diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-14 20:08:29 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-14 20:08:29 -0700 |
| commit | 4e7a06e5485bae7d611d0eb62cb365b661bf139c (patch) | |
| tree | 2fa7b12b0730f83a6aff4a9647850c74fb719d70 /37663-h | |
Diffstat (limited to '37663-h')
| -rw-r--r-- | 37663-h/37663-h.htm | 13206 | ||||
| -rw-r--r-- | 37663-h/images/book.png | bin | 0 -> 364 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 37663-h/images/card.png | bin | 0 -> 249 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 37663-h/images/cover.jpg | bin | 0 -> 164681 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 37663-h/images/external.png | bin | 0 -> 172 bytes |
5 files changed, 13206 insertions, 0 deletions
diff --git a/37663-h/37663-h.htm b/37663-h/37663-h.htm new file mode 100644 index 0000000..2b13d74 --- /dev/null +++ b/37663-h/37663-h.htm @@ -0,0 +1,13206 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" +"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2011-10-07T23:13:04.214+02:00. --> +<html lang="nl-1900"> +<head> +<meta name="generator" content= +"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org"> +<title>De Ellendigen: Tweede deel</title> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=us-ascii"> +<meta name="generator" content= +"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/"> +<meta name="author" content="Victor Hugo (1802–1885)"> +<link rel="schema.DC" href= +"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="DC.Creator" content="Victor Hugo (1802–1885)"> +<meta name="DC.Title" content="De Ellendigen: Tweede deel"> +<meta name="DC.Date" content="#####"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"> +<meta name="DC.Format" content="text/html"> +<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> +<meta name="DC:Subject" content="Historical fiction"> +<meta name="DC:Subject" content="Orphans -- Fiction"> +<meta name="DC:Subject" content="Paris (France) -- Fiction"> +<meta name="DC:Subject" content="Ex-convicts -- Fiction"> +<style type="text/css"> +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} +/* Titlepage */ +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +text-align: center; +} +.titlePage .docTitle +{ +line-height: 3.5em; +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-weight: bold; +} +.titlePage .docTitle .mainTitle +{ +font-size: 1.8em; +} +.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, .titlePage .docTitle .volumeTitle +{ +font-size: 1.44em; +} +.titlePage .byline +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-size:1.2em; +line-height:1.72em; +} +.titlePage .byline .docAuthor +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +.titlePage .figure +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.titlePage .docImprint +{ +margin: 4em 0% 0em 0%; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.72em; +} +.titlePage .docImprint .docDate +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +/* End Titlepage */ +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.advertisment +{ +background-color:#FFFEE0; +border:black 1px dotted; +color:#000; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.width20 +{ +width: 20%; +} +.width40 +{ +width: 40%; +} +.indextoc +{ +text-align: center; +} +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} +.index +{ +font-size: 80%; +} +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} +.apparatusnote +{ +text-decoration: none; +} +table.alignedtext +{ +border-collapse: collapse; +} +table.alignedtext td +{ +vertical-align: top; +width: 50%; +} +table.alignedtext td.first +{ +border-width: 0 0.2px 0 0; +border-color: gray; +border-style: solid; +padding-right: 10px; +} +table.alignedtext td.second +{ +padding-left: 10px; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, pseudoh4 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} +h3, .pseudoh3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h4, pseudoh4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} +.alignleft +{ +text-align:left; +} +.alignright +{ +text-align:right; +} +.alignblock +{ +text-align:justify; +} +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} +p.tocPart +{ +margin:1.58em 0%; +font-variant: small-caps; +} +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} +.opener, .address +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +} +.addrline +{ +margin-top: 0; +margin-bottom: 0; +} +.dateline +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +text-align: right; +} +.salute +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.signed +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} +.epigraph span.bibl +{ +display: block; +text-align: right; +} +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} +.figure +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} +.figAnnotation +{ +font-size:80%; +position:relative; +margin: 0 auto; /* center this */ +} +.figTopLeft, .figBottomLeft +{ +float: left; +} +.figTop, .figBottom +{ +} +.figTopRight, .figBottomRight +{ +float: right; +} +.hangq +{ +text-indent: -0.35em; +} +.hangqq +{ +text-indent: -0.44em; +} +.hangqqq +{ +text-indent: -0.78em; +} +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} +img +{ +border-width:0; +} +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} +.marginnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} +a.noteref, a.pseudonoteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} +.displayfootnote +{ +display: none; +} +div.footnotes +{ +font-size: 80%; +margin-top: 1em; +padding: 0; +} +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} +p.footnote +{ +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} +p.footnote .label +{ +float:left; +width:2em; +height:12pt; +display:block; +} +/* Tables */ +td, th +{ +vertical-align: top; +} +td.label, tr.label td +{ +font-weight: bold; +} +td.unit, tr.unit td +{ +font-style: italic; +} +td.sum +{ +padding-top: 2px; border-top: solid black 1px; +} +/* Poetry */ +.lgouter +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */ +} +.lg +{ +text-align: left; +} +.lg h4, .lgouter h4 +{ +font-weight: normal; +} +.lg .linenum, .sp .linenum, .lgouter .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left: 16%; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} +p.line +{ +margin: 0 0% 0 0%; +} +span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */ +{ +color: white; +} +.versenum +{ +font-weight:bold; +} +/* Drama */ +.speaker +{ +font-weight: bold; +margin-bottom: 0.4em; +} +.sp .line +{ +margin: 0 10%; +text-align: left; +} +/* End Drama */ +/* right aligned page number in table of contents */ +.tocPagenum, .flushright +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} +table.tocList +{ +width: 100%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +border-width: 0; +border-collapse: collapse; +} +td.tocPageNum, td.tocDivNum +{ +text-align: right; +width: 10%; +border-width: 0; +} +td.tocDivNum +{ +padding-left: 0; +padding-right: 0.5em; +} +td.tocPageNum +{ +padding-left: 0.5em; +padding-right: 0; +} +td.tocDivTitle +{ +width: auto; +} +span.corr, span.gap +{ +border-bottom:1px dotted red; +} +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} +/* Font Styles and Colors */ +.ex +{ +letter-spacing: 0.2em; +} +.sc +{ +font-variant: small-caps; +} +.uc +{ +text-transform: uppercase; +} +/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */ +.overline, .overtilde +{ +text-decoration: overline; +} +.rm +{ +font-style: normal; +} +.red +{ +color: red; +} +/* End Font Styles and Colors */ +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} +.aligncenter, div.figure +{ +text-align:center; +} +h1, h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} +h1.label, h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h5, h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} +p +{ +text-indent:0; +} +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align:super; +} +.lg +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} +p.quote,div.blockquote, div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} +ul { list-style-type: none; } +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } +/* External Links */ +.pglink, .catlink, .exlink +{ +background-repeat: no-repeat; +background-position: right center; +} +.pglink +{ +background-image: url(images/book.png); +padding-right: 18px; +} +.catlink +{ +background-image: url(images/card.png); +padding-right: 17px; +} +.exlink +{ +background-image: url(images/external.png); +padding-right: 13px; +} +.pglink:hover +{ +background-color: #DCFFDC; +} +.catlink:hover +{ +background-color: #FFFFDC; +} +.exlink:hover +{ +background-color: #FFDCDC; +} +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} +body, a.hidden +{ +color: black; +} +.titlePage +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, .pseudoh4 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +p.byline +{ +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} +.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .versenum, .stage +{ +color: #001FA4; +} +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} +p.dropcap:first-letter +{ +color: #001FA4; +font-weight: bold; +} +sub, sup +{ +line-height: 0; +} +.pagenum, .linenum +{ +speak: none; +} +</style> + +<style type="text/css"> +.xd20e127width +{ +width:451px; +} +.xd20e133 +{ +text-align:center; +} +.xd20e3297 +{ +text-indent:2em; +} +.xd20e6562 +{ +text-align:center; +} +</style> +</head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of De Ellendigen (Deel 2 van 5), by Victor Hugo + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: De Ellendigen (Deel 2 van 5) + +Author: Victor Hugo + +Release Date: October 7, 2011 [EBook #37663] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ELLENDIGEN (DEEL 2 VAN 5) *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project +Gutenberg. + + + + + + +</pre> + +<div class="front"> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure xd20e127width"><img src="images/cover.jpg" alt= +"Oorspronkelijke voorkant." width="451" height="720"></div> +</div> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divBody"> +<p class="first xd20e133">De Ellendigen.</p> +</div> +</div> +<div class="titlePage"> +<div class="docTitle"> +<div class="mainTitle">De Ellendigen</div> +</div> +<div class="byline">Naar het Fransch<br> +Van<br> +<span class="docAuthor">Victor Hugo.</span><br> +Opnieuw bewerkt.</div> +<div class="docTitle"> +<div class="subTitle">Tweede deel.</div> +</div> +<div class="docImprint">Arnhem en Nijmegen,<br> +Gebrs. E. & M. Cohen.</div> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divBody"> +<p class="first xd20e133">Snelpersdruk van H. C. A. Thieme te +Nijmegen.</p> +</div> +</div> +</div> +<div class="body"> +<div class="div0"> +<h2 class="label">Boek I.</h2> +<h2 class="main">Waterloo.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb7" href="#pb7" name="pb7">7</a>]</span> +<div id="ch1.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Wat er op den weg van Nivelles gevonden wordt.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Op een schoonen Mei-morgen van het vorige jaar (1861) +kwam een voetreiziger, hij die deze geschiedenis verhaalt, van Nivelles +en ging naar La Hulpe. Hij wandelde tusschen twee rijen boomen, over +een breeden straatweg, die zich over heuvelen kronkelt, welke +achtereenvolgens den weg doen rijzen en dalen, en als ontzaglijke +golven vormen. Hij was reeds voorbij Lillois en Bois-Seigneur-Isaac. In +het westen zag hij den met leien gedekten kerktoren van +Braine-l’Alleud, die den vorm van een omgekeerde vaas heeft. +Achter hem lag, op een hoogte, een bosch, en op den hoek van een +dwarsweg, naast een vermolmden kruispaal met het opschrift: <i lang= +"fr">Ancienne barrière</i> No. 4, lag een herberg, op welker +voorgevel geschreven stond: <i lang="fr">Au quatre vents. Echabeau, +café de particulier.</i></p> +<p>Een kwartier voorbij deze herberg, kwam hij in een klein dal, +waarvan het water door een boog onder den weg loopt. De groep van +afzonderlijk staande, maar zeer lommerrijke boomen, welke aan de eene +zijde van den straatweg het dak vullen, strekken zich aan de andere +zijde, over weiden, bevallig maar ordeloos naar Braine-l’Alleud +uit. Dáár, ter rechterzijde, aan den kant van den weg, +stond een herberg, voor welke men een wagen met vier wielen, een +grooten bundel hop-staken, een ploeg, een hoop dorre struiken bij een +groene haag, kalk, die in een kuil rookte, en een ladder tegen een oude +schuur kon zien. Een jonge deern was bezig een veld te wieden, waar een +groot geel biljet, waarschijnlijk de aankondiging van de een of andere +kermis-vertooning, in den wind fladderde. Om den hoek der herberg liep, +bezijden een waterplas, waarin een troep eenden zwommen, een slecht +geplaveid pad door het kreupelhout. De wandelaar sloeg dit pad in.