoordige riool ligt een revolutie. Wie +heeft deze revolutie bewerkt?</p> +<p>De man, dien iedereen vergeet en dien wij genoemd hebben +Brunesau.</p> +</div> +</div> +<div id="ch2.6" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Toekomstige vooruitgang.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De bouwing van het Parijsche riool was geen kleine +zaak. De tien laatste eeuwen hebben er aan gearbeid, zonder het te +kunnen voltooien, evenmin als zij Parijs hebben voltooid. Het riool +ontvangt inderdaad de terugwerking der uitbreiding van Parijs. In de +aarde is ’t een soort van polyp met duizend sprieten, die +gelijkertijd met de stad daarboven grooter wordt. Telkens wanneer de +stad een nieuwe straat aanlegt, steekt het riool een arm uit. De oude +monarchie had slechts drie-en-twintig duizend driehonderd ellen riool +gebouwd; zoo ver was Parijs daarmede den 1 Januari 1806. Van dit +tijdstip af, waarvan wij aanstonds zullen spreken, is het werk met +kracht hervat en voortgezet; Napoleon bouwde—de cijfers zijn +merkwaardig—vier duizend achthonderd vier ellen; Lodewijk XVIII +vijf duizend zevenhonderd negen; Karel X tien duizend achthonderd +zes-en-dertig; Lodewijk Filips negen-en-tachtig duizend twintig; de +republiek van 1848 drie-en-twintig duizend driehonderd een-en-tachtig; +de tegenwoordige regeering zeventig duizend vijfhonderd; zoodat er op +dit oogenblik gezamenlijk tweehonderd zes-en-twintig duizend +zes-honderd tien ellen, (zestig mijlen) riool zijn; de ontzaggelijke +ingewanden van Parijs. Een duistere, steeds werkzame aangroei; een +onbekende reusachtige bouw.</p> +<p>Men ziet dus, dat de onderaardsche doolhof van Parijs tegenwoordig +meer dan tienmaal grooter is dan bij den aanvang dezer eeuw. Men kan +zich moeielijk voorstellen, hoeveel volharding en moeite vereischt +werden, om dat riool tot het punt van betrekkelijke volmaaktheid te +brengen, waarop het thans is. Met veel moeite gelukte het aan het oude +monarchale prevootschap, en in de laatste tien jaren der achttiende +eeuw aan de revolutionnaire mairie, om de vijf mijlen riool te bouwen, +die vóór 1806 bestonden. Allerlei hinderpalen belemmerden +dat werk; eenige hingen van den aard van den bodem af, andere lagen in +de vooroordeelen der arbeidende bevolking van Parijs. <span class= +"pagenum">[<a id="pb104" href="#pb104" name= +"pb104">104</a>]</span>Parijs is op een grondlaag gebouwd, die zich +ongemeen tegen de spade, het houweel en de menschelijke hand verzet. Er +is niets moeielijker te doordringen dan deze geologische vorming, welke +Parijs wordt genoemd; zoodra, onder dezen of genen vorm, het werk zich +in deze vorming waagt, vindt het ontelbare onderaardsche hindernissen. +’t Zijn vloeibaar leem, springende bronnen, harde rotsen, zachte +en diepe slijk- en modderpoelen. Het houweel dringt moeielijk in de +kalklagen, welke vermengd zijn met zeer dunne aderen leem, en +leiachtige lagen waarin zich oesterschelpen bevinden, de bewoners der +proadamitische zeeën. Vaak ontspringt plotseling een beekje in het +begonnen gewelf en overstroomt de werklieden; of er ontstaat een +mergelvloeiing die met de kracht van een waterval nederstort en de +dikste schoorbalken als glas verbreekt. Onlangs, toen men te la +Villette het hoofdriool onder het kanaal van Saint Martin moest +brengen, ontstond een scheur in het bekken van het kanaal, het water +stroomde eensklaps in de onderaardsche werkplaats; toen moest met een +duiker de scheur worden gezocht, die zich in het groote bekken bevond, +en met veel moeite werd zij gedicht. Elders, aan de Seine, tamelijk ver +van die rivier, zooals bij voorbeeld te Belleville, Grande Rue en +Passage Lunière, ontmoet men grondelooze zandbanken, waarin men +zakt en in een oogenblik verdwijnen kan. Daarbij rekene men de +verstikking in deze pestdampen, de bedelving onder de aardstortingen, +en de plotselinge instorting van den bodem. Men voege hierbij de +typhus, die langzaam de arbeiders doordringt. Na, in onzen tijd, de +linie riolen van de barrière Blanche tot den weg van +Aubervilliers in vier maanden, dag en nacht arbeidende, tot een diepte +van elf ellen te hebben gebouwd, stierf de bestuurder Monnot. Na drie +duizend ellen riool op alle punten der stad gebouwd te hebben, stierf +de ingenieur Duleau. Er zijn geen bulletins voor dergelijke moedige +daden, die echter nuttiger zijn dan het domme bloedbad der +veldslagen.</p> +<p>De riolen van Parijs waren in 1832 volstrekt niet wat zij thans +zijn. Bruneseau had den stoot gegeven, maar de cholera moest komen, om +tot de uitgebreide herbouwing te doen besluiten, die sinds plaats +had.</p> +<p>Dertig jaren geleden, op het tijdstip van den opstand van 5 en 6 +Juni, bestond op vele plaatsen bijna nog het oude riool. Een zeer groot +getal straten hadden toen eenvoudige goten. Men vond toen bij den +samenloop van een straat of plein groote, vierkante roosters, met dikke +ijzeren spijlen, die, door de voetstappen der menigte gepolijst, +gevaarlijk en glibberig voor de rijtuigen waren en de paarden deden +vallen. De <span class="pagenum">[<a id="pb105" href="#pb105" name= +"pb105">105</a>]</span>officiëele taal van het departement der +openbare werken, gaf aan deze roosters den veelbeteekenenden naam van +<i>Cassis</i> (halsbrekers).</p> +<p>In 1832 vertoonde in een aantal straten het oude gothieke riool nog +onbeschaamd zijn muilen. ’t Waren groote steenen openingen, soms +met monumentale <span class="corr" id="xd20e2377" title= +"Bron: onbeschaamheid">onbeschaamdheid</span> door straatpalen +omgeven.</p> +<p>Behalve den staatkundigen vooruitgang, waarop wij bij den aanvang +hebben gewezen, zijn ernstige vraagstukken omtrent de openbare +gezondheidstoestand aan deze gewichtige zaak: „het riool van +Parijs”, verbonden.</p> +<p>Men zou kunnen zeggen dat sedert tien eeuwen het riool de ziekte van +Parijs is. Het riool is de ondeugd, welke de stad in haar bloed heeft. +Het volksinstinct heeft zich daarin nooit bedrogen. Het beroep van +baggerman was vroeger even gevaarlijk en voor het volk even walgelijk +als het beroep van vilder, dat zoo lang verfoeid en aan den beul +overgelaten werd. Er werd een hoog loon vereischt om een metselaar over +te halen, in deze verpeste mijn te dringen; de ladder van den putruimer +aarzelde er in te dalen; men had tot spreekwoord: „wie in het +riool nederdaalt, zinkt in den grafkuil;” en allerlei akelige +legenden omsluierden, zooals wij gezegd hebben, met ontzetting dezen +kolossalen modderpoel, die de sporen draagt, zoowel der omwentelingen +van den aardbol als der revolutiën van de menschen, en waar men +tevens de sporen vindt van alle wereldberoeringen, van de schulpen des +zondvloeds tot het gescheurde bedlaken van Marat. <span class= +"pagenum">[<a id="pb107" href="#pb107" name="pb107">107</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0 book"> +<h2 class="label">Boek III.</h2> +<h2 class="main">Slijk, echter ziel.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb109" href="#pb109" name= +"pb109">109</a>]</span> +<div id="ch3.1" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het riool en zijn verrassingen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">’t Was in het riool van Parijs, dat Jean Valjean +zich bevond.</p> +<p>Een overeenkomst te meer van Parijs met de zee is, dat de duiker in +beide kan verdwijnen.</p> +<p>De overgang was verbazend. In het midden zelf der stad was Jean +Valjean uit de stad verdwenen, en in een oogwenk, in den tijd waarin +men een deksel kan oplichten en nederlaten, was hij uit het helderst +daglicht in de diepste duisternis, van den middag in middernacht, uit +het gewoel in de stilte, uit het gerucht des donders in de rust des +grafs, en, ten gevolge van een nog wonderbaarder toeval dan in de +straat Polonceau, uit het grootste gevaar in de volkomenste veiligheid +overgegaan.</p> +<p>Deze plotselinge val in een kelder; deze verdwijning in het +onbekende van Parijs; deze straat te verlaten, waar alom de dood was, +voor dit soort van graf, waar leven was,—dit was een zonderling +oogenblik. Hij was eenige seconden als bedwelmd; luisterend en +ontsteld. Het valluik der redding had zich plotseling onder hem +geopend. De hemelsche goedheid had hem, om zoo te spreken, verraderlijk +overvallen. Aanbiddelijke hinderlagen der Voorzienigheid.</p> +<p>Maar de gekwetste bewoog zich niet, en Jean Valjean wist niet, of +hij in dien afgrond een levende of een doode droeg.</p> +<p>Zijn eerste gewaarwording was verblinding. Eensklaps zag hij niets +meer. Ook scheen ’t hem, als ware hij in een minuut doof +geworden. Hij hoorde niets meer. De woeste moordstorm, die eenige +voeten boven hem woedde, bereikte zijn ooren, zooals wij gezegd hebben, +dank zij de dikte van den grond, die er hem van scheidde, slechts dof +en onduidelijk, als geluid in een diepte. Hij voelde vasten grond onder +zijn voeten, anders niet, maar dat was genoeg. Hij stak de eene hand, +toen de andere uit, raakte aan beide zijden den muur aan, en bevond +<span class="pagenum">[<a id="pb110" href="#pb110" name= +"pb110">110</a>]</span>dat de gang nauw was; hij gleed uit en merkte +dat de vloersteenen vochtig waren. Voorzichtig zette hij een voet +vooruit, uit vrees voor een gat, een zinkput, een kolk; hij overtuigde +zich dat de weg verder liep. De stinkende walm verried hem in welke +plaats hij zich bevond.</p> +<p>Na eenige oogenblikken was hij niet meer blind. Een weinig licht +viel door de opening, waarin hij was afgestegen, en zijn blik had zich +aan de duisternis gewend. Hij begon iets te onderscheiden. De +onderaardsche gang, waarin hij zich beveiligd had, was achter hem +dichtgemetseld. ’t Was een slop. Vóór hem was een +andere muur, een donkere muur. Het licht van de opening verdween op +tien of twaalf schreden van het punt, waar Jean Valjean zich bevond, en +wierp slechts eenige ellen ver een flauwen glans op de vochtige wanden +van het riool. Verder was de duisternis als een vaste massa; er in door +te dringen scheen, afgrijselijk en een verzwelging. Men kon echter in +dezen muur van duisternis voortgaan; dit moest geschieden, en wel +spoedig. Jean Valjean overwoog, dat de rooster, door hem onder de +straatsteenen ontdekt, ook door de soldaten kon worden ontdekt, en dat +alles van dit toeval afhing. Ook zij konden in den put afdalen en hem +doorzoeken. Er was geen minuut te verliezen. Hij had Marius op den +grond gelegd, raapte hem weder op, dit is het ware woord, nam hem weder +op zijn schouders en ging stoutmoedig in deze duisternis +voorwaarts.</p> +<p>Zij waren echter minder gered dan Jean Valjean meende. Gevaren van +een anderen aard, en misschien niet minder groot, wachtten hen. Na den +vurigen wervelwind van het gevecht, het hol der pestdampen en +valstrikken; na den chaos, het riool. Jean Valjean was uit de eene +streek der hel in de andere gevallen.</p> +<p>Toen hij vijftig schreden had afgelegd, moest hij stilhouden. Er +deed zich een vraag voor. De gang liep uit in een andere gang, welke +hij dwars doorsneed. Er boden zich dus twee wegen aan. Welken te +volgen? Moest hij links of rechts gaan? Hoe den weg in dezen donkeren +doolhof te vinden? Deze doolhof heeft, zooals wij hebben opgemerkt, een +draad, namelijk zijn glooiing. Zoo men die glooiing volgt komt men aan +de rivier.</p> +<p>Jean Valjean begreep dit dadelijk.</p> +<p>Hij vermoedde, dat hij waarschijnlijk in het riool der Hallen was; +dat, zoo hij links ging en de <span class="corr" id="xd20e2421" title= +"Bron: glooing">glooiing</span> volgde, hij binnen een kwartieruurs aan +een monding in de Seine, tusschen de Pont-au-Change en de Pont-Neuf zou +zijn, dat wil zeggen, dat hij op klaarlichten dag in het volkrijkste +gedeelte van Parijs <span class="pagenum">[<a id="pb111" href="#pb111" +name="pb111">111</a>]</span>te voorschijn zou komen. Misschien kwam hij +aan een opening op een plein. Hoe verbaasd zouden de voorbijgangers +zijn, twee met bloed bedekte mannen onder hun voeten uit de aarde te +zien komen. Stadssergeanten zouden terstond bij de hand zijn en de +naburige wachtpost zou ijlings in de wapens komen. Hij zou gevat zijn, +vóór hij er uit was. Het was beter zich verder in dien +doolhof te verdiepen, zich aan de duisternis toe te vertrouwen, en +wegens de uitkomst zich aan de Voorzienigheid over te geven.</p> +<p>Hij ging rechts, tegen de glooiing op.</p> +<p>Toen hij om den hoek der galerij was, verdween het verwijderd licht +van de opening, de gordijn der duisternis viel op hem en hij werd weder +blind. Hij ging echter voorwaarts en zoo snel hij kon. Hij had de armen +van Marius om zijn hals gelegd en zijn beenen hingen achter hem. Met de +eene hand hield hij de twee armen, met de andere tastte hij langs den +muur. De wang van Marius raakte de zijne en, wijl ze met bloed bedekt +was, kleefde zij er aan. Hij voelde een lauwen stroom langs zich loopen +en door zijn kleederen dringen; het was het bloed van Marius. Een +vochtige warmte aan zijn oor, dat den mond van den gekwetste raakte, +verried echter ademhaling en bijgevolg leven. De gang, dien Jean +Valjean nu doorging, was minder nauw dan de eerste. Met moeite schreed +Jean Valjean voort. De regen van den vorigen dag was nog niet geheel en +al weggeloopen en vormde een kleinen waterval, midden door de bedding, +en hij moest zich tegen den muur dringen om de voeten niet in het water +te zetten. Dus ging hij in de duisternis. Hij geleek die nachtelijke +wezens, die in het onzichtbare rondtasten en verloren zijn in de +onderaardsche mijnen der duisternis.</p> +<p>Allengs evenwel zag hij een flauw schijnsel, hetzij dat verwijderde +roosteropeningen eenig schemerlicht in deze dikke duisternis wierpen, +hetzij dat zijn oogen er aan gewoon werden, en hij begon zich flauw +rekenschap te geven nu van den muur dien hij raakte, dan van het gewelf +waaronder hij voortschreed. De oogappel verwijdt zich in de duisternis +en vindt er eindelijk licht, evenals de ziel zich in rampen verwijdt en +er eindelijk God vindt.</p> +<p>’t Was bezwaarlijk zich te richten.</p> +<p>De loop der riolen geeft, om zoo te spreken, den loop der straten, +die er boven zijn, terug. In het Parijs van dien tijd waren twee +duizend tweehonderd straten. Men stelle zich daaronder dat woud van +donkere vertakkingen voor, ’t welk het riool wordt genoemd. De +destijds bestaande rioolgangen zouden te zamen een lengte van elf +mijlen hebben bedragen. <span class="pagenum">[<a id="pb112" href= +"#pb112" name="pb112">112</a>]</span>Hierboven hebben wij gezegd, dat +het tegenwoordige net, dank zij den bijzonderen ijver der laatste +dertig jaren, niet minder dan zestig mijlen lengte heeft.</p> +<p>Jean Valjean begon zich te vergissen. Hij meende onder de straat St. +Denis te zijn, en het speet hem dat het zoo niet was. Onder de straat +St. Denis is een oud steenen riool, dat van Lodewijk XIII dagteekent, +en rechtstreeks op het zoogenaamd Groot-riool uitloopt, met een enkele +kromming rechts, ter hoogte van het oude Cour des miracles en een +enkele vertakking, het riool van St. Martin, wier vier armen elkander +als een kruis doorsnijden. Maar het riool der kleine Truanderie, welks +opening bij de herberg Corinthe was, is nooit in gemeenschap geweest +met het verwulf der straat St. Denis, het liep uit in het riool +Montmartre, en daarin was Jean Valjean afgedwaald. Hier was maar al te +veel gelegenheid om te dolen. Het riool Montmartre is een der +verwardste van het oude rioolnet. Jean Valjean had het riool der Hallen +thans gelukkig achter zich, maar vóór zich had hij meer +dan ééne lastige omstandigheid, en meer dan +één hoek der onderaardsche straat bood zich in de +duisternis als een vraagteeken aan.</p> +<p>Beducht, maar bedaard, schreed hij voort, op het toeval af, namelijk +geheel aan de Voorzienigheid overgegeven, niets ziende, niets +wetende.</p> +<p>Wij moeten bekennen, dat hij allengs door afgrijzen werd +aangegrepen. De duisternis, die hem omhulde, drong in zijn geest. Hij +ging als in een raadsel. Deze rioolleidingen zijn inderdaad vreeselijk; +duizelingwekkend kruisen zij zich. ’t Is schrikkelijk, in dat +Parijs der duisternis ingesloten te zijn. Jean Valjean was verplicht +zijn weg niet alleen te vinden, maar schier te verzinnen, zonder hem te +zien. In dit onbekende kon elke tred dien hij deed de laatste zijn. Hoe +zou hij er uitkomen? Zou hij een uitgang vinden? Zou hij hem nog +bijtijds vinden? Zou deze onderaardsche spons met steenen holen zich +laten doordringen en doorboren? Zou men er een of anderen onverwachten +knoop van duisternis ontdekken? Zou men op het onoplosbare en +onoverkomelijke stuiten? Zou Marius er aan bloedverlies sterven, en hij +van honger? Zouden beiden eindelijk er in verdwaald raken en twee +lijken worden in een hoek van dezen nacht? Hij wist het niet. Hij vroeg +zich dat alles, doch kon er geen antwoord op geven. De ingewanden van +Parijs zijn afgronden. Gelijk de profeet, bevond hij zich in den buik +van het monster.</p> +<p>Eensklaps trof hem een verrassing. Op het onverwachtst bespeurde hij +onder ’t voortgaan, dat de weg niet meer opliep; het water +vloeide hem niet meer tegen de teenen, maar tegen <span class= +"pagenum">[<a id="pb113" href="#pb113" name="pb113">113</a>]</span>de +hielen. Het riool liep afwaarts. Hoe! zou hij nu plotseling aan de +Seine komen? Dit gevaar was groot, maar het gevaar van terug te keeren +nog grooter. Hij ging dus verder.</p> +<p>Zijn weg liep niet naar de Seine. Van den ezelsrug, welken de bodem +van Parijs op den rechteroever vormt, loopt een der glooiingen naar de +Seine, de andere naar het groote riool. De kruin van dezen ezelsrug, +die de waterscheiding veroorzaakt, vormt een zeer grillige lijn. Het +hoogste punt, waar de waterloop verdeeld wordt, is, in het riool van +St. Avoye, voorbij de straat Michel-le-Comte, in het riool van het +Louvre bij den boulevard, en in het riool Montmartre bij de Hallen. Op +dat hoogste punt was Jean Valjean gekomen. Hij volgde de richting naar +het ringriool en was dus op den goeden weg. Maar hij wist het niet.</p> +<p>Telkens wanneer hij een vertakking ontmoette, betastte hij de +hoeken, en bevond hij, dat de opening die zich voordeed minder breed +was dan de gang waarin hij was, dan trad hij ze niet binnen, maar zette +zijn weg voort, terecht oordeelende dat iedere nauwere gang op een slop +moest uitloopen en hem van het doel, dat heet van den vooruitgang, +moest verwijderen. Hij vermeed alzoo den viervoudigen valstrik, die hem +in de duisternis door de vier doolwegen, welke wij hebben opgesomd, +gelegd was.</p> +<p>Op een zeker oogenblik merkte hij, dat hij het door den opstand +verstijfde Parijs verliet, waar de barricaden het verkeer hadden +opgeheven, en hij onder het levende en normale Parijs terugkeerde. Hij +hoorde plotseling boven zijn hoofd als een verren maar gestadigen +donder. ’t Was het gerol der rijtuigen.</p> +<p>Hij had nu omtrent een half uur geloopen, althans naar zijn +schatting, en er nog niet aan gedacht rust te nemen; alleen had hij +tusschenbeide van hand verwisseld, waarmede hij Marius vasthield. De +duisternis was dikker dan ooit, maar dit stelde hem gerust.</p> +<p>Eensklaps zag hij zijn schaduw voor zich. Zij teekende zich af op +een nauwelijks zichtbaar rood schijnsel, ’t welk den grond aan +zijn voeten en het gewelf boven zijn hoofd flauw verlichtte, en links +en rechts langs beide zijden van den vochtigen rioolmuur gleed. +Ontsteld keerde hij zich om.</p> +<p>Achter hem, in het gedeelte van de gang, ’t welk hij was +doorgegaan, op een, zoo ’t hem scheen, zeer verren afstand, +schitterde door de dikke duisternis een vreeselijke ster die hem scheen +te aanschouwen.</p> +<p>’t Was de sombere ster der politie, die in het riool opging. +<span class="pagenum">[<a id="pb114" href="#pb114" name= +"pb114">114</a>]</span>Achter deze ster bewogen zich verward acht of +tien donkere, rechte, onduidelijke, vreeselijke gestalten.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.2" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Verklaring.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Op den 6 Juni was een onderzoek der riolen bevolen. +Men vreesde dat de overwonnenen ze tot wijkplaats hadden genomen, en de +prefect van politie Gisquet moest het verborgen Parijs onderzoeken, +terwijl generaal Bugeaud het openbare Parijs schoonveegde; een +samengaande, dubbele bewerking, welke de tweevoudige krijgskunst van de +openbare macht vereischte, die boven door het leger, onder door de +politie vertegenwoordigd werd. Drie pelotons agenten en baggerlieden +onderzochten den onderaardschen weg van Parijs, het eerste den +rechteroever, het tweede den linkeroever, het derde de binnenstad.</p> +<p>De agenten waren met karabijnen, met knuppels, degens en dolken +gewapend.</p> +<p>Wat in dit oogenblik naar Jean Valjean kwam, was de lantaarn der +ronde van den rechteroever.</p> +<p>Deze ronde had de kromme galerij en de drie sloppen onder de straat +du Cadran onderzocht. Terwijl zij haar lantaarn in deze sloppen liet +schijnen, had Jean Valjean op zijn weg den ingang der galerij ontmoet, +doch haar smaller dan het hoofdriool vindende was hij er niet +ingetreden, maar was verder gegaan. Toen de politiemannen de galerij du +Cadran verlieten, meenden zij gerucht van voetstappen in de richting +van het ringriool te hooren. ’t Waren inderdaad de voetstappen +van Jean Valjean. De sergeant, aanvoerder der ronde, had zijn lantaarn +omhoog gehouden, en de escouade had door den nevel naar den kant +geschouwd, van waar het gerucht was gekomen.</p> +<p>’t Was voor Jean Valjean een onbeschrijfelijk oogenblik.</p> +<p>Gelukkig, dat, ofschoon hij de lantaarn duidelijk zag, de lantaarn +hem niet ontdekte. Zij was het licht, hij was de schaduw. Hij was op +verren afstand en in de duisternis. Hij drong zich tegen den muur en +bleef daar staan. Overigens wist hij zich geen verklaring te geven van +’t geen zich achter hem bewoog. De slapeloosheid, het gemis aan +voedsel, de aandoeningen hadden ook hem in een verbijsterden toestand +gebracht. Hij zag een lichtschijnsel en om dat lichtschijnsel als +schimmen. Wat was dat? Hij begreep het niet. Toen Jean Valjean stil +hield, had het gerucht opgehouden. De mannen der ronde <span class= +"pagenum">[<a id="pb115" href="#pb115" name= +"pb115">115</a>]</span>luisterden, maar hoorden niets; tuurden, maar +zagen niets. Zij raadpleegden.</p> +<p>Destijds was op dat punt van het riool Montmartre een soort van +klein plein, ’t welk men sinds heeft opgeruimd, uithoofde de +regen zich daar verzamelde en een soort van meer vormde. Jean Valjean +zag de schimmen in een kring geschaard. Deze hondenkoppen naderden +elkander en fluisterden.</p> +<p>De uitslag der raadpleging van deze wachthonden was, dat men zich +vergist had, dat er geen gerucht was geweest, dat er niemand zich +bevond, en het noodeloos was zich in het ringriool te begeven, dat het +verloren tijd zou zijn, maar men zich moest haasten naar Saint-Merry te +gaan, dat, zoo er iets te doen en een <i>bousingot</i> op te sporen +was, zulks in die wijk moest zijn.</p> +<p>Van tijd tot tijd lappen de partijen haar oude scheldwoorden op. Ten +jare 1832 vormde het woord <i>bousingot</i> het midden tusschen het +woord <i>Jacobin</i>, dat verouderd was, en het woord <i>demagoog</i>, +dat toen schier niet gebruikt werd, en later zulk een voortreffelijken +dienst heeft bewezen.</p> +<p>De sergeant gaf bevel links af naar den kant der Seine te gaan. Zoo +’t hem ingevallen ware zich in twee troepen te verdeelen en in +beide richtingen te gaan, zou Jean Valjean gevat zijn geweest. ’t +Hing aan een draad. ’t Is waarschijnlijk, dat de voorschriften +der prefectuur van politie, met het oog op een gevecht en de ontmoeting +van talrijke opstandelingen, de ronde verboden had zich te verdeelen. +De ronde trok verder en liet Jean Valjean achter zich. Van deze geheele +beweging merkte Jean Valjean niets, dan de verduistering van de +lantaarn, die eensklaps omkeerde.</p> +<p>Voor zich te verwijderen loste de sergeant, ter bevrediging van +’t geweten der politie, zijn karabijn naar den kant dien men +verliet, dat is in de richting van Jean Valjean. Het schot rolde van +echo tot echo in het onderaardsch gewelf, als een rommeling van dit +reusachtig darm-ingewand. Het puin, dat op eenige schreden van Jean +Valjean klotsend in het water viel, verwittigde hem, dat de kogel het +gewelf boven zijn hoofd geraakt had.</p> +<p>Afgemeten en langzame voetstappen dreunden eenigen tijd door het +riool, maar stierven allengs in de verte weg; de groep der zwarte +gestalten verwijderde zich, een huiverend licht vormde in ’t +gewelf een rooden kring, die allengs kleiner werd en eindelijk +verdween; de diepste stilte keerde terug en de duisternis werd +volkomen; blindheid en doofheid heerschten weder op deze plaats, en +Jean Valjean, die zich niet durfde verroeren, bleef een geruimen tijd +met luisterend oor en starenden <span class="pagenum">[<a id="pb116" +href="#pb116" name="pb116">116</a>]</span>blik, de verdwijning dezer +schimmen-patrouille naoogende, tegen den muur aangedrongen staan.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.3" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De vervolgde man.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Aan de politie van dien tijd moet men het recht laten +wedervaren, dat zij zelfs in de moeielijkste omstandigheden, onwrikbaar +haar plicht van toezicht en waakzaamheid vervulde. Een oproer was in +haar oog geen reden om den boosdoener vrijen teugel te laten, en de +maatschappij te veronachtzamen, wijl de regeering in gevaar was. De +gewone dienst werd tegelijk met den buitengewonen dienst nauwkeurig +waargenomen en niet in ’t minst verzuimd. Onder den aanvang eener +onberekenbare politieke gebeurtenis, onder den druk eener moeielijke +revolutie, spoorde een politieagent, zonder zich door den opstand en de +barricaden van zijn stuk te laten brengen, een dief op.</p> +<p>’t Was iets dergelijks, dat den 6 Juni des namiddags, op den +Seineoever, even voorbij de brug der Invaliden, plaats had.</p> +<p>Aan dien rivierkant schenen twee mannen, op eenigen afstand, +elkander in ’t oog te houden en de een den ander te vermijden. +Hij die vooruitging trachtte zich te verwijderen, hij die volgde +trachtte te naderen.</p> +<p>’t Scheen een schaakpartij, die uit de verte en in stilte +gespeeld werd. Geen van tweeën scheen zich te reppen en beiden +gingen langzaam, als vreesde elk hunner door te groote haast den tred +van zijn tegenpartij te zullen versnellen.</p> +<p>’t Was als een begeerte die een prooi vervolgt, zonder den +schijn te hebben dit opzettelijk te doen. De prooi was sluw en op zijn +hoede.</p> +<p>De verhoudingen tusschen den vervolgden bunsing en den jagenden +hond, waren nauwkeurig in acht genomen. Hij, die poogde te ontsnappen, +was tenger van lichaam en zwak van voorkomen; hij, die poogde te +vangen, was iemand van hooge gestalte, ruw voorkomen en moest ruw in +zijn handelingen zijn.</p> +<p>De eerste, die zich den zwakste gevoelde, vermeed den tweede, maar +hij deed dit op verbitterde wijze; die hem had kunnen gadeslaan, zou in +zijn oogen de sombere vijandigheid der vlucht en de gansche bedreiging, +welke in de vlucht ligt, gezien hebben.</p> +<p>De oeverkant was eenzaam, er waren geen voorbijgangers, <span class= +"pagenum">[<a id="pb117" href="#pb117" name= +"pb117">117</a>]</span>zelfs geen schippers of sjouwerlieden op de hier +en daar liggende vaartuigen te zien.</p> +<p>Men kon deze beide mannen slechts duidelijk van de tegenover +liggende kade zien, en wie ze op dien afstand gezien had, zou den man, +die voorging, als een verwilderd, haveloos, glurend, angstig en +bibberend wezen geschenen hebben, en den ander als een klassiek, +officiëel persoon, die den rok van het gezag tot den kin +dichtgeknoopt droeg.</p> +<p>De lezer zou misschien beide mannen herkennen, zoo hij ze van +dichter bij zag.</p> +<p>Welk doel had de laatste?</p> +<p>Waarschijnlijk den eerste warmer te kleeden.</p> +<p>Wanneer iemand, door den Staat gekleed, een ander in lompen +vervolgt, is het om van dezen ook een door den Staat gekleede te maken. +Het onderscheid ligt alleen in de kleur. In ’t blauw gekleed te +zijn is eervol; in ’t rood is het heel onaangenaam.</p> +<p>Er is een purper in de laagte.</p> +<p>’t Was waarschijnlijk een onaangenaamheid en een rood van +dezen aard, welke de eerste wilde ontsnappen. Zoo de ander hem liet +voortgaan en hem nog niet pakte was het, volgens alle +waarschijnlijkheid, in de hoop, hem aan een noodlottig punt, waar hij +een goede vangst zou opleveren, te zien komen. Een gewone handeling der +politie.</p> +<p>Wat deze veronderstelling hoogst waarschijnlijk maakt, is dat de man +met de dichtgeknoopte jas, van den oever op de kade een ledige +huurkoets ziende voorbijrijden, den koetsier een wenk gaf; de koetsier +begreep, herkende blijkbaar met wien hij te doen had, keerde om en +volgde stapvoets op de kade beide mannen. Dit werd niet opgemerkt door +den gluipenden havelooze, die voorging.</p> +<p>Het huurrijtuig reed langs de boomen der <span class="corr" id= +"xd20e2553" title= +"Bron: Camps-Elysées">Champs-Elysées</span>. Men zag +boven de borstwering het bovenlijf van den koetsier met de zweep in de +hand uitkomen.</p> +<p>Een der geheime voorschriften van de politie aan de agenten beval +dit artikel: „Steeds uit voorzorg een huurrijtuig in zijn bereik +te hebben.”</p> +<p>Terwijl deze twee mannen, ieder zijnerzijds, zich met onberispelijke +krijgskunst bewogen, naderden zij een afloop der kade die tot op de +rivier daalde, en den huurkoetsiers, welke van Passy kwamen, +veroorloofde hun paarden in de rivier te laten drinken. Deze afloop is +sinds wegens de „welstandigheid” weggeruimd. De paarden +smachten nu wel van dorst, maar ’t gezicht heeft gewonnen.</p> +<p>’t Was waarschijnlijk, dat de man in den kiel naar dezen +afloop zou gaan om te beproeven in de Champs-Elysées te +ontsnappen, <span class="pagenum">[<a id="pb118" href="#pb118" name= +"pb118">118</a>]</span>een plaats die met boomen is versierd, maar +daarentegen van politieagenten wemelt, en waar de andere gemakkelijk +bijstand zou kunnen verkrijgen.</p> +<p>Dit gedeelte der kade is niet ver van het huis, in 1824 door kolonel +Brack van Moret naar Parijs overgebracht, en dat den naam van het huis +van Frans I draagt. In de nabijheid is een wachtpost.</p> +<p>Tot groote verwondering van dengene, die hem gadesloeg, ging de +vervolgde niet naar den afloop van het paardenwed, maar zette zijn weg +op den oever langs de kade voort.</p> +<p>Zijn toestand werd blijkbaar hachelijk.</p> +<p>Wat zou hij doen, zoo hij zich niet in de Seine wilde storten?</p> +<p>Er was nu geen middel meer om op de kade te komen; er was geen +afloop of trap meer, en men was dicht bij de kromming der Seine in de +nabijheid der brug van Jena, waar de oever, steeds smaller wordend, in +een landtong eindigt en in het water verdwijnt. Daar zou hij +onvermijdelijk ingesloten zijn tusschen den loodrechten muur aan zijn +linkerhand, de rivier aan zijn rechterhand en vóór zich, +en het gezag op zijn hielen.</p> +<p>’t Is waar, dat het eind van dien oeverkant verborgen was +achter een hoop puin van zeven of acht voet hoog, ’t welk van een +of ander gesloopt gebouw afkomstig was. Maar hoopte deze man zich met +eenig gevolg achter dien hoop puin te verbergen, welken men slechts +behoefde om te gaan? Dit hulpmiddel zou kinderachtig zijn geweest. Hij +dacht er zekerlijk niet aan. De dieven zijn zoo onnoozel niet.</p> +<p>De hoop afbraak vormde op den waterkant een verhevenheid, die zich +als een voorgebergte tot aan den muur der kade uitstrekte.</p> +<p>De vervolgde man kwam aan dien kleinen heuvel en ging er omheen, +zoodat hij niet meer door den ander gezien werd.</p> +<p>Deze, die den ander niet meer zag, werd ook niet gezien, en hij +maakte hiervan gebruik om alle geveinsdheid te laten varen en snel te +loopen. In weinige oogenblikken was hij aan den hoop afbraak en ging er +omheen. Hier bleef hij verbaasd staan. De man, dien hij vervolgde, was +er niet meer.</p> +<p>De man in den kiel was geheel verdwenen.</p> +<p>De oeverkant was, van den hoop puin af, niet langer dan dertig +schreden en verdween dan in het water, dat tegen den kademuur +klotste.</p> +<p>De vluchteling had niet in de Seine kunnen springen of de kade +beklimmen, zonder door hem, die hem volgde, gezien te worden. Wat was +van hem geworden? <span class="pagenum">[<a id="pb119" href="#pb119" +name="pb119">119</a>]</span></p> +<p>De man met de dichtgeknoopte jas ging tot aan het einde van den +oeverkant en bleef er een oogenblik in gedachten, met krampachtig +gebalde vuisten en zoekenden blik, staan. Eensklaps sloeg hij zich voor +het hoofd. Op het punt, waar de vaste grond eindigde en het water +begon, had hij een breed, laag, gewelfd ijzeren hek ontdekt, dat van +een zwaar slot en drie dikke hengsels voorzien was. Dit hek, een soort +van deur beneden in de kade, kwam tevens aan de rivier en aan den +oeverkant uit. Er liep een zwarte beek onderdoor, die zich in de Seine +uitstortte.</p> +<p>Aan gene zijde van deze dikke verroeste spijlen zag men een soort +van gewelfde donkere gang.</p> +<p>De man kruiste de armen en aanschouwde het hek met verwijtenden +blik.</p> +<p>Deze blik was niet voldoende, hij beproefde het open te stooten; hij +schudde het, maar het stond stevig vast. ’t Was waarschijnlijk, +dat men het geopend had, hoewel geen gerucht was gehoord, ’t geen +zonderling was bij zulk een verroest hek; stellig was het echter weder +gesloten. Dit duidde aan, dat degene, voor wien deze deur zich op zijn +hengsels gedraaid had, niet een haak maar een sleutel moest gebruikt +hebben.</p> +<p>Dit kwam duidelijk bij den man op, die het hek schudde en poogde te +openen, ’t geen hem dezen uitroep van verontwaardiging +ontlokte:</p> +<p>„’t Is sterk! een regeeringssleutel!”</p> +<p>Toen, plotseling zijn kalmte hernemende, drukte hij een wereld van +inwendige gedachten uit in deze schier spottend geuite woorden:</p> +<p>„Wel! wel! wel! wel!”</p> +<p>Dit gezegd hebbende, en in de hoop den man te zien terugkomen of er +anderen te zien binnengaan, plaatste hij zich in hinderlaag achter den +hoop puin, met de geduldige woede van een staanden hond.</p> +<p>Zijnerzijds had het huurrijtuig, ’t welk zich naar al zijn +bewegingen regelde, boven hem bij de borstwering stil gehouden. De +koetsier, in de meening lang te zullen moeten wachten, bond den +haverzak om den kop zijner paarden. De weinige voorbijgangers, die van +de Jena-brug kwamen, zagen, vóór zij verder gingen, even +om, ten einde een oogenblik deze twee bijzonderheden van het +beweginglooze landschap te aanschouwen: den man op den oeverkant, het +huurrijtuig op de kade. <span class="pagenum">[<a id="pb120" href= +"#pb120" name="pb120">120</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch3.4" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Ook hij draagt zijn kruis.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Jean Valjean had zijn tocht hervat, zonder verder stil +te staan. Deze tocht werd hoe langer hoe moeielijker. De hoogte van +deze gewelven is verschillend; middelbaar is zij ongeveer vijf voet zes +duim en voor de grootte van een mensch berekend; zoodat Jean Valjean +verplicht was te bukken, om Marius niet tegen het gewelf te stooten. +Elk oogenblik moest hij zich buigen en zich weder oprichten en steeds +den muur betasten. De klamheid der steenen en de glibberigheid van den +bodem maakten ze tot slechte steunpunten, zoowel voor de hand als voor +den voet. Hij struikelde dikwijls in den afschuwelijken drek der stad. +Het flauwe licht der openingen vertoonde zich slechts bij zeer lange +tusschenpoozen, en zoo bleek, dat de middagzon er maanschijn geleek; al +het overige was nevel, stank en duisternis. Jean Valjean had honger en +dorst; bovenal dorst; en ’t is daar, evenals de zee, een plaats +vol water, waarvan men niet drinken kan. Zijn kracht, die zooals men +weet verbazend was, en weinig door den ouderdom was verzwakt, ten +gevolge van zijn ingetogen en matig leven, begon echter te verflauwen. +Hij werd vermoeid en de afnemende kracht deed de zwaarte van zijn last +toenemen. Marius, die misschien dood was, woog zoo zwaar als ziellooze +lichamen wegen. Jean Valjean droeg hem zoodanig, dat de borst niet +gedrukt en de ademhaling niet belemmerd werd. Hij voelde de ratten +tusschen zijn beenen loopen. Een rat was zoo bang, dat zij hem beet. Nu +en dan drong door de roosters der rioolmondingen een frissche +luchttocht tot hem door, die hem verkwikte.</p> +<p>Het kan drie uren des namiddags zijn geweest, toen hij aan het +ringriool kwam.</p> +<p>Aanvankelijk was hij over deze plotselinge verbreeding verwonderd. +Eensklaps bevond hij zich in een gang, die zoo breed was, dat zijn +uitgestrekte handen de wanden niet konden bereiken, en onder een +gewelf, dat zijn hoofd niet raakte. Het groote riool is inderdaad acht +voet breed en zeven voet hoog.</p> +<p>Ter plaatse, waar het riool Montmartre zich met het groote riool +vereenigt, vormen twee andere onderaardsche gangen, die der straat +Province en die van de slachtplaats, een viersprong. Tusschen deze vier +wegen zou iemand van minder <span class="pagenum">[<a id="pb121" href= +"#pb121" name="pb121">121</a>]</span>schranderheid besluiteloos zijn +geweest. Jean Valjean koos den breedsten; namelijk het ringriool. Maar +hier deed zich weder de vraag voor: op- of neergaan? Hij meende, dat de +toestand dringend was en hij nu op alle gevaar af de Seine moest +bereiken. Met andere woorden: naar beneden gaan. Hij keerde dus +links.</p> +<p>Hij deed er wel aan. Want ’t zou een dwaling zijn te gelooven, +dat het ringriool twee uitgangen heeft, den eenen in de richting van +Bercy, den anderen in die van Passy, en dat het, gelijk zijn naam +aanduidt, de onderaardsche gordel van Parijs van den rechteroever is. +Het groote riool, dat niets anders is dan de oude waterleiding +Menilmontant, loopt uit, wanneer men opwaarts gaat, in een slop, +namelijk bij zijn voormalig aanvangspunt, dat zijn oorsprong aan den +voet van den heuvel Menilmontant was. Het is niet in rechtstreeksche +verbinding met de vertakking, welke van de wijk Popincourt af het water +van Parijs opneemt en zich door het riool Amelot boven het oude eiland +Louviers in de Seine stort. Deze vertakking, welke het verzamelriool +voltooit, is er onder de straat Menilmontant zelve van gescheiden door +een muur, die het afscheidingspunt der wateren op- en afwaarts vormt. +Zoo Jean Valjean de galerij opwaarts ware gegaan, zou hij na +<span class="corr" id="xd20e2629" title= +"Bron: duizende">duizenden</span> bezwaren, uitgeput van vermoeidheid, +stervende, in de duisternis aan een muur zijn gekomen, en hij ware +verloren geweest.</p> +<p>Desnoods zou hij langs kronkelwegen den uitgang in de Seine bij het +Arsenaal hebben kunnen bereiken; maar dan had hij heel nauwkeurig, in +al zijn vertakkingen en slingeringen, het onmetelijke madrepoor van het +riool moeten kennen. En, wij <span class="corr" id="xd20e2634" title= +"Bron: verhalen">herinnere</span> het, hij kende niets van dien +schrikkelijken weg dien hij betrad, en had men hem gevraagd, waar hij +zich bevond, hij zou geantwoord hebben: in den nacht.</p> +<p>Zijn instinct diende hem evenwel goed. Dalen was de eenig mogelijke +redding.</p> +<p>Hij liet rechts de twee gangen liggen, die zich onder de straat +Lafitte en de straat St. Georges in den vorm van een klauw vertakken, +en de lange gevorkte gang der Chaussée d’Antin.</p> +<p>Een weinig voorbij een zijriool, waarschijnlijk de vertakking der +Madelaine, hield hij stil. Hij was zeer vermoeid. Een tamelijk breed +luchtgat, waarschijnlijk de opening in de straat d’Anjou, wierp +een schier helder licht. Jean Valjean legde Marius, met de +zorgvuldigheid van een broeder voor zijn gekwetsten broeder, op de +onderlaag van den muur van het riool. Het bloedig gelaat van Marius +verscheen onder het witte licht der opening als op den bodem van een +graf. Zijn oogen waren dicht, zijn haar kleefde aan de slapen, als +gedroogde penseelen <span class="pagenum">[<a id="pb122" href="#pb122" +name="pb122">122</a>]</span>in roode verf; zijn handen hingen als dood +neder, zijn leden waren koud en aan de hoeken der lippen was gestold +bloed. In den strik van de das lag een bloedklomp; het hemd was aan de +wonden gekleefd, het laken van den rok schaafde de gapende wonden en +het vleesch. Jean Valjean, die met de vingers behoedzaam de +kleedingstukken verwijderde, legde zijn hand op de borst; het hart +klopte nog. Jean Valjean scheurde zijn overhemd, verbond de wonden zoo +goed hij kon, en stelpte het vloeiende bloed; toen, in dat schemerlicht +over Marius gebogen, die steeds buiten kennis en schier zonder adem +was, staarde hij hem met een onuitsprekelijken haat aan.</p> +<p>Bij de verschikking der kleeding van Marius, had hij in diens zakken +twee voorwerpen gevonden, het brood dat er sedert den vorigen dag in +vergeten was, en Marius’ portefeuille. Hij at het brood en opende +de portefeuille. Op de eerste bladzijde vond hij deze door Marius +geschreven regels, welke men zich herinneren zal:</p> +<p>„Ik heet Marius Pontmercy. Mijn lijk moet bij mijn grootvader, +den heer Gillenormand, straat des Filles du Calvaire No. 6 in het +Marais gebracht worden.”</p> +<p>Jean Valjean las bij het licht der rioolopening deze regels en was +een oogenblik als in zich zelven verdiept; hij herhaalde halfluid: +straat des Filles du Calvaire No. 6, mijnheer Gillenormand. Hij stak de +portefeuille weder in Marius’ zak. Hij had gegeten en krachten +herkregen; toen nam hij Marius weder op zijn rug, liet zorgvuldig zijn +hoofd op zijn rechterschouder rusten en zette zijn weg afwaarts in het +riool voort.</p> +<p>Het groote riool, dat naar den weg der vallei Menilmontant zijn +richting neemt, is bijna twee uren lang. Een groot gedeelte ervan is +geplaveid. Er was niets, dat hem zeide welke streek der stad hij +doorging of welken weg hij had afgelegd. Maar de flauwer wordende +lichtschijn, welken hij van tijd tot tijd ontmoette, duidde hem aan, +dat de zon onderging en de dag spoedig eindigen zou; en dewijl het +rollen der rijtuigen boven zijn hoofd gestadig minder werd en weldra +bijna geheel ophield, leidde hij daaruit af, dat hij niet meer onder +het midden van Parijs was, maar een eenzame streek, nabij de +buitenboulevards of uiterste kaden, naderde. Waar minder huizen en +minder straten zijn, heeft het riool minder openingen. De duisternis +werd grooter om Jean Valjean. Hij zette daarom niet minder zijn weg +voort, tastende in de duisternis.</p> +<p>Die duisternis werd eensklaps verschrikkelijk. <span class= +"pagenum">[<a id="pb123" href="#pb123" name="pb123">123</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch3.5" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Zoowel voor het zand als voor de vrouw is er een +verraderlijke fijnheid.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Hij voelde dat hij in het water trad, en onder zijn +voeten niet langer plaveisel, maar modder had.</p> +<p>Het gebeurt soms op sommige kusten van Bretagne of Schotland, dat +iemand, een reiziger of een visscher, die bij eb op het strand ver van +den oever wandelt, plotseling bespeurt, dat hij sedert eenige minuten +met moeite voortgaat. Het strand is onder zijn voeten als pek; de zolen +kleven er aan; ’t is geen zand meer, maar lijm. Het strand is +volkomen droog, maar bij elken tred, dien men doet, en zoodra men den +voet opheft, vult het indruksel, dat hij gemaakt heeft, zich met water. +Overigens heeft het oog geene de minste verandering opgemerkt, het +onmetelijke strand is effen en rustig, al het zand heeft hetzelfde +aanzien, niets <span class="corr" id="xd20e2666" title= +"Bron: onderscheid">onderscheidt</span> den vasten bodem van den bodem +die het niet meer is; de vroolijke, kleine zwerm zee-insecten gaat +voort met wild tegen de voeten van den wandelaar te springen. De man +zet regelrecht zijn weg voort, in de richting van het land en tracht de +kust weder te naderen. Hij is niet ongerust. Waarom zou hij ongerust +zijn? Evenwel voelt hij iets: ’t is alsof bij elken tred zijn +voeten zwaarder worden. Plotseling zinkt hij, hij zinkt twee of drie +duim. Hij is zeker niet op den goeden weg en houdt stil om rond te +zien. Eensklaps ziet hij naar zijn voeten. Zij zijn verdwenen. Het zand +bedekt ze. Hij trekt zijn voeten uit het zand, wil terug, keert om; +maar zinkt dieper. Het zand reikt tot zijn enkels, hij rukt er zich uit +en wendt zich links; het zand reikt tot de kuit; hij wendt zich rechts, +het zand reikt tot de knie. Nu ziet hij met onbeschrijfelijke +ontzetting, dat hij in het mulle zand is geraakt, en eene stof onder +zich heeft, waarin de mensch evenmin kan gaan als de visch zwemmen. Hij +werpt den last, zoo hij er een draagt, af, en verlicht zich als een +schip dat in nood is; maar het is te laat, het zand komt reeds tot +boven zijn knieën.</p> +<p>Hij roept, wuift met zijn hoed of zakdoek, hij zinkt dieper en +dieper in het zand. Indien het strand eenzaam, het land te ver is, +indien de zandbank te zeer berucht is, zoo er geen helden in de +nabijheid zijn, is het met hem gedaan, hij is tot verzinking gedoemd. +Gedoemd tot die schrikkelijke, langdurige begrafenis, welke +onvermijdelijk, onverbiddelijk, onmogelijk te vertragen <span class= +"pagenum">[<a id="pb124" href="#pb124" name="pb124">124</a>]</span>of +te verhaasten is, die uren duurt, waaraan geen einde is, die u staande, +vrij, in volle gezondheid aangrijpt, die u bij de voeten trekt, die bij +elke poging, welke gij beproeft, bij elken kreet, dien gij slaakt, u +een weinig dieper medesleept, die den schijn heeft u, door verdubbelde +omklemming, voor uw tegenstand te straffen, die den mensch langzaam in +de aarde doet terugkeeren en hem al den tijd laat den horizont, de +boomen, de groene velden, den rook der dorpen in het dal, de zeilen der +schepen in zee, de vliegende en zingende vogels, de zon, den hemel te +aanschouwen. De verzinking is het graf, dat, vloeiend geworden, van den +bodem der aarde naar een levende opstijgt. Ieder oogenblik is een +onverbiddelijke doodgraver. De rampzalige poogt zich te zetten, te gaan +liggen, te kruipen, al zijn bewegingen begraven hem; hij richt zich op, +hij zinkt; hij voelt zich verzwelgen; hij tiert, smeekt, schreeuwt tot +de wolken, wringt de handen, wanhoopt. Nu is hij tot den buik in het +zand; het zand bereikt zijn borst; hij is nog slechts een buste. Hij +heft de handen op, slaakt een woest gekerm, krabt met zijn nagels in +het zand, wil zich aan deze asch vastklemmen, steunt op de ellebogen, +om zich uit dien zachten vorm te trekken, snikt als razend; het zand +stijgt immer. Het zand bereikt de schouders, den hals; nu is nog maar +het gelaat zichtbaar. De mond schreeuwt, het zand vult hem; stilte! De +oogen zien nog, het zand sluit ze; nacht. Dan zinkt het voorhoofd, een +weinig haar beeft nog boven het zand; een hand komt uit het zand, +beweegt zich en verdwijnt. ’t Is de akelige verdwijning van een +mensch.</p> +<p>Soms verzinkt een ruiter met zijn paard; soms een voerman met zijn +kar; alles zinkt onder het zand. ’t Is een vergaan, elders dan in +het water. ’t Is de aarde, die den mensch verdrinkt. De aarde, +van den oceaan doordrongen, wordt een valstrik. Zij vertoont zich als +een vlakte en opent zich als een zee. ’t Is de verraderlijkheid +van den afgrond.</p> +<p>Zulk een schrikkelijke gebeurtenis, die altijd op een of ander +zeestrand mogelijk is, was dertig jaren geleden ook in het Parijsche +riool mogelijk.</p> +<p>Vóór de in 1833 aangevangen belangrijke werkzaamheden, +was de onderaardsche weg van Parijs aan plotselinge instortingen +onderhevig.</p> +<p>Het water sijpelde in sommige daaronder liggende aardlagen, die +bijzonder broos waren; de bevloering, hetzij van straatsteenen als in +de oude riolen, of van hydraulische kalk op beton, gelijk in de nieuwe +galerijen, geen steunpunt meer hebbende, zakte. Een gleuf in een +bevloering van dien aard, is een scheur; en een scheur veroorzaakt +instorting. Dan <span class="pagenum">[<a id="pb125" href="#pb125" +name="pb125">125</a>]</span>verzinkt de bevloering op een zekere +lengte. De van water doorweekte bodem is in gisting; al zijn deeltjes +hangen samen in een zwakke zelfstandigheid; ’t is noch aarde noch +water. De diepte ervan is soms aanzienlijk. Niets is verschrikkelijker +dan zulk een ontmoeting. Zoo het water het overwicht heeft, is de dood +plotseling, en er heeft verzwelging plaats; zoo de aarde het overwicht +heeft, is de dood langzaam, en er heeft verzinking plaats.</p> +<p>Kan men zich zulk een dood voorstellen? Is de verzinking +afgrijselijk aan het zeestrand, wat moet zij in een riool zijn? In +plaats van de open lucht, het volle licht, den dag, den helderen +horizon, het levendig geruisch, de vrije wolken waaruit het leven +regent, de in de verte zichtbare hutten, de hoop in alle vormen, de +vermoedelijke voorbijgangers, en mogelijke hulp tot den laatsten +oogenblik; in plaats van dit alles doofheid, blindheid, een donker +gewelf, het inwendige van een volledig graf, de dood in het slijk onder +een deksel; de langzame stikking door vuilnis; een steenen kist waarin +de stiklucht haar klauw in de modder opent en u bij de keel vat; +pestdamp met den doodssnik gepaard; slijk in plaats van zand; +zwavelzure-waterstofgas in plaats van wind, modder in plaats van den +oceaan! En het roepen, het tandenknersen, het wringen en spartelen, het +zieltogen, met deze groote stad, die er niets van weet, boven het +hoofd.</p> +<p>Een onuitsprekelijke afgrijselijkheid zoo te sterven. De dood +vergoedt soms zijn bitterheid door een zekere vreeselijke waardigheid. +Men kan op een brandstapel, bij een schipbreuk groot zijn; in de vlam +zoowel als in de branding is een verheven houding mogelijk; men +verheerlijkt zich terwijl men sterft. Maar hier niet. Deze dood is +afzichtelijk. ’t Is vernederend aldus te sterven. De laatste +zwevende gezichten zijn walgelijk. Slijk zegt evenveel als verachting. +’t Is klein, leelijk, schandelijk. In een vat Malvesijn te +sterven, gelijk Clarence, ’t zij zoo; maar in een modderpoel als +d’Escoubleau, dit is afgrijselijk. Daarin spartelend te zieltogen +is afschuwelijk. Er is duisternis genoeg voor een hel, en slijk genoeg +om slechts een modderpoel te zijn, en de stervende weet niet of hij een +geest of een pad zal worden.</p> +<p>Overal elders is het graf somber, hier is het afschuwelijk.</p> +<p>De diepte der drasgronden is verschillend, en hun lengte en +dichtheid in verhouding van den goeden of slechten bodem daar onder. +Soms is zulk een drasgrond drie of vier voet diep, soms acht of tien +voet; soms is hij onpeilbaar. Hier is het slijk schier hard, ginds +bijna vloeiend. In den drasgrond Lunière zou iemand een dag +noodig hebben gehad om te verdwijnen, <span class="pagenum">[<a id= +"pb126" href="#pb126" name="pb126">126</a>]</span>terwijl hij in vijf +minuten door den modderpoel Phélippeaux verzwolgen zou zijn. Het +slijk kan min of meer dragen, naar gelang van zijn mindere of meerdere +dichtheid. Een kind redt zich, waar een man vergaat. Het eerste +vereischte der redding is zich van allerlei zwaarte te ontdoen. Men +moet den zak met werktuigen, of de mand, of den kalkbak wegwerpen; en +daarmede begint ieder rioolwerker, die den bodem onder zich voelt +zinken.</p> +<p>De modderwellen hadden verschillende oorzaken: broosheid van den +bodem; een buiten ’s menschen bereik zijnde aardstorting; de +geweldige zomerregens; de gestadige winterregens; de langdurige +stofregens. Vaak drukte de zwaarte der naburige huizen op een leem- of +zandgrond; deed de gewelven der onderaardsche gangen buigen en +uitwijken, of berstte en scheurde den bodem onder den verpletterenden +druk. Wanneer onder het gewicht der huizen een riool instortte, werd +dit op de straat soms door een berst in den vorm van de tanden eener +zaag tusschen de straatsteenen aangewezen. Het gebeurde ook dat de +inwendige verwoesting zich door geen berst van buiten verried. In dat +geval liepen de rioolwerkers gevaar, wanneer zij zonder voorzorgen het +ingestorte riool binnengingen, er in om te komen. De oude registers +maken melding van eenige rioolwerkers, welke op die wijze in de +modderwellen bedolven werden.</p> +<p>Zulk een lot had ook de jonge bekoorlijke Vicomte +d’Escoubleau, van wien wij gesproken hebben, een der helden van +de belegering van Lerida, welke stad men in zijden kousen en onder +vioolmuziek bestormde. D’Escoubleau, die in zekeren nacht bij +zijn nicht, de hertogin de Sourdis verrast werd, verdronk in een +modderwel van het riool Beautreillis, waarin hij de wijk had genomen om +den hertog te ontkomen. Toen men aan mevrouw de Sourdis zijn dood +verhaalde, vroeg zij om haar reukfleschje en vergat door het ruiken het +schreien. Tegen zulk een omstandigheid is geen liefde bestand; de +modderpoel smoort ze. Hero weigert het lijk van Leander te wasschen. +Thisbé houdt den neus voor Pyramus dicht, en zegt: Ba!</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.6" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De modderwel.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Jean Valjean bevond zich voor een modderwel.</p> +<p>In den bodem onder de Champs-Elysées waren in dien tijd +talrijke modderpoelen van dien aard, welke aan de hydraulische +<span class="pagenum">[<a id="pb127" href="#pb127" name= +"pb127">127</a>]</span>werkzaamheden vele bezwaren veroorzaakten en +uithoofde van hun buitengewone vloeibaarheid voor de onderaardsche +bouwwerken zeer schadelijk waren.</p> +<p>De poel, welke Jean Valjean ontmoette, was veroorzaakt door den +regen van den vorigen dag. De vloer, die door het daaronder liggende +zand kwalijk geschraagd werd, was bezweken en had een ophooping van +water veroorzaakt. De doorspeling had een instorting ten gevolge gehad. +De verbrokkelde vloer was in het slijk gezonken. Over welk een lengte +was onmogelijk te zeggen. De duisternis was daar dikker dan elders. +’t Was een moddergat in een nachtelijk hol.</p> +<p>Jean Valjean voelde dat de weg onder zijn voeten zonk. Hij trad in +het slijk. ’t Was water van boven en modder van onder. Hij moest +er door, want hij kon onmogelijk op zijn schreden terugkeeren. Marius +was stervend, en Jean Valjean uitgeput van vermoeidheid. Waarheen zou +hij zich ook wenden? Jean Valjean ging dus voort. De modderpoel scheen +trouwens bij de eerste schreden niet zeer diep. Maar naar gelang hij +verder ging, zonken zijn voeten dieper. Spoedig kwam het slijk ter +helft van zijn beenen en het water boven zijn knieën. Hij ging +voort, Marius op beide armen zoo hoog mogelijk boven het water +houdende. Thans kwam het slijk tot aan zijn knieën en het water +tot aan zijn middel. Hij kon reeds niet meer achteruit gaan, en zonk +dieper en dieper. Dit slijk, vast genoeg voor ’t gewicht van +één mensch, kon er blijkbaar geen twee dragen. Marius en +Jean Valjean zouden ieder afzonderlijk kans hebben gehad er door te +komen. Jean Valjean ging steeds verder, den stervende dragende, die +misschien reeds een lijk was.</p> +<p>Het water kwam hem tot aan de oksels en hij voelde zich meer en meer +zinken; nauwelijks kon hij zich in de diepe modder, waarin hij zich +bevond, bewegen. De vastheid, die hem hield, was tevens een hindernis. +Hij droeg Marius nog altijd en ging met ongehoorde inspanning verder; +maar hij zonk steeds dieper. Hij had nog slechts het hoofd boven water, +benevens zijn armen die Marius droegen. In oude afbeeldingen van den +zondvloed ziet men een moeder op dezelfde wijze haar kind dragen.</p> +<p>Hij zonk verder; hij hield zijn hoofd achterover om ’t water +te ontwijken en te kunnen ademen; wie hem in deze duisternis had gezien +zou gemeend hebben een masker op de duisternis te zien drijven. +Onduidelijk zag hij boven zich het hangende hoofd en het bleeke gelaat +van Marius; hij deed een wanhopige poging en zette zijn voet +voorwaarts. Zijn voet stiet tegen iets stevigs; een steunpunt. Het was +tijd. <span class="pagenum">[<a id="pb128" href="#pb128" name= +"pb128">128</a>]</span></p> +<p>Hij richtte zich op, wrong en worstelde zich met een soort van woede +tegen en op dat steunpunt. ’t Scheen hem als de eerste trede van +een trap die naar het leven opsteeg.</p> +<p>Dit steunpunt, op het uiterste oogenblik in de modder ontmoet, was +het begin der andere helling van den vloer, die als een plank in haar +geheele lengte onder het water gebogen was zonder te breken. De goed +gebouwde vloeren zijn gewelfd en daardoor zeer sterk. Dit gedeelte +vloer liep glooiend op, en eenmaal op die glooiing zijnde, was men +gered. Jean Valjean besteeg dit hellend vlak en kwam aan de andere +zijde van den slijkkuil.</p> +<p>Uit het water tredende stiet hij zich tegen een steen, en viel op +zijn knieën. Hij vond dat dit betaamde en bleef eenigen tijd in +die houding, de ziel verzonken in een dankgebed tot God. Toen richtte +hij zich weder op, bibberend, verkleumd, gebogen onder den stervende, +dien hij voortsleepte, van slijk druipend, de ziel vervuld met een +zonderlinge helderheid.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.7" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De uiterste nood.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Opnieuw zette hij zijn weg voort.</p> +<p>Overigens scheen hij, zoo niet zijn leven, althans zijn krachten in +den modderpoel gelaten te hebben. De overmatige inspanning had hem +uitgeput. Hij was nu zoo vermoeid, dat hij verplicht was telkens om de +drie of vier schreden tegen den muur te leunen, om in den adem te +schieten. Eenmaal moest hij zich op den vooruitstekenden rand onder aan +den muur van het gewelf neerzetten, om Marius van ligging te doen +veranderen, en hij meende hier te zullen moeten blijven. Maar hoewel +zijn lichaamskracht was uitgeput, zijn geestkracht echter niet. Hij +richtte zich op.</p> +<p>Wanhopig trad hij voorwaarts, schier haastig, deed aldus een honderd +schreden zonder het hoofd op te heffen, bijna zonder te ademen, en +stiet toen eensklaps tegen den muur. Hij was aan een kromming van het +riool gekomen, en die met gebogen hoofd genaderd zijnde, had hij den +muur ontmoet. Hij sloeg de oogen op, en ginds aan het einde van het +onderaardsch gewelf, ver, zeer ver, zag hij licht. Ditmaal was het geen +verschrikkend licht; ’t was goed, helder licht, het daglicht. +<span class="pagenum">[<a id="pb129" href="#pb129" name= +"pb129">129</a>]</span></p> +<p>Jean Valjean zag den uitgang.