</p> +<p>Na een honderd schreden te hebben gedaan en langs een muur uit de +15de eeuw te zijn gekomen, die in een spitse <span class= +"pagenum">[<a id="pb8" href="#pb8" name="pb8">8</a>]</span>laag van +overdwars gelegde steenen uitliep, bevond hij zich voor een groote +gewelfde poort in den strengen bouwstijl van Lodewijk XIV. Een statige +voorgevel verhief zich boven deze poort, en was door rechthoekige muren +daar genoegzaam mede verbonden. Op de weide voor de poort lagen drie +eggen, door welke allerlei Mei-bloemen haar hoofden uitstaken. De poort +was gesloten met twee vermolmde vleugeldeuren, waarop zich een oude +verroeste klopper bevond.</p> +<p>De zon scheen heerlijk; de takken der boomen huiverden zoo, als zij +in Mei plegen te doen, welke huivering eer door de nestjes, die ze +bevatten, dan door den wind schijnt te worden veroorzaakt. Een moedig +vogeltje, dat waarschijnlijk verliefd was, zat in een grooten boom +vroolijk te kwinkeleeren.</p> +<p>De wandelaar bukte en zag, in een steen ter linkerzijde onder aan +het rechter voetstuk der poort, een vrij groote ronde holte, die door +een bolvormig lichaam scheen voortgebracht te zijn. Juist openden zich +de slagdeuren en een boerin kwam naar buiten.</p> +<p>Zij zag den wandelaar en merkte waarnaar hij keek.</p> +<p>„Een Fransche kogel heeft dat gedaan,” zeide zij.</p> +<p>En zij voegde er bij:</p> +<p>„Wat ge dáár, iets hooger, in de deur bij dien +spijker ziet, is het gat van een grooten musketkogel. Hij heeft het +hout echter niet doorboord.”</p> +<p>„Hoe heet deze plaats?” vroeg de wandelaar.</p> +<p>„Hougomont,” zei de boerin.</p> +<p>De wandelaar richtte zich op. Hij deed eenige schreden en keek over +de heggen. Hij zag in de verte door het geboomte een hoogte en op die +hoogte iets, dat in de verte een leeuw geleek.</p> +<p>Hij was op het slagveld van Waterloo.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Hougomont.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Hougomont was een noodlottig oord; het begin van de +hindernis, de eerste tegenstand, dien de groote houthakker van Europa, +welke Napoleon heette, te Waterloo ontmoette; de eerste knoest onder +den slag der bijl.</p> +<p>’t Was een kasteel; ’t is nu niet meer dan een hoeve. +Voor den oudheidkenner is Hougomont <i>Hugomons</i>. Dit slot werd +gebouwd door Hugo, heer van Somerel, denzelfde die het zesde +kapelaanschap der abdij van Villers stichtte. <span class= +"pagenum">[<a id="pb9" href="#pb9" name="pb9">9</a>]</span></p> +<p>De wandelaar opende de poort, ging onder het gewelf langs een oude +kales en kwam op het voorplein. Het eerst wat hem op dat grasperk in +’t oog viel, was een poort uit de zestiende eeuw, waarvan slechts +de boog nog stond, daar alles rondom haar in puin was gevallen. +Bouwvallen vertoonen meestal iets monumentaals. Dicht bij den boog is +in den muur een andere deur met sluitsteenen uit den tijd van Hendrik +IV, door welke men de boomen van een boomgaard zag. Naast deze deur zag +men een mestput, schoppen en spaden, eenige karren, een oude put met +zijn hardsteenen rand en ijzeren katrol, een dartelend veulen, een +kalkoen met uitgespreiden staart, een kapel met een klokkentorentje, +een bloeiende pereboom tegen den muur der kapel geleid: dit was de +plaats, welker verovering eens Napoleon’s droom was. Zoo hij dit +plekje gronds had kunnen nemen, zou ’t hem misschien de +overwinning der wereld hebben bezorgd. Hoenders wroetten den grond om. +Men hoort een gegrom; ’t is een groote hond, die de tanden toont +en er de Engelschen vervangt.</p> +<p>De Engelschen hebben zich hier bewonderenswaardig gehouden. +Gedurende zeven uren boden hier de vier garde-compagnieën van +Cooke het hoofd aan de woede van een leger.</p> +<p>De plattegrond van Hougomont met zijn gebouwen en aanhoorigheden, +vertoont op de kaart een onregelmatigen rechthoek, waarvan +één der hoeken is ingedrukt. Aan dien hoek bevindt zich +de zuidelijke poort, die door den muur wordt beschermd, welke haar +geheel bestrijkt. Hougomont heeft twee poorten: de zuidpoort, die van +het kasteel; de noordpoort, die der hoeve. Napoleon zond tegen +Hougomont zijn broeder Jérôme; de divisiën +Guilleminot, Foy en Bachelu stieten er het hoofd, schier het geheele +korps van Reille werd er tegen aangevoerd, zonder te slagen; de kogels +van Kellermann waren machteloos tegen dit heldhaftig stuk muur. De +brigade Bauduin was niet sterk genoeg, Hougomont ten noorden te +overweldigen, en de brigade Soye kon het slechts ten zuiden bestoken, +maar niet nemen.</p> +<p>De gebouwen der hoeve begrenzen de plaats ten zuiden. Een stuk van +de noordpoort, die door de Franschen werd opengebroken, hangt nog aan +den muur. ’t Zijn vier planken op twee dwarshouten gespijkerd, +die de verwoestingen van den aanval nog doen zien.</p> +<p>De noordpoort, door de Franschen bestormd, en waarin een stuk is +gezet om het aan den muur hangend paneel te vervangen, is aan ’t +einde van het grasveld; zij is vierkant in een muur aangebracht, die +onder van hardsteen, boven van baksteen is en het plein ten noorden +afsluit. ’t Is een gewone wagenpoort, <span class= +"pagenum">[<a id="pb10" href="#pb10" name="pb10">10</a>]</span>zooals +alle hoeven hebben; twee breede slagdeuren van ruwe planken: daarbuiten +weiden. Om het bezit van deze poort werd woedend gestreden. Lang heeft +men op de stijlen der poort allerlei sporen van bloedige handen gezien. +Dáár sneuvelde Bauduin.</p> +<p>De verwoesting van het gevecht heerscht nog op deze plaats, het +vreeselijke is er zichtbaar; de verwarring van het krijgsgewoel heeft +er zich versteend; ’t leeft, ’t sterft, ’t is niet +ouder dan gisteren. De muren bezwijken, de steenen vallen, de bressen +gapen, de openingen zijn wonden, de gebogen en sidderende boomen +schijnen te willen vluchten.</p> +<p>Deze plaats was in 1815 meer bebouwd dan thans. Gebouwen, die sinds +afgebroken zijn, vormden er uitspringende hoeken, stompe en rechte.</p> +<p>De Engelschen hadden er zich gebarricadeerd, de Franschen drongen er +binnen, maar konden er zich niet staande houden. Ter zijde van de kapel +verheft zich een vleugel van het kasteel, het eenig overblijfsel van +het slot Hougomont, maar geheel vervallen, men zou kunnen zeggen +opengebroken. Het kasteel diende tot vesting, de kapel tot blokhuis. +Men vernielde er elkander. De Franschen, van alle zijden aan het +geweervuur blootgesteld, van achter de muren, boven van de zolders, +onder uit de kelders, uit al de vensters, uit al de luchtgaten, uit al +de scheuren der muren, brachten takkebossen aan en staken ’t +gebouw en de menschen in brand; het schrootvuur werd met houtvuur +beantwoord.</p> +<p>Men ontdekt in dezen verwoesten vleugel door de getraliede vensters, +de naakte muren van vertrekken; de Engelsche garden lagen in die kamers +in hinderlaag; de wenteltrap, van beneden tot aan het dak gescheurd, +gelijkt het inwendige eener gebroken schelp. De trap heeft twee +verdiepingen; de Engelschen, op de trap belegerd en op de bovenste +treden saamgedrongen, hadden de onderste treden vernield. ’t Zijn +breede blauwe zerken, met onkruid omgroeid. Een tiental treden zitten +nog aan den muur vast; in de eerste is de figuur van een drietand +gesneden. Deze ontoegankelijke treden zijn nog stevig in haar +sponningen. Al het overige gelijkt een kinnebakken, waaruit de tanden +zijn getrokken. Er staan twee oude boomen; de eene is dood; de andere, +aan den voet gekwetst, loopt nog in April uit. Sinds 1816 heeft hij +zijn loten door de trap heen geschoten.</p> +<p>In de kapel heeft men elkander vernietigd. Het inwendige, nu rustig, +is zonderling. Sedert het bloedbad heeft men er geen mis gedaan. Het +altaar van ruw hout is echter gebleven en staat tegen een naakten +steenen muur. Deze kapel bestaat <span class="pagenum">[<a id="pb11" +href="#pb11" name="pb11">11</a>]</span>uit vier, met kalk gewitte +muren; een deur tegenover het altaar, twee kleine boogvensters, boven +de deur een groot houten kruisbeeld, boven het kruisbeeld een vierkant +luchtgat met een bos hooi dicht gestopt, in een hoek op den grond een +oud gebroken vensterraam. Bij het altaar is een houten beeld van St. +Anna, uit de vijftiende eeuw, vastgespijkerd; het hoofd van het kind +Jezus is door een kogel afgeschoten. De Franschen, die een oogenblik +van de kapel meester waren, doch er uit verdreven werden, staken haar +in brand. De vlammen hebben dezen bouwval gevuld; hij is een oven +geweest; de deur, de vloer is verbrand, maar de houten Christus is niet +verbrand. Het vuur heeft zijn voeten verzengd, welker verkoolde stompen +men nog ziet, maar daarbij bleef het. De lieden van het oord zeggen, +dat ’t een mirakel is. Het onthoofde kind Jezus is zoo gelukkig +niet geweest als de Christus.</p> +<p>De muren zijn bedekt met opschriften. Aan de voeten van Christus +leest men den naam: <i>Henquinez</i>. Voorts deze: <i lang="es">Conde +de Rio Maïor. Marques y Marquesa de Almagro (Habana).</i> Er zijn +Fransche namen met uitroepingsteekens, blijken van toorn. De muur is in +1849 opnieuw gewit. De volken beleedigden er elkander op.</p> +<p>Aan de deur dezer kapel werd een lijk gevonden met een bijl in de +hand. Dit lijk was van den tweeden luitenant Legros.</p> +<p>Ter linkerzijde, als men de kapel verlaat, ziet men een put. Op dit +voorplein zijn er twee. Men vraagt, waarom aan dezen geen emmer en +katrol zijn? Wijl men er geen water meer put. Waarom put men er geen +water? Wijl hij vol doodsbeenderen en geraamten is.</p> +<p>De laatste die uit dezen put water heeft gehaald, heette Willem van +Kylsom: een boer, die Hougomont bewoonde en er tuinier was. Den 18 Juni +1815 nam zijn gezin de vlucht en verschool zich in de bosschen.</p> +<p>Het woud, dat de abdij van Villers omgeeft, diende verscheidene +dagen en nachten al den ongelukkigen bewoners dezer buurt tot +schuilplaats. Nog heden wijzen enkele duidelijke sporen, als oude +afgebrande boomstammen, de plaats aan, waar deze ongelukkigen in het +dichtste hout sidderend bivouakkeerden.</p> +<p>Willem van Kylsom woonde te Hougomont „om het kasteel te +bewaken” en verschool zich in een kelder. De Engelschen ontdekten +hem daar. Men trok hem uit zijn schuilhoek, en door sabelslagen deden +de krijgslieden zich door dezen beangsten man bedienen. Zij hadden +dorst; Willem bracht hun water, ’t welk hij uit dezen put haalde. +Velen deden daar hun <span class="pagenum">[<a id="pb12" href="#pb12" +name="pb12">12</a>]</span>laatsten dronk. Maar deze put, waarvan +zoovele drinkers in den dood gingen, moest insgelijks sterven.</p> +<p>Na het gevecht haastte men zich, de lijken te begraven. De dood +vervolgt op zijn wijze de overwinning en zendt de pest achter den roem +aan. De typhus is een aanhangsel van den triumf. De put was diep, men +maakte er een graf van. Men wierp er driehonderd dooden in. Misschien +met te veel overhaasting. Waren allen wel dood? de legende zegt van +neen. Het schijnt, dat men in den nacht, die op deze begrafenis volgde, +flauwe jammerende stemmen uit dezen put hoorde opstijgen.</p> +<p>De put staat afgezonderd op ’t midden van het plein. Drie +muren, half hardsteen en half baksteen, en samengevoegd als de bladen +van een tochtscherm, hadden eenigszins ’t voorkomen van een +torentje en omgeven den put aan drie zijden. De vierde zijde is open. +Aan die zijde putte men het water. In den achtermuur bevindt zich een +ruw gat, misschien door een kanonkogel veroorzaakt. Dit torentje had +een zoldering, waarvan slechts de balken zijn overgebleven. Het +ijzerwerk der schoring van den rechtermuur vormt een kruis. Men blikt +naar beneden, en ’t oog verliest zich in een diepen baksteenen +koker vol dikke duisternis. De put is omgeven door onkruid, waarin het +onderste der muren verdwijnt.</p> +<p>Voor dezen put ligt niet de blauwe hardsteen, tot drempel dienende, +dien men gewoonlijk bij alle putten in België vindt. In plaats +ervan is er een balk, waaraan vijf of zes knoestige, vermolmde stukken +hout, die groote beenderen gelijken. Er is noch emmer, noch keten, noch +katrol meer; maar de gootsteen is er nog, die diende om ’t water +uit te gooien. Hier vergaart zich het regenwater, en een vogel uit de +naburige bosschen komt nu en dan drinken en vliegt weder weg.</p> +<p>Een huis in dezen bouwval, het huis van den pachter, is nog bewoond. +De deur van dit huis komt op de plaats uit. Behalve een fraaie gothieke +sleutelplaat is op deze deur een ijzeren handvatsel in den vorm van een +gekromd klaverblad. Op het oogenblik dat de Hanoversche luitenant Wilda +dat handvatsel greep om in de hoeve te vluchten, hieuw een Fransch +sapeur hem met zijn bijl de hand af.</p> +<p>De grootvader van het gezin, dat thans het huis bewoont, was de oude +tuinman van Kylsom, die nu sinds lang is overleden. Een vrouw met grijs +haar zeide ons: „Daar was ik. Ik was drie jaar oud toen dit +gebeurde. Mijn oudere zuster was bang en weende. Men voerde ons naar de +bosschen. Mijn moeder droeg mij in haar armen. Men legde zich met het +oor op den grond om te luisteren. Ik bootste het kanongebulder na en +riep <i>bom bom</i>.” <span class="pagenum">[<a id="pb13" href= +"#pb13" name="pb13">13</a>]</span></p> +<p>Zooals gezegd is, voerde een deur links op de plaats naar den +boomgaard.</p> +<p>Deze boomgaard is verschrikkelijk.</p> +<p>Hij bestaat uit drie deelen, men zou haast kunnen zeggen uit drie +<i>bedrijven</i>. Het eerste gedeelte is een tuin, het tweede is de +eigenlijke boomgaard, het derde is een bosch. Deze drie gedeelten zijn +gezamenlijk omgeven, aan de zijde van den ingang, door de gebouwen van +het kasteel en der hoeve, ter linkerzijde, door een haag, ter +rechterzijde door een muur, van achter insgelijks door een muur. De +muur rechts is van tichelsteenen, de achtermuur is van hardsteen. Eerst +komt men in den tuin. Hij loopt naar beneden, is beplant met +besseboomen, <span class="corr" id="xd20e292" title= +"Bron: een">en</span> vol onkruid en wilde planten; hij wordt begrensd +door een terras van hardsteen met dubbel uitspringende balustrade. +’t Was vroeger een slottuin in den Franschen stijl, welke dien +van Le Nôtre voorafging; thans niets dan bouwvallen en distelen. +De pilasters dragen ballen, die veel van steenen kogels hebben. Men +telt nog drie-en-veertig pilasters op hun vierkante voetstukken; de +overige liggen in het gras. Schier alle zijn door het geweervuur +beschadigd. Een enkele geknotte kolom staat als een gebroken been op +het voetstuk.</p> +<p>In dezen tuin, lager gelegen dan de boomgaard, was het, dat zes +voltigeurs van het 1<sup>e</sup> regiment binnendrongen, zoodat zij er +niet weer uit konden. Gevangen gehouden en bestookt als beren in een +kuil aanvaardden zij den strijd tegen twee compagnieën +Hanoveranen, waarvan een compagnie met buksen was gewapend. De +Hanoveranen stonden achter deze pilasters en schoten uit de hoogte. De +voltigeurs, zes tegen tweehonderd, beantwoordden moedig van beneden het +vuur, zij hadden geen andere bedekking dan de besseboomen en sneuvelden +in minder dan een kwartier.</p> +<p>Eenige treden opgaande, komt men uit den tuin in den eigenlijken +boomgaard. Hier, binnen de ruimte van weinige ellen oppervlakte, vielen +vijftienhonderd man in minder dan een uur tijds. De muur schijnt +opnieuw voor het gevecht gereed te zijn. De acht-en-dertig schietgaten, +die door de Engelschen op ongelijke hoogten er in zijn gemaakt, zijn er +nog. Voor het zestiende liggen twee Engelsche grafzerken van graniet. +Alleen in den zuidermuur zijn schietgaten; de hoofdaanval had van dien +kant plaats. Deze muur is van buiten achter een hooge levende haag +verborgen. De Franschen naderden, in de meening dat zij niets dan een +haag voor zich hadden, drongen er door en vonden den muur, een +hinderpaal en hinderlaag; de Engelsche garde er achter; de +acht-en-dertig schietgaten braakten te gelijker tijd hun vuur, een +stortregen van <span class="pagenum">[<a id="pb14" href="#pb14" name= +"pb14">14</a>]</span>kogels en schroot; de brigade-Soye werd er +vernield. Zóó begon de slag van Waterloo.</p> +<p>De boomgaard werd echter genomen. De Franschen hadden geen ladders, +maar klauterden met hun nagels tegen den muur op. Onder de boomen vocht +men man tegen man. Al het gras werd met bloed bevochtigd. Een +<span class="corr" id="xd20e306" title= +"Bron: bataillon">bataljon</span> Nassauers van zevenhonderd man werd +er vernield. Aan de buitenzijde is de muur, waartegen de twee +batterijen van Kellermann werden gericht, als geheel afgeknaagd.</p> +<p>Deze boomgaard is even gevoelig voor de maand Mei als ieder andere. +Hij heeft zijn goudenregen en madeliefjes; het gras is er hoog, +karpaarden weiden er, tusschen de boomen zijn koorden gespannen, waarop +linnen te drogen hangt en die den voorbijganger het hoofd doen buigen, +terwijl de voet in een molshoop zinkt. In ’t midden van ’t +gras ziet men een ontwortelden groenenden boomstam liggen. De majoor +Blackman heeft zich hiertegen gelegd om te sterven. Onder een naburigen +grooten boom viel de Duitsche generaal Duplat, die tot een Fransche +familie behoorde, welke bij de herroeping van het Edict van Nantes het +land verliet. Daarnaast staat een oude, ziekelijke appelboom, die met +een verband van stroo en klei omzwachteld is. Schier al de appelboomen +sterven van ouderdom. Geen is er, die niet een kogel of een grenaat +heeft ontvangen. Een menigte doode boomen staan nog als geraamten in +dezen boomgaard. De raven vliegen in de takken; van binnen bloeien +<span class="corr" id="xd20e311" title= +"Bron: viooljes">viooltjes</span>.</p> +<p>Bauduin dood, Foy gekwetst, de brand, de verwoesting, het moorden, +een beek van vreeslijk ondereengemengd Engelsch, Duitsch en Fransch +bloed, een put vol lijken, het regiment Nassauers en dat van Brunswijk +vernield, Duplat gesneuveld, Blockmann gesneuveld, de Engelsche garde +verminkt, twintig Fransche bataljons van de veertig van Reillés +corps gedecimeerd; alleen in dit vervallen slot van Hougomont drie +duizend man nedergesabeld, doorstoken, doodgeschoten en +verbrand;—en dit alles, opdat thans een boer tot een reiziger kan +zeggen: „Mijnheer, geef mij drie francs en, zoo ge wilt, zal ik u +de zaak van Waterloo uitleggen.” <span class="pagenum">[<a id= +"pb15" href="#pb15" name="pb15">15</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De 18 Juni 1815.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Laat ons terugtreden; dit is een recht van den +verhaler, en verplaatsen wij ons in het jaar 1815, zelfs een weinig +vóór het tijdperk, waarin het in het eerste gedeelte van +dit werk verhaalde plaats had.</p> +<p>Zoo het in den nacht van 17 op 18 Juni 1815 niet geregend had, zou +Europa’s toekomst geheel anders zijn geweest. Eenige droppels +water min of meer hebben Napoleon doen vallen. De Voorzienigheid heeft +slechts een weinig regen noodig gehad om van Waterloo het einde van +Austerlitz te maken; en een wolk, die in een met het seizoen strijdende +richting in de lucht dreef, was voldoende om een wereld te doen +instorten.</p> +<p>De slag van Waterloo kon eerst om half twaalf beginnen, waardoor +Blücher tijd had aan te komen. Waarom niet eer? Wijl de bodem van +den regen doorweekt was. Men moest wachten tot hij een weinig +opgedroogd was om met de artillerie te kunnen manœuvreeren.</p> +<p>Napoleon was artillerie-officier en bleef dit altijd eenigszins. Al +zijn slagplannen zijn voor het geschut ingericht. De artillerie op een +bepaald punt te vereenigen, was de sleutel zijner overwinningen. Hij +ging met de krijgskunst van den vijandelijken generaal als met een +citadel te werk, en schoot er bres in. Hij verplette het zwakke punt +met schroot; hij knoopte en ontknoopte de veldslagen met het kanon. In +zijn genie lag iets van den kanonnier. Carré’s overhoop te +werpen, regimenten te verpletteren en uiteen te jagen, hierin lag alles +voor hem: slaan, en altijd slaan, en deze taak droeg hij den kogel op. +Een vreeselijke methode, welke, gepaard aan het genie, gedurende +vijftien jaren dezen somberen kampvechter des oorlogs onoverwinbaar +maakte.</p> +<p>Den 18 Juni 1815 rekende hij te meer op de artillerie, wijl het +getal in zijn voordeel was. Wellington had slechts honderd +negen-en-vijftig vuurmonden; Napoleon had er tweehonderd veertig.</p> +<p>Gesteld dat de grond droog ware geweest, dat de artillerie zich had +kunnen bewegen, de slag zou te zes uren zijn begonnen, en te twee uren, +dat is drie uur vóór de Pruisische tusschenkomst, +geëindigd en gewonnen zijn geweest.</p> +<p>In hoeverre is het verlies van dezen veldslag de schuld <span class= +"pagenum">[<a id="pb16" href="#pb16" name="pb16">16</a>]</span>van +Napoleon geweest? Is de schipbreuk aan den stuurman te wijten? Paarde +zich aan de blijkbare afneming van Napoleon’s lichaamskrachten +destijds een verzwakking van geestkracht? Hadden de twintig jaren +oorlogs evenzeer het zwaard als de scheede versleten, evenzeer de ziel +als het lichaam? Deed zich de veteraan ongelukkiglijk reeds gevoelen in +den veldheer? Met één woord, was dit genie verduisterd, +zooals vele voorname geschiedschrijvers beweerd hebben? Bracht hij zich +in woede, om zich zelven zijn verzwakking te verhelen? Begon hij te +wankelen door den wind van een ongunstig lot? Werd hij—wat voor +een veldheer hoogst noodlottig is—ongevoelig voor het gevaar? Is +er bij deze soort van groote materieële mannen, welke de reuzen +der handeling kunnen genoemd worden, een leeftijd, waarin hun genie +kortzichtig wordt? De ouderdom heeft geen vat op de genieën van +het ideale; de Dante’s en Michel Angelo’s nemen in den +ouderdom toe; nemen de Hannibal’s en Bonaparte’s er door +af? Had Napoleon den rechten zin der overwinning verloren? Kon hij de +klip niet meer erkennen, den valstrik niet meer gissen, den +instortenden rand des afgronds niet meer onderscheiden? Ontbrak hem het +voorgevoel van groote handelingen? Hij die eertijds al de wegen van den +triomf kende, en van zijn schitterenden zegewagen ze met oppermachtigen +vinger aanwees, was hij nu in zulk een heillooze geestverwarring, dat +hij zijn opgewekte legioenen in den afgrond voerde? Was hij, +zes-en-veertig jaar oud, door een heerschenden waanzin aangegrepen? Was +deze reusachtige leider van het lot niets meer dan een dolle +moordenaar?</p> +<p>Wij gelooven het niet.</p> +<p>Zijn plan van den veldslag was, naar aller getuigenis, een +meesterstuk. Recht tegen het centrum der linie van de geallieerden +rukken, een opening in den vijand maken, hem in tweeën snijden, de +Britsche helft op Hal werpen, en de Pruisische op Tongeren, van +Wellington en Blücher twee stompen maken, Mont Saint-Jean nemen, +Brussel bemachtigen, de Duitschers in den Rijn, de Engelschen in de zee +werpen; dit alles lag in Napoleon’s doel van dezen veldslag. +Vervolgens zou men zien.</p> +<p>’t Spreekt vanzelf dat het geenszins ons oogmerk is, hier de +geschiedenis van Waterloo te schrijven; een der ontwikkelingstooneelen +van het drama, dat wij verhalen, knoopt zich aan dezen veldslag vast, +maar de geschiedenis is ons eigenlijk onderwerp niet; deze geschiedenis +is buitendien uitmuntend beschreven, uit het eene gezichtspunt door +Napoleon, uit het andere gezichtspunt door Charras. Wij laten beide +geschiedschrijvers <span class="pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17" +name="pb17">17</a>]</span>de zaak uitmaken; wij zijn slechts een +verwijderd getuige, een wandelaar op de vlakte, een navorscher op dezen +met menschenvleesch gemesten grond, die misschien schijn voor waarheid +houdt; wij hebben het recht niet, ons in naam der wetenschap tegen een +geheel van feiten te verzetten, waarin echter gewisselijk veel +zinsbegoocheling ligt; wij bezitten noch militaire praktijk noch +krijgskunde genoeg om gezag aan een stelsel te kunnen geven; maar onzes +inziens zijn de beide veldheeren te Waterloo door een aaneenschakeling +van toevalligheden beheerscht geworden; en wat het lot betreft, dezen +geheimzinnigen beschuldigde, wij oordeelen als het volk, dat een +naïef rechter is.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">A.