</p> +<p>Een verdoemde ziel, die te midden van den vuurgloed eensklaps den +uitgang der hel zag, zou datgene gevoelen, wat Jean Valjean gevoelde. +Zij zou als uitzinnig, met haar door de vlammen verzengde vleugels, +naar de schitterende deur vliegen. Jean Valjean voelde geen +vermoeidheid meer, geen zwaarte van Marius; hij vond zijn stalen +spieren terug, hij liep meer dan hij ging. Naar gelang hij naderde, +vertoonde zich de uitgang duidelijker. ’t Was een boog, minder +hoog dan het gewelf, dat trapswijze lager werd, en minder breed dan de +galerij, die zich vernauwde, in dezelfde mate als het gewelf daalde. De +tunnel was aan het einde trechtervormig; een gebrekkige vernauwing, in +navolging der gevangenispoorten, zeer logisch in een gevangenis, +onlogisch in een riool, en dat sedert verbeterd is.</p> +<p>Jean Valjean bereikte den uitgang.</p> +<p>Daar bleef hij staan.</p> +<p>’t Was wel de uitgang; maar men kon er niet uitgaan.</p> +<p>De boog was met een stevig hek gesloten, en het hek, dat +waarschijnlijk zelden op zijn verroeste hengsels draaide, was aan zijn +steenen kozijn gehecht met een zwaar slot, dat, rood van de roest, een +grooten baksteen geleek. Men zag het sleutelgat en den sterken schoot, +die diep in de plaat stak. Het slot was volkomen goed gesloten en een +dier bastillesloten, waaraan het oude Parijs zoo rijk was.</p> +<p>Aan de andere zijde van het hek zag men de open lucht, de rivier, +het daglicht, den zeer smallen oeverkant, die echter breed genoeg was +om zich er langs te verwijderen, de verre kaden, Parijs, dien afgrond, +waarin men zich zoo gemakkelijk verbergen kan, den ruimen horizont, de +vrijheid. Rechts zag men stroomafwaarts de Jena-brug, links, +stroomopwaarts, de brug der Invaliden; de plek zou gunstig zijn geweest +om er den nacht te blijven en dan te vluchten. ’t Was een der +eenzaamste punten van Parijs; de oeverkant vlak tegenover Gros-Caillou. +De vliegen vlogen heen en weder tusschen de spijlen van het hek.</p> +<p>’t Kon half negen ’s avonds zijn geweest. Het werd +allengs donker.</p> +<p>Jean Valjean legde Marius tegen den muur op het droge gedeelte van +den vloer, trad toen naar het hek en pakte met beide handen de spijlen; +de hevige ruk had echter niet de minste uitwerking. Het hek bewoog zich +niet. Jean Valjean greep een voor een de spijlen, in de hoop een minder +stevige uit te kunnen rukken en er zich als een hefboom van te +bedienen, om het slot af te breken. Maar geen spijl bewoog <span class= +"pagenum">[<a id="pb130" href="#pb130" name= +"pb130">130</a>]</span>zich. De tanden van een tijger sluiten niet +vaster in hun kassen. Geen hefboom; geen verbreking mogelijk. De +weerstand was onverwinlijk. Er was geen middel om de deur te +openen.</p> +<p>Moest hij hier omkomen? Wat moest hij doen? Wat zou van hem worden? +Terugkeeren; den vreeselijken weg, dien hij afgelegd had, opnieuw +beginnen; daartoe had hij de kracht niet. Hoe zou hij overigens +andermaal den modderpoel doorkomen, waaruit hij zich slechts als door +een wonder gered had. En was er niet bovendien de politie-ronde, welke +men zekerlijk ten tweeden male niet zou ontgaan? Waarheen zou hij +wijders gaan? welke richting volgen? Kwam hij aan een anderen uitgang, +hij zou dien door een dam of hek gesloten vinden. Al de uitgangen waren +ontwijfelbaar op deze of gene wijze gesloten. Zeer toevallig was de +rooster, door welken hij was binnengekomen, losgeraakt; maar +ongetwijfeld zouden al de andere openingen van het riool gesloten +zijn.</p> +<p>’t Was hem slechts gelukt in een gevangenis te vluchten.</p> +<p>’t Was gedaan. Alles wat Jean Valjean verricht had, was +vruchteloos geweest. Beiden waren in het ontzaggelijk doodswebbe +gevangen, en Valjean voelde reeds, op haar zwarte draden, die in de +duisternis trilden, de vreeselijke spin.</p> +<p>Hij keerde den rug naar het hek en viel eer dan hij zich zette op +het plaveisel, naast den steeds bewegingloozen Marius, en liet zijn +hoofd tusschen zijn knieën zinken. Geen uitkomst.</p> +<p>’t Was de laatste droppel van den angst.</p> +<p>Waaraan dacht hij in deze diepe neerslachtigheid. Noch aan zich +zelven, noch aan Marius. Hij dacht aan Cosette.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.8" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Achtste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het afgescheurde rokspand.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">In ’t midden dezer zelfvergeting legde een hand +zich op zijn schouder en een fluisterende stem zeide tot hem:</p> +<p>„Ieder de helft.”</p> +<p>Iemand in deze duisternis? Niets gelijkt meer den droom dan de +wanhoop, en Jean Valjean meende dat hij droomde. Hij had geen +voetstappen gehoord.</p> +<p>Was het mogelijk? Hij sloeg de oogen op.</p> +<p>Een man stond voor hem.</p> +<p>Deze man droeg een kiel, hij was blootsvoets en hield zijn schoenen +in de hand; hij had ze blijkbaar uitgetrokken om Jean Valjean ongemerkt +te naderen.</p> +<p>Jean Valjean twijfelde geen oogenblik. Hoe onverwacht deze +ontmoeting was, kende hij echter dezen man. <span class= +"pagenum">[<a id="pb131" href="#pb131" name="pb131">131</a>]</span></p> +<p>’t Was Thénardier.</p> +<p>Hoewel, om zoo te spreken, verschrikt ontwaakt, herkreeg Jean +Valjean, gewoon aan verrassingen en verhard tegen onverwachte slagen, +die ijlings afgeweerd moeten worden, eensklaps al zijn tegenwoordigheid +van geest. Zijn toestand kon bovendien niet erger worden; op zekeren +graad kan de nood niet meer stijgen, en Thénardier zelf kon aan +dezen nacht geen grooter duisternis meer geven.</p> +<p>Beiden wachtten een oogenblik.</p> +<p>Thénardier bracht zijn hand boven zijn oogen, op de wijze van +een lichtscherm, toen trok hij knipoogende de wenkbrauwen samen, kneep +de lippen dicht op elkander, ’t geen de sluwe oplettendheid te +kennen geeft van iemand, die een ander tracht te herkennen. Dit gelukte +hem niet. Jean Valjean, zooals gezegd, stond met den rug naar het licht +en zag er bovendien zoo gehavend, zoo beslijkt en zoo bloedig uit, dat +hij op den vollen middag onherkenbaar zou geweest zijn. Daarentegen +viel Thénardier, beschenen door het licht van het hek, wel is +waar een kelderlicht, maar duidelijk in zijn bleekheid, Jean Valjean +eensklaps in ’t oog. Dit onderscheid van toestand was genoegzaam +om Jean Valjean eenig voordeel in dit geheimzinnig duël te geven, +’t welk tusschen beide personen in hun wederzijdsche betrekking +zou beginnen. De ontmoeting geschiedde tusschen den gesluierden Jean +Valjean en den ontmaskerden Thénardier.</p> +<p>Jean Valjean merkte terstond, dat Thénardier hem niet +herkende.</p> +<p>Zij zagen elkander een oogenblik in dit schemerlicht aan, alsof zij +elkander opnamen.</p> +<p>Thénardier brak het eerst het zwijgen.</p> +<p>„Wat zult ge doen om hieruit te komen?”</p> +<p>Jean Valjean antwoordde niet.</p> +<p>Thénardier hernam:</p> +<p>„’t Is onmogelijk de deur open te breken. Ge moet hier +echter uit.”</p> +<p>„’t Is waar,” zei Valjean.</p> +<p>„Nu, ieder de helft.”</p> +<p>„Wat bedoelt ge?”</p> +<p>„Gij hebt dien man vermoord, goed. Ik heb den +sleutel.”</p> +<p>Thénardier wees met zijn vinger op Marius. Hij vervolgde:</p> +<p>„Ik ken u niet, maar wil u helpen. Gij moet een vriend +zijn.”</p> +<p>Jean Valjean begon te begrijpen. Thénardier hield hem voor +een moordenaar.</p> +<p>Thénardier hernam: <span class="pagenum">[<a id="pb132" href= +"#pb132" name="pb132">132</a>]</span></p> +<p>„Luister, kameraad. Gij hebt dien man niet vermoord zonder +zijn zakken te onderzoeken. Geef mij de helft, en ik open de +deur.”</p> +<p>En van onder zijn gescheurden kiel een grooten sleutel half latende +zien, voegde hij er bij:</p> +<p>„Wilt ge zien hoe de sleutel gemaakt is? Zie.”</p> +<p>Jean Valjean was verstomd, zelfs in dien graad dat hij aan de +werkelijkheid van hetgeen hij zag twijfelde. ’t Was de +Voorzienigheid die hem in een afgrijselijke gestalte verscheen, en een +beschermengel die in de gedaante van Thénardier uit den grond +kwam.</p> +<p>Thénardier stak zijn hand in een grooten zak onder zijn kiel, +nam er een touw uit en reikte het Jean Valjean.</p> +<p>„Ziedaar, ik geef u dit touw op den koop toe.”</p> +<p>„Wat moet ik met dit touw?”</p> +<p>„Ge hebt ook een steen noodig, maar dien zult gij buiten wel +vinden. Er ligt daar een hoop puin.”</p> +<p>„Waartoe een steen?”</p> +<p>„Domkop, gij wilt immers den doode in de rivier werpen, en ge +hebt een steen en een touw noodig, anders drijft hij boven.”</p> +<p>Jean Valjean nam het touw. Er is niemand, die soms niet iets +werktuiglijk aanneemt.</p> +<p>Thénardier knipte met de vingers alsof een plotselinge +gedachte bij hem opkwam.</p> +<p>„Maar, hoe hebt ge gedaan, kameraad, om ginds uit den +modderpoel te komen? ik heb er mij niet in durven wagen! Ba, ge riekt +niet lekker.”</p> +<p>Na eenig zwijgen, voegde hij er bij:</p> +<p>„Ik vraag u, maar gij hebt gelijk niet te antwoorden. ’t +Is goed wanneer men voor den rechter van instructie staat; bovendien, +als men volstrekt niet spreekt is men niet in gevaar te luid te +spreken. Om ’t even, hoewel ik uw gezicht niet zie en uw naam +niet ken, zoudt ge u vergissen, zoo ge meent, dat ik niet weet wie ge +zijt en wat ge wilt. Ik weet het. Gij hebt dien heer om ’t leven +gebracht en nu zoudt ge hem ergens willen wegmoffelen. Ge hebt de +rivier noodig, de groote verbergster van verkeerdheden. Ik zal u uit de +verlegenheid helpen. Een ouden jongen te helpen is mij een +genoegen.”</p> +<p>Terwijl hij Jean Valjeans stilzwijgendheid goedkeurde, poogde hij +blijkbaar hem te doen spreken. Hij stiet hem met den schouder, om zijn +gezicht van ter zijde te zien, en sprak zonder echter zijn stem luider +te verheffen:</p> +<p>„Van den modderpoel gesproken, ge zijt zeer dom geweest. +Waarom hebt ge er den man niet ingeworpen?”</p> +<p>Jean Valjean bleef zwijgen. <span class="pagenum">[<a id="pb133" +href="#pb133" name="pb133">133</a>]</span></p> +<p>Thénardier hernam, terwijl hij het vod, dat hem tot halsdoek +diende, optrok, een gebaar dat hem iets van de deftigheid van een +ernstig man gaf:</p> +<p>„Trouwens, ge hebt misschien verstandig gehandeld. Morgen +zouden de werklieden, die het beschadigde moeten herstellen, +waarschijnlijk den doode vinden en men zou van ’t een tot het +ander op het spoor komen en u uitvinden. Er is iemand in het riool +geweest. Wie? Waar is hij er uit gegaan? heeft men hem er zien uitgaan? +De politie is zeer slim. Het riool is verraderlijk en klaagt u aan. +Zulk een vond is een zeldzaamheid, het wekt de aandacht; er zijn weinig +lieden die zich voor hun zaken van het riool bedienen, terwijl de +rivier aan iedereen behoort. De rivier is het ware riool. Na verloop +van een maand wordt de man in de netten te Saint Cloud opgevischt. Nu, +wat maakt dat uit? ’t is een kreng! Wie heeft dien man gedood? +Parijs. En de justitie doet zelfs geen onderzoek. Ge hebt wèl +gedaan.”</p> +<p>Hoe spraakzamer Thénardier was, des te stommer was Jean +Valjean. Thénardier stiet hem opnieuw tegen den schouder.</p> +<p>„Laat ons den koop sluiten. Laat ons deelen. Ge hebt mijn +sleutel gezien, laat mij uw geld zien.”</p> +<p>Thénardier had een wild, woest, gluipend voorkomen, sprak +eenigszins dreigend, maar toch vriendelijk.</p> +<p>’t Was zonderling, Thénardiers bewegingen waren niet +natuurlijk; hij scheen niet geheel op zijn gemak; hoewel niet op +geheimzinnigen toon, sprak hij echter zacht; nu en dan legde hij zijn +vinger op zijn lippen en fluisterde: „stil!” Het was +moeielijk te raden waarom. Er was hier niemand dan zij beiden. Jean +Valjean dacht, dat misschien andere bandieten in een naburigen hoek +verborgen waren en Thénardier liever niet met hen wilde +deelen.</p> +<p>Thénardier hernam:</p> +<p>„Laat ons tot een einde komen. Hoeveel had de doode in zijn +zak?”</p> +<p>Jean Valjean tastte in zijn zakken.</p> +<p>’t Was, zooals men zich herinnert, zijn gewoonte altijd geld +bij zich te hebben. Zijn treurig leven, dat immer tot hulpmiddelen +gedoemd was, verplichtte hem hiertoe. Ditmaal echter was hij zonder +geld. Toen hij den vorigen avond zijn uniform van nationale garde +aantrok, had hij, in treurige gedachten verdiept, zijn portefeuille +vergeten. Hij had slechts eenig klein geld in zijn vestzak. Hij ledigde +zijn zakken, die vochtig van ’t slijk waren, en legde op den +vooruitspringenden kant van den muur een louis-d’or, twee +vijffrancsstukken en vijf of zes koperen sous. <span class= +"pagenum">[<a id="pb134" href="#pb134" name="pb134">134</a>]</span></p> +<p>Thénardier stak de onderlip vooruit met een <span class= +"corr" id="xd20e2896" title= +"Bron: veelbeteekende">veelbeteekenende</span> draaiing van den +hals.</p> +<p>„Ge hebt hem voor weinig geld vermoord,” zeide hij.</p> +<p>Hij begon nu heel familiaar de zakken van Jean Valjean en die van +Marius te betasten. Jean Valjean, die voor alles den rug naar ’t +licht wilde gekeerd houden, liet hem begaan. Met de gezwindheid van een +goochelaar vond Thénardier, terwijl hij den rok van Marius +betastte, middel, om, zonder dat Jean Valjean het bespeurde, een lap er +af te scheuren en dien onder zijn kiel te verbergen, waarschijnlijk met +de gedachte dat deze lap hem later kon dienen om den vermoorde en den +moordenaar te herkennen. Hij vond overigens niet meer dan dertig +francs.</p> +<p>„’t Is waar,” zeide hij, „gij hebt niets +meer.” En vergetend wat hij gezegd had, van te zamen deelen, nam +hij alles.</p> +<p>Hij scheen ten opzichte der soustukken een oogenblik te weifelen; +doch na eenige overweging, nam hij ze ook, mompelende:</p> +<p>„’t Zij zoo! ’t is evenwel al te weinig om er een +mensch voor te vermoorden.”</p> +<p>Hij nam opnieuw den sleutel van onder zijn kiel.</p> +<p>„Nu, vriend, moet ge hier uit. ’t Is hier als op de +kermis, men betaalt bij het uitgaan. Gij hebt betaald, ga.”</p> +<p>Hij lachte.</p> +<p>Had hij, een onbekende met dien sleutel helpende en hem uit deze +deur latende gaan, het zuiver, onbaatzuchtige oogmerk een moordenaar te +redden? Wij twijfelen hieraan.</p> +<p>Thénardier hielp Jean Valjean Marius op zijn schouders laden, +toen trad hij op de teenen zijner bloote voeten naar het hek, wenkte +Jean Valjean hem te volgen, zag naar buiten, legde den vinger op zijn +mond, en stond een oogenblik als besluiteloos stil; na gedaan +onderzoek, stak hij den sleutel in het slot. De schoot versprong en het +hek draaide op zijn hengsels, zeer zacht en zonder gekraak of geknars. +Het was duidelijk, dat dit hek en zijn hengsels, die zorgvuldig geolied +waren, veel vaker werden geopend dan men zou gemeend hebben. Die zachte +draaiing was onheilspellend; ’t deed de heimelijke gangen van +nachtelijke bezoekers en de stille schreden der misdaad vermoeden. Het +riool was stellig de medeplichtige van een geheime bende. Dit zwijgende +hek was een dievenheler. Thénardier opende het hek niet wijder +dan noodig was om Jean Valjean door te laten, sloot het hek weder, +draaide tweemalen den sleutel om, en verdween opnieuw in de duisternis, +zonder meer gerucht dan een ademtocht te maken. Hij scheen op de +fluweelen klauwen van den tijger te gaan. Een <span class= +"pagenum">[<a id="pb135" href="#pb135" name= +"pb135">135</a>]</span>oogenblik later, was deze leelijke +Voorzienigheid weer onzichtbaar geworden.</p> +<p>Jean Valjean was buiten.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.9" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Negende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Marius schijnt dood voor iemand, die er verstand van +heeft.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Hij leide Marius aan den rivierzoom.</p> +<p>Zij waren buiten!</p> +<p>Achter hem waren de pestdampen, de duisternis, het afgrijselijke. De +gezonde, zuivere, verlevendigde, vrije lucht woei hem tegen. Aan alle +zijden rondom hem heerschte stilte, maar de bekoorlijke stilte van de +ondergegane zon aan den helderen hemel. De avondschemering was +gevallen, de nacht kwam, de groote bevrijder, de vriend van allen die +een mantel van duisternis behoeven om een foltering te ontgaan. De +hemel vertoonde zich als een oneindige kalmte. De rivier ruischte als +kussend aan zijn voeten. Men hoorde het gesprek der vogels in hunne +nestjes, die elkander in de takken der olmen van de +Champs-Elysées goedennacht toeriepen. Eenige sterren, die flauw +aan ’t azuur dreven, waren alleen voor den peinzer zichtbaar. De +avond spreidde over ’t hoofd van Jean Valjean alle liefelijkheden +van het oneindige uit.</p> +<p>’t Was op dat onbepaalde, heerlijke uur, dat noch ja, noch +neen zegt. ’t Was reeds donker genoeg om op eenigen afstand +onzichtbaar te zijn, maar ook nog licht genoeg om van nabij herkend te +worden.</p> +<p>Jean Valjean was gedurende eenige seconden onwederstaanbaar door +deze verhevene en liefelijke stilte beheerscht. Er zijn oogenblikken, +waarin men zich zelven vergeet; de smart houdt op den ongelukkige te +kwellen; alles verdwijnt uit de gedachte; de kalmte hult den denker als +in nacht, en in de schemering rijzen er sterren in de ziel op, evenals +zij aan den hemel oprijzen. Jean Valjean staarde onwillekeurig naar dit +onmetelijk helder duister, ’t welk hij boven zich had; peinzend +baadde hij zich in de majestueuse rust des eeuwigen hemels, met +geestverrukking en gebed. Toen, alsof het gevoel van plicht tot hem +terugkeerde, bukte hij haastig naar Marius, en in den palm zijner hand +water scheppende, sprenkelde hij hem zachtkens eenige droppels in +’t gelaat. De oogen van Marius openden zich niet; evenwel ademde +zijn half geopende mond.</p> +<p>Jean Valjean wilde opnieuw zijn hand in de rivier steken, +<span class="pagenum">[<a id="pb136" href="#pb136" name= +"pb136">136</a>]</span>toen hij eensklaps een soort van dwang gevoelde, +alsof men iemand achter zich heeft, dien men niet ziet.</p> +<p>Wij hebben reeds elders op dit gevoel gewezen, ’t welk +iedereen kent.</p> +<p>Hij keerde zich om.</p> +<p>Evenals vroeger stond ook nu iemand achter hem. Iemand van hooge +gestalte, in een lange jas, met de armen op de borst gekruist, en in de +hand een zwaren stok, welks looden knop men zag, stond eenige schreden +achter Jean Valjean, die over Marius was gebogen.</p> +<p>’t Was, in de schaduw, iets als een verschijning. Een +eenvoudig mensch zou, wegens de avondschemering, en een nadenkend +mensch wegens den knuppel, ongerust zijn geweest.</p> +<p>Jean Valjean herkende Javert.</p> +<p>De lezer heeft ongetwijfeld geraden, dat Thénardiers +vervolger niemand anders dan Javert was. Javert was, na zijn +onverhoopte ontkoming uit de barricade, naar de prefectuur van politie +gegaan, had den prefect in een kort verhoor persoonlijk van alles +mondeling verslag gedaan, en toen onmiddellijk weder zijn dienst +hervat, die—luidens de bij hem gevonden nota—hem beval een +waakzaam oog op den waterkant van den rechteroever bij de +Champs-Elysées te houden, die sedert eenigen tijd de aandacht +der politie had gewekt. Daar had hij Thénardier ontmoet en was +hem gevolgd. Men weet het overige.</p> +<p>Men begrijpt insgelijks, dat het zoo beleefdelijk voor Jean Valjean +openen van het hek, een list van Thénardier was. +Thénardier had er een gevoel van, dat Javert daar steeds zwierf; +een vervolgde heeft een instinct, dat hem niet bedriegt: den speurhond +moest een been worden toegeworpen. Een moordenaar, welk een fortuin! +’t Was een buit, die men niet mocht terughouden. +Thénardier, door Jean Valjean in zijn plaats naar buiten te +zenden, gaf aan de politie een prooi, bracht haar van zijn spoor, deed +zich zelf door een gewichtiger zaak vergeten; beloonde Javert voor zijn +wachten, ’t geen een spion immer streelt, verdiende dertig francs +en rekende er op, dat hij, ten gevolge dezer afleiding, zou +ontsnappen.</p> +<p>Jean Valjean was van de eene klip op de andere geraakt.</p> +<p>Deze twee opvolgende ontmoetingen, uit Thénardiers handen in +die van Javert te vallen, was ontzettend.</p> +<p>Javert herkende Jean Valjean niet, die, zooals wij gezegd hebben, +niet meer op zich zelven geleek. Hij liet de armen over zijn borst +gekruist, nam den stok, door een onmerkbare beweging, vaster in de +hand, en zeide kort en bedaard:</p> +<p>„Wie zijt gij?” <span class="pagenum">[<a id="pb137" +href="#pb137" name="pb137">137</a>]</span></p> +<p>„Ik.”</p> +<p>„Wie, gij?”</p> +<p>„Jean Valjean.”</p> +<p>Javert nam den stok tusschen de tanden, boog even de knieën en +den rug, legde zijn twee forsche handen op Jean Valjeans schouders, +welke er als in twee schroeven geklemd werden, beschouwde en herkende +hem. Hun gezichten raakten elkander schier aan. Javerts blik was +vreeselijk.</p> +<p>Jean Valjean was bewegingloos onder Javerts aanvatting, evenals een +leeuw, die zich door een lynx zou willen laten vatten.</p> +<p>„Inspecteur Javert,” zeide hij, „gij hebt mij. Ik +beschouw mij trouwens sinds van morgen als uw gevangene. Ik heb u mijn +woonplaats niet opgegeven, met het doel om u te willen ontsnappen. Neem +mij, maar sta mij één ding toe.”</p> +<p>Javert scheen niet te hooren. Hij keek Jean Valjean strak aan. Zijn +gerimpelde kin bracht zijn lippen naar zijn neus, een teeken van wreede +overpeinzing. Eindelijk liet hij Jean Valjean los, richtte zich +plotseling op, nam den stok weder in de vuist en, als in een droom, +prevelde hij meer dan hij sprak deze vraag:</p> +<p>„Wat doet ge hier? en wie is deze man?”</p> +<p>Hij sprak steeds op beleefden toon tot Valjean.</p> +<p>Jean Valjean antwoordde, en de klank zijner stem scheen Javert te +doen ontwaken:</p> +<p>„Ik wilde u juist over hem spreken. Handel met mij naar +welgevallen; maar help mij vooraf, hem naar zijn huis voeren. Ik vraag +u niets anders.”</p> +<p>Javerts gezicht vertrok zich, zooals hem telkens gebeurde, wanneer +men hem tot eenige toegevendheid in staat scheen te achten. Hij +weigerde evenwel niet.</p> +<p>Opnieuw boog hij, nam uit zijn zak een neusdoek, dien hij in het +water doopte en wiesch daarmede het bloedig voorhoofd van Marius.</p> +<p><span class="corr" id="xd20e2996" title= +"Bron: »">„</span>Deze man was bij de barricade,” +zeide hij halfluid als tot zich zelven sprekende. „Men noemde hem +Marius.”</p> +<p>Voorwaar een spion van den eersten rang, die op alles gelet, naar +alles geluisterd, alles gehoord en alles onthouden had, toen hij meende +te zullen sterven; die zelfs nog in den doodsangst bespiedde, en, op de +eerste trede van het graf geleund, nog aanteekeningen had gemaakt.</p> +<p>Hij vatte de hand van Marius en zocht den pols.</p> +<p>„’t Is een gewonde,” zei Jean Valjean.</p> +<p>„’t Is een doode,” zei Javert.</p> +<p>Jean Valjean antwoordde: <span class="pagenum">[<a id="pb138" href= +"#pb138" name="pb138">138</a>]</span></p> +<p>„Neen, nog niet.”</p> +<p>„Ge hebt hem dus van de barricade hierheen gebracht?” +merkte Javert op.</p> +<p>Hij moest wel zeer in gedachten verdiept zijn, daar hij niet verder +naar deze verontrustende redding door het riool onderzocht en zelfs +Jean Valjean’s zwijgen op deze vraag niet opmerkte.</p> +<p>Ook Jean Valjean scheen van een enkele gedachte vervuld. Hij +hernam:</p> +<p>„Hij woont in het Marais, rue des Filles du Calvaire, bij zijn +grootvader...—Ik ben den naam vergeten.”</p> +<p>Jean Valjean tastte in den rok van Marius, haalde er de portefeuille +uit, opende ze bij de door Marius met potlood beschreven bladzijde, en +reikte ze Javert.</p> +<p>’t Was nog helder genoeg om met moeite te kunnen lezen. Javert +had buitendien in zijn oogen het katachtig phosphorlicht der +nachtvogels. Hij ontcijferde de door Marius geschreven regels en +mompelde: „Gillenormand, rue des Filles du Calvaire No. +6.”</p> +<p>Toen riep hij: „Koetsier!”</p> +<p>Men herinnere zich het huurrijtuig, dat wachtte.</p> +<p>Javert behield de portefeuille van Marius.</p> +<p>Een oogenblik later stond het rijtuig, dat langs het paardenwed was +gereden, aan den waterkant. Marius werd op de achterbank in het rijtuig +gelegd, en Javert nam naast Jean Valjean plaats op de voorbank.</p> +<p>Toen het portier gesloten was, reed het rijtuig snel langs de kaden +naar den kant van het Bastilleplein.</p> +<p>Zij verlieten de kade en kwamen in de straten. De koetsier, een +donkere gestalte op den bok, legde de zweep op zijn magere paarden. In +het rijtuig heerschte een ijskoude stilte. Marius, bewegingloos, met +den rug in een hoek gevlijd, met het hoofd op de borst gezonken, met +hangende armen, stijve beenen, scheen slechts de doodkist te wachten; +Jean Valjean scheen een schaduw en Javert van steen; en in dit donkere +rijtuig, dat van binnen, telkens als het langs een lantaarn reed, +akelig, als door een bliksemstraal, verlicht werd, had het toeval het +lijk, het spook en het standbeeld vereenigd. <span class= +"pagenum">[<a id="pb139" href="#pb139" name="pb139">139</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch3.10" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Terugkeer van den verloren zoon tot het leven.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Bij elken schok van het rijtuig op de straatsteenen, +viel een druppel bloed uit het haar van Marius.</p> +<p>Het was volkomen nacht, toen het huurrijtuig voor het huis No. 6 in +de straat des Filles du Calvaire stilhield.</p> +<p>Javert stapte het eerst uit het rijtuig, overtuigde zich met een +oogwenk van het nummer boven de koetspoort, en den zwaren ijzeren +klopper opheffende, die een bok en een sater voorstelde, welke elkander +aangrijnsden, liet hij hem krachtig vallen. De slagdeur werd half +geopend en Javert duwde ze verder open. De portier kwam geeuwend, +slaperig en met een kaars in de hand te voorschijn.</p> +<p>Alles sliep in het huis. Men gaat in het Marais vroeg te bed, vooral +in dagen van opstand. Deze goede oude wijk, door de revolutie +verschrikt, neemt de vlucht in den slaap, evenals de kinderen, wanneer +zij den boeman hooren komen, en steken schielijk het hoofd onder de +dekens.</p> +<p>Ondertusschen beurden Jean Valjean en de koetsier Marius uit het +rijtuig, Jean Valjean hield hem onder de armen en de koetsier bij de +beenen.</p> +<p>Onder het dragen, schoof Jean Valjean zijn hand onder de kleederen +van Marius, die overal gescheurd waren, bevoelde de borst en overtuigde +zich, dat het hart nog klopte. Het klopte zelfs iets minder flauw, +alsof de beweging van het rijtuig het leven eenigszins had +opgewekt.</p> +<p>Javert vroeg den portier, op een toon, die aan het gouvernement +tegenover den portier van een opstandeling past:</p> +<p>„Woont hier iemand, die Gillenormand heet?”</p> +<p>„Ja. Wat wilt ge van hem?”</p> +<p>„Men brengt hem zijn zoon terug.”</p> +<p>„Zijn zoon?” zei de portier verstomd.</p> +<p>„Hij is dood.”</p> +<p>Jean Valjean, die gehavend en smerig achter Javert ging en dien de +portier met eenigen afschuw aanschouwde, schudde ontkennend het hoofd +tegen hem.</p> +<p>De portier scheen noch de woorden van Javert, noch het teeken van +Jean Valjean te begrijpen.</p> +<p>Javert hernam:</p> +<p>„Hij is naar de barricade gegaan, en zie hem nu +hier.”</p> +<p>„Naar de barricade!” riep de portier. <span class= +"pagenum">[<a id="pb140" href="#pb140" name="pb140">140</a>]</span></p> +<p>„Hij heeft zich laten doodschieten. Ga den vader +wekken.”</p> +<p>De portier verroerde zich niet.</p> +<p>„Ga toch!” herhaalde Javert.</p> +<p>En hij voegde er bij:</p> +<p>„Morgen zal men hier een begrafenis hebben.”</p> +<p>Voor Javert waren de gewone straatgebeurtenissen cathegorisch +gerangschikt, ’t geen het begin der voorzichtigheid en +waakzaamheid is, en iedere omstandigheid had haar afdeeling; de +mogelijke feiten waren om zoo te spreken in laden, waar zij bij +gelegenheid in verschillende hoeveelheden uitkwamen; op de straat +bestonden voor hem: straatgerucht, oproer, vastenavondgewoel en +begrafenis.</p> +<p>De portier wekte alleen Basque; Basque wekte Nicolette; Nicolette +wekte tante Gillenormand. Maar men liet den grootvader slapen, +meenende, dat hij de zaak altijd vroeg genoeg zou gewaar worden.</p> +<p>Men droeg Marius naar de eerste verdieping, zonder dat overigens +iemand in de andere gedeelten van het huis er iets van bespeurde, en +men legde hem op een oude canapé in de voorkamer van den heer +Gillenormand. Terwijl nu Basque den chirurgijn ging roepen en Nicolette +de linnenkast opende, voelde Jean Valjean, dat Javert hem aan den +schouder stiet. Hij begreep hem, en ging de trap af, door Javert op den +voet gevolgd.</p> +<p>De portier zag hen heengaan, zooals hij hen had zien komen, met +verschrikte slaperigheid.</p> +<p>Zij stegen weder in het huurrijtuig en de koetsier op den bok.</p> +<p>„Inspecteur Javert,” zei Jean Valjean, „sta mij +één ding toe.”</p> +<p>„Wat?” vroeg Javert ruw.</p> +<p>„Laat mij een oogenblik in mijn woning terugkeeren. Dan kunt +ge verder met mij doen wat ge wilt.”</p> +<p>Javert bleef eenige oogenblikken zwijgend, de kin diep in den kraag +van zijn jas gedoken, toen liet hij het voorraampje neder, en riep:</p> +<p>„Koetsier, rue de l’Homme-Armé, nommer +7.”</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.11" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Elfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Verbazing.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Onderweg spraken zij geen woord meer.</p> +<p>Wat wilde Jean Valjean? Voltooien wat hij begonnen had, Cosette +waarschuwen, haar zeggen waar Marius was, haar misschien <span class= +"pagenum">[<a id="pb141" href="#pb141" name="pb141">141</a>]</span>een +of andere nuttige inlichting geven; zoo hij kon, zekere laatste +beschikkingen nemen. Wat hem betrof, wat hem persoonlijk aanging, dat +alles was hem onverschillig; hij was door Javert gegrepen en verzette +er zich niet tegen; een ander dan hij zou, in zulk een toestand, +misschien aan het touw, dat Thénardier hem gegeven had, gedacht +hebben en aan de spijlen van het eerste cachot waarin hij komen zou; +maar sinds den bisschop bestond bij Jean Valjean tegen elken aanslag, +ware ze ook tegen hem zelven, een diepe godsdienstige aarzeling.</p> +<p>De zelfmoord, dit geheimzinnige feit tegen het onbekende, die, in +zekere mate den dood der ziel kan bevatten, was voor Jean Valjean +onmogelijk.</p> +<p>Bij den ingang der straat de l’Homme-Armé hield het +rijtuig stil, wijl deze straat te nauw was voor het doorrijden van +rijtuigen. Javert en Jean Valjean stegen uit.</p> +<p>De koetsier deed „mijnheer den inspecteur” deemoedig +opmerken, dat het trijp van zijn rijtuig geheel met het bloed van den +vermoorden man en het slijk van den moordenaar bezoedeld was. Dit +althans had hij begrepen. Hij voegde er bij, dat hem een +schadevergoeding toekwam. En terzelfder tijd, zijn zakboekje te +voorschijn halende, verzocht hij mijnheer den inspecteur zoo goed te +zijn een klein bewijs hiervan te schrijven.</p> +<p>Javert stiet het zakboekje, dat de koetsier hem toehield, weg, +zeggende:</p> +<p>„Hoeveel moet ge hebben, uw wachten en rit er onder +begrepen?”</p> +<p>„’t Is zeven en een kwart uur,” antwoordde de +koetsier, „en mijn trijp was splinternieuw. Tachtig francs, +mijnheer de inspecteur.”</p> +<p>Javert nam vier napoleons uit zijn zak en liet den huurkoetsier +gaan.</p> +<p>Jean Valjean meende, dat het Javerts bedoeling was hem te voet naar +den wachtpost des Blancs-Manteaux te voeren, of naar dien des Archives, +welke in de nabijheid zijn.</p> +<p>Zij gingen de straat in, die als gewoonlijk eenzaam was.</p> +<p>Javert volgde Jean Valjean. Zij kwamen aan het huis no. 7.</p> +<p>Jean Valjean klopte aan. De deur opende zich.</p> +<p>„Goed,” zei Javert. „Ga binnen.”</p> +<p>Met een zonderlinge uitdrukking, en alsof ’t hem inspanning +kostte, voegde hij er bij:</p> +<p>„Ik wacht u hier.”</p> +<p>Jean Valjean aanschouwde Javert. Deze wijze van handelen +<span class="pagenum">[<a id="pb142" href="#pb142" name= +"pb142">142</a>]</span>van Javert was weinig volgens zijn gewoonte. +’t Kon Jean Valjean evenwel niet zeer verrassen, dat Javert nu +een soort van trots vertrouwen in hem stelde, het vertrouwen van de +kat, die aan de muis een vrijheid zoo lang als haar poot vergunt, te +meer wijl Jean Valjean thans bereid was zich over te geven en tot een +einde te komen. Hij stiet de deur open, trad het huis binnen, riep tot +den portier, die te bed lag en van uit zijn bed aan de deurkoord had +getrokken: „Ik ben het,” en hij ging de trap op.</p> +<p>Op de eerste verdieping bleef hij staan. Alle lijdenswegen hebben +hun statiën. Het venster van het portaal, een schuifraam, was +open. Gelijk in vele oude huizen ontving de trap het licht van de +straat door een venster, dat er op uitkwam. De straatlantaarn, daar +juist tegenover, wierp eenig licht op de treden, ’t geen een +opzettelijke verlichting uitwon.</p> +<p>Jean Valjean, hetzij om lucht te scheppen, hetzij werktuiglijk, zag +uit het venster en boog zich over de straat, die kort was en van het +eene tot het andere einde door de lantaarn verlicht werd.</p> +<p>Jean Valjean duizelde van verbazing; er was niemand meer.</p> +<p>Javert was heengegaan.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.12" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Twaalfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De grootvader.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Basque en de portier hadden Marius, die steeds +bewegingloos op de canapé lag, waarop men hem terstond bij de +aankomst gelegd had, de kamer binnengedragen. De geneesheer, die men +geroepen had was gekomen. Tante Gillenormand was opgestaan.</p> +<p>Zij ging verschrikt heen en weder, de handen wringend en tot niets +in staat dan te zeggen: „Is het Gods mogelijk!” Zij voegde +er nu en dan bij: „Alles zal met bloed bemorst worden!” +Toen de eerste ontsteltenis voorbij was, en een soort van wijsgeerige +helderheid in haar gedachten ontstond, deed zij zulks blijken door den +uitroep: „Zoo moest het eindigen!” maar zij ging zooverre +niet van te zeggen: „Ik heb het wel gezegd!” zooals in +dergelijke gevallen gebruikelijk is.</p> +<p>Op last van den geneesheer was een bed naast de canapé +gelegd. De geneesheer onderzocht Marius, en na zich overtuigd te hebben +dat de pols nog klopte, dat de wonden op de borst niet diep waren en +het bloed om de lippen uit den neus kwam, <span class="pagenum">[<a id= +"pb143" href="#pb143" name="pb143">143</a>]</span>liet hij hem plat op +het bed leggen, zonder oorkussen, het hoofd zelfs nog iets lager dan +het lichaam, de borst bloot, ten einde de ademhaling gemakkelijker te +maken. Toen mejuffrouw Gillenormand zag, dat men Marius ontkleedde, +verwijderde zij zich. Zij ging in haar kamer haar rozenkrans +bidden.</p> +<p>De borst was inwendig niet gedeerd; een geweerkogel, die op de +portefeuille was afgestuit, had langs de ribben een groote, maar niet +diepe wonde veroorzaakt, die dus niet gevaarlijk was. De lange marsch +in het onderaardsche gewelf had het gebroken sleutelbeen geheel +ontwricht, hetgeen een ernstige beleediging vormde. De armen waren vol +sabelhouwen. Geen enkele wonde misvormde het gelaat; het hoofd was +echter als gekerfd. Van welken aard waren deze hoofdwonden? bepaalden +zij zich enkel tot de huid? hadden zij zich ook aan den schedel +medegedeeld? Dit wist men nog niet te zeggen<span class="corr" id= +"xd20e3180" title="Bron: ?">.</span> ’t Was een ernstig +verschijnsel, dat zij de bewusteloosheid hadden veroorzaakt; uit +dergelijke bewusteloosheid ontwaakt men niet altijd. Bovendien had het +bloedverlies den lijder uitgeput. Van het middel af was het onderlijf +door de barricade beschermd geworden.</p> +<p>Basque en Nicolette scheurden linnen en maakten windsels gereed; +Nicolette naaide ze samen, Basque rolde ze op. Er was geen pluksel, de +geneesheer had voorloopig het bloed met watten gestelpt. Naast het bed +brandden drie waskaarsen op een tafel, waarop de chirurgicale +instrumenten lagen uitgespreid. De geneesheer wiesch het gezicht en het +haar van Marius met koud water. In een oogenblik was een volle emmer +rood. De portier lichtte met een kaars in de hand.</p> +<p>De geneesheer scheen in treurige gedachten. Nu en dan schudde hij +het hoofd, alsof hij een vraag, die hij bij zich zelven deed, +beantwoordde. Zulke geheime samenspraken van den geneesheer met zich +zelven zijn een slecht teeken voor den lijder.</p> +<p>Juist toen de geneesheer het gezicht wiesch en zacht met den vinger +de steeds gesloten oogleden aanraakte, werd achter in de kamer een deur +geopend en een lange, bleeke gestalte verscheen.</p> +<p>’t Was de grootvader.</p> +<p>De heer Gillenormand was gedurende twee dagen door den opstand zeer +ontrust, verontwaardigd en ingespannen. Hij had den vorigen nacht niet +kunnen slapen en den geheelen dag de koorts gehad. Des avonds was hij +zeer vroeg te bed gegaan, met bevel dat men alles in huis zorgvuldig +zou sluiten, en hij was van vermoeidheid ingesluimerd.</p> +<p>De slaap des grijsaards is licht; de slaapkamer van den <span class= +"pagenum">[<a id="pb144" href="#pb144" name="pb144">144</a>]</span>heer +Gillenormand grensde aan het salon en, in weerwil der voorzorgen, welke +men had genomen, had het gerucht hem gewekt. Verwonderd over het licht, +dat hij door de reet der deur zag, was hij opgestaan en tastend +genaderd.</p> +<p>Hij stond op den drempel, met de hand aan de kruk der half geopende +deur, het hoofd waggelend voorover gebogen, het lichaam in een witten +slaaprok gehuld, die stijf en zonder plooien was als een lijkwade; +verwonderd en als een spook, dat in een graf schouwt.</p> +<p>Hij zag het bed, en op de matras dien bebloeden jongeling, zoo wit +als was, met gesloten oogen, open mond en bleeke lippen, tot aan het +middel bloot, overal met roode wonden gevlekt, bewegingloos, helder +verlicht.</p> +<p>Den grootvader doorliep van het hoofd tot de voeten een rilling, zoo +erg als verstijfde leden die kunnen hebben; zijn oogen, wier hoornvlies +wegens den hoogen ouderdom geel was, werden door een soort van +glasachtige spiegeling verduisterd; zijn gezicht nam in een oogenblik +de stijve trekken van een doodshoofd aan; zijn armen vielen neder, als +ware een springveer er in gebroken, en zijn ontzetting verried zich +door de uitbreiding der vingers zijner oude bevende handen, zijn +knieën vormden een vooruitstekenden hoek en lieten door de opening +van zijn slaaprok zijn magere naakte beenen, met wit haar bezet, zien. +Hij stamelde:</p> +<p>„Marius!”</p> +<p>„Mijnheer,” zei Basque, „men heeft den jongenheer +zooeven hier gebracht. Hij is naar de barricade gegaan +en....”</p> +<p>„Hij is dood!” riep de grijsaard met vreeselijke stem. +„O, de booswicht!”</p> +<p>Toen richtte iets als eene herleving uit den doode dezen +honderdjarige zoo recht op als een jongeling.</p> +<p>„Mijnheer,” zeide hij, „zijt gij de geneesheer? +Zeg mij voor alles één ding. Hij is dood, niet +waar?”</p> +<p>De geneesheer, in de grootste verlegenheid, zweeg.</p> +<p>Gillenormand wrong de handen met een vreeselijken lach.</p> +<p>„Hij is dood! hij is dood! Hij heeft zich op de barricade +laten dooden uit haat tegen mij! ’t Is tegen mij, dat hij dit +gedaan heeft. O, bloeddorstige! Zoo komt hij bij mij terug! O, ramp +mijns levens, hij is dood.”</p> +<p>Hij naderde een venster, opende het wagenwijd, alsof hij vreesde te +stikken, en voor de duisternis staande, begon hij in de straat tot den +nacht te spreken.</p> +<p>„Doorboord, neergesabeld, vermoord, verdelgd, verscheurd, in +stukken gehouwen. Ziet ge ’t nu, schavuit! Hij wist wel, dat ik +hem wachtte en zijn kamer in orde had doen brengen <span class= +"pagenum">[<a id="pb145" href="#pb145" name="pb145">145</a>]</span>en +zijn portret, uit den tijd dat hij een kleine jongen was, aan het +voeteneinde van mijn bed geplaatst had. Hij wist, dat hij slechts +behoefde weder te komen, en ik hem sedert jaren terug riep en des +avonds met de handen op de knieën voor het vuur bleef zitten, niet +wetende wat te doen, en dat ik er kindsch van werd. Ge wist wel, dat ge +slechts behoefdet terug te keeren en te zeggen: ik ben het, en gij de +meester des huizes zoudt zijn; dat ik u zou gehoorzamen en gij alles +van uw ouden grootvader zoudt kunnen gedaan krijgen. Ge wist het, maar +gij zeidet: neen, hij is een koningsgezinde, ik ga niet. En ge zijt +naar de barricaden gegaan en uit kwaadheid tegen mij hebt ge u laten +dooden, om u te wreken over hetgeen ik wegens den hertog van Berry had +gezegd! ’t Is schandelijk! Men gaat te bed en slaapt gerust! Hij +is dood. Dat is mijn ontwaking!”</p> +<p>De geneesheer, die van beide zijden ongerust begon te worden, +verliet Marius een oogenblik en ging naar den heer Gillenormand, dien +hij bij den arm nam. De grootvader keerde zich om, staarde hem aan, met +oogen die grooter en bloedig schenen te zijn geworden en zeide +kalm:</p> +<p>„Ik dank u, mijnheer. Ik ben bedaard, ik ben een man en heb +Lodewijk XIV zien sterven; ik weet mij in de gebeurtenissen te +schikken. Maar één ding is verschrikkelijk, ’t is +de gedachte, dat uw dagbladen al dat kwaad brouwen. Gij hebt +schrijvers, sprekers, advocaten, redenaars, tribunen, discussiën, +vooruitgang, verlichting, rechten van den mensch, vrijheid van +drukpers, en zie hier hoe men uw kinderen te huis brengt. Ach, Marius! +’t is afschuwelijk<span class="corr" id="xd20e3231" title= +"Niet in bron">!</span> Gedood! vóór mij dood! Een +barricade! O! de booswicht! Ik geloof, dokter, dat ge in de buurt +woont. Ja, ik ken u. Ik zie uit mijn raam uw cabriolet voorbijrijden. +Ik zal u zeggen; ge zoudt u vergissen, zoo ge meent dat ik kwaad ben. +Men wordt niet kwaad op een doode. ’t Zou dom zijn. ’t Is +een kind, dat ik heb opgevoed. Ik was reeds oud toen hij nog zeer klein +was. Hij speelde in de Tuilerieën met zijn kleine spade en +wagentje, en opdat de opzichters niet zouden knorren, maakte ik met +mijn stok de gaten weder dicht, die hij met zijn spade in den grond +groef. Op zekeren dag riep hij: Weg met Lodewijk XVIII, en hij ging +heen. ’t Was mijn schuld niet. Hij was blond en blozend. Zijn +moeder is dood. Hebt ge opgemerkt, dat alle kleine kinderen blond zijn? +Hoe komt dat? Hij is een zoon van een dier bandieten der Loire; maar de +kinderen zijn onschuldig aan de misdaden hunner ouders. Ik herinner hem +mij, toen hij niet grooter was dan zoo. Hij kon de <i>d</i> niet +uitspreken. Hij sprak zoo zacht en onduidelijk, dat men meende een +vogel te hooren. Ik herinner mij, dat men eens, bij het beeld van +Herkules <span class="pagenum">[<a id="pb146" href="#pb146" name= +"pb146">146</a>]</span>Farnèse, om hem heen ging staan, om hem +te bewonderen, zoo schoon was het kind. Hij had een kopje, zooals men +op de schilderijen ziet. Ik bromde op hem en dreigde hem met mijn stok, +maar hij wist wel, dat het slechts scherts was. Des morgens, wanneer +hij in mijn kamer kwam, zag ik somber, maar hij was voor mij als de +zon. Men is weerloos tegenover zulke dreumesen. Zij vatten u, houden u +vast, en laten u niet meer los. ’t Is waar, dat er geen liever +kind was. Wat zegt ge nu van uw Lafayette, uw Benjamin Constant, uw +Tirecuir de Corcelles, die hem doodden. Dat kan zoo niet +gaan!”</p> +<p>Toen naderde hij Marius, die steeds lijkkleurig en bewegingloos was +en tot wien de geneesheer was teruggekeerd, en hij begon opnieuw zijn +handen te wringen. De bleeke lippen van den grijsaard bewogen zich +werktuiglijk en prevelden schier onverstaanbaar de woorden: „O! +wreedaard! O clubist! O booswicht! O septembriseur!”—Zachte +verwijten van een zieltogende tot een lijk.</p> +<p>Dewijl inwendige aandoeningen zich steeds lucht moeten maken, +keerden allengs geregelde woorden terug, maar de grootvader scheen de +kracht niet meer te hebben ze uit te spreken; zijn stem was zoo dof en +gesmoord, dat zij van de overzijde eens afgronds scheen te komen:</p> +<p>„’t Is mij onverschillig; ik zal ook sterven. Ik durf +zeggen dat er in Parijs geen meisje is, die zich niet gelukkig zou +achten met dien ellendeling vereenigd te zijn. Een deugniet, die in +plaats van zich te vermaken en het leven te genieten, is gaan vechten +en zich als een wild dier laat doodschieten. En, waarom? voor de +republiek! In plaats van naar de Chaumière te gaan dansen, +zooals het jongen lieden betaamt. ’t Is wel der moeite waard, +twintig jaar oud te zijn. De republiek, een vervloekte gekheid! Arme +moeders! hebt nu nog mooie jongens! Nu, hij is dood! Er zullen nu twee +begrafenissen uit de koetspoort gaan. Ge hebt u dan ter liefde voor den +generaal Lamarque opgeofferd. Wat had generaal Lamarque u gedaan? Hij +was een vechter! een babbelaar! Zich voor een doode te laten dooden! Is +’t niet om krankzinnig te worden! Begrijpt gij het! Twintig jaren +oud! En zonder om te zien of hij ook iets achterlaat! De arme oude +lieden zijn nu genoodzaakt, alleen te sterven. Sterf in uw hoek, oude +uil! Nu, des te beter, ik hoopte het, het zal mij in eens den dood +geven. Ik ben te oud, honderd jaar, duizend jaar oud; sinds lang heb ik +het recht om te sterven. Deze slag maakt er een einde aan. ’t Is +uit! hoe gelukkig. Waartoe hem ammoniak te laten snuiven en al die +medicijnen. ’t Is moeite vergeefsch, onnoozele dokter. Ga, hij is +dood, geheel dood. Ik heb er verstand van <span class="pagenum">[<a id= +"pb147" href="#pb147" name="pb147">147</a>]</span>want ook ik ben dood. +Hij heeft de zaak niet ten halve gedaan. Ja, ’t is een +afschuwelijke, schandelijke tijd, en hetzelfde denk ik van u, van uw +denkbeelden, van uw stelsels, van uw meesters, van wonderspreuken, van +uw dokters, van uw schelmen van schrijvers, van uw schoften van +wijsgeeren, en van al de revolutiën, welke sedert zestig jaren de +raven der Tuilerieën verschrikken! En wijl ge onmeedoogend zijt +geweest door u te laten dooden, zal ik over uw dood niet treuren, hoort +ge, moordenaar!”</p> +<p>Op hetzelfde oogenblik opende Marius langzaam de oogen en zijn blik, +nog bewolkt door doffe verbazing, vestigde zich op den heer +Gillenormand.</p> +<p>„Marius!” riep de grijsaard. „Marius, mijn kleine +Marius! mijn kind, mijn geliefde zoon! Gij opent de oogen, gij +aanschouwt mij, gij leeft. Goddank!”</p> +<p>En hij zonk machteloos neder. <span class="pagenum">[<a id="pb149" +href="#pb149" name="pb149">149</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0 book"> +<h2 class="label">Boek IV.</h2> +<h2 class="main">Javert uit het spoor.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb151" href="#pb151" name= +"pb151">151</a>]</span> +<div id="ch4.1" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="main">Javert uit het spoor.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Javert had zich met langzame schreden uit de straat de +l’Homme-Armé verwijderd.</p> +<p>Hij ging voor het eerst van zijn leven met gebogen hoofd en ook voor +het eerst van zijn leven met de handen op den rug.</p> +<p>Tot hiertoe had Javert slechts die houding van Napoleon overgenomen, +welke Vastberadenheid kenmerkt, de armen op de borst gekruist; die, +welke besluiteloosheid aanduidt, de handen op den rug, was hem +onbekend. Nu was er verandering ontstaan; zijn geheele persoon, in zijn +somberheid en langzaamheid, droeg den stempel van angst.</p> +<p>Hij ging in de stille straten. Evenwel volgde hij een richting.</p> +<p>Langs den kortsten weg ging hij naar de Seine, bereikte de +Olmenkade, zette zijn weg voort over het Grèveplein, en hield +stil op eenigen afstand van den wachtpost van het Chateletplein, aan +den hoek der brug Nôtre-Dame. De Seine vormt dáár, +tusschen die brug en de brug du Change eenerzijds, en de kade +Mégisserie en de Bloemkade anderzijds, een soort van vierkant +meer, door ’t welk een snelle strooming gaat.</p> +<p>Dit punt der Seine wordt door schippers gevreesd. Niets is +gevaarlijker dan deze strooming, welke te dien tijde door een +watermolen, die thans is weggeruimd, nog meer vernauwd en gedrongen +werd. De twee zoo dicht bij elkander zijnde bruggen vermeerderen het +gevaar; het water ijlt driftig onder de bogen door. Het rolt met +vreeselijke golven, het bruist en schuimt er; de stroom schijnt met +forsche vloeiende kabels de pijlers der brug te willen omverrukken. De +menschen, die er hier invallen, komen niet weder te voorschijn; de +beste zwemmers verdrinken er. <span class="pagenum">[<a id="pb152" +href="#pb152" name="pb152">152</a>]</span></p> +<p>Javert leunde met beide ellebogen op de borstwering, zijn kin op +beide handen, en terwijl zijn nagels werktuiglijk in zijn zwaren +bakkebaard woelden, peinsde hij.</p> +<p>Iets nieuws, een revolutie, een noodlottige uitkomst was in hem +ontstaan; en hij had reden zich zelven te onderzoeken.</p> +<p>Javert leed vreeselijk.</p> +<p>Sedert eenige uren had Javert opgehouden heldere gedachten te +hebben. Hij was verward; zijn geest had zijn doorschijnendheid +verloren, er was een nevel in dat kristal. Javert voelde in zijn +geweten den plicht zich verdubbelen, en hij kon zich dit niet +ontveinzen. Toen hij zoo onverwacht Jean Valjean aan den kant der Seine +had ontmoet, was er in hem iets geweest van den wolf, die zijn prooi +herneemt, en van den hond die zijn meester wedervindt.</p> +<p>Hij zag voor zich twee even rechte wegen; maar hij zag er twee; en +dat bracht hem in de war, daar hij in zijn leven niet anders dan +één rechte lijn gekend had. En, o kwellende angst, deze +twee wegen waren tegenstrijdig. De eene dezer rechte lijnen sloot de +andere uit. Welke van de twee was de ware?</p> +<p>Zijn toestand was onbeschrijfelijk.</p> +<p>Zijn leven aan een booswicht verschuldigd te zijn, deze schuld aan +te nemen en ze te voldoen: ten spijt van zich zelven, op gelijken voet +te zijn met een hervatten tuchteling, en hem een dienst met een +wederdienst te betalen, zich te laten zeggen: ga, en hem op zijn beurt +te zeggen: wees vrij; aan persoonlijke belangen den plicht, den +algemeenen plicht op te offeren, en in deze persoonlijke belangen ook +iets algemeens te zien, misschien iets hoogers; de maatschappij te +verraden om zijn geweten trouw te blijven; dat al deze +onbestaanbaarheden zich verwezenlijkten en zich op hem stapelden, dat +verplette hem.</p> +<p>Eén ding had hem verbaasd, namelijk dat Jean Valjean hem +genade had geschonken; en één ding had hem versteend, +namelijk dat hij, Javert, Jean Valjean genade had geschonken.</p> +<p>Waar was hij toe gekomen? Hij kon zich zelven niet meer +terugvinden.</p> +<p>Wat nu te doen? Jean Valjean over te leveren, dat was slecht. Jan +Valjean vrij te laten, dit was ook slecht. In het eerste geval zonk de +man van het gezag lager dan de man van het bagno; in het tweede steeg +een tuchteling hooger dan de wet, en zette er den voet op. In beide +gevallen was oneer voor hem, Javert; in beide gevallen verloor hij van +zijn waarde. Het folterde hem, dat hij tot denken gedoemd was. +<span class="pagenum">[<a id="pb153" href="#pb153" name= +"pb153">153</a>]</span>De macht van al deze tegenstrijdige aandoeningen +dwong er hem toe. Denken was voor hem iets ongewoons en bijzonder +smartelijks.</p> +<p>In de gedachte is steeds een zekere mate inwendig oproer; en het +hinderde hem, iets dergelijks in zich te hebben.</p> +<p>Aan een onschuldig onderwerp te denken, dat buiten den engen kring +zijner beroepsbezigheden lag, zou voor hem reeds eene onvruchtbare en +vermoeiende zaak zijn geweest; maar de gedachte aan hetgeen dien dag +gebeurd was, was een foltering. Hij moest evenwel, na zulke schokken, +zijn geweten onderzoeken en aan zich zelven rekenschap van zich zelven +geven.</p> +<p>Wat hij gedaan had, deed hem huiveren. Hij, Javert, had zich +veroorloofd, tegen alle politiereglementen, tegen de maatschappelijke +en rechterlijke inrichting, tegen het geheele wetboek, iemand de +vrijheid te schenken; dit had <i>hem</i> behaagd; hij had zijn eigen +zaken in de plaats der openbare zaken gesteld; was dit niet beneden +alles? Telkens wanneer hij zich tegenover deze voorbeeldelooze, door +hem gepleegde daad plaatste, beefde hij van het hoofd tot de voeten. +Waartoe te besluiten? Er bleef hem slechts één middel +over: haastig naar de straat de l’Homme-Armé terug te +keeren en Jean Valjean in hechtenis te nemen.</p> +<p>’t Was duidelijk, dat hij dit doen moest. Maar hij kon +niet.</p> +<p>Iets belette hem den weg naar dien kant.</p> +<p>Iets? Wat? Is er dan ter wereld nog iets anders dan rechtbanken, +gerechtelijke vonnissen, politie en gezag? Javert was geheel in de +war.</p> +<p>Een tuchteling te ontzien! een galeiboef, die niet door de justitie +zou gepakt worden! en dit door Javerts toedoen!</p> +<p>Was het niet verschrikkelijk, dat Javert en Valjean, de man om te +straffen en de man om te lijden, dat deze twee mannen, die zoowel de +een als de ander zaken der wet waren, zoover waren gekomen, dat zij +zich beiden boven de wet stelden?</p> +<p>Hoe! zulke ongerechtigheden zouden gebeuren, en niemand zou gestraft +worden! Jean Valjean, sterker dan de geheele maatschappelijke orde, zou +vrij zijn, en hij, Javert, zou verder het brood van het gouvernement +eten!</p> +<p>Zijn overpeinzing werd hoe langer hoe vreeselijker.</p> +<p>Hij had zich bij deze overwegingen nog verwijten kunnen doen ten +aanzien van den opstandeling, die naar de straat des Filles du Calvaire +was teruggebracht; maar hij dacht er niet aan. De kleinere misslag ging +in den grooteren verloren. Bovendien was deze opstandeling stellig een +dood man, en volgens de wet houdt de vervolging met den dood op. +<span class="pagenum">[<a id="pb154" href="#pb154" name= +"pb154">154</a>]</span></p> +<p>Jean Valjean was de last, die op zijn ziel drukte.</p> +<p>Jean Valjean bracht hem in verwarring. Al de grondregels, die de +steun van geheel zijn leven waren geweest, stortten in tegenover dien +man. Jean Valjeans edelmoedigheid jegens hem, Javert, verplette hem. +Andere feiten, welke hij zich herinnerde en die hij vroeger als logens +en dwaasheden had beschouwd, verschenen hem nu als werkelijkheden. De +heer Madeleine kwam achter Jean Valjean weder te voorschijn, en beide +gestalten smolten zoodanig ineen, dat zij er slechts ééne +vormden, die eerbiedwaardig was. Javert gevoelde, dat iets vreeselijks +zijn ziel binnendrong, de bewondering voor een galeiboef. Is eerbied +voor een tuchteling mogelijk? Hij beefde ervan, en kon er zich toch +niet aan onttrekken. Vruchteloos worstelde hij en was gedwongen in zijn +gemoed de verhevenheid van dien ellendeling te erkennen. ’t Was +verschrikkelijk!</p> +<p>Een weldadig booswicht, een medelijdend, zachtzinnig, weldadige +tuchteling, die het kwaad met goed beloonde, haat met vergiffenis +vergold, medelijden boven wraak stelde, die liever zich zelven dan zijn +vijand in het verderf stortte, hem redde die hem geslagen had, die, op +het toppunt der deugd geknield, dichter bij den engel dan bij den +mensch was; Javert was gedwongen bij zich zelven te erkennen, dat zulk +een monster bestond.</p> +<p>Dit kon niet langer duren.</p> +<p>Voorwaar, en wij drukken er op, hij had zich niet zonder tegenweer +aan dit monster overgegeven, aan dien eerloozen engel, aan dien +afschuwelijken held, over wien hij schier even vertoornd als verbaasd +was. Twintigmaal, toen hij in het rijtuig tegenover Jean Valjean zat, +had de tijger der wet in hem gebruld. Twintigmaal had hij zich geneigd +gevoeld, op Jean Valjean aan te vallen, hem te grijpen en hem in +hechtenis te nemen. Niets was inderdaad gemakkelijker geweest. Hij +behoefde slechts den eersten wachtpost, dien men voorbijreed, toe te +roepen: „Hier is een tuchteling, die zijn ban verbroken +heeft;” de gendarmen te roepen en tot hen te zeggen: „Deze +man is voor u!” om dan heen te gaan, den gedoemde achterlatende, +niets meer te zeggen, en zich met niets meer te bemoeien. Deze man is +voor altijd de gevangene der wet; de wet mag met hem doen wat zij wil. +Wat was gerechter? Javert had zich dit alles gezegd; hij had zonder +verder nadenken zoo willen doen, den man vatten, maar toen, evenals nu, +vermocht hij het niet, en telkenmale, wanneer hij zijn hand krampachtig +naar den kraag van Jean Valjean had uitgestoken, was die hand, als +onder een zwaar gewicht, nedergezonken, en in ’t diepst zijner +ziel had hij een stem, een zonderlinge <span class="pagenum">[<a id= +"pb155" href="#pb155" name="pb155">155</a>]</span>stem gehoord, die hem +toeriep: „Goed zoo. Lever uw redder over. Laat u vervolgens het +waschbekken van Pontius Pilatus brengen en wasch er uw klauwen +in.”</p> +<p>Dan sloeg hij den blik weder op zich zelven, en naast den verheven +Jean Valjean zag hij, Javert, zich zelven verlaagd.</p> +<p>Een galeiboef was zijn weldoener.</p> +<p>Maar waarom ook had hij dien man vergund hem in het leven te laten? +In de barricade had hij het recht, gedood te worden. Van dat recht had +hij gebruik moeten maken. ’t Ware beter geweest, zoo hij de +andere opstandelingen tegen Jean Valjean te hulp geroepen, zich met +geweld had laten doodschieten.</p> +<p>Zijn grootste foltering was de verdwijning der zekerheid. Hij +gevoelde zich als ontworteld. Het wetboek was nog slechts een gebroken +stuk in zijn hand. Hij had met gewetensbezwaren van een onbekende soort +te doen. Er ontstond in hem een gevoelsopenbaring geheel verschillend +van de wettelijke verzekering, die tot hiertoe zijn eenige leiddraad +was. ’t Was niet voldoende, bij de oude heerlijkheid te blijven. +Een geheele reeks onverwachte feiten verhief zich en overweldigde hem. +Een geheel nieuwe wereld verscheen voor zijn geest: de aangenomen en +beantwoorde weldaad, de opoffering, de barmhartigheid, de +toegevendheid, het geweld, door het medelijden op de strengheid +uitgeoefend, het aanzien van den persoon, geen bepaald vonnis, geen +veroordeeling, de mogelijkheid van een traan in het oog der wet, iets +als de gerechtigheid van God in tegenstelling met de menschelijke +gerechtigheid. Hij bespeurde in de duisternis den schrikbarenden opgang +eener onbekende zedelijke zon; hij schrikte er voor en zij verblindde +hem. De uil gedwongen tot den blik des adelaars!</p> +<p>Hij zeide tot zich zelven, dat er dus waarlijk uitzonderingen +bestonden, dat het gezag tot weifelen kon worden gebracht, dat de regel +te kort kon schieten tegenover een feit, dat alles niet met den tekst +van het wetboek uitkwam, dat het onvoorziene een onwederstaanbare macht +had, dat de deugd van een tuchteling de deugd van een ambtenaar kon +verstrikken, dat het gedrochtelijke hemelsch kon zijn, dat het lot +zulke hinderlagen had, en met wanhoop dacht hij er aan, dat hij zelf +voor zulk een verrassing bezweken was.</p> +<p>Hij was gedwongen te erkennen, dat er goedheid bestond. Deze +tuchteling was goed geweest. En hij zelf, ’t was ongehoord, was +goed geweest. Hij was dus ontaard.</p> +<p>Hij vond zich laaghartig. Hij verachtte zich zelven.</p> +<p>Voor Javert was het ideaal niet—menschelijk, groot, verheven; +maar onberispelijk te zijn. En hij had gefaald. <span class= +"pagenum">[<a id="pb156" href="#pb156" name="pb156">156</a>]</span></p> +<p>Hoe was hij er toe gekomen? Hoe was dat alles gebeurd? Hij zou het +niet hebben kunnen zeggen. Hij nam zijn hoofd in beide handen, maar wat +hij poogde, hij kon het zich niet verklaren.</p> +<p>Hij was gewis steeds voornemens geweest Jean Valjean aan de wet over +te leveren, wier gevangene Jean Valjean en wier slaaf hij, Javert, was. +Hij moest bekennen, dat hij geen oogenblik gedacht had hem te laten +gaan, terwijl hij hem vasthield. ’t Was, om zoo te zeggen, buiten +zijn wil, dat zijn hand zich geopend en hem losgelaten had.