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Wie zich een juiste voorstelling van den slag van +Waterloo wil maken, behoeft in gedachten slechts een groote A op den +grond te trekken. Het linkerbeen der A is de weg van Nivelles, het +rechterbeen de weg van Genappe, de koppelstreep der A is de holleweg +van Ohain naar Braine-l’Alleud. De top der A is Mont-Saint-Jean; +daar is Wellington; de beneden-linkerpunt is Hougomont; daar is Reille +met Jerôme Bonaparte; de beneden-rechterpunt is Belle-Alliance; +daar is Napoleon. Even onder het punt, waar de koppelstreep der A het +rechterbeen raakt en doorsnijdt is la Haie-Sainte. In ’t midden +van deze koppelstreep is het eigenlijke punt, waar de slag beslist +werd. Hier heeft men den leeuw geplaatst, het onwillekeurig zinnebeeld +van den verheven heldenmoed der Keizerlijke garde. De driehoek, gevormd +door het toppunt der A, de twee beenen en de koppelstreep is de vlakte +van Mont-Saint-Jean. De geheele slag gold den strijd om deze +vlakte.</p> +<p>De vleugels van beide legers breidden zich rechts en links uit langs +de wegen van Genappe en Nivelles; d’Erlon stond tegenover Picton; +Reille tegenover Hill.</p> +<p>Achter het toppunt der A, achter de vlakte van Mont-Saint-Jean is +het bosch van Soignes.</p> +<p>Men stelle zich de vlakte zelve voor als een uitgestrekt golvend +terrein; de eene hoogte beheerscht de andere, en al deze golvingen +loopen opwaarts naar Mont-Saint-Jean, waar zij bij het bosch +eindigen.</p> +<p>Op een slagveld zijn twee vijandelijke legers als twee worstelaars. +Zij omvatten elkander en de een poogt den ander te <span class= +"pagenum">[<a id="pb18" href="#pb18" name="pb18">18</a>]</span>doen +vallen. Men klampt zich vast aan alles; een haag is een steunpunt; de +hoek van een muur is een borstwering; zoo een regiment niet eenig +steunpunt heeft, wijkt het; een holte op de vlakte, een glooiing van +den grond, een dwarsloopend pad, een holleweg kunnen den hiel van den +kolossus tegenhouden, dien men een leger noemt, en hem beletten +achteruit te gaan. Die het veld verlaat is geslagen. Daaruit ontstaat +voor den verantwoordelijken bevelhebber de noodzakelijkheid, dat hij +het kleinste kreupelboschje onderzoeke en de geringste oneffenheid +kenne.</p> +<p>De beide generaals hadden de vlakte van Mont-Saint-Jean, thans +vlakte van Waterloo genoemd, nauwkeurig bestudeerd. Reeds het vorige +jaar had Wellington met vooruitziende schranderheid haar in oogenschouw +genomen als het mogelijke veld van een grooten slag. Wellington had den +18 Juni op dit terrein en voor dit tweegevecht de goede zijde, Napoleon +de slechte. Het Engelsche leger stond boven, het Fransche leger +beneden.</p> +<p>’t Zou overbodig zijn hier Napoleon te schetsen, te paard, met +den kijker in de hand, in den vroegen ochtend van den 18 Juni 1815, op +de hoogte van Rossomme staande. Voor hij is aangeduid, heeft ieder hem +in ’t oog. Dit kalm gelaat onder den kleinen steek der school van +Brienne, deze groene uniform, welker witte omslag de ster verbergt, de +overjas die de epauletten bedekt, de strik van het roode lint onder het +vest, de zeemlederen broek, het witte paard met zijn purperfluweelen +schabrak, waarop in de hoeken gekroonde N’s en arenden, de +rijlaarzen over zijden kousen, de zilveren sporen, de degen van +Marengo,—deze geheele gestalte van den laatsten Cesar staat voor +aller verbeelding, door de eenen toegejuicht, door anderen +veroordeeld.</p> +<p>Deze gestalte stond lang in vollen glans; dit was ten gevolge van +zekere verduistering, die aan legenden eigen is, en die de waarheid +steeds min of meer omsluiert. Thans echter heeft de geschiedenis hier +haar licht aangebracht.</p> +<p>Dat licht der geschiedenis is onmeedoogend; het heeft dit +zonderlinge en goddelijke, dat het, hoewel het licht is, en juist omdat +het licht is, vaak duisternis brengt, waar men helderheid zag; van +denzelfden mensch maakt het twee verschillende schijngestalten, waarvan +de eene de andere bestrijdt en terechtstelt—de duisternis van den +despoot in worsteling met den glans van den veldheer. Hieruit volgt een +juister maatstaf voor de waardeering des volks. Het verwoeste Babylon +verlaagt Alexander; het geketende Rome verlaagt Cesar; het vernielde +Jeruzalem verlaagt Titus. De dwingelandij volgt den dwingeland. +’t Is een ramp <span class="pagenum">[<a id="pb19" href="#pb19" +name="pb19">19</a>]</span>voor een mensch, een duisternis achter te +laten die zijn gestalte heeft.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het „duistere iets” der veldslagen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Ieder weet, welk aanzien de veldslag in den beginne +had; een verward, onzeker, weifelend, voor beide legers dreigend begin; +evenwel meer nog voor de Engelschen, dan voor de Franschen.</p> +<p>Het had den geheelen nacht geregend; de regen had den bodem +doorweekt; in de holten der vlakte was het water als in kuipen +vergaard; op sommige plaatsen stond het tot aan de assen der +treinwagens; van de buikriemen der paarden droop het slijk; zoo het +graan en de rogge, die door al de voertuigen ter aarde geworpen waren, +de poelen niet gevuld en eenige vastheid onder de wielen gevormd had, +zou iedere beweging, voornamelijk in de richting van Papelotte, +onmogelijk zijn geweest.</p> +<p>Het gevecht begon laat; Napoleon, zooals wij gezegd hebben, had de +gewoonte, de geheele artillerie als een pistool in zijn hand te houden, +om ’t nu op dit, dan op dat punt van den veldslag te richten, en +hij had willen wachten totdat de bespannen batterijen ongehinderd +konden rijden en galoppeeren; daarvoor moest de zon te voorschijn komen +en den grond drogen. Maar de zon kwam niet te voorschijn. ’t Was +niet meer de ontmoeting van Austerlitz. Toen het eerste kanonschot +gelost was, zag de Engelsche generaal Colville op zijn horloge en +overtuigde zich, dat het vijf minuten over half twaalf was.</p> +<p>Het gevecht werd met woede, met grooter woede wellicht dan de keizer +wenschte, door den linkervleugel der Franschen tegen Hougomont +begonnen. Te zelfder tijd viel Napoleon het centrum aan door de brigade +Quiot tegen La Haie-Sainte te werpen, terwijl Ney met den +rechtervleugel der Franschen den linkervleugel der Engelschen aanviel, +die op Papelotte steunde.</p> +<p>De aanval tegen Hougomont was eenigermate geveinsd, hij had ten +doel, er Wellington te lokken en hem links te doen buigen. Dit plan zou +gelukt zijn, zoo de vier compagnieën der Engelsche garde en de +moedige Belgen der divisie Perponcher niet krachtig de positie behouden +hadden, zoodat Wellington, in plaats van er zijn troepen opeen te +hoopen, zich kon bepalen <span class="pagenum">[<a id="pb20" href= +"#pb20" name="pb20">20</a>]</span>tot er ter versterking vier andere +compagnieën der garde en een bataljon Brunswijkers te zenden.</p> +<p>De aanval van den rechtervleugel der Franschen tegen Papelotte +diende eigenlijk om den linkervleugel der Engelschen omver te werpen, +den weg naar Brussel af te snijden, den Pruisen, die komen konden, den +doortocht te beletten, Mont-Saint-Jean te bemachtigen. Wellington tot +Hougomont, van daar tot Braine-l’Alleud en verder tot Hal terug +te drijven; niets was eenvoudiger. Eenige toevalligheden daargelaten, +gelukte deze aanval. Papelotte werd genomen; la Haie-Sainte werd +bemachtigd.</p> +<p>Hier verdient het volgende opmerking: Bij de Engelsche infanterie, +voornamelijk bij de brigade van Kempt, waren veel rekruten. Tegenover +onze geduchte infanteristen waren deze jonge soldaten dapper en van +veel nut. Bovenal deden zij uitmuntenden dienst als tirailleurs; als +tirailleur is de soldaat eenigszins aan zich zelven overgelaten, en +wordt om zoo te zeggen zijn eigen generaal; deze rekruten vertoonden +iets van het Fransche vernuft en van hun levendigheid. Deze jeugdige +infanterie bezat vuur. Dit mishaagde Wellington.</p> +<p>Na de bemachtiging van la Haie-Sainte was de veldslag weifelend.</p> +<p>In dezen dag, van ’s middags af tot vier uur toe, ligt een +duister tusschenvak; het midden van den slag is schier niet te +onderscheiden en deelt in de donkerheid van het strijdgewoel. Maar er +ontstaat een schemering. In dezen nevel bespeurt men groote golvingen, +een duizelende gezichtsbegoocheling, het toenmalige, thans schier +onbekende krijgstuig, kolbaks, schitterende, vliegende sabeltasschen, +over de borst gekruist lederwerk, patroontasschen met grenaten, +huzaren-dolmans, roode, geplooide laarzen, zware schako’s met +vangsnoeren, de bijna zwarte Brunswijksche infanterie onder de roode +Engelsche infanterie gemengd, de Engelsche soldaten met witte winksen, +in plaats van epauletten, de lichte Hanoversche ruiterij met lederen +hoogen helm, waaraan koperen stormbanden en roode pluimen, de Schotten +met bloote knieën en geruite plaids, de groote witte slobkousen +onzer grenadiers; dit alles zijn schetsen, maar geen krijgskundige +aanwijzingen; iets voor Salvator Rosa, maar niet voor Gribeauval.</p> +<p>In elken veldslag is steeds iets wolkerigs gemengd. <i lang= +"la">Quid obscurum, quid divinum.</i> Ieder geschiedschrijver geeft aan +dergelijk krijgsgewoel min of meer de gestalte welke hem behaagt. De +schok der gewapende drommen geeft een terugwerking, die de generaals, +niettegenstaande alle zorg, onmogelijk nauwkeurig kunnen berekenen; in +het gevecht grijpt het plan van <span class="pagenum">[<a id="pb21" +href="#pb21" name="pb21">21</a>]</span>den eenen veldheer in dat van +den anderen, en het een wordt door het ander gewijzigd. De linie van +bataille buigt en kronkelt als een draad, de beken bloeds stroomen her- +en derwaarts; de fronten der legers golven, de terugtrekkende of +uitvallende regimenten vormen kapen of inhammen, al deze klippen +bewegen zich gestadig de eene voor de andere; waar de infanterie was, +komt de artillerie; waar de artillerie was, komt de cavalerie +aangesneld; de bataljons zijn rookwolken. Er was iets: zoek, en +’t is verdwenen, de open ruimten verplaatsen zich, de donkere +golvingen naderen of wijken; als door een grafwind worden deze +heillooze drommen voortgestuwd, teruggedrongen, uitgezet, en verdreven. +Wat is een gevecht? Een trilling. De onbeweeglijkheid van een +wiskunstig plan rekent bij minuten, niet bij dagen. Een veldslag kan +alleen een bij uitstek groot schilder malen, die al wat de wereld bevat +in zijn penseel heeft; Rembrandt is daartoe beter dan Van der Meulen. +Van der Meulen, die des middags nauwkeurig is, liegt te drie uren. De +meetkunde bedriegt: alleen de orkaan is waar. Dit geeft aan Folard het +recht Polybius tegen te spreken. Voegen wij hierbij dat er altijd een +zeker oogenblik is, dat de veldslag in afzonderlijke gevechten ontaardt +en zich in ontelbare kleine feiten splitst, die, om Napoleon’s +eigen woorden te gebruiken, „veeleer tot de geschiedenis der +regimenten, dan tot die van het leger behooren.” In zoodanig +geval heeft de geschiedschrijver onbetwistbaar het recht tot +samendringen. Hij kan slechts de hoofdomtrekken van den strijd geven, +en geen verhaler, hoe nauwgezet ook, kan nauwkeurig den vorm van die +vreeselijke wolk bepalen, welke een veldslag wordt genoemd. Dit is ten +aanzien van alle groote gewapende schokken waar, en vooral op Waterloo +van toepassing.</p> +<p>Des namiddags evenwel, op een zeker oogenblik, werd de veldslag +duidelijker.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Des namiddags te vier uren.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Tegen vier uren was de toestand van het Engelsche +leger hachelijk. De prins van Oranje commandeerde het centrum, Hill den +rechtervleugel, Picton den linkervleugel. Vol vuur en onverschrokken +riep de prins van Oranje den Hollanders-Belgen toe: „Nassau! +Brunswijk! nimmer terug!” Hill, die verzwakt was, had zich tegen +Wellington geleund. Picton was gesneuveld. In hetzelfde oogenblik, dat +de Engelschen den Franschen het vaandel <span class="pagenum">[<a id= +"pb22" href="#pb22" name="pb22">22</a>]</span>van het 105<sup>e</sup> +linie-regiment ontnamen, hadden de Franschen den Engelschen generaal +Picton met een kogel door ’t hoofd gedood. Wellington had in den +slag twee steunpunten, Hougomont en la Haie-Sainte; Hougomont +verdedigde zich nog, maar stond in brand; La Haie-Sainte was genomen. +Van het Duitsche <span class="corr" id="xd20e421" title= +"Bron: batailjon">bataljon</span>, dat haar verdedigde, waren nog +slechts twee en veertig man over; op vijf na waren al de officieren +gesneuveld of gevangen genomen. In die schuur hadden drie duizend +strijders elkander verdelgd. Een sergeant der Engelsche garde, de +eerste bokser van Engeland, dien zijn krijgsmakkers onkwetsbaar +beschouwden, werd er door een kleinen Franschen tamboer gedood. Baring +was verdreven, Alten was nedergesabeld. Verscheidene vaandels waren +verloren, daarbij een van de divisie-Alten, en een van het bataljon +Lunenburg, dat door een prins van het geslacht van Tweebruggen gedragen +was. De grijze Schotten bestonden niet meer; de zware dragonders van +Ponsonby waren neergehouwen. Deze dappere cavalerie had gebogen voor de +lanciers van Bro en de kurassiers van Travers; van de twaalfhonderd +paarden waren zeshonderd overgebleven; van de drie luitenant-kolonels +lagen twee ter aarde, Hamilton gekwetst, Mater gesneuveld. Ponsonby was +gevallen, van zeven lanssteken doorboord. Gordon was dood, Marsh was +dood. Twee divisiën, de vijfde en de zesde, waren vernield.</p> +<p>Nu Hougomont aangegrepen en la Haie-Sainte genomen was, bleef er nog +slechts een knoop door te hakken, het centrum. Deze hield nog altijd +vast. Wellington versterkte het. Hij riep er Hill, die te Merbe-Braine +stond, en Chassé, die te Braine-l’Alleud was.</p> +<p>Het centrum van het Engelsche leger, eenigszins hol, zeer dicht +ineengedrongen, had een sterke stelling. Het bezette de vlakte van +Mont-Saint-Jean, had achter zich het dorp en voor zich de toen tamelijk +steile glooiing. Het steunde tegen dat hechte steenen huis, ’t +welk te dien tijde een domein van Nivelles was en bij den viersprong +staat, waar beide wegen elkander kruisen. ’t Is een gebouw uit de +zestiende eeuw, en zoo sterk, dat de kanonskogels er op afstuitten, +zonder het te beschadigen. Hier en daar hadden de Engelschen in de +doornhagen, die de vlakte omgeven, schietgaten gesneden, tusschen de +takken den mond van een kanon geplaatst, en van het kreupelhout +verschansingen gemaakt. Hun artillerie lag achter het struikgewas in +hinderlaag. Dit verraderlijk werk, schoon door den oorlog gewettigd, +die krijgslisten toelaat, was zoo goed uitgevoerd, dat Haxo die des +ochtends te negen uren door den keizer werd gelast de vijandelijke +batterijen te gaan <span class="pagenum">[<a id="pb23" href="#pb23" +name="pb23">23</a>]</span>verkennen, er niets van gezien had, en +terugkwam met het bericht aan Napoleon, dat er geen andere hinderpalen +bestonden dan de twee barricaden, die de wegen van Nivelles en Genappe +versperden.</p> +<p>’t Was in den tijd, dat het graan hoog staat; aan den zoom der +vlakte lag een bataljon der brigade Kempt, het 95<sup>e</sup>, met +buksen gewapend, in het hooge koren.</p> +<p>Aldus beveiligd en gerugsteund, had het centrum van het +Engelsch-Hollandsche leger een goede stelling.</p> +<p>Het gevaar voor deze stelling was het bosch van Soignes, dat +destijds aan het slagveld grensde en door de vijvers van Groenendael en +Boitsfort doorsneden was. Een leger kon er niet in terugtrekken, zonder +zich geheel op te lossen; de regimenten zouden onvermijdelijk uiteen +zijn geraakt. De artillerie zou in de moerassen blijven steken. Volgens +de meening van verscheidene deskundigen, die evenwel door anderen +bestreden wordt, zou een terugtocht een algemeene vlucht zijn +geworden.</p> +<p>Wellington voegde bij dit centrum een brigade van Chassé, die +van den rechtervleugel was genomen, en een brigade van Wincke, van den +linkervleugel, bovendien de divisie Clinton. Aan zijn Engelschen, aan +de regimenten van Halkett, aan de brigade van Mitchell, aan de garde +van Martland, gaf hij tot borstwering en steun de infanterie van +Brunswijk, het contingent van Nassau, de Hanoveranen van Kielmansegge +en de Duitschers van Ompteda. Hiermede had hij zes en twintig +<span class="corr" id="xd20e441" title= +"Bron: batailjons">bataljons</span> te zijner beschikking. De +rechtervleugel werd, zooals Charras zegt, achter het centrum geschoven. +Een groote batterij was, ter plaatse waar thans het zoogenaamde +„museum van Waterloo” is, achter aardzakken gemaskeerd. +Wellington had buitendien in een laagte de dragonders der garde van +Somerset, sterk veertienhonderd paarden. ’t Was de andere helft +der zoo terecht beroemde Engelsche cavalerie. Toen Ponsonby vernietigd +was, bleef nog Somerset over.</p> +<p>De batterij, die, voltooid, schier een schans zou zijn geweest, +stond achter een zeer lagen tuinmuur, die in de haast met aardzakken en +een breed aarden voetstuk was bekleed. Dat werk was niet voltooid, men +had den tijd niet gehad het te palissadeeren.</p> +<p>Wellington, bekommerd, doch koelbloedig, zat te paard en bleef den +geheelen dag in dezelfde houding, een weinig vóór den +ouden molen van Mont-Saint-Jean, die nog bestaat, onder een olm, dien +later een Engelsch wandaal voor tweehonderd francs kocht, deed afzagen +en medenam. Wellington was daar een koelbloedig held. Het regende +kogels. Zijn adjudant Gordon <span class="pagenum">[<a id="pb24" href= +"#pb24" name="pb24">24</a>]</span>viel aan zijn zijde. Lord Hill vroeg, +terwijl hij hem op een springende bom wees:—Mylord, welke +instructiën en bevelen laat gij ons, zoo ge mocht +vallen?—„Te doen gelijk ik,” antwoordde Wellington. +Tot Clinton zeide hij lakonisch: „Hier blijven tot den laatsten +man.”—De dag nam blijkbaar een slecht einde. Wellington +riep zijn oude wapenbroeders van Talavera, Vittoria en Salamanca toe: +„<i lang="en">Boys</i> (jongens)! hoe kan men aan wijken denken? +denkt aan Oud-Engeland!”</p> +<p>Tegen vier uren maakte de Engelsche linie een achterwaartsche +beweging. Eensklaps zag men op de hoogte niets meer dan de artillerie +en de tirailleurs, het overige was verdwenen; de door de Fransche +houwitsers en kogels verjaagde regimenten trokken af naar de laagte, +waardoor thans nog het voetpad naar Mont-Saint-Jean loopt; er ontstond +een achterwaartsche beweging, het Engelsche legerfront week, Wellington +trok terug.—Het begin van den aftocht! riep Napoleon.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Napoleon in goede luim.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De keizer, hoewel ziek en te paard door een +plaatselijk lijden gekweld, was nooit in een betere luim dan dien dag +geweest. Sedert den morgen glimlachte hij, de ondoorgrondelijke. Den 18 +Juni 1815 schitterde deze diepe ziel, achter marmer verscholen, als in +den blinde. De man, die te Austerlitz somber was geweest, was vroolijk +bij Waterloo. De gewichtigste toestanden hebben dergelijke +tegenstrijdigheden. Onze vreugd is als een schaduw. De volmaakte +glimlach behoort slechts aan God.</p> +<p><i lang="la">Ridet Cæsar, Pompeius flebit</i>, zeiden de +soldaten van het legioen Fulminatrix. Pompejus mocht ditmaal niet +weenen, maar zeker is het dat Cesar lachte.</p> +<p>Toen hij den vorigen nacht ten één ure, te paard, in +storm en regen, met Bertrand, de hoogten in den omtrek verkende, en +tevreden de lange linie der Engelsche bivouakvuren zag, welke den +geheelen horizon, van Frischemont tot Braine l’Alleud, +verlichtten, scheen het hem, dat het noodlot, door hem op een bepaalden +dag op het slagveld van Waterloo gedaagd, stipt aan zijn bevelen +gehoorzaamde; hij had zijn paard stil doen staan en eenige oogenblikken +bewegingloos naar de bliksemstralen gezien en naar den donder gehoord; +en men heeft <span class="pagenum">[<a id="pb25" href="#pb25" name= +"pb25">25</a>]</span>dezen fatalist in de duisternis deze geheimzinnige +woorden hooren zeggen: „Wij zijn het eens.” Napoleon +bedroog zich. Zij waren ’t niet eens.</p> +<p>Hij had zich geen minuut slaaps gegund; al de oogenblikken van dien +nacht waren voor hem door een vreugde gekenmerkt. Hij was langs de +geheele linie der zware garde gereden en had hier en daar stil +gehouden, om de schildwachten toe te spreken. Ten half drie ure had hij +bij het bosch van Hougomont den stap eener marcheerende kolonne +gehoord; hij meende een oogenblik, dat Wellington terugtrok. Hij had +aan Bertrand gezegd: „’t is de Engelsche achterhoede, die +zich in beweging stelt om het veld te ruimen. Ik zal de zes duizend +Engelschen gevangen nemen, die te Ostende zijn aangekomen.” Hij +sprak met opgeruimdheid; hij had dat vuur wedergevonden, ’t welk +hem den 1<sup>en</sup> Maart bij zijn landing bezielde, toen hij in de +golf Juan den grootmaarschalk op den verrukten boer wees, en uitriep: +„Nu, Bertrand, ziedaar reeds versterking!” In den nacht van +den 17 op den 18 Juni schertste hij over Wellington.—„Deze +kleine Engelschman heeft een les noodig,” zeide Napoleon. De +regen nam toe; het donderde, terwijl de keizer sprak.</p> +<p>Des morgens ten half vier had hij een illusie verloren; de +officieren ter verkenning uitgezonden hadden hem bericht dat de vijand +geen beweging maakte. Niets verroerde zich; geen enkel bivouakvuur was +uitgedoofd. Het Engelsche leger sliep. Diepe stilte heerschte op de +aarde; slechts in den hemel was gerucht. Te vier uren hadden de +veldontdekkers hem een boer gebracht; deze boer had een brigade +Engelsche ruiterij tot gids gediend, waarschijnlijk de brigade Vivian, +die het dorp Ohain aan den uitersten linkervleugel ging bezetten. Te +vijf uren hadden twee Belgische deserteurs hem gemeld, dat zij hun +regiment verlaten hadden, en dat het Engelsche leger den slag +afwachtte.—„Des te beter,” had Napoleon geroepen. +„Ik werp ze liever overhoop, dan ze achteruit te +drijven.”</p> +<p>Des morgens was hij op den kant van den weg van Plancenoit in het +slijk afgestegen, had zich uit de hoeve van Rossomme een keukentafel en +een boerenstoel doen brengen, was gaan zitten, met een bos stroo als +tapijt, en had op de tafel de kaart van het slagveld uitgespreid, +daarbij tot Soult zeggende: „Een fraai schaakbord!”</p> +<p>Ten gevolge van den regen des nachts had de toevoer van +levensmiddelen, die in de drassige wegen waren blijven steken, des +morgens niet kunnen aankomen; de soldaat had niet geslapen, was +doornat, en zonder ontbijt, ’t geen Napoleon evenwel niet belet +had blijmoedig tot Ney te zeggen: „Wij <span class= +"pagenum">[<a id="pb26" href="#pb26" name="pb26">26</a>]</span>hebben +negentig kansen van de honderd.” Te acht uren had men ’s +keizers ontbijt gebracht. Hij had verscheidene generaals genoodigd. +Onder het ontbijt had men verhaald, dat Wellington den vorigen dag te +Brussel op het bal bij de hertogin van Somerset was geweest, en Soult, +de ruwe krijgsman met zijn aartsbisschopsgezicht, had gezegd: +„het bal is vandaag.” De keizer had met Ney geschertst, die +zeide<span class="corr" id="xd20e484" title="Bron: .">:</span> +„Wellington zal zoo dom niet zijn Uwe Majesteit te +wachten.” Zoo was overigens zijn gewoonte. „Hij schertste +gaarne,” zegt Fleury de Chaboulon. „De grond van zijn +karakter was een vroolijke opgewektheid,” zegt Gourgaud. +„Hij vloeide over van kwinkslagen, die eer zonderling dan geestig +waren,” zegt Benjamin Constant. Deze vroolijkheid van een reus +verdient, dat men er bij stilsta. Hij noemde zijn grenadiers +„grombaarden;” hij kneep hen in de ooren, trok hen aan den +knevel. „De keizer heeft altijd grappen met ons,” zeide een +hunner. Op den geheimzinnigen overtocht van Elba naar Frankrijk +ontmoette, den 27 Februari in volle zee, de Fransche oorlogsbrik de +<i lang="fr">Zephir</i> de brik <i lang="fr">l’Inconstant</i>, +waarop Napoleon verborgen was, en vroeg aan den <i lang= +"fr">Inconstant</i> berichten nopens Napoleon. De keizer, die op dat +oogenblik nog de rood-en-witte kokarde met beien bezaaid, op zijn hoed +had, welke kokarde hij op het eiland Elba had aangenomen, had +glimlachend de spreektrompet genomen en zelf geantwoord: „de +keizer bevindt zich wel.” Die dus weet te schertsen, is +gemeenzaam met de gebeurtenissen. Napoleon had, gedurende het ontbijt +van Waterloo, bij herhaling zulke opwellingen van vroolijkheid. Na het +ontbijt had hij een kwartieruurs nagedacht; vervolgens hadden twee +generaals met een pen in de hand en een blad papier op de knieën +op een bos stroo plaats genomen; en de keizer had hun de slagorde +gedicteerd.</p> +<p>Te negen uren, toen het Fransche leger, geëcheloneerd en in +vijf kolonnen in beweging gesteld, zich ontwikkeld had, de +divisiën in twee liniën, de artillerie tusschen de brigades, +met de muziek aan ’t hoofd, met slaande trommen, met schetterende +trompetten, als een machtige, uitgestrekte, vroolijke zee van helmen, +sabels en bajonetten, had de keizer, tot twee maal toe bewogen +uitgeroepen: heerlijk! heerlijk!</p> +<p>Van negen tot half elf ure had het geheele leger—’t geen +schier ongelooflijk schijnt—positie genomen en zich in zes +liniën geschaard, die, om ’s keizers uitdrukking te bezigen, +„de figuur van zes V’s” vormden.