</p> +<p>Allerlei soort van raadselachtige nieuwigheden openden zich voor +zijn oogen. Hij deed zich vragen en gaf zich antwoorden, en zijn +antwoorden verschrikten hem. Hij vroeg zich: Wat heeft deze tuchteling, +deze wanhopige, dien ik zoo hardnekkig vervolgde, die mij onder zijn +voet had en zich kon wreken, die het doen moest, evenzeer uit haat als +voor zijn veiligheid—wat heeft hij gedaan door mij het leven, +door mij genade te geven? Zijn plicht. Neen. Iets meer. En wat heb ik +op mijn beurt gedaan door hem genade te geven? Mijn plicht. Neen. Iets +meer. Er is dus nog iets meer dan plicht? Hier geraakte hij in +verwarring; zijn balans brak; een der schalen viel in den afgrond, de +andere steeg naar den hemel, en Javert schrikte niet minder voor die +boven, als voor die beneden was. Zonder in ’t minst Voltairiaan, +philosoof, of ongeloovige te zijn, integendeel uit instinct vol eerbied +voor de bestaande kerk, kende hij haar echter slechts als een grootsch +deel van het maatschappelijk geheel; de openbare orde was zijn dogma en +dit was voor hem voldoende. Sinds hij den mannelijken ouderdom had en +ambtenaar was, legde hij genoegzaam zijn geheelen godsdienst in de +politie, zijnde hij—wij zeggen dit zonder eenige ironie en in den +ernstigsten zin—spion gelijk men priester is. Hij had een +opperheer, den heer Gisquet; hij had tot dezen dag weinig aan dien +anderen opperheer, God, gedacht. Dezen nieuwen opperheer, God, gevoelde +hij onverwacht, en was er door gehinderd.</p> +<p>Deze onverwachte voorstelling bracht hem in de war; hij wist niet, +hoe hij ’t met dien opperheer maken zou, bij zijn overtuiging dat +de ondergeschikte steeds verplicht is te buigen, dat hij noch +ongehoorzaam mag zijn, noch tegenstreven mag, en dat een ondergeschikte +tegenover een boven hem staande, met wien hij niet eenstemmig is, geen +ander middel overschiet dan zijn ontslag.</p> +<p>Maar hoe zou hij het aanvangen om God zijn ontslag aan te +bieden?</p> +<p>Hoe het zij, hij kwam steeds tot die eene zaak terug, die alles bij +hem overheerschte, namelijk dat hij een ontzettende <span class= +"pagenum">[<a id="pb157" href="#pb157" name= +"pb157">157</a>]</span>ambtszonde had begaan. Hij had de oogen gesloten +voor een bij herhaling veroordeelde, die zijn ban had gebroken. Hij had +een galeiboef vrijgelaten. Hij had aan de wet een man ontstolen, die +haar behoorde. Dat had hij gedaan. Hij begreep zich zelven niet meer. +Hij was van zijn eigen bestaan niet meer zeker. Zelfs de beweegredenen +zijner daad ontgingen hem; hij had er slechts de verbijstering van. Tot +hiertoe had hij in dat blinde geloof geleefd, ’t welk een +onbepaalde eerlijkheid voortbrengt. Dat geloof verliet hem, die +eerlijkheid ontging hem. Alles wat hij had geloofd verdween. Waarheden, +welke hij niet wilde, plaagden hem onverbiddelijk. Voortaan moest hij +een ander mensch zijn. Hij ondervond de zonderlinge foltering van een +geweten, dat eensklaps uit de duisternis in ’t licht komt. Hij +zag ’t geen, waarvan hij afkeerig was. Hij gevoelde zich ijdel, +onnut, misvormd uit zijn vorig leven, van zijn rang ontzet, tot niets +gebracht. Het gezag was in hem gestorven. Hij had geen reden meer om te +leven.</p> +<p>’t Is een vreeselijke toestand, aldus bewogen te zijn.</p> +<p>Graniet te zijn en te twijfelen! Het beeld der straf in den vorm der +wet te zijn, en eensklaps te ontdekken, dat men onder zijn bronzen +borst iets ongerijmds en ongehoorzaams heeft, dat schier een hart +gelijkt. Zoo ver te zijn gekomen van het goed met goed te vergelden, +hoezeer men tot zich zelven tot hiertoe gezegd heeft, dat dit goede het +kwade is! een wachthond te zijn en te liefkoozen! ijs te zijn en te +smelten! een nijptang te zijn en een hand worden! eensklaps te voelen +dat men vingers heeft, die zich openen! loslaten! Verschrikkelijk!</p> +<p>Een kogel, die zijn weg niet meer weet, en achteruitgaat!</p> +<p>Gedwongen zijn te bekennen: de onfeilbaarheid is niet onfeilbaar; er +kan in het dogma dwaling bestaan; alles is nog niet gezegd, wanneer een +wetboek gesproken heeft; de maatschappij is niet volmaakt; het gezag is +aan weifeling onderhevig; een breuk van het onverzettelijke is +mogelijk; de rechters zijn menschen; de wet kan zich bedriegen; de +rechtbanken kunnen zich vergissen! een scheur in het oneindig blauw des +hemels te zien!</p> +<p>Wat in Javert omging, was de kromming van een rechtlijnig geweten, +het uit den weg dringen eener ziel, de verplettering eener eerlijkheid, +die tegen God te bersten stoot. Voorwaar, het was zonderling, dat de +stoker der orde, dat de machinist van het gezag, het blinde ijzeren +paard op den rechten weg berijdende, door een lichtstraal uit den zadel +kon worden geworpen; dat het onveranderlijke, het directe, het juiste, +het wiskunstige, het lijdelijke, het volmaakte wankelen kon, dat er +voor de locomotief een weg van Damaskus is. <span class= +"pagenum">[<a id="pb158" href="#pb158" name="pb158">158</a>]</span></p> +<p>Tot hiertoe was alles, wat hij boven zich had, voor zijn blik een +effen vlak geweest; er was niets onbekends of duisters in; niets of het +was verklaard, geregeld, omschreven, gesloten; alles was er voorzien. +Het gezag was iets vlaks; geen val er in, geen verbijstering er voor. +Javert had nooit het onbekende dan in de laagte gezien. Het +onregelmatige, het onverwachte, de verwonderlijke opening van den +chaos, de mogelijke afglijding in een afgrond; dit behoorde tot de +lagere streken, der muiters, der misdadigers, der ellendigen. Nu +deinsde Javert terug en schrikte eensklaps voor deze ongehoorde +verschijning: een afgrond boven zich.</p> +<p>Hoe! men was van ’t hoofd tot de voeten ontwapend; geheel en +al van zijn stuk gebracht! Waarop nu nog te vertrouwen? Zou, hetgeen +dat men zeker acht, instorten?</p> +<p>Hoe! kon het gebrek in de wapenrusting der maatschappij door een +grootmoedig ellendeling gevonden worden! Kon een eerlijk dienaar der +wet zich eensklaps tusschen twee misdaden geklemd zien, tusschen de +misdaad van een man te laten ontsnappen, en de misdaad hem in hechtenis +te nemen? Alles was dus niet stellig in het bevel door den staat aan +den beambte gegeven! Er konden dus zijwegen in den plicht zijn! Hoe! +was dat alles mogelijk! was het waar, dat een oud bandiet, gebukt onder +veroordeelingen, zich kon oprichten en ten laatste gelijk hebben? Was +het te gelooven? Waren er dan gevallen, dat de wet voor de herschapen +misdaad moest terugtreden en om verschooning bidden.</p> +<p>Ja, dat bestond! Javert zag het, raakte het aan, en hij kon het niet +alleen niet loochenen, maar hij was er zelf in betrokken. ’t +Waren feiten. ’t Was ontzettend, dat zulke feiten konden +voorkomen.</p> +<p>Zoo de feiten hun plicht deden, moesten zij enkel de wet bevestigen; +’t is God, die de feiten zendt. Zou dan nu de wetteloosheid van +boven komen?</p> +<p>Aldus—en in de overdrijving van den angst en de begoocheling +der verbazing verdween alles wat zijn gedachten kon verzachten en +verbeteren, en vertoonden het menschelijk geslacht en de wereld zich in +afschuwelijke gedaanten voor zijn oogen—aldus was het strafrecht, +een vonnis, het gezag der wetten, de arresten der hooge gerechtshoven, +de rechterlijke macht, de regeering, de voorkoming en bedwinging der +misdaad, de officiëele wijsheid, de wettige onfeilbaarheid, het +beginsel van het gezag, al de dogma’s waarop de politieke en +burgerlijke veiligheid berust, de souvereiniteit, de justitie, de +logica, die uit het wetboek voortvloeit, het maatschappelijke absolute, +de openbare waarheid, dat alles was puin, <span class="pagenum">[<a id= +"pb159" href="#pb159" name="pb159">159</a>]</span>bouwval, chaos; hij +zelf, Javert, de bewaker der orde, de onomkoopbaarheid in dienst der +politie, de voorzienigheidshond der maatschappij, verwonnen en geveld, +en op dien bouwval stond een man met de groene muts op het hoofd en +schitterend in een stralenkrans; tot zulk een instorting was hij +gekomen; zulk een schrikkelijk gezicht stond voor zijn geest.</p> +<p>Was dit te verduren? Neen.</p> +<p>Het was zulk een geweldige toestand, als er slechts een zijn kon. +Slechts op twee wijzen kon hij er uitkomen. De eene was, onverschrokken +naar Jean Valjean te gaan en den man van het bagno aan den kerker terug +te geven. De andere...</p> +<p>Javert verliet de borstwering en ging met opgeheven hoofd en vasten +tred naar den wachtpost, dien een lantaarn aan een der hoeken van het +Chateletplein aanwees.</p> +<p>Daar gekomen, zag hij door de vensterruit een stadssergeant en trad +binnen. Enkel aan ’t openen der deur van een wachthuis kennen de +politiemannen elkander. Javert noemde zijn naam, toonde zijn kaart aan +den sergeant, en zette zich aan de tafel, waarop een kaars brandde. Op +de tafel was een pen, een looden inktkoker en papier, voor het geval +van mogelijke processenverbaal en de aanwijzingen voor de +nachtpatrouilles.</p> +<p>Deze tafel, waarbij steeds een matten stoel behoort, is een oude +instelling en bevindt zich op alle politieposten. Tevens zijn ze +noodwendig versierd met een zandbakje en een kartonnen doosje met roode +ouwels, welke den laagsten trap vormen van den officiëelen stijl. +Daarmee begint de staatsletterkunde.</p> +<p>Javert nam pen en papier, en schreef het volgende:</p> +<div class="blockquote"> +<p class="first">„<span class="uc">Eenige opmerkingen ten nutte +van den dienst.</span></p> +<p>Vooreerst: Ik verzoek mijnheer den prefect op het volgende een oog +te slaan.</p> +<p>Ten tweede: De gevangenen, die van de instructie komen, trekken hun +schoenen uit en blijven met bloote voeten op de steenen staan, terwijl +zij gevisiteerd worden. Verscheidenen hoesten, wanneer zij in de +gevangenis terugkomen. Dit veroorzaakt kosten voor de ziekenzaal.</p> +<p>Ten derde: De opsporing is goed met agenten op bepaalde afstanden +geplaatst, maar in gewichtige omstandigheden moesten ten minste twee +agenten elkander niet uit het oog verliezen, opdat, zoo in eenig geval +een agent in den dienst verflauwde, de andere hem kunne bewaken en +vervangen.</p> +<p>Ten vierde: Men kan zich niet verklaren, waarom het bijzondere +reglement der gevangenis der Madelonnettes den gevangene een stoel +verbiedt, zelfs zoo hij dien wil betalen. <span class="pagenum">[<a id= +"pb160" href="#pb160" name="pb160">160</a>]</span></p> +<p>Ten vijfde: In de Madelonnettes zijn slechts twee spijlen in de +cantine, zoodat de cantinehoudster haar hand door de gevangenen kan +doen vatten.</p> +<p>Ten zesde: De gevangenen, blaffers genoemd, die de andere gevangenen +in de spreekkamer roepen, laten zich voor het duidelijk roepen van den +naam door den gevangene twee sous betalen. Dit is diefstal.</p> +<p>Ten zevende: Voor een lossen draad houdt men in de weverswerkplaats +den gevangene tien sous af; dit is een misbruik van den ondernemer, +wijl het linnen niet minder goed is.</p> +<p>Ten achtste: ’t Is onaangenaam, dat de bezoekers van la Force +de plaats der kinderen moeten overgaan om zich naar de spreekkamer van +Sainte-Marie-l’Egyptienne te begeven.</p> +<p>Ten negende: ’t Is een feit, dat men dagelijks de gendarmen op +de plaats van de prefectuur de rechterlijke verhooren der beschuldigden +hoort verhalen. Een gendarm, die een geheiligd persoon moest zijn, te +hooren herhalen, wat hij in de kamer van den rechter van instructie +heeft gehoord, is een ernstige onordelijkheid.</p> +<p>Ten tiende: M<sup>me</sup> Henry is een brave vrouw; haar cantine is +zeer zindelijk; maar het is niet goed, dat een vrouw de deur van het +geheim bewaart. Dit is de Conciergerie eener groote beschaving +onwaardig.”</p> +</div> +<p>Javert schreef deze regels zeer bedaard en correct, vergat geen +komma of punt, terwijl het papier onder zijn pen kraste. Onder den +laatsten regel teekende hij:</p> +<div class="blockquote"> +<p class="first">„<span class="uc">Javert</span>,</p> +<p>„Inspecteur van de 1e klasse.</p> +<p>„In den wachtpost van het Chateletplein.</p> +<p>„7 Juni 1832, omstreeks één uur ’s +morgens.”</p> +</div> +<p>Javert droogde de versche inkt op het papier, dat hij als een brief +dichtvouwde, verzegelde het en schreef op het adres: „Nota voor +de administratie,” liet het op de tafel liggen en verliet den +wachtpost. De getraliede <span class="corr" id="xd20e3457" title= +"Bron: glazendeur">glazen deur</span> viel achter hem dicht.</p> +<p>Hij ging toen weder dwars over het Chateletplein, naar de kade, en +kwam met automatische juistheid op hetzelfde punt terug, ’t welk +hij een <span class="corr" id="xd20e3463" title= +"Bron: kwartieruur">kwartieruurs</span> vroeger verlaten had; hij stond +er weder in dezelfde houding, op denzelfden vloersteen der borstwering. +Het scheen, alsof hij dien niet verlaten had.</p> +<p>’t Was nu volkomen donker. Het was dat zwarte oogenblik, +’t welk op middernacht volgt. Een zoldering van wolken verborg de +starren. De hemel was slechts een akelige dichte massa. In de huizen +der oude stad was geen licht te zien; niemand ging voorbij; al wat men +van de straten en kaden zien kon <span class="pagenum">[<a id="pb161" +href="#pb161" name="pb161">161</a>]</span>was eenzaam. <span class= +"corr" id="xd20e3470" title="Bron: Notre-Dame">Nôtre-Dame</span> +en de torens van het Paleis van Justitie geleken nachtelijke gedaanten. +Een straatlantaarn wierp een rood schijnsel op den rand der kade. De +schaduwbeelden der bruggen hadden in de duisternis een wanstaltig +voorkomen. De regen had de rivier doen zwellen.</p> +<p>De plek, waar Javert op de borstwering leunde, was, zooals men zich +herinneren zal, juist boven de plaats, waar de Seine zulk een geweldige +strooming heeft, loodrecht boven die vreeselijke draaikolk, welke als +schroef zonder einde draait.</p> +<p>Javert boog het hoofd en zag naar beneden. Alles was zwart. Men +onderscheidde niets. Men hoorde het schuim bruisen, maar zag de rivier +niet. Nu en dan verscheen in deze duizelingwekkende diepte een +lichtschijnsel, dat zich onduidelijk kronkelde, want het water heeft, +zelfs in de diepste duisternis, het vermogen licht aan te nemen en het +in een slang te veranderen. Het schijnsel verdween en alles werd weder +onduidelijk. Daar scheen het oneindige geopend. Wat men onder zich had, +was geen water; ’t was een kolk. De muur van de kade, die ruw en +onduidelijk een oogenblik in de duisternis te voorschijn kwam, maar +dadelijk weder onzichtbaar werd, had het voorkomen van een steilte van +het oneindige.</p> +<p>Men zag niets, maar voelde de vijandige kilheid des waters en den +flauwen wasem der vochtige steenen. Een onaangename wind steeg uit dien +afgrond op. De zwelling der rivier, welke men veeleer vermoedde dan +zag, het somber golfgeklots, de akelige wijdte der bogen van de brug, +de voorstelling van een val in de akelige diepte, geheel deze +duisternis was afgrijselijk.</p> +<p>Javert bleef eenige minuten onbewegelijk deze opening in de +duisternis aanstaren, hij aanschouwde het onzichtbare met een +strakheid, die oplettendheid geleek. Het water bruiste. Eensklaps nam +hij zijn hoed af en legde hem op den kant der kade. Een oogenblik later +verscheen een hooge, donkere gestalte, welke een voorbijganger in de +verte voor een geestverschijning had kunnen houden, op de borstwering, +boog zich over de Seine, richtte zich weder op en stortte recht in de +duisternis neer. Er ontstond een dof geklots, en slechts de duisternis +kende het geheim van den doodsstrijd dezer donkere, in het water +verdwenen gestalte. <span class="pagenum">[<a id="pb163" href="#pb163" +name="pb163">163</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0 book"> +<h2 class="label">Boek V.</h2> +<h2 class="main">De kleinzoon en de grootvader.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb165" href="#pb165" name= +"pb165">165</a>]</span> +<div id="ch5.1" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Men ziet den boom weder met den zinkpleister.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Eenigen tijd na de gebeurtenissen, welke wij verhaald +hebben, werd Boulatruelle levendig getroffen.</p> +<p>Boulatruelle is die wegwerker van Montfermeil, welken men reeds in +de donkere gedeelten van dit boek even gezien heeft.</p> +<p>Boulatruelle was, men herinnert het zich misschien, een man, die +zich met allerlei verwarde en verschillende zaken bezighield. Hij sloeg +steenen tot puin, en benadeelde de reizigers op den grooten weg. Hij +was wegwerker en dief, en werd door een droom beheerscht; hij geloofde +zeker, dat er schatten in het bosch van Montfermeil waren begraven. Hij +hoopte eenmaal aan den voet van een boom geld in den grond te zullen +vinden; in afwachting hiervan vergenoegde hij zich, het in de zakken +der voorbijgangers te zoeken.</p> +<p>Voor het oogenblik was hij echter voorzichtig. Hij was ternauwernood +ontsnapt. Men weet, dat hij met de overige bandieten in de woning van +Jondrette gevat was. De ondeugd was hem nuttig geweest: zijn +dronkenschap had hem gered. Men had er niet kunnen achterkomen, of hij +daar als dief of als bestolene was geweest. Een bevel tot vrijlating, +gegrond op den wel bewezen toestand van dronkenschap, waarin hij op den +avond van den aanslag verkeerde, stelde hem op vrije voeten. Hij was +naar zijn weg tusschen Gagny en Lagny wedergekeerd, om er onder +bescherming der regeering en voor rekening van den staat steenen stuk +te slaan, terneergedrukt, in diepe gedachten, een weinig bekoeld voor +het stelen, dat hem bijna in ’t verderf had gestort, maar zich +met meer teederheid dan ooit tot den wijn wendende, die hem gered +had.</p> +<p>De levendige aandoening, welke hij ondervond, kort na zijn +terugkomst onder het zodendak zijner wegwerkershut, was van den +volgenden aard: <span class="pagenum">[<a id="pb166" href="#pb166" +name="pb166">166</a>]</span></p> +<p>Toen op zekeren ochtend, even vóór dat de zon opging, +Boulatruelle zich als gewoonlijk naar zijn arbeid en misschien naar +zijn hinderlaag begaf, bemerkte hij tusschen de takken een man, van +wien hij slechts den rug zag, doch wiens gestalte, in weerwil van den +afstand en de morgenschemering, hem niet onbekend scheen. Boulatruelle +had, hoewel hij een dronkaard was, een juist en scherp geheugen; een +noodzakelijk wapen van verdediging voor ieder, die met de wettige orde +eenigszins in strijd is.</p> +<p>„Waar heb ik, voor den duivel, iets als dezen kerel +gezien?” vroeg hij zich. Maar hij kon zich hierop geen ander +antwoord geven, dan dat dit iets geleek op iemand, van wien hem een +onduidelijk beeld in ’t geheugen lag. Overigens maakte +Boulatruelle, afgescheiden van deze gelijkenis, waarmede hij niet in +’t reine kon komen, opmerkingen en gissingen. Deze man behoorde +niet in deze streek te huis. Hij was er gekomen, stellig te voet, want +op dit uur rijdt geen diligence door Montfermeil. Hij had den ganschen +nacht geloopen. Van waar kwam hij? Van niet ver, want hij droeg noch +reiszak noch pak. Waarschijnlijk van Parijs. Waarom was hij in dit +bosch? Waarom was hij er op dit uur? Wat kwam hij er doen?</p> +<p>Boulatruelle dacht aan den schat. Eindelijk, na lang peinzen, +herinnerde hij zich flauw, eenige jaren geleden een dergelijke +opwekking te hebben gehad, ten aanzien van een man, die hem scheen wel +dezelfde als deze te kunnen zijn.</p> +<p>Terwijl hij dus nadacht, had hij onder het gewicht zijner +overpeinzingen het hoofd gebogen, iets dat zeer natuurlijk, maar niet +heel schrander was. Toen hij het weder oprichtte was er niemand meer. +De man was in het bosch en in de schemering verdwenen.</p> +<p>„Voor den duivel!” zei Boulatruelle, „ik zal hem +wedervinden. Ik zal de parochie van dezen parochiaan ontdekken. Deze +wandelaar van Patron-Minette heeft een reden, waarom hij hier is, en ik +zal ze vernemen. Men heeft in mijn bosch geen geheimen, zonder dat ik +er bij behoor.”</p> +<p>Hij nam zijn spade, die zeer scherp was.</p> +<p>„Hiermede,” mompelde hij, „kan ik den grond en een +mensch kort krijgen.”</p> +<p>En evenals men een draad aan een anderen knoopt, den weg +samenstellende, dien de man had moeten nemen, ging hij door het +kreupelhout.</p> +<p>Toen hij een honderd schreden had afgelegd, kwam de aanbrekende dag +hem meer en meer te hulp. Hier en daar in het zand gedrukte +voetstappen, vertrapt gras, verplette struikjes, de jonge gebogen +takjes der struweelen, die met bevallige <span class="pagenum">[<a id= +"pb167" href="#pb167" name="pb167">167</a>]</span>langzaamheid zich +weder oprichtten, als de armen eener schoone vrouw, die, ontwakende, +zich uitrekt, dit alles wees hem een spoor aan. Hij volgde het, maar +verloor het. De tijd verstreek. Hij ging dieper het bosch in en kwam +aan een soort van heuveltje. Een vroege jager, die in de verte op een +voetpad de aria van Guillery floot, bracht hem op de gedachte in een +boom te klimmen. Hoewel oud, was hij nog vlug. Er stond een hooge beuk, +en Boulatruelle klom, zoo hoog hij kon, in dien beuk.</p> +<p>’t Was een goede inval. Toen Boulatruelle vorschend naar den +kant zag, waar het bosch dicht begroeid en woest is, ontdekte hij +eensklaps den man.</p> +<p>Maar nauwelijks had hij hem gezien, of hij verloor hem weder uit het +oog.</p> +<p>De man ging of liever sloop naar een zeer afgelegen, onbegroeide +plek, die achter hooge boomen verborgen, maar aan Boulatruelle zeer +goed bekend was, wijl hij er, dicht bij een grooten hoop steenen, een +gewonden kastanjeboom had opgemerkt, die, met een zinken plaat, op de +schors gespijkerd, verbonden was. Deze onbegroeide plek heette vroeger +de laagte Blaru. De hoop steenen, men weet niet waarvoor bestemd, die +men er vóór dertig jaren zag, is er waarschijnlijk nog. +Niets duurt zoo lang als een hoop steenen; tenzij misschien een planken +schutting. Dewijl die slechts tot een voorloopig einde dient, is dit +een reden voor haar langen duur.</p> +<p>Met de snelheid der vreugde liet Boulatruelle zich veeleer uit den +boom vallen, dan dat hij er uitklom. Het leger was gevonden, nu kwam +’t er slechts op aan het wild te vatten. Daar was waarschijnlijk +de zoo lang gedroomde schat.</p> +<p>’t Was geen kleinigheid om op die open plek te komen. Langs de +begane paden, die allerlei kronkelingen vormen, was er een groot +<span class="corr" id="xd20e3535" title= +"Bron: kwartier uurs">kwartieruurs</span> voor noodig. Regelrecht door +het kreupelhout, dat daar buitengewoon dicht, doornig en moeielijk is, +was er een groot half uur toe noodig. Boulatruelle was dom genoeg, dit +niet te begrijpen. Hij geloofde aan de rechte lijn; een zeer +vergeeflijk optisch bedrog, maar dat vele menschen ten verderve leidt. +Het kreupelhout, hoe dicht het ook was, scheen hem de goede weg.</p> +<p>„Slaan wij de straat Rivoli der wolven in,” zeide +hij.</p> +<p>Boulatruelle, die gewoon was langs zijpaden te gaan, had dezen keer +den misslag, den rechten weg te volgen.</p> +<p>Hij begaf zich moedig in het kreupelhout.</p> +<p>Hij had nu met steekpalm, hagedoorn, netels, wilde rozelaars, +distelen en doornen te doen. Hij werd deerlijk gewond en gekrabd. +<span class="pagenum">[<a id="pb168" href="#pb168" name= +"pb168">168</a>]</span></p> +<p>Eindelijk kwam hij na verloop van veertig minuten zweetend, doornat, +buiten adem, gescheurd en gehavend aan de onbegroeide plek Blaru.</p> +<p>Er was niemand.</p> +<p>Boulatruelle ijlde naar den hoop steenen. Deze was nog op zijn +plaats, men had hem niet weggevoerd.</p> +<p>Maar de man was in het woud verdwenen. Hij was ontkomen. Waarheen? +In welke richting? In welken schuilhoek? ’t Was onmogelijk te +gissen.</p> +<p>En het grievendste was, dat men achter den hoop steenen, voor den +boom met de zinken plaat, de aarde versch opgegraven, een kuil en een +vergeten of achtergelaten schop zag.</p> +<p>Die kuil was ledig.</p> +<p>„Dief!” riep Boulatruelle dreigend, de vuisten naar den +horizont uitstekende.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.2" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Marius uit den burgeroorlog gekomen, bereidt zich tot +den huiselijken oorlog.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Marius was langen tijd noch dood noch levend. Hij lag +verscheidene weken in ijlende koorts, die met zeer ernstige +hersenverschijnselen gepaard gingen, welke meer nog door den schok der +hoofdverwonding veroorzaakt waren, dan door de wonden zelve.</p> +<p>Gansche nachten door herhaalde hij den naam Cosette, in de akelige +levendigheid van het koortsgekal en met de sombere hardnekkigheid van +den doodsstrijd. De grootte van sommige wonden was een ernstig gevaar, +wijl de ettering naar binnen kon trekken, en, in zekere gesteldheid van +den dampkring, den zieke dooden; bij elke verandering van weder en bij +den minsten storm was de geneesheer ongerust. „De lijder mag +vooral geen gemoedsaandoeningen hebben,” herhaalde hij. De +verbinding was lastig en moeielijk, wijl de sparadrap ter bevestiging +der windsels destijds nog niet was uitgevonden. Nicolette gebruikte +voor pluksel een beddelaken, dat zoo groot als een wolk was, zooals zij +zeide. Met moeite werd het <span class="corr" id="xd20e3574" title= +"Bron: koud vuur">koudvuur</span> door aanwending van chloor en +helschen steen tegengegaan. Zoo lang er gevaar bestond was +Gillenormand, die niet van het bed zijns kleinzoons week, evenals +Marius, noch dood noch levend.</p> +<p>Dagelijks en soms tweemalen daags kwam een zeer goed <span class= +"pagenum">[<a id="pb169" href="#pb169" name= +"pb169">169</a>]</span>gekleed heer met wit haar—dit was het +signalement dat de portier van hem gaf,—naar den zieke vragen en +liet een groot pak pluksel voor het verband achter.</p> +<p>Eindelijk, den 7<sup>den</sup> September, vier maanden, op den dag +af, na den smartelijken nacht toen men hem stervend bij zijn grootvader +had gebracht, verklaarde de geneesheer, dat hij behouden +was<span class="corr" id="xd20e3586" title="Niet in bron">.</span> De +genezing begon. Evenwel moest Marius nog langer dan twee maanden op een +ziekenstoel liggen, ten gevolge van het gebroken sleutelbeen. Zoo is er +altijd een laatste wonde, die zich niet wil sluiten en het volkomen +herstel vertraagt, tot groot verdriet van den lijder!</p> +<p>Overigens bevrijdden deze lange ziekte en deze lange herstelling hem +voor vervolging. Er is in Frankrijk geen toorn, zelfs geen openbare, +die niet in zes maanden wordt verdoofd. In de oproeren der +tegenwoordige maatschappij, zijn zoo veel personen betrokken, dat men +ten laatste genoodzaakt is de oogen eenigszins te sluiten.</p> +<p>Voegen wij hierbij, dat de ongehoorde ordonnantie van Gisquet, welke +den geneesheeren gelastte de gewonden aan te geven, de algemeene +verontwaardiging had gewekt, niet alleen bij ’t algemeen, maar +bovenal bij den koning, zoodat de gewonden door deze verontwaardiging +werden gedekt en beschermd; en dat, behalve degenen die op heeter daad +in het gevecht gevangen waren genomen, de krijgsraden niemand anders +durfden verontrusten. Men liet dus Marius met vrede.</p> +<p>De heer Gillenormand had eerst alle angsten en toen alle vreugd door +te staan. Met veel moeite belette men hem, alle nachten bij den lijder +door te brengen; hij liet zijn grooten armstoel bij het bed van Marius +brengen; hij wilde dat zijn dochter het fraaiste linnen zou nemen om er +compressen en windsels van te maken. Juffrouw Gillenormand, als een +verstandige en overleggende persoon, vond middel het fraaie +<span class="corr" id="xd20e3595" title="Bron: linlen">linnen</span> te +sparen, terwijl zij den grootvader in den waan liet, dat hij +gehoorzaamd werd. De heer Gillenormand nam geen genoegen met de +verklaring, dat grof linnen evengoed als fijn, en oud evengoed als +nieuw voor pluksel was. Hij was bij al de verbanden tegenwoordig, +terwijl mejuffrouw Gillenormand zich bedeesd verwijderde. Wanneer men +het wildvleesch met de schaar wegsneed, riep hij: „Ai! ai!” +Niets was treffender, dan hem den gewonde een drankje te zien +toereiken, met het zachte beven des grijsaards. Hij overstelpte den +geneesheer met vragen. Hij merkte niet, dat het steeds dezelfde +waren.</p> +<p>Den dag toen de geneesheer hem aankondigde, dat Marius buiten gevaar +was, geraakte de goede man buiten zich zelven. <span class= +"pagenum">[<a id="pb170" href="#pb170" name="pb170">170</a>]</span>Hij +gaf zijn portier drie louisd’ors tot fooi. Des avonds in zijn +kamer teruggekeerd danste hij een <i lang="fr">gavotte</i>, en knipte +met den duim en wijsvinger als met castagnetten, daarbij het liedje +zingende:</p> +<div lang="fr" class="lgouter"> +<div class="lg"> +<p class="line">Jeanne est née à Fougère,</p> +<p class="line">Vrai nid d’une bergère;</p> +<p class="line">J’adore son jupon</p> +<p class="line xd20e3613">Fripon.</p> +</div> +<div class="lg"> +<p class="line">Amour, tu <span class="corr" id="xd20e3618" title= +"Bron: vis">viens</span> en elle<span class="corr" id="xd20e3621" +title="Bron: ;">,</span></p> +<p class="line">Car c’est dans sa prunelle</p> +<p class="line">Que tu mets ton carquois,</p> +<p class="line xd20e3613">Narquois!</p> +</div> +<div class="lg"> +<p class="line">Moi, je la chante, et j’aime<a id="xd20e3632" +name="xd20e3632"></a></p> +<p class="line">Plus que <span class="corr" id="xd20e3635" title= +"Bron: Diana">Diane</span> même<a id="xd20e3638" name= +"xd20e3638"></a></p> +<p class="line">Jeanne et ses durs <span class="corr" id="xd20e3641" +title="Bron: tetons">tétons</span></p> +<p class="line xd20e3613">Bretons.<a class="noteref" id="xd20e3646src" +href="#xd20e3646" name="xd20e3646src">1</a></p> +</div> +</div> +<p class="first">Toen knielde hij op een stoel, en Basque, die hem door +de reet der deur gadesloeg, geloofde stellig, dat hij bad.</p> +<p>Tot hiertoe had hij weinig aan God geloofd.</p> +<p>Bij ieder nieuw verschijnsel van beterschap, dat zich meer en meer +opdeed, ging de grootvader tot allerlei buitensporigheden over. Hij gaf +zijn blijdschap door een menigte werktuiglijke handelingen te kennen; +hij ging de trap op en af, zonder te weten waarom. Een, overigens +knappe, buurvrouw was geheel verbaasd, op een morgen een grooten +bloemruiker te ontvangen; mijnheer Gillenormand had haar dien gezonden. +Haar man maakte haar een standje uit jaloezie. De heer Gillenormand +beproefde Nicolette op zijn schoot te nemen. Hij noemde Marius mijnheer +den baron. Hij riep: Leve de republiek!</p> +<p>Telkens vroeg hij aan den geneesheer: „Er is immers geen +gevaar meer?” Hij aanschouwde Marius met de oogen eener +grootmoeder. Hij trok zijn oogen niet van hem af, als hij at. Hij +kende, hij telde zich zelven niet meer. Marius was de meester des +huizes; in zijn blijdschap had hij van zijn gezag afstand gedaan, hij +was de kleinzoon van zijn kleinzoon.</p> +<p>In deze verheuging was hij kinderlijk eerbiedwaardig. Uit vrees van +den herstellende te vermoeien of hem lastig te zijn, ging hij achter +hem staan om hem toe te lachen. Hij was tevreden, verblijd, verrukt, +bekoorlijk, jong. Zijn wit haar <span class="pagenum">[<a id="pb171" +href="#pb171" name="pb171">171</a>]</span>paarde een zachte majesteit +aan den vroolijken glans op zijn gelaat. Wanneer bevalligheid zich +onder rimpels voegt, is zij aanbiddelijk. In den ondergaanden ouderdom +ligt een hemelsch morgenrood.</p> +<p>Intusschen had Marius onder al het verbinden en verplegen slechts +een enkele gedachte: Cosette.</p> +<p>Sinds de koorts en het ijlen hem verlaten hadden, noemde hij dien +naam niet meer, en men zou gemeend hebben, dat hij er niet meer aan +dacht. Hij zweeg, en wel omdat zijn geheele ziel ervan vervuld was.</p> +<p>Hij wist niet wat van Cosette was geworden; al het gebeurde in de +Chanvreriestraat was als een nevel in zijn geheugen; onduidelijke +schimmen zweefden voor zijn geest; Eponine, Gavroche, Mabeuf, het gezin +Thénardier, al zijne akelig in den kruitdamp der barricade +gehulde vrienden; de zonderlinge verschijning van den heer Fauchelevent +in dat bloedig avontuur, kwam hem voor als een raadsel in een storm; +hij begreep niets van zijn eigen leven; hij wist niet hoe en door wien +hij gered was; niemand dergenen die hem omgaven wist het; al wat men +hem had kunnen zeggen, was, dat hij des nachts in een huurrijtuig in de +straat des Filles du Calvaire was teruggevoerd; het verledene, het +tegenwoordige, alles was voor hem slechts nevel van een onduidelijk +denkbeeld; maar in dien nevel was één vast punt, +één juiste, duidelijke lijn, als in graniet, het besluit, +den wil: Cosette weder te vinden. Voor hem was de gedachte aan ’t +leven niet van de gedachte aan Cosette gescheiden; hij had in zijn hart +bepaald, dat hij het een niet zonder de andere zou aannemen, en had +onwrikbaar besloten, van wie hem tot het leven zou willen dwingen, van +zijn grootvader, van het lot, van de hel, de teruggave van zijn +verdwenen paradijs te eischen.</p> +<p>Hij verheelde zich de moeielijkheden hiervan niet.</p> +<p>Wijzen wij hier op een bijzonderheid: hij was niet gewonnen en +weinig vermurwd door al de blijken van liefde en teederheid van zijn +grootvader. Vooreerst was hij met die alle niet bekend; vervolgens +wantrouwde hij, in zijn ziekelijke, misschien nog koortsige droomen, +die teederheid als iets vreemds en nieuws, dat ten doel had om hem te +onderwerpen. Hij bleef er koel voor. De grootvader verspilde +vruchteloos zijn armen, ouden glimlach. Marius zeide bij zich zelven, +dat dit alles mooi was, zoolang hij, Marius, niet sprak; en hij liet +zich alles welgevallen; maar dat, zoodra Cosette in ’t spel kwam, +hij een ander gezicht zou vinden en de ware houding van den grootvader +zich zou ontmaskeren. Dan zou het hard en ruw zijn; hervatting der +familiequaestiën, vergelijking der toestanden, allerlei +schimpredenen <span class="pagenum">[<a id="pb172" href="#pb172" name= +"pb172">172</a>]</span>en tegenwerpingen tegelijkertijd, Fauchelevent, +Coupelevent, de fortuin, de armoede, de steen om den hals, de toekomst. +Geweldig verzet; en tot besluit: weigering. Marius verhardde zich +vooraf.</p> +<p>En naar gelang hij tot het leven wederkeerde, kwamen zijn oude +grieven terug, de oude wonden van zijn geheugen heropenden zich; hij +dacht weder aan het verledene; de kolonel Pontmercy plaatste zich +opnieuw tusschen Gillenormand en hem, Marius; hij zeide bij zich +zelven, dat van dengeen, die zoo onrechtvaardig en hard jegens zijn +vader was geweest, geen ware goedheid te verwachten was. En met de +gezondheid herkreeg hij een soort van bitterheid tegen zijn grootvader. +De grijsaard leed hierdoor met zachtmoedigheid.</p> +<p>Zonder er iets van te doen blijken, merkte de heer Gillenormand +buitendien op, dat Marius, sedert hij te zijnent was teruggebracht en +zijn bewustheid had herkregen, hem niet eens vader had genoemd. +’t Is waar, hij noemde hem niet mijnheer; maar hij vond het +middel, noch het een noch het ander te zeggen, door op zekere manier +zijn woorden te verdraaien.</p> +<p>Blijkbaar moest eene crisis komen.</p> +<p>Zooals schier altijd in dergelijke gevallen gebeurt, schermutselde +Marius, om zich te oefenen, vóór hij slag leverde. Dit +heet: het terrein onderzoeken. Op zekeren ochtend gebeurde het, dat de +heer Gillenormand bij gelegenheid dat een dagblad in zijn handen was +gevallen, luchtig over de conventie sprak en zich een royalistischen +scheldnaam op Danton, Saint-Just en Robespierre liet ontglippen. +„De mannen van 93 waren reuzen,” zei Marius streng. De +grijsaard zweeg en sprak den ganschen dag geen woord meer.</p> +<p>Marius, die nog altijd den onbuigzamen grootvader zijner kinderjaren +voor den geest had, zag in die stilte een diepen, verkropten toorn, +voorspelde daaruit een hardnekkigen strijd, en versterkte in de diepste +hoeken van zijn hart de toebereidselen voor den strijd.</p> +<p>Hij besloot, dat hij, ingeval van weigering, zijn verbanden zou +afrukken, zijn been ontwrichten, zijn overgeblevene wonden naakt en +bloot zou leggen, en alle voedsel weigeren. Zijn wonden waren zijn +ammunitie. Hij wilde Cosette bezitten of sterven.</p> +<p>Hij wachtte een gunstig oogenblik, met het zwijgend geduld der +zieken.</p> +<p>Dat oogenblik kwam. <span class="pagenum">[<a id="pb173" href= +"#pb173" name="pb173">173</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e3646" href="#xd20e3646src" name= +"xd20e3646">1</a></span> Jeannette is geboren te Fougère, +’t geen een echt herderinnennest is; ik aanbid haar schalksch +rokje. Gij leeft in haar, o liefde; want in haar oogen ligt uw +pijlenkoker, gij schalk. Ik bezing haar en bemin meer dan Diana zelve, +Jeannette en haar frissche Bretonsche borsten.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.3" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Marius’ aanval.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Op zekeren dag, terwijl zijn dochter de fleschjes en +kopjes op het marmer der commode terecht zette, zeide de heer +Gillenormand, over Marius gebogen, en op den teedersten toon: +„Hoor, Mariusje, in uw plaats zou ik nu meer vleesch dan visch +eten. Een gestoofde tong is uitmuntend als men begint te herstellen, +maar om den zieke op de been te brengen, is een kotelet +beter.”</p> +<p>Marius, wiens krachten bijna geheel waren teruggekeerd, spande ze +in, richtte zich ten halve lijve op, steunde met de vuisten op de +beddelakens, zag zijn grootvader strak in de oogen, nam een vreeselijke +houding aan, en zeide:</p> +<p>„Dit geeft mij aanleiding u iets te zeggen.</p> +<p>„Wat?”</p> +<p>„Ik wil trouwen.”</p> +<p>„Ik had het voorzien,” zei de grootvader, terwijl hij +luid begon te lachen.</p> +<p>„Hoe, voorzien?”</p> +<p>„Ja, voorzien. Ge zult uw meisje hebben.”</p> +<p>Marius, verstomd en verbijsterd, beefde aan al zijn leden.</p> +<p>De heer Gillenormand hernam:</p> +<p>„Ja, ge zult haar hebben, uw schoon, lief, klein meisje. Zij +komt alle dagen in de gedaante van een oud heer naar uw gezondheid +vernemen. Sinds gij gewond zijt, brengt zij haar tijd door met weenen +en pluksel te maken. Ik heb er naar onderzocht. Zij woont in de rue de +l’Homme-Armé No. 7. Ha! nu zijn wij er! Ge wilt haar. Nu, +ge zult haar hebben. Dat verrast u. Gij hadt bij u zelven een complot +gemaakt en gezegd: Ik zal het dien grootvader, die mummie van het +regentschap en het Directoire, dien voormaligen pronker, ronduit +zeggen; hij heeft ook zijn dagen van lichtzinnigheid en verliefdheid, +hij heeft ook zijn grisetten en Cosettes gehad; hij is jong geweest, +hij heeft vleugels gehad, het brood der lente gegeten; dit moet hij +zich herinneren. Wij zullen zien! Wij zullen vechten! Ha! ge grijpt de +koe bij de hoornen. Goed, ik bied u een kotelet aan en gij antwoordt +mij: Ik wil trouwen. Dat is een overgang. Ha! ge hadt op verzet +gerekend! Ge wist niet, dat ik een oude lafaard was. Wat zegt ge ervan? +Gij mokt, ge verwachtet niet, uw grootvader nog dommer dan u zelven te +zien! de redevoering, welke ge tot mij houden wildet, is nu verloren, +<span class="pagenum">[<a id="pb174" href="#pb174" name= +"pb174">174</a>]</span>mijnheer de advocaat; dat is jammer. Nu, des te +erger; wreek u. Ik doe wat ge wilt; dat verbluft u. Hoor, ik heb +onderzoek gedaan, ik ben ook een gluiperd; zij is bekoorlijk, +deugdzaam, de lansier heeft gelogen; zij heeft hoopen pluksel gemaakt; +zij is een juweel; zij aanbidt u; zoo gij gestorven waart, zouden er +drie gestorven zijn; haar doodkist zou de mijne vergezeld hebben. Ik +had gedacht, haar, zoodra ge hersteld waart, eenvoudig voor uw bed te +plaatsen; maar alleen in romans brengt men de meisjes zoo onverhoeds +aan het bed der schoone gewonden, in wie zij belang stellen. Dat +gebeurt niet. Wat zou uw tante gezegd hebben? Ge laagt drie-vierde van +den tijd geheel naakt, mijn jongen. Vraag Nicolette, die u geen minuut +verlaten heeft, of er een vrouw tegenwoordig kon zijn. En wat zou de +dokter gezegd hebben? Een jong meisje geneest de koorts niet. Kortom, +’t is goed, spreken wij er niet meer van; ’t is gezegd, +’t is gedaan, ’t is vastgesteld, neem haar. Zoo wreed ben +ik nu. Hoor, ik zag, dat ge niet van mij hieldt, en zeide: Wat moet ik +toch doen, opdat die snaak van mij houde? Ik zeide: Wacht, ik heb de +kleine Cosette bij de hand, ik zal ze hem geven; dan zal hij mij wel +een weinig moeten liefhebben of de reden zeggen. Ha, gij meendet, dat +de oude zou gaan vloeken en razen, neen zeggen, en den stok tegen al +dat teedere opheffen. Volstrekt niet. Cosette, goed; beminnen, goed; ik +wil niets liever. Mijnheer, wees zoo goed te trouwen. Wees gelukkig, +mijn geliefd kind.” Toen hij dit gezegd had, begon de grijsaard +te snikken. Hij nam het hoofd van Marius en drukte het in zijn armen, +tegen zijn oude borst, en beiden weenden. Dit is een der vormen van het +hoogste geluk.</p> +<p>„Mijn vader!” riep Marius.</p> +<p>„Ha, gij bemint mij dus!” zei de grijsaard.</p> +<p>Er ontstond een onbeschrijfelijk oogenblik. Zij konden van +aandoening niet spreken.</p> +<p>Eindelijk stamelde de grijsaard:</p> +<p>„Nu, eindelijk is het er uit: hij heeft „mijn +vader” gezegd.”</p> +<p>Marius wond zijn hoofd uit de armen van den grootvader, en zeide +zacht:</p> +<p>„Maar, vader, thans, nu ik mij wel bevind, dunkt mij, dat ik +haar zou kunnen zien.”</p> +<p>„Ook voorzien; morgen zult ge haar zien.”</p> +<p>„Vader!”</p> +<p>„Wat?”</p> +<p>„Waarom niet heden?”</p> +<p>„Nu, het zij zoo, heden. Ge hebt mij driemaal +„vader” genoemd; dit is het wel waard. Ik zal er voor +zorgen. Men zal haar bij <span class="pagenum">[<a id="pb175" href= +"#pb175" name="pb175">175</a>]</span>u brengen. Ik heb het voorzien, +zeg ik u. ’t Is reeds in rijm gebracht. ’t Is de +ontknooping van de elegie „de jonge zieke” van André +Chénier, van André Chénier, die door de schur... +door de reuzen van 93 vermoord werd.”</p> +<p>Mijnheer Gillenormand meende een licht fronsen der wenkbrauwen van +Marius te merken, die in waarheid, wij moeten ’t zeggen, niet +meer naar hem luisterde, maar in verrukking baadde en meer aan Cosette +dan aan 1793 dacht. De grootvader, bekommerd, zoo ontijdig André +Chénier aangevoerd te hebben, hernam haastig:</p> +<p>„Vermoorden is het eigenlijke woord niet. De zaak is, dat de +groote revolutionnaire genieën, die niet slecht waren, dat is +zeker, die voor den drommel, helden waren, vonden, dat André +Chénier hen een weinig hinderde en zij lieten hem guillot... Dat +wil zeggen, dat deze groote mannen, den 7 Thermidor, in het algemeen +belang André Chénier verzochten, wel te willen +gaan...”</p> +<p>De heer Gillenormand, wiens eigen woorden hem verstikten, kon niet +voortgaan; de grijsaard, zijn zinsnede noch kunnende voleinden noch +herroepen, verliet, terwijl zijn dochter het hoofdkussen achter Marius +opschudde, zoo haastig als zijn hooge jaren hem vergunden, de +slaapkamer, stiet de deur achter zich dicht, en rood, stikkend, +verwoed, met uitpuilende oogen, stond hij eensklaps voor den eerlijken +Basque, die in de voorkamer de laarzen poetste. Hij greep Basque bij +den kraag en schreeuwde hem woedend in het gezicht: „Bij de +honderd duizend duivels, die schelmen hebben hem vermoord!”</p> +<p>„Wien, mijnheer?”</p> +<p>„André Chénier!”</p> +<p>„Ja, mijnheer,” zei Basque verschrikt.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.4" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Mejuffrouw Gillenormand vindt het eindelijk niet kwaad +meer, dat mijnheer Fauchelevent iets onder den arm medebracht.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Cosette en Marius zagen elkander weder.</p> +<p>Wij ondernemen het niet, deze ontmoeting te beschrijven. Er zijn +dingen, die men niet moet trachten te schilderen, daaronder behoort de +zon.</p> +<p>Het geheele gezin, Basque en Nicolette er onder gerekend, +<span class="pagenum">[<a id="pb176" href="#pb176" name= +"pb176">176</a>]</span>was, op het oogenblik dat Cosette binnentrad, in +de kamer van Marius te zamen.</p> +<p>Zij verscheen op den drempel, en ’t was alsof zij in een +stralenkrans stond.</p> +<p>Juist op hetzelfde oogenblik, wilde de grootvader den neus snuiten, +maar bleef er in steken, hield den neus in zijn zakdoek en aanschouwde +Cosette er overheen.</p> +<p>„Aanbiddelijk!” riep hij uit.</p> +<p>Toen snoot hij heel luidruchtig.</p> +<p>Cosette was verbijsterd, verrukt, verschrikt, in den hemel. Zij was +door het geluk zoozeer in verwarring gebracht, als men slechts zijn +kan. Zij stamelde, werd nu bleek, dan rood, zij wilde zich in de armen +van Marius werpen, maar durfde niet. Zij schaamde zich, voor al deze +lieden haar liefde te doen blijken. Men is onmeedoogend jegens +gelukkige gelieven, men blijft, wanneer zij vurig zouden verlangen +alleen te zijn. Zij hebben volstrekt geen getuigen noodig.</p> +<p>Tegelijk met Cosette en achter haar, was een man met wit haar, +ernstig, maar toch flauw en smartelijk glimlachend, binnengekomen. +’t Was „Mijnheer Fauchelevent;” ’t was Jean +Valjean.</p> +<p>Hij was „zeer goed gekleed”, zooals de portier had +gezegd, geheel in het zwart en nieuw, en met witte das.</p> +<p>De portier dacht er in de verte niet aan, in dezen netten heer, in +dezen schijnbaren notaris, den vreeselijken doodenbrenger te herkennen, +die in den nacht van den 7<sup>den</sup> Juni, met gehavende kleederen, +vuil, afschuwelijk, verwilderd, het gezicht met bloed en slijk bedekt, +aan zijn deur was verschenen, den bewusteloozen Marius in de armen +houdend; evenwel was zijn portiersneus opgewekt. Toen de heer +Fauchelevent met Cosette was gekomen, had de portier in vertrouwen tot +zijn vrouw gezegd: „Ik weet niet, waarom ik mij altijd verbeeld +dit gezicht meer gezien te hebben.”</p> +<p>Toen de heer Fauchelevent in de kamer van Marius was, bleef hij als +afgezonderd bij de deur staan. Hij had een pakje onder den arm, dat op +een octavo boek geleek, in papier gewikkeld. Dat papier was groenachtig +en scheen van het vocht te hebben geleden.</p> +<p>„Heeft deze heer altijd zulke boeken onder den arm?” +vroeg mejuffrouw Gillenormand, die van geen boeken hield, zacht tot +Nicolette.</p> +<p>„O,” antwoordde op denzelfden toon de heer Gillenormand, +die het gehoord had, „’t is een geleerde: kan hij ’t +helpen? De heer Boulard, dien ik gekend heb, ging nooit uit zonder boek +en had altijd zulk een oud boekje aan zijn hart.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb177" href="#pb177" name="pb177">177</a>]</span></p> +<p>En luide zeide hij groetend:</p> +<p>„Mijnheer Tranchelevent...”</p> +<p>Vader Gillenormand deed het niet met opzet, maar de achteloosheid +voor eigennamen was bij hem een aristocratische manier.</p> +<p>„Mijnheer Tranchelevent, ik heb de eer u voor mijn kleinzoon, +mijnheer den baron Marius Pontmercy, de hand van mejuffrouw te +vragen.”</p> +<p>„Mijnheer Tranchelevent” boog.</p> +<p>„Dit is in orde,” zei de grootvader.</p> +<p>Daarop zich tot Marius en Cosette wendende en de armen zegenend +uitbreidende, riep hij:</p> +<p>„’t Is u thans vergund elkander te beminnen!”</p> +<p>Zij lieten het zich geen tweemaal zeggen. Zooveel te erger! het +gefluister begon. Zij spraken samen zacht, Marius overeind op zijn +rustbed zittende en Cosette naast hem staande. „O mijn +God!” lispte Cosette, „ik zie u weder, gij zijt het! Zoo te +gaan vechten. Waarom toch? ’t Is afschuwelijk! Gedurende vier +maanden ben ik dood geweest. O, ’t was ondeugend van u, naar dat +gevecht te gaan! Wat had ik u toch gedaan? Ik vergeef het u, maar ge +moogt het niet weer doen. Toen men ons aanstonds kwam zeggen, dat wij +hier moesten komen, meende ik wederom te sterven, maar het was van +vreugd. Ik was zoo treurig! Ik heb mij den tijd niet gegund mij te +kleeden; ik moet er afzichtelijk uitzien. Wat zullen uw verwanten wel +zeggen, mij met zulk een verkreukt kraagje te zien! Spreek toch! Ge +laat mij alleen spreken. Wij wonen nog altijd in de rue de +l’Homme-Armé. ’t Schijnt, dat uw schouder vreeselijk +gekwetst is! Men heeft mij gezegd, dat men er de hand in kon leggen. En +men heeft het vleesch uitgesneden. ’t Is ijselijk! Ik heb mij de +oogen schier uitgeweend. ’t Is wonder, dat men zooveel kan +lijden. Uw grootvader heeft een goedhartig voorkomen. Maar vermoei u +niet, steun niet op uw elleboog, ge zult u pijn doen. O, hoe gelukkig +ben ik! ’t Ongeluk is dan voorbij. Ik ben heel en al dwaas. Ik +wilde u een en ander zeggen, maar ik ben ’t geheel vergeten. +Bemint ge mij altijd? Wij wonen in de rue l’Homme-Armé. Er +is geen tuin. Al dien tijd heb ik pluksel gemaakt, zie mijnheer, +’t is uw schuld, ik heb eelt aan den +vinger.”—„Engel!” zei Marius.</p> +<p>Engel is het eenige woord der taal, dat niet verslijt. Geen ander +woord zou het onmeedoogend gebruik kunnen wederstaan, dat de verliefden +er van maken.</p> +<p>Toen, wijl er getuigen waren, zwegen zij en zeiden geen woord meer; +zij bepaalden er zich toe, elkander zacht de hand te drukken. +<span class="pagenum">[<a id="pb178" href="#pb178" name= +"pb178">178</a>]</span></p> +<p>De heer de Gillenormand wendde zich tot allen, die in de kamer waren +en riep:</p> +<p>„Spreekt toch luid, gij allen! maakt gedruisch, kom aan, een +weinig leven, opdat de kinderen op hun gemak met elkander kunnen +spreken.”</p> +<p>En Marius en Cosette naderende, fluisterde hij hen toe:</p> +<p>„Praat maar, stoort u aan niets.”</p> +<p>Tante Gillenormand was verbaasd over de inbreking van licht in haar +oude hart. Deze verbazing had niets vijandigs; ’t was in ’t +minst niet die afgunstige blik van een uil met twee hoornen: ’t +was het domme oog eener arme onnoozele van zeven en vijftig jaar; +’t was het mislukte leven, dat deze overwinning, de liefde, +aanschouwde.</p> +<p>„Mejuffrouw Gillenormand, mijn dochter,” zij haar vader; +„ik heb u immers wel gezegd, dat ge dit zoudt beleven.”</p> +<p>Hij zweeg een oogenblik en hernam:</p> +<p>„Aanschouw het geluk van anderen.”</p> +<p>Toen wendde hij zich tot Cosette:</p> +<p>„Hoe mooi is zij! hoe mooi is zij! Als een portret van Greuze. +Ge zult dit dus alleen bezitten, deugniet. O, schelm, ge zijt gelukkig, +dat ik u geen afbreuk kan doen; zoo ik twintig jaren jonger ware, +zouden wij met den degen om haar vechten. Hoor, ik ben op u verliefd, +jongejuffer. ’t Is zeer eenvoudig en natuurlijk. Ha, ’t zal +een kleine, lieve bruiloft geven! Saint-Denis is onze parochie, maar ik +zal dispensatie vragen om u in Saint-Paul te doen trouwen. Die kerk is +beter. De Jezuïeten hebben haar gebouwd. Zij is fraaier. Zij staat +tegenover de fontein van den kardinaal de Birague. Het meesterstuk der +jezuïetische bouworde is te Namen. ’t Heet Saint-Loup. Ge +moet daarheen gaan, zoodra ge getrouwd zijt. ’t Is een reis +waard. Ik ben volkomen van uw meening, mejuffer; de meisjes moeten +trouwen; zij zijn er voor geschapen. Er is een zekere heilige +Katharina, welke ik altijd ongekapt zou willen zien. Ongehuwd te +blijven is schoon, maar koud. De Bijbel zegt: Vermenigvuldigt. Om het +volk te redden moet er een Jeanne d’Arc zijn, maar om volk te +hebben, is moeder Gigogne noodig. Trouwt dus, schoone dames. Ik weet +waarlijk niet, waarom men ongehuwd zou blijven? Ik weet wel, dat men +een afzonderlijke kapel in de kerk heeft, en men in de broederschap der +H. Maagd wordt opgenomen, maar, voor den drommel, een mooien, goeden +jongen tot man en na verloop van een jaar een dikken, blonden knaap, +met mollige billen, aan de borst, dit is toch beter dan in de vesper +een waskaars in de hand te houden en te zingen <i>Turris +Eburnea</i>!” <span class="pagenum">[<a id="pb179" href="#pb179" +name="pb179">179</a>]</span></p> +<p>De grootvader draaide op zijn negentigjarige hielen om, en rammelde +voort, als een losgebroken springveer:</p> +<div lang="fr" class="lgouter"> +<p class="line">Ainsi, bornant le cours de tes rêvasseries,</p> +<p class="line">Alcippe, il est donc vrai, dans peu tu te +maries<a class="noteref" id="xd20e3861src" href="#xd20e3861" name= +"xd20e3861src">1</a>.</p> +</div> +<p class="first">„Apropos!”</p> +<p>„Wat blieft, vader?”</p> +<p>„Hadt ge niet een boezemvriend?”</p> +<p>„Ja, Courfeyrac.”</p> +<p>„Wat is er van hem geworden?”</p> +<p>„Hij is dood.”</p> +<p>„Dat is goed.”</p> +<p>Hij zette zich bij hen, deed Cosette plaats nemen, en nam hun vier +handen in zijn gerimpelde handen.</p> +<p>„Zij is allerliefst, een meesterstuk, deze Cosette. Zij is een +klein meisje en een zeer groote dame. Zij zal slechts barones zijn, dit +is te weinig; zij is tot markiezin geboren. Welke fraaie wimpers heeft +zij. Kinderen, drukt u goed op het hart, dat ge het ware hebt gekozen. +Bemint elkander; verdwaast er u door. De liefde is de dwaasheid der +menschen en de wijsheid van God. Aanbidt elkander. Maar,” voegde +hij er eensklaps treurig bij, „welk een ongeluk! Nu denk ik er +aan. Meer dan de helft van ’t geen ik bezit is lijfrente; zoolang +ik leef, zal het wel gaan, maar, na mijn dood, na een twintigtal jaren, +mijn arme kinderen, zult gij, helaas, niets hebben? Uw witte handjes, +mevrouw de barones, zullen moeten werken.”</p> +<p>Thans hoorde men een ernstige kalme stem, die zeide:</p> +<p>„Mejuffrouw Euphrasie Fauchelevent bezit zesmaal honderd +duizend francs.”</p> +<p>’t Was de stem van Jean Valjean.</p> +<p>Hij had nog geen woord gezegd, niemand scheen er zelfs op te letten, +dat hij er nog was; hij stond bewegingloos achter al deze gelukkige +menschen.</p> +<p>„Wie is die bedoelde mejuffrouw Euphrasie?” vroeg de +grootvader ontsteld.</p> +<p>„Dat ben ik,” antwoordde Cosette.</p> +<p>„Zesmaal honderd duizend francs!” hernam de heer +Gillenormand.</p> +<p>„Misschien veertien of vijftien duizend francs minder,” +zei Jean Valjean. <span class="pagenum">[<a id="pb180" href="#pb180" +name="pb180">180</a>]</span></p> +<p>En hij legde op de tafel het pakje, dat tante Gillenormand voor een +boek had aangezien.</p> +<p>Jean Valjean opende zelf het pakje. ’t Waren bankbiljetten. +Men zag en telde ze. Er waren vijfhonderd briefjes van duizend en +honderd acht en zestig van vijfhonderd francs. Te zamen vijfmaal +honderd vier en tachtig duizend francs.</p> +<p>„Dit is een kostelijk boek,” zei de heer +Gillenormand.</p> +<p>„Vijfmaal honderd vier en tachtig duizend francs!” +prevelde de tante.</p> +<p>„Dit brengt veel bezwaren in orde, niet waar mejuffrouw +Gillenormand, mijn dochter?” hernam de grootvader. „Die +drommelsche Marius, hij heeft uit den boom der droomen een schatrijk +nestje gehaald. Vertrouw nu nog de minnarijen der jongelieden. De +studenten vinden meisjes met zesmaal honderd duizend francs. Cherubin +is nog handiger dan Rothschild.”</p> +<p>„Vijfmaal honderd vier en tachtig duizend franken,” +herhaalde halfluid mejuffrouw Gillenormand. „Vijfmaal honderd +vier en tachtig! Men kan even goed zeggen: zesmaal honderd duizend +francs!”</p> +<p>Marius en Cosette zagen elkander intusschen aan. Zij letten +nauwelijks op deze omstandigheid.</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e3861" href="#xd20e3861src" name= +"xd20e3861">1</a></span> ’t Is dus waar, Alcippus, dat gij een +einde aan uw droomerijen wilt maken, en binnenkort gaat trouwen.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.5" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Men belegge zijn geld liever in een bosch dan bij een +notaris.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Men heeft waarschijnlijk begrepen, zonder dat het +noodig is het uitvoerig te verklaren, dat Jean Valjean, na de zaak +Champmathieu, ten gevolge van zijne vlucht van eenige dagen, naar +Parijs had kunnen gaan, en bijtijds de door hem, onder den naam van den +heer Madeleine van M-sur-M., gewonnen som terug vorderen; en dat hij, +vreezende weder gevat te worden, ’t geen werkelijk korten tijd +later gebeurde, deze som in het bosch van Montfermeil, ter plaatse +genaamd de laagte Blaru in den grond begraven had. Deze som van zesmaal +honderd duizend francs, geheel in bankbriefjes, was klein van omvang en +een doosje kon ze bevatten; maar ten einde de doos voor vochtigheid te +behoeden, had hij ze in een eikenhouten kistje vol kastanjekrullen +gedaan. In hetzelfde kistje had hij zijn anderen schat, de kandelaars +van den bisschop, gelegd. Men herinnert zich, dat hij deze kandelaars +bij zijn vlucht uit M-sur-M. had medegenomen. De man, dien Boulatruelle +op dien zekeren <span class="pagenum">[<a id="pb181" href="#pb181" +name="pb181">181</a>]</span>avond zag, was Jean Valjean. Later, telkens +wanneer Jean Valjean geld noodig had, ging hij het op de onbegroeide +plek Blaru in het bosch halen. Vandaar de afwezigheid, waarvan wij +gesproken hebben. Op een veilige plek in de struweelen, die hem alleen +bekend was, had hij een spade verborgen. Toen hij zag, dat Marius +herstelde en het oogenblik voelde naderen, dat dit geld van dienst kon +zijn, was hij het gaan halen, en wederom werd hij door Boulatruelle in +het bosch gezien, maar thans des ochtends en niet des avonds. +Boulatruelle erfde de spade.</p> +<p>De wezenlijke som was vijfmaal honderd vier-en-tachtig duizend vijf +honderd francs. Jean Valjean behield vijfhonderd francs voor +zich.—„Later zullen wij zien,” dacht hij.</p> +<p>Het verschil tusschen deze som en de zesmaal honderd dertigduizend +francs, van Laffitte teruggenomen, vertegenwoordigde de uitgave van +tien jaren, van 1823 tot 1833. Zijn vijfjarig verblijf in het klooster +had slechts vijf duizend francs gekost.</p> +<p>Jean Valjean plaatste de twee zilveren kandelaars op den +schoorsteen, waar zij tot groote bewondering van vrouw Toussaint +schitterden.</p> +<p>Overigens wist Jean Valjean, dat hij van Javert verlost was. Men had +in zijn tegenwoordigheid verhaald, en hij had de zaak in den +<i>Moniteur</i>, die het berichtte, bevestigd gezien, dat een politie +inspecteur, Javert genaamd, onder een waschschuit tusschen de +Pont-au-Change en de Pont-Neuf verdronken was gevonden, en dat een +geschrift, ’t welk deze overigens onberispelijke en door zijn +superieuren zeer geachte man had nagelaten, aan een vlaag van +zinsverbijstering en zelfmoord deed denken. Inderdaad, dacht Jean +Valjean, hij moest reeds van zinnen verbijsterd zijn, toen hij mij in +zijn macht had en mij vrijliet.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.6" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De beide oude lieden doen, elk op zijn wijze, alles om +Cosette gelukkig te maken.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Men maakte alle toebereidselen voor het huwelijk. De +geneesheer, die hieromtrent geraadpleegd werd, verklaarde dat het in +Februari kon plaats hebben. Men was in December. Eenige heerlijke weken +verliepen in volkomen geluk.</p> +<p>De grootvader was niet de minst gelukkige. Kwartieruren lang stond +hij in de aanschouwing van Cosette. <span class="pagenum">[<a id= +"pb182" href="#pb182" name="pb182">182</a>]</span></p> +<p>„Een verwonderlijk schoon meisje!” riep hij. „En +zij ziet er zoo zacht en zoo goed uit. Zonder tegenspraak is zij het +bekoorlijkste meisje, dat ik van mijn leven gezien heb. Later zal zij +deugden hebben, die de geuren van een violet verspreiden. Zij is een +gratie. Met zulk een wezen kan men slechts edel leven. Marius, mijn +jongen, gij zijt baron, rijk, leg het advocaatschap neder, ik bid +u.”</p> +<p>Cosette en Marius waren eensklaps van het graf in den hemel +overgegaan. De overgang was niet voorbereid, en zij zouden er door +verbijsterd zijn geworden, waren zij er niet verrukt door geweest.</p> +<p>„Begrijpt ge er iets van?” vroeg Marius aan Cosette.</p> +<p>„Neen,” antwoordde Cosette, „maar mij dunkt, dat +de goede God ons aanschouwt.”</p> +<p>Jean Valjean deed alles, maakte alles in orde, bevredigde alles, +ruimde alle bezwaren uit den weg. Hij bespoedigde met zooveel ijver en, +schijnbaar, met zooveel vreugde Cosettes geluk, als Cosette zelve.</p> +<p>Dewijl hij maire was geweest, wist hij een kiesch probleem op te +lossen, van ’t welk hij alleen het geheim kende: den burgerlijken +stand van Cosette. Had hij onbewimpeld haar afkomst gezegd, wie weet of +dit mogelijk geen beletsel voor het huwelijk zou geweest zijn. Hij +redde Cosette uit alle moeielijkheden. Hij bezorgde haar een familie +van overledenen, het zekerste middel om alle tegenspraak te ontgaan. +Cosette was de eenige overgeblevene van een uitgestorven familie, +Cosette was niet zijn dochter, maar de dochter van een anderen +Fauchelevent. Twee gebroeders Fauchelevent waren tuiniers in het +klooster van klein Picpus geweest. Men begaf zich naar dat klooster; de +beste inlichtingen en de vereerendste getuigenissen werden er +verkregen; de goede nonnen, weinig in staat en weinig genegen de +quaestiën van vaderschap te onderzoeken, en zonder eenigen +argwaan, hadden nooit juist geweten, wie der beide Fauchelevents de +vader van Cosette was. Zij zeiden wat men begeerde, en zeiden het met +groote belangstelling. Er werd een acte van bekendheid opgemaakt. +Cosette werd door de wet mejuffrouw Euphrasie Fauchelevent, en +ouderlooze weeze verklaard. Jean Valjean richtte het zoo in, dat hij +onder den naam van Fauchelevent tot voogd van Cosette en de heer +Gillenormand tot toezienden voogd werd benoemd.</p> +<p>De vijfmaal honderd vier-en-tachtig duizend francs waren een legaat +door iemand, die onbekend wilde blijven, aan Cosette vermaakt. Dat +legaat was aanvankelijk vijfmaal honderd vier-en-negentig duizend +francs geweest, maar tienduizend francs <span class="pagenum">[<a id= +"pb183" href="#pb183" name="pb183">183</a>]</span>waren aan de +opvoeding van mejuffrouw Euphrasie besteed, waarvan vijf duizend francs +aan het klooster zelf waren betaald. Dit legaat, in de handen van een +derde gesteld, moest aan Cosette bij haar meerderjarigheid of op het +tijdstip van haar huwelijk gegeven worden. Zooals men ziet, was dit +alles zeer aannemelijk, te meer, wijl er meer dan een half millioen bij +behoorde. Er was in sommige punten wel iets vreemds, maar men zag dit +niet; de oogen van een der belanghebbenden waren door de liefde +geblinddoekt, die der anderen door de zesmaal honderd duizend +francs.</p> +<p>Cosette vernam, dat zij niet de dochter was van den ouden man, dien +zij zoo lang vader had genoemd. Hij was slechts een bloedverwant; een +andere Fauchelevent was haar ware vader geweest. Op ieder ander +oogenblik zou haar dit gegriefd hebben. Maar in het wonderbare +tegenwoordige uur, was het slechts een weinig schaduw, een kleine +verdonkering, en zij was zoo vol vreugd, dat deze wolk kort van duur +was. Zij had Marius. De jongeling kwam, de oude man verdween; +zóó is het leven.</p> +<p>Bovendien was Cosette sedert vele jaren gewoon, zich door raadsels +omgeven te zien; ieder kind, dat een geheimzinnige jeugd heeft gehad, +is steeds tot ontberingen gereed.</p> +<p>Zij bleef echter Jean Valjean „vader” noemen.</p> +<p>Cosette, die als in den hemel was, was met vader Gillenormand +hoogelijk ingenomen. ’t Is waar, dat hij haar met puntdichten en +geschenken overlaadde. Terwijl Jean Valjean Cosette een behoorlijken +stand in de maatschappij en het bezit van een wettelijken staat +bereidde, zorgde de heer Gillenormand voor het uitzet. Hij wenschte +alles prachtig te doen. Hij had Cosette een kostbaar kanten kleed +geschonken, dat van zijn eigen grootmoeder afkomstig was. Deze mode +herleeft, zeide hij, het ouderwetsche is weder gezocht, en in mijn +ouderdom kleeden zich de jonge vrouwen als in mijn jeugd de oude +vrouwen.</p> +<p>Hij plunderde zijn ruim voorziene kasten van Coromandel- en lakwerk, +die sedert jaren niet geopend waren. „Laat ons deze dames eens +onderzoeken,” zeide hij, „en zien wat zij bevatten.” +Hij opende met geweld de ronde laden vol kleedingstukken van al zijn +vrouwen, van al zijn minnaressen en van al zijn grootmoeders. Nanking, +damast, lampas, gekleurd moiré, rokken van gevlamd gros de +Tours, Indische doeken met goud geborduurd, die gewasschen konden +worden, stukken dauphiné zonder weerzijde, kanten van Genua en +Alençon, gouden sieraden, ivoren bonbonnières met +microscopisch schilderwerk, snuisterijen, linten, dat alles schonk hij +aan <span class="pagenum">[<a id="pb184" href="#pb184" name= +"pb184">184</a>]</span>Cosette. Cosette, verwonderd, geheel vervuld van +liefde voor Marius en verlegen van dankbaarheid voor den heer +Gillenormand, droomde van een grenzenloos geluk in satijn en fluweel. +Haar bruidskorf scheen haar door engelen gebracht te zijn. Haar ziel +vloog ten hemel op vleugels van Mechelsche kant.</p> +<p>De dronkenschap der gelieven werd, zooals wij gezegd hebben, slechts +geëvenaard door de verrukking van den grootvader. Er was als +trompetgeschal in de straat des Filles du Calvaire.</p> +<p>Iederen ochtend bracht de grootvader een nieuw offer van +antiquiteiten aan Cosette. Alle mogelijke falbalás golfden +prachtig om haar heen.</p> +<p>Op zekeren dag zeide Marius, die te midden van zijn geluk gaarne +eens ernstig sprak, bij een of andere gelegenheid:</p> +<p>„De mannen der revolutie zijn zoo groot, dat zij reeds den +stralenkrans der eeuwen bezitten, evenals Caton en Phocion, en ieder +hunner schijnt een herinnering uit de oudheid”<a class="noteref" +id="xd20e3982src" href="#xd20e3982" name="xd20e3982src">1</a>.</p> +<p>„<span lang="fr">Moire antique!</span>” riep de +grijsaard. „Ik dank u Marius. ’t Is juist het denkbeeld dat +ik zocht.”</p> +<p>En den volgenden dag werd bij de bruidskorf een prachtig kleed van +theekleurig <span lang="fr">moire antique</span> gevoegd.</p> +<p>De grootvader trok uit deze snuisterijen wijze lessen.</p> +<p>„De liefde is goed, maar dit behoort er bij. In het geluk moet +iets overtolligs zijn. Het geluk is slechts het noodzakelijke. Kruid +het met ontzaggelijk veel overbodigs. Een paleis en haar hart. Haar +hart en het Louvre. Haar hart en de fonteinen van Versailles. Geef mij +mijn herderin, maar zorg dat zij hertogin zij. Breng mij Philis met +korenbloempjes bekranst, maar voeg er <span class="corr" id="xd20e4003" +title="Bron: honderduizend">honderdduizend</span> francs rente bij. +Bereid mij een eindeloos landelijk leven onder een marmeren zuilengang. +Ik neem genoegen met het landelijk leven, met het marmeren en gouden +tooverpaleis. Het droge geluk gelijkt droog brood. Men eet, maar men +houdt geen maaltijd. Ik wil overdaad, het nuttelooze, noodelooze, het +buitensporige, overvloed. Ik herinner mij in de kathedraal van +Straatsburg een uurwerk te hebben gezien, zoo hoog als een huis van +drie verdiepingen, dat het uur aanwees, dat zoo vriendelijk was het uur +aan te wijzen, maar er niet voor gemaakt scheen, en dat, als het middag +of middernacht, of ieder ander uur, geslagen had, de maan en de +starren, de aarde en de zee, de vogels, en de visschen, Phoebus en +Phebé, en een menigte dingen, die uit een <span class= +"pagenum">[<a id="pb185" href="#pb185" name="pb185">185</a>]</span>nis +kwamen, de twaalf apostelen en keizer Karel V, en Eponine en Sabinus, +en verscheiden vergulde mannetjes, die op den koop toe op de trompet +bliezen, vertoonde. Reken daarbij het verrukkend klokkenspel, dat +telkens in de lucht golfde, zonder dat men wist waarom. Is hierbij een +eenvoudige wijzerplaat, die niets dan de uren aanwijst, te vergelijken? +Ik ben voor het groote uurwerk van Straatsburg en geef er de voorkeur +aan boven de koekoekklok van het Zwarte woud.”</p> +<p>De heer Gillenormand rammelde inzonderheid over de bruiloft, en al +de heerlijkheden der achttiende eeuw waren in zijn uitstortingen +doorééngemengd.</p> +<p>„Ge verstaat niets van de kunst der feesten. Ge weet in dezen +tijd geen vreugdedag in te richten. Uw negentiende eeuw is flauw. Zij +heeft geen weelde. Zij verstaat het rijke, het edele niet. In alles is +zij kaal geschoren. Uw derde stand is flauw, kleur- en geurloos en +houterig. De droom uwer burgermeisjes, die gaan trouwen, is een net +gemeubeld vertrek, en katoen. Ruimte! ruimte! mijnheer Grigou trouwt +met mejuffrouw Grippesou. Pracht en heerlijkheid. Men heeft een +louisd’or aan een waskaars geplakt. Ziedaar de eeuw. Ik zou naar +de Sarmaten willen vluchten. O! reeds in 1787 voorspelde ik, dat alles +verloren was, den dag toen ik den hertog van Rohan, den prins van Leon, +den hertog van Chabot, den hertog van Monbazon, den markies van +Soubise, den vicomte van Thouars, pair van Frankrijk, in Longchamps in +een chais zag rijden. Dit heeft zijn vruchten voortgebracht. In deze +eeuw doet men zaken, men speelt op de Beurs, men wint geld en is +gierig. Men zorgt voor zijn uiterlijk en vernist het; men is net +gekleed, gewasschen, gezeept, gestreken, geschoren, gekamd, gewast, +gewreven, geschuierd, uitwendig schoongemaakt, onberispelijk glad als +een keisteen, ingetogen, zindelijk en terzelfdertijd, o mijn liefde! +heeft men in het geweten mesthoopen en modderpoelen, waarvoor een +koewachtster, die haar neus met de vingers snuit, zou schrikken. Ik +geef aan dezen tijd dit devies: Vuile zindelijkheid. Word niet boos, +Marius, vergun mij te spreken: ik zeg van het volk geen kwaad, ge ziet +dat ik den mond vol van uw volk heb, maar neem niet kwalijk, dat ik den +burgerstand een weinig hekele. Ik behoor er toe. Die liefheeft +kastijdt. En, ik zeg het onbewimpeld, men trouwt tegenwoordig, maar men +weet niet hoe men moet trouwen. Ach, ja, ik betreur de bekoorlijkheid +der oude zeden; alles betreur ik ervan: die sierlijkheid, die +ridderlijkheid, die innemende, hoffelijke manieren, die vroolijke +weelde, welke iedereen had, de muziek die tot de bruiloft behoort, +symphonie boven, tambourins beneden, dans, vroolijke gezichten aan +tafel, geestige <span class="pagenum">[<a id="pb186" href="#pb186" +name="pb186">186</a>]</span>puntdichten, gezang, vuurwerk, hartelijk +gelach, al den drommel, groote linten en strikken. Ik betreur den +kouseband der bruid. De kouseband der bruid is aan den gordel van Venus +verwant. Waarop draait de Trojaansche oorlog? Op den kouseband van +Helena. Waarom strijdt men, waarom verbrijzelt de goddelijke Diomedus +op het hoofd van Merionus den grooten stalen helm met tien punten; +waarom brengen Achilles en Hector elkander geweldige lansstooten toe? +Wijl Helena door Paris haar kouseband heeft laten ontnemen. Van den +kouseband van Cosette zou Homerus de Illiade maken. In zijn heldendicht +zou hij een ouden babbelaar als mij brengen, en hem Nestor noemen. Mijn +vrienden, eertijds, in het liefelijke eertijds, trouwde men met +verstand; men maakte een goed contract, vervolgens was er een vroolijk +feest. Zoodra Cujas vertrokken was, kwam Gamacho. Te drommel! ’t +is, wijl de maag een prettig dier is, dat vraagt wat het toekomt, en +ook bruiloft wil houden. Men at heerlijk, en zat naast een schoone +buurvrouw, die niet al te preutsch was! O, hoe wijd openden zich de +lachende monden en hoe vroolijk was men in dien tijd. De jeugd was een +bloementuil; ieder jongeling gaf zijn leven voor een sering of roos; +ieder krijgsman was herder; en zoo men toevallig ritmeester der +dragonders was, vond men middel Florian te heeten. Men wilde fraai +zijn. Men tooide zich met kant en purper. Een burger geleek een bloem, +een markies een edelgesteente. Men droeg geen souspieds noch laarzen. +Men was keurig, glinsterend, verguld, zwevend, lief, coquet, ’t +geen niet belette den degen op zijde te hebben. De kolibri heeft een +snavel en klauwen. Een van de zijden der eeuw was kieschheid, de andere +heerlijkheid, en, bij den hemel! men vermaakte zich. Tegenwoordig is +men ernstig. De burgerman is gierig, de burgervrouw is preutsch; uw +eeuw is ongelukkig. Men zou de gratiën willen wegjagen, wijl zij +te naakt zijn. Helaas! men verbergt de schoonheid als iets leelijks. +Sedert de revolutiën draagt alles pantalons, zelfs de danseressen; +zij moeten ernstig en doctrinair zijn. Men moet majestueus wezen. Men +zou zeer ontstemd zijn, zoo de kin niet in de das stak. Het ideaal van +een twintigjarigen knaap, die trouwt, is, op mijnheer Royer-Collard te +gelijken. En weet ge, waartoe men komt met deze majesteit? Men wordt +klein. Laat mij dit zeggen: de vroolijkheid is niet alleen vroolijk, +zij is grootsch. Weest toch, voor den drommel, vroolijk verliefd. +Trouwt toch, wanneer ge trouwt, in de koorts der bedwelming en in het +gewoel en gewemel van het geluk. ’t Is goed, dat men in de kerk +ernstig zij. Maar na de mis moet men de bruid als in een droom laten +ronddraaien. Een huwelijk moet koninklijk en tooverachtig zijn. Ik haat +<span class="pagenum">[<a id="pb187" href="#pb187" name= +"pb187">187</a>]</span>een boersche bruiloft. Men moet ten minste dien +dag op den Olympus zijn! Weest goden. Ach! men zou sylphiden, +gratiën, liefdegoodjes kunnen zijn, en men is een kinkel! ieder +pas getrouwde moet een prins Aldobrandini zijn. Maakt gebruik van deze +eenige minuut des levens om met de zwanen en adelaars naar den hemel te +vliegen, men moge dan den anderen dag weder tot het <span class="corr" +id="xd20e4016" title="Bron: burgelijke">burgerlijke</span> der +kikvorschen terugzinken. Spaart niets aan de bruiloft, beknibbel haar +glans niet; laat den dag van uw grootsten luister niets deren. De +bruiloft is de huishouding niet. O! zoo ik mijn zin had zou ’t +allerliefst zijn en in alle boomen zou men muziek hooren. Dit is mijn +programma: hemelsblauw en geld! Ik zou op het feest de veldgoden, de +bosch- en zeenimfen noodigen. ’t Zou de bruiloft van Amphitrite +zijn, rozige wolken, sierlijk gekapte nimfen, een lid der academie die +de godin vierregelige verzen aanbiedt, een wagen door zeemonsters +getrokken:</p> +<div lang="fr" class="lgouter"> +<p class="line">Triton trottait devant, et tirait de sa conque</p> +<p class="line">Des sons si <span class="corr" id="xd20e4024" title= +"Bron: ravissant">ravissants</span>, qu’il ravissait +quiconque<span class="corr" id="xd20e4027" title= +"Bron: .">!</span><a class="noteref" id="xd20e4029src" href= +"#xd20e4029" name="xd20e4029src">2</a></p> +</div> +<p class="first">Dit is een echt feestprogramma, of ik heb er geen +verstand van.”</p> +<p>Terwijl de grootvader in zijn lyrische vervoering naar zich zelven +luisterde, bedwelmden Cosette en Marius zich in hun wederzijdsche +aanschouwing.</p> +<p>Tante Gillenormand zag alles aan, met haar onveranderlijke +bedaardheid. Sedert vijf of zes maanden had zij een zekere hoeveelheid +aandoeningen opgedaan: Marius teruggekomen, Marius bloedend +teruggebracht, van een barricade teruggebracht, Marius dood, toen +levend, Marius verzoend, Marius verloofd, Marius met een arme deern +trouwende, Marius met een schatrijke jonge dame trouwende. De zesmaal +honderd duizend francs waren haar laatste verrassing geweest. Daarop +was haar onverschilligheid teruggekeerd. Zij ging geregeld naar de +kerk, liet de koralen van haar rozenkrans door haar vingers glijden, +las haar gebeden, prevelde in een hoek van het huis haar <i>Ave</i>, +terwijl men in een anderen hoek <i lang="en">I love you</i> lispte, en +zag onduidelijk Marius en Cosette als twee schaduwen, terwijl zij zelve +een schaduw was.</p> +<p>Er bestaat een soort van werkelooze vroomheid, waarin de ziel, als +verdoofd, vreemd blijft aan ’t geen men wereldsche zaken zou +kunnen noemen, en geen gevoel heeft van menschelijke <span class= +"pagenum">[<a id="pb188" href="#pb188" name= +"pb188">188</a>]</span>gewaarwordingen, noch van aangename noch van +smartelijke, alleen aardbevingen en zondvloeden misschien uitgezonderd. +Deze vroomheid, zei vader Gillenormand tot zijn dochter, staat gelijk +met een verkoudheid in ’t hoofd. Gij zijt dof en ongevoelig; gij +hebt geen slechten, maar ook geen goeden reuk.</p> +<p>De zesmaal honderd duizend francs hadden overigens aan de +besluiteloosheid der oude vrijster een einde gemaakt. Haar vader was +gewoon geworden haar zoo weinig te tellen, dat hij haar over de +toestemming voor het huwelijk van Marius niet geraadpleegd had. Hij had +met drift gehandeld, volgens zijn manier, en, als een slaaf geworden +despoot, geen andere gedachte dan Marius genoegen te doen. Hij had er +zelfs niet aan gedacht, dat er een tante was en deze een meening kon +hebben, en hoe schaapachtig zij ook was, had dit haar gekrenkt. +Inwendig eenigszins oproerig, doch uitwendig volkomen kalm, had zij bij +zich zelve gezegd: Mijn vader heeft buiten mij de quaestie van het +huwelijk opgelost, ik zal buiten hem de quaestie der erfenis oplossen. +Zij was werkelijk rijk, haar vader was het niet. Zij had zich +hieromtrent dus haar besluit voorbehouden. ’t Is waarschijnlijk, +dat, indien het een arm huwelijk ware geweest, zij het arm zou gelaten +hebben. Des te erger voor mijnheer mijn neef. Hij trouwt met een +bedelares; dat hij bedelaar zij. Maar het half millioen van Cosette +behaagde de tante en veranderde haar inwendigen toestand, ten aanzien +van dit minnend paar. Men is aan zesmaal honderd duizend francs eenige +achting schuldig, en ’t was duidelijk, dat zij niet anders kon +doen dan aan de jongelieden haar fortuin na te laten, wijl zij dit niet +meer behoefden.</p> +<p>Er werd overeengekomen, dat het paar bij den grootvader zou wonen. +Mijnheer Gillenormand wilde hun volstrekt zijn kamer, de fraaiste van +het huis, geven. „Dit zal mij verjongen,” verklaarde hij. +„’t Is een oud plan. Ik ben altijd voornemens geweest, in +mijn kamer bruiloft te houden.” Hij meubileerde deze kamer met +een menigte kostbaarheden van den ouden trant. Hij deed ze plafonneeren +en met een buitengewone stof behangen, waarvan hij een stuk bezat, en +welks gesatineerde gouden grond met fluweelen bloemen bezaaid was. Met +deze zelfde stof, zeide hij, was het ledikant behangen der hertogin van +Anville te <span class="corr" id="xd20e4053" title= +"Bron: Rocheguyon">Roche-Guyon</span>.</p> +<p>De bibliotheek van den heer Gillenormand werd het schrijfkabinet, +dat Marius als advocaat noodig had; als zijnde zoodanig kabinet door de +orde voorgeschreven. <span class="pagenum">[<a id="pb189" href="#pb189" +name="pb189">189</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3982" href="#xd20e3982src" name="xd20e3982">1</a></span> In +’t Fransch: „<span lang="fr">mémoire +antique</span>.”</p> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e4029" href="#xd20e4029src" name= +"xd20e4029">2</a></span> Triton reed vooraan en lokte uit zijn +zeeschulp zulke bekoorlijke klanken, dat hij iedereen +verrukte<span class="corr" id="xd20e4031" title="Bron: .">!</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch5.7" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De uitwerksels van den droom op het geluk.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De verliefden zagen elkander dagelijks. Cosette kwam +met den heer Fauchelevent. „’t Is de verkeerde +wereld,” zei juffer Gillenormand, „dat de bruid bij den +bruidegom komt, om zich het hof te laten maken.” Maar de langzame +beterschap van Marius had tot die gewoonte aanleiding gegeven, en de +armstoelen in de straat des Filles du Calvaire, die beter geschikt +waren voor een onderhoud onder vier oogen dan de matten stoelen in de +straat de l’Homme-Armé, hadden ze bestendigd. Marius en de +heer Fauchelevent zagen elkander, maar onderhielden zich niet met +elkander. ’t Scheen, alsof dit afgesproken was. Ieder meisje +heeft een geleider noodig. Cosette zou niet zonder den heer +Fauchelevent kunnen komen. Voor Marius was de heer Fauchelevent de +voorwaarde van Cosettes komst. Hij nam ze aan. Wanneer toevallig en +zonder opzet over politiek werd gesproken, uit het gezichtspunt der +verbetering van den maatschappelijken toestand, kwamen zij er toe, +elkander iets meer dan ja en neen te zeggen. Eenmaal, toen er over het +onderwijs werd gesproken, dat Marius kosteloos en verplichtend wilde +hebben, onder allerlei vormen, en aan allen als lucht en zon +geschonken, in één woord, voor het geheele volk +bereikbaar, waren zij het eens en weidden er schier met elkander over +uit. Bij deze gelegenheid maakte Marius de opmerking, dat mijnheer +Fauchelevent zeer goed sprak, ja zelfs met een zekere keurigheid van +taal. Er ontbrak hem echter iets, men weet zelf niet wat. Mijnheer +Fauchelevent bezat iets minder en iets meer, dan een man van de +wereld.</p> +<p>Marius deed zich zelven allerlei vragen ten opzichte van den heer +Fauchelevent, die jegens hem eenvoudig beleefd en koel was. Soms +twijfelde hij aan zijn eigen herinneringen. Er was in zijn geheugen een +opening, een donkere plek, een afgrond ontstaan, door zijn doodelijke +ziekte van vier maanden. Veel was daarin verloren gegaan. Hij vroeg +zich zelfs of het wel waar was, dat hij den heer Fauchelevent, dien +ernstigen, bezadigden man, in de barricade had gezien.</p> +<p>Dit was overigens niet de eenige verbazing, welke de verschijningen +en verdwijningen van het verleden in zijn geest hadden achtergelaten. +Men meene niet, dat hij van al deze kwellingen van het geheugen vrij +was, welke ons, zelfs wanneer wij gelukkig en tevreden zijn, een +treurigen blik in ’t <span class="pagenum">[<a id="pb190" href= +"#pb190" name="pb190">190</a>]</span>verleden doen slaan. De geest, die +zich niet naar verdwenen gezichten wendt, bevat noch gedachte noch +liefde. Nu en dan bracht Marius zijn hand aan ’t hoofd, en het +woelige en onduidelijke verleden drong door den nevel, die om zijn +hersenen lag. Hij zag Mabeuf weder vallen, hij hoorde Gavroche te +midden van het schrootvuur zingen, hij voelde het kille voorhoofd van +Eponine op zijn lippen; al zijn vrienden Enjolras, Courfeyrac, Jean +Prouvaire, Combeferre, Bossuet, Grantaire rezen voor zijn oogen op en +verdwenen weder. Waren al deze geliefde, smartelijke, dappere, +vroolijke of treurige wezens droomen? Hadden zij werkelijk bestaan? +Alles had de opstand in zijn rook gehuld. Zulke heftige koortsen hebben +heftige droomen. Hij onderzocht zich; hij betastte zich; al deze +verdwenen werkelijkheden deden hem duizelen. Waar waren zij toch allen? +Was het waar, dat allen dood waren? Een val in de duisternis had alles +doen verloren gaan, behalve hem. Alles scheen hem verdwenen, als achter +een tooneelgordijn. Er zijn zulke gordijnen, die in het leven worden +nedergelaten. God gaat over tot het volgende bedrijf.</p> +<p>En hij, was hij wel dezelfde mensch? Hij, de arme, was nu rijk; hij, +de verlatene, had een familie; hij, de hopelooze, trouwde met Cosette. +’t Scheen hem, of hij door een graf was gegaan, dat hij er zwart +ingegaan en wit weder uitgekomen was. En in dat graf waren de anderen +gebleven. In sommige oogenblikken omringden hem al deze wezens van het +verledene als schimmen, en maakten hem treurig; dan dacht hij aan +Cosette en werd weder kalm; er was echter niets minder dan dit geluk +noodig, om deze verschrikking uit te wisschen.</p> +<p>De heer Fauchelevent nam schier een plaats in bij deze verdwenen +wezens. Marius kon nauwelijks gelooven, dat de Fauchelevent der +barricade, dezelfde Fauchelevent van vleesch en bloed was, die zoo +ernstig bij Cosette zat. De eerste was waarschijnlijk een dier beelden, +welke zijn ontstelde hersenen voortgebracht en weder weggenomen hadden. +Overigens was, bij ’t verschil van beider aard, geen vraag van +Marius tot Fauchelevent mogelijk. De gedachte hieraan kwam zelfs niet +bij hem op. Wij hebben reeds op deze omstandigheid gewezen.</p> +<p>Twee mannen, die een gemeenschappelijk geheim hebben, en ten gevolge +eener soort van zwijgende overeenkomst, geen woord daarover wisselen, +zijn minder zeldzaam dan men gelooft.</p> +<p>Eens echter wilde Marius een proef nemen. Hij mengde de +Chanvreriestraat in het gesprek, en zich tot Fauchelevent wendende, +zeide hij:</p> +<p>„Ge kent immers die straat?”</p> +<p>„Welke straat?” <span class="pagenum">[<a id="pb191" +href="#pb191" name="pb191">191</a>]</span></p> +<p>„De Chanvreriestraat?”</p> +<p>„Ik heb volstrekt geen idée van den naam dier +straat,” antwoordde de heer Fauchelevent, op den natuurlijksten +toon ter wereld.</p> +<p>Het antwoord, dat op den naam der straat en niet op de straat zelve +doelde, kwam Marius beslissender voor dan het was.</p> +<p>„Ik heb stellig gedroomd,” dacht hij, „’t is +een zinsbegoocheling geweest. ’t Was iemand, die op hem geleek. +De heer Fauchelevent was er niet.”</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.8" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Achtste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Twee onmogelijke weder te vinden mannen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Het geluk, hoe groot het ook was, wischte evenwel geen +andere gedachten uit den geest van Marius.</p> +<p>Terwijl men de toebereidselen voor het huwelijk maakte, en het +bepaalde tijdstip afwachtte, liet hij omstandig en nauwkeurig het +gebeurde onderzoeken.</p> +<p>Hij was aan verschillende zijden dank schuldig; zoowel voor zijn +vader als voor zich zelven.</p> +<p>Er was Thénardier; er was de onbekende, die hem, Marius, bij +den heer Gillenormand gebracht had.</p> +<p>Marius stelde er veel belang in, beide mannen weder te vinden, wijl +hij meende, niet te mogen trouwen en gelukkig te zijn, zoo hij hen +vergat, en vreezende dat een onbetaalde schuld een schaduw op zijn +thans zoo helder leven zou werpen. ’t Was hem onmogelijk al die +oude schuld in het vergeetboek te laten, en eer hij de gelukkige +toekomst inging, wilde hij een kwijtbrief van het verledene hebben.</p> +<p>Dat Thénardier een schurk was, ontnam niets aan het feit, dat +hij den kolonel Pontmercy had gered. Thénardier was voor +iedereen een bandiet, behalve voor Marius.</p> +<p>En Marius, onbekend als hij was met de juiste toedracht der zaak op +het slagveld van Waterloo, wist niet, dat zijn vader tegenover +Thénardier in den zonderlingen toestand was, van hem het leven +verschuldigd te zijn, zonder hem dankbaarheid schuldig te wezen.</p> +<p>Aan geen der verschillende agenten, welke Marius gebruikte, gelukte +het Thénardiers spoor te vinden. De verdwijning van dezen +persoon scheen volkomen. Vrouw Thénardier was, gedurende het +onderzoek van het proces, in de gevangenis overleden. Thénardier +en zijn dochter Azelma, de twee eenige <span class="pagenum">[<a id= +"pb192" href="#pb192" name="pb192">192</a>]</span>overgeblevenen van +deze erbarmelijke groep, waren weder in de duisternis verzonken. De +afgrond van het maatschappelijke onbekende had zich stil boven deze +wezens gesloten. Men zag zelfs niet meer op de oppervlakte die rimpels, +die beving, die donkere, zich samentrekkende kringen, welke +aankondigen, dat er iets in is gevallen en men er de dreg in moet +werpen.</p> +<p>Vrouw Thénardier was dood, Boulatruelle was buiten +beschuldiging gesteld, Claquesous was verdwenen, de hoofdbeschuldigden +waren uit de gevangenis gevlucht, het proces wegens den moordaanslag in +het huis Gorbeau was op schier niets uitgeloopen. De zaak was tamelijk +duister gebleven. Het hof van Assises had zich met twee ondergeschikten +moeten tevreden stellen, met Panchaud, bijgenaamd Printanier of +Bigrenaille, en met Demi-Liard bijgenaamd Deux-Milliards, die tot tien +jaren galeistraf waren veroordeeld. Tegen hun ontsnapte en +voortvluchtige medeplichtigen was eeuwigdurende galeistraf +uitgesproken. Thénardier, het hoofd en de aanvoerder was, bij +verstek, ter dood veroordeeld. Dit vonnis was het eenige, dat van +Thénardier overbleef, en het wierp op den begraven naam zijn +akelig schijnsel, als een kaars naast een doodkist.</p> +<p>Deze veroordeeling vermeerderde overigens de dikke duisternis, welke +Thénardier omgaf, doordien zij hem in de laagste diepten drong, +uit vrees van weder gevat te worden.</p> +<p>Wat den anderen, den onbekenden man betreft, die Marius had gered, +de navorschingen naar hem hadden aanvankelijk eenige uitkomst, doch +bleven eensklaps staken. Men slaagde er in den huurkoetsier te vinden, +die Marius in den avond van den 7 Juni naar de straat des Filles du +Calvaire had gevoerd. De koetsier verklaarde, dat hij den 6 Juni op +bevel van een politieagent van 3 uren des namiddags tot des avonds op +de kade der Champs-Elysées, voorbij den uitgang van het groote +riool „gestationneerd” had; dat tegen negen uren des avonds +het hek van het riool, dat aan den waterkant uitkomt, zich geopend had; +dat een man er was uitgekomen, die een ander, schijnbaar dooden man op +de schouders droeg; dat de agent, die dat punt bewaakte, den levenden +man aangehouden en den dooden man opgenomen had; dat hij, koetsier, op +bevel van den agent, al die lieden in zijn rijtuig had genomen; dat men +vooreerst naar de straat des Filles du Calvaire was gereden; dat men er +den dooden man gelaten had; dat de doode man mijnheer Marius was en dat +hij, koetsier, hem goed herkende, hoewel hij „dezen keer” +levend was; dat men vervolgens weder in zijn rijtuig had plaats +genomen, dat <span class="pagenum">[<a id="pb193" href="#pb193" name= +"pb193">193</a>]</span>hij zijn paarden voortgezweept had, dat men hem +op eenige schreden van de deur der Archiven had toegeroepen, dat hij +moest stilhouden; dat men hem dáár, in de straat, betaald +en verlaten had, en dat de agent den anderen man had medegenomen, en +hij verder niets wist; dat ’t een donkere avond was geweest.</p> +<p>Marius, zooals gezegd is, wist daar niets van. Alleen herinnerde hij +zich, dat hij van achteren door een forsche hand was gegrepen, toen hij +achterover in de barricade viel; verder was alles duister voor hem. Hij +had eerst ten huize van den heer Gillenormand zijn bewustzijn +herkregen.</p> +<p>Hij verloor zich in gissingen.</p> +<p>Hij kon niet aan zijn eigen persoon twijfelen. Maar hoe kwam het, +dat hij, in de straat Chanvrerie gevallen, door den agent van politie +aan den oever der Seine bij de brug der Invaliden was opgenomen? Iemand +had hem uit de wijk der Hallen naar de Champs-Elysées gedragen. +En op welke wijze? Door het riool. ’t Was een ongehoorde +opoffering!</p> +<p>Iemand? Wie?</p> +<p>’t Was die man, welken Marius zocht.</p> +<p>Van dien man, zijn redder, was niets, geen spoor, niet de minste +aanwijzing te vinden.</p> +<p>Marius zette zijn navorschingen tot in de prefectuur van politie +voort, hoewel aan die zijde tot groote behoedzaamheid gedwongen. +Dáár, evenmin als elders, leidden de ontvangen +mededeelingen tot eenige opheldering. Aan de prefectuur wist men minder +dan de huurkoetsier. Men wist er niets van een inhechtenisneming, den 6 +Juni bij het hek van het Groote Riool gedaan; men had niet het minste +rapport van een agent deswege ontvangen; zoodat de geheele zaak aan de +prefectuur voor een sprookje werd gehouden. Men schreef dat verzinsel +aan den koetsier toe. Een huurkoetsier, die naar fooitjes hunkert, is +tot alles in staat, zelfs om iets te verzinnen. Het feit was echter +zeker, en Marius kon er niet aan twijfelen, of hij had aan zijn eigen +persoonlijkheid moeten twijfelen, zooals wij gezegd hebben.</p> +<p>Alles was onverklaarbaar in dit zonderlinge raadsel.</p> +<p>Wat was van dien man, dien geheimzinnigen man geworden, welken de +koetsier uit het hek van het Groote Riool had zien komen, den +bewusteloozen Marius op zijn rug dragende, en dien de wachtende +politieagent had aangehouden, als op heeterdaad betrapt van een +opstandeling te redden? Wat was van den agent zelven geworden? Waarom +had deze agent gezwegen? Was het den man gelukt te ontvluchten? Had hij +den agent omgekocht? Waarom gaf die man niet het minste teeken van +leven aan Marius, die hem alles te danken had? <span class= +"pagenum">[<a id="pb194" href="#pb194" name="pb194">194</a>]</span>De +belangeloosheid was niet minder wonderbaar dan de opoffering! Waarom +kwam die man niet weder te voorschijn? Misschien was hij boven een +belooning verheven; maar niemand is boven de dankbaarheid verheven. Was +hij dood? Welk soort van mensch was het? Hoe zag hij er uit? Niemand +kon het zeggen. De koetsier antwoordde, dat de nacht heel donker was. +Basque en Nicolette hadden in hun ontsteltenis niets anders dan hun +bloedenden jongenheer gezien. De portier, wiens kaars de treurige komst +van Marius had verlicht, was de eenige die den bewusten man opgemerkt +had, en hij wist er niets anders van te zeggen, dan: „De man zag +er afschuwelijk uit!”</p> +<p>In de hoop, er voor zijn navorschingen partij van te kunnen trekken, +liet Marius de bebloede kleedingstukken bewaren, welke hij droeg, toen +men hem bij zijn grootvader terugvoerde. Bij het nazien van den rok +merkte men op, dat een der panden er afgescheurd was.</p> +<p>Zekeren avond sprak Marius in de tegenwoordigheid van Cosette en +Jean Valjean van dit zonderlinge avontuur, van de tallooze +navorschingen, welke hij gedaan had, en van de vruchteloosheid zijner +pogingen. De koele houding van den heer „Fauchelevent” +hinderde hem.</p> +<p>Hij riep met een levendigheid, die schier de uitdrukking van toorn +had:</p> +<p>„Ja, deze man, hij moge zijn wie hij wil, is inderdaad +verheven geweest. Weet ge wat hij gedaan heeft, mijnheer? Hij is als +een reddende engel opgetreden. Hij moest zich te midden van het gevecht +werpen, mij er aan ontrukken, het riool openen, mij er in brengen, mij +er in voortdragen. Hij moest langer dan anderhalf uur door +afschuwelijke onderaardsche gangen gaan, gebukt, gebogen, in de +duisternis, in de modder; langer dan anderhalf uur, mijnheer, met een +lijk op den rug. En met welk doel? Met het eenige doel, dat lijk te +redden. En dat lijk was ik. Hij zeide bij zich zelven: Er is misschien +nog een vonk leven in, ik zal mijn leven voor deze ellendige vonk +wagen! Hij heeft zijn leven niet één-, maar twintigmaal +gewaagd. Iedere tred was een gevaar. Het bewijs hiervan werd genomen. +Weet ge, mijnheer, dat die man dit alles gedaan heeft? En zonder de +minste belooning te verwachten! Wat was ik? Een verwonneling. O! zoo de +zeshonderd duizend francs van Cosette mij behoorden...”</p> +<p>„Zij behooren u,” viel Jean Valjean hem in de rede.</p> +<p>„Welnu,” hernam Marius, „dan zou ik ze geven om +dien man weder te vinden.”</p> +<p>Jean Valjean zweeg. <span class="pagenum">[<a id="pb195" href= +"#pb195" name="pb195">195</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0 book"> +<h2 class="label">Boek VI.</h2> +<h2 class="main">De slapelooze nacht.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb197" href="#pb197" name= +"pb197">197</a>]</span> +<div id="ch6.1" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De 16 Februari 1833.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De nacht van den 16 op den 17 Februari 1833 was een +gezegende nacht. Boven zijn duisternis had hij den open hemel. ’t +Was de bruiloftsnacht van Marius en Cosette.</p> +<p>’t Was een heerlijke dag geweest.</p> +<p>’t Was wel niet het tooverfeest geweest, waarvan de grootvader +gedroomd had, een tooverfeest met een gewoel van engeltjes en +liefdegoodjes om het getrouwde paar, een huwelijk waardig om er een +schilderstuk van te maken; maar het was genoegelijk en vroolijk +geweest.</p> +<p>De huwelijksmode was in 1833 anders dan thans. Frankrijk had van +Engeland nog niet die verhevene kieschheid overgenomen van zijn vrouw +te schaken, bij het verlaten der kerk de vlucht te nemen, zich +beschaamd over zijn geluk te verbergen, en de handelingen van een +bankroetier aan de verrukkingen van het Hooglied te paren. Men had nog +niet begrepen, welke kuischheid, uitnemendheid en betamelijkheid er in +gelegen zijn, zijn hemel in een hotsende postchais mede te nemen, aan +zijn geheim het zweepgeklap te paren, een herbergsbed tot bruidsbed te +nemen, en in een voor ieder toegankelijke slaapkamer tegen zooveel per +nacht de heiligste herinnering des levens, aan het geheimzinnig +gebabbel van den postwagenconducteur en de dienstmeid der herberg +achter te laten.</p> +<p>In deze tweede helft der negentiende eeuw, waarin wij zijn, zijn de +maire en zijn sjerp, de priester en zijn kasuifel, de wet en God niet +meer voldoende, zij moeten door een postillon van Longjumeau aangevuld +worden; een blauw buis met roode opslagen en ronde knoopen, een plaat +op den arm, een broek van groen leder, gevloek tegen de normandische +paarden met opgebonden staart, valsch galon, leeren hoed, zwaar +gepoederd haar, groote zweep en hooge laarzen. Frankrijk heeft de +deftigheid nog zoo ver niet gedreven van, gelijk de Engelsche +<span class="pagenum">[<a id="pb198" href="#pb198" name= +"pb198">198</a>]</span><i lang="en">nobility</i>, op de postkales der +pasgetrouwden een regenbui van ontzoolde pantoffels en oude sloffen te +storten, ter herinnering aan Churchill, later Marlborough of Malbrouck, +die op den dag van zijn huwelijk door den toorn zijner tante werd +overvallen, die hem geluk bracht. De sloffen en pantoffels behooren nog +niet tot onze huwelijksplechtigheden; maar geduld, bij vooruitgaanden +goeden smaak zal men er wel toe komen.</p> +<p>Honderd jaren voor 1833 vierde men de bruiloft niet in vollen +galop.</p> +<p>Men verbeeldde zich nog in dien tijd, ’t was zonderling, dat +een huwelijk een huiselijk en maatschappelijk feest is, dat een +patriarchaal feestmaal geen huiselijke plechtigheid bederft, dat de +vroolijkheid, mits zij eerbaar zij, het geluk niet schaadt, en dat het +eindelijk eerbiedwaardig en goed is, dat de samensmelting van twee +levens, waaruit een familie zal voortkomen, in het huis een begin, en +de huishouding voortaan tot getuige de bruidskamer hebbe.</p> +<p>En men was zoo onbeschaamd, te huis te trouwen.</p> +<p>Het huwelijk werd dus, ingevolge deze thans verouderde mode, ten +huize van den heer Gillenormand gevierd.</p> +<p>Hoe eenvoudig en gewoon een huwelijksvoltrekking ook zij, +veroorzaken de afkondiging der geboden, de op te maken acten, het +stadhuis, de kerk, toch altijd eenige drukte, en men kon dus +vóór den 16 Februari niet gereed zijn.</p> +<p>Nu was het,—wij stippen deze bijzonderheid aan ten bewijze +onzer nauwkeurigheid,—op den 16<sup>den</sup> Vastenavond. Hier +door ontstond een aarzeling, gemoedsbezwaren, vooral bij tante +Gillenormand.</p> +<p>„Vastenavond!” riep de grootvader, „des te beter. +Er is een spreuk die zegt:</p> +<div class="lgouter"> +<p class="line">Hij, die op Vastenavond trouwt.</p> +<p class="line">Is wis dat hem zijn keus niet rouwt.</p> +</div> +<p class="first">„Dus bepaald! ’t Zal den 16<sup>den</sup> +zijn. Zoudt gij ’t willen uitstellen, Marius?”</p> +<p>„Zeker niet,” antwoordde de gelukkige.</p> +<p>„Trouwen wij dus!” hernam de grootvader.</p> +<p>Het huwelijk werd dus den 16<sup>den</sup> voltrokken, +niettegenstaande de openbare vermakelijkheden. Het regende dien dag, +maar aan den hemel is steeds een klein plekje blauw, voor het geluk, +dat de gelieven zien, zelfs wanneer de geheele overige wereld onder een +parapluie zou gaan.</p> +<p>Den vorigen dag had Jean Valjean aan Marius, in tegenwoordigheid van +den heer Gillenormand, de vijfmaal honderd vier en tachtig duizend +francs ter hand gesteld<span class="corr" id="xd20e4227" title= +"Bron: ,">.</span> <span class="pagenum">[<a id="pb199" href="#pb199" +name="pb199">199</a>]</span></p> +<p>Men trouwde in gemeenschap van goederen, zoodat de acten zeer +eenvoudig waren.</p> +<p>Vrouw Toussaint was voortaan voor Jean Valjean overbodig; Cosette +had haar overgenomen en haar tot den rang van kamenier verheven.</p> +<p>Jean Valjean had in het huis van Gillenormand een opzettelijk voor +hem gemeubelde fraaie kamer, en Cosette had zoo sterk bij hem +aangedrongen, dat hij haar beloofde, de kamer te zullen betrekken.</p> +<p>Eenige dagen vóór den bepaalden dag van het huwelijk, +was Jean Valjean een ongeluk overkomen; hij had zich den duim der +rechterhand geklemd. ’t Was niet erg, en hij wilde niet dat +iemand er zich mee bemoeide, hem verbond of zijn kwetsuur zag, zelfs +Cosette niet. Hij had evenwel zijn hand omzwachteld en den arm in een +doek, ’t geen hem belet had iets te teekenen. De heer +Gillenormand was als toeziende voogd in zijn plaats getreden.</p> +<p>Wij zullen den lezer noch naar het stadhuis, noch naar de kerk +voeren. Men volgt zelden twee gelieven tot zoo ver, en is gewoon het +drama den rug te keeren, zoodra het een bruidsbouquet in het koopsgat +steekt. Wij zullen enkel een voorval vermelden, dat, overigens door den +bruiloftsstoet niet opgemerkt, bij den tocht uit de straat des Filles +du Calvaire naar de kerk St. Paul plaats had.</p> +<p>Men was op dezen tijd juist bezig het noordeinde der straat +Saint-Louis opnieuw te plaveien en zij was van de straat du Parc-Royal +afgesloten, zoodat het voor de rijtuigen van een huwelijksstoet +onmogelijk was, rechtstreeks naar St. Paul te rijden. Men moest alzoo +een anderen weg nemen, en het eenvoudigste was langs den boulevard te +rijden. Een der genoodigden deed opmerken dat het Vastenavond was en er +dus een drukte van rijtuigen zou zijn. „Waarom?” vroeg +Gillenormand.—„Uithoofde der +gemaskerden.”—„Des te beter,” zei de +grootvader. „Nemen wij dien weg. Deze jongelieden trouwen, zij +treden het ernstige leven in. Het gezicht van gemaskerden zal er een +weinig toe voorbereiden.”</p> +<p>Men reed langs den boulevard. Het eerste rijtuig bevatte Cosette en +tante Gillenormand, den heer Gillenormand en Jean Valjean. Marius, die, +volgens het gebruik, nog van zijn bruid was gescheiden, volgde in het +tweede. De bruidsstoet geraakte, bij het verlaten der straat des Filles +du Calvaire, in den langen stoet rijtuigen, die van de Madeleine tot +aan de Bastille en van de Bastille tot de Madeleine een eindelooze +keten vormden.</p> +<p>Op den boulevard wemelde het van gemaskerden. De Paillassen, +<span class="pagenum">[<a id="pb200" href="#pb200" name= +"pb200">200</a>]</span>de Pantalons en de Gilles stoorden zich niet aan +de regenbuien, die nu en dan vielen. Bij den goeden luim van dien +winter van 1833 had Parijs zich in Venetië herschapen. Thans ziet +men zulke vastenavondsfeesten niet meer. Daar al wat bestaat thans een +algemeen karnaval is, bestaat er geen karnaval meer.</p> +<p>Het wemelde op de zijpaden van voorbijgangers en aan de vensters van +nieuwsgierigen. De balkons boven de galerijen der schouwburgen waren +vol toeschouwers. Behalve de gemaskerden, zag men dien optocht, zoowel +aan den Vastenavond als aan Longchamps eigen, van allerlei voertuigen, +die, zich in orde voortbewegende, volgens de politie-reglementen, +streng zich aan elkander sluiten, en als op rails loopen. Wie in zulk +een rijtuig zit is tevens toeschouwer en acteur. Stadssergeanten +hielden aan beide zijden van den boulevard deze twee eindelooze, zich +in tegenovergestelde richting bewegende rijen in orde, en zorgden, dat +niets hun dubbelen loop hinderde; deze twee rijen rijtuigen rolde de +een naar <span class="corr" id="xd20e4252" title= +"Bron: Chausée">Chaussée</span> d’Antin, de andere +naar de voorstad St. Antoine. De met wapenschilden prijkende rijtuigen +der Fransche pairs en der ambassadeurs reden ongehinderd heen en weder +in het midden van de straat. Sommige schitterende en vroolijke +optochten, onder andere die van den vetten os, hadden hetzelfde +voorrecht. Bij deze vroolijkheid van Parijs liet Engeland zijn zweep +klappen; met groot gerucht rolde de postchais van Lord Seymour, +vervolgd door een spotnaam van het gepeupel, voorbij.</p> +<p>In deze dubbele rij, langs welke de municipale garden als +herdershonden draafden, vertoonden oude familierijtuigen, vol oudtantes +en grootmoeders, aan hun portieren frissche gemaskerde kindergroepen, +zevenjarige Pierrots, zesjarige Colombines, bekoorlijke kleine wezens, +die gevoelden, dat zij officiëel aan de openbare vroolijkheid +deelnamen, doordrongen van hun harlekijnswaardigheid en deftig als +openbare ambtenaars.</p> +<p>Nu en dan ontstond hier of daar eenige belemmering in den voortgang +der rijtuigen; een der beide treinen stond stil tot de knoop was +ontward; een rijtuig was voldoende om de geheele reeks tot stilstand te +brengen. Daarna stelde men zich weder in beweging.</p> +<p>De huwelijkskoetsen waren in de rij, die zich aan de rechterzijde +van den boulevard in de richting van het Bastilleplein voortbewoog. Ter +hoogte van de straat Pont-aux-Choux was er een oogenblik oponthoud. +Schier terzelfder tijd hield ook aan de andere zijde van den boulevard +de andere rij, die naar de Madeleine reed, stil. Op dit punt was een +rijtuig met gemaskerden. <span class="pagenum">[<a id="pb201" href= +"#pb201" name="pb201">201</a>]</span></p> +<p>Deze rijtuigen, of beter gezegd, deze karren met gemaskerden, zijn +bij de Parijzenaars goed bekend. Zoo zij op Vastenavond of op +Half-vasten ontbraken, zou men er iets kwaads uit afleiden en zeggen: +„daar schuilt iets achter. Waarschijnlijk zal een verandering van +ministerie plaats hebben.” Een hoop Cassandra’s, Harlekijns +en Colombines, die op hun wagens gehotst boven de voorbijgangers +uitstaken, alle mogelijke groteske figuren, van den Turk tot den +wildeman, Herkulessen die markiezinnen droegen, vischwijven, die +Rabelais de ooren zouden hebben doen dichtstoppen, gelijk de Menaden +Aristophanes de oogen deden neerslaan, pruiken van vlas, rooskleurige +spanbroeken, driekante hoeden met vlinders, reusachtige brillen, +geschreeuw tegen de voetgangers, handen in de zijden, onbetamelijke +houdingen, bloote schouders, gemaskerde gezichten, teugellooze +onbescheidenheid, een chaos van onbeschaamdheden, door een met bloemen +getooiden koetsier gevoerd; ziedaar deze feestelijkheid.</p> +<p>Griekenland had den wagen van Thespis, Frankrijk heeft het +huurrijtuig van Vadé noodig.</p> +<p>Alles kan geparodiëerd worden, zelfs de parodie. De +saturnaliën, die grimas der antieke schoonheid, bereikten, steeds +grooter en grooter wordende, den Vastenavond; en het bacchusfeest, +eertijds met wijnranken bekroond en door de zon verguld, in een +goddelijke halve naaktheid marmeren borsten toonende, thans verwelkt +onder de natte lompen van het noorden, wordt ten laatste karnaval +genoemd.</p> +<p>De overlevering der maskeradewagens dagteekent van den oudsten tijd +der Fransche monarchie. De rekenkamer van Lodewijk de XI verleende aan +den baljuw van het paleis twintig sous Tournooisch voor drie +maskerade-koetsen op de pleinen. In onze dagen laten deze +geruchtmakende benden zich gewoonlijk voortrollen door een oud rijtuig, +op welks verhemelte zij saamgedrongen zijn, of zitten in woelige +groepen van twintig personen in een rijtuig, dat voor zes is bestemd. +Men ziet er op den bok, op de treden, op de portieren, op den dissel, +zelfs op de lantaarns. Zij staan, liggen, zitten met kruiselings onder +zich gebogen of met hangende beenen. De vrouwen zitten op de +knieën der mannen. Men ziet in de verte boven het hoofdgewemel hun +stoute pyramieden. Deze rijtuigen vormen bergen van vroolijkheid te +midden van het gedrang. Collé, Panard en Piron laten er hun +dieventaal afstroomen. Van den top wordt de catechismus der vischwijven +op het volk gespogen. Dit huurrijtuig, door zijn lading ontzaggelijk +geworden, heeft een overwinnend aanzien; geraas is in de voorhoede, +gewoel in de achterhoede. Men schreeuwt, tiert, brult, vloekt en +<span class="pagenum">[<a id="pb202" href="#pb202" name= +"pb202">202</a>]</span>dartelt van pleizier; de vroolijkheid ruischt, +de kwinkslagen vlammen, het vreugdgenot schittert als purper; twee +knollen voeren de klucht en het gelach op een triumfwagen.</p> +<p>Het gelach is te onbeschaamd om hartelijk te zijn. Het is inderdaad +verdacht. Dat gelach heeft een roeping. Het heeft de taak, den +Parijzenaars het karnaval te bewijzen.</p> +<p>Deze vischwijvenwagens, waarin men iets onaangenaams gevoelt, +brengen den wijsgeer tot nadenken. Daarin is iets gouvernementeels. Men +raakt er als met den vinger een geheimzinnige verwantschap tusschen de +publieke mannen en de publieke vrouwen.</p> +<p>Dat opeengestapelde schandelijkheden, vroolijkheid tot uitkomst +hebben, dat men, door de eerloosheid op de schande te verheffen, het +volk begeerig maakt; dat de bespieding, de prostitutie tot cariatide +dienende, de menigte vermaakt en ze tart; dat het volk op de vier +wielen van een huurrijtuig gaarne dien gedrochtelijken levenden hoop +ziet, een blinkend vod, half vuilnis, half helderheid, die blaft en +zingt; dat men in de handen klapt voor dezen luister uit alle +schandelijkheden samengesteld; dat er voor het volk geen feest zij, zoo +de politie niet te midden ervan die soort van twintighoofdige +hydra’s der vreugd laat wandelen, dat alles voorwaar, is treurig! +Maar wat er aan te doen? Deze met linten omstrikte en gebloemde +slijkkarren worden door het gelach der menigte gehoond en +uitgescholden. Het gelach van allen is medeplichtig aan de algemeene +verlaging. Zedenbedervende feesten verlagen het volk en maken het tot +gepeupel. Het volk heeft, evenals de tyrannen, narren noodig. De koning +heeft Roquelaure, het volk heeft Paillas. Parijs is de groote dwaze +stad, telkens wanneer zij niet de groote verhevene stad is. Het +karnaval is in de politiek betrokken, Parijs, bekennen wij het, laat +zich gaarne door eerloosheid comedie vertoonen. Het vraagt aan zijn +meesters,—wanneer het meesters heeft—slechts dit: verguldt +het slijk. Rome had denzelfden zin. Het beminde Nero. Nero was een +monsterachtige vergulder.</p> +<p>Het toeval wilde, dat, zooals wij gezegd hebben, eene dier woeste +groepen gemaskerde, in eene ruime kales gepakte vrouwen en mannen, ter +linkerzijde van den boulevard stilstond, terwijl de bruidsstoet ter +rechterzijde bleef stilstaan. Het rijtuig, waarin de gemaskerden waren, +zag dus tegenover zich het rijtuig, waarin de bruid was.</p> +<p>„Kijk!” zei een gemaskerde, „een +bruiloft.”</p> +<p>„Een valsche bruiloft,” hernam een ander. „Wij +zijn de echte.”</p> +<p>En te ver af om den bruiloftsstoet te kunnen toeroepen, <span class= +"pagenum">[<a id="pb203" href="#pb203" name="pb203">203</a>]</span>en +bovendien vreezende, door de stadssergeanten te worden terecht gewezen, +zagen de twee gemaskerden naar een andere zijde.</p> +<p>Een oogenblik daarna raakte dit gemaskerde rijtuig erg in ’t +nauw; het volk hoonde en beschimpte het; ’t geen de liefkoozing +der menigte jegens de maskerade is. De twee gemaskerden, die gesproken +hadden, moesten met hun kameraads aan de gansche menigte het hoofd +bieden, en hadden niet genoeg aan al de projectielen uit het arsenaal +der Hallen, om de geweldige schimpschoten des volks te beantwoorden. +Tusschen de gemaskerden en de menigte ontstond een vreeselijk gevecht +van scheldwoorden en uitjouwingen.</p> +<p>Ondertusschen hadden twee andere gemaskerden in hetzelfde rijtuig, +een Spanjaard met ontzaggelijken neus, oudachtig voorkomen en grooten +zwarten knevel, en een mager vischwijf, een nog zeer jong meisje, met +een half masker voor het gezicht, insgelijks de bruiloft opgemerkt, en +spraken met elkander, terwijl hun makkers en de voorbijgangers aan +’t schelden waren.</p> +<p>Het gesprek werd door het rumoer gesmoord en verloor er zich in. De +regenvlagen hadden het opene rijtuig bevochtigd; de Februariwind is +niet warm; en terwijl het vischwijf met bloote schouders van de koude +bibberde, lachte en kuchte, antwoordde zij den Spanjaard.</p> +<p>Ziehier de samenspraak:</p> +<p>„Zeg eens.”</p> +<p>„Wat, vader?”</p> +<p>„Ziet ge dien oude?”</p> +<p>„Welken oude?”</p> +<p>„Ginds, in het eerste rijtuig van den bruidsstoet, aan onze +zijde.”</p> +<p>„Wiens arm in een zwarten doek hangt.”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>„Nu?”</p> +<p>„Ik ben zeker, dat ik hem ken.”</p> +<p>„Zoo!”</p> +<p>„Men moge mij den hals afsnijden, en ik wil zoo lang ik leef +niet meer spreken, indien ik dien Parijzenaar niet ken.”</p> +<p>„Vandaag is Parijs Pantin.”</p> +<p>„Kunt ge de bruid zien, als ge u bukt?”</p> +<p>„Neen.”</p> +<p>„En den bruidegom?”</p> +<p>„Er is geen bruidegom in de koets.”</p> +<p>„Och!”</p> +<p>„Of ’t moest de andere oude zijn.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb204" href="#pb204" name="pb204">204</a>]</span></p> +<p>„Buk u en tracht de bruid te zien.”</p> +<p>„Ik kan niet.”</p> +<p>„Om ’t even, den oude, die iets aan den poot heeft, ken +ik, ik ben er zeker van.”</p> +<p>„Wat kan ’t u schelen, of ge hem kent?”</p> +<p>„Men weet niet. Soms!”</p> +<p>„Ik, ik heb niets met den oude te maken.”</p> +<p>„Ik ken hem.”</p> +<p>„Ge moogt hem kennen.”</p> +<p>„Hoe drommel is hij bij de bruiloft?”</p> +<p>„Wij zijn er immers ook bij.”</p> +<p>„Vanwaar komt die bruiloft?”</p> +<p>„Weet ik het?”</p> +<p>„Luister.”</p> +<p>„Wat?”</p> +<p>„Doe iets.”</p> +<p>„Wat?”</p> +<p>„Stap uit het rijtuig en volg die bruiloft.”</p> +<p>„Waarom?”</p> +<p>„Om te weten, waarheen zij gaat en wie het zijn. Stap +schielijk uit, meisje, ge zijt jong.”</p> +<p>„Ik kan het rijtuig niet verlaten.”</p> +<p>„Waarom?”</p> +<p>„Ik ben gehuurd.”</p> +<p>„Te drommel!”</p> +<p>„De politie heeft mij vandaag als vischwijf +gehuurd.”</p> +<p>„’t Is waar.”</p> +<p>„Indien ik het rijtuig verlaat, pakt mij de eerste inspecteur +die mij ziet. Ge weet<span class="corr" id="xd20e4394" title= +"Niet in bron">.</span>”</p> +<p>„Ja, ik weet.”</p> +<p>„Vandaag ben ik door de regeering gehuurd.”</p> +<p>„Om ’t even. Die oude verveelt mij.”</p> +<p>„Vervelen u de ouden. Ge zijt toch geen meisje.”</p> +<p>„Hij zit in het eerste rijtuig.”</p> +<p>„Nu?”</p> +<p>„In de koets der bruid.”</p> +<p>„Verder?”</p> +<p>„Hij is dus de vader.”</p> +<p>„Wat raakt het mij?”</p> +<p>„Ik zeg u, dat hij de vader is.”</p> +<p>„De vader moet er immers bij zijn.”</p> +<p>„Luister.”</p> +<p>„Wat?”</p> +<p>„Ik kan niet anders dan gemaskerd uitgaan. Hier ben ik +verborgen; men weet niet, dat ik er ben. Morgen zijn er geen +<span class="pagenum">[<a id="pb205" href="#pb205" name= +"pb205">205</a>]</span>gemaskerden meer. ’t Is Asch-Woensdag. Ik +waag gepakt te worden. Ik moet weder in mijn hol kruipen. Gij, gij zijt +vrij.”</p> +<p>„Niet te veel”</p> +<p>„Altijd meer dan ik.”</p> +<p>„Nu, verder.”</p> +<p>„Ge moet zien te vernemen waarheen deze bruiloft gegaan +is.”</p> +<p>„Waarheen zij gaat?”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>„Ik weet het.”</p> +<p>„Waarheen dan?”</p> +<p>„Naar de Cadran Bleu.”</p> +<p>„Zij gaat niet in die richting.”</p> +<p>„Nu, dan naar la Rapée.”</p> +<p>„Of elders.”</p> +<p>„Zij heeft er de vrijheid toe. De bruiloften zijn +vrij.”</p> +<p>„Dat is ’t allemaal niet. Ik zeg u, dat ge moet +vernemen, welke bruiloft dit is, waarbij de oude behoort, en waar zij +gevierd wordt.”</p> +<p>„Nog meer! ’t Zal grappig wezen. ’t Is even +gemakkelijk om een bruiloft weder te vinden, acht dagen nadat zij op +Vastenavond door Parijs is gereden, als een speld in een hooiberg. Is +dat mogelijk?”</p> +<p>„Om ’t even, ge moet het beproeven. Hoort ge, +Azelma?”</p> +<p>De twee rijen voertuigen stelden zich weder aan beide zijden van den +boulevard in tegenovergestelde richting in beweging, en het rijtuig met +de maskers verloor de koets der bruid uit het oog.</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.2" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Jean Valjean draagt steeds den arm in een +lichter.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Zijn droom verwezenlijkt te zien? Wien is dit gegeven? +Daarvoor moeten in den hemel verkiezingen plaats hebben; allen zijn +wij, zonder dat wij het weten, candidaten; de engelen stemmen. Cosette +en Marius waren gekozen.</p> +<p>Cosette was op het stadhuis en in de kerk fraai en treffend. Vrouw +Toussaint, door Nicolette geholpen, had haar gekleed.</p> +<p>Cosette droeg haar kanten kleed, over een wit zijden rok; een sluier +van Engelsche kant, een snoer fijne paarlen, een krans van +oranjebloemen, dit alles was wit, en in die witheid schitterde zij. Zij +was een uitstekende bescheidenheid, die in <span class= +"pagenum">[<a id="pb206" href="#pb206" name= +"pb206">206</a>]</span>helderheid straalde en er zich in oploste. Zij +scheen een maagd, die in godin herschapen werd.</p> +<p>Het fraaie haar van Marius was net gekapt; men zag hier en daar +onder de zware lokken bleeke strepen; de litteekens der barricade.</p> +<p>De grootvader, trotsch, met opgericht hoofd, in zijn kleeding en +manieren al het elegante uit den tijd van Barras mengende, geleidde +Cosette. Hij trad in de plaats van Jean Valjean, die uithoofde van zijn +arm, welken hij in een doek droeg, de hand niet aan de bruid kon +geven.</p> +<p>Jean Valjean, in het zwart gekleed, volgde glimlachend.</p> +<p>„’t Is heden een schoone dag, mijnheer +Fauchelevent,” zei de grootvader. „Ik stem er voor, dat +alle droefheid en verdriet een einde nemen. Voortaan mag er nergens +verdriet meer zijn. Voor den drommel! ik beveel algemeene vreugde. Het +kwade mag niet bestaan. Voorwaar, ’t is schande voor het azuur +des hemels, dat er ongelukkige menschen zijn. Het kwaad komt niet van +den mensch, die in den grond goed is. Alle menschelijke ellenden hebben +tot hoofdplaats en tot centraal gouvernement de hel, anders gezegd, de +duivelsche Tuilerieën. Fraai! nu begin ik demagogische woorden te +spreken, maar ik heb geen politieke meening meer. Mogen alle menschen +rijk, dat is vroolijk zijn, dat is al wat ik wensch.”</p> +<p>Toen, bij den afloop van al de plechtigheden, na voor den maire en +voor den priester alle mogelijke „ja’s” te hebben +uitgesproken, na op de registers van den burgerlijken stand en in de +kerk geteekend, na hun ringen gewisseld, na arm tegen arm onder den +witten moiré doek in den walm van het wierookvat geknield te +hebben,—zij aan elkanders arm, door ieder bewonderd en benijd, +Marius in het zwart, zij in het wit, voorgegaan door den kerkeopzichter +met colonelsepauletten, die met zijn hellebaard op de vloersteenen +stampte, tusschen twee rijen verrukte toeschouwers, in het wijd +geopende portaal der kerk verschenen, gereed om in het rijtuig te +stijgen, waarmede alles gedaan was, kon Cosette het nog niet gelooven. +Zij zag Marius, de menigte, den hemel aan; ’t scheen of zij +bevreesd was te ontwaken. Haar verbaasde, schuchtere houding gaf haar +iets onuitsprekelijk bekoorlijks. Bij het terugkeeren namen beiden in +het eerste rijtuig plaats, Marius bij Cosette; de heer Gillenormand en +Jean Valjean zaten tegenover hen. Tante Gillenormand was achteruitgezet +en zat nu in het tweede rijtuig. „Kinderen,” zei de +grootvader, „nu zijt gij mijnheer de baron en mevrouw de barones, +met dertig duizend francs inkomen.” En Cosette drong zich dicht +<span class="pagenum">[<a id="pb207" href="#pb207" name= +"pb207">207</a>]</span>tegen Marius en verrukte hem door dit hemelsch +gefluister: „’t Is dan waar, ik heet Marius! Ik ben uwe +vrouw!”</p> +<p>Deze twee wezens waren opgetogen. Zij waren in de eenige en niet +wederkeerende minuut, op het verblindend snijpunt van alle jeugd en van +alle blijdschap. Zij verwezenlijkten Prouvaires lied; te zamen waren +zij geen veertig jaren oud. ’t Was <span class="corr" id= +"xd20e4493" title="Bron: en">een</span> verhemeld huwelijk; deze twee +kinderen waren twee leliën. Cosette zag Marius in een +stralenkrans; Marius zag Cosette op een altaar. En op dat altaar en in +dezen stralenkrans, terwijl deze twee gloriën samensmolten, scheen +op den achtergrond, achter een wolk voor Cosette, in een vlammenlicht +voor Marius, het ideale en het wenzenlijke, de bijeenkomst van den kus +en den droom, het bruidsbed.</p> +<p>Al de foltering, welke zij hadden doorgestaan, keerde tot hen terug +in bedwelming. Het kwam hun voor, dat het verdriet, de slapeloosheid, +de tranen, de angsten, de schrik, de wanhoop, nu in liefkoozingen en +lichtstralen veranderd, het bekoorlijke uur dat naderde nog +bekoorlijker maakten; en dat de droefenissen zooveel dienstboden waren, +die het toilet der vreugd bereidden. Hoe goed is het, geleden te +hebben! Hun ongeluk was als een stralenkrans om hun geluk. De lange +doodsstrijd hunner liefde liep uit op een hemelvaart.</p> +<p>In beider zielen was dezelfde verrukking; bij Marius met weelde, bij +Cosette met bescheidenheid gepaard. Zij fluisterden elkander toe: Wij +zullen onzen kleinen tuin in de straat Plumet eens gaan wederzien. De +vouwen van Cosettes kleed lagen over Marius.</p> +<p>Zulk een dag is een onbeschrijfelijk mengsel van droomen en +werkelijkheid. Men bezit en verwacht. Men heeft nog den tijd voor zich, +om te raden. ’t Is op dien dag een onuitsprekelijke +gewaarwording, op den middag te zijn en aan middernacht te denken. De +vreugd dezer beide harten stroomde over op de menigte, en deelde zich +aan de voorbijgangers mede.</p> +<p>Men bleef in de straat St. Antoine voor de St. Paul kerk staan, om +door het portier de oranjebloemen op Cosettes hoofd te zien +trillen.</p> +<p>Vervolgens kwamen zij te huis in de straat des Filles du Calvaire. +Marius ging zegevierend en schitterend aan Cosettes zijde de trap op, +langs welke men hem stervend naar boven had gedragen. De armen, die +voor de deur in groepen stonden en hun giften deelden, zegenden hen. +Overal waren bloemen. Het huis was niet minder geurig dan de kerk. Na +den wierook de rozen. Zij meenden stemmen in het oneindige te hooren +zingen; God was in hun harten; het lot verscheen hun als een gesternd +heelal. Boven hun hoofden zagen zij een glans <span class= +"pagenum">[<a id="pb208" href="#pb208" name="pb208">208</a>]</span>der +opgaande zon. Eensklaps sloeg de klok. Marius zag Cosettes bekoorlijken +blooten arm en het rozige, dat men onduidelijk door de kanten van haar +keursje heen zag; en Cosette, Marius blik ziende, werd rood tot in het +wit harer oogen.</p> +<p>Vele oude vrienden der familie Gillenormand waren genoodigd. Men +verdrong zich om Cosette, en allen beijverden zich haar mevrouw de +barones te noemen.</p> +<p>De officier Theodule Gillenormand, thans ritmeester, was van +Chartres gekomen, waar hij in garnizoen lag, om de bruiloft van zijn +neef Pontmercy bij te wonen. Cosette herkende hem niet.</p> +<p>Hij, die zijnerzijds gewoon was door de vrouwen voor schoon te +worden gehouden, herinnerde zich evenmin Cosette als ieder andere.</p> +<p>„Wat had ik gelijk, aan die praatjes van den lansier niet te +gelooven<span class="corr" id="xd20e4517" title= +"Bron: ;">,</span>” zeide vader Gillenormand bij zich zelven.</p> +<p>Nooit was Cosette teederder voor Jean Valjean geweest. Zij was +geheel in harmonie met vader Gillenormand; terwijl hij de vreugd in +zinspreuken en grondregels aantoonde, verspreidde zij de goedheid en +liefde als in geuren. Het geluk wil dat iedereen gelukkig zij.</p> +<p>Zij vond, als zij tot Jean Valjean sprak, den toon harer stem terug +van toen zij een klein meisje was. Zij liefkoosde hem met lachjes.</p> +<p>In de eetzaal was de tafel gedekt.</p> +<p>Een illuminatie a giorno behoort noodzakelijk bij een groote vreugd. +Nevel en duisternis worden bij gelukkigen niet geduld. Zij willen niet +zwart zijn. Zij willen den nacht wel, maar geen duisternis. Zoo er geen +zon is, moet men er een maken.</p> +<p>De eetzaal was een stookplaats van vroolijkheid. In het midden, +boven de schitterend witte tafel hing een Venetiaansche kristallen +lichtkroon, met allerlei gekleurde, blauwe, violette, roode en groene +vogels, die tusschen de waskaarsen zaten; om de lichtkroon waren +kransen, aan den wand hingen spiegels met armluchters; alles, spiegels, +kristal, glas, vaatwerk, porselein, plateel, goud, zilver, blonk en +schitterde en stemde tot vroolijkheid. De ruimten tusschen de +armluchters waren met bloemen gevuld, zoo dat langs de wanden licht en +bloemen elkander afwisselden.</p> +<p>In de voorkamer speelden drie violen en een fluit met zachte tonen +kwartetten van Haydn.</p> +<p>Jean Valjean had in het salon op een stoel plaats genomen, achter de +deur, wier vleugel hem schier verborg. Eenige oogenblikken +vóór men zich aan tafel zette, kwam Cosette, als viel +haar iets in, eensklaps tot hem, maakte eene diepe buiging <span class= +"pagenum">[<a id="pb209" href="#pb209" name= +"pb209">209</a>]</span>hield met beide handen haar bruidsgewaad uit, en +vroeg hem met een teederen, schalkschen blik:</p> +<p>„Zijt gij tevreden, vader?”</p> +<p>„Ja,” zei Jean Valjean, „ik ben +tevreden.”</p> +<p>„Welnu, lach dan.”</p> +<p>Jean Valjean lachte.</p> +<p>Weinige oogenblikken later kondigde Basque aan, dat de tafel gereed +was.</p> +<p>De gasten, voorgegaan door den heer Gillenormand, die Cosette den +arm gaf, traden de eetzaal binnen en plaatsten zich naar bepaalde orde +aan tafel.</p> +<p>Twee groote armstoelen stonden aan de rechter- en de linkerzijde van +de bruid, de een voor den heer Gillenormand, de andere voor Jean +Valjean. Gillenormand nam plaats. De andere armstoel bleef ledig.</p> +<p>Men zocht met den blik „mijnheer Fauchelevent”.</p> +<p>Hij was er niet meer.</p> +<p>De heer Gillenormand riep tot Basque:</p> +<p>„Weet gij, waar mijnheer Fauchelevent is?”</p> +<p>„Mijnheer,” antwoordde Basque, „zooeven heeft +mijnheer Fauchelevent mij verzocht aan mijnheer te zeggen, dat zijn +gewonde hand hem pijn deed en hij niet met mijnheer den baron en +mevrouw de barones kon dineeren. Dat hij zich daarom verschoonde en hij +morgenochtend zou komen. Hij is juist heengegaan.”</p> +<p>Deze ledige armstoel temperde een oogenblik de vroolijkheid van het +bruiloftsmaal. Ofschoon de heer Fauchelevent ontbrak, was er echter de +heer Gillenormand, en de grootvader was opgewekt voor twee. Hij +verklaarde, dat mijnheer Fauchelevent gelijk had vroeg naar bed te +gaan, zoo hij pijn had, doch dat de wond overigens niet veel +beteekende. Deze verklaring was voldoende. Wat maakt overigens +één duister plekje bij zulk een overvloedige vreugde? +Cosette en Marius waren in een dier zalige zelfzuchtige oogenblikken, +waarin men tot niets bekwaam is, dan om geluk te smaken. Tevens schoot +mijnheer Gillenormand iets in den zin. „Drommels!” zeide +hij, „deze stoel is ledig. Ga gij er op zitten, Marius. Uw tante, +schoon zij ook recht op u heeft, zal ’t u vergunnen. Deze stoel +is voor u. Zoo zal ’t aardig zijn. Fortunatus naast +Fortunata.” De geheele tafel juichte toe. Marius nam naast +Cosette de plaats van Jean Valjean in; en alles ging zoo goed, dat +Cosette, die eerst treurig was over Jean Valjeans afwezendheid, er zich +ten laatste mede verzoende. Wanneer Marius de plaatsvervanger was, zou +Cosette niets hebben te betreuren. Zij zette haar zacht, in wit satijn +geschoeid voetje op den voet van Marius. <span class="pagenum">[<a id= +"pb210" href="#pb210" name="pb210">210</a>]</span></p> +<p>Zoodra de armstoel was bezet, was mijnheer Fauchelevent vergeten, en +er ontbrak niets meer. Vijf minuten later lachte men van het eene tot +het andere einde der tafel, zonder aan iets onaangenaams te denken.</p> +<p>Op het dessert dronk de heer Gillenormand staande, met een glas +Champagne in de hand, half gevuld, opdat de beving zijns twee en +negentigjarigen arms het niet deed storten, op de gezondheid van het +jonge paar.</p> +<p>„Ge komt er niet af zonder twee preeken,” riep hij. +„Van ochtend hebt ge die van den pastoor gehad, van avond zult ge +die van den grootvader hebben. Hoort, ik wil u een raad geven: Bemint +elkander. Ik zal geen langen omhaal van woorden gebruiken, maar recht +op het doel afgaan: Weest gelukkig. In de schepping zijn geen andere +wijzen dan de tortelduiven. De wijsgeeren zeggen: Matigt uw vreugde. Ik +zeg: Viert uw vreugd den vollen teugel. Weest als duivels verliefd. +Weest razend. De wijsgeeren raaskallen. Ik zou hen in hun wijsbegeerte +willen doen verstikken. Kunnen er in het leven te veel geur, te veel +ontloken rozen, te veel zingende nachtegalen, te veel loof, te veel +morgenrood zijn? Kan men elkander te veel beminnen? Kan men te +ingenomen met elkander zijn? Wees voorzichtig, Estelle, ge zijt al te +schoon! Wees voorzichtig, Nemorin, ge zijt al te schoon. Welke domheid! +Kan men elkander te veel bekoren, te veel liefkoozen, te veel behagen? +Kan men te levend zijn? Kan men te gelukkig zijn? Matigt uw vreugd. Ja +wel! Weg met de wijsgeeren. Wijsheid is vroolijkheid. Laat ons juichen +en jubelen. Zijn wij gelukkig omdat wij goed zijn, of zijn wij goed +omdat wij gelukkig zijn? Laat ons gelukkig zijn zonder te kibbelen. +Laat ons blindelings aan de zon gehoorzamen. Wat is de zon? ’t Is +de liefde. Wie liefde zegt, zegt vrouw. Ha, ha! Ziet, de vrouw is de +almacht. Vraagt het dien demagoog Marius, of hij niet de slaaf is dier +kleine tirannes Cosette. En met vollen wil, de lafaard. De vrouw, geen +Robespierre kan haar wederstand bieden; de vrouw regeert. Alleen voor +dat koningschap ben ik nog koningsgezind. Wat is Adam? ’t Is het +koningschap van Eva. Er is geen 89 voor Eva. Er was een koninklijke +schepter met een lelie er op; er was een keizerlijke schepter met een +wereldkloot er op; er was een schepter van Karel den Groote van ijzer; +er was een schepter van Lodewijk den Groote van goud, de revolutie +heeft ze alle tusschen haar duim en vinger, als stroohalmen gebroken; +’t is gedaan, ’t is verbrijzeld, ’t ligt ter aarde, +er is geen schepter meer; maar maakt eens een revolutie tegen dien +kleinen, welriekenden, geborduurden zakdoek? Ik zou ’t wel eens +willen zien! Beproeft het. Waarom is hij hecht? Omdat ’t een lap +<span class="pagenum">[<a id="pb211" href="#pb211" name= +"pb211">211</a>]</span>is. Ha! gij zijt de negentiende eeuw. Welnu? +Wij, wij waren de achttiende eeuw, en even dom als gij. Verbeeldt u +niet, dat ge de wereld veel veranderd hebt, wijl uw epidemie Cholera en +uw dans Cachucha heet; hoe ’t ook zij, men zal wel altijd de +vrouwen moeten beminnen. Ik tart u, er aan te ontkomen. Deze +duivelinnetjes zijn onze engeltjes. Ja, de liefde der vrouw, de kus, is +een tooverkring, waar ge onmogelijk kunt uitkomen; wat mij betreft, ik +zou er wel in willen terugkeeren. Wie uwer heeft in het onmetelijk ruim +Venus zien opgaan en alles onder haar tot rust brengen, Venus, de +groote coquette van het heelal, de Celimene van den oceaan? De oceaan +is, voorwaar een ruwe Alcestus. Nu, hij moge razen, maar zoodra Venus +verschijnt, is hij bedaard. Het wilde dier onderwerpt zich. Wij zijn +allen even zóó. Toorn, orkaan, donderslagen, schuim tot +den hemel. Een vrouw komt op het tooneel, een star gaat op; op de +knieën! Marius vocht zes maanden geleden, nu trouwt hij. Goed +gedaan. Ja, Marius, ja Cosette, gij hebt gelijk. Leeft moedig voor +elkander; bemint elkander; laat ons van woede bersten, dat wij ’t +niet insgelijks kunnen. Verzamelt al de halmpjes van geluk, die op +aarde zijn, en maakt er u een nestje voor het leven van. Nu, ’t +is geen groot mirakel te beminnen en bemind te worden, als men jong is. +Verbeeldt u niet, dat gij ’t uitgevonden hebt. Ook ik heb +gedroomd, gemijmerd, gezucht; ook ik heb deze maanziekte gehad. De +liefde is een kind van zesduizend jaar. De liefde heeft recht op een +langen, witten baard. Methuzalem is bij Cupido een kind. Sedert zestig +eeuwen helpen man en vrouw elkander door de liefde. De duivel, die slim +is, haat den mensch; de man, die nog slimmer is, bemint de vrouw. +Hierdoor heeft hij zich zelven meer goed gedaan, dan de duivel hem +kwaad heeft gebrouwd. Deze slimheid was reeds tijdens het aardsche +paradijs ontdekt. Mijn vrienden, de uitvinding is oud, maar zij is +splinternieuw. Maakt er gebruik van. Weest Daphnis en Chloé, +totdat ge Philemon en Baucis zult zijn. Doet zoo, dat wanneer gij bij +elkander zijt, u niets ontbreke, en dat Cosette voor Marius de zon en +Marius voor Cosette de wereld zij. Cosette, dat de glimlach van uw +echtgenoot het fraaie weder voor u zij; Marius, dat de tranen uwer +vrouw regen voor u zijn. Moge het in uw huis nimmer regenen. Ge hebt +het goede lot in de loterij getroffen, de liefde in het huwelijk; ge +hebt het hoogste lot, houdt het in waarde, bergt het achter slot, +verspilt het niet, bemint elkander, en lacht om al het overige. Gelooft +wat ik zeg. ’t Is gezond verstand. Gezond verstand kan niet +liegen. Vereert elkander. Ieder vereert op zijn wijze God. Welnu, de +beste wijze om God te vereeren, is zijne vrouw te beminnen. Ik bemin u, +dat is mijn <span class="pagenum">[<a id="pb212" href="#pb212" name= +"pb212">212</a>]</span>catechismus. Wie bemint is orthodox. Het +vloekwoord van Hendrik IV plaatst de heiligheid tusschen de +losbandigheid en de dronkenschap. Dit verwondert mij van Hendrik IV. +Vrienden, leve de vrouw! Men zegt, dat ik oud ben; ’t is +wonderbaar, zoo jong ik mij gevoel. Ik zou in het bosch naar het +gekweel der verliefden willen gaan luisteren. Deze kinderen, die het +geluk hebben, schoon en tevreden te zijn, maken mij dronken. Ik zou +waarlijk nog trouwen, zoo iemand mij wilde hebben. ’t Is +onmogelijk, zich te verbeelden, dat God ons voor iets anders heeft +geschapen, dan voor dit: te aanbidden, te kirren, duif, haan te zijn, +van den ochtend tot den avond zijn liefjen te streelen, zich in zijn +vrouw te spiegelen, fier, trotsch te zijn, de borst vooruit te steken; +dat is het doel des levens. Ziedaar, met uw verlof, wat wij in onzen +tijd dachten, toen wij jongelieden waren. O! hoe veel bekoorlijke +vrouwen, lieve gezichtjes en teedere oogjes waren er in dien tijd! O, +ik heb er verwoesting onder gebracht. Bemint elkander dus. Zoo er geen +liefde was, zou ik waarlijk niet weten waarom er een lente is; en wat +mij betreft, ik zou den goeden God bidden, dat hij al de goede dingen +wegsloot, welke hij ons toont, en ze ons ontnam, en de bloemen, de +vogels en de mooie meisjes weder in hun doos legde. Kinderen! ontvangt +den zegen van den ouden man.”</p> +<p>De avond was levendig, vroolijk, bekoorlijk. De goede, alles +beheerschende luim van den grootvader, gaf den toon aan het feest en +ieder stemde zich naar deze schier honderdjarige hartelijkheid. Men +danste een weinig, men lachte veel, ’t was een prettige bruiloft; +men had er den goeden man Voorheen op kunnen noodigen. Hij was er +trouwens in den persoon van vader Gillenormand.</p> +<p>Eerst was er rumoer, toen stilte.</p> +<p>Het huwelijkspaar verdween.</p> +<p>Een weinig na middernacht werd het huis van Gillenormand een +tempel.</p> +<p>Hier zwijgen wij. Op den drempel van een bruiloftsnacht staat een +glimlachende engel met den vinger op den mond.</p> +<p>De ziel verzinkt in eerbied voor het heiligdom, waar de liefde +gevierd wordt.</p> +<p>Boven die huizen moet een glans zweven. De vreugd, welke zij +bevatten, moet als helderheid door de steenen der muren dringen en de +duisternis min of meer verdrijven. ’t Kan niet anders, of dit +heilig feest moet een hemelschen straal naar het oneindige schieten. De +liefde is de verheven smeltkroes, waarin de man en de vrouw +samensmelten; daaruit ontstaat het een, drievoudig, volkomen wezen, de +menschelijke drieëenheid. <span class="pagenum">[<a id="pb213" +href="#pb213" name="pb213">213</a>]</span></p> +<p>De liefde is de ware zaligheid. Geen geluk boven dit geluk. De +liefde is de eenige verrukking. Al het overige is er treurig bij.</p> +<p>Beminnen of bemind te hebben is voor het leven genoeg. Vraag niets +meer. Er is geen andere parel in de donkere vormen des levens te +vinden. Beminnen is een voleindiging.</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.3" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De onafscheidbare.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Wat was er van Jean Valjean geworden?</p> +<p>Na op de vriendelijke vermaning van Cosette gelachen te hebben, +sloeg niemand meer acht op Jean Valjean, en was hij opgestaan en +ongemerkt naar de voorkamer gegaan. ’t Was dezelfde kamer, die +hij, acht maanden geleden, vuil van slijk, van bloed en buskruit, was +binnengegaan, toen hij den kleinzoon aan den grootvader terugbracht. +Het oude houtwerk was met festons en bloemen behangen; de muzikanten +zaten op de canapé, waarop men Marius had gelegd. Basque, in +zwarten rok, korte broek, witte kousen en handschoenen, was bezig om al +de schotels, die zouden worden opgebracht, met rozenkransen te +versieren. Jean Valjean had hem op zijn verbonden arm gewezen en hem +opgedragen zijn vertrek te verontschuldigen, waarop hij was +heengegaan.</p> +<p>De vensters der eetzaal zagen op de straat uit. Onder deze +schitterende vensters bleef Jean Valjean eenige oogenblikken in de +duisternis staan. Hij luisterde. Het verward feestgerucht drong tot hem +door. Hij hoorde de luide stem van den grootvader, de muziek, het +gerammel en gerinkel van borden en glazen, het gelach, en te midden van +dit vroolijk rumoer onderscheidde hij de zachte vroolijke stem van +Cosette.</p> +<p>Hij verliet de straat des Filles du Calvaire en keerde terug naar de +straat de l’Homme-Armé, langs de straat Saint Louis, de +straat Culture-Sainte-Catherine en Blancs-Manteaux; ’t was een +omweg, maar sedert drie maanden was hij gewoon, ten einde de +belemmeringen en het slijk der straat Vieille du Temple te vermijden, +dezen weg dagelijks te nemen als hij met Cosette uit de straat de +l’Homme-Armé naar de straat des Filles du Calvaire +ging.</p> +<p>Daar Cosette dezen weg was gegaan, koos hij dien boven alle +andere.</p> +<p>Jean Valjean kwam te huis, stak zijn kaars aan, en ging naar boven. +De kamers waren ledig. Zelfs vrouw Toussaint <span class= +"pagenum">[<a id="pb214" href="#pb214" name="pb214">214</a>]</span>was +er niet meer. De treden van Jean Valjean maakten in de kamers meer +gerucht dan gewoonlijk. Al de kasten waren open. Hij trad Cosettes +kamer binnen. Er waren geen lakens op het bed. Het hoofdkussen, van +sloop met kanten ontdaan, lag op de gevouwen dekens aan het voeteneinde +der matrassen, welker tijken men zag en waarop niemand meer zou slapen. +Al de vrouwelijke voorwerpen, waaraan Cosette gehecht was, waren +medegenomen; er bleven slechts de groote meubels en de vier muren over. +Ook het bed van vrouw Toussaint was afgehaald. Een enkel bed was +opgemaakt, dat van Jean Valjean.</p> +<p>Jean Valjean zag de muren aan, sloot eenige kastdeuren en ging van +de eene kamer naar de andere. Hij kwam in zijn kamer terug en zette de +kaars op een tafel.</p> +<p>Hij had den doek van zijn arm genomen en gebruikte zijn rechterhand +alsof er hem niets aan deerde.</p> +<p>Hij naderde zijn bed en zijn oogen vestigden zich—was het +toevallig of opzettelijk?—op de „onafscheidbare,” +waarop Cosette zoo jaloersch was geweest, op het koffertje dat hem +nimmer verliet. Toen hij den 4 Juni in de straat de +l’Homme-Armé was gekomen, had hij het op een kastje bij +zijn bed geplaatst. Hij trad eenigszins levendig op dit kastje toe, nam +een sleutel uit zijn zak en opende het koffertje.</p> +<p>Hij nam er langzaam de kleedingstukken uit, waarin Cosette, tien +jaren geleden, Montfermeil had verlaten; in de eerste plaats het kleine +zwarte kleedje, daarop het zwarte halsdoekje, de lompe +kinderschoentjes, welke Cosette schier nog had kunnen dragen, zoo klein +was haar voet, toen het dikke wollen borstrokje, den gebreiden +onderrok, het boezelaartje met zakjes en eindelijk de wollen kousjes. +Deze kousjes, die nog den bevalligen vorm aanduidden van het fraaie +been, waren niet veel langer dan de hand van Jean Valjean. Dat alles +was zwart. Hij had deze kleedingstukken voor haar te Montfermeil +gebracht. Naar gelang hij ze uit het valies nam, legde hij ze op het +bed. Hij peinsde. Hij herinnerde zich, dat het des winters en op een +zeer kouden Decemberdag was geweest; zij bibberde half naakt in haar +armoedige plunje, met haar arme roode voetjes in klompen. Hij, Jean +Valjean, had haar deze ellendige kleederen laten afleggen, om haar dit +rouwgewaad te geven. De moeder moest in haar graf tevreden zijn +geweest, haar dochtertje rouw te zien dragen, en bovenal dat zij goed +en warm gekleed was. Hij dacht aan het bosch van Montfermeil. Cosette +en hij waren ’t met elkander doorgegaan; hij dacht aan het +toenmalige gure weder, aan de bladerlooze boomen, aan het bosch zonder +vogels, aan den betrokken hemel; om ’t <span class= +"pagenum">[<a id="pb215" href="#pb215" name= +"pb215">215</a>]</span>even, het was bekoorlijk. Hij legde de +kleedingstukjes op het bed, het halsdoekje bij het kleedje, de kousjes +naast de schoentjes, het borstrokje naast het onderrokje, en +aanschouwde het een na het ander. Zij was niet grooter dan dat, had +haar groote pop in den arm, en haar <span class="corr" id="xd20e4625" +title="Bron: louisdo’r">louisd’or</span> in het zakje van +dat boezelaartje gestoken; zij lachte; elkander bij de hand houdende +wandelden zij voort; zij had in de wereld niets dan hem.</p> +<p>Toen zonk zijn eerwaardig grijs hoofd op het bed, zijn oud +stoïcijns hart brak, zijn gezicht was, om zoo te spreken, in +Cosettes kleederen verzonken, en zoo iemand op dit oogenblik de kamer +was voorbijgegaan, zou hij een heftig gesnik gehoord hebben.</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.4" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Immortale jecur.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De oude, vreeselijke strijd, dien wij reeds onder +verschillende gedaanten hebben aanschouwd, begon opnieuw. Jakob +worstelde slechts één nacht met den engel. Helaas! hoe +dikwerf hebben wij Jean Valjean in de duisternis in strijd gezien met +zijn geweten, en wanhopig er mede worstelend.</p> +<p>Ongehoorde strijd. Nu eens glijdt de voet uit; dan weder stort de +bodem in. Hoe dikwerf had dit geweten, in het goede volhardend, hem +gegrepen en ternedergedrukt! Hoe dikwerf had de onverbiddelijke +waarheid hem de knie op de borst gezet! Hoe dikwerf had hij, door het +licht ternedergeworpen, genade geroepen! Hoe dikwerf had dit +onverbiddelijke licht, in en boven hem, door den bisschop ontstoken, +hem met geweld verlicht, wanneer <span class="corr" id="xd20e4639" +title="Bron: bij">hij</span> blind wenschte te zijn. Hoe dikwerf had +hij zich in den strijd weder opgericht, aan de harde rots zich +vasthoudende, op valsche redeneeringen steunende, in het stof gesleept, +nu eens zijn geweten ten onder brengende, dan er door ten onder +gebracht wordende. Hoe dikwerf had hij na een dubbelzinnigheid, na een +valsche, oppervlakkige redeneering der zelfzucht, zijn vertoornd +geweten zich in ’t oor hooren toeroepen: Ellendige drogredenaar! +Hoe dikwerf had zijn weerbarstige gedachte krampachtig onder het +bewustzijn van den plicht gereuteld! God weerstand te bieden: Welk een +vreeselijke doodsstrijd. Hoevele geheime wonden voelde hij in zich +bloeden! hoe dikwerf had hij zich opgericht, bloedend, gekwetst, +gebroken, verlicht, met de wanhoop in het hart, de kalmte in de ziel, +en verwonnen, zich overwinnaar voelende! En na hem <span class= +"pagenum">[<a id="pb216" href="#pb216" name= +"pb216">216</a>]</span>verlamd, gewond, gebroken te hebben, zeide hem +zijn geweten, vreeselijk, lichtend, kalm boven hem staande: Ga nu in +vrede!</p> +<p>Maar helaas! welk een treurige vrede na zulk een akeligen +strijd!</p> +<p>Dezen nacht evenwel gevoelde Jean Valjean, dat hij zijn laatsten +strijd streed.</p> +<p>Een pijnlijke vraag deed zich aan hem voor. De voorbestemming is +niet altijd rechtstreeksch en vertoont zich niet als een rechte weg +voor den gepredestineerde; zij heeft zijwegen, kronkelpaden, donkere +bochten, onrustbarende viersprongen, die verschillende wegen aanbieden. +Jean Valjean stond in dit oogenblik stil op een der gevaarlijkste dezer +viersprongen.</p> +<p>Hij was gekomen aan het laatste punt, waar het goede en het kwade +elkander kruisen. Hij had deze donkere snijding voor oogen. Ditmaal, +zooals hem reeds in andere smartelijke toestanden gebeurd was, openden +zich twee wegen voor hem; de eene aanlokkend, de andere afschrikkend. +Welken te kiezen?</p> +<p>De afschrikkende werd door den geheimzinnigen vinger aangewezen, +dien wij telkens zien, wanneer wij onze oogen op de duisternis +richten.</p> +<p>Wederom had Jean Valjean de keus tusschen de vreeselijke haven en de +aanlokkende hinderlaag.</p> +<p>’t Is dan waar? de ziel kan genezen worden; het lot +niet<span class="corr" id="xd20e4658" title="Niet in bron">.</span> +’t Is iets schrikkelijks, een ongeneeslijk lot.</p> +<p>De vraag, welke zich voordeed, was deze:</p> +<p>Op welke wijze zou Jean Valjean zich gedragen tegenover het geluk +van Cosette en Marius? Hij had dit geluk gewild, hij had het bewerkt; +hij had er zich mee doordrongen, en thans, nu hij het beschouwde, kon +hij de voldoening smaken, van een zwaardveger, die het merk zijner +fabriek op den dolk zag, welken hij rookend uit zijn borst trok.</p> +<p>Cosette had Marius; Marius bezat Cosette. Zij hadden alles, zelfs +rijkdom. En dit was zijn werk.</p> +<p>Maar wat zou hij, Jean Valjean, met dit geluk doen, nu het er was, +nu het bestond? Zou hij zich bij dit geluk indringen? het behandelen, +alsof het hem behoorde? Cosette behoorde ontwijfelbaar aan een ander; +maar zou hij, Jean Valjean, van Cosette behouden al wat hij ervan +behouden kon? Zou hij de soort van vader blijven, zooals hij tot +hiertoe schemerachtig betoond, en dien men geëerbiedigd had? Zou +hij gerust bij Cosette gaan wonen? Zou hij, zonder een woord te zeggen, +zijn verleden aan deze toekomst brengen? Zou hij zich daar vertoonen +als rechthebbende, en zich, gesluierd, aan dien lichten haard zetten? +Zou hij glimlachend de handen dezer onschuldigen in zijn treurige +handen nemen? Zou hij zijn voeten, die de <span class="pagenum">[<a id= +"pb217" href="#pb217" name="pb217">217</a>]</span>onteerende schaduw +der wet achter zich sleepten, in het eerwaardig huis van den heer +Gillenormand zetten. Zou hij dezelfde kansen met Cosette en Marius +deelen? Zou hij de duisternis boven zijn hoofd verdikken en de wolk +boven het hunne? Zou hij zijn ongeluk bij hun geluk voegen? Zou hij +blijven zwijgen? Met één woord, zou hij, bij deze twee +gelukkige wezens, de akelige stomme van hun lot zijn?</p> +<p>Men moet aan het noodlot en zijn ontmoetingen gewoon zijn, om de +oogen te durven opslaan, wanneer sommige vragen ons in haar +afschuwelijke naaktheid verschijnen. Het goede of het kwade bevinden +zich achter dit streng vraagteeken. Wat wilt ge doen? vraagt de +sphinx.</p> +<p>Jean Valjean was aan dergelijke beproevingen gewoon. Hij zag den +sphinx strak in de oogen.</p> +<p>Hij onderzocht het onverbiddelijk probleem van alle zijden.</p> +<p>Cosette, dit bekoorlijk wezen, was het reddingsvlot van dezen +schipbreukeling. Wat te doen? Zou hij er zich aan vastklemmen, of het +loslaten?</p> +<p>Zoo hij er zich aan vastklemde, verliet hij het onheil, steeg weder +op naar de zon, liet het zilte water uit zijn kleederen en zijn haar +druipen—hij was gered, hij leefde!</p> +<p>Zoo hij losliet?</p> +<p>Dan de afgrond!</p> +<p>Dus raadpleegde hij smartelijk met zijn gedachte. Of liever gezegd: +hij streed; met woede viel hij in zijn binnenste nu eens zijn wil, dan +zijn overtuiging aan.</p> +<p>’t Was een geluk voor Jean Valjean, dat hij had kunnen weenen. +Dit verlichtte hem misschien. Het begin was echter stormachtig. Er brak +een orkaan in hem los, woedender dan die hem eertijds naar Arras dreef. +Het verledene keerde in hem terug tegenover het tegenwoordige; hij +vergeleek en weende. Toen eenmaal de sluis der tranen geopend was, +wrong hij in vertwijfeling de handen.</p> +<p>Hij voelde zich tegengehouden.</p> +<p>Helaas! wanneer wij in deze uiterste worsteling van onze zelfzucht +en onzen plicht, stap voor stap voor ons onveranderlijk ideaal +terugwijken, woest, hardnekkig, toornig het terrein betwistende, in de +hoop op een mogelijke vlucht en een uitgang zoekend, hoe schrikkelijk +is dan de muur, die eensklaps achter ons verrijst?</p> +<p>Een heilige duisternis te voelen, die ons tegenhoudt?</p> +<p>Het onzichtbare onverbiddelijke! welk een angst!</p> +<p>Met het geweten heeft men dus nooit gedaan. Onderwerp er u aan, +Brutus; onderwerp er u aan, Cato. Het is grondeloos, wijl het God is. +Men werpt in dien put den arbeid zijns geheelen <span class= +"pagenum">[<a id="pb218" href="#pb218" name= +"pb218">218</a>]</span>levens, men werpt er zijn fortuin, zijn rijkdom, +zijn voorspoed, zijn vrijheid of zijn vaderland, zijn welstand, zijn +rust, zijn vreugd in. Nog meer, nog meer! Men moet er eindelijk zijn +geheele hart in werpen.</p> +<p>Is het onvergeeflijk, dat men eindelijk weigert?</p> +<p>Kan het onuitputtelijke een recht hebben? Zijn eindelooze ketens +niet boven de menschelijke macht? Wie zou Sysiphus en Valjean laken, +dat zij zeiden: ’t is genoeg!</p> +<p>De gehoorzaamheid van het stoffelijke wordt door de wrijving +beperkt; is er voor de gehoorzaamheid der ziel geen grens? Indien de +eeuwigdurende beweging onmogelijk is, zou dan eeuwigdurende opoffering +geëischt kunnen worden?</p> +<p>De eerste stap is niets; de laatste is moeielijk. Wat was de zaak +Champmathieu bij het huwelijk van Cosette en de gevolgen ervan? Wat is +dit: naar het bagno wederkeeren, bij dit: in het niet nederdalen?</p> +<p>O, eerste stap naar beneden, hoe treurig zijt gij! O tweede stap, +hoe somber!</p> +<p>Waarom zou men dezen keer het hoofd niet omwenden?</p> +<p>Het martelaarschap is een zuivering, een gloeiende zuivering. +’t Is een heiligmakende foltering. Men kan er in ’t eerste +uur in toestemmen; men zet zich op den gloeienden ijzeren troon, men +plaatst op zijn hoofd de gloeiende ijzeren kroon; men neemt den +gloeienden ijzeren kloot, maar men moet zich nog met den vlammenden +mantel bekleeden, is er niet een oogenblik, dat het ellendige vleesch +oproerig wordt en men van de foltering afziet?</p> +<p>Eindelijk kwam Jean Valjean tot de kalmte der verslagenheid.</p> +<p>Hij overwoog, dacht, hij sloeg de rijzing en de daling der +geheimzinnige balans van het licht en de duisternis gade.</p> +<p>Zou hij deze twee van geluk schitterende kinderen met zijn bagno +bezwaren, of zelf zijn onherstelbare verzinking voltooien? Eenerzijds +Cosette opofferen, anderzijds zich zelven.</p> +<p>Tot welke oplossing zou hij overgaan? Welk besluit nam hij? Wat was, +in zijn binnenste, het eind-antwoord, dat hij aan het onomkoopbaar +verhoor van het noodlot gaf? Welke deur besloot hij te openen? Welke +zijde van zijn leven nam hij voor, te sluiten? Welke keus deed hij +tusschen al deze onpeilbare diepten, die hem omgaven? Tot welk uiterste +ging hij over? Welken van deze afgronden knikte hij toe?</p> +<p>Zijn bedwelmende mijmering duurde den geheelen nacht.</p> +<p>Hij bleef tot aan den dag in dezelfde houding, ineengebogen op dat +bed, verslagen, misschien verpletterd, helaas! onder <span class= +"pagenum">[<a id="pb219" href="#pb219" name="pb219">219</a>]</span>de +zwaarte van het lot, met krampachtige handen, de armen recht +uitgestrekt als een afgenomen gekruisigde, dien men met het gezicht ter +aarde heeft gelegd. Zoo bleef hij twaalf uren, de twaalf uren van een +langen winternacht, verstijfd van koude, zonder het hoofd op te +richten, zonder te spreken. Hij was onbewegelijk als een lijk, terwijl +zijn geest langs de aarde kroop en opvloog, nu als de hydra dan als de +arend. Als men hem zoo bewegingloos gezien had, zou men hem voor dood +hebben gehouden; maar eensklaps trilde hij stuiptrekkend, en zijn mond +op Cosettes kleederen drukkende, kuste hij ze;—toen zag men dat +hij leefde.</p> +<p>Wie, Men? Jean Valjean was immers alleen en niemand was +dààr?</p> +<p>De Men, die in de duisternis is. <span class="pagenum">[<a id= +"pb221" href="#pb221" name="pb221">221</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0 book"> +<h2 class="label">Boek VII.</h2> +<h2 class="main">De laatste teug uit den beker.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb223" href="#pb223" name= +"pb223">223</a>]</span> +<div id="ch7.1" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De zevende cirkel en de achtste hemel.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De dag na de bruiloft is stil. Men eerbiedigt de +overwegingen der gelukkigen; ook een weinig hun laten slaap. Het rumoer +der bezoeken en gelukwenschen begint eerst later weder. Het was op den +ochtend van den 17 Februari een weinig over het middaguur, toen Basque, +die met een doek en den stoffer onder den arm, bezig was „de +voorkamer te doen”, zacht aan de deur hoorde tikken. Men had niet +gescheld, ’t geen op zulk een dag fatsoenlijk is. Basque opende +en zag mijnheer Fauchelevent. Hij voerde hem in het salon, waarin nog +alles overhoop lag en die het slagveld der vreugden van den vorigen dag +geleek.</p> +<p>„Drommels! mijnheer,” merkte Basque op, „wij zijn +laat opgestaan.”</p> +<p>„Is uw meester bij de hand?” vroeg Jean Valjean.</p> +<p>„Hoe gaat het met den arm van mijnheer?” antwoordde +Basque.</p> +<p>„Beter. Is uw meester bij de hand?”</p> +<p>„Welke? de oude of de nieuwe?”</p> +<p>„Mijnheer Pontmercy.”</p> +<p>„Mijnheer de baron?<span class="corr" id="xd20e4764" title= +"Niet in bron">”</span> verbeterde Basque het hoofd oprichtende. +Men is vooral voor zijn dienstboden baron. Daar komt hun iets van toe; +zij bezitten hetgeen een philosoof de bespotting van den titel zou +noemen, en dat streelt hen. Marius, dit moet in ’t voorbijgaan +gezegd worden, een heftig republikein, zooals hij bewezen had, was nu +tegen wil en dank baron. Door dien titel was in de familie een kleine +revolutie ontstaan. Thans was het de heer Gillenormand die er aan +hechtte, en Marius die er onverschillig voor was. Maar kolonel +Pontmercy had geschreven: „Mijn zoon zal mijn titel +voeren.” Marius gehoorzaamde. En Cosette, in wie de vrouw begon +te voorschijn te komen, was gestreeld barones te zijn. <span class= +"pagenum">[<a id="pb224" href="#pb224" name="pb224">224</a>]</span></p> +<p>„Mijnheer de baron?” herhaalde Basque. „Ik zal +eens zien. Ik zal hem zeggen, dat mijnheer Fauchelevent er +is.”</p> +<p>„Neen, zeg hem niet, dat ik het ben. Zeg hem, dat iemand hem +eens afzonderlijk wenscht te spreken, maar noem geen naam.”</p> +<p>„Zoo,” zei Basque.</p> +<p>„Ik wil hem een verrassing bezorgen.”</p> +<p>„Zoo!” hernam Basque, zich zelven door zijn tweede +„zoo” zijn eerste verklarende.</p> +<p>En hij verwijderde zich.</p> +<p>Jean Valjean bleef alleen.</p> +<p>Het salon was, gelijk wij gezegd hebben, geheel in wanorde. Het +scheen, dat men er noch flauw het gerucht der bruiloft hoorde. Op den +vloer lagen allerlei bloemen, die uit de kransen en de kapsels gevallen +waren. De geheel afgebrande waskaarsen vormden een soort van druipsteen +aan het kristal der lichtkronen. Geen meubel stond op zijn plaats. Drie +of vier stoelen in een hoek dicht bijeenstaande schenen een gesprek +voort te zetten. Het was een aangenaam geheel. Er is nog iets bevalligs +in een afgeloopen feest. ’t Is zoo gelukkig geweest. Op deze +verspreide stoelen, onder deze verlepte bloemen, onder deze uitgebrande +lichten heeft men blijdschap genoten. De zon volgde de lichtkroon op en +trad vroolijk het salon binnen.</p> +<p>Eenige minuten verstreken. Jean Valjean stond bewegingloos op de +plek waar Basque hem verlaten had. Hij was zeer bleek.</p> +<p>Zijn oogen waren dof en zoo hol, ten gevolge der slapeloosheid, dat +zij schier in hun kassen verdwenen. Zijn zwarte rok had de scherpe +kreuken van een kleedingstuk, dat des nachts niet van het lijf is +geweest. De ellebogen waren donsachtig wit, door de wrijving van het +linnen met het laken. Jean Valjean zag aan zijn voeten het venster, +door de zon op den vloer afgeteekend.</p> +<p>Een gerucht ontstond aan de deur, hij sloeg de oogen op.</p> +<p>Marius trad binnen met opgericht hoofd, glimlachenden mond, met een +onbeschrijfelijken glans op het gelaat, en zegevierenden blik. Ook hij +had niet geslapen.</p> +<p>„Gij hier, vader!” riep hij, Jean Valjean ziende; +„die domme Basque zag zoo geheimzinnig! Maar ge komt te vroeg. +’t Is eerst half een. Cosette slaapt nog.”</p> +<p>Het woord „vader”, waarmede Marius Fauchelevent noemde, +beteekende: Hoogste zaligheid. Tusschen beiden, gelijk men weet, had +steeds stijfheid, koelheid en dwang bestaan; het ijs moest gebroken +worden of smelten. Thans was Marius in die soort van bedwelming, dat de +strakheid buigzamer werd, dat <span class="pagenum">[<a id="pb225" +href="#pb225" name="pb225">225</a>]</span>het ijs smolt, en dat de heer +Fauchelevent voor hem evenals voor Cosette een vader was.</p> +<p>Hij ging voort; de woorden vloeiden hem uit den mond, ’t geen +aan de hemelsche opgetogenheid der vreugd eigen is.</p> +<p>„Hoe verblijd ben ik u te zien! Zoo ge wist, hoe gij hier +gisteren ontbroken hebt. Goeden dag, vader; hoe gaat het met uw hand? +Beter, niet waar?”</p> +<p>En voldaan met het gunstig antwoord dat hij zich zelven gaf, +vervolgde hij:</p> +<p>„Wij hebben veel over u gesproken, Cosette en ik. Cosette +bemint u zoozeer! Vergeet niet, dat ge hier uw kamer hebt. Wij willen +niets meer van de straat de l’Homme-Armé weten. Hoe kondt +ge toch in die straat gaan wonen, die ongezond, somber, koud, leelijk +is, en die geen uitgang heeft? Gij moet hier uw intrek komen nemen. En +wel van heden af. Of ge zult met Cosette te doen hebben. Zij stelt zich +voor, ons allen onder den duim te krijgen; dit zeg ik u vooraf. Ge hebt +uw kamer gezien, zij is dicht bij de onze en ziet op den tuin uit; men +heeft het slot doen herstellen; het bed is gespreid en gereed, ge +behoeft slechts te komen. Cosette heeft bij uw bed een groote oude +bergère geplaatst en tot haar gezegd: Steek hem uw armen toe. In +het acaciaboschje voor uw venster komt elke lente een nachtegaal. Ge +zult hem binnen twee maanden zien. Zijn nestje zal aan uw linkerhand, +het onze aan uw rechterhand, zijn. Des nachts zal hij zingen en over +dag zal Cosette praten. Uw kamer ligt op het zuiden. Cosette zal er uw +boeken plaatsen, uw reis van kapitein Cook en de andere, die van +Vancouver, al uw zaken. Ik geloof, dat ge een klein koffertje hebt, +waaraan ge veel waarde hecht; daarvoor heb ik een eereplaats gereed +gemaakt. Ge hebt mijn grootvader geheel voor u gewonnen; hij houdt van +u. Wij zullen te zamen wonen. Kunt ge whisten? Gij zult mijn grootvader +geheel innemen, zoo ge whisten kunt. Ge zult met Cosette gaan wandelen, +op de dagen dat ik in het Paleis van Justitie moet zijn, ge zult haar +den arm geven, evenals vroeger in het Luxembourg, ge weet nog wel. Wij +hebben vast besloten heel gelukkig te zijn. En gij zult in ons geluk +deelen, hoort ge, vader. Nu, heden ontbijt ge met ons, niet +waar?”</p> +<p>„Mijnheer,” zei Jean Valjean, „ik moet u iets +zeggen. Ik ben een oude galeiboef.”</p> +<p>De grens der hoorbare scherpe klanken kan misschien evenzeer voor +den geest als voor het oor overschreden worden. Deze woorden: „Ik +ben een oude galeiboef” die uit den mond van Fauchelevent in +’t oor van Marius drongen, overtroffen het mogelijke. Marius +hoorde niet. ’t Scheen dat hem <span class="pagenum">[<a id= +"pb226" href="#pb226" name="pb226">226</a>]</span>iets gezegd was, maar +hij wist niet wat. Hij bleef met open mond staan.</p> +<p>Toen bespeurde hij, dat de man, die tot hem sprak, er +verschrikkelijk uitzag. Tot op dezen oogenblik had hij, in de +bedwelming zijner vreugd, deze vreeselijke bleekheid niet +opgemerkt.</p> +<p>Jean Valjean maakte den zwarten doek, waarin zijn rechterarm lag, +open, nam het linnen, dat om zijn hand was gewikkeld, weg, en liet zijn +blooten duim aan Marius zien.</p> +<p>„Mijn hand deert niets,” zeide hij.</p> +<p>Marius bezag den duim.</p> +<p>„Ik heb er nooit iets aan gehad,” hernam Jean +Valjean.</p> +<p>Er was inderdaad geen spoor van eenige wonde te zien.</p> +<p>Jean Valjean hernam:</p> +<p>„Ik mocht niet bij uw huwelijk tegenwoordig zijn. Ik heb mij +zooveel afwezig gehouden als mij mogelijk was. Ik heb deze wond +voorgewend, om geen valschheid te verrichten, om de trouw-acte niet van +nul en geener waarde te doen zijn, om niet te behoeven te +onderteekenen.”</p> +<p>Marius stamelde:</p> +<p>„Wat wilt ge zeggen?”</p> +<p>„Ik wil zeggen,” antwoordde Jean Valjean, „dat ik +op de galeien ben geweest.”</p> +<p>„Gij maakt mij krankzinnig!” riep Marius verschrikt.</p> +<p>„Mijnheer Pontmercy,” zei Jean Valjean, „ik ben +negentien jaren op de galeien geweest. Wegens diefstal. Vervolgens ben +ik tot altoosdurende galeistraf veroordeeld. Wegens diefstal. Wegens +herhaling van misdaad. Op dit oogenblik ben ik een wederspannige aan de +wet, iemand, die zijn ban verbroken heeft.”</p> +<p>Wat Marius deed om voor de werkelijkheid terug te deinzen, het feit +niet aan te nemen, zich tegen de waarheid te verzetten, hij moest er +zich aan onderwerpen. Hij begon te begrijpen, en zooals ’t in +dergelijke gevallen meestal gebeurt, hij ging hierin te ver. Hij rilde +als voor een schrikkelijken inwendigen bliksem; een denkbeeld, dat hem +deed sidderen, schoot door zijn geest. Hij zag zijn eigen lot in de +toekomst verwoest.</p> +<p>„Spreek, zeg alles!” riep hij, „gij zijt Cosettes +vader.”</p> +<p>En met een onbeschrijfelijke beweging van afschuw trad hij twee +schreden achteruit.</p> +<p>Jean Valjean richtte het hoofd op, met zulk een majestueuse houding, +dat hij aan de zoldering scheen te reiken.</p> +<p>„’t Is noodzakelijk, dat ge mij hierin gelooft, +mijnheer; hoewel de eed, dien ik en mijnsgelijken doen, bij de justitie +niet van kracht is.” <span class="pagenum">[<a id="pb227" href= +"#pb227" name="pb227">227</a>]</span></p> +<p>Hier hield hij een oogenblik stil; toen vervolgde hij op een +gebiedenden, somberen toon, langzaam op ieder woord drukkende:</p> +<p>„Gij moet mij gelooven. Ik de vader van Cosette! bij God, +neen. Ik ben een boer van Faverolles, mijnheer de baron Pontmercy! Ik +verdiende den kost met boomsnoeien. Ik heet niet Fauchelevent, ik heet +Jean Valjean. Ik ben volstrekt geen familie van Cosette. Wees +gerust.”</p> +<p>Marius stamelde:</p> +<p>„Wat bewijst mij?...”</p> +<p>„Ik; wijl ik ’t u zeg.”</p> +<p>Marius staarde den man aan! Hij was somber en kalm. Geen logen kon +uit zulk een kalmte komen. Het koele is oprecht. Men voelde de waarheid +in deze kilheid des grafs.</p> +<p>„Ik geloof u,” zei Marius.</p> +<p>Jean Valjean boog het hoofd als om hiervan acte te nemen, en +hernam:</p> +<p>„Wat ben ik voor Cosette? Iemand, die haar toevallig +ontmoette. Tien jaren geleden, wist ik niet, dat zij bestond. Ik bemin +haar, ’t is waar. Men bemint een kind, dat men klein heeft +gezien, terwijl men zelf reeds oud was. Als men oud is, gevoelt men +zich een grootvader van alle kleine kinderen. Mij dunkt, dat ge wel +zult gelooven, dat ik zoo iets als een hart heb. Zij was een weeze. +Zonder ouders. Zij had mij noodig. Dat is de reden, waarom ik haar +begon te beminnen. Kinderen zijn zoo zwak, dat de eerste de beste, +zelfs een man als ik, hun beschermer kan zijn. Ik heb dien plicht +jegens Cosette vervuld. Ik geloof niet, dat men iets zoo gerings +inderdaad een goede daad kan noemen; zoo het echter een goede daad is, +reken dan dat ik ze verricht heb. Breng deze verzachtende omstandigheid +in rekening. Thans verlaat Cosette mijn leven, onze twee wegen +scheiden. Voortaan kan ik niets meer voor haar zijn. Zij is mevrouw +Pontmercy. Haar bestemming is veranderd. En Cosette wint bij deze +verandering. Alles is goed. Gij spreekt niet van de zesmaal honderd +duizend francs, maar ik zal uw gedachte hierin voorkomen; ’t zijn +in bewaring gegeven gelden. ’t Is onverschillig hoe zij in mijn +bezit zijn gekomen! Ik geef ze terug. Men heeft niets meer van mij te +vorderen. Ik maak de teruggave volledig, door mijn waren naam te +zeggen. Ook dit is mijn zaak. Ik ben er op gesteld, dat ge weet, wie ik +ben.”</p> +<p>En Jean Valjean zag Marius strak in het gezicht.</p> +<p>Al wat Marius gevoelde, was verward en onsamenhangend. Sommige +vlagen van het lot veroorzaken zulke verbijsteringen in onze ziel. +<span class="pagenum">[<a id="pb228" href="#pb228" name= +"pb228">228</a>]</span></p> +<p>Wij allen hebben zulke oogenblikken van verbijstering gehad, die ons +in verwarring brengen; wij zeggen, wat het eerst in ons opkomt, +’t geen juist niet altijd datgene is, wat wij wilden zeggen. Er +zijn plotselinge openbaringen, die men niet bedwingen kan en die +bedwelmen als een heillooze wijn. Marius was zoodanig verstomd door den +nieuwen toestand, die voor hem verrees, dat hij tot dien man sprak +alsof hij schier boos over deze bekentenis was.</p> +<p>„Maar,” riep hij, „waarom zegt ge mij dit alles +toch? Wat dwingt er u toe? Ge kondt uw geheim voor u zelven behouden. +Ge zijt noch verraden, noch wordt vervolgd, noch is er u om gevraagd. +Ge moet een reden hebben om uit vrijen lust zulk een openbaring te +doen. Spreek. Er schuilt iets achter. Waarom doet ge deze bekentenis? +Om welke reden?”</p> +<p>„Om welke reden?” antwoordde Jean Valjean, met zulk een +zachte, gesmoorde stem, dat het veeleer was, alsof hij tot zich zelven, +dan tot Marius sprak. „Inderdaad, om welke reden zegt deze +tuchteling: ik ben een galeiboef? Ja, voorwaar de reden is zonderling. +’t Is uit eerlijkheid. Zie, ’t is ongelukkig, dat ik in +mijn hart een draad heb, die mij bindt. ’t Is vooral wanneer men +oud is, dat deze draden sterk zijn. Het geheele leven om zich heen lost +zich op; alleen die draden blijven. Indien ik dien draad had kunnen +uitrukken, breken, den knoop losmaken of hem doorhakken, ver van hier +gaan, ik ware gered geweest, ik behoefde slechts te vertrekken; in de +straat du Bouloy zijn diligences; nu gij gelukkig zijt, ga ik heen. Ik +heb gepoogd dien draad te breken; ik heb er aan getrokken, maar hij +wilde niet breken, en ik rukte er mijn hart mede uit. Toen zeide ik: Ik +kan niet elders leven dan hier. Ik moet blijven. Nu ja, gij hebt +gelijk, ik ben een dwaas, waarom ben ik niet eenvoudig gebleven zooals +ik was? Gij biedt mij een kamer in het huis aan; mevrouw Pontmercy +bemint mij. Zij zegt tot dien armstoel: steek hem uw armen toe; uw +grootvader wenscht niets liever, dan mij bij zich te hebben; ik pas +voor hem; wij zullen samen wonen, gemeenschappelijk eten, ik zal aan +Cosette den arm geven—aan mevrouw Pontmercy, verschoon mij, +’t is de gewoonte.—Wij zullen slechts één +dak, één tafel, één vuur hebben; hetzelfde +hoekje van den haard des winters, dezelfde wandeling des zomers; dat is +vreugd, dat is geluk, dat is alles. Wij zullen één +familie uitmaken. Samen leven!”</p> +<p>Bij deze woorden werd Jean Valjean woest. Hij kruiste zijn armen op +de borst, zag naar den vloer aan zijn voeten, als had hij er een +afgrond in willen boren, en zijn stem werd eensklaps heftig: +<span class="pagenum">[<a id="pb229" href="#pb229" name= +"pb229">229</a>]</span></p> +<p>„Een familie! neen. Ik behoor tot geen familie. Ik behoor niet +tot de uwe. Ik behoor niet tot die der menschen. In de huizen, waar men +in familie is, ben ik te veel. Er zijn familiën, maar niet voor +mij. Ik ben de ongelukkige, ik ben er buiten. Heb ik een vader, een +moeder gehad? Ik twijfel er schier aan. Den dag, dat ik dit kind +uithuwelijkte, was alles uit; ik heb haar gelukkig gezien met den man, +dien zij bemint, en dat in dit huis een goede grijsaard, een gezin van +twee engelen was, met allerlei geluk, en ik zeide tot mij: Ga niet +binnen, gij. Ik kon liegen, ’t is waar, u allen bedriegen, +mijnheer Fauchelevent blijven. Zoo lang het haar gold, kon ik liegen, +maar nu zou het mij gelden, en ik mag niet. ’t Is waar, dat ik +slechts behoefde te zwijgen, om alles hetzelfde te doen blijven. Ge +vraagt mij wat mij tot spreken dwingt? Iets wonderbaars; mijn geweten. +Zwijgen was mij echter zeer gemakkelijk. Ik heb den nacht doorgebracht +met er mij toe over te halen; gij neemt mij in verhoor, en ’t +geen ik zeg, komt u zoo buitengewoon voor, dat ge er het recht toe +hebt; nu, ja, ik heb den nacht doorgebracht met mij te overreden; ik +heb zeer krachtige redenen aangewend, ik heb gedaan wat ik kon; ik +verzeker ’t u. Maar er zijn twee zaken, waarin ik niet geslaagd +ben; noch den draad te breken die mij vast aan ’t hart zit; noch +iets tot zwijgen te brengen, dat zacht tot mij spreekt, wanneer ik +alleen ben. Daarom ben ik van ochtend u dit alles komen bekennen. Alles +of genoegzaam alles. ’t Is noodeloos u te zeggen, wat mij alleen +betreft; ik behoud dit voor mij. Het voornaamste weet ge. Ik heb dus +mijn geheim genomen en het u gebracht. Voor uwe oogen heb ik mijn +geheim geopend. Dat besluit was niet gemakkelijk te nemen. Den ganschen +nacht heb ik geworsteld. O, meent gij, dat ik niet tot mij zelven +gezegd heb, dat dit niet de zaak Champmathieu was, dat ik door mijn +naam te verbergen niemand benadeelde, dat mij de naam Fauchelevent door +Fauchelevent zelven was gegeven, uit dankbaarheid wegens een bewezen +dienst, en dat ik hem behouden kon; dat ik gelukkig zou zijn in deze +kamer welke ge mij aanbiedt, dat ik niemand zou hinderen in mijn +hoekje, en dat, terwijl gij Cosette bezat, ik mij zou verheugen in +’t zelfde huis met haar te zijn. Ieder zou in het geluk gedeeld +hebben. Door steeds mijnheer Fauchelevent te blijven, was alles terecht +gekomen. Ja, behalve mijne ziel. Overal in mij was vreugd, maar de +bodem mijner ziel bleef donker. ’t Is niet genoeg, gelukkig te +zijn; men moet tevreden wezen. Dus zou ik mijnheer <span class="corr" +id="xd20e4888" title="Bron: Fauchelevant">Fauchelevent</span> zijn +gebleven, ik zou mijn waar gezicht verborgen hebben, tegenover uw geluk +zou ik een raadsel zijn geweest, te midden van uw <span class= +"pagenum">[<a id="pb230" href="#pb230" name= +"pb230">230</a>]</span>licht zou ik duisternis hebben geworpen; zonder +u te waarschuwen, zou ik het bagno in uw huis hebben gebracht; ik zou +aan uw disch hebben plaats genomen, met de gedachte: dat zoo ge wist +wie ik was, gij mij wegjagen zoudt; ik zou mij door dienstboden hebben +laten bedienen, die, zoo zij ’t geweten hadden, gezegd zouden +hebben: Welk een schandaal! Ik zou u onwillekeurig hebben aangeraakt, +ik zou uwe handdrukken gestolen hebben! In uw huis zouden eerwaardige +witte haren en geschandvlekte witte haren gelijkelijk vereerd zijn; in +de vertrouwelijkste oogenblikken, wanneer men meent de harten tot in de +diepste schuilhoeken voor elkander te hebben opengelegd, wanneer wij +met ons vieren te zamen waren, uw grootvader, gij met uw beiden, en ik, +zou er een onbekende zijn geweest! Ik zou aan uw zijde uw leven hebben +gedeeld, steeds bezorgd het deksel van dien vreeselijken put op te +lichten; ik, een doode, zou mij aan u, levenden, hebben opgedrongen. Ik +zou haar voor altijd aan mijn lot gedoemd hebben. Gij, Cosette en ik +zouden drie hoofden onder een groene tuchtelingenmuts zijn geweest! +Huivert gij niet? Ik, die slechts de meest gebogen mensch ter wereld +ben, zou de afschuwelijkste zijn geworden. En deze misdaad zou ik elken +dag bedreven, dezen logen zou ik elken dag herhaald hebben! elken dag, +jegens u, mijn teedergeliefden; jegens u, mijn kinderen; jegens u, +onschuldigen! Is ’t niet eenvoudig, het stilzwijgen te bewaren? +Neen, ’t is niet eenvoudig. Er is een stilzwijgen dat liegt. En +mijn leugen, en mijn bedrog, en mijn schandelijkheid, en mijn laagheid, +en mijn verraad, en mijn misdaad, zou ik droppel voor droppel +gedronken, uitgespogen, weder gedronken hebben; ik zou te middernacht +geëindigd, des middags weder begonnen zijn, en mijn goeden avond +zou gelogen, mijn goeden morgen zou gelogen hebben; ik zou daarop +geslapen, daarbij mijn brood gegeten hebben; ik zou Cosette in het +gezicht gezien en den glimlach des engels met den glimlach van den +doemeling beantwoord hebben; ik zou een afschuwelijke bedrieger zijn +geweest. Waarom? Om gelukkig te zijn? Ik gelukkig zijn! Heb ik het +recht gelukkig te zijn? Ik ben buiten het leven, mijnheer!”</p> +<p>Jean Valjean zweeg. Marius luisterde, zulk een schakel van gedachten +en angsten kan niet afgebroken worden. Jean Valjean sprak nu nog +zachter, maar ’t was nu geen doffe, maar een akelige stem.</p> +<p>„Gij vraagt, waarom ik spreek? gij zegt dat ik noch verraden, +noch vervolgd, noch tot spreken verplicht word. Ja, ik ben verraden; ik +ben vervolgd; ik ben tot spreken gedwongen! Door wien? door mij zelven. +Ik zelf sluit mij den weg, ik <span class="pagenum">[<a id="pb231" +href="#pb231" name="pb231">231</a>]</span>sleep, ik drijf mij voort, ik +sta stil en lever mij over en wanneer men zich zelven bestuurt, wordt +men goed bestuurd.”</p> +<p>En zijn eigen rok met volle vuist vattende en naar Marius +uitstekende, hernam hij:</p> +<p>„Zie deze vuist. Vindt ge niet, dat zij dezen kraag houdt als +om hem niet weder los te laten? Welnu, het geweten is nog een andere +vuist. Om gelukkig te zijn, mijnheer, moet men den plicht niet +begrijpen, want zoodra men hem begrepen heeft, is hij onverbiddelijk. +Men zou zeggen dat hij dengene straft die hem begrijpt; maar neen; hij +beloont hem er voor; want hij brengt hem in een hel, waar men God naast +zich voelt. Men heeft zijn hart niet zoodra verbrijzeld, of men is in +vrede met zich zelven.”</p> +<p>En op onuitsprekelijken toon voegde hij er bij: „Mijnheer +Pontmercy, dit alles is dwaasheid, ik ben een eerlijk man. Door mij +voor uw oogen te vernederen, verhef ik mij in de mijne. ’t Is mij +reeds eens gebeurd, maar het was minder smartelijk; ’t was +niets<span class="corr" id="xd20e4906" title="Bron: ,">.</span> Ja, een +eerlijk man. Ik zou het niet zijn, zoo gij, door mijn schuld, mij +verder geacht hadt, thans, nu ge mij veracht, ben ik het. Deze +noodlottigheid rust op mij, dat ik geene andere dan gestolen achting +kan genieten, en deze achting mij inwendig vernedert en drukt, en men +mij moet verachten, opdat ik mij zelven kunne achten. Dan verhef ik +mij. Ik ben een galeiboef, die zijn geweten gehoorzaamt. Ik weet dat +dit niet bij elkander past, maar wat kan ik er aan doen? ’t Is +zóó. Ik heb verbintenissen met mij zelven aangegaan, en +houd ze. Er zijn toestanden, die ons binden, er zijn omstandigheden die +plichten vorderen. Ik heb in mijn leven veel ondervonden, mijnheer +Pontmercy.”</p> +<p>Wederom zweeg Jean Valjean, zijn keel bevochtigende met een +inspanning als hadden zijn woorden een bitteren nasmaak, en hij +hernam:</p> +<p>„Wanneer zulk een afschuw op ons rust, heeft men het recht +niet dien aan anderen, zonder hun weten, mede te deelen; men heeft het +recht niet, hen met zijn pest te besmetten; men heeft het recht niet, +hen in zijn afgrond mede te sleepen, zonder dat zij ’t weten; men +heeft het recht niet, hen zijn rood boevenbuis te laten dragen; men +heeft het recht niet, listig het geluk van anderen door zijn +verworpenheid te storen. Hen, die gezond zijn, te naderen, hen in de +duisternis met zijn ontzichtbare kwaal te besmetten, is afschuwelijk. +Fauchelevent moge mij zijn naam geleend hebben, ik heb het recht niet, +er mij van te bedienen; hij moge hem mij gegeven hebben, ik mag hem +niet aannemen. Een naam is een ik. Weet ge, mijnheer, ik heb een weinig +gedacht, een weinig gelezen, hoewel ik een <span class= +"pagenum">[<a id="pb232" href="#pb232" name= +"pb232">232</a>]</span>gering mensch ben; en ge ziet dat ik mij +betamelijk weet uit te drukken. Ik geef mij rekenschap van de dingen. +Ik heb mij zelven opgevoed. Welnu, ja, ’t is oneerlijk zich van +een naam meester te maken en er zich onder te verschuilen. De letters +van het <span class="corr" id="xd20e4915" title= +"Bron: alphabeth">alphabet</span> kunnen evenzeer gestolen worden als +een geldbeurs of horloge. Een valsche handteekening in vleesch en been +te zijn, een levende valsche sleutel te zijn, om daarmede het slot van +eerlijke lieden te openen en alzoo bij hen binnen te sluipen, niet +recht voor zich uit te durven zien, maar steeds gluipend; inwendig +eerloos te zijn; neen! neen! neen! neen! Liever lijden, bloeden, +weenen, zich met de nagels het vel van het vleesch scheuren, de nachten +in foltering doorbrengen zich lichaam en ziel doorknagen. Daarom kom ik +u dit alles verhalen. Uit lust des harten, zooals gij zegt.”</p> +<p>Hij ademde moeielijk en voegde er nog bij:</p> +<p>„Vroeger stal ik om in ’t leven te blijven een brood; +maar thans wil ik niet om te leven een naam stelen.”</p> +<p>„Om te leven!” viel Marius hem in de rede. „Gij +hebt dien naam niet noodig om te leven?”</p> +<p>„O, ik weet wat ik zeg,” antwoordde Jean Valjean, +langzaam het hoofd opheffende en buigende.</p> +<p>Er ontstond een pauze. Beiden zwegen, ieder verdiept in een afgrond +van gedachten. Marius had zich aan een tafel gezet en liet den hoek van +zijn mond op een zijner gebogen vingers rusten. Jean Valjean ging heen +en weder. Hij stond stil voor een spiegel en bleef bewegingloos. Toen, +als antwoordde hij op een inwendige redeneering, zeide hij, dien +spiegel beschouwende, waarin hij zich niet zag:</p> +<p>„Terwijl ik nu verlicht ben!”</p> +<p>Hij hervatte zijn wandeling en ging naar het andere einde der kamer. +Toen hij zich omkeerde, zag hij, dat Marius hem naoogde. Hij zeide hem +op een onuitsprekelijken toon:</p> +<p>„Ik sleep een weinig met den voet. Gij begrijpt nu +waarom.”</p> +<p>Toen, zich geheel tot Marius wendende:</p> +<p>„Verbeeld u nu dit, mijnheer: Ik heb niets gezegd, ik ben +mijnheer Fauchelevent gebleven, ik heb bij u mijn intrek genomen, ik +behoor tot uw gezin, ik ben in mijn kamer, des ochtends kom ik in +pantoffels om te ontbijten, des avonds gaan wij alle drie naar den +schouwburg; ik vergezel mevrouw de Pontmercy naar de Tuilerieën en +naar het Koningsplein; wij zijn te zamen; gij meent dat ik uwsgelijke +ben; maar op een goeden ochtend ben ik er, gij zijt er, wij praten, +lachen; gij hoort een stem dezen naam roepen: Jean Valjean! en daar +komt deze vreeselijke hand, de politie, uit de schaduw en rukt mij +eensklaps mijn masker af.” <span class="pagenum">[<a id="pb233" +href="#pb233" name="pb233">233</a>]</span></p> +<p>Wederom zweeg hij; Marius had zich bevend opgericht. Jean Valjean +hernam:</p> +<p>„Wat zegt ge ervan?”</p> +<p>De stilte van Marius antwoordde.</p> +<p>Jean Valjean voer voort:</p> +<p>„Ge ziet wel, dat ik gelijk heb niet te zwijgen. Luister, wees +gelukkig, wees in den hemel, wees de engel van een engel, wees in het +licht en stel u tevreden; bekommer u niet over de wijze hoe een arme +veroordeelde zijn borst openrijt en zijn plicht doet; ge hebt een +ellendig mensch voor u, mijnheer.”</p> +<p>Langzaam ging Marius door de kamer, en bij Jean Valjean gekomen +reikte hij hem de hand.</p> +<p>Maar Marius moest de hand nemen, die zich niet aanbood. Jean Valjean +liet het toe en ’t scheen Marius, alsof hij een steenen hand +omvatte.</p> +<p>„Mijn grootvader heeft vrienden,” zei Marius; „ik +zal uw gratie verwerven.”</p> +<p>„Dit is onnoodig,” antwoordde Jean Valjean. „Men +gelooft, dat ik dood ben; dat is genoeg. De dooden zijn aan de justitie +ontheven. Men laat hen rustig vergaan. De dood is zoogoed als +gratie.”</p> +<p>En zijn hand, die Marius hield, losmakende, voegde hij er met een +onverbiddelijke waardigheid bij:</p> +<p>„Overigens tracht ik mijn plicht te doen, en dit is de vriend +tot wien ik mij wend; ik heb slechts ééne gratie noodig, +die van mijn geweten.”</p> +<p>Op dit oogenblik opende zich aan ’t andere einde der kamer +zacht de deur en Cosette’s hoofd verscheen er tusschen. Men zag +alleen haar lief gezicht; zij was bekoorlijk met haar nog ongekapt +haar, en haar oogleden waren nog gezwollen van den slaap; zij maakte de +beweging van een vogeltje, dat zijn kopje uit het nestje steekt, zag +eerst haar man, toen Jean Valjean aan en riep hun lachend +toe—alsof men een roosje zag glimlachen:</p> +<p>„Ik wil wedden, dat ge politiseert, in plaats van bij mij te +komen. ’t Is onverschoonlijk!”</p> +<p>Jean Valjean ontroerde.</p> +<p>„Cosette....” stamelde Marius en hij zweeg. Zij geleken +twee misdadigers.</p> +<p>Cosette, van geluk schitterend, bleef beiden aanschouwen. In haar +oogen blonk iets als een hemelsche glans.</p> +<p>„Ik betrap u op heeter daad,” zei Cosette. „Ik heb +door de deur vader Fauchelevent hooren zeggen: „Het +geweten...zijn plicht doen...” Dat is politiek. Ik duld dit niet. +Men mag niet reeds den volgenden dag over politiek spreken. Dat is niet +recht.” <span class="pagenum">[<a id="pb234" href="#pb234" name= +"pb234">234</a>]</span></p> +<p>„Ge vergist u, Cosette,” antwoordde Marius. „Wij +spreken over zaken. Wij spreken over de beste wijze van belegging uwer +zesmaal honderd-duizend francs....”</p> +<p>„Dat is het niet,” viel Cosette hem in de rede. +„Ik kom. Wil men mij hier dulden?”</p> +<p>En beraden trad zij door de deur de kamer binnen. Zij was gekleed in +een ruim wit ochtendkleed, met groote mouwen, dat van den hals tot de +voeten reikte. In de gouden hemelen der oude gothische schilderijen +ziet men zulke bekoorlijke zakken om een engel in te steken.</p> +<p>Zij beschouwde zich van het hoofd tot de voeten in een grooten +spiegel, en riep toen met een uitbarsting van een onuitsprekelijke +verrukking:</p> +<p>„Er was eens een koning en een koningin. O, hoe verheugd ben +ik.”</p> +<p>Dit gezegd hebbende, boog zij voor Marius en Jean Valjean.</p> +<p>„Nu,” zeide zij, „ga ik bij u op een stoel zitten; +men ontbijt binnen een half uur; gij moogt zeggen wat ge wilt; ik weet +wel, dat de mannen moeten spreken; ik zal stil zijn.”</p> +<p>Marius nam haar arm en zeide teeder:</p> +<p>„Wij spreken over zaken.”</p> +<p>„Apropos,” antwoordde Cosette; „ik heb mijn raam +geopend, in den tuin zijn een menigte musschen. ’t Is vandaag +Aschwoensdag; maar niet voor de vogels.”</p> +<p>„Ik zeg u, dat wij over zaken spreken; ga Cosetje, laat ons +een oogenblik alleen. Wij spreken over cijfers. ’t Zou u +vervelen.”</p> +<p>„Ge hebt van morgen een fraaie das om, Marius. Ge zijt zeer +coquet, mijnheer. Neen, ’t zal mij niet vervelen.”</p> +<p>„Ik verzeker u, dat ’t u vervelen zal.”</p> +<p>„Neen, ge zijt er immers. Ik zal u niet begrijpen, maar naar u +luisteren. Wanneer men geliefde stemmen hoort, behoeft men de woorden +niet te begrijpen, welke zij spreken. Hier bij u te zijn, is al wat ik +wil. Ik blijf bij u!”</p> +<p>„Ge zijt mijn zeer geliefde Cosette! Onmogelijk.”</p> +<p>„Onmogelijk!”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>„Goed,” hernam Cosette. „Ik zou u wat nieuws +hebben verhaald. Ik zou u gezegd hebben, dat grootvader nog slaapt, dat +uw tante naar de mis is, dat de schoorsteen in de kamer van vader +Fauchelevent rookt, dat Nicolette den schoorsteenveger heeft laten +komen, dat vrouw Toussaint en Nicolette reeds gekibbeld hebben, dat +Nicolette om het stotteren van Toussaint lacht. Nu zult ge niets weten. +Ha! ’t is onmogelijk? Ook ik op mijn beurt, mijnheer, zal zeggen: +’t is onmogelijk. Wie zal <span class="pagenum">[<a id="pb235" +href="#pb235" name="pb235">235</a>]</span>’t meest verliezen? Ik +bid u, Marius, laat mij hier bij u beiden blijven.”</p> +<p>„Ik verzeker u, dat wij alleen moeten zijn.”</p> +<p>„Nu, ben ik iemand?”</p> +<p>Jean Valjean sprak geen woord, Cosette wendde zich tot hem.</p> +<p>„Vooreerst wil ik, vadertje, dat ge mij komt omhelzen. Hoe is +’t? gij zegt niets, in plaats van mijn partij te trekken? Wie +heeft mij zulk een vader gegeven? Ge ziet immers wel, dat ik heel +slecht gehuwd ben. Mijn man slaat mij. Kom, omhels mij +dadelijk.”</p> +<p>Jean Valjean naderde.</p> +<p>Cosette wendde zich tot Marius:</p> +<p>„U keer ik den rug toe.”</p> +<p>Toen bood zij Jean Valjean haar voorhoofd.</p> +<p>Jean Valjean naderde haar een schrede.</p> +<p>Cosette trad achteruit.</p> +<p>„Ge zijt bleek, vader. Hebt ge pijn aan den arm?”</p> +<p>„Hij is genezen,” zei Jean Valjean.</p> +<p>„Hebt ge slecht geslapen?”</p> +<p>„Neen.”</p> +<p>„Zijt ge treurig?”</p> +<p>„Neen.”</p> +<p>„Kus mij. Zoo ge wel zijt, zoo ge goed geslapen hebt, zoo ge +tevreden zijt, zal ik u niet beknorren.”</p> +<p>En opnieuw bood zij hem haar voorhoofd.</p> +<p>Jean Valjean drukte een kus op dat voorhoofd, ’t welk een +hemelschen glans had.</p> +<p>„Glimlach.”</p> +<p>Jean Valjean gehoorzaamde. ’t Was de glimlach van een +spook.</p> +<p>„Verdedig mij nu tegen mijn man.”</p> +<p>„Cosette!...” zei Marius.</p> +<p>„Maak u boos, vader. Zeg hem, dat ik blijven moet. Men mag in +mijn tegenwoordigheid wel spreken. Gij vindt mij dus zoo dom. ’t +Is dan iets zeer gewichtigs wat ge zegt; zaken, geldbelegging in een +bank, ’t heeft wat te beteekenen! De mannen zijn geheimzinnig om +niets. Ik wil blijven. Ik ben van ochtend zoo mooi; zie mij toch aan +Marius.”</p> +<p>En met een bekoorlijk schouderophalen en liefelijke spijtigheid zag +zij Marius aan. Iets als een weerlicht schoot tusschen beide wezens. +’t Was hun onverschillig of er iemand tegenwoordig was.</p> +<p>„Ik bemin u!” zei Marius.</p> +<p>„Ik aanbid u,” zei Cosette.</p> +<p>En onweerstaanbaar vielen zij in elkanders armen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb236" href="#pb236" name="pb236">236</a>]</span></p> +<p>„Nu,” hernam Cosette, met een klein zegevierend gebaar, +een vouw van haar morgengewaad glad strijkende, „ik +blijf.”</p> +<p>„Dat niet,” antwoordde Marius op smeekenden toon, +„wij hebben hier iets te bespreken.”</p> +<p>„Wederom neen?”</p> +<p>Marius nam een ernstigen toon aan:</p> +<p>„Ik verzeker u, Cosette, dat het onmogelijk is.”</p> +<p>„Ha, ge neemt een mannenstem aan, mijnheer. Goed, men zal +gaan. Gij, vader, gij hebt mij niet geholpen. Mijnheer mijn echtgenoot, +mijnheer papa, gij zijt tirannen. Ik zal ’t grootvader gaan +zeggen. Zoo ge meent dat ik zal terugkomen, vergist gij u. Ik ben +trotsch. Thans verwacht ik u. Ge zult zien dat gij u zonder mij zult +vervelen. Ik ga, ’t is goed!”</p> +<p>Zij ging heen.</p> +<p>Twee seconden later werd de deur weder geopend, haar frisch kopje +vertoonde zich weder tusschen de twee slagdeuren en zij riep hen +toe:</p> +<p>„Ik ben heel kwaad!”</p> +<p>De deur ging weder dicht en opnieuw werd het donker.</p> +<p><span class="corr" id="xd20e5098" title= +"Niet in bron">’t</span> Was als een verdwaalde zonnestraal, die +toevallig plotseling door den nacht was geschoten.</p> +<p>Marius vergewiste zich, dat de deur goed gesloten was.</p> +<p>„Arme Cosette!” mompelde hij, „wanneer zij +verneemt dat...”</p> +<p>Bij deze woorden beefde Jean Valjean over al zijn leden. Hij richtte +een verwilderden blik op Marius.</p> +<p>„Cosette! ach ja, ’t is waar, ge zult het Cosette +zeggen. ’t Is billijk. Zie, ik had er niet aan gedacht. Men heeft +kracht tot het eene, maar niet tot het andere. Ik bezweer u, mijnheer, +geef mij uw heiligst woord. Zeg het haar niet. Is ’t niet genoeg, +dat gij het weet? Ik heb het met vrijen wil, zonder er toe gedwongen te +zijn, gezegd; ik zou ’t aan de wereld, aan iedereen gezegd +hebben; ’t was mij onverschillig. Maar zij, zij weet niet wat het +is; ’t zou haar ontstellen. Een galeiboef, wat! men zou het haar +moeten verklaren, haar zeggen: ’t is iemand die in het bagno is +geweest. Eenmaal zag zij een transport galeiboeven. Ach, mijn +God!”</p> +<p>Hij zonk op een stoel en bedekte zijn gezicht met beide handen. Men +hoorde hem niet, maar aan het trekken zijner schouders zag men dat hij +snikte, stille tranen, vreeselijke tranen.</p> +<p>In het schreien ligt verstikking. Hij werd door een soort van +stuiptrekking bevangen, hij wierp zich achterover in den stoel als om +te ademen, liet zijn armen hangen en liet Marius zijn met tranen +besproeid gelaat zien, en Marius hoorde hem <span class= +"pagenum">[<a id="pb237" href="#pb237" name="pb237">237</a>]</span>zoo +zacht fluisteren, als ware zijn stem in een grondelooze diepte +geweest:</p> +<p>„Ach! hoe wenschte ik dood te zijn!”</p> +<p>„Wees bedaard,” zeide Marius, „ik zal uw geheim +voor mij alleen behouden.”</p> +<p>En minder verteederd dan hij misschien had moeten zijn, maar sedert +een uur gedwongen zich met iets verschrikkelijks en onverwachts +gemeenzaam te maken, allengskens den galeiboef voor zijn oogen uit den +heer Fauchelevent te voorschijn ziende komen, allengskens beheerscht +door deze heillooze wezenlijkheid, en door den natuurlijken loop van +zaken er toe geleid de klove te erkennen, die zich tusschen dezen man +en hem gevormd had, voegde Marius er bij:</p> +<p>„’t Is onmogelijk, u niet een woord te zeggen omtrent de +gelden, welke gij zoo trouw en eerlijk hebt overgeleverd. ’t Is +een daad van goede trouw. ’t Is billijk, dat u een vergoeding +worde gegeven. Bepaal zelf de som, zij zal u toegeteld worden. Vrees +niet, ze te hoog te stellen.”</p> +<p>„Ik dank u, mijnheer,” antwoordde Jean Valjean met +zachtheid.</p> +<p>Hij bleef een oogenblik in gepeins, wreef werktuiglijk zijn +voorvinger over den nagel van zijn duim, en zeide toen met verheffing +van stem:</p> +<p>„Alles is genoegzaam volbracht. Slechts één ding +blijft nog over...”</p> +<p>„Wat?”</p> +<p>Jean Valjean scheen aan een laatste weifeling ter prooi, en schier +toonloos, buiten adem, hijgde hij meer dan hij sprak:</p> +<p>„Thans nu ge alles weet, mijnheer, dunkt u, want gij zijt de +meester, dat ik Cosette niet mag wederzien?”</p> +<p>„Ik geloof, dat dit het best ware,” antwoordde Marius +koel.</p> +<p>„Ik zal haar niet meer zien,” mompelde Jean Valjean.</p> +<p>En hij trad naar de deur.</p> +<p>Hij sloeg de hand aan den knop, de deur opende zich ten halve, Jean +Valjean kon er doorgaan, maar stond een oogenblik stil, sloot ze weder +en keerde tot Marius terug.</p> +<p>Hij was niet meer bleek, maar lijkkleurig. Er waren geen tranen meer +in zijn oogen, maar er brandde een sombere vlam in. Zijn stem was weder +wonderbaar kalm geworden.</p> +<p>„Luister, mijnheer,” zeide hij, „zoo gij wilt, zal +ik haar komen bezoeken. Ik verzeker u, dat ik ’t vurig wensch. +Zoo ik Cosette niet gaarne had willen wederzien, zou ik u de bekentenis +niet hebben gedaan, welke gij gehoord hebt; ik zou vertrokken zijn; +maar daar ik in het oord wilde blijven, waar Cosette is en haar +voortdurend zien wilde, heb ik u alles eerlijk moeten <span class= +"pagenum">[<a id="pb238" href="#pb238" name= +"pb238">238</a>]</span>zeggen. Ge volgt mijn redeneering, niet waar? De +zaak is wel te begrijpen. Hoor, langer dan negen jaren heb ik haar bij +mij gehad. Eerst hebben wij in het oude huis op den boulevard gewoond, +toen in het klooster, vervolgens bij het Luxembourg. Dáár +hebt gij haar voor het eerst gezien. Gij herinnert u haar blauw pluchen +hoed? Vervolgens zijn wij naar de wijk der Invaliden gegaan, waar een +hek en een tuin was. In de straat Plumet. Ik woonde op een kleine +achterplaats, waar ik haar piano hoorde. Dat was mijn leven. Wij +verlieten elkander nooit. Dit heeft negen jaar en eenige maanden +geduurd. Ik was als haar vader, en zij was mijn kind. Ik weet niet, of +ge mij begrijpt, mijnheer Pontmercy, maar nu heen te gaan, haar niet +meer te zien, haar niet meer te spreken, niets meer te hebben, dit zou +moeielijk zijn. Zoo gij er niets tegen hebt, zal ik Cosette nu en dan +bezoeken. Ik zal niet dikwijls komen. Ik zal niet lang blijven. Gij +kondt zeggen, dat men mij in de kleine benedenkamer late. Ik zou wel +door de achterdeur willen komen, die voor de dienstboden is, maar dit +zou misschien verwondering wekken. ’t Is misschien beter, geloof +ik, dat ik door de voordeur ga, zooals iedereen. Waarlijk, mijnheer, ik +zou Cosette nog wel eens willen zien. Zoo zelden als ’t u zal +behagen. Stel u in mijne plaats, ik heb niets meer dan dat. En men moet +ook voorzichtig zijn. Indien ik volstrekt niet meer kwam, zou ’t +een vreemden indruk maken; men zou het zonderling vinden. Wat ik bij +voorbeeld zou kunnen doen, is, ’s avonds komen als het donker +wordt.”</p> +<p>„Kom alle avonden,” zei Marius, „en Cosette zal u +wachten.”</p> +<p>„Gij zijt zeer goed, mijnheer,” zei Jean Valjean.</p> +<p>Marius groette Jean Valjean, het geluk deed de wanhoop uitgeleide +tot aan de deur en beide mannen scheidden.</p> +</div> +</div> +<div id="ch7.2" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De duisterheden welke een openbaring kan +bevatten.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Marius was geheel geschokt.</p> +<p>Thans was hem de soort van afkeer verklaard, dien hij steeds voor +den man had gevoeld, naast wien hij Cosette zag. In dien persoon was +iets raadselachtigs, waartegen zijn instinct hem waarschuwde. Dat +raadsel was de afschuwelijkste aller schanden, het bagno. Deze mijnheer +Fauchelevent was de galeiboef Jean Valjean. <span class= +"pagenum">[<a id="pb239" href="#pb239" name="pb239">239</a>]</span></p> +<p>Plotseling zulk een geheim te midden van zijn geluk te vinden, +gelijkt de ontdekking van een scorpioen in een tortelduivennest.</p> +<p>Was voortaan het geluk van Marius en Cosette tot deze nabijheid +gedoemd? Was ’t een uitgemaakte zaak. Sloot de voltrekking van +het huwelijk de aanneming van dien man in? Was er niets meer tegen te +doen?</p> +<p>Was Marius ook met den tuchteling getrouwd?</p> +<p>Men moge met licht en vreugd omkranst zijn, men moge het groote +purperen oogenblik des levens smaken, de gelukkige liefde, zulke +schokken zouden zelfs den aartsengel in zijn verrukking, den halfgod in +zijn glorie doen sidderen.</p> +<p>Gelijk het immer bij dergelijke plotselinge veranderingen gebeurt, +vroeg Marius zich af, of hij zich zelven niets te verwijten had? Had +het hem aan doorzicht ontbroken? Was hij onvoorzichtig geweest? Had hij +zich vrijwillig bedwelmd? Een weinig, misschien. Was hij, zonder zich +genoegzaam omtrent de omstandigheden in te lichten, deze +liefdesbetrekking aangegaan, welke zijn huwelijk met Cosette ten +gevolge had? Hij erkende—en ’t is ten gevolge van een +menigte dergelijke zelfbekentenissen, dat ons leven trapswijze +gelouterd wordt—hij erkende het hersenschimmige en dwepende van +zijn karakter, een soort van inwendige wolk, die aan veler natuur eigen +is, en die bij den hoogsten graad van hartstochtelijkheid en smart zich +uitzet, de temperatuur der ziel verandert en den mensch zoo geheel +beheerscht, dat zij zijn zelfbewustzijn in een nevel hult. Wij hebben +meer dan eens op dezen karaktertrek van Marius gewezen. Hij herinnerde +zich, dat hij, in de dronkenschap zijner liefde, in de straat Plumet, +gedurende deze zes of zeven verrukkelijke weken, zelfs Cosette van het +drama in het oude huis Gorbeau niet gesproken had, waarbij het offer +zulk een zonderlinge rol had gespeeld, door gedurende den strijd te +zwijgen en later te vluchten. Hoe kwam het, dat hij er Cosette niet van +had gesproken? ’t Lag echter zoo voor de hand en was zelfs zoo +merkwaardig! Waarom had hij zelfs het gezin Thénardier niet +genoemd, inzonderheid den dag toen hij Eponine had ontmoet? Hij had +moeite zich thans zijn stilzwijgen van toen te verklaren. Evenwel gaf +hij er zich rekenschap van. Hij herinnerde zich zijn bedwelming, zijn +dronkenschap van Cosette, de liefde die alles verzwolg, deze opvoering +van het een door het ander in het ideaal, en misschien ook—als de +geringe mate van verstand in dien geweldigen en bekoorlijken +zielstoestand vermengd—een onduidelijk, dof instinct om dit +vreeselijk avontuur in zijn geheugen te verstikken, waarin hij niet +gemengd wenschte te zijn, dewijl hij noch als verhaler noch +<span class="pagenum">[<a id="pb240" href="#pb240" name= +"pb240">240</a>]</span>als getuige kon optreden, zonder tevens +beschuldiger te moeten worden. Overigens waren deze weinige weken als +een weerlicht geweest; men had voor niets anders den tijd gehad dan om +elkander te beminnen. Kortom, alles gewikt en gewogen, zou, indien hij +aan Cosette de hinderlaag in het huis Gorbeau verhaald, haar de +Thénardiers genoemd had, welke ook de gevolgen ervan waren +geweest, zelfs indien hij ontdekt had dat Jean Valjean een tuchteling +was, zou dit hem zelven, Marius, zou dit haar, Cosette, veranderd +hebben? Zou hij teruggetreden zijn? Zou hij haar minder hebben bemind? +Zou hij daarom met haar niet getrouwd zijn? Neen. Zou het iets +veranderd hebben aan ’t geen gebeurd was? Neen. Hij had dus niets +te betreuren, zich niets te verwijten. Alles was zoo goed. Er is een +God voor die dronkaards, welke men verliefden noemt. Blind had Marius +den weg betreden, dien hij ziende zou gekozen hebben. De liefde had hem +geblinddoekt, om hem, waarheen? te voeren. Naar het Paradijs.</p> +<p>Maar dit paradijs grensde nu aan een hel.</p> +<p>De vroegere afkeer van Marius voor dezen man, voor dezen +Fauchelevent, nu Jean Valjean geworden, was thans met afschuw +gemengd.</p> +<p>Wij moeten evenwel zeggen, dat in dezen afschuw eenig medelijden, ja +een zekere verwondering lag.</p> +<p>Deze dief, deze dief bij herhaling, had hem toevertrouwd geld +teruggegeven. En hoeveel geld? Zesmaal honderd duizend francs. Het +geheim hiervan was hem alleen bekend. Hij had alles kunnen behouden, +maar had alles overgegeven.</p> +<p>Bovendien had hij uit zich zelven zijn toestand geopenbaard. Niets +verplichtte er hem toe. Zoo men wist wie hij was, was ’t door hem +zelven. In deze bekentenis lag meer dan de aanneming van deemoediging, +er lag de onderwerping aan gevaar in. Voor een veroordeelde is een +masker geen masker, ’t is een schuilplaats. Hij had van die +schuilplaats afstand gedaan. Een valsche naam is een veiligheid; hij +had dien valschen naam weggeworpen. Hij, galeiboef, kon zich voor +altijd in een achtenswaardige familie verbergen; hij had aan deze +verzoeking weerstand geboden. Om welke reden? Uit gewetensbezwaar. Hij +had dit zelf verklaard, op den onwraakbaren toon der waarheid. Kortom, +wie Valjean zijn mocht, ’t was onbetwistbaar een ontwakend +geweten. ’t Was het begin eener geheime bekeering, en naar alle +waarschijnlijkheid had het geweten zich reeds lang bij dezen man doen +gelden. Zulke overgangen tot het goede en deugdzame zijn niet aan +gewone naturen eigen. De ontwaking van het geweten is grootheid van +ziel.</p> +<p>Jean Valjean was oprecht. Deze onzichtbare, tastbare, +onwederlegbare, <span class="pagenum">[<a id="pb241" href="#pb241" +name="pb241">241</a>]</span>en zelfs door de smart, welke zij hem +veroorzaakte, bewezen oprechtheid, maakte alle navorsching overbodig en +gaf gezag aan al wat deze man zeide. Voor Marius ontstond hieruit een +zonderlinge omkeer van beschouwing. Wat boezemde de heer Fauchelevent +in? Wantrouwen. Wat verwekte Jean Valjean? Vertrouwen. In de +geheimzinnige balans van dien Jean Valjean, welke Marius in zijn geest +opmaakte, erkende hij het actief en het passief, en trachtte het saldo +op te maken. Maar ’t was alles als in een storm. Marius poogde +zich een juist denkbeeld van dien man te vormen en, om zoo te spreken, +Jean Valjean in zijn gedachten vervolgende, verloor en hervond hij hem +in een noodlottigen nevel.</p> +<p>Het eerlijk wedergegeven bewaarde geld, de trouwhartige +bekentenis—dat was goed. Dit veroorzaakte als een lichtopening in +een wolk, maar dadelijk werd de wolk weder donker.</p> +<p>Hoe verward zijn herinneringen waren, Marius zag er eenige schaduw +van.</p> +<p>Wat was eigenlijk het avontuur in het verblijf van Jondrette? Waarom +was deze man, Jean Valjean, bij de komst van de politie gevlucht, in +plaats van zich te beklagen? Marius vond hierop het antwoord. Wijl deze +man een tuchteling was, die zijn ban verbroken had.</p> +<p>Een andere vraag: Waarom was deze man in de barricade gekomen? Want +nu vond Marius deze herinnering duidelijk weder, welke in zijn +aandoeningen was te voorschijn gekomen als de sympathetische inkt bij +het vuur. Deze man was in de barricade. Hij streed er niet. Wat was hij +er komen doen? Voor deze vraag rees een spookbeeld op en beantwoordde +ze. Marius herinnerde zich op dit oogenblik volkomen de sombere +verschijning van Jean Valjean, die Javert gekneveld uit de barricade +sleepte, en nog hoorde hij achter den hoek der kleine straat +Mondétour het vreeselijk pistoolschot. Er bestond waarschijnlijk +haat tusschen dien spion en dezen galeiboef. De een hinderde den ander. +Jean Valjean was naar de barricade gegaan om zich te wreken. Hij was er +laat gekomen, en wist vermoedelijk dat Javert er gevangen was. De +corsicaansche vendette is tot sommige lage kringen doorgedrongen en +geldt er als wet; zij is zoo natuurlijk voor die zielen, welke ten +halve tot het goede zijn teruggekeerd; en deze zielen zijn zoodanig +gestemd, dat een misdadiger, die op den weg van berouw is, +gemoedsbezwaar kan hebben ten aanzien van diefstal, maar niet ten +aanzien van wraak. Jean Valjean had Javert gedood. Dit scheen ten +minste duidelijk.</p> +<p>Eindelijk de laatste vraag; maar op deze was niet te antwoorden. +Marius voelde deze vraag als een nijptang. Hoe kwam <span class= +"pagenum">[<a id="pb242" href="#pb242" name="pb242">242</a>]</span>het, +dat Jean Valjeans leven zoo lang met dat van Cosette verbonden was +geweest? Wat beteekende dit duister spel der Voorzienigheid, die dit +kind met dien man in aanraking had gebracht? Zijn er dan ook hierboven +tweemans-ketenen, en heeft God er behagen in, een engel en een duivel +samen te koppelen? De misdaad en de onschuld kunnen dus slaapgenooten +zijn in het geheimzinnig bagno der ellende? Kunnen in dien hollen weg, +welke het menschelijk lot wordt genoemd, twee hoofden naast elkander +gaan, het eene onschuldig, het andere vreeselijk, het eene blinkend van +hemelsch morgenlicht, het andere voor immer bleek door het schijnsel +van een eeuwigen bliksem? Wie had zulk een onverklaarbare +samenkoppeling kunnen beschikken? Op welke wijze, ten gevolge van welk +wonder, had dit gemeenschappelijk leven tusschen dit hemelsche meisje +en dezen ouden doemeling kunnen ontstaan? Wie had het lam met den wolf +kunnen vereenigen, en, wat onbegrijpelijker is, den wolf met het lam? +Want de wolf beminde het lam, want het wreede wezen aanbad het zwakke +wezen, want sedert negen jaren had de engel tot steun en beschermer het +monster gehad. De kindsheid en de jeugd van Cosette, haar intrede in +het leven, haar maagdelijke wasdom naar leven en licht, waren door deze +monsterachtige vereeniging beschermd. Hier losten zich de vragen in +tallooze raadsels op, afgronden openden zich in afgronden, en Marius +kon zich niet meer tot Jean Valjean buigen zonder te duizelen. Wie was +toch deze ondoorgrondelijke man?</p> +<p>De oude Scheppings-symbolen zijn eeuwig; in de menschelijke +maatschappij, zooals zij thans bestaat, tot een grootere helderheid +haar zal veranderen, zijn er altijd twee menschen, de eene verheven, de +andere laag; de goede is Abel, de kwade is Kaïn. Wie was nu deze +teedere Kaïn? Wie was deze bandiet, in heilige vereering eener +maagd, over welke hij waakte, welke hij opvoedde, bewaarde, achtte en +welke hij, onreine, in reinheid hulde. Wat was deze modderpoel, die +deze onschuld zoodanig vereerde, dat er zelfs geen smet op kleefde? Wie +was deze Jean Valjean die Cosette had opgevoed? Wat was deze gestalte +uit de duisternis, die geen andere zorg had, dan eene opgaande star +voor schaduw en wolken te behoeden?</p> +<p>Dit was Jean Valjeans geheim; dit was ook Gods geheim.</p> +<p>Voor dat dubbel geheim deinsde Marius terug. Het eene stelde hem +eenigerwijs aangaande het andere gerust. God was in dit avontuur +evenzeer zichtbaar als Jean Valjean. God heeft zijn werktuigen. Hij +bedient zich van ’t geen hij wil. Hij is jegens den mensch niet +verantwoordelijk. Kennen wij Gods wegen? Jean Valjean had aan Cosette +gearbeid. Hij had haar ziel een <span class="pagenum">[<a id="pb243" +href="#pb243" name="pb243">243</a>]</span>weinig gevormd. ’t Was +onbetwistbaar. En verder? ’t Was een leelijke werkman, maar het +werk was bewonderenswaardig. God werkt zijn wonderen naar goedvinden. +Hij had de bekoorlijke Cosette gevormd en daartoe Jean Valjean +gebruikt. Het had hem behaagd den zonderlingen medewerker te kiezen. +Welke rekenschap hebben wij van hem te vorderen? Is het de eerste keer, +dat de mesthoop de lente helpt om een roos voort te brengen?</p> +<p>Marius gaf zich deze antwoorden, en verklaarde zich zelven, dat zij +goed waren. Op al de punten, welke wij hebben aangewezen, had hij bij +Jean Valjean niet durven aandringen, zonder zich zelven te bekennen, +dat hij niet durfde. Hij beminde Cosette, hij bezat Cosette, Cosette +was glanzend zuiver. Dat was hem genoeg. Welke ophelderingen had hij +noodig? Cosette was een licht. Behoeft het licht verhelderd te worden? +Hij had alles; wat kon hij nog meer wenschen? Alles, is dat niet +genoeg? De persoonlijke zaken van Jean Valjean gingen hem niet aan. +Terwijl hij zich over de noodlottige schaduw van dien man boog, klemde +hij zich vast aan deze plechtige verklaring van den ellendeling: +„Ik ben volstrekt geen familie van Cosette. Tien jaren geleden +wist ik niet, dat zij bestond.”</p> +<p>Jean Valjean was een voorbijganger. Hij zelf had het gezegd. Welnu, +hij ging voorbij. Wie hij zijn mocht, zijn rol was ten einde. Voortaan +was het aan Marius, om de functiën der Voorzienigheid bij Cosette +te vervullen. Cosette was tot hooger kring teruggekeerd, en had zich +weder bij haarsgelijke, haar geliefde, haar echtgenoot gevoegd. In +’t opstijgen liet Cosette, gevleugeld en herschapen, omlaag haar +ledig, leelijk hulsel, Jean Valjean, achter.</p> +<p>In welken gedachtenkring Marius zich draaide, immer kwam hij tot een +zekeren afschuw voor Jean Valjean terug. Een misschien heiligen +afschuw; wij hebben het immers aangewezen, dat hij in dien man een +zeker <i lang="la">quid divinum</i>, iets goddelijks, gevoelde. Maar +wat hij deed, en welke verlichting hij er in zocht, steeds moest hij +hierop terugkomen: Jean Valjean was een galeiboef; dat wil zeggen het +wezen, ’t welk op de maatschappelijke ladder zelfs geen plaats +heeft, wijl het beneden den laagsten sport staat. Na den laatsten der +menschen komt de galeiboef. De galeiboef behoort om zoo te spreken niet +meer tot het menschelijk geslacht. De wet heeft hem al de +menschelijkheid ontnomen, welke zij een mensch kan ontnemen. Marius +hield zich, ten aanzien der strafwet, hoewel hij democraat was, nog aan +het vaste stelsel, en nopens degenen, welke de wet straft, had hij al +de ideeën der wet. Hij was, wij moeten ’t zeggen, nog niet +geheel op de hoogte van den vooruitgang. <span class="pagenum">[<a id= +"pb244" href="#pb244" name="pb244">244</a>]</span>Hij was zoo ver nog +niet gekomen, onderscheid te zien tusschen ’t geen de mensch +geschreven en wat God geschreven heeft, tusschen de wet en het recht. +Hij had het recht nog niet gewikt en gewogen, ’t welk de mensch +zich toeëigent om over het onherroepelijke en onherstelbare te +beschikken. Het woord <i>vindicte</i> (rechterlijke wraak) had hem nog +niet gebelgd. Hij vond het natuurlijk, dat sommige overtredingen der +wet door eeuwigdurende straffen werden gevolgd, en hij nam het +maatschappelijke doemvonnis als een beschavingsmiddel aan. Hij stond +nog op dat punt, trouwens om later volkomen vooruit te gaan, daar zijn +aard goed en in den grond voor den vooruitgang was.</p> +<p>Te midden dezer denkbeelden, verscheen Jean Valjean hem wanstaltig +en afkeerwekkend. Hij was een veroordeelde, een galeiboef. Dit woord +was hem als het bazuingeschal van den jongsten dag, en na lang Jean +Valjean aanschouwd te hebben, was zijn laatste beweging het hoofd om te +wenden. <i>Vade retro</i>. (Ga weg van mij!)</p> +<p>Marius, men moet het erkennen, en wij wijzen er zelfs op, had, +terwijl hij Jean Valjean ondervroeg, en wel in dier voege dat Jean +Valjean hem gezegd had: ge neemt mij in ’t verhoor, hem geen twee +of drie beslissende vragen gedaan. Niet omdat zij niet bij hem waren +opgekomen, maar omdat zij hem beangstigd hadden. Het verblijf van +Jondrette? De barricade? Javert? Wie weet waar de openbaringen een +einde hadden genomen? Jean Valjean scheen de man niet om achteruit te +treden, en wie weet of Marius, na hem te hebben voortgedrongen, niet +gewenscht zou hebben, hem tegen te houden! Is ’t ons allen wel +niet in sommige gewichtige omstandigheden gebeurd, dat, als wij een +vraag hebben gedaan, wij onze ooren stoppen om het antwoord niet te +hooren? ’t Is vooral wanneer men bemint, dat men zoo lafhartig +is. ’t Is niet verstandig, hardnekkig in heillooze omstandigheden +te willen doordringen, vooral wanneer noodlottigerwijs de onoplosbare +zijde van ons eigen leven er in gemengd is. Welk een vreeselijk licht +kon uit Jean Valjeans wanhopige verklaringen opkomen, en wie weet of +dit afschuwelijk licht niet op Cosette zou zijn teruggekaatst? Wie weet +of er niet een soort van helschen weerschijn op ’t voorhoofd van +dien engel zou zijn overgebleven? De van een bliksem spattende vonken +zijn ook bliksems. Het noodlot wil soms, dat de onschuld zelve het +merkteeken der misdaad verkrijgt, door de sombere wet der +lichtweerkaatsing. De zuiverste gedaanten kunnen voor altijd den +weerschijn van een vreeselijke nabuurschap behouden. Terecht of ten +onrechte, Marius was bevreesd geweest. Hij wist reeds te veel. Hij +poogde zich meer te bedwelmen <span class="pagenum">[<a id="pb245" +href="#pb245" name="pb245">245</a>]</span>dan in te lichten. Radeloos +droeg hij Cosette in zijn armen weg, terwijl hij voor Jean Valjean de +oogen sloot.</p> +<p>Deze man behoorde tot den nacht, tot den levenden, vreeselijken +nacht. Hoe zou men er den bodem van durven zoeken? ’t Is +ontzettend, de duisternis te ondervragen. Wie weet wat zij zal +antwoorden? De dageraad zou er voor altijd verdonkerd door kunnen +worden.</p> +<p>In dien gemoedstoestand, was het voor Marius een pijnlijke +verlegenheid te denken, dat deze man voortaan in eenige aanraking met +Cosette zou zijn. Hij verweet zich thans schier, deze vreeselijke +vragen niet gedaan te hebben, voor welke hij was teruggedeinsd en +waaruit een onveranderlijke en bepaalde zekerheid had kunnen ontstaan. +Hij gevoelde zich te goed, te zacht, laat het ons zeggen, te zwak. Deze +zwakheid had hem tot een onvoorzichtige toegevendheid verleid. Hij had +zich laten bewegen. Hij had ongelijk gehad. Hij had eenvoudig Jean +Valjean moeten verwerpen. Jean Valjean behoorde tot het vuur; hij had +hem er aan moeten wedergeven en zijn huis van dien man bevrijden. Hij +was op zich zelven vertoornd, vertoornd op dien maalstroom van +aandoeningen, welke hem verdoofd, verblind en medegesleept had. Hij was +over zich zelven ontevreden.</p> +<p>Wat nu te doen? Van de bezoeken van Jean Valjean was hij diep +afkeerig. Waartoe diende die man in zijn huis? Wat te doen? Hier +bedwelmde hij zich, hij wilde niet dieper graven, niet doorgronden; hij +wilde zich zelven niet peilen. Hij had beloofd, hij had zich tot +beloven laten verleiden; Jean Valjean had zijn belofte; zelfs jegens +een galeiboef, vooral jegens een galeiboef, moet men woord houden. Zijn +eerste plicht evenwel gold Cosette. Kortom, een allesbeheerschende +afkeer bracht hem in beroering.</p> +<p>Al deze gedachten woelden verward in den geest van Marius, die, van +de eene na de andere, door alle bewogen werd. Vandaar een groote +verwarring, welke hem niet gemakkelijk viel voor Cosette te verbergen. +Maar de liefde is een talent, en ’t gelukte Marius.</p> +<p>Overigens deed hij, zonder schijnbaar doel, vragen aan Cosette, die +even onschuldig was als een duif, en niets vermoedde; hij sprak haar +van haar kindsheid en jeugd; en meer en meer overtuigde hij zich, dat +deze galeiboef zoo goed, vaderlijk en eerbiedwaardig voor Cosette was +geweest als een mensch zijn kan. Al wat Marius verondersteld en vermoed +had, was waar. Deze heillooze distel had deze lelie bemind en +beschermd. <span class="pagenum">[<a id="pb247" href="#pb247" name= +"pb247">247</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0 book"> +<h2 class="label">Boek VIII.</h2> +<h2 class="main">De afneming der duisternis.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb249" href="#pb249" name= +"pb249">249</a>]</span> +<div id="ch8.1" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De benedenkamer.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Den volgenden dag, bij ’t vallen van den avond, +klopte Jean Valjean aan de koetspoort van het huis des heeren +Gillenormand. Basque ontving hem. Basque bevond zich op dat oogenblik +juist op de plaats, als ware ’t hem bevolen. ’t Gebeurt +soms, dat men tot een knecht zegt: Wees bij de hand, als mijnheer, die +of die komt.</p> +<p>Basque, zonder te wachten dat Jean Valjean hem toesprak zeide tot +hem:</p> +<p>„Mijnheer de baron heeft mij gelast u te vragen, of mijnheer +naar boven gaan of beneden wil blijven?”</p> +<p>„Beneden blijven,” antwoordde Jean Valjean.</p> +<p>Basque, overigens volkomen eerbiedig, opende de deur van het +benedenvertrek en zeide: „Ik zal mevrouw verwittigen.”</p> +<p>’t Was een verwelfd, vochtig vertrek, waar Jean Valjean was +binnengegaan; het diende bij gelegenheid tot wijnkelder, het kwam aan +de straat uit, was met roode tegels bevloerd en flauw verlicht door een +van ijzeren spijlen voorzien venster.</p> +<p>Deze kamer behoorde niet tot degene, welke door stoffer, schuier en +bezem geplaagd worden. Het stof was er in rust. De spinnen werden er +niet geregeld vervolgd. Een spinneweb, groot, vuil, met doode vliegen +bezaaid, prijkte op een der glasruiten van het venster. Het kleine, +lage vertrek was gemeubeld met een hoop ledige, in een hoek gestapelde +flesschen. Van den met gele oker bestreken muur schilferden groote +stukken. Achter in het vertrek was een schoorsteen van zwart geverfd +hout, met smallen mantel, er brandde een vuur in, ’t geen +aanduidde, dat men op Jean Valjeans antwoord: „dat hij beneden +wilde blijven,” gerekend had.</p> +<p>Twee armstoelen stonden aan beide kanten van den schoorsteen. +<span class="pagenum">[<a id="pb250" href="#pb250" name= +"pb250">250</a>]</span>Tusschen deze stoelen lag, als een tapijt, een +oud, zeer versleten beddekleedje.</p> +<p>De kamer werd door het vuur in den schoorsteen en de schemering van +het venster verlicht.</p> +<p>Jean Valjean was vermoeid. Sedert verscheidene dagen had hij noch +gegeten noch geslapen. Hij zonk op een der stoelen neer.</p> +<p>Basque kwam terug, zette op den schoorsteen een brandende waskaars +en verwijderde zich. Jean Valjean, met gebogen hoofd en de kin op de +borst, zag noch Basque noch de waskaars.</p> +<p>Eensklaps sprong hij als verschrikt overeind. Cosette stond achter +hem.</p> +<p>Hij had haar niet zien binnenkomen.</p> +<p>Hij keerde zich om en beschouwde haar. Zij was aanbiddelijk schoon. +Maar wat hij met dien diepen blik aanschouwde, was niet de schoonheid, +’t was de ziel.</p> +<p>„Waarlijk, vader,” riep Cosette, „ik wist dat ge +zonderling waart, maar nooit had ik iets dergelijks verwacht. Welk een +gedachte! Marius zegt, dat gij wilt, dat ik u hier ontvange.”</p> +<p>„Ja, zoo is het.”</p> +<p>„Ik verwachtte dat antwoord. Goed. Ik zeg u, dat ik u den +mantel zal uitvegen. Maar beginnen wij met het begin. Kus mij, +vader.”</p> +<p>En zij bood hem haar wang aan.</p> +<p>Jean Valjean bewoog zich niet.</p> +<p>„Ge verroert u niet. Ik ben thans overtuigd. ’t Is de +houding van een schuldige. Om ’t even, ik vergeef ’t u. +Jezus Christus heeft gezegd: Biedt de andere wang aan. +Ziedaar.”</p> +<p>En zij hield hem de andere wang toe.</p> +<p>Jean Valjean verroerde zich niet. ’t Was, of zijn voeten aan +den grond waren gekleefd.</p> +<p>„’t Wordt ernstig,” zei Cosette. „Wat heb ik +u misdaan? Ik verklaar, dat ik verstoord ben. Ge zijt mij verzoening +schuldig. Gij eet met ons.”</p> +<p>„Ik heb gegeten.”</p> +<p>„’t Is niet waar. Ik zal u door mijnheer Gillenormand +laten beknorren. De grootvaders zijn er voor, om de vaders de les te +lezen. Kom. Ga met mij naar het salon. Dadelijk.”</p> +<p>„Onmogelijk.”</p> +<p>Nu wist Cosette niet meer wat te denken. Zij hield op met bevelen en +begon te vragen.</p> +<p>„Waarom? en ge kiest, om mij te zien, de leelijkste kamer van +het huis. ’t Is hier afschuwelijk.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb251" href="#pb251" name="pb251">251</a>]</span></p> +<p>„Ge weet...”</p> +<p>Jean Valjean viel zich zelven in de rede:</p> +<p>„Gij weet, mevrouw, dat ik wonderlijk ben, <span class="corr" +id="xd20e5327" title="Bron: da">dat</span> ik grillen heb.”</p> +<p>Cosette sloeg haar kleine handjes tegen elkander.</p> +<p>„Mevrouw!... gij weet!... wederom iets nieuws. Wat moet dat +beteekenen?”</p> +<p>Jean Valjean aanschouwde haar met dien treurigen glimlach, welke +dikwijls op zijn gelaat verscheen.</p> +<p>„Gij hebt mevrouw willen zijn. Gij zijt het.”</p> +<p>„Niet voor u, vader.”</p> +<p>„Noem mij niet langer vader.”</p> +<p>„Waarom?”</p> +<p>„Noem mij mijnheer Jean. Jean als ge wilt.”</p> +<p>„Zijt ge niet langer vader? Ben ik niet langer Cosette? +Mijnheer Jean? Wat beteekent dat? Maar ’t is een revolutie. Wat +is er toch gebeurd? Zie mij toch in ’t gezicht. En ge wilt niet +bij ons wonen? En ge wilt mijn kamer niet. Wat heb ik u misdaan? Wat +heb ik u misdaan? Is er dan iets gebeurd?”</p> +<p>„Niets.”</p> +<p>„Welnu dan?”</p> +<p>„Alles is als gewoonlijk.”</p> +<p>„Waarom verandert ge van naam?”</p> +<p>„Gij, gij hebt hem immers ook veranderd.”</p> +<p>Hij glimlachte weder op dezelfde wijze en voegde er bij:</p> +<p>„Wijl gij mevrouw Pontmercy zijt, kan ik wel mijnheer Jean +zijn.”</p> +<p>„Ik begrijp er niets van. ’t Is alles dom. Ik zal mijn +man verlof vragen, of ge mijnheer Jean moogt zijn. Ik hoop, dat hij er +in zal bewilligen. Ge doet mij veel verdriet. Men moge grillen hebben, +maar men doet zijn kleine Cosette geen verdriet aan. ’t Is +slecht. Ge hebt het recht niet ondeugend te zijn, gij, die zoo goed +zijt.”</p> +<p>Hij antwoordde niet.</p> +<p>Levendig nam zij zijn handen, en met een onweerstaanbare beweging +hief zij ze tot haar gezicht op, drukte ze tegen haar hals, onder haar +kin, ’t geen een groot bewijs van teederheid is.</p> +<p>„Ach,” zeide zij, „wees goed!”</p> +<p>En zij voer voort:</p> +<p>„Wat ik goed noem is, dat ge lief zijt en hier komt wonen; er +zijn hier vogels evenals in de straat Plumet; dat ge met ons woont, de +spelonk in de straat de l’Homme-Armé verlaat, ons geen +raadsels ter oplossing geeft, zijt als iedereen, dat ge met ons +dineert, ontbijt en mijn vader zijt.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb252" href="#pb252" name="pb252">252</a>]</span></p> +<p>Hij maakte zijn handen los.</p> +<p>„Gij hebt geen vader meer noodig, gij hebt een +echtgenoot.”</p> +<p>Cosette werd driftig.</p> +<p>„Heb ik geen vader meer noodig! Men weet waarlijk niet, wat +men op zulke ongerijmde taal antwoorden zal.”</p> +<p>„Indien vrouw Toussaint hier was,” hernam Jean Valjean, +als iemand, die iets ter bevestiging wil aanvoeren en zich aan alle +takken vastklemt, „zou zij dadelijk bekennen, dat het waar is en +ik mijn bijzondere manieren heb. ’t Is geen nieuws. Ik heb altijd +mijn donkeren hoek bemind.”</p> +<p>„Maar ’t is hier koud. Men kan hier nauwelijks zien. +’t Is schandelijk mijnheer Jean te willen zijn. Ik wil niet, dat +ge mij mevrouw noemt.”</p> +<p>„Straks toen ik hierheen ging,” antwoordde Jean Valjean, +„heb ik in de straat Saint-Louis bij een schrijnwerker een +meubelstuk gezien. Ware ik een mooie vrouw, ik zou het mij aanschaffen. +’t Is een fraai toilet, naar den laatsten smaak, van rozenhout, +zooals gij het noemt, geloof ik. ’t Is ingelegd. Met een grooten +spiegel. Er zijn laden in. ’t Is lief.”</p> +<p>„Bah, de leelijke beer!” antwoordde Cosette.</p> +<p>En met de uiterste lieftalligheid, de tanden op elkander drukkende +en de lippen openende, blies zij tegen Jean Valjean. ’t Was een +bevallige nabootsing eener kat.</p> +<p>„Ik ben verwoed,” zeide zij. „Sedert gisteren +maakt gij allen mij razend. Ik ben zeer verstoord. Ik begrijp het niet. +Gij verdedigt mij niet tegen Marius, Marius verdedigt mij niet tegen u; +ik sta geheel alleen. Ik heb een kamer fraai in orde gebracht. Zoo ik +er onzen Lieven Heer in had kunnen plaatsen, had ik het gedaan. Men +laat mij met mijn kamer zitten. Mijn huurder laat mij in den steek. Ik +gelast Nicolette een goed diner gereed te maken. Men wil uw diner niet, +mevrouw. En mijn vader Fauchelevent wil, dat ik hem mijnheer Jean +noeme, en hem in een ouden, leelijken, beschimmelden kelder ontvange, +welks muren een baard dragen, en waar in plaats van kristal ledige +flesschen, en in plaats van gordijnen spinnewebben zijn. ’t Is +waar, ge zijt zonderling. ’t Is uw manier. Maar men houdt zich +een weinig in, ter liefde voor jonggetrouwden. Ge moest niet terstond +weder zonderling zijn. Ge zoudt dan zoo tevreden in uw leelijke straat +l’Homme-Armé zijn! Ik, ik ben er wanhopig geweest. Wat +hebt ge toch tegen mij? Gij veroorzaakt mij veel verdriet. +Foei!”</p> +<p>En eensklaps ernstig wordende, zag zij Jean Valjean strak in +’t gezicht en voegde er bij:</p> +<p>„Ge zijt dus boos op mij, omdat ik gelukkig ben?” +<span class="pagenum">[<a id="pb253" href="#pb253" name= +"pb253">253</a>]</span></p> +<p>De onnoozelheid dringt soms, zonder het te weten, zeer diep door. +Deze eenvoudige vraag van Cosette was diep voor Jean Valjean.</p> +<p>Cosette wilde krabben, zij verscheurde.</p> +<p>Jean Valjean verbleekte. Hij bleef een oogenblik zonder te +antwoorden, toen tot zich zelven sprekende, mompelde hij op een +onbeschrijfelijken toon:</p> +<p>„Haar geluk was het doel mijns levens. Nu kan God mij +vergunnen af te treden. Ge zijt gelukkig, Cosette; mijn tijd is er +geweest.”</p> +<p>„Ha, nu zegt ge weder Cosette!” riep de jonge vrouw. En +zij viel hem om den hals.</p> +<p>Ontroerd en hartstochtelijk drukte Jean Valjean haar aan zijn hart. +’t Was hem schier, alsof hij haar opnieuw aannam.</p> +<p>„Ik dank u, vader!” zei Cosette.</p> +<p>Deze vervoering begon voor Jean Valjean smartelijk te worden. Zacht +trok hij zich uit Cosettes armen en nam zijn hoed.</p> +<p>„Nu?” zei Cosette.</p> +<p>Jean Valjean antwoordde:</p> +<p>„Ik verlaat u, mevrouw; men wacht u.”</p> +<p>En op den drempel der deur voegde hij er bij:</p> +<p>„Ik heb u Cosette genoemd; zeg aan uw echtgenoot, dat mij dit +niet weder zal gebeuren. Vergeef mij.”</p> +<p>Jean Valjean verwijderde zich en liet Cosette verbaasd over dit +raadselachtige vaarwel achter.</p> +</div> +</div> +<div id="ch8.2" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Andere schreden achterwaarts.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Den volgenden dag kwam Jean Valjean op hetzelfde uur +terug.</p> +<p>Cosette deed hem geen vragen, verwonderde zich niet, zeide niet meer +dat het koud was, sprak niet meer van het salon; zij vermeed evenzeer +vader als mijnheer Jean te zeggen. Zij liet zich mevrouw noemen. Maar +zij was minder verheugd. Zij zou treurig zijn geweest, zoo dit bij haar +mogelijk ware.</p> +<p>’t Is waarschijnlijk, dat zij met Marius een dier gesprekken +had gehad, in welke de beminde man alles zegt wat hij wil, van niets +verklaring geeft, en de geliefde vrouw tevreden is. De nieuwsgierigheid +van minnenden gaat niet veel verder dan hun liefde. <span class= +"pagenum">[<a id="pb254" href="#pb254" name="pb254">254</a>]</span></p> +<p>De benedenkamer had zich een weinig opgeschikt. Basque had de +flesschen en Nicolette de spinnewebben weggeruimd.</p> +<p>Al de volgende dagen brachten Jean Valjean op hetzelfde uur terug. +Hij kwam dagelijks, de kracht niet hebbende, Marius’ woorden +anders dan letterlijk op te vatten.</p> +<p>Marius schikte het zoo, dat hij afwezend was, wanneer Jean Valjean +kwam. Het gezin gewende zich aan de nieuwe handelwijze van Jean +Valjean. Vrouw Toussaint hielp daarbij, zij zeide: „Mijnheer is +altijd zóó geweest.” De grootvader besloot: +„’t Is een zonderling.” Daarmede was alles gezegd. +Bovendien is er op negentigjarigen leeftijd geen nieuwe betrekking meer +mogelijk; alles is uitwendige aanraking; een nieuwe persoon is lastig. +Er is geen plaats meer; alle gewoonten zijn aangenomen. Mijnheer +Fauchelevent, mijnheer Tranchelevent,—vader Gillenormand wenschte +niets liever, dan van „dien mijnheer” verschoond te +blijven. Hij zeide: „Niets is gewoner dan deze zonderlingen. Zij +doen allerlei vreemdigheden, zonder reden. De markies van Canaples was +nog erger. Hij kocht een paleis om er den zolder van te bewonen. Die +lieden hebben allerlei phantastische grillen.”</p> +<p>Niemand vermoedde het treurige, dat er onder verborgen lag. Wie +trouwens had zoo iets kunnen raden? In de Indiën zijn dergelijke +moerassen; het water schijnt buitengewoon, onverklaarbaar, golvend +zonder dat er wind is, bewogen waar het stil moest zijn. Men aanschouwt +de oppervlakte van deze wieling zonder oorzaak; men ziet de hydra niet, +die op den bodem kruipt.</p> +<p>Vele menschen hebben zulk een geheim monster in zich, een kwaal +welke zij voeden, een draak die hen verslindt, een wanhoop, die hun +nachten inneemt. Zoodanig mensch gelijkt op ieder ander, hij komt en +gaat. Men weet niet, dat in hem een vreeselijke duizendtandige, +knagende smart leeft, die hem doodt. Men weet niet, dat deze man een +afgrond is. Een stilstaand, maar diep water. Nu en dan ontstaat op zijn +oppervlakte een onrustige beweging, waarvan men niets begrijpt. Een +geheimzinnige rimpel plooit zich, verdwijnt en komt weder te +voorschijn; een luchtbel stijgt op en berst. ’t Is weinig, maar +vreeselijk. ’t Is de ademhaling van het onbekende dier.</p> +<p>Sommige zonderlinge gewoonten, zooals te komen wanneer anderen +heengaan, ter zijde te gaan, wanneer anderen zich vertoonen, in alle +omstandigheden te behouden, wat men den muurkleurigen mantel zou kunnen +noemen, eenzame lanen te zoeken, de doodsche straat te verkiezen, zich +niet in ’t verkeer te mengen, de menigte en de feesten te +vermijden, het uiterlijk van welgesteldheid te hebben en armoedig te +<span class="pagenum">[<a id="pb255" href="#pb255" name= +"pb255">255</a>]</span>leven, hoe rijk men zij, zijn sleutel in den zak +en zijn kaars bij den portier te hebben, de zijdeur binnen te gaan, de +kleine trap op te gaan—al deze nietige zonderlingheden, +rimpelingen, luchtbellen, vluchtige kringels op de oppervlakte, komen +soms uit een vreeselijke diepte.</p> +<p>Dus verliepen verscheidene weken. Een nieuw leven nam allengs +Cosette in; de betrekkingen, welke door het huwelijk ontstaan, de +bezoeken, het huiselijk bestuur, de vermaken, al deze gewichtige zaken. +Cosettes vermaken waren niet kostbaar: zij bestonden eenvoudig in: bij +Marius te zijn. Met hem uit te gaan, met hem te huis te zijn, dat was +de grootste bezigheid van haar leven. ’t Was voor hen steeds een +nieuwe blijdschap arm in arm, in het volle daglicht, op de openbare +straat, zonder zich te verbergen, voor ’t oog der wereld, beiden +alleen uit te gaan. Cosette had één verdriet. Vrouw +Toussaint kon zich niet met Nicolette verstaan;—de harmonie +tusschen deze twee oude vrijsters was onmogelijk;—zij ging dus +weg. De grootvader was gezond; Marius had nu en dan een pleidooi; tante +Gillenormand leidde in deze nieuwe huishouding rustig het bescheiden +leven, dat haar genoegen was. Jean Valjean kwam dagelijks.</p> +<p>Toen de gemeenzaamheid in ’t gesprek verdwenen was, en +„mevrouw,” en „mijnheer Jean” er voor waren in +plaats gekomen, kwam hij Cosette geheel anders voor. De zorg, welke hij +genomen had om haar van zich los te maken, gelukte hem. Zij werd +langzamerhand meer vroolijk, en allengs minder teeder. Zij beminde hem +evenwel nog altijd, en hij gevoelde dit. Op zekeren dag zeide zij +eensklaps tot hem: „Gij waart mijn vader, gij zijt mijn vader +niet meer, gij waart mijn oom, gij zijt mijn oom niet meer, gij waart +mijnheer Fauchelevent, gij zijt Jean. Wie zijt gij toch? Ik houd van +dat alles niet. Zoo ik niet wist, dat ge goed waart, zou ik bang voor u +zijn.”</p> +<p>Hij woonde nog altijd in de straat de l’Homme-Armé, er +niet toe kunnende besluiten zich van de wijk te verwijderen waar +Cosette woonde.</p> +<p>In den eersten tijd bleef hij slechts eenige minuten bij Cosette en +verwijderde zich dan.</p> +<p>Allengs nam hij de gewoonte aan, zijn bezoeken minder kort te maken. +Het was alsof hij gebruik maakte van de vergunning der langer wordende +dagen, hij kwam vroeger en ging later heen.</p> +<p>Op zekeren dag ontglipte Cosette het woord „vader.”</p> +<p>Een straal van blijdschap schoot over ’t oude somber gezicht +van Jean Valjean. Hij berispte haar: <span class="pagenum">[<a id= +"pb256" href="#pb256" name="pb256">256</a>]</span></p> +<p>„Zeg Jean.”</p> +<p>„Ha! ’t is waar,” antwoordde zij luid lachend, +„mijnheer Jean.”</p> +<p>„Goed zoo!” zeide hij, en wendde zich om, opdat zij niet +zou zien, dat hij zijn oogen afwischte.</p> +</div> +</div> +<div id="ch8.3" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Zij herinneren zich den tuin in de straat Plumet.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Het was de laatste maal. Na deze laatste flikkering +was de verdooving volkomen. Geen gemeenzaamheid, geen „goeden +dag” met een kus meer, nooit meer dit zoo innig zacht woord: +„mijn vader!” hij was op zijn verzoek en door zijn eigen +toedoen achtereenvolgens uit al zijn geluk verdreven; en hij had de +ramp, dat, na Cosette in éénen dag geheel te hebben +verloren, hij haar vervolgens nog eens in gedeelten moest +verliezen.</p> +<p>Het oog gewent zich eindelijk aan het kelderlicht. Kortom, het was +voor hem voldoende dagelijks Cosette eens te zien. Zijn geheel leven +was in dat uur samengevat. Hij zette zich naast haar neer, aanschouwde +haar zwijgend, of sprak haar van vroegere jaren, van haar kindsheid, +van het klooster, van haar vriendinnetjes uit dien tijd.</p> +<p>Op een namiddag van een der eerste Aprildagen, die reeds warm, maar +nog frisch zijn, en waarin de zon haar grootste vroolijkheid +verspreidt, ontwaakten de tuinen, die de vensters van Marius en van +Cosette omringden, uit den winterslaap; de hagedoorn ontlook, de +violieren prijkten als juweelen op de oude muren, de rooskleurige +bloempjes staken hun kopjes uit de spleten der steenen, in het gras zag +men de knoppen van madeliefjes en goudsbloemen, de witte vlinders +vertoonden zich, de wind, deze speelman der eeuwige bruiloft, beproefde +in de boomen de eerste noten der groote dageraads symphonie, welke de +oude dichters de wedergeboorte noemden,—toen zeide Marius tot +Cosette:</p> +<p>„Wij hebben gezegd, dat wij onzen tuin in de straat Plumet +eens wilden wederzien. Laat ons thans gaan. Men mag niet ondankbaar +zijn.”</p> +<p>Zij vlogen heen als twee zwaluwen naar de lente. Deze tuin in de +straat Plumet maakte een indruk op hen als de dageraad. Achter hen in +hun leven was reeds iets als de lente hunner liefde. Cosette had nog +huur aan het huis in de straat Plumet. Zij gingen naar dien tuin en dat +huis. Zij herinnerden zich alles en vergaten er alles. <span class= +"pagenum">[<a id="pb257" href="#pb257" name="pb257">257</a>]</span></p> +<p>Des avonds kwam Jean Valjean op het gewone uur in de straat des +Filles du Calvaire.</p> +<p>„Mevrouw is met mijnheer uitgegaan, en nog niet te huis +gekomen,” zei Basque. Hij zette zich zwijgend en wachtte een uur. +Cosette kwam niet. Hij boog het hoofd en ging heen.</p> +<p>Cosette was zoo verrukt over haar wandeling naar „hun +tuin” en zoo verblijd, een ganschen dag in haar verleden te +hebben geleefd, dat zij den volgenden dag van niets anders sprak. Zij +dacht er niet aan, dat zij Jean Valjean in ’t geheel niet gezien +had.</p> +<p>„Hoe zijt ge er heen gegaan?” vroeg Jean Valjean +haar.</p> +<p>„Te voet.”</p> +<p>„En hoe teruggekomen?”</p> +<p>„In huurrijtuig.”</p> +<p>Sedert eenigen tijd merkte Jean Valjean het huiselijke leven op, dat +het jonge paar leidde. ’t Werd hem een bekommering. De zuinigheid +van Marius was streng, en dit woord had voor Jean Valjean een +volstrekten zin. Hij waagde een vraag.</p> +<p>„Waarom houdt ge geen eigen rijtuig? Een fraaie coupé +zou u niet meer dan vijfhonderd francs ’s maands kosten. Gij zijt +rijk.”</p> +<p>„Ik weet het niet,” antwoordde Cosette.</p> +<p>„Zoo ook met vrouw Toussaint;” hernam Jean Valjean, +„zij is vertrokken. Gij hebt geen andere dienstbode in haar +plaats genomen. Waarom?”</p> +<p>„Nicolette is voldoende.”</p> +<p>„Maar gij moet een kamenier hebben.”</p> +<p>„Heb ik Marius niet?”</p> +<p>„Ge zoudt een eigen huis, dienstboden, een rijtuig, een loge +in den schouwburg moeten hebben. Er is niets te goed voor u. Waarom +zoudt ge geen gebruik van uw rijkdom maken? Rijkdom past bij +geluk.”</p> +<p>Cosette antwoordde niet.</p> +<p>De bezoeken van Jean Valjean verkortten zich niet. Verre van daar. +’t Valt moeielijk tegen de uitstroomingen des harten een dam te +stellen.</p> +<p>Wanneer Jean Valjean zijn bezoek wilde verlengen, en het uur doen +vergeten, hield hij een lofrede op Marius; hij vond hem schoon, edel, +moedig, geestig, welsprekend, goed. Cosette bekrachtigde en versterkte +die lofspraak. Jean Valjean begon opnieuw. Men kon niet uitscheiden. +Marius, dit woord was onuitputtelijk; deze zes letters bevatten +boekdeelen. Derwijze slaagde Jean Valjean er in, lang te blijven. +’t Was voor hem zoo zoet, Cosette te zien en bij haar te +vergeten! ’t Was de verbinding zijner wond. ’t Gebeurde +meermalen, dat Basque bij <span class="pagenum">[<a id="pb258" href= +"#pb258" name="pb258">258</a>]</span>herhaling kwam zeggen: +„Mijnheer Gillenormand zendt mij om mevrouw de barones te +herinneren dat de tafel gereed is.”</p> +<p>Alsdan keerde Jean Valjean in diepe gedachten naar huis.</p> +<p>Was er dan iets waars in de vergelijking met de larve, welke Marius +in den geest was gekomen? Was Jean Valjean werkelijk een larve, die met +volharding haar vlinder kwam opzoeken?</p> +<p>Zekeren dag bleef hij langer dan gewoonlijk. Den volgenden dag +merkte hij op, dat er geen vuur in den schoorsteen was. +„Zie!” dacht hij. „Geen vuur.” En hij gaf zich +deze verklaring: „’t Is natuurlijk. Wij zijn in April. +’t Is niet koud meer.”</p> +<p>„Mijn Hemel! hoe koud is ’t hier!” riep Cosette +binnenkomende.</p> +<p>„Och neen,” zei Jean Valjean.</p> +<p>„Hebt gij dan aan Basque gezegd geen vuur aan te +leggen?”</p> +<p>„Ja. Wij hebben aanstonds Mei.”</p> +<p>„Maar men stookt tot Juni. In dezen kelder heeft men het +geheele jaar vuur noodig.”</p> +<p>„Ik dacht, dat het vuur onnoodig was.”</p> +<p>„Dit is weder een van uwe denkbeelden!” hernam +Cosette.</p> +<p>Den volgenden dag was er vuur. Maar de twee armstoelen waren aan het +andere einde der kamer bij de deur geplaatst.</p> +<p>„Wat moet dit beteekenen?” dacht Jean Valjean.</p> +<p>Hij zette de stoelen op hun gewone plaats bij den schoorsteen.</p> +<p>Het weder aangelegde vuur bemoedigde hem echter.</p> +<p>Zijn bezoek duurde dezen keer nog langer dan gewoonlijk. Toen hij +opstond om heen te gaan zeide Cosette hem:</p> +<p>„Gisteren heeft mijn man mij iets raars gezegd?”</p> +<p>„Wat dan?”</p> +<p>„Hij zeide mij: Cosette, wij hebben dertig duizend francs +rente. Zeven-en-twintig welke gij bezit, en drie, welke mijn grootvader +mij schenkt. Ik antwoordde: Dat maakt dertig. Toen hernam hij: Zoudt +gij den moed hebben van drieduizend te leven? Ik antwoordde: Ja, van +niets, mits het slechts met u zij. Daarop vroeg ik: Waarom zegt ge mij +dat? Hij antwoordde: Om het te weten.”</p> +<p>Jean Valjean vond geen woorden. Cosette verwachtte waarschijnlijk +eenige ophelderingen van hem; hij luisterde met somber zwijgen. Toen +hij in de straat de l’Homme-Armé terugkwam, was hij zoo +verdiept in zijn gedachten, dat hij een andere deur voor de zijne nam +en het naburige huis binnentrad. Niet eerder dan toen hij op de tweede +verdieping was, bespeurde hij zijn vergissing en ging de trap weder +af.</p> +<p>Zijn geest was door verschillende vermoedens geschokt. <span class= +"pagenum">[<a id="pb259" href="#pb259" name= +"pb259">259</a>]</span>’t Was duidelijk, dat Marius twijfel +voedde nopens de herkomst dezer zesmaal honderdduizend francs; dat hij +wellicht een onzuivere bron vreesde; dat hij misschien zelfs ontdekt +had, dat dit geld van hem, Jean Valjean, afkomstig was, dat hij voor +dien verdachten rijkdom aarzelde en geen lust had hem aan te nemen, dat +hij liever met Cosette arm wilde blijven, dan rijk door een verdachten +rijkdom.</p> +<p>Bovendien begon Jean Valjean schemerend te gevoelen, dat men hem +allengs trachtte te verwijderen.</p> +<p>Den volgenden dag, toen hij de benedenkamer binnentrad, ontroerde +hij. De armstoelen waren verdwenen. Er was zelfs geen stoel meer.</p> +<p>„O!” riep Cosette binnentredend, „geen armstoelen! +Waar zijn toch de stoelen?”</p> +<p>„Zij zijn er niet meer,” antwoordde Jean Valjean.</p> +<p>„Dat is raar!”</p> +<p>Jean Valjean stamelde:</p> +<p>„Ik heb aan Basque gezegd, dat hij ze zou wegnemen.”</p> +<p>„Waarom?”</p> +<p>„Ik blijf heden maar een enkel oogenblik.”</p> +<p>„Hoe kort ge ook blijft, is dit echter geen reden om te +staan.”</p> +<p>„Ik geloof, dat Basque de armstoelen voor het salon noodig +had.”</p> +<p>„Waarom?”</p> +<p>„Ge krijgt ongetwijfeld bezoek van avond.”</p> +<p>„Niemand.”</p> +<p>Jean Valjean wist geen woord meer te zeggen.</p> +<p>Cosette haalde de schouders op.</p> +<p>„De stoelen te doen wegnemen! Den vorigen dag laat ge het vuur +uitdooven. Ge zijt zonderling!”</p> +<p>„Vaarwel,” mompelde Jean Valjean.</p> +<p>Hij zeide niet: Vaarwel, Cosette. Maar hij had ook de kracht niet te +zeggen: Vaarwel, mevrouw.</p> +<p>Geheel terneergedrukt ging hij heen.</p> +<p>Thans had hij de zaak begrepen.</p> +<p>Den volgenden dag kwam hij niet. Dit merkte Cosette eerst des avonds +op.</p> +<p>„Zie,” zeide zij, „mijnheer Jean is er vandaag +niet geweest.”</p> +<p>’t Was, alsof haar hart eenigszins beklemd werd, maar zij +lette er nauwelijks op, wijl zij er dadelijk door een kus van Marius +van werd afgetrokken.</p> +<p>Den volgenden dag kwam hij niet.</p> +<p>Cosette sloeg er geen acht op, bracht den avond door en <span class= +"pagenum">[<a id="pb260" href="#pb260" name= +"pb260">260</a>]</span>sliep des nachts als gewoonlijk, en dacht er +niet aan dan toen zij ontwaakte. Zij was zoo gelukkig! Haastig zond zij +Nicolette naar mijnheer Jean, om te vernemen of hij ziek was en waarom +hij den vorigen dag niet was gekomen. Nicolette bracht het antwoord van +mijnheer Jean. Hij was niet ziek. Hij had bezigheden. Hij zou welhaast +komen. Zoo spoedig hij kon. Overigens ging hij een kleine reis doen. +Mevrouw moest zich herinneren, dat hij gewoon was nu en dan op reis te +gaan. Men behoefde niet ongerust te zijn, niet aan hem te denken. Toen +Nicolette bij mijnheer Jean was gekomen, had zij hem de eigen woorden +harer meesteres herhaald. Dat mevrouw haar zond om te vernemen +„waarom mijnheer Jean den vorigen dag niet gekomen +was.”</p> +<p>„Ik ben er in twee dagen niet geweest,” zei Jean Valjean +op zachten toon.</p> +<p>Maar Nicolette sloeg geen acht op deze aanmerking en bracht ze niet +aan Cosette over.</p> +</div> +</div> +<div id="ch8.4" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Aantrekking en uitdooving.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Gedurende de laatste maanden der lente en de eerste +maanden van den zomer van 1833, merkten de weinig talrijke +voorbijgangers van den Marais, de winkeliers, de nietsdoeners op hun +stoepen, een net in ’t zwart gekleeden grijsaard op, die +dagelijks op hetzelfde uur, tegen het vallen van den avond, de straat +de l’Homme-Armé verliet, aan de zijde der straat +Saint-Croix de la Bretonnerie, de Blancs-Manteaux voorbij, de straat +Culture-Sainte-Catherine inging en aan de Echarpe-straat gekomen links +de straat Saint-Louis insloeg.</p> +<p>Daar ging hij langzaam, met vooruitgestoken hoofd, niets ziende, +niets hoorende, het oog strak op hetzelfde punt gericht, dat een ster +voor hem scheen, en slechts de hoek der straat des Filles du Calvaire +was. Hoe nader hij bij dien hoek der straat kwam, des te helderder werd +zijn oog, een soort van vreugd blonk in zijn blik als een inwendige +dageraad; hij scheen als betooverd en verteederd; zijn lippen bewogen +zich alsof hij tot iemand sprak, dien hij niet zag; hij glimlachte +onwillekeurig en trad zoo langzaam hij kon voort. Men zou gemeend +hebben dat, hoewel hij wenschte aan te komen, hij echter het oogenblik +vreesde, dat hij er zijn zou. Toen nog slechts eenige huizen tusschen +hem en deze straat waren, <span class="pagenum">[<a id="pb261" href= +"#pb261" name="pb261">261</a>]</span>welke hem scheen aan te trekken, +vertraagde hij zijn tred zoodanig, dat het op sommige oogenblikken was, +alsof hij in ’t geheel niet ging. Het vooruitsteken van zijn +hoofd en de strakheid van zijn oogappels deden aan de kompasnaald +denken, die door de pool wordt aangetrokken. Hoe lang hij zijn +wandeling rekte, eindelijk moest hij toch aankomen, en de straat des +Filles du Calvaire bereiken; dan hield hij stil; hij beefde, draaide +zijn hoofd met een zweem van sombere beschroomdheid om den hoek van het +laatste huis en keek in die straat. In zijn treurigen blik was iets, +dat aan de verbijstering van het onmogelijke geleek en de +lichtweerkaatsing van een gesloten hemel. Dan rolde een traan, die zich +allengs in zijn oog vergaderd had, over zijn wang, en soms tot aan zijn +mond. De grijsaard proefde er den zilten smaak van. Zoo bleef hij +eenige oogenblikken als versteend staan; vervolgens keerde hij langs +denzelfden weg, met denzelfden tred terug, en naarmate hij zich +verwijderde werd zijn blik doffer.</p> +<p>Allengs hield deze grijsaard op tot aan den hoek der straat des +Filles du Calvaire te gaan, en ging slechts tot half in de straat +Saint-Louis; nu iets verder dan iets korter. Op zekeren dag bleef hij +aan den hoek der straat Culture-Sainte-Catherine en zag in de verte +naar de straat des Filles du Calvaire.</p> +<p>Toen schudde hij stil het hoofd, alsof hij zich zelven iets +ontzegde, en keerde denzelfden weg terug.</p> +<p>Spoedig ging hij zelfs niet meer tot aan de straat Saint-Louis. Hij +kwam tot aan de straat Pavée, schudde het hoofd en keerde terug; +vervolgens ging hij niet verder meer dan de straat des Trois-Pavillons; +toen niet meer voorbij de Blancs-Manteaux. Hij geleek een slinger, +welks bewegingen hoe langer hoe korter worden, tot zij geheel +ophouden.</p> +<p>Dagelijks ging hij op hetzelfde uur uit, ondernam dezelfde +wandeling, maar bracht ze niet ten einde, en, zonder dat hij er +misschien zelf van bewust was, verkortte hij ze gestadig. Zijn geheel +gelaat drukte deze enkele gedachte uit: Waartoe dient het? Zijn oog was +thans dof, zonder glans. Ook de traan was opgedroogd en verzamelde zich +niet meer in zijn ooghoek; het peinzend oog was droog. Steeds was het +hoofd van den grijsaard vooruit gebogen; soms bewoog zich de kin; de +plooien van zijn mageren hals verwekten medelijden. Soms, wanneer het +slecht weder was, had hij een parapluie onder den arm, welke hij niet +opende. De moedertjes in de buurt zeiden: Hij is kindsch. De kinderen +liepen hem lachend na. <span class="pagenum">[<a id="pb263" href= +"#pb263" name="pb263">263</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0 book"> +<h2 class="label">Boek IX.</h2> +<h2 class="main">Zwaarste schaduw, helderst morgenrood<span class= +"corr" id="xd20e5666" title="Niet in bron">.</span></h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb265" href="#pb265" name= +"pb265">265</a>]</span> +<div id="ch9.1" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Medelijden met de ongelukkigen, maar toegevendheid +voor de gelukkigen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">’t Is iets verschrikkelijks gelukkig te zijn! +Hoe stelt men er zich meê tevreden! Hoe vindt men, dat dit genoeg +is! Hoe spoedig vergeet men,—in het bezit zijnde van het valsche +doel des levens,—het eigenlijk geluk, het ware, den plicht.</p> +<p>Wij moeten evenwel zeggen, dat men Marius ten onrechte zou +beschuldigen.</p> +<p>Marius,—wij hebben het gezegd—had vóór +zijn huwelijk tot den heer Fauchelevent geen vragen gericht, en later +huiverde hij er Jean Valjean te doen. Hij had de belofte betreurd, tot +welke hij zich had laten verleiden. Hij had dikwerf tot zich zelf +gezegd, dat hij ongelijk had gehad deze concessie aan de wanhoop te +doen. Hij had er zich bij bepaald, allengs Jean Valjean uit zijn huis +te verwijderen en hem zooveel mogelijk uit Cosettes geest te wisschen. +Hij had zich altijd eenigszins tusschen Cosette en Jean Valjean +geplaatst, verzekerd, dat zij hem op die wijze niet opmerken en niet +aan hem denken zou. ’t Was meer dan uitwissching, ’t was +verduistering.</p> +<p>Marius deed wat hij noodig en billijk achtte. Hij meende, dat hij +ernstige redenen had, om Jean Valjean zonder hardheid, maar ook zonder +zwakheid, te verwijderen, welke redenen men gedeeltelijk reeds kent, en +nog verder later zien zal. Het toeval had hem bij een proces, dat hij +bezorgd had, in betrekking gebracht met een voormaligen kantoorklerk +van het huis Laffitte, en ten gevolge hiervan waren hem ongezocht +geheime inlichtingen bekend geworden, welke hij echter niet nader had +kunnen onderzoeken, zonder de geheimhouding, welke hij beloofd had, te +schenden en Jean Valjeans toestand in gevaar te brengen. Hij meende +thans een ernstigen plicht te moeten vervullen: namelijk de teruggave +van de zesmaal honderdduizend francs aan iemand, dien hij zoo +behoedzaam <span class="pagenum">[<a id="pb266" href="#pb266" name= +"pb266">266</a>]</span>mogelijk zocht. Inmiddels vermeed hij, dit geld +aan te raken<span class="corr" id="xd20e5684" title= +"Bron: :">.</span></p> +<p>Cosette was met geen dezer geheimen bekend; ’t zou evenwel +hard zijn ook haar te veroordeelen.</p> +<p>Marius had op haar een machtigen, magnetischen invloed, die haar +instinctmatig en schier werktuiglijk alles deed doen wat Marius +wenschte. Zij gevoelde, ten aanzien van „mijnheer Jean”, +den wil van Marius, en daarnaar richtte zij zich. Haar man had haar +niets behoeven te zeggen; zij erkende den flauwen, maar duidelijken +druk zijner zwijgende bedoelingen, en gehoorzaamde blindelings. Haar +gehoorzaamheid bestond in zich niet te herinneren wat Marius vergat. +Daartoe behoefde zij geen moeite te doen. Zonder dat zij zelve wist +waarom, en zonder dat men haar deswege moet beschuldigen, had haar ziel +zich zoozeer naar die van haar echtgenoot gevormd, dat hetgeen +Marius’ geest beschaduwde, ook den haren verduisterde.</p> +<p>Gaan wij echter niet te ver; ten aanzien van Jean Valjean waren deze +vergetelheid en terzijdestelling slechts oppervlakkig. Zij was eer +onbedachtzaam, dan vergeetachtig. In den grond beminde zij dengene, die +zij zoo lang vader had genoemd. Maar zij beminde haar man nog meer. Dit +had de balans van haar hart een weinig valsch gemaakt, zoodat die nu +naar één zijde overhelde.</p> +<p>Vaak gebeurde het, dat Cosette van Jean Valjean sprak en zich +verwonderde. Dan stelde Marius haar gerust: Hij is van huis, geloof ik. +Heeft hij niet gezegd, dat hij op reis ging?—’t Is waar, +dacht Cosette. Zulke afwezigheden waren bij hem gewoon. Maar niet zoo +lang. Twee of drie keeren zond zij Nicolette naar de straat de +l’Homme-Armé, om te vernemen of mijnheer Jean van zijn +reis terug was. Jean Valjean liet „neen” antwoorden.</p> +<p>Cosette vroeg niet verder, daar zij op de wereld slechts +één behoefte had: Marius.</p> +<p>Voegen wij hierbij, dat Marius en Cosette insgelijks afwezig waren +geweest. Zij waren naar Vernon gegaan, waar Marius Cosette naar het +graf van zijn vader had gevoerd.</p> +<p>Allengs had Marius Cosette aan Jean Valjean onttrokken. Cosette had +zich laten leiden.</p> +<p>’t Geen men overigens, in sommige gevallen al te hard, de +ondankbaarheid der kinderen noemt, is niet altijd zulk een berispelijke +zaak, als men meent. ’t Is de ondankbaarheid der natuur. De +natuur, wij hebben het elders gezegd, „ziet vooruit”. De +natuur verdeelt de levende wezens in komenden en gaanden. De gaanden +zijn naar de schaduw gewend, de komenden naar het licht. Vandaar een +verwijdering, die ten opzichte der ouden ongelukkig, ten opzichte der +jongen onwillekeurig is. <span class="pagenum">[<a id="pb267" href= +"#pb267" name="pb267">267</a>]</span>Deze verwijdering, eerst +ongevoelig, neemt allengskens toe, gelijk iedere scheiding van takken. +De takken, zonder zich van den stam los te maken, verwijderen er zich +van. ’t Is hun schuld niet. De jeugd gaat naar den kant der +vreugde, naar feesten, naar glans, naar liefde. De ouderdom gaat naar +het einde. Men verliest elkander niet uit het oog, maar de gehechtheid +vermindert. De jongelieden gevoelen de verkoeling des levens; de +grijsaards die van het graf. Beschuldigen wij die arme kinderen +niet.</p> +</div> +</div> +<div id="ch9.2" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Laatste flikkering der lamp zonder olie.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Op zekeren dag ging Jean Valjean zijn trap af, deed +drie schreden op de straat, zette zich op een straatpaal, op denzelfden +straatpaal, waar Gavroche hem in den nacht van 5 op 6 Juni peinzend had +gevonden; hij bleef er eenige minuten en ging toen weder naar boven. +Dit was de laatste beweging van den slinger. Den volgenden dag ging hij +niet uit. Den daarop volgenden dag verliet hij zijn bed niet.</p> +<p>Zijn portierster, die hem zijn sober maal bereidde, kool of eenige +aardappelen met een stukje spek, zag in den bruinaarden schotel en +riep:</p> +<p>„Maar, arme goede man, gij hebt gisteren niet +gegeten.”</p> +<p>„Jawel,” antwoordde Jean Valjean.</p> +<p>„De schotel is nog vol.”</p> +<p>„Bezie deze waterkruik. Zij is ledig.”</p> +<p>„Dit bewijst, dat ge gedronken, maar niet, dat ge gegeten +hebt.”</p> +<p>„Nu,” hernam Jean Valjean, „zoo ik alleen maar +honger naar water heb gehad?”</p> +<p>„Dit heet dorst, en wanneer men niet tevens eet, heet het +koorts.”</p> +<p>„Ik zal morgen eten.”</p> +<p>„Wie weet! Waarom niet heden? Is dat een zeggen: Ik zal morgen +eten! Mijn schotel te laten staan zonder ze aan te raken! Het was zoo +lekker.”</p> +<p>Jean Valjean nam de hand der oude vrouw.</p> +<p>„Ik beloof u het te eten,” zeide hij met zijn +goedmoedige stem.</p> +<p>„Ik ben ontevreden op u,” antwoordde de portierster.</p> +<p>Jean Valjean zag <span class="corr" id="xd20e5742" title= +"Bron: nauwelijk">nauwelijks</span> een ander menschelijk wezen dan +deze goede vrouw. In Parijs zijn straten, waar niemand <span class= +"pagenum">[<a id="pb268" href="#pb268" name= +"pb268">268</a>]</span>doorgaat, en huizen, waarin niemand komt. Hij +was in een dier straten en in een dier huizen.</p> +<p>In den tijd toen hij nog uitging, had hij voor eenige sous van een +koperslager een klein koperen kruisbeeldje gekocht, dat hij tegenover +zijn bed aan een spijker had gehangen. ’t Is altijd goed, zulk +een teeken voor zijn oogen te hebben.</p> +<p>Een week verstreek, zonder dat Jean Valjean een tred in zijn kamer +deed. Hij bleef steeds te bed. De portierster zeide tot haar man: +„De oude man van boven staat niet meer op, hij eet niet meer; hij +zal ’t niet lang meer maken. Die man heeft verdriet. Men kan +’t mij niet uit het hoofd praten, dat zijn dochter ongelukkig +getrouwd is.”</p> +<p>De portier antwoordde op den toon der echtelijke souvereiniteit:</p> +<p>„Zoo hij rijk is, laat hij dan een dokter nemen. Is hij niet +rijk, dan kan hij ’t niet doen. Zoo hij geen dokter neemt, zal +hij sterven.”</p> +<p>„En zoo hij er een neemt?”</p> +<p>„Zal hij ook sterven,” zei de portier.</p> +<p>De portierster begon, met een oud mes het gras van tusschen de +steenen „harer straat” te krabben, terwijl zij +mompelde:</p> +<p>„’t Is jammer. Zulk een net oud man. Hij is zoo blank +als een hoen.”</p> +<p>Aan het einde van de straat zag zij een dokter uit de buurt +voorbijgaan. Zij nam ’t op zich, hem te verzoeken eens naar den +zieke te zien.</p> +<p>„’t Is op de tweede verdieping,” zeide zij. +„Ga maar binnen, want, wijl de goede man niet meer van zijn bed +komt, steekt de sleutel altijd in de deur.”</p> +<p>De geneesheer zag Jean Valjean en sprak hem. Toen hij weder naar +beneden ging, vroeg de portierster hem:</p> +<p>„Nu, dokter?”</p> +<p>„Uw zieke is zeer ziek.”</p> +<p>„Wat deert hem?”</p> +<p>„Alles en niets. ’t Is iemand, die, zoo ’t +schijnt, een zeer geliefd persoon heeft verloren. Men kan daarvan +sterven.”</p> +<p>„Wat heeft hij u gezegd?”</p> +<p>„Hij heeft mij gezegd, dat hij welvarend was.”</p> +<p>„Komt ge terug, dokter?”</p> +<p>„Ja,” antwoordde de geneesheer; „maar ’t +ware beter, zoo een ander dan ik terugkwam.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb269" href="#pb269" name="pb269">269</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch9.3" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Een pen is zwaar voor dengene die de kar van +Fauchelevent oplichtte.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Op zekeren avond had Jean Valjean moeite zich op den +elleboog op te richten; hij nam zijn hand, maar voelde geen pols; zijn +ademhaling was kort en afgebroken; hij erkende, dat hij zwakker was +geworden, dan hij ooit geweest was. Toen, ongetwijfeld door een of +andere gewichtige gedachte aangespoord, deed hij een poging op zich +zelven, richtte zich overeind en kleedde zich. Hij trok zijn oud +arbeiderspak aan. Daar hij niet meer uitging, had hij het weer in +gebruik genomen en gaf het de voorkeur. Hij moest onder ’t +kleeden eenige keeren rusten: alleen door ’t aantrekken van het +buis, kwam het zweet hem op ’t gezicht.</p> +<p>Sinds hij alleen was, had hij zijn bed in de voorkamer geplaatst, om +zoo min mogelijk in het verlaten vertrek te zijn.</p> +<p>Hij opende het koffertje en nam er Cosettes kleederen uit.</p> +<p>Hij spreidde ze uit op zijn bed.</p> +<p>De kandelaars van den bisschop stonden op hun plaats, op den +schoorsteen. Hij nam uit een lade twee waskaarsen, en zette ze op de +kandelaars. Toen ontstak hij ze, hoewel ’t nog helderlichte dag +in den zomer was. Dus ziet men soms op den dag brandende kaarsen in +kamers, waar dooden zijn. Iedere stap, dien hij van het eene naar het +andere meubelstuk deed, vermoeide hem, en hij was gedwongen te gaan +zitten. ’t Was niet de gewone vermoeidheid, die de kracht +verteert om haar te hernieuwen; ’t was het overblijfsel der nog +mogelijke bewegingen, ’t was het uitgeputte leven, dat verteert +door zware inspanningen, welke men niet weder kan beginnen.</p> +<p>Een der stoelen, waarop hij nederzeeg, stond voor den spiegel, die +zoo noodlottig voor hem, zoo gezegend voor Marius was geweest, waarin +hij het omgekeerde schrift op het vloeipapier van Cosette gelezen had. +Hij zag zich in dien spiegel, maar herkende zich niet. Hij scheen +tachtig jaar oud: vóór het huwelijk van Marius zou men +hem niet ouder dan vijftig jaar geschat hebben; dit jaar had voor +dertig geteld. Wat hij op het voorhoofd had, was niet meer de rimpel +van den tijd, maar het geheimzinnige merk des doods. Men gevoelde daar +de groeve van den onmeedoogenden nagel. Zijn wangen hingen slap; zijn +gelaat had de kleur, alsof er reeds aarde op ligt; de mondhoeken waren +neergetrokken, als bij die maskers, <span class="pagenum">[<a id= +"pb270" href="#pb270" name="pb270">270</a>]</span>welke de ouden op hun +grafsteenen beitelden; met een zweem van verwijt staarde hij in het +ledige. Men had hem voor een dier groote tragische wezens kunnen +houden, die zich over iemand te beklagen hebben. Hij was in dien +toestand, de laatste periode der neerslachtigheid, wanneer de smart +niet meer vloeit, waarin zij, om zoo te spreken, verstijfd is; de ziel +is dan door de wanhoop versteend.</p> +<p>De nacht was gedaald. Met moeite sleepte hij een tafel en den ouden +armstoel voor den schoorsteen, en legde op de tafel een pen, inkt en +papier.</p> +<p>Na dit gedaan te hebben, viel hij in onmacht. Toen hij zijn +bewustzijn herkreeg, had hij dorst. De waterkruik niet kunnende +optillen, boog hij ze met moeite naar zijn mond en dronk een teug.</p> +<p>Toen wendde hij zich naar het bed, en steeds zittend, want hij kon +niet staan, aanschouwde hij het zwarte jurkje en al deze dierbare +voorwerpen.</p> +<p>Dergelijke overpeinzingen duren uren, die minuten schijnen. +Eensklaps doorliep hem een huivering; hij voelde, dat de koude hem +overweldigde; hij leunde op de tafel, die door de kandelaars van den +bisschop verlicht werd, en nam de pen.</p> +<p>Wijl de pen en de inkt sinds lang niet gebruikt werden, waren de +punten der pen opgetrokken, en was de inkt verdroogd; hij moest opstaan +om eenige droppels water bij den inkt te doen, bij welke verrichting +hij twee of drie keeren moest rusten en gaan zitten; hij was verplicht +de pen ’t achterste voor te houden om te schrijven. Nu en dan +veegde hij het zweet van zijn voorhoofd.</p> +<p>Zijn hand beefde. Hij schreef langzaam deze regels:</p> +<div class="blockquote"> +<p class="first">„Cosette, ik zegen u. Ik zal u eene verklaring +geven. Uw echtgenoot heeft gelijk gehad, mij te doen begrijpen, dat ik +heen moest gaan; hij heeft zich echter eenigszins in zijn meening +vergist, maar hij heeft gelijk gehad. Hij is een uitmuntend mensch. +Bemin hem steeds, wanneer ik dood zal zijn. Mijnheer Pontmercy, bemin +steeds mijn teergeliefd kind. Cosette, men zal dit papier vinden; dit +wilde ik u zeggen; ge zult cijfers zien; zoo ik de kracht heb ze mij te +herinneren. Luister, dit geld behoort u met alle recht. Ziehier de +zaak: Het witte git komt uit Noorwegen, het zwarte git komt uit +Engeland; de zwarte glaskralen komen uit Duitschland. Het git is +lichter, kostbaarder en duurder. Men kan ’t in Frankrijk evengoed +als in Duitschland namaken. Men heeft er een aanbeeldje van twee +vierkante duimen toe noodig en een spirituslamp om het verniswerk te +maken. Eertijds werd het vernis gemaakt van hars en <span class= +"pagenum">[<a id="pb271" href="#pb271" name= +"pb271">271</a>]</span>lampezwart, en kostte vier francs het pond. Ik +heb uitgevonden het van gomlak en terpentijn te maken. Het kost dan +slechts dertig sous en is veel beter. De oorringen worden gemaakt van +een violetkleurig glaasje, dat men met dat vernis op een klein ijzeren +plaatje hecht. Het glas moet violetkleurig voor ijzeren, en zwart voor +gouden kleinoodiën zijn! Spanje koopt er veel. ’t Is het +land van git...”</p> +</div> +<p>Hier brak hij af met schrijven, de pen viel uit zijn vingers, hem +overviel een wanhopig gesnik, zooals nu en dan uit de diepte zijner +ziel oprees. De arme man nam zijn hoofd in beide handen en peinsde.</p> +<p>„Ach!<span class="corr" id="xd20e5830" title= +"Bron: ’">”</span> riep hij inwendig (erbarmelijke kreten, +die God alleen hoort), „’t is gedaan. Ik zal haar niet meer +zien. ’t Is een glimlach, die over mij is gegaan. Ik zal den +nacht ingaan, zonder haar zelfs weder te zien. Ach! een minuut, een +oogenblik haar stem te hooren, haar kleed aan te raken, haar te +aanschouwen, de engel, en dan sterven! ’t Is niets te sterven; +maar ’t is vreeselijk, te sterven zonder haar te zien. Zij zou +mij toelachen, mij een woord zeggen. Zou dit iemand leed doen? Neen, +’t is gedaan, voor immer. Nu ben ik alleen. Mijn God, mijn God! +ik zal haar niet wederzien.”</p> +<p>In dit oogenblik werd aan de deur geklopt.</p> +</div> +</div> +<div id="ch9.4" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Zwarte inkt die wit maakt.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Dienzelfden dag, of liever gezegd, dienzelfden avond, +had Basque aan Marius, toen hij van tafel was opgestaan en zich naar +zijn schrijfkabinet begaf, om er te werken, een brief ter hand gesteld +en gezegd: de persoon, die den brief geschreven heeft, is in de +voorkamer.</p> +<p>Cosette had den arm van den grootvader genomen en wandelde met hem +in den tuin.</p> +<p>Een brief kan, evenals een mensch, een slecht voorkomen hebben. Van +grof papier en slordig dichtgevouwen, mishagen sommige brieven op het +eerste gezicht. De brief, dien Basque had gebracht, behoorde tot die +soort.</p> +<p>Marius nam hem. Hij rook naar tabak. Niets wekt beter een +herinnering dan een geur. Marius herkende dien tabak. Hij bezag het +opschrift: „Aan mijnheer, mijnheer den baron Pommerci. In zijn +hôtel.” Na den tabak herkend te hebben, herkende hij het +schrift. Men zou kunnen zeggen, dat de verbazing <span class= +"pagenum">[<a id="pb272" href="#pb272" name= +"pb272">272</a>]</span>bliksems heeft. Marius werd als door een dier +bliksems verlicht.</p> +<p>De reuk, dit geheimzinnig herinneringsmiddel, deed een geheele +wereld in hem herleven. ’t Was wel hetzelfde papier, dezelfde +wijze van toevouwing, dezelfde bleeke inkt; ’t was wel het +bekende schrift, bovenal was het de tabak. Het verblijf van Jondrette +verscheen voor hem.</p> +<p>Alzoo—zonderlinge gril van het toeval—kwam zich vanzelf +een der beide sporen aanbieden, die hij zoo lang gezocht had, voor +welke hij onlangs nog zoovele pogingen had gedaan, en die hij meende +voor altijd verloren te hebben.</p> +<p>Nieuwsgierig brak hij den brief open en las:</p> +<div class="blockquote"> +<p class="first salute">„Mijnheer de baron!</p> +<p>„Indien het Opperwezen mij het talent er voor gegeven had, zou +ik de baron Thénard kunnen geweest zijn, lid van het instituut +(academie der wetenschappen), maar ik ben het niet. Ik draag slechts +denzelfden naam als hij; en ik acht mij gelukkig zoo deze herinnering +mij aan uw uitstekende goedheid aanbeveelt. De weldaad, waarmede gij +mij zult vereeren, zal wederkeerig zijn. Ik ben in het bezit van een +geheim, iemand betreffende. Die persoon gaat u aan. Ik houd het geheim +te uwer beschikking, wenschende de eer te hebben u nuttig te zijn. Ik +zal u het eenvoudig middel aan de hand doen, om uit uw zeer geachte +familie dat individu weg te jagen, dat er geen recht toe heeft, wijl +mevrouw de barones van hooge geboorte is. Het toonbeeld der deugd mag +niet langer met de misdaad samenwonen, zonder zich zelf te schaden.</p> +<p>„Ik wacht in uw voorkamer de bevelen van mijnheer den +baron.</p> +<p class="salute">„Met eerbied.”</p> +</div> +<p>De brief was onderteekend: „<span class= +"sc">Thénard</span>.”</p> +<p>Deze handteekening was niet valsch. Zij was slechts een weinig +verkort.</p> +<p>Overigens benamen de hoogdravende stijl en de foutieve spelling +allen twijfel.</p> +<p>Marius was diep getroffen. Na een gewaarwording van verrassing, +gevoelde hij een opwelling van vreugd. Vond hij nu den anderen man, +dien hij zocht, dengene die hem, Marius, had gered; dan bleef hem niets +meer te wenschen over.</p> +<p>Hij opende een lade van zijn secretaire, nam er eenige bankbriefjes +uit, stak ze in zijn zak, sloot de secretaire weder en schelde. Basque +keek door de deur. <span class="pagenum">[<a id="pb273" href="#pb273" +name="pb273">273</a>]</span></p> +<p>„Laat den man binnenkomen,” zei Marius.</p> +<p>Basque diende aan:</p> +<p>„Mijnheer Thénard.”</p> +<p>Een man trad binnen.</p> +<p>Nieuwe verrassing voor Marius. De man, die binnentrad, was hem +volkomen onbekend.</p> +<p>Deze, overigens oude man, had een dikken neus, de kin in de das, een +groene bril met groenzijden kleppen voor de oogen, glad, plat, sluik +neerhangend haar, gelijk de koetsierspruik van den engelschen hoogen +adel. Zijn haar was grijs. Van top tot teen was hij in ’t zwart +gekleed, dat wel kaal, maar zindelijk was; een ketting met zware +cachetten, die uit zijn horlogezak te voorschijn kwam, deed er een +horloge in vermoeden. In zijn hand hield hij een ouden hoed. Hij ging +gebogen, en de kromming van zijn rug maakte zijn buiging bij het +binnentreden nog dieper. ’t Viel bij den eersten blik in ’t +oog, dat de rok van dit personage, hoewel zorgvuldig dichtgeknoopt, hem +veel te wijd was en niet voor hem gemaakt scheen. Hier is een enkel +woord ter opheldering noodig.</p> +<p>In dien tijd woonde te Parijs in een oud krot in de straat +Beautreillis, bij het Arsenaal, een schrandere jood, die het beroep +uitoefende, een schurk in een eerlijk man te herscheppen. Niet voor +langen tijd, want dit had voor den schurk gevaarlijk kunnen worden. De +verandering ontstond plotseling, voor een paar dagen, tegen dertig sous +per dag, door middel van een costuum, dat zooveel mogelijk de +eerlijkheid voor iedereen geleek. Deze costumen-verhuurder heette +„de Wisselaar”; de Parijsche gauwdieven hadden hem dien +naam gegeven en kenden hem onder geen anderen. Zijn verzameling +kleedingstukken was tamelijk volledig. De vodden, waarmede hij de +lieden opschikte, waren genoegzaam draagbaar. Hij had specialiteiten en +categorieën; aan iederen spijker van zijn magazijn hing, versleten +en opgelapt, een maatschappelijke stand; hier de rok van een +gerechtspersoon, daar die van een pastoor, ginds de rok van een +bankier, in een hoek de uniform van een gepensionneerd militair, elders +de rok van den geletterde, iets verder de rok van den staatsman. Dit +wezen was de costumier van het groote drama, ’t welk de +schelmerij te Parijs speelt. Zijn krot was de coulisse, waaruit de +diefstal ging en de afzetting binnentrad. Een havelooze schurk kwam in +dat kleerenmagazijn, gaf dertig sous en koos, voor de rol, welke hij +dien dag wilde spelen, de kleeding die hem voegde; en de trap afgaande, +had de schurk het voorkomen van een eerlijk man. Den volgenden dag werd +de kleeding trouw teruggebracht, en de wisselaar, die alles aan de +dieven toevertrouwde, werd nooit <span class="pagenum">[<a id="pb274" +href="#pb274" name="pb274">274</a>]</span>bestolen. Maar deze +kleedingstukken hadden een ongerief, zij pasten niet altijd, wijl zij +niet voor hen waren gemaakt, die ze droegen. Zij waren voor den een te +nauw, voor den ander te wijd, en pasten eigenlijk niemand juist. Iedere +gauwdief, die kleiner of grooter dan de middelbare lengte was, vond +zich in de costumes van den wisselaar niet op zijn gemak. Men moest +noch te dik noch te dun zijn. De wisselaar had slechts op gewone +menschen gerekend. Hij had de maat genomen op den eersten den besten +schurk, die noch te dik noch te dun, noch te groot noch te klein was. +Vandaar dat de klanten van den wisselaar moeite hadden iets van pas te +vinden, en zij zich moesten behelpen zoo goed zij konden. Des te erger +voor de uitzonderingen. De kleeding van den staatsman, bij voorbeeld, +van top tot teen zwart en dus deftig, zou te wijd voor Pitt en te nauw +voor Castelcicala zijn geweest. De kleeding van den staatsman was +volgenderwijs in den catalogus van den wisselaar aangeduid; wij +copieeren: „Een zwartlakensche rok, een pantalon van zwart cuir +de laine, een zijden vest, laarzen en linnengoed.” Daarnaast +stond: „oud ambassadeur,” en eene noot, welke wij +insgelijks overschrijven: „In een afzonderlijke doos, een net +gekrulde pruik, groene bril, horlogeketting en twee kleine +penneschachten, een duim lang, met katoen omwikkeld.” Dit alles +behoorde tot den staatsman, oud-ambassadeur. Dit geheele costuum was om +zoo te zeggen afgedragen; de naden waren wit, een klein gaatje was aan +een der ellebogen zichtbaar; bovendien ontbrak aan den rok een knoop op +de borst; maar dit was slechts een kleinigheid; daar een staatsman zijn +hand steeds in den rok en aan het hart moet houden, kon hij op die +wijze den ontbrekenden knoop verbergen.</p> +<p>Indien Marius bekend was geweest met de verborgen instellingen van +Parijs, zou hij dadelijk op den rug van den bezoeker, dien Basque +binnen had geleid, den rok van den staatsman hebben herkend, afkomstig +van den kapstok des wisselaars.</p> +<p>De teleurstelling van Marius, toen hij een ander zag dan dien hij +verwachtte, veranderde in een soort van onwil voor den aangekomene. Hij +beschouwde hem van het hoofd tot de voeten, terwijl die persoon zich +onmatig diep bewoog, en vroeg hem kortaf:</p> +<p>„Wat wilt gij?”</p> +<p>De man antwoordde met een liefelijken grijns, waarvan de vleiende +glimlach van een krokodil een denkbeeld had kunnen geven:</p> +<p>„’t Komt mij onmogelijk voor, dat ik niet reeds de eer +zou gehad hebben mijnheer den baron in de groote wereld te zien. +<span class="pagenum">[<a id="pb275" href="#pb275" name= +"pb275">275</a>]</span>Ik meen zeker hem voor eenige jaren dikwijls bij +mevrouw de prinses Bagration en in de salons van mijnheer den vicomte +Dambray, Pair van Frankrijk, te hebben ontmoet.”</p> +<p>’t Is altijd een goede tactiek in de schelmerij, den schijn +aan te nemen van iemand te herkennen, dien men niet kent.</p> +<p>Marius lette nauwkeurig op de woorden van den man. Hij bespiedde +zijn tongval en zijn gebaren; maar zijn teleurstelling nam toe; hij +sprak door den neus, geheel verschillend van de scherpe en ruwe stem, +welke hij verwacht had. Hij was geheel uit het veld geslagen.</p> +<p>„Ik ken noch mevrouw Bagration noch mijnheer Dambray,” +zeide hij. „Ik heb van mijn leven geen voet noch bij de eene noch +bij den ander gezet.”</p> +<p>Het antwoord was norsch. Het personage hernam desniettemin +beleefd:</p> +<p>„Dan zal het bij Chateaubriand zijn geweest, dat ik mijnheer +gezien heb. Ik ben zeer bekend met Chateaubriand. Hij is heel minzaam. +Hij zegt mij dikwijls: Thénard, mijn vriend,... laat ons samen +een glas wijn drinken!”</p> +<p>Marius zag hoe langer hoe strenger.</p> +<p>„Ik heb nooit de eer gehad bij den heer Chateaubriand te zijn. +Zeg zonder omwegen wat uw begeerte is?”</p> +<p>Voor deze nog barscher stem boog de man dieper.</p> +<p>„Mijnheer de baron, verwaardig u mij aan te hooren. In +Amerika, in een land aan de kust van Panama, is een dorp la Joya +genoemd. Dat dorp bestaat uit een enkel huis. Een groot vierkant huis, +drie verdiepingen hoog, van in de zon gebakken steen; iedere zijde van +het vierkant is vijfhonderd voet lang, iedere verdieping loopt twaalf +voet in, zoodat iedere verdieping een terras van twaalf voet breed +rondom ’t geheele gebouw heeft; in het midden is een binnenplaats +voor den voorraad en de <span class="corr" id="xd20e5929" title= +"Bron: amunitie">ammunitie</span>; er zijn geen vensters, geen +schietgaten, geen deur, maar ladders, ladders om van de straat naar het +eerste terras te stijgen, en van het eerste naar het tweede, en van het +tweede naar het derde; ladders om op de binnenplaats af te klimmen, +geen deuren aan de kamers; geen trappen naar de kamers; maar ladders; +des avonds sluit men de valluiken; men trekt de ladders in, men stelt +donderbussen en buksen in de schietgaten; geen middel om binnen te +komen; ’t is des daags een huis, des nachts een citadel; +achthonderd inwoners; ziedaar het dorp. Waarom zoo veel voorzorg? Omdat +het een gevaarlijk land is, vol menscheneters. Waarom gaat men +daarheen? Omdat het een wonderbaar land is; men vindt er +goud.”</p> +<p>„Waar wilt ge eigenlijk op neerkomen?” viel Marius hem +in de rede, wiens teleurstelling tot ongeduld overging. <span class= +"pagenum">[<a id="pb276" href="#pb276" name="pb276">276</a>]</span></p> +<p>„Hierop, mijnheer de baron. Ik ben een oud diplomaat, wien +deze betrekking verveelt. De oude beschaving heeft mij tot het uiterste +gebracht. Ik wil ’t eens met de wilden beproeven.”</p> +<p>„Verder?”</p> +<p>„Mijnheer de baron, de zelfzucht beheerscht de wereld. De arme +boerin, die als dagloonster werkt, keert zich om als de diligence +voorbijrijdt; de boerin-landbezitster, die op haar veld werkt, keert +zich niet om. De hond van den arme blaft tegen den rijke, de hond van +den rijke blaft tegen den arme. Ieder voor zich. Eigenbelang is +’s menschen doel. Goud is de magneet!”</p> +<p>„Verder? maak een einde.”</p> +<p>„Ik zou mij te la Joya willen vestigen. Wij zijn met ons +drieën. Ik heb mijn echtgenoot en mijn dochter; een zeer schoon +meisje. De reis is lang en kostbaar. Ik heb een weinig geld +noodig.”</p> +<p>„Wat gaat mij dit aan?” zei Marius.</p> +<p>De onbekende stak de kin uit zijn das, een eigenaardige beweging van +den gier, en hernam met verdubbelden glimlach:</p> +<p>„Mijnheer de baron heeft dus mijn brief niet +gelezen?”</p> +<p>Dat was eenigszins waarheid. De inhoud van den brief was op Marius +afgegleden. Hij had meer het geschrift gezien dan den brief gelezen. +Hij herinnerde zich den inhoud nauwelijks. Sedert een oogenblik was hij +door een nieuwen wenk oplettend geworden. Hij had deze woorden +opgemerkt: mijn echtgenoot en mijn dochter. Hij sloeg een vorschenden +blik op den onbekende. Een rechter van instructie zou niet scherper +gezien hebben. Hij bespiedde hem schier. Hij antwoordde enkel:</p> +<p>„Spreek duidelijk.”</p> +<p>De onbekende stak zijn beide handen in zijn broekzakken, richtte het +hoofd op, zonder zijn ruggestreng recht te buigen, maar op zijn beurt +Marius met den groenen blik van zijn bril bespiedende.</p> +<p>„Goed, mijnheer de baron, ik zal duidelijk spreken. Ik wil u +een geheim verkoopen.”</p> +<p>„Een geheim?”</p> +<p>„Een geheim.”</p> +<p>„Dat mij betreft?”</p> +<p>„Eenigszins.”</p> +<p>„Welk geheim?”</p> +<p>Terwijl hij luisterde, nam Marius den man meer en meer op.</p> +<p>„Ik begin voor niets,” zei de onbekende. „Gij zult +zien, dat ik belangrijk word.” <span class="pagenum">[<a id= +"pb277" href="#pb277" name="pb277">277</a>]</span></p> +<p>„Spreek.”</p> +<p>„Mijnheer de baron, ge hebt in uw huis een dief en +moordenaar.”</p> +<p>Marius ontroerde.</p> +<p>„In mijn huis, neen,” zeide hij.</p> +<p>De onbekende wreef bedaard zijn hoed met den elleboog en hernam:</p> +<p>„Moordenaar en dief. Wees zoo goed op te merken, mijnheer de +baron, dat ik hier niet van lang geleden, vergeten zaken spreek, die +door verjaring voor de wet en door berouw voor God uitgewischt kunnen +zijn. Ik spreek van nieuwe zaken, van onlangs gebeurde zaken, van zaken +waarmede de justitie tot hiertoe nog niet bekend is. Ik ga verder. Deze +man heeft zich in uw vertrouwen, schier in uw familie gedrongen onder +een valschen naam. Ik zal u zijn waren naam zeggen. Ik zal hem u voor +niets zeggen.”</p> +<p>„Ik luister.”</p> +<p>„Hij heet Jean Valjean.”</p> +<p>„Ik weet het.”</p> +<p>„Ik zal u, eveneens voor niets, zeggen, wat hij is.”</p> +<p>„Spreek.”</p> +<p>„Een voormalig galeiboef.”</p> +<p>„Ik weet het.”</p> +<p>„Gij weet het sedert ik de eer heb gehad ’t u te +zeggen.”</p> +<p>„Neen, ik wist het vroeger.”</p> +<p>De koele toon van Marius, dit dubbel antwoord, „ik weet +het”, zijn kortheid, die het gesprek belemmerde, wekte bij den +onbekende een verborgen toorn. Hij sloeg van ter zijde op Marius een +woedenden blik, die echter dadelijk was verdoofd. Hoe snel deze blik +was, ontsnapte hij aan Marius niet. ’t Was een derzulke, die men +herkent wanneer men ze eenmaal gezien heeft. Zekere vlammen kunnen +slechts in zekere zielen ontstaan; het oog, dat venster der ziel, +brandt er door; een bril verbergt niets;—zet eens een glasruit +voor de hel!</p> +<p>De onbekende hernam glimlachend:</p> +<p>„Ik veroorloof mij niet, mijnheer den baron tegen te spreken. +In allen geval moet ge zien, dat ik goed onderricht ben. Wat ik u nu +heb mede te deelen, is alleen aan mij bekend. Het betreft het fortuin +van mevrouw de barones. ’t Is een buitengewoon geheim. ’t +Is te koop. Ik bied het u in de eerste plaats aan. Goedkoop. Twintig +duizend francs.”</p> +<p>„Ik ken dat geheim evenals de andere,” zei Marius.</p> +<p>Het personage gevoelde de noodzakelijkheid om zijn prijs een weinig +af te slaan.</p> +<p>„Mijnheer de baron, zeg tien duizend francs en ik +spreek.” <span class="pagenum">[<a id="pb278" href="#pb278" name= +"pb278">278</a>]</span></p> +<p>„Ik herhaal, dat ge mij niets kunt berichten. Ik weet al wat +ge mij zeggen wilt.”</p> +<p>In het oog van den man scheen een nieuwe vlam. Hij riep:</p> +<p>„Ik moet vandaag toch eten. ’t Is een buitengewoon +geheim, zeg ik u. Ik zal spreken, mijnheer de baron. Ik spreek. Geef +mij twintig francs.”</p> +<p>Marius zag hem strak in het gezicht:</p> +<p>„Ik ken uw buitengewoon geheim, evengoed als ik den naam van +Jean Valjean kende, evengoed als ik uw naam ken.”</p> +<p>„Mijn naam?”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>„’t Is niet moeilijk, mijnheer de baron. Ik heb de eer +gehad hem u te schrijven en te zeggen. Thénard.”</p> +<p>„Dier.”</p> +<p>„Wat?”</p> +<p>„Thénardier.”</p> +<p>„Wie? Hoe?”</p> +<p>In het gevaar verheft het stekelvarken zijn pennen, de kever houdt +zich dood, de oude garde vormt zich in carré; deze man +lachte.</p> +<p>Vervolgens knipte hij een stofje van de mouw van zijn rok.</p> +<p>Marius hernam:</p> +<p>„Ge zijt ook de arbeider Jondrette, de comediant Fabantou, de +dichter Genflot, de Spanjaard don Alvarès, en vrouw +Balizard.”</p> +<p>„Vrouw? welke?”</p> +<p>„En ge hebt te Montfermeil een kroeg gehouden.”</p> +<p>„Een kroeg! Nooit!”</p> +<p>„En ik zeg u, dat ge Thénardier zijt.”</p> +<p>„Ik loochen het.”</p> +<p>„En dat ge een schoft zijt. Ziedaar.”</p> +<p>En Marius nam uit zijn zak een bankbriefje en wierp ’t hem in +’t gezicht.</p> +<p>„’k Dank u! Vergeef mij! Vijfhonderd francs! mijnheer de +baron!”</p> +<p>En verward buigende, greep de man het biljet en beschouwde het.</p> +<p>„Vijfhonderd francs!” hernam hij verstomd. En +<span class="corr" id="xd20e6075" title="Bron: hafluid">halfluid</span> +stamelde hij: „Een echt bankje!”</p> +<p>Toen riep hij plotseling:</p> +<p>„Nu, het zij zoo. Laten we ’t ons gemakkelijk +maken.”</p> +<p>En met apengezwindheid zijn haar achteruit werpend, zijn bril +afrukkend, de beide penneschachten uit zijn neus halend, van welke we +straks en reeds vroeger gesproken hebben, en ze wegmoffelend, nam hij +zijn gezicht af, gelijk men zijn hoed afneemt. <span class= +"pagenum">[<a id="pb279" href="#pb279" name="pb279">279</a>]</span></p> +<p>Zijn oogen vlamden; zijn gerimpeld, hobbelig, leelijk voorhoofd +streek zich glad, zijn neus werd weder scherp als een snavel; het wreed +en sluw profiel van den roofmensch kwam weder te voorschijn.</p> +<p>„Mijnheer de baron is onfeilbaar,” zeide hij, met een +duidelijke stem, waaruit alle neusklank was verdwenen, „ik ben +Thénardier.”</p> +<p>En hij richtte zijn gebogen rug op.</p> +<p>Thénardier, want hij was het werkelijk, was zonderling +verrast; hij zou verward zijn geweest, zoo dit bij hem mogelijk ware. +Hij had verbazing willen veroorzaken en werd zelf verbaasd. Voor deze +deemoediging werd hem vijfhonderd francs betaald, en, alles wel +beschouwd, nam hij ze aan; maar desniettemin was hij zeer verstomd.</p> +<p>Voor den eersten keer zag hij dezen baron Pontmercy, en in weerwil +van zijn vermomming, herkende deze baron Pontmercy hem in den grond. +Niet alleen wist deze baron alles van Thénardier, maar hij +scheen ook alles van Jean Valjean te weten. Wie was deze schier +baardelooze jonge man, die zoo koel, zoo edelmoedig was, die den naam +der lieden, al hun namen, kende en voor hen zijn beurs opende; die de +schurken als een rechter oordeelde en hen als een bedrogene +betaalde?</p> +<p>Men herinnere zich, dat Thénardier, hoewel naast Marius +gewoond hebbende, dezen nooit gezien had, ’t geen te Parijs niets +zeldzaams is; vroeger had hij terloops zijn dochters hooren spreken van +een zeer arm jongeling, Marius genaamd, die in het huis woonde. Hij +had, zonder hem te kennen, hem den bekenden brief geschreven. Volgens +zijn gedachte was er volstrekt geen betrekking tusschen dien Marius en +mijnheer den baron Pontmercy mogelijk. Overigens was hij door zijn +dochter Azelma, welke hij ter opsporing van het bruidspaar op den 16 +Februari had uitgezonden, en door zijn eigen navorschingen er in +geslaagd veel te vernemen, en uit de diepte zijner duisternis was het +hem gelukt meer dan één geheimzinnigen draad te vatten. +Door allerlei sluwe praktijken, of ten minste door gissingen, had hij +òf ontdekt òf geraden, wie de man was, dien hij op +zekeren dag in het Groote Riool ontmoet had. Van den man was hij +gemakkelijk tot den naam gekomen. Hij wist, dat mevrouw de barones +Pontmercy Cosette was. Maar te haren aanzien wilde hij geheimhoudend +zijn. Wie was Cosette? Hij wist het zelf niet juist. Hij vermoedde wel +iets van onechtheid, want Fantines geschiedenis was hem altijd verdacht +voorgekomen; maar waartoe diende het ervan te spreken? Om zich voor +zijn geheimhouding te doen betalen? Hij had of meende iets beter te +hebben om te verkoopen. En <span class="pagenum">[<a id="pb280" href= +"#pb280" name="pb280">280</a>]</span>waarschijnlijk zou deze +verklaring, zonder eenig bewijs, aan den baron Pontmercy gedaan: +„Uw vrouw is een onecht kind”, geen andere uitkomst hebben +gehad, dan een schop van den echtgenoot voor den berichtgever.</p> +<p>Volgens Thénardiers meening was de onderhandeling met Marius +nog niet begonnen. Hij had zijn strategie moeten wijzigen, zijn +stelling verlaten, van front veranderen; maar niets gewichtigs was nog +in gevaar, en hij had vijfhonderd francs in zijn zak. Bovendien had hij +iets beslissends te zeggen, en zelfs tegenover dien baron Pontmercy, +die zoo goed ingelicht en zoo goed gewapend was, gevoelde hij zich +sterk. Voor lieden als Thénardier is ieder gesprek een gevecht. +Hoe was zijn toestand in dat, ’t welk gevoerd zou worden? Hij +wist niet tot wien hij sprak, maar wel waarvan hij sprak. Schielijk nam +hij heimelijk zijn wapens in oogenschouw, en na gezegd te hebben: +„Ik ben Thénardier”, wachtte hij.</p> +<p>Marius was in gedachten gebleven. Eindelijk had hij dan +Thénardier voor zich. De man, dien hij zoo vurig gewenscht had +weder te vinden, was er. Eindelijk kon hij de aanbeveling van den +kolonel Pontmercy gevolg geven. ’t Was voor hem een +verootmoediging, dat deze held iets aan dezen schurk verschuldigd was, +en dat de wisselbrief, dien zijn vader uit zijn graf op hem, Marius, +had getrokken, tot heden geprotesteerd was. Ook meende hij in den +zonderlingen toestand, waarin zijn geest zich ten opzichte van +Thénardier bevond, dat de kolonel gewroken moest worden over het +ongeluk, van door zulk een schurk gered te zijn. Hoe het ook zij, hij +was tevreden. Eindelijk zou hij de schim van den kolonel van dezen +schandelijken schuldeischer verlossen, en ’t was hem alsof hij de +gedachtenis zijns vaders uit de gijzeling ging bevrijden.</p> +<p>Behalve dezen plicht rustte een andere op hem, namelijk, zoo +mogelijk, de bron des fortuins van Cosette op te sporen. Daartoe scheen +zich de gelegenheid aan te bieden. Misschien wist Thénardier +iets. ’t Kon nuttig zijn, dien man te doorgronden. Daarmede begon +hij.</p> +<p>Thénardier had het „echte bankbriefje” in zijn +zak doen verdwijnen en aanschouwde Marius met schier teedere +zachtheid.</p> +<p>Marius verbrak de stilte.</p> +<p>„Thénardier, ik heb u uw naam gezegd. Wilt ge nu, dat +ik u het geheim zegge, ’t welk ge mij kwaamt mededeelen? Ook ik +heb mijn inlichtingen. Ge zult zien, dat ik meer weet dan gij. Jean +Valjean is, zooals ge gezegd hebt, een moordenaar en dief. Een dief, +wijl hij een rijk fabrikant heeft bestolen, wiens val hij heeft +veroorzaakt, den heer Madeleine. Een <span class="pagenum">[<a id= +"pb281" href="#pb281" name="pb281">281</a>]</span>moordenaar, wijl hij +den politieagent Javert heeft vermoord.”</p> +<p>„Ik begrijp u niet, mijnheer de baron,” zei +Thénardier.</p> +<p>„Ik zal mij begrijpelijk maken. Luister. In een arrondissement +van Pas-de-Calais was omstreeks het jaar 1822 een man, die vroeger in +aanraking met de justitie was geweest, en onder den naam van Madeleine +zich weer opgericht en gerehabiliteerd had. Deze man was in de volle +beteekenis van het woord een deugdzaam man geworden. Met een industrie, +de vervaardiging van zwart glaswerk, had hij een geheele stad tot +welvaart gebracht. Ook had hij zijn eigen fortuin gemaakt, doch slechts +in de tweede plaats en als toevallig. Hij was de verzorger der armen. +Hij stichtte hospitalen, opende scholen, bezocht de kranken, gaf +huwelijksgiften aan arme meisjes, ondersteunde de weduwen, nam weezen +aan; hij was als de voogd van het oord. Hij had het ridderkruis +geweigerd, men had hem tot maire benoemd. Een in vrijheid gestelde +galeiboef kende het geheim van een door dien man vroeger ondergane +straf; hij verklaagde hem, deed hem gevangen nemen en maakte van deze +gevangenneming gebruik om naar Parijs te gaan en zich door den bankier +Laffitte—ik heb dit van den kassier zelven vernomen—door +middel van een valsche handteekening, een som van meer dan een half +millioen, die aan den heer Madeleine behoorde, te laten uitbetalen. +Deze galeiboef, die den heer Madeleine heeft bestolen, is Jean Valjean. +Nopens het andere feit kunt ge mij evenmin iets nieuws mededeelen. Jean +Valjean heeft den agent Javert gedood; hem met een pistoolschot gedood. +Ik zelf was er bij tegenwoordig.”</p> +<p>Thénardier sloeg op Marius een zegevierenden blik van een +geslagen man, die de hand weder op de overwinning legt en in +één minuut het terrein herwint, dat hij verloren had. +Maar de glimlach keerde dadelijk terug; de mindere moet tegenover den +meerdere heimelijk zegevieren, en Thénardier zeide niets anders +tot Marius dan:</p> +<p>„Mijnheer de baron, wij zijn op een verkeerden weg.”</p> +<p>En op deze woorden legde hij klem door aan zijn horlogeketting +veelbeteekenend te rammelen.</p> +<p>„Wat!” hernam Marius, „spreekt ge dit tegen? Het +zijn feiten.”</p> +<p>„’t Zijn hersenschimmen. Het vertrouwen, waarmede +mijnheer de baron mij vereert, maakt het mij tot plicht, hem dit te +zeggen. Bovenal waarheid en rechtvaardigheid. Ik zie niet gaarne, dat +de lieden onrechtvaardig beschuldigd worden. Mijnheer de baron, Jean +Valjean heeft den heer Madeleine niet bestolen, en Jean Valjean heeft +Javert niet gedood.”</p> +<p>„Dat is sterk! Hoe weet ge dit?” <span class= +"pagenum">[<a id="pb282" href="#pb282" name="pb282">282</a>]</span></p> +<p>„Om twee redenen.”</p> +<p>„Welke? Spreek.”</p> +<p>„De eerste is: hij heeft den heer Madeleine niet bestolen, +aangezien hij zelf, Jean Valjean, de heer Madeleine is.”</p> +<p>„Wat vertelt ge mij toch?”</p> +<p>„De tweede is: hij heeft Javert niet vermoord, aangezien hij, +die Javert heeft gedood, Javert zelf is.”</p> +<p>„Wat bedoelt ge?”</p> +<p>„Dat Javert een zelfmoord heeft gepleegd.”</p> +<p>„Bewijs! bewijs!” riep Marius buiten zich zelven.</p> +<p>Thénardier hernam, op de lettergrepen drukkende, alsof hij +een oud Alexandrijnsch vers opzeide:</p> +<p>„De +politie-agent-Ja-vert-is-onder-een-schuit-bij-de-Pont-au-Change-verdronken-gevonden.”</p> +<p>„Maar bewijs dit!”</p> +<p>Thénardier nam uit zijn zak een grooten grijzen omslag, +waarin papieren van verschillende grootte schenen bewaard te +worden.</p> +<p>„Ik heb mijn aktestukken,” zeide hij bedaard.</p> +<p>En hij voegde er bij:</p> +<p>„In uw belang, mijnheer de baron, heb ik Jean Valjean grondig +willen kennen. Ik zeg, dat Jean Valjean en Madeleine een en dezelfde +persoon zijn; en ik zeg, dat Javert geen anderen moordenaar heeft gehad +dan Javert, en ’t geen ik zeg zal ik bewijzen. Geen schriftelijke +bewijzen, het geschrevene is verdacht, de pen is beleefd; maar gedrukte +bewijzen.”</p> +<p>Dus sprekende nam Thénardier uit den omslag twee nummers van +geel geworden, gehavende en sterk naar tabak riekende dagbladen. Het +eene dezer bladen, versleten op de vouwen en in vierkante stukken +vallende, scheen veel ouder dan het andere.</p> +<p>„Twee feiten, twee bewijzen,” zei Thénardier en +reikte Marius de twee opengeslagen bladen.</p> +<p>De lezer kent deze twee dagbladen. Het eene, het oudste, een nummer +van <i lang="fr">le Drapeau blanc</i> van 25 Juli 1823, van ’t +welk men in het derde deel van dit werk den tekst heeft gezien, +bevestigde de identiteit van den heer Madeleine en Jean Valjean. Het +andere, een <i>Moniteur</i> van 15 juni 1832, bewees den zelfmoord van +Javert, met de bijvoeging, dat het uit een mondeling rapport van Javert +aan den prefect van politie bleek, dat, toen hij in de barricade van de +Chanvreriestraat gevangen was genomen, hij aan de edelmoedigheid van +een opstandeling het leven te danken had gehad, daar deze, toen hij hem +onder zijn pistool had, het in de lucht afschoot, in plaats van er hem +mede door het hoofd te schieten. <span class="pagenum">[<a id="pb283" +href="#pb283" name="pb283">283</a>]</span></p> +<p>Marius las. ’t Was iets stelligs, een bepaalde datum, een +onwraakbaar bewijs; beide dagbladen waren niet opzettelijk gedrukt om +Thénardiers gezegde te bevestigen: het in den <i>Moniteur</i> +geplaatste bericht was door de prefectuur van politie officiëel +medegedeeld. Marius kon niet twijfelen. De mededeelingen van den +kassiers-klerk waren valsch, en deze had zich zelf vergist. Jean +Valjean, eensklaps groot geworden, scheen als uit een wolk te komen. +Marius kon een vreugdekreet niet bedwingen:</p> +<p>„Welnu, dan is deze ongelukkige een bewonderenswaardig mensch! +dat geheele vermogen behoorde hem werkelijk! hij is Madeleine, de +voorzienigheid van een geheel gewest! hij is Jean Valjean, de redder +van Javert! hij is een held, een heilige!”</p> +<p>„Hij is noch een heilige noch een held,” zei +Thénardier. „Hij is een moordenaar en dief.”</p> +<p>En hij voegde er bij, op den toon van iemand, die gevoelt, dat hij +gezag begon te verkrijgen: „Laat ons bedaard zijn!”</p> +<p>Dief, moordenaar, deze woorden, welke Marius meende dat verdwenen +waren en nu terugkwamen, vielen als een stortbad van ijs op hem.</p> +<p>„Nog?” zeide hij.</p> +<p>„Altijd,” hernam Thénardier. „Jean Valjean +heeft Madeleine niet bestolen, maar is toch een dief. Hij heeft Javert +niet gedood, maar is toch een moordenaar.”</p> +<p>„Wilt ge,” hernam Marius, „van dien ellendigen +diefstal, van voor veertig jaren spreken, die, zooals uit uw dagbladen +zelve blijkt, door een geheel leven van berouw, zelfverloochening en +deugd geboet werd?”</p> +<p>„Ik zeg moord en diefstal, mijnheer de baron. En ik herhaal, +dat ik van werkelijke feiten spreek. Wat ik u te openbaren heb, is +geheel en al onbekend. ’t Is niet gedrukt. En daar zult gij +misschien de bron in vinden van het fortuin, dat Jean Valjean zoo +behendig aan mevrouw de barones heeft geschonken. Ik zeg behendig, want +door een dergelijke gift in een achtenswaardig huis te sluipen, welks +welvaart men zal deelen, terwijl men tegelijkertijd zijn misdaad +verbergt, genot van zijn diefstal heeft, zijn naam begraaft en zich een +familie schept, dit is inderdaad niet dom.”</p> +<p>„Ik zou u hierop iets kunnen antwoorden,” merkte Marius +aan, „maar ga voort.”</p> +<p>„Mijnheer de baron, ik zal alles zeggen en de belooning aan uw +edelmoedigheid overlaten. Dit geheim is goud waard. Ge zult tot mij +zeggen: Waarom hebt ge u niet tot Jean Valjean gewend? Om een zeer +eenvoudige reden: ik weet, dat hij het geld heeft afgestaan, en wel te +uwen gunste; de berekening <span class="pagenum">[<a id="pb284" href= +"#pb284" name="pb284">284</a>]</span>is zeer schrander; maar hij bezit +nu geen centime meer, hij zou mij zijn ledige handen toonen, en wijl ik +eenig geld behoef voor mijn reis naar Joya, geef ik u, die alles bezit, +de voorkeur boven hem, die niets bezit. Ik ben eenigszins vermoeid, +veroorloof mij een stoel te nemen.”</p> +<p>Marius zette zich en wenkte hem plaats te nemen.</p> +<p>Thénardier ging op een kussenstoel zitten, nam de beide +dagbladen, stak ze weder in den omslag, en mompelde, terwijl hij met de +nagels op de <i lang="fr">Drapeau blanc</i> sloeg: „’t +heeft mij moeite gekost dit te krijgen.” Toen sloeg hij de beenen +over elkander en leunde met den rug in den armstoel, welke houding te +kennen geeft, dat men zeker is van ’t geen men zegt; vervolgens +ging hij tot de zaak over, ernstig en op zijn woorden drukkende:</p> +<p>„Mijnheer de baron, den 6 Juni 1832, thans bijna een jaar +geleden, op den dag van het oproer, was een man in het Groote Riool van +Parijs, ter plaatse waar dat riool in de Seine uitloopt, tusschen de +brug der Invaliden en de brug van Jena.”</p> +<p>Marius schoof eensklaps zijn stoel dicht bij dien van +Thénardier. Thénardier merkte deze beweging op, en sprak +voort met de langzaamheid van een redenaar, die zijn hoorder boeit, en +de hartklopping van zijn tegenstander onder zijn woorden voelt:</p> +<p>„Deze man, die gedwongen was zich te verbergen, om redenen, +die overigens aan de politiek vreemd zijn, had het riool tot verblijf +gekozen en bezat er een sleutel van. Ik herhaal, dat het op den 6 Juni +was; ’t kon acht uren ’s avonds zijn. De man hoorde gerucht +in het riool. Hoogst verwonderd drong hij zich in een hoek en loerde. +’t Was ’t gerucht van voetstappen, men ging in de +duisternis, en men kwam naar zijn kant. Een vreemd verschijnsel, dat in +het riool nog een ander man was dan hij. Het uitgangshek van het riool +was niet ver. Een weinig licht, dat er door viel, veroorloofde hem den +nieuw gekomene te herkennen en te zien, dat die man iets op den rug +droeg. Hij ging gebukt. De man, die gebukt ging, was een oude +galeiboef, en wat hij op den rug droeg was een lijk. Kan er een +tastbaarder bewijs van moord zijn dan dit. Wat den diefstal betreft, +dit spreekt vanzelf, men vermoordt niet iemand voor niets. Deze +galeiboef ging het lijk in de rivier werpen. Het verdient opmerking, +dat deze galeiboef, vóór hij aan het uitgangshek kwam, +reeds zeer verre door het riool was gegaan, en noodwendig een +schrikkelijken modderpoel had ontmoet, waar hij het lijk had kunnen +achterlaten; doch dan zouden de rioolruimers bij ’t schoonmaken +den volgenden dag terstond den vermoorden man hebben gevonden, ’t +geen de moordenaar <span class="pagenum">[<a id="pb285" href="#pb285" +name="pb285">285</a>]</span>niet wilde. Hij torste zijn last liever +door den modderpoel heen, en dit moet hem vreeselijke inspanning gekost +hebben, want ’t is onmogelijk grooter levensgevaar te trotseeren; +ik begrijp niet, hoe hij ’t er levend heeft +afgebracht.”</p> +<p>Marius schoof zijn stoel nog dichter bij. Thénardier maakte +er gebruik van om in den adem te schieten. Daarna voer hij voort:</p> +<p>„Mijnheer de baron, een riool is niet het veld van Mars. Alles +ontbreekt er, zelfs ruimte. Wanneer er twee menschen in zijn, moeten +zij elkander ontmoeten. Dit gebeurde. De verblijfhouder en de +doorganger waren gedwongen elkander goedendag te zeggen, tot groot +leedwezen zoowel van den een als van den ander. De doorganger zei tot +den verblijfhouder: „Gij ziet, wat ik op mijn rug heb; ik moet +hieruit gaan, gij hebt den sleutel, geef hem mij.” Deze galeiboef +was een vreeselijk sterk man; men durfde hem niets weigeren. Evenwel +onderhandelde de eigenaar van den sleutel een wijl, eeniglijk om tijd +te winnen. Hij beschouwde den doode, maar kon niets anders zien dan dat +hij jong en goed gekleed was, het voorkomen van een rijk man had en +geheel door bloed misvormd was. Onder ’t gesprek vond hij middel +om een stuk van den rok des vermoorden af te scheuren, zonder dat de +moordenaar dat bemerkte. Gij begrijpt, ’t was een bewijsstuk; een +middel om weder op ’t spoor der zaak te komen en den schuldige +van de misdaad te overtuigen. Hij stak het bewijsstuk in zijn zak, +waarna hij het hek opende, den man met zijn last op den rug liet +uitgaan, het hek weder sloot en zich uit de voeten maakte, daar hij +volstrekt geen lust had verder in het avontuur gemengd te worden, en +vooral er niet bij tegenwoordig wilde zijn, wanneer de moordenaar den +vermoorde in het water wierp. Gij begrijpt dit licht? Degeen nu, die +het lijk droeg, was Jean Valjean; degeen die den sleutel had, spreekt +op dit oogenblik tot u, en het stuk van den rok...”</p> +<p>Thénardier voleindde zijn zin met uit zijn zak een stuk zwart +laken te halen, dat gescheurd en met leelijke vlekken bedekt was; hij +hield het tusschen zijn duimen en wijsvingers voor zijn oogen.</p> +<p>Marius, bleek, nauwelijks ademend, met het oog op het stuk zwart +laken gericht, was opgestaan, en zonder een woord te spreken, zonder +zijn blik van die lap te wenden, trad hij achteruit naar den muur, en +zijn rechterhand achter zich uitstekende, zocht hij tastend naar den +sleutel, die in het slot van een wandkast bij den schoorsteen stak. Hij +vond dien sleutel, opende de kast, en zonder er naar te zien, zonder +dat zijn verbaasd oog zich van de lap wendde, die Thénardier hem +voorhield, stak hij zijn arm in de kast. <span class="pagenum">[<a id= +"pb286" href="#pb286" name="pb286">286</a>]</span></p> +<p>Ondertusschen voer Thénardier voort:</p> +<p>„Mijnheer de baron, ik heb de grootste redenen om te gelooven +dat de vermoorde jonge man een rijke vreemdeling was, dien Jean Valjean +in een valstrik had gelokt, en dat hij een aanzienlijke som bij zich +had.”</p> +<p>„Deze jonge man was ik, en ziehier den rok!” riep +Marius, terwijl hij een ouden zwarten, geheel bebloeden rok op den +grond wierp.</p> +<p>Daarop rukte hij de lap uit Thénardiers handen, knielde bij +den rok, en hield de afgescheurde lap bij het pand van den rok, waar +het ontbrak. De lap paste volkomen en bracht den rok weder in zijn +geheel.</p> +<p>Thénardier was als versteend. Hij dacht: ik ben er in +geloopen.</p> +<p>Bevend, buiten zich zelven, met gloeiende oogen richtte Marius zich +op. Hij tastte in zijn zak, trad woedend op Thénardier toe, en +drukte hem schier zijn met bankbriefjes van vijfhonderd en duizend +francs gevulde vuist op ’t gezicht.</p> +<p>„Ge zijt een eerlooze, ge zijt een leugenaar, een lasteraar, +een schurk. Ge kwaamt dien man beschuldigen, ge hebt hem +gerechtvaardigd; ge wildet hem in ’t verderf storten, en gij hebt +hem verheerlijkt. Maar gij zijt een dief. Gij zijt een moordenaar! Ik +heb u gezien, Thénardier Jondrette, in het vervallen huis op den +boulevard de l’Hopital. Ik weet genoeg van u om u naar het bagno +te zenden, en <span class="corr" id="xd20e6244" title= +"Bron: zelf">zelfs</span> verder, zoo ik wilde. Ziedaar hebt ge duizend +francs, spitsboef die ge zijt.”</p> +<p>En hij wierp Thénardier een bankbiljet van duizend francs +toe.</p> +<p>„Ha! Jondrette Thénardier, lage schurk, dat u dit tot +les strekke, verkooper van geheimen, zwendelaar in verborgenheden, +ellendeling, die in de duisternissen wroet. Neem deze vijfhonderd +francs en scheer u weg! Waterloo beschermt u.”</p> +<p>„Waterloo!” mompelde Thénardier, terwijl hij de +vijfhonderd francs met de duizend in zijn zak stak.</p> +<p>„Ja, moordenaar! ge hebt er het leven van een kolonel +gered....”</p> +<p>„Van een generaal,” zei Thénardier het hoofd +opheffend.</p> +<p>„Van een kolonel!” hernam Marius driftig. „Ik zou +geen cent voor een generaal geven. En ge kwaamt hier schandelijkheden +uitvoeren! Ik zeg u, dat ge allerlei misdaden hebt gepleegd. Vertrek! +verdwijn! ’t Ga u wel, dat is al wat ik u wensch. Ha! monster! +Ziedaar nog drieduizend francs<span class="corr" id="xd20e6259" title= +"Bron: ,">.</span> Neem ze! Vertrek morgen met uw dochter naar Amerika; +want uw vrouw is dood, schandelijke leugenaar. Ik zal ’t oog +houden over uw <span class="pagenum">[<a id="pb287" href="#pb287" name= +"pb287">287</a>]</span>vertrek, bandiet, en ik zal u alsdan nog +twintigduizend francs geven. Laat u elders hangen!”</p> +<p>„Mijnheer de baron,” antwoordde Thénardier tot +den grond buigend, „eeuwige dankbaarheid.”</p> +<p>Thénardier ging, niets ervan begrijpende, en verrukt over die +zachte verplettering onder zakken met goud en dien schitterenden +bliksem van bankbiljetten boven zijn hoofd.</p> +<p>Hij was verbaasd, maar tevens verheugd; en ’t zou hem zeer +gespeten hebben, een afleider tegen dien bliksem te hebben.</p> +<p>Laat ons aanstonds met dezen man eindigen. Twee dagen na de +gebeurtenissen, welke wij op dit oogenblik verhalen, vertrok hij, door +Marius’ bemoeiing, naar Amerika, onder een valschen naam en +voorzien van een wissel van twintigduizend francs op New-York, met zijn +dochter Azelma. De zedelijke ellende van Thénardier, den +mislukten burger, was onherstelbaar; hij was in Amerika dezelfde als in +Europa. De aanraking van een slecht mensch is soms voldoende om een +goede daad te bederven en er iets slechts uit te doen voortkomen. Met +het geld van Marius werd Thénardier slavenhandelaar.</p> +<p>Zoodra Thénardier vertrokken was, ijlde Marius naar den tuin +waar Cosette nog wandelde:</p> +<p>„Cosette! Cosette!” riep hij „kom, kom gauw. Laat +ons gaan! Basque, een rijtuig! Cosette, kom. Ach, mijn God! Hij heeft +mij het leven gered. Verliezen wij geen minuut. Doe uw shawl +om!”</p> +<p>Cosette meende, dat hij zinneloos was geworden en gehoorzaamde.</p> +<p>Hij kon nauwelijks ademen en legde de hand aan zijn hart om de +klopping ervan te bedwingen. Hij liep met groote stappen heen en weder, +hij omhelsde Cosette, zeggende: „Ach, Cosette, ik ben een +ongelukkige!”</p> +<p>Marius was in de uiterste verwarring. In dien Jean Valjean begon hij +een edel, verheven wezen te vermoeden. Een ongehoorde groote, stille +deugd, die nederig in haar grootheid was, verscheen voor hem. De +galeiboef veranderde zich in een Christus. Marius werd als verblind +door dit wonder. Hij wist niet juist wat hij zag, maar ’t was +iets grootsch.</p> +<p>In een oogenblik stond een huurrijtuig voor de deur.</p> +<p>Marius hielp Cosette instijgen en sprong er zelf in.</p> +<p>„Koetsier,” zeide hij, „naar de straat de +l’Homme-Armé No. 7.”</p> +<p>Het rijtuig vertrok.</p> +<p>„Ha! welk een geluk!” riep Cosette, „naar de +straat de <span class="pagenum">[<a id="pb288" href="#pb288" name= +"pb288">288</a>]</span>l’Homme-Armé. Ik durfde er u niet +meer van spreken. Wij gaan mijnheer Jean bezoeken.”</p> +<p>„Uw vader! Cosette, meer dan ooit uw vader. Cosette, ik +begrijp het thans. Ge hebt mij gezegd, dat ge nooit den brief had +ontvangen, dien ik u door Gavroche gezonden had. Hij zal in zijn handen +zijn gevallen. Cosette, hij is naar de barricade gegaan om mij te +redden. Wijl het een behoefte voor hem is een engel te zijn, heeft hij +terloops ook nog anderen gered; hij heeft Javert gered. Hij heeft mij +uit dien poel getrokken om mij aan u te geven. In dat schrikkelijk +riool heeft hij mij op zijn rug gedragen. Ach! ik ben een +gedrochtelijke ondankbare. Cosette, na uwe voorzienigheid te zijn +geweest, is hij de mijne geworden. Verbeeld u een schrikkelijken +modderpoel, waarin men honderd malen kon verdrinken, in het slijk +verdrinken. Cosette, hij heeft er mij doorgeworsteld. Ik was buiten +kennis; ik zag, hoorde niets, ik kon niets van mijn eigen lot +bevroeden. Wij zullen hem terughalen, medenemen; hij moge willen of +niet, hij zal ons niet meer verlaten. Zoo hij maar te huis is! zoo wij +hem maar vinden! Mijn geheele leven zal ik hem vereeren en dankbaar +zijn. Ja, zoo zal ’t geweest zijn, Cosette. Gavroche zal mijn +brief hem hebben overhandigd. Alles verklaart zich. Gij begrijpt +’t nu.”</p> +<p>Cosette begreep niets.</p> +<p>„Gij hebt gelijk,” zeide zij.</p> +<p>Ondertusschen reed het rijtuig voort.</p> +</div> +</div> +<div id="ch9.5" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Nacht, waarachter de dag is.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Toen Jean Valjean aan zijn deur hoorde kloppen, wendde +hij zich om.</p> +<p>„Binnen,” riep hij zwak.</p> +<p>De deur opende zich. Cosette en Marius verschenen.</p> +<p>Cosette vloog de kamer binnen. Marius bleef op den drempel tegen den +deurpost staan.</p> +<p>„Cosette!” zei Jean Valjean, en hij richtte zich in zijn +stoel op, met open, bevende armen, verwilderd, bleek, akelig, en met +een oneindige blijdschap in de oogen.</p> +<p>Cosette, van aandoening stikkend, zonk aan de borst van Jean +Valjean.</p> +<p>„Vader!” zeide zij.</p> +<p>Geheel ontroerd stamelde Jean Valjean: <span class="pagenum">[<a id= +"pb289" href="#pb289" name="pb289">289</a>]</span></p> +<p>„Cosette! Zijt gij ’t, mevrouw! Zijt gij ’t. O, +mijn God!”</p> +<p>En in Cosettes armen geklemd, riep hij:</p> +<p>„Gij! gij zijt hier! gij vergeeft mij dus!”</p> +<p>Marius, die de oogleden sloot, om niet te weenen, naderde een +schrede en mompelde tusschen zijn krampachtig saamgedrukte lippen om +zijn gesnik te bedekken:</p> +<p>„Mijn vader!”</p> +<p>„En ook gij vergeeft mij!” zei Jean Valjean.</p> +<p>Marius kon geen woorden vinden en Jean Valjean voegde er bij: +„Heb dank.”</p> +<p>Cosette sloeg haar shawl af en wierp haar hoed op het bed.</p> +<p>„Dit hindert mij,” zeide zij.</p> +<p>Toen zette zij zich op de knieën van den grijsaard, streek met +een bekoorlijke beweging zijn wit haar weg en kuste zijn voorhoofd.</p> +<p>Ontroerd liet Jean Valjean alles geschieden.</p> +<p>Cosette, die slechts onduidelijk begreep, verdubbelde haar +liefkoozen, alsof zij de schuld van Marius wilde voldoen.</p> +<p>Jean Valjean mompelde:</p> +<p>„Hoe dom is men! Ik dacht dat ik haar niet weer zou zien. +Verbeeld u, mijnheer Pontmercy, dat, juist toen gij binnenkwaamt, ik +bij mij zelven zeide: ’t Is gedaan. Ziedaar haar jurkje; ik ben +een ellendig mensch; ik zal Cosette niet wederzien; dit zeide ik op het +oogenblik, dat gij de trap opgingt.</p> +<p>Hoe dwaas was ik! Zoo dwaas kan men zijn! maar men rekent niet op +den goeden God. De goede God zegt: „Gij verbeeldt u, dat men u +zal verlaten! Neen. Neen, zoo zal ’t niet gebeuren. Kom, er is +daar een arm oud man, die een engel noodig heeft.” En de engel +komt; en men ziet zijn Cosette weder! en men ziet zijn kleine Cosetje +weder. Ach! ik was zeer ongelukkig.”</p> +<p>Hij was een oogenblik zonder te kunnen spreken; toen hernam hij:</p> +<p>„Ik had waarlijk behoefte, Cosette nu en dan even weder te +zien. Een hart wil toch wel iets ter bevrediging. Evenwel gevoelde ik, +dat ik er te veel was. Ik gaf mij deze redenen: Zij hebben u niet +noodig, blijf in uw hoek; men heeft geen recht zich altijd op te +dringen. Ha, Goddank, ik zie haar weder! Weet ge, Cosette, dat uw man +zeer schoon is? Ha, goed, ge hebt een fraai geborduurd kraagje om. Ik +houd van dat patroon. Uw man heeft het gekozen, niet waar? Maar ge moet +nog shawls hebben. Mijnheer Pontmercy, laat mij als vroeger tot haar +spreken. ’t Zal niet lang meer duren.”</p> +<p>En Cosette zeide, hem berispend:</p> +<p>„Hoe ondeugend van u, zoo lang van ons afwezend te zijn. +<span class="pagenum">[<a id="pb290" href="#pb290" name= +"pb290">290</a>]</span>Waar zijt ge toch geweest? Waarom zoo lang weg +te zijn? Uw reizen duurden vroeger niet langer dan drie of vier dagen. +Ik heb Nicolette gezonden; men antwoordde altijd: Hij is afwezend. +Sinds wanneer zijt ge terug? Waarom hebt ge ’t ons niet laten +weten? Weet ge wel, dat ge zeer veranderd zijt. O, ondeugende vader. +Gij zijt ziek geweest en wij hebben er niets van geweten! Zie, Marius, +voel zijn hand, hoe koud zij is!”</p> +<p>„Gij zijt dus ook hier! mijnheer Pontmercy? Gij vergeeft +mij!” herhaalde Jean Valjean.</p> +<p>Bij deze woorden, welke Jean Valjean herhaald had, kon Marius zijn +gevoel niet langer bedwingen, en zijn opgekropt hart lucht gevende, +barstte hij uit:</p> +<p>„Cosette, hoort ge wat hij zegt? Hij vraagt mij vergeving! En +weet gij, wat hij voor mij gedaan heeft, Cosette? Hij heeft mij het +leven gered. Hij heeft meer gedaan. Hij heeft u aan mij geschonken. En +na mij gered en na mij u geschonken te hebben, Cosette, wat heeft hij +voor zich zelven gedaan? Hij heeft zich opgeofferd. Ziedaar den man. En +mij, ondankbare, onmeedoogende, schuldige, zegt hij dank! Cosette, mijn +geheel leven aan de voeten van dien man doorgebracht, zou te weinig +zijn. Deze barricade, dat riool, dezen gloeienden oven, dien +modderpoel, alles heeft hij voor mij, voor u, Cosette, doorgestaan! Hij +heeft mij door <span class="corr" id="xd20e6374" title= +"Bron: allerleid oodsgevaren">allerlei doodsgevaren</span> heen +gedragen, welke hij van mij wendde en zelf op zich nam. Hij bezit allen +moed, alle deugden, allen heldenzin, alle heiligheid. Cosette, deze man +is een engel!”</p> +<p>„Stil, stil!” zei Jean Valjean zacht. „Waarom van +dat alles te spreken?”</p> +<p>„Maar gij!” riep Marius met een verstoordheid, waarin +vereering lag, „waarom hebt gij het niet gezegd? ’t Is ook +uw schuld. Gij redt den menschen het leven en verbergt het hun! Gij +doet meer, onder voorwendsel u te ontmaskeren, lastert ge u zelven. +’t Is ongehoord!”</p> +<p>„Ik heb de waarheid gezegd,” antwoordde Jean +Valjean.</p> +<p>„Neen,” hernam Marius, „waarheid is de geheele +waarheid, en die hebt gij niet gezegd. Gij waart de heer Madeleine; +waarom het niet gezegd? Gij hadt Javert gered; waarom het niet gezegd? +Ik had u het leven te danken, waarom het niet gezegd?”</p> +<p>„Wijl ik even als gij dacht. Ik vond dat gij gelijk hadt. Ik +moest heengaan. Zoo u de zaak van het riool bekend was geweest, zoudt +ge mij bij u hebben doen blijven. Ik moest dus zwijgen. Indien ik +gesproken had, zou ik u maar hinderlijk zijn geweest.” +<span class="pagenum">[<a id="pb291" href="#pb291" name= +"pb291">291</a>]</span></p> +<p>„Hinderlijk! wat! wie, hinderlijk!” hernam Marius. +„Denkt ge dan, dat ge hier zult blijven? Wij nemen u mede. Ach, +mijn God! als ik denk, dat ik dit alles toevallig heb vernomen! Wij +nemen u mede. Gij zijt een deel van ons zelven. Gij zijt haar vader en +de mijne. Geen dag langer zult ge in dit akelig huis blijven. Verbeeld +u niet, dat ge morgen nog hier zijt.”</p> +<p>„Morgen,” zei Jean Valjean, „zal ik niet hier +zijn, maar ook niet bij u.”</p> +<p>„Wat bedoelt ge?” vroeg Marius. „O, wij geven u +geen verlof tot reizen meer. Gij verlaat ons niet meer. Gij behoort +ons. Wij laten u niet los.”</p> +<p>„Ditmaal is het ernst,” voegde Cosette er bij. „We +hebben beneden een rijtuig. Ik schaak u. Zoo het noodig is, zal ik +geweld gebruiken.”</p> +<p>En glimlachend maakte zij een beweging, als wilde zij den grijsaard +in haar armen optillen.</p> +<p>„In ons huis is nog altijd uw kamer,” vervolgde zij. +„Ge moest eens weten hoe fraai onze tuin op dit oogenblik is. De +azaleën komen goed uit. De paden zijn met wit zand bestrooid, met +kleine schulpjes vermengd. Ge zult mijn aardbeziën proeven. Ik +begiet ze zelf. En geen mevrouw, geen mijnheer Jean meer; wij leven in +een republiek, niet waar, Marius? Het <span class="corr" id="xd20e6401" +title="Bron: pogramma">programma</span> is veranderd. Zoo ge wist, +vader, welk een verdriet ik heb gehad; een roodborstje had in een gat +van den muur zijn nestje gebouwd, en een leelijke kat heeft het +opgegeten. Mijn arm klein roodborstje, dat zijn kopje uit zijn +venstertje stak en mij aankeek! Ik heb er om geweend. Ik zou de kat +hebben kunnen vermoorden. Maar nu weent niemand meer. Iedereen lacht, +allen zijn gelukkig. Ge gaat met ons mede. Hoe tevreden zal grootvader +zijn! Ge zult uw aardbeziënbed in den tuin hebben om het te +beplanten, en wij zullen zien of uw vruchten even schoon als de mijne +zijn. Vervolgens zal ik alles doen wat ge wilt, en gij zult mij wel +gehoorzamen.”</p> +<p>Jean Valjean luisterde zonder haar te begrijpen. Hij hoorde veeleer +de muziek harer stem dan den zin harer woorden; een dier groote tranen, +welke de treurige paarlen der ziel zijn, welde langzaam in zijn oog op. +Hij prevelde:</p> +<p>„Haar komst hier is het bewijs, dat God goed is.”</p> +<p>„Mijn vader,” zei Cosette.</p> +<p>Jean Valjean hernam:</p> +<p>„’t Is waar, ’t zou aangenaam zijn samen te leven. +Zij hebben boomen vol vogels. Ik zou met Cosette wandelen. ’t Is +zoet tot levende wezens te behooren, die elkander goedendag zeggen, die +elkander in den tuin roepen. Men ziet elkander <span class= +"pagenum">[<a id="pb292" href="#pb292" name="pb292">292</a>]</span>van +’s morgens af. Wij zouden ieder een hoekje gronds verzorgen. Zij +zou mij haar aardbeziën doen eten, ik zou haar mijn rozen doen +plukken. ’t Zou bekoorlijk zijn. Maar...”</p> +<p>Hij brak zijn woorden af en zeide zacht:</p> +<p>„’t Is jammer.”</p> +<p>De traan viel niet, hij trok zich terug, en Jean Valjean verving hem +door een glimlach.</p> +<p>Cosette nam beide handen van den grijsaard in de hare.</p> +<p>„Mijn God,” zeide zij, „uw handen zijn nog kouder. +Zijt gij ziek? Deert u iets?”</p> +<p>„Ik? neen,” antwoordde Jean Valjean, „ik ben zeer +wèl, maar...”</p> +<p>Hij zweeg.</p> +<p>„Maar, wat?”</p> +<p>„Ik zal spoedig sterven.”</p> +<p>Cosette en Marius huiverden.</p> +<p>„Sterven!” riep Marius.</p> +<p>„Ja, maar dat is niets,” zei Jean Valjean.</p> +<p>Hij haalde adem, glimlachte en hernam:</p> +<p>„Gij spraakt tot mij, Cosette, ga voort. Spreek nog, uw +roodborstje is dan dood; spreek, laat mij uw stem hooren.”</p> +<p>Marius staarde als versteend den grijsaard aan. Cosette slaakte een +hartverscheurenden kreet.</p> +<p>„Vader, mijn vader! gij zult leven. Gij moet leven. Ik wil dat +ge leeft, hoort ge!”</p> +<p>Jean Valjean richtte liefderijk het hoofd tot haar op:</p> +<p>„O ja, verbied mij te sterven. Wie weet? Ik zal misschien +gehoorzamen. Ik was bezig te sterven, toen ge kwaamt. Dat heeft mij +belet. ’t Kwam mij voor, dat ik herleefde.”</p> +<p>„Ge zijt vol kracht en leven,” riep Marius. +„Verbeeldt ge u, dat men zóó sterft? Ge hebt +verdriet gehad, ge zult het niet meer hebben. Ik vraag u vergiffenis, +en wel op mijn knieën. Ge zult leven, met ons leven, lang leven. +Wij nemen u mede. Wij beiden, Cosette en ik, zullen voortaan slechts +ééne gedachte hebben, uw geluk!”</p> +<p>„Ge hoort immers,” hernam Cosette, in tranen +wegsmeltende, „dat Marius zegt, dat ge niet zult +sterven.”</p> +<p>„Zoo ge mij medenaamt, mijnheer Pontmercy, zou ik dan een +andere zijn dan ik ben? Neen. God heeft gedacht, zooals gij en ik, en +verandert niet van meening; ’t is noodzakelijk dat ik heenga. De +dood is een goede schikking. God weet beter dan wij, wat wij behoeven. +Dat gij gelukkig zijt, dat mijnheer Pontmercy Cosette hebbe, dat de +jeugd den ochtend huwe, dat u, mijn kinderen, seringen en nachtegalen +omgeven, dat uw leven een schoon grasperk met zonneschijn zij, dat alle +<span class="pagenum">[<a id="pb293" href="#pb293" name= +"pb293">293</a>]</span>verrukkingen des hemels uwe ziel vervullen en +dat eindelijk ik, die tot niets meer dien, sterve; dat alles is stellig +goed. Ziet ge, laat ons verstandig zijn, er is niets meer aan te doen, +ik gevoel volkomen, dat het met mij gedaan is. Een uur geleden viel ik +in onmacht. En dezen nacht heb ik deze kruik water geheel uitgedronken. +Hoe goed is uw echtgenoot, Cosette. Ge zijt beter bij hem, dan bij +mij.”</p> +<p>De deur kraakte. ’t Was de dokter, die binnentrad.</p> +<p>„Goedendag en vaarwel, dokter,” zei Jean Valjean. +„Ziehier mijn arme kinderen.”</p> +<p>Marius naderde den dokter. Hij richtte tot hem alleen dit woord: +mijnheer?.. maar in de wijze, waarop hij het uitsprak, lag een +volledige vraag.</p> +<p>De geneesheer beantwoordde de vraag met een veelbeteekenenden +blik.</p> +<p>„Omdat de dingen ons onaangenaam zijn,” zei Jean +Valjean, „is dit geen reden om onbillijk jegens God te +wezen.”</p> +<p>Er ontstond stilte. Aller borsten waren bekneld. Jean Valjean wendde +zich tot Cosette. Hij aanschouwde haar, als wilde hij haar beeld in de +eeuwigheid medenemen. In de diepe schaduw, waarin hij reeds verzonken +was, was in de aanschouwing van Cosette voor hem nog verrukking +mogelijk.</p> +<p>De glans van haar zacht gelaat verhelderde zijn bleeke trekken. Het +graf kan ook zijn flikkering hebben.</p> +<p>De dokter voelde hem den pols.</p> +<p>„Ha, gij zijt het, welke hij behoefde!” mompelde hij, +Cosette en Marius aanziende.</p> +<p>En zich tot Marius’ oor buigende, voegde hij er zeer zacht +bij:</p> +<p>„Te laat.”</p> +<p>Jean Valjean aanschouwde Marius en den geneesheer met blijmoedigen +blik, zonder echter op te houden Cosette aan te zien. Men hoorde uit +zijn mond deze nauwelijks verstaanbare woorden komen:</p> +<p>„’t Is niets te sterven, maar ’t is vreeselijk, +niet te leven.”</p> +<p>Eensklaps richtte hij zich op. Zulk een terugkeer der krachten is +dikwerf een voorteeken van den doodsstrijd. Met vasten tred naderde hij +den wand, wees Marius en den dokter af, die hem wilden ondersteunen, +nam het koperen kruisbeeld van den wand, ging weder zitten met de +gemakkelijkheid van een volkomen gezonde, en sprak met luide stem, het +kruisbeeld op de tafel zettende:</p> +<p>„Ziedaar den grooten lijder!”</p> +<p>Toen zonk zijn borst ineen, zijn hoofd waggelde, als werd hij door +de bedwelming des doods bevangen en zijn beide handen, <span class= +"pagenum">[<a id="pb294" href="#pb294" name="pb294">294</a>]</span>op +zijn knieën rustende, krabden krampachtig met de nagels op de stof +van zijn broek.</p> +<p>Cosette hield hem bij de schouders vast, weende, en poogde tot hem +te spreken, zonder dit te vermogen. Men onderscheidde, temidden der +woorden, die onder haar snikken en schreien versmoorden: <span class= +"corr" id="xd20e6500" title="Niet in bron">„</span>Vader! verlaat +ons niet. Is ’t mogelijk, dat wij u slechts wedervinden om u te +verliezen?”</p> +<p>Men zou kunnen zeggen, dat de doodsstrijd zich kronkelt. Hij komt en +gaat, nadert het graf en keert tot het leven terug. In het sterven ligt +een zekere rondtasting.</p> +<p>Na deze halve bezwijming, herstelde zich Jean Valjean weder, schudde +zijn hoofd als om de duisternis te verdrijven, en kwam schier geheel +bij. Hij nam een strook van Cosettes mouw en kuste ze.</p> +<p>„Hij komt weder bij, dokter, hij komt weder bij!” riep +Marius.</p> +<p>„Ge zijt beiden goed,” zei Jean Valjean. „Ik zal u +zeggen, wat mij smartelijk is geweest. Het heeft mij gesmart, mijnheer +Pontmercy, dat ge dat geld niet hebt willen aanraken. Dat geld behoort +wel deugdelijk uw vrouw. Ik zal ’t u verklaren, mijn kinderen, en +juist daarom doet het mij genoegen u te zien. Het zwarte git komt uit +Engeland, het witte git komt uit Noorwegen. Dat alles staat hier, op +dit papier, dat ge lezen zult. Voor de armbanden heb ik in plaats der +blikken gesoldeerde slootjes, slootjes van één stuk +uitgevonden. ’t Is fraaier, beter en goedkooper. Nu begrijpt gij, +hoeveel geld men daarmeê verdienen kan. Cosettes vermogen behoort +haar alzoo. Ik deel u deze bijzonderheden mede, opdat uw geweten gerust +zij.”</p> +<p>De portierster was naar boven gekomen en zag door de half +openstaande deur. De dokter zond haar weg, maar kon niet beletten, dat +de goede vrouw, vóór ze ging, in haar godsdienstijver, +den stervende toeriep:</p> +<p>„Wilt ge een priester?”</p> +<p>„Ik heb er een,” antwoordde Jean Valjean.</p> +<p>En met den vinger scheen hij naar een punt boven zijn hoofd te +wijzen, waar men zou gezegd hebben, dat hij iets zag.</p> +<p>’t Is waarschijnlijk, dat de bisschop werkelijk bij dit +sterven tegenwoordig was.</p> +<p>Zacht schoof Cosette een oorkussen onder zijn lendenen.</p> +<p>Jean Valjean hernam:</p> +<p>„Ik bezweer u, mijnheer Pontmercy, heb geen bezwaar. De +zesmaal honderd duizend francs behooren deugdelijk aan Cosette. Mijn +leven zou verloren zijn, zoo gij ze niet aannaamt. Wij waren er in +geslaagd dat glaswerk zeer goed te vervaardigen. Wij wedijverden met +hetgeen men de zoogenaamde Berlijnsche <span class="pagenum">[<a id= +"pb295" href="#pb295" name="pb295">295</a>]</span>juweelen noemt. Maar +men kan, bij voorbeeld, het zwarte Duitsche glas niet evenaren. Een +gros van twaalfhonderd zeer goed geslepen kralen kost slechts drie +francs.”</p> +<p>Wanneer een wezen, dat ons dierbaar is, sterft, staart men het met +een blik aan, die zich aan hem vastklemt en hem zou willen +tegenhouden.</p> +<p>Beiden, sprakeloos van angst, niet wetende wat tegen den dood te +zeggen, wanhopend en bevend, stonden Cosette en Marius voor hem, +elkander de hand gevende.</p> +<p>Jean Valjean nam ziender oogen af. Hij daalde; hij naderde den +donkeren horizont. Zijn adem stokte bij tusschenpoozen, en werd door +gereutel afgebroken. Met moeite kon hij zijn voorarm verplaatsen, zijn +beenen waren stijf geworden, doch terzelfder tijd dat zijn lichaam +afnam, vertoonde en ontvouwde zich op zijn voorhoofd de geheele +majesteit der ziel. Het licht der onbekende wereld was reeds in zijn +oogen zichtbaar.</p> +<p>Zijn gelaat verbleekte en glimlachte tegelijk. Het leven was er niet +meer, er was iets anders. Zijn ademhaling werd korter, zijn blik werd +grooter. ’t Was een lijk, waaraan men vleugels vermoedde.</p> +<p>Hij wenkte Cosette om te naderen, daarna Marius. ’t Was +blijkbaar de laatste minuut van het laatste uur; en hij sprak tot hen +met zulk een flauwe stem, dat zij van verren afstand scheen te komen, +en men zou gezegd hebben, dat nu reeds een muur tusschen hen en hem +bestond.</p> +<p>„Nader, nadert beiden. Ik bemin u zeer. O, ’t is zoet +zóó te sterven. Ook gij, Cosette, bemint mij. Ik wist +wel, dat gij steeds vriendschap voor den ouden goeden man hadt. Hoe +lief zijt gij, mij een kussen onder de lendenen te hebben gelegd! Ge +zult mij een weinig betreuren, niet waar? Niet te veel; ik wil niet, +dat ge werkelijk verdriet hebt. Ge moet uw geluk genieten, mijn +kinderen. Ik heb vergeten u te zeggen, dat men op de gespen zonder +tongen meer verdiende dan op al het overige. Het gros, de twaalf +dozijn, kwam op tien francs en werd voor zestig verkocht. ’t Was +voorwaar een goede handel. Gij moet u dus over de zesmaal +honderdduizend francs niet verwonderen, mijnheer de Pontmercy. ’t +Is eerlijk gewonnen geld. Ge moogt gerust rijk zijn. Ge moet rijtuig +houden, nu en dan een loge in den schouwburg, fraaie kleederen hebben, +mijn Cosette, en uw vrienden diners geven; ge moet zeer gelukkig zijn. +Straks schreef ik aan Cosette. Zij zal mijn brief vinden. Aan haar +vermaak ik de twee kandelaars, die op den schoorsteen staan. Zij zijn +van zilver; maar voor mij zijn zij van goud, van diamant; zij +veranderen de waskaarsen, die men er op zet, in gewijde kaarsen. Ik +weet niet of hij, die ze mij <span class="pagenum">[<a id="pb296" href= +"#pb296" name="pb296">296</a>]</span>gegeven heeft, hierboven over mij +tevreden is. Ik heb gedaan wat ik kon. Mijn kinderen, vergeet niet, dat +ik een arm mensch ben; laat mij in een afgelegen hoekje begraven, onder +een steen om de plaats aan te duiden. Dat is mijn wil. Geen naam op den +steen. Zoo Cosette nu en dan daarheen wil gaan, zal ’t mij +genoegen doen. Ook gij, mijnheer Pontmercy. Ik moet u bekennen, dat ik +u niet altijd bemind heb; ik vraag er u vergiffenis voor. Thans zijt +gij en zij slechts één voor mij. Ik ben u zeer dankbaar. +Ik gevoel dat gij Cosette gelukkig maakt. Zoo ge wist, mijnheer +Pontmercy, hoe haar schoone rozenwangen mij verheugden; wanneer ik haar +bleek zag, was ik treurig. In de tafel ligt een bankbiljet van +vijfhonderd francs. Ik heb er niet aangeraakt. ’t Is voor de +armen. Cosette, ziet ge uw jurkje, dáár, op het bed? +herkent ge het? ’t Is echter niet langer dan tien jaren geleden. +Hoe snel verloopt de tijd. Wij zijn zeer gelukkig geweest. ’t Is +nu gedaan. Weent niet, mijn kinderen, ik ga niet ver, ik zal u van +dààr zien. Ge behoeft slechts des nachts op te zien, en +ge zult mij zien glimlachen. Cosette, herinnert ge u Montfermeil? Ge +waart in het bosch en zeer bevreesd; herinnert ge u, dat ik het hengsel +van den emmer nam? ’t Was de eerste keer, dat ik uw arm klein +handje raakte. ’t Was zoo koud. O, destijds waren uw handjes zeer +rood, thans zijn zij zeer blank. En de groote pop! herinnert ge u haar? +Ge noemdet haar Kaatje. Het speet u ze niet naar het klooster te hebben +medegenomen! Hoe dikwijls hebt gij mij doen lachen, mijn lieve engel! +Wanneer het geregend had, liet ge in de goten stroohalmen drijven en +oogdet ze na. Op een dag gaf ik u een raket en een bal met gele, blauwe +en groene veeren. Ge zijt het zeker vergeten. Gij waart zulk een aardig +meisje, toen ge jong waart. Ge speeldet. Ge deedt kersen in de ooren. +Dat zijn herinneringen uit het verledene. De bosschen, welke men met +zijn kind is doorgegaan, het geboomte waaronder men gewandeld, de +kloosters waarin men zich verborgen heeft, de spelen, het vroolijk +kindergelach, dat alles is schaduw. Ik heb mij verbeeld, dat mij dit +alleen behoorde. Zoo dom was ik. De Thénardiers waren zeer +ondeugend. Men moet hun vergeven. Cosette, thans is ’t oogenblik +gekomen om u den naam uwer moeder te zeggen. Zij heette Fantine. +Onthoud dien naam: Fantine. Kniel, telkens wanneer ge hem uitspreekt. +Zij heeft veel geleden. Zij heeft u innig bemind. Zij heeft evenveel +rampen gehad, als gij geluk gehad hebt. Dit zijn de beschikkingen Gods. +Hij is hierboven. Hij ziet ons allen en weet wat Hij temidden zijner +oneindige wereldbollen doet. Ik ga heen, mijn kinderen. Bemint elkander +steeds. Op de wereld is niets van meer belang dan dit: <span class= +"pagenum">[<a id="pb297" href="#pb297" name= +"pb297">297</a>]</span>elkander te beminnen. Ge zult somwijlen aan den +armen, ouden man denken, die hier gestorven is. O, mijn Cosette, +’t is mijn schuld niet, ik verzeker ’t u, dat ik u in al +deze dagen niet gezien heb; ’t verscheurde mijn hart; ik ging tot +aan den hoek der straat, en moest een vreemde vertooning maken voor de +menschen, die mij voorbij zagen gaan; ik was als zinneloos; eenmaal +ging ik zonder hoed uit. Mijn kinderen, nu zie ik niet helder meer; ik +had u nog een en ander te zeggen, maar het zij zoo. Denk nu en dan aan +mij. Gij zijt gezegende wezens. Ik weet niet, wat het is; maar ik zie +licht. Nadert nog dichter. Ik sterf gelukkig. Geef mij uw veelgeliefde +hoofden, dat ik er mijn handen oplegge.”</p> +<p>Cosette en Marius knielden hevig bewogen, in hun tranen stikkend, en +bogen zich elk op een hand van Jean Valjean. Zijn handen bewogen zich +niet meer.</p> +<p>Hij lag achterover, beschenen door het licht der twee waskaarsen; +zijn bleek gezicht aanschouwde den hemel, hij liet Cosette en Marius +zijn handen met kussen bedekken; hij was dood.</p> +<p>De nacht was zonder sterren, en stikdonker. Ongetwijfeld stond in de +schaduw een groote engel met uitgebreide vleugelen, die de ziel +wachtte.</p> +</div> +</div> +<div id="ch9.6" class="div1 imprint"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het gras verbergt en de regen wischt uit.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Op het kerkhof van Père-Lachaise, nabij de +algemeene begraafplaats, ver van de sierlijke wijk dezer doodenstad, +ver van al die weidsche grafgestichten, welke in ’t gezicht der +eeuwigheid de stuitende modes van den dood ten toon spreiden, in een +eenzamen hoek, bezijden een ouden muur, onder een grooten ijpeboom, om +welken zich het klimop slingert, onder hondsgras en mos, ligt een +steen. Deze steen is evenmin als andere steenen tegen den tand des +tijds, schimmel, mos en vogeldrek beveiligd. Het vocht maakt hem groen, +de lucht zwart. Hij ligt niet in de nabijheid van eenig pad, en men +gaat niet gaarne in deze richting, wijl het gras er hoog is en men +dadelijk natte voeten heeft. Wanneer de zon even schijnt, komen er +hagedissen. In de geheele omgeving heerscht een geritsel van wilde +haverhalmen. In de lente zingen de vogels er in de boomen.</p> +<p>De steen is geheel glad. Toen men hem beitelde, heeft men slechts +aan de volstrekte behoefte van het graf gedacht, en <span class= +"pagenum">[<a id="pb298" href="#pb298" name="pb298">298</a>]</span>voor +niets anders gezorgd dan om dien steen lang en smal genoeg te maken om +een lijk te dekken.</p> +<p>Men leest er geen naam op.</p> +<p>Maar reeds vele jaren geleden, schreef een hand met een potlood deze +vier regels er op, welke allengs door den regen en het stof onleesbaar +zijn geworden en waarschijnlijk thans uitgewischt zijn.</p> +<div lang="fr" class="lgouter"> +<p class="line">Il dort. Quoique le sort fût pour lui bien +étrange,</p> +<p class="line">Il vivait. Il mourut quand il n’eut plus son +ange<span class="corr" id="xd20e6573" title="Bron: ;">,</span></p> +<p class="line">La chose simplement d’elle-même arriva,</p> +<p class="line">Comme la nuit se fait lorsque le jour s’en +va.<a class="noteref" id="xd20e6579src" href="#xd20e6579" name= +"xd20e6579src">1</a></p> +</div> +<p class="trailer xd20e6596">Einde van het vijfde en laatste deel.</p> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb299" href="#pb299" name= +"pb299">299</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e6579" href="#xd20e6579src" name= +"xd20e6579">1</a></span></p> +<div class="q"> +<div class="body"> +<div class="lgouter footnote"> +<p class="line">Hoe vreemd het lot hem was, hij leefde.</p> +<p class="line">Deez’ steen dekt thans zijn asch. Hij +sneefde,</p> +<p class="line xd20e6588">Toen hij zijn Engel niet meer zag.</p> +<p class="line">De dood kwam zachtkens hem bevrijden,</p> +<p class="line">En volgde op zijn maatloos lijden,</p> +<p class="line xd20e6588">Zooals de nacht wijkt voor den dag.</p> +</div> +</div> +</div> +</div> +</div> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div id="toc" class="div1 contents"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="main">Inhoud.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first tocChapter"><span class="uc">Boek I.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">De oorlog tusschen vier +muren.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum"></td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"></td> +<td class="tocPageNum">Bladz.</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.1">De Charybdis der +voorstad St. Antoine en de Scylla der voorstad van den Tempel</a></td> +<td class="tocPageNum">7</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.2">Wat kan men anders +in den afgrond doen dan praten</a></td> +<td class="tocPageNum">14</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.3">Verlichting en +verduistering</a></td> +<td class="tocPageNum">17</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.4">Vijf minder, een +meer</a></td> +<td class="tocPageNum">19</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.5">Welken horizont +men van de kruin der barricade ziet</a></td> +<td class="tocPageNum">25</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.6">Marius verwilderd, +Javert laconisch</a></td> +<td class="tocPageNum">29</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.7">De toestand wordt +erger</a></td> +<td class="tocPageNum">30</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.8">De artilleristen +nemen het ernstig op</a></td> +<td class="tocPageNum">34</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.9">Aanwending van het +oude wildstrooperstalent en van het onfeilbaar schot, dat op de +veroordeeling van 1796 van invloed is geweest</a></td> +<td class="tocPageNum">37</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">X.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.10">De +dageraad</a></td> +<td class="tocPageNum">38</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.11">Het geweerschot +dat niets mist en niemand doodt</a></td> +<td class="tocPageNum">41</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.12">De wanorde als +handlanger der orde</a></td> +<td class="tocPageNum">43</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.13">Voorbijgaande +flikkeringen</a></td> +<td class="tocPageNum">46</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XIV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.14">Waarin men den +naam van Enjolras’ geliefde lezen zal</a></td> +<td class="tocPageNum">47</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.15">Gavroche +buiten</a></td> +<td class="tocPageNum">49</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XVI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.16">Hoe men van +broeder vader wordt</a></td> +<td class="tocPageNum">53</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XVII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.17">De doode vader +wacht den stervenden zoon</a> <span class="pagenum">[<a id="pb300" +href="#pb300" name="pb300">300</a>]</span></td> +<td class="tocPageNum">60</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XVIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.18">De gier prooi +geworden</a></td> +<td class="tocPageNum">62</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XIX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.19">Jean Valjean +wreekt zich</a></td> +<td class="tocPageNum">66</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.20">De dooden hebben +gelijk en de levenden geen ongelijk</a></td> +<td class="tocPageNum">68</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XXI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.21">De +helden</a></td> +<td class="tocPageNum">77</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XXII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.22">Voet voor +voet</a></td> +<td class="tocPageNum">80</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XXIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.23">Orestes nuchter +en Pylades dronken</a></td> +<td class="tocPageNum">83</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XXIV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href= +"#ch1.24">Gevangene</a></td> +<td class="tocPageNum">86</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek II.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">De ingewanden van den +Leviathan.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.1">De aarde door de +zee verarmd</a></td> +<td class="tocPageNum">91</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.2">De oude +geschiedenis der riolen</a></td> +<td class="tocPageNum">94</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.3">Bruneseau</a></td> +<td class="tocPageNum">97</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.4">Onbekende +bijzonderheden</a></td> +<td class="tocPageNum">99</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.5">Tegenwoordige +vooruitgang</a></td> +<td class="tocPageNum">102</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.6">Toekomstige +vooruitgang</a></td> +<td class="tocPageNum">103</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek III.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Slijk, echter ziel.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.1">Het riool en zijn +verrassingen</a></td> +<td class="tocPageNum">109</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href= +"#ch3.2">Verklaring</a></td> +<td class="tocPageNum">114</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.3">De vervolgde +man</a></td> +<td class="tocPageNum">116</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.4">Ook hij draagt +zijn kruis</a></td> +<td class="tocPageNum">120</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.5">Zoowel voor het +zand als voor de vrouw is er een verraderlijke fijnheid</a></td> +<td class="tocPageNum">123</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.6">De +modderwel</a></td> +<td class="tocPageNum">126</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.7">De uiterste +nood</a></td> +<td class="tocPageNum">128</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.8">Het afgescheurde +rokspand</a></td> +<td class="tocPageNum">130</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.9">Marius schijnt +dood voor iemand die er verstand van heeft</a></td> +<td class="tocPageNum">135</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">X.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.10">Terugkeer van den +verloren zoon tot het leven</a> <span class="pagenum">[<a id="pb301" +href="#pb301" name="pb301">301</a>]</span></td> +<td class="tocPageNum">139</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href= +"#ch3.11">Verbazing</a></td> +<td class="tocPageNum">140</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.12">De +grootvader</a></td> +<td class="tocPageNum">142</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek IV.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Javert uit het spoor.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum"></td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch4.1">Javert uit het +spoor</a></td> +<td class="tocPageNum">151</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek V.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">De kleinzoon en de +grootvader.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.1">Men ziet den boom +weder met den zinkpleister</a></td> +<td class="tocPageNum">165</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.2">Marius uit den +burgeroorlog gekomen, bereidt zich tot den huiselijken oorlog</a></td> +<td class="tocPageNum">168</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.3">Marius’ +aanval</a></td> +<td class="tocPageNum">173</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.4">Mejuffrouw +Gillenormand vindt het eindelijk niet kwaad meer, dat mijnheer +Fauchelevent iets onder den arm medebracht</a></td> +<td class="tocPageNum">175</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.5">Men belegge zijn +geld liever in een bosch dan bij een notaris</a></td> +<td class="tocPageNum">180</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.6">De beide oude +lieden doen, ieder op zijn wijze, alles om Cosette gelukkig te +maken</a></td> +<td class="tocPageNum">181</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.7">De uitwerksels van +den droom op het geluk</a></td> +<td class="tocPageNum">189</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.8">Twee onmogelijk +weder te vinden mannen</a></td> +<td class="tocPageNum">191</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek VI.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">De slapelooze nacht.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.1">De 16 Februari +1833</a></td> +<td class="tocPageNum">197</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.2">Jean Valjean +draagt steeds den arm in een lichter</a></td> +<td class="tocPageNum">205</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.3">De +onafscheidbare</a></td> +<td class="tocPageNum">213</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.4">Immortale +jecur</a></td> +<td class="tocPageNum">215</td> +</tr> +</table> +<span class="pagenum">[<a id="pb302" href="#pb302" name= +"pb302">302</a>]</span> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek VII.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">De laatste teug uit den +beker.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.1">De zevende cirkel +en de achtste hemel</a></td> +<td class="tocPageNum">223</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.2">De duisterheden, +welke een openbaring kan bevatten</a></td> +<td class="tocPageNum">238</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek VIII.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">De afneming der +duisternis.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.1">De +benedenkamer</a></td> +<td class="tocPageNum">249</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.2">Andere schreden +achterwaarts</a></td> +<td class="tocPageNum">253</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.3">Zij herinneren +zich den tuin in de straat Plumet</a></td> +<td class="tocPageNum">256</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.4">Aantrekking en +uitdooving</a></td> +<td class="tocPageNum">260</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek IX.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Zwaarste schaduw, helderst +morgenrood.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch9.1">Medelijden met de +ongelukkigen, maar toegevendheid voor de gelukkigen</a></td> +<td class="tocPageNum">265</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch9.2">Laatste +flikkeringen der lamp zonder olie</a></td> +<td class="tocPageNum">267</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch9.3">Een pen is zwaar +voor dengene, die de kar van Fauchelevent oplichtte</a></td> +<td class="tocPageNum">269</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch9.4">Zwarte inkt die +wit maakt</a></td> +<td class="tocPageNum">271</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch9.5">Nacht, waarachter +de dag is</a></td> +<td class="tocPageNum">288</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch9.6">Het gras verbergt +en de regen wischt uit</a></td> +<td class="tocPageNum">297</td> +</tr> +</table> +<div class="transcribernote"> +<h2 class="main">Colofon</h2> +<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3> +<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen +overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de +<a class="exlink xd20e32" title="Externe link" href= +"https://www.gutenberg.org/license" rel="license">Project Gutenberg +Licentie</a> bij dit eBoek of on-line op <a class="exlink xd20e32" +title="Externe link" href= +"https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctie +team op <a class="exlink xd20e32" title="Externe link" href= +"https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p> +<p>Dit is het tweede deel van een vertaling van <i lang="fr">Les +misérables</i>, waarvan het Franse origineel beschikbaar is in +Project Gutenberg (Deel <a class="pglink xd20e32" title= +"Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/17489">I</a>, <a class= +"pglink xd20e32" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/17493">II</a>, <a class= +"pglink xd20e32" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/17494">III</a>, <a class= +"pglink xd20e32" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/17518">IV</a>, <a class= +"pglink xd20e32" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/17519">V</a>). Een Engelse vertaling, +<i lang="fr"><a class="pglink xd20e32" title= +"Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/135">Les misérables</a></i> van +Isabel F. Hapgood is ook beschikbaar.</p> +<p><a class="pglink xd20e32" title="Link naar Project Gutenberg eboek" +href="https://www.gutenberg.org/ebooks/37316">Deel +één</a>, <a class="pglink xd20e32" title= +"Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/37663">twee</a>, <a class= +"pglink xd20e32" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/37749">drie</a>, en <a class= +"pglink xd20e32" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/37869">vier</a> zijn ook beschikbaar +in Project Gutenberg.</p> +<h3 class="main">Codering</h3> +<p class="first">Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen +poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het +einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in +het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn gemarkeerd +met het corr-element.</p> +<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> +<ul> +<li>2011-10-05 Begonnen.</li> +</ul> +<h3 class="main">Externe Referenties</h3> +<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn +dat deze links voor u niet werken.</p> +<h3 class="main">Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table class="correctiontable" summary= +"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e196">7</a></td> +<td class="width40 bottom">ontërfden</td> +<td class="width40 bottom">onterfden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e204">8</a></td> +<td class="width40 bottom">bewouderd</td> +<td class="width40 bottom">bewonderd</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e219">8</a></td> +<td class="width40 bottom">hetzij</td> +<td class="width40 bottom">het zij</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e248">11</a></td> +<td class="width40 bottom">wanstallige</td> +<td class="width40 bottom">wanstaltige</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e253">11</a></td> +<td class="width40 bottom">du-Temple</td> +<td class="width40 bottom">du Temple</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e256">11</a></td> +<td class="width40 bottom">romeinsche</td> +<td class="width40 bottom">Romeinsche</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e329">15</a></td> +<td class="width40 bottom">eu</td> +<td class="width40 bottom">en</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e370">16</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e482">22</a></td> +<td class="width40 bottom">.</td> +<td class="width40 bottom">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e489">22</a></td> +<td class="width40 bottom">auderen</td> +<td class="width40 bottom">anderen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e520">23</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e951">38</a>, <a class="pageref" href= +"#xd20e4764">223</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e614">27</a></td> +<td class="width40 bottom">maatschapelijken</td> +<td class="width40 bottom">maatschappelijken</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e617">27</a></td> +<td class="width40 bottom">hand</td> +<td class="width40 bottom">band</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e622">28</a></td> +<td class="width40 bottom">dinastie</td> +<td class="width40 bottom">dynastie</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e683">30</a></td> +<td class="width40 bottom">teostand</td> +<td class="width40 bottom">toestand</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e739">33</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e751">33</a>, <a class="pageref" href= +"#xd20e945">38</a>, <a class="pageref" href="#xd20e960">39</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e1704">66</a>, <a class="pageref" href= +"#xd20e3586">169</a>, <a class="pageref" href="#xd20e4394">204</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e4658">216</a>, <a class="pageref" href= +"#xd20e5666">263</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e744">33</a></td> +<td class="width40 bottom">liggen</td> +<td class="width40 bottom">leggen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e893">37</a></td> +<td class="width40 bottom">mot</td> +<td class="width40 bottom">met</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e943">38</a></td> +<td class="width40 bottom">huisuitziende</td> +<td class="width40 bottom">huis uitziende</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e948">38</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e6500">294</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">„</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e967">39</a></td> +<td class="width40 bottom">en en</td> +<td class="width40 bottom">en</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1057">44</a></td> +<td class="width40 bottom">geïmprovizeerde</td> +<td class="width40 bottom">geïmproviseerde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1060">44</a></td> +<td class="width40 bottom">heeft</td> +<td class="width40 bottom">geeft</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1072">45</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e5929">275</a></td> +<td class="width40 bottom">amunitie</td> +<td class="width40 bottom">ammunitie</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1105">47</a></td> +<td class="width40 bottom">hardnekkingen</td> +<td class="width40 bottom">hardnekkigen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1293">51</a></td> +<td class="width40 bottom">kouplet</td> +<td class="width40 bottom">couplet</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1512">61</a></td> +<td class="width40 bottom">geschrampt</td> +<td class="width40 bottom">geschampt</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1860">71</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1980">78</a></td> +<td class="width40 bottom">”</td> +<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2204">92</a></td> +<td class="width40 bottom">atlantischen oceaan</td> +<td class="width40 bottom">Atlantischen Oceaan</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2302">98</a></td> +<td class="width40 bottom">schelde</td> +<td class="width40 bottom">Schelde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2377">105</a></td> +<td class="width40 bottom">onbeschaamheid</td> +<td class="width40 bottom">onbeschaamdheid</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2421">110</a></td> +<td class="width40 bottom">glooing</td> +<td class="width40 bottom">glooiing</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2553">117</a></td> +<td class="width40 bottom">Camps-Elysées</td> +<td class="width40 bottom">Champs-Elysées</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2629">121</a></td> +<td class="width40 bottom">duizende</td> +<td class="width40 bottom">duizenden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2634">121</a></td> +<td class="width40 bottom">verhalen</td> +<td class="width40 bottom">herinnere</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2666">123</a></td> +<td class="width40 bottom">onderscheid</td> +<td class="width40 bottom">onderscheidt</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2896">134</a></td> +<td class="width40 bottom">veelbeteekende</td> +<td class="width40 bottom">veelbeteekenende</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2996">137</a></td> +<td class="width40 bottom">»</td> +<td class="width40 bottom">„</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3180">143</a></td> +<td class="width40 bottom">?</td> +<td class="width40 bottom">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3231">145</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">!</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3457">160</a></td> +<td class="width40 bottom">glazendeur</td> +<td class="width40 bottom">glazen deur</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3463">160</a></td> +<td class="width40 bottom">kwartieruur</td> +<td class="width40 bottom">kwartieruurs</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3470">161</a></td> +<td class="width40 bottom">Notre-Dame</td> +<td class="width40 bottom">Nôtre-Dame</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3535">167</a></td> +<td class="width40 bottom">kwartier uurs</td> +<td class="width40 bottom">kwartieruurs</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3574">168</a></td> +<td class="width40 bottom">koud vuur</td> +<td class="width40 bottom">koudvuur</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3595">169</a></td> +<td class="width40 bottom">linlen</td> +<td class="width40 bottom">linnen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3618">170</a></td> +<td class="width40 bottom">vis</td> +<td class="width40 bottom">viens</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3621">170</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e4517">208</a>, <a class="pageref" href= +"#xd20e6573">298</a></td> +<td class="width40 bottom">;</td> +<td class="width40 bottom">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3632">170</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e3638">170</a></td> +<td class="width40 bottom">,</td> +<td class="width40 bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3635">170</a></td> +<td class="width40 bottom">Diana</td> +<td class="width40 bottom">Diane</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3641">170</a></td> +<td class="width40 bottom">tetons</td> +<td class="width40 bottom">tétons</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4003">184</a></td> +<td class="width40 bottom">honderduizend</td> +<td class="width40 bottom">honderdduizend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4016">187</a></td> +<td class="width40 bottom">burgelijke</td> +<td class="width40 bottom">burgerlijke</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4024">187</a></td> +<td class="width40 bottom">ravissant</td> +<td class="width40 bottom">ravissants</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4027">187</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e4031">187</a></td> +<td class="width40 bottom">.</td> +<td class="width40 bottom">!</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4053">188</a></td> +<td class="width40 bottom">Rocheguyon</td> +<td class="width40 bottom">Roche-Guyon</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4227">198</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e4906">231</a>, <a class="pageref" href= +"#xd20e6259">286</a></td> +<td class="width40 bottom">,</td> +<td class="width40 bottom">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4252">200</a></td> +<td class="width40 bottom">Chausée</td> +<td class="width40 bottom">Chaussée</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4493">207</a></td> +<td class="width40 bottom">en</td> +<td class="width40 bottom">een</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4625">215</a></td> +<td class="width40 bottom">louisdo’r</td> +<td class="width40 bottom">louisd’or</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4639">215</a></td> +<td class="width40 bottom">bij</td> +<td class="width40 bottom">hij</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4888">229</a></td> +<td class="width40 bottom">Fauchelevant</td> +<td class="width40 bottom">Fauchelevent</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4915">232</a></td> +<td class="width40 bottom">alphabeth</td> +<td class="width40 bottom">alphabet</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5098">236</a></td> +<td class="width40 bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40 bottom">’t</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5327">251</a></td> +<td class="width40 bottom">da</td> +<td class="width40 bottom">dat</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5684">266</a></td> +<td class="width40 bottom">:</td> +<td class="width40 bottom">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5742">267</a></td> +<td class="width40 bottom">nauwelijk</td> +<td class="width40 bottom">nauwelijks</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5830">271</a></td> +<td class="width40 bottom">’</td> +<td class="width40 bottom">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6075">278</a></td> +<td class="width40 bottom">hafluid</td> +<td class="width40 bottom">halfluid</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6244">286</a></td> +<td class="width40 bottom">zelf</td> +<td class="width40 bottom">zelfs</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6374">290</a></td> +<td class="width40 bottom">allerleid oodsgevaren</td> +<td class="width40 bottom">allerlei doodsgevaren</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6401">291</a></td> +<td class="width40 bottom">pogramma</td> +<td class="width40 bottom">programma</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> +</div> +</div> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of Project Gutenberg's De Ellendigen (Deel 5 van 5), by Victor Hugo + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ELLENDIGEN (DEEL 5 VAN 5) *** + +***** This file should be named 38163-h.htm or 38163-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/3/8/1/6/38163/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project +Gutenberg. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/38163-h/images/book.png b/38163-h/images/book.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..963d165 --- /dev/null +++ b/38163-h/images/book.png diff --git a/38163-h/images/card.png b/38163-h/images/card.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1ffbe1a --- /dev/null +++ b/38163-h/images/card.png diff --git a/38163-h/images/cover.jpg b/38163-h/images/cover.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..13ba5a6 --- /dev/null +++ b/38163-h/images/cover.jpg diff --git a/38163-h/images/external.png b/38163-h/images/external.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ba4f205 --- /dev/null +++ b/38163-h/images/external.png |