</p> +<p>Weinige oogenblikken nadat het front in slagorde was gesteld, en te +midden der diepe stilte van het begin des storms, die het gevecht +voorafgaat, had de keizer,—toen hij de drie <span class= +"pagenum">[<a id="pb27" href="#pb27" name= +"pb27">27</a>]</span>batterijen twaalfponders zag voorbijrijden, welke +op zijn bevel van de drie korpsen van Erlon, van Reille en van Lobau +waren genomen en bestemd waren om ’t gevecht te beginnen door +Mont-Saint-Jean aan te vallen, waar de wegen van Nivelles en Genappe +zich kruisen,—Haxo op den schouder geklopt en gezegd: „Dat +zijn vierentwintig schoone meisjes, generaal!”</p> +<p>Zeker van den uitslag, had hij de kompagnie sapeurs van het eerste +korps bij ’t voorbijtrekken met een glimlach aangemoedigd; die +kompagnie was bestemd om zich in Mont-Saint-Jean te versterken, zoodra +het dorp genomen zou zijn. Deze opgeruimdheid was slechts door een +woord van trotsch medelijden afgebroken geworden: toen hij aan zijn +linkerhand, ter plaatse waar thans een groot graf is, de +bewonderenswaardige grijze Schotten met hunne heerlijke paarden +opeengedrongen zag, zeide hij: „Dit is jammer.”</p> +<p>Vervolgens was hij te paard gestegen, tot voor Rossomme gereden, +waar hij een kleine grashoogte ter rechterzijde van den weg van Genappe +naar Brussel tot observatorium koos, zijnde dit zijn tweede standpunt +gedurende den slag. Zijn derde standpunt, dat van zeven uren ’s +avonds, tusschen la Belle Alliance en la Haie-Sainte, is ontzaglijk; +’t is een tamelijk hooge terp, die nog aanwezig is, en waarachter +de garde zich in een helling der vlakte had samengetrokken. Om dien +heuvel keilden de kanonskogels op de steenen van den straatweg tot bij +Napoleon. Evenals te Brienne had hij boven zijn hoofd het gefluit van +kanons- en geweerkogels. Men heeft, nagenoeg ter plaatse waar zijn +paard stond, stukken van kogels, van sabelklingen en ander wapentuig +gevonden. <i lang="fr">Scabrâ rubigine.</i> Voor eenige jaren +heeft men er een nog geladen zestigpondskogel opgegraven, welks +laadpijp stijf aan den kogel was afgebroken. ’t Was op dit +laatste standpunt, dat de keizer tot zijn gids Lacoste, een vijandigen, +beangsten boer, die aan den zadel van een huzaar was gebonden en zich +telken reize bij het springen van een bom omkeerde en zich achter +Napoleon trachtte te verbergen, zeide:—„Domoor, ’t is +schande. Gij zult u in den rug laten dooden.” Hij, die deze +regels schrijft, heeft zelf in de mulle glooiing van deze hoogte, bij +’t omwroeten van ’t zand, de overblijfselen van den hals +eener bom gevonden, half verteerd door de roest van zes en veertig +jaren, en stukken oud ijzer, die als vliertakjes tusschen zijn vingers +braken.</p> +<p>De golvende vlakte, waar Napoleon en Wellington elkander ontmoetten, +zijn thans niet meer, gelijk men weet, zooals zij den 18 Juni 1815 +waren. Door van dien doodsakker de aarde <span class="pagenum">[<a id= +"pb28" href="#pb28" name="pb28">28</a>]</span>af te nemen, die tot +oprichting van een gedenkteeken moest dienen, heeft men hem zijn +eigenlijke gedaante ontnomen, en de ontstemde geschiedenis kan er zich +niet meer vinden. Om dat veld te verheerlijken heeft men het misvormd. +Toen Wellington twee jaren later Waterloo wederzag, riep hij: +„Men heeft mijn slagveld veranderd.” Waar thans de groote +aarden-piramide met den leeuw staat, was een hoogte, die met een +bruikbaren afweg naar Nivelles liep, doch naar den kant van Genappe +zeer steil was. De hoogte dezer steilte kan thans nog afgemeten worden +naar de hoogte van de twee grafheuvelen, waarlangs de weg van Genappe +naar Brussel loopt, links het Engelsche graf, rechts het Duitsche. Er +is geen Fransch graf. De geheele vlakte is voor Frankrijk een graf. Ten +gevolge der duizenden en duizenden karren gronds, die voor den honderd +vijftig voet hoogen en een halve mijl in omvang grooten heuvel zijn +gebezigd, is het bergplat van Mont-Saint-Jean thans langs een zachte +helling genaakbaar; op den dag van den veldslag was het, voornamelijk +aan de zijde van la Haie-Sainte, ruw en steil. De glooiing was daar zoo +steil, dat de Engelsche artillerie de hoeve, in de diepte van het dal +gelegen, en die het middelpunt van den slag was, niet onder zich konde +zien. De regen had op den 18 Juni 1815 dezen weg nog uitgehold, het +slijk bemoeielijkte de beklimming, zoodat men bij het klauteren er +inzonk. Langs den top van het bergplat liep een diepte, die van verre +niet kon gezien worden.</p> +<p>Wij zullen zeggen wat deze diepte was, Braine-l’Alleud is +evenals Ohain een Belgisch dorp. Deze beide dorpen zijn tusschen de +krommingen van het terrein verborgen en verbonden door een weg van +omstreeks anderhalf uur, die over een golvende vlakte loopt en dikwerf +als een vore de heuvels doorsnijdt, zoodat hij op vele plaatsen een +hollen weg vormt. In 1815, evenals thans, doorsneed deze weg den top +van het bergplat Mont-Saint-Jean tusschen de twee groote wegen van +Genappe en Nivelles; thans is hij gelijk met de vlakte, maar toen was +’t een holle weg. Men heeft de glooiingen ter weerszijden tot +materieel voor het monument gebruikt. Deze weg was en is nog bijna +langs zijn geheele uitgestrektheid een doorsnijding, die soms twaalf +voet diep is en welks steile kanten, vooral des winters, bij +stortregens, hier en daar instortten. Er gebeurden dan soms ongelukken. +Bij ’t binnenkomen van Braine-l’Alleud was de weg zoo smal, +dat een voorbijganger er door een kar verplet werd, ’t geen een +steenen kruis bij het kerkhof aanduidt, waarop de naam van den gedoode: +<i lang="fr">Monsieur Bernard Debrye, marchand à Bruxelles</i>, +en de dagteekening <span class="pagenum">[<a id="pb29" href="#pb29" +name="pb29">29</a>]</span>van het ongeluk, <i lang="fr">fevrier</i> +1637<a class="noteref" id="xd20e526src" href="#xd20e526" name= +"xd20e526src">1</a> te lezen staan. Op het plat van Mont-Saint-Jean was +deze weg zoo diep dat een boer, Mathieu Nicaise, er bedolven werd onder +de instorting van den kant, zooals een ander steenen kruis aanduidt, +welks top tengevolge der ontginningen is verloren gegaan, doch waarvan +het omgeworpen voetstuk nog te zien is op het gras van de helling ter +linkerzijde van den weg tusschen la Haie-Sainte en de hoeve van +Mont-Saint-Jean.</p> +<p>Op den dag van den veldslag was deze holle weg, die door niets werd +aangeduid, en langs den top van Mont-Saint-Jean liep, een groeve boven +aan de steilte, een in den grond verborgen poel, onzichtbaar, en +daardoor verschrikkelijk.</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e526" href="#xd20e526src" name="xd20e526">1</a></span> Het +opschrift luidt aldus:</p> +<p class="footnote xd20e133">D O M<br> +CY A ETE ECRASE<br> +PAR MALHEUR<br> +SOUS UN CHARIOT<br> +MONSIEUR BERNARD<br> +DE BRYE MARCHAND<br> +A BRUXELLE LE (onleesbaar)<br> +FEBVRIER 1637.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.8" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Achtste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De keizer doet den gids Lacoste een vraag.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Napoleon was dus in den morgen van den slag bij +Waterloo tevreden.</p> +<p>Hij had er reden toe; het door hem ontworpen plan, zooals wij gezegd +hebben, was inderdaad bewonderenswaardig.</p> +<p>De slag was begonnen; zijn zeer verschillende +afwisselingen,—de verdediging van Hougomont, de hardnekkige +weerstand van la Haie-Sainte, de dood van Bauduin, Foy buiten gevecht +gesteld, de onverwachte muur waartegen zich de brigade Soye gebroken +had, de noodlottige onbezonnenheid van Guilleminot, die noch +springbussen noch kruitzakken had; het in de modder zinken der +batterijen, de vijftien stukken zonder escorte, die door Uxbridge in +een hollen weg werden geworpen, de geringe uitwerking der bommen die in +de Engelsche liniën vielen, zich in den door den regen doorweekten +grond boorden, en slechts uitbarstingen van slijk <span class="corr" +id="xd20e560" title="Bron: verooraakten">veroorzaakten</span>, zoodat +het schroot in modderspatten veranderde; de <span class= +"pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30" name= +"pb30">30</a>]</span>vruchteloosheid van Piré’s +demonstratie tegen Braine-l’Alleud; vijftien escadrons cavalerie +schier geheel vernietigd; de slecht bestookte Engelsche rechter +vleugel, de zwakke aanval van den linker; het zonderling misverstand +van Ney die, in plaats van ze te echelonneeren, de vier divisiën +van het eerste corps opeenhoopte, zoodat massa’s van +zevenentwintig gelederen, en fronten van tweehonderd man op deze wijze +aan het schroot waren overgeleverd; de verschrikkelijke openingen, +welke de kanonkogels in deze drommen maakten; de aanvalskolonnen +gescheiden, de schuinsche vernielende batterij, die plotseling tegen +hun flank werd geopend; Bourgeois, Donzelot en Durutte in nood, Quiot +teruggedreven, de luitenant Vieux, deze herkules uit de polytechnische +school, gekwetst, juist toen hij met bijlslagen, onder het verdelgend +vuur der Engelsche <span class="corr" id="xd20e565" title= +"Bron: barrikade">barricade</span>, die de kromming van den weg van +Genappe naar Brussel versperde, de poort van la Haie-Sainte openbrak; +de divisie Marcognet tusschen de infanterie en cavalerie ingesloten, +door Best en Pake met het geweer op de borst in ’t koren +gefusilleerd en door Ponsonby nedergesabeld; zijn batterij van zeven +stukken vernageld; de prins van Saksen Weimar, die, niettegenstaande +den graaf van Erlon, Frischemont en Smohain bezet en in zijn macht +hield; het vaandel van het 105<sup>e</sup> en van het 45<sup>e</sup> +regiment genomen; een zwarte Pruisische huzaar aangehouden door de +veldontdekkers der vliegende colonne van driehonderd jagers, die +tusschen Wavre en Plancenoit kruisten; de verontrustende zaken, welke +deze gevangene meldde; het uitblijven van Grouchy; de vijftienhonderd +man, die in minder dan een uur in den boomgaard van Hougomont gedood +werden; de achttienhonderd man, die in nog korter tijd om la +Haie-Sainte vielen,—al deze stormachtige tusschentooneelen, die +evenals de rookwolken van den slag voorbij Napoleon vlogen, hadden +nauwelijks zijn blik verontrust, of de zekerheid der overwinning op het +keizerlijk gelaat betrokken. Napoleon was gewoon den oorlog strak in de +oogen te zien; hij beschouwde niet angstvallig de bijzonderheden naar +getallen; de getallen raakten hem weinig, zoo zij slechts tot algemeene +uitkomst hadden—de overwinning; hij bekommerde er zich niet om, +zoo het begin in de war liep, hij die zich meester en bezitter van het +einde geloofde; hij wist te wachten, in den waan, dat omtrent den +uitslag geen kwestie kon zijn, hij behandelde het noodlot als +zijnsgelijke. Hij scheen tot het noodlot te zeggen: gij durft niet +anders.</p> +<p>Half licht en half schaduw, gevoelde Napoleon zich begunstigd door +het goede, en geduld door het kwade. Hij had of meende te hebben eene +verstandhouding, men zou schier <span class="pagenum">[<a id="pb31" +href="#pb31" name="pb31">31</a>]</span>kunnen zeggen een +deelgenootschap, met de gebeurtenissen, welke met de onkwetsbaarheid +der ouden overeenkwam.</p> +<p>Wanneer men evenwel de Beresina, Leipzig en Fontainebleau achter +zich heeft, zou men Waterloo hebben moeten mistrouwen. Een geheimzinnig +fronsen der wenkbrauwen was in den hemel kenbaar.</p> +<p>Toen Wellington terugtrok, beefde Napoleon van vreugde. Eensklaps +zag hij het plateau van Mont-Saint-Jean ontruimen, en het front van het +Engelsche leger verdwijnen. Het trok zich weder bijeen, maar verdween +uit het gezicht. De keizer richtte zich in zijn stijgbeugels op. De +bliksem der overwinning schoot uit zijn oogen.</p> +<p>Wellington, tegen het bosch van Soignes gedrongen en van daar +verdreven, was de eindelijke uitroeiing van Engeland door Frankrijk, +’t was de wraak over Crecy, Poitiers, Malplaquet en Ramillies. De +man van Marengo wischte Azincourt uit.</p> +<p>De keizer, over deze vreeselijke ontknooping peinzend, richtte ten +laatsten male zijn kijker over alle punten van het slagveld. Zijn +garde, met het geweer aan den voet achter hem staande, keek van omlaag +tot hem op met een soort van godsdienstigen eerbied. Hij dacht; hij +beschouwde de hellingen, merkte de steilten op, onderzocht met zijn +blik de boomengroepen, de roggevelden, de voetpaden, hij scheen ieder +kreupelboschje te tellen. Hij staarde met strakken blik op de Engelsche +barricaden der beide groote wegen, twee breede dammen van +opeengestapelde boomen, de eerste op den weg van Genappe boven la +Haie-Sainte, met twee kanonnen gewapend, de eenige van het Engelsche +leger, die den bodem van het slagveld konden bestrijken; en de andere +op den weg van Nivelles, waar de Hollandsche bajonetten der +brigade-Chassé glinsterden. Bij deze barricade bespeurde hij de +oude met kalk gewitte kapel van St. Nikolaas op den hoek van den +dwarsweg naar Braine l’Alleud. Hij boog zich en sprak halfluid +tot den gids Lacoste. De gids schudde ontkennend het hoofd, +waarschijnlijk met een verraderlijk doel. De keizer richtte zich op en +dacht na.</p> +<p>Wellington was teruggetrokken.</p> +<p>Er bleef slechts over dezen aftocht door eene verplettering te +voltooien.</p> +<p>Napoleon wendde zich eensklaps om en zond een renbode naar Parijs, +om er te berichten dat de slag gewonnen was.</p> +<p>Napoleon was een dier genieën, welke bliksems schieten.</p> +<p>Hij had zijn bliksemstraal thans gevonden.</p> +<p>Aan de kurassiers van Milhaud gaf hij bevel het plateau van +Mont-Saint-Jean te bemachtigen. <span class="pagenum">[<a id="pb32" +href="#pb32" name="pb32">32</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.9" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Negende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het onverwachte.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Zij waren drie duizend vijfhonderd man sterk. Hun +front strekte zich een kwartier ver uit. ’t Waren mannen als +reuzen, op kolossale paarden. ’t Waren zes-en-twintig escadrons; +en achter zich hadden zij, om hen te ondersteunen, de divisie van +Lefèbvre Desnouettes, de keurbende van zeshonderd gendarmes, de +jagers der garde, sterk elfhonderd zeven-en-negentig man, en de +lanciers der garde, sterk achthonderd tachtig lansen. Zij droegen den +helm zonder paardenstaart en een kuras van geslagen ijzer, pistolen in +de holsters en een langen rechten pallas. Des ochtends had het geheele +leger hen bewonderd, toen zij, te negen uren, onder trompetgeschal en +’t spelen der muziekkorpsen van <i lang="fr">Veillons au salut de +l’Empire</i>, in dichte colonnes, met een hunner batterijen in de +flank en een andere in hun centrum, aanrukten, en zich in twee +gelederen op den weg tusschen Genappe en Frischemont schaarden en +plaats namen in de tweede slaglinie, zoo schrander door Napoleon +samengesteld, daar ze aan haar linkereinde de kurassiers van Kellerman +en aan haar rechtereinde de kurassiers van Milhaud, om zoo te spreken, +als twee ijzeren vleugels had.</p> +<p>De adjudant Bernard bracht hun ’s keizers bevel. Ney trok den +degen en stelde zich aan de spits. De ontzaggelijke escadrons geraakten +in beweging.</p> +<p>Nu zag men een grootsch schouwspel.</p> +<p>Deze gansche cavalerie daalde, met opgeheven sabels, vliegende +vaandels en schallende trompetten, in colonnes van een divisie, +gelijktijdig en als één man, met de juistheid van een +ijzeren stormram die een bres maakt, van de hoogte van Belle-Alliance, +drong in de geduchte diepte, waar reeds zoo velen gevallen waren, +verdween er in den kruitdamp, en weder uit die duisternis komende, +verscheen zij opnieuw aan de andere zijde van het dal, steeds dicht +inééngedrongen, en rende in vollen draf, te midden der +schrootwolken, die boven haar losbarstten, tegen de vreeselijke +slijkerige helling van den top van Mont-Saint-Jean op. Ernstig, +dreigend, onwrikbaar stegen zij; in de tusschenpoozen van het geweer- +en kanonvuur hoorde men het geweldig hoefgetrappel. Daar er twee +divisiën waren, vormden zij twee colonnes; de divisie Wathier ter +rechter-, de divisie Delord ter linkerzijde. In de verte zou men +gemeend hebben, twee reusachtige ijzeren <span class="pagenum">[<a id= +"pb33" href="#pb33" name="pb33">33</a>]</span>slangen te zien, die zich +naar den top der hoogte kronkelden. Zij trokken als een wonder midden +door den slag.</p> +<p>Niets dergelijks was gezien sedert de inneming der groote redoute +aan de Moskowa door de zware cavalerie; Murat ontbrak er, maar Ney +bevond er zich weder. Het scheen, dat deze massa een monster ware +geworden en slechts één ziel had. Ieder escadron golfde +en verhief zich als de ring van een polyp. Men zag hen door de reten +van een dichten rooksluier. ’t Was een baaierd van helmen, +kreten, sabels, woeste paardensprongen, kanongebulder en +trompetgeschal, een geregelde, vreeselijke verwarring, en daarboven de +kurassen als de schubben op de hydra.</p> +<p>Deze verhalen schijnen tot een anderen tijd te behooren. Iets, dat +hieraan gelijkt, komt in de oude heldendichten voor, die van +manpaarden, de oude centauren gewagen, van deze titans met +menschengelaat en paardenborst, die in galop den Olympus beklommen; +vreeselijk, onkwetsbaar, verheven, goden en dieren tegelijk!</p> +<p>Grillige overeenkomst van getallen: zes-en-twintig bataljons +wachtten deze zes-en-twintig escadrons af. Achter den top der hoogte, +in de schaduw der bedekte batterij, wachtte de Engelsche infanterie, +bestaande uit dertien carré’s, ieder carré van twee +bataljons, en in twee liniën, de eerste van zes, de tweede van +zeven carré’s, met aangelegde geweren op ’t geen +komen zou, rustig, zwijgend en bewegingloos. Zij zag de kurassiers +niet, de kurassiers konden haar niet zien. Zij hoorde ’t gedreun +van opstijgende menschen. Zij hoorde den nog sterker donder van drie +duizend paarden, den dravenden hoefslag, het ritselen der kurassen, het +kletteren der sabels en iets als een woeste windvlaag. Een vreeselijke +stilte ontstond, toen verscheen eensklaps een lange reeks opgeheven +armen met zwaaiende sabels op de heuvelvlakte, en helmen, en trompetten +en standaarden, en drie duizend hoofden met grijze knevels, +uitroepende: leve de keizer! Al deze cavalerie bereikte de hoogte. +’t Was als ’t begin van een aardbeving.</p> +<p>Maar eensklaps, o ramp! aan de linkerzijde der Engelschen, aan onze +rechterzijde, begon de voorste rij der colonne kurassiers onder +vreeselijk getier te steigeren. Op het hoogste punt der kruin +bespeurden de kurassiers, die van teugellooze woede brandden, om zich +in de carré’s en op de kanonnen te storten, tusschen zich +en de Engelschen een groeve, een diepte. ’t Was de holle weg van +Ohain!</p> +<p>’t Was een ontzettend oogenblik. De afgrond lag <span class= +"corr" id="xd20e629" title= +"Bron: dààr">dáár</span> twee vademen diep, +tusschen zijn weerzijdsche glooiing, stijf voor de hoeven der paarden; +het tweede gelid drong het eerste er <span class="pagenum">[<a id= +"pb34" href="#pb34" name="pb34">34</a>]</span>in, en het derde het +tweede; de paarden steigerden, wierpen zich achteruit, vielen op den +rug met de vier pooten in de lucht, verpletterden en wierpen hun +ruiters af; ’t was onmogelijk terug te gaan; de geheele colonne +was slechts één werptuig, en de ingespannen kracht om de +Engelschen te verpletteren, verplette de Franschen; de ontzettende +laagte kon eerst overgetrokken worden toen ze gevuld was; ruiters en +paarden stortten er hals over kop in, vermorzelden elkander en vormden +in dezen kolk slechts één vleeschklomp; toen deze kuil +vol levende menschen was, vertrad men ze, en de rest ging er over. +Schier een derde der brigade Dubois stortte in dien afgrond.</p> +<p>Hier begon het verlies van den veldslag.</p> +<p>Een plaatselijke overlevering, die blijkbaar overdrijft, zegt, dat +twee duizend paarden en vijftienhonderd menschen in den hollen weg van +Ohain begraven werden. Onder dit cijfer zijn waarschijnlijk al de +andere lijken begrepen, welke den dag na het gevecht in den poel +geworpen werden.</p> +<p>Vóór dat Napoleon deze charge der kurassiers van +Milhaud beval, had hij het terrein opgenomen, maar den hollen weg niet +kunnen zien, die op het plateau van den heuvel zelfs geen streep +vertoonde. Evenwel door de kleine witte kapel, op den hoek van den weg +van Nivelles oplettend gemaakt, had hij den gids Lacoste omtrent eene +mogelijke hindernis, die hier zou kunnen bestaan, ondervraagd. De gids +had ontkennend geantwoord. Men zou dus bijna kunnen zeggen, dat dit +hoofdschudden van een boer het ongeluk van Napoleon veroorzaakt +heeft.</p> +<p>Nog andere noodlottige omstandigheden moesten zich hierbij +voegen.</p> +<p>Was het mogelijk, dat Napoleon dezen slag won? Wij antwoorden: neen! +Waarom? Uithoofde van Wellington? Uithoofde van Blücher? neen. +Uithoofde van God.</p> +<p>Dat Bonaparte te Waterloo overwinnaar zou zijn, lag niet meer in de +wet der negentiende eeuw. Er bereidde zich een andere reeks van +gebeurtenissen voor, waarin voor Napoleon geen plaats was. De kwade wil +der gebeurtenissen had zich reeds sinds lang geopenbaard.</p> +<p>’t Was tijd dat deze sterke man viel.</p> +<p>Het overmatig gewicht van dezen man op het menschelijk lot, +verstoorde het evenwicht. Dit enkel individu woog meer dan de geheele +massa. Wanneer de geheele menschelijke levenskracht zich in een enkel +hoofd samentrok, wanneer de wereld aan het genie van één +mensch overgelaten was, zou het doodelijk voor de beschaving zijn, zoo +zulks lang duurde. <span class="pagenum">[<a id="pb35" href="#pb35" +name="pb35">35</a>]</span>Het oogenblik was gekomen, dat de +onverzettelijke hoogste rechtvaardigheid tusschenbeide kwam. ’t +Is mogelijk, dat de beginselen en oorzaken, die op regelmatige wijze +het evenwicht in de zedelijke, zoowel als in de stoffelijke wereld +teweegbrengen, zich beklaagden. Het rookend bloed, stapels van lijken, +schreiende moeders zijn vreeselijke beschuldigers. Wanneer de aarde aan +eenig overwicht lijdt, is er een geheimzinnig gerucht in de duisternis, +dat door den afgrond gehoord wordt.</p> +<p>Napoleon was bij het oneindige aangeklaagd, en zijn val was +besloten.</p> +<p>Hij hinderde God.</p> +<p>Waterloo is geen veldslag; ’t is een omkeering van ’t +gelaat der wereld.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.10" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het bergvlak van Mont-Saint-Jean.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Ter zelfder tijde als de holle weg had ook de batterij +zich vertoond.</p> +<p>Zestig kanonnen en de dertien carré’s verpletterden de +kurassiers om zoo te spreken uit de dichtste nabijheid. De +onverschrokken generaal Delord maakte voor de Engelsche batterij den +militairen groet.</p> +<p>De gansche vliegende artillerie der Engelschen had zich in galop in +de carré’s begeven. De kurrassiers hadden zelfs den tijd +niet, een oogenblik in den adem te schieten. De ramp in den hollen weg +had hen gedecimeerd, maar niet ontmoedigd. ’t Waren mannen die, +bij vermindering van getal, in moed toenamen. Alleen de colonne Wathier +had door de ramp geleden; de colonne Delord, welke Ney links had doen +zwenken, alsof hij een hinderlaag vermoedde, was ongedeerd +aangekomen.</p> +<p>De kurassiers wierpen zich op de Engelsche carré’s. +Spoorslags, met lossen teugel, de sabel tusschen de tanden, de pistolen +in de vuist vielen zij aan.</p> +<p>In de veldslagen zijn oogenblikken, die de ziel des menschen +zoodanig verharden, dat zij in den soldaat slechts een beeld en in het +vleesch slechts steen ziet. De Engelsche bataljons, schoon op zulk een +woedende wijze aangevallen, hielden onbewegelijk stand.</p> +<p>’t Was een vreeselijk moment.</p> +<p>Alle fronten der Engelsche carré’s werden +tegelijkertijd <span class="pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36" name= +"pb36">36</a>]</span>aangevallen. Een woest geweld woedde tegen hen. De +koele infanterie bleef pal en onverwrikt. Het eerste gelid ontving met +gebogen knie de kurassiers op de bajonetten, het tweede gelid schoot op +hen; achter het tweede gelid laadden de kanonniers hun stukken; het +front van het carré opende zich, liet een uitbarsting van +schroot door en sloot zich weder. De kurassiers beantwoordden dit door +zich op de carré’s te werpen. De zware paarden steigerden, +braken door de gelederen, sprongen over de bajonetten en vielen als +gevaarten in ’t midden dier vier levende muren. De kogels maakten +openingen in de kurassiers, de kurassiers maakten bressen in de +carré’s. Geheele rijen menschen werden vermorzeld onder de +paarden. De bajonetten doorboorden de buiken dezer centauren. Hierdoor +ontstonden de afzichtelijkste wonden, welke men misschien nimmer elders +gezien heeft. De door deze verwoede cavalerie verminkte +carré’s, trokken zich samen, zonder te wankelen. Hun +schroot was onuitputtelijk en woedde onder de aanvallers. Het gezicht +van dat gevecht was gruwelijk. De carré’s waren geen +bataljons meer, ’t waren kraters; de kurassiers waren geen +cavalerie meer, ’t was een orkaan. Ieder carré was een +vulkaan, door een wolk bestormd; de lava streed tegen den bliksem.</p> +<p>De uiterste rechtercarré die het meest van alle was +blootgesteld, werd bij den eersten schok schier geheel vernield. Het +bestond uit het 75e regiment hooglanders. De doedelzakspeler, in +’t midden van het carré op een trom gezeten, in diepe +onoplettendheid, zijn droefgeestige oogen neergeslagen, die vol van de +herinnering aan zijn wouden en meren waren, speelde met de +<i>pibroch</i> onder den arm de liederen van zijn bergen, terwijl men +rondom hem elkander vernielde. Deze Schotten stierven, terwijl ze aan +Ben Lothian dachten, evenals de Grieken met de gedachte aan Argos +stierven. De pallas van een kurassier hieuw den arm af die den +<i>pibroch</i> vasthield, en deed de muziek zwijgen door den muzikant +te dooden.</p> +<p>De kurassiers, die betrekkelijk weinig talrijk waren, zijnde door de +ramp in den hollen weg zeer verminderd, hadden hier schier het geheele +Engelsche leger tegen zich; zij vermenigvuldigden zich echter daar +ieder man voor tien gold. Intusschen weken eenige Hanoveraansche +bataljons. Wellington zag dit en dacht aan zijn cavalerie. Zoo Napoleon +in ditzelfde oogenblik aan zijn infanterie had gedacht, zou hij den +slag gewonnen hebben. Dit verzuim was zijn groote, noodlottige +misslag.</p> +<p>Eensklaps voelden de aanvallende kurassiers zich aangevallen. De +Engelsche cavalerie was hun in den rug. Vóór <span class= +"pagenum">[<a id="pb37" href="#pb37" name="pb37">37</a>]</span>hen +stonden de carré’s, achter hen Somerset; Somerset, dat wil +zeggen de veertienhonderd dragonders der garde. Somerset had aan zijn +rechterzijde Dornberg met de Duitsche lichte ruiterij en aan zijn +linkerzijde Trip met de Belgische karabiniers; de kurassiers, in den +flank en in het front van voren en van achteren aangevallen door de +infanterie en cavalerie, moesten aan alle zijden het hoofd bieden. Wat +kon ’t hun schelen—zij waren een wervelwind. De dapperheid +was onbeschrijfelijk.</p> +<p>Buitendien hadden zij achter zich de immer donderende batterij. +Alleen op deze wijze was ’t mogelijk, dat deze mannen in den rug +gekwetst werden. Een hunner kurassen, bij ’t linker schouderblad +door een kogel doorboord, bevindt zich bij de verzameling in ’t +museum van Waterloo.</p> +<p>Voor zulke Franschen werden niets minder dan zulke Engelschen +vereischt.</p> +<p>’t Was geen gevecht meer, ’t was een schaduw, een +razernij, een duizelende <span class="corr" id="xd20e701" title= +"Bron: dwarling">dwarreling</span> van zielen en moed, een orkaan van +bliksemende zwaarden. In een oogenblik waren van de veertienhonderd +garde-dragonders slechts achthonderd over; Fuller, hun +luitenant-kononel, sneuvelde. Ney ijlde met de lanciers en de jagers +van <span class="corr" id="xd20e704" title= +"Bron: Lefébvre">Lefèbvre</span> Desnouettes toe. De +vlakte van Mont-Saint-Jean werd genomen, hernomen, en weder genomen. De +kurassiers verlieten de cavalerie, om naar de infanterie terug te +keeren, of liever, deze gansche ontzaglijke massa’s grepen en +hielden elkander zonder dat de een den ander losliet. De +carré’s stonden immer pal. Zij werden <span class="corr" +id="xd20e707" title="Bron: twaaf">twaalf</span> keeren bestormd. Vier +paarden werden onder Ney gedood. De helft der kurassiers bleef op de +vlakte. Deze strijd duurde twee uren.</p> +<p>Het Engelsche leger was er geweldig door geschokt. Er is geen +twijfel, of de kurassiers, zoo zij niet bij den eersten aanval door de +ramp in den hollen weg verzwakt waren geworden, zouden het centrum over +hoop geworpen en de overwinning beslist hebben. Deze buitengewone +cavalerie verstomde Clinton, die Talavera en Badajoz had gezien. +Wellington, die voor drie vierde gedeelte overwonnen was, bewonderde +als een held, en zeide halfluid: <i>splendid!</i> (prachtig).</p> +<p>De kurassiers vernietigden zeven carré’s van de +dertien, namen of vernagelden zestig kanonstukken, en veroverden op de +Engelsche regimenten zes vaandels, welke drie kurassiers en drie jagers +der garde den keizer bij de hoeve van la Belle Alliance brachten.</p> +<p>Wellingtons toestand was verergerd. Deze buitengewone veldslag was +als een tweegevecht tusschen twee verwoede <span class= +"pagenum">[<a id="pb38" href="#pb38" name= +"pb38">38</a>]</span>gekwetsten, die wederzijds, steeds strijdend en +weerstand biedend, al hun bloed verliezen. Wie van beiden zal het eerst +vallen?</p> +<p>De worsteling op het bergplat werd voortgezet.</p> +<p>Tot hoe ver de kurassiers zijn geweest, weet niemand te zeggen. +Zeker is het, dat den dag na het gevecht een kurassier en zijn paard, +beiden dood, tusschen het houtwerk der weegbrug voor de voertuigen te +Mont-Saint-Jean werden gevonden, dat is ter plaatse waar de vier +straatwegen van Nivelles, Genappe, la Hulpe en Brussel elkander +kruisen. Deze ruiter was door de Engelsche gelederen heen gebroken. Een +der mannen, die dit lijk wegvoerden, woont nog te Mont-Saint-Jean. Hij +heet Dehaze, en was destijds achttien jaar oud.</p> +<p>Wellington voelde zich wankelen. De krisis was nabij.</p> +<p>De kurassiers waren niet geslaagd, in zooverre ’t hun niet +gelukt was het centrum te breken. Nu beide partijen het bergvlak bezet +hadden, was niemand er uitsluitend meester van, terwijl het grootste +gedeelte in allen geval in ’t bezit der Engelschen was gebleven. +Wellington had het dorp en het hoogste deel der vlakte; Ney had slechts +den top en de glooiing. Van weerszijden scheen men in dien noodlottigen +bodem vastgeworteld te zijn.</p> +<p>De verzwakking der Engelschen scheen echter onherstelbaar. Het +verlies van dat leger was ontzettend. Aan den linkervleugel vroeg Kempt +versterking.—„Ik heb ze niet,” antwoordde Wellington; +„dat hij bezwijke!”—Schier in dezelfde minuut vroeg +Ney—een zonderlinge samenloop, die de uitputting der beide legers +schetst—infanterie aan Napoleon, en Napoleon riep: +„Infanterie! Van waar zou ik ze halen? Meent hij dat ik ze kan +maken?”</p> +<p>Het Engelsche leger had evenwel het meest geleden. De verwoede +aanvallen dezer geweldige escadrons met ijzeren kurassen en stalen +harnassen hadden de infanterie vermorzeld. Eenige mannen om een vaandel +duidden de plaats van een regiment aan; sommige bataljons werden nog +slechts door een kapitein of luitenant gecommandeerd; de divisie-Alten, +die reeds bij la Haie-Sainte zoo geducht geleden had, was schier geheel +vernietigd; de moedige Belgen der brigade Van Kluze lagen in het koren +langs den weg van Nivelles gezaaid; er was schier niets over van de +Hollandsche grenadiers, die in 1811 in onze gelederen Wellington in +Spanje bevochten, en in 1815 weder met de Engelschen vereenigd Napoleon +bestreden. Het verlies aan officieren was aanzienlijk. Lord Uxbridge, +die den volgenden dag zijn been liet begraven, had de knie verbrijzeld. +Waren in dezen strijd der kurassiers aan de zijde der Franschen Delord, +<span class="pagenum">[<a id="pb39" href="#pb39" name= +"pb39">39</a>]</span>l’Héritier, Colbert, Dnop, Travers en +Blancard buiten gevecht gesteld, aan de zijde der Engelschen waren +Alten en Barne gekwetst, Delancey, Van Meeren, Ompteda gesneuveld, de +staf van Wellington gedecimeerd, en Engeland had het slechtste deel in +deze bloedige schaal. Het 2e regiment der garde te voet had vijf +luitenant-kolonels, vier kapiteins en drie vaandrigs verloren; het +eerste bataljon van het 30e regiment infanterie had vier-en-twintig +officieren en honderd twaalf soldaten verloren, van het 79<sup>e</sup> +Bergschotten waren vier-en-twintig officieren gekwetst, achttien +officieren en vierhonderd vijftig soldaten gesneuveld. Het geheel +Hanoversche huzarenregiment van Cumberland, met zijn kolonel Hacke aan +’t hoofd, had vóór het gevecht den teugel gewend en +vluchtte door het bosch van Soignes, het bericht der nederlaag tot +Brussel verspreidende. De kolonel werd later gevonnist en afgezet. De +artillerietrein, de voortreinen, de bagagewagens, de ziekenwagens vol +gekwetsten namen, toen zij de Franschen zagen veld winnen en het bosch +naderen, daarin de vlucht. Van Vert-Coucou tot Groenendaal, langs een +uitgestrektheid van bijna twee uren in de richting van Brussel, was er +een ongelooflijk gedrang van vluchtelingen, zooals nog levende getuigen +heugt. De schrik was zoo groot, dat hij den prins van Condé te +Mechelen en Lodewijk XVIII te Gend bereikte. Uitgezonderd de zwakke +reserve, die achter de ambulance, in de hoeve van Mont-Saint-Jean, was +geëchelonneerd, en de brigaden Vivian en Vandeleur, die aan den +linkervleugel stonden, had Wellington geen cavalerie meer. Een aantal +batterijen waren gedemonteerd. Deze feiten zijn door Siborne erkend; en +Pringle, die de ramp overdrijft, zegt zelfs, dat het +Engelsch-Hollandsch leger tot vier-en-dertig duizend man was +ingekrompen. De „ijzeren hertog” bleef kalm, maar zijn +lippen waren verbleekt. De Oostenrijksche commissaris Vincent, de +Spaansche commissaris Alava, die bij den Engelschen staf den veldslag +bijwoonden, hielden den hertog voor verloren. Te vijf uren zag +Wellington op zijn horloge, en men hoorde hem deze sombere woorden +mompelen: „Blücher, of de nacht!”</p> +<p>’t Was omstreeks dit oogenblik, dat een verwijderde lijn van +bajonetten op de hoogten, in de richting van Frischemont +schitterde.</p> +<p>Hier begint het keerpunt van dit reusachtige drama. <span class= +"pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40" name="pb40">40</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.11" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Elfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Een slechte gids voor Napoleon, een goede gids voor +Bulow.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Men kent de grievende teleurstelling van Napoleon; hij +verwachtte Grouchy, en Blücher kwam; de dood in plaats van het +leven.</p> +<p>Het lot heeft zulke wendingen; men verwacht de wereldheerschappij, +en vindt Sint-Helena. Indien de kleine herder, die Bulow, den +onderbevelhebber van Blücher, tot gids diende, hem had geraden het +bosch uit te trekken boven Frischemont in plaats van beneden +Plancenoit, de negentiende eeuw zou wellicht een geheel ander voorkomen +hebben, Napoleon had dan den slag van Waterloo gewonnen. Immers langs +iederen anderen weg dan dien beneden Plancenoit, zou het Pruisische +leger aan een laagte zijn gekomen, die voor de artillerie onbruikbaar +was, en Bulow zou niet zijn aangekomen. En langer dan een uur, de +Pruisische generaal Muffling verklaart dit, zou Wellington zich niet +meer hebben kunnen staande houden; „de slag ware verloren +geweest.”</p> +<p>Men ziet, ’t was hoog tijd dat Bulow kwam. Hij had trouwens +veel oponthoud gehad. Met het krieken van den dag had hij Dion-le-Mont +verlaten, waar hij gebivouakkeerd had. Maar de wegen waren onbruikbaar +en zijn divisiën bleven in de modder steken. De kanonnen zonken er +tot aan de assen in. Bovendien had men de Dyle over de smalle brug van +Wavre moeten passeeren; de straat die naar de brug voerde was door de +Franschen in brand gestoken; de kruitwagens en de artillerietrein +konden niet tusschen twee rijen brandende huizen gaan en moesten +wachten tot de brand gebluscht was. Het was middag eer de voorhoede van +Bulow Chapelle-Saint-Lambert had kunnen bereiken.</p> +<p>Zoo het gevecht twee uren eerder was begonnen, was het te vier uren +geëindigd geweest, en Blücher zou in den door Napoleon +gewonnen slag zijn gevallen. Zoo onmetelijk zijn de toevalligheden, in +betrekking tot het oneindige, dat ons begrip te boven gaat.</p> +<p>Tegen den middag had de Keizer voor het eerst met zijn kijker iets +aan den verren horizont bespeurd, dat zijn aandacht trok. Hij had +gezegd:—Ik zie ginds een wolk, die mij troepen toeschijnt. Daarop +had hij aan den hertog van Dalmatie gevraagd: Soult, wat ziet gij naar +den kant van Chapelle-Saint-Lambert?—De maarschalk, na zijn +kijker te hebben <span class="pagenum">[<a id="pb41" href="#pb41" name= +"pb41">41</a>]</span>gericht, had geantwoord:—Vier of vijf +duizend man, Sire. Zeker Grouchy.—Maar in den nevel bleef alles +onduidelijk. Al de kijkers van den generalen staf hadden de door den +Keizer aangewezen „wolk” bestudeerd. Sommigen hadden +gezegd: ’t Zijn colonnes, die halt houden. De meesten hadden +gezegd: ’t Zijn boomen, ’t Was waar, dat de wolk zich niet +bewoog. De Keizer had ter verkenning van dat duistere punt de divisie +lichte cavalerie van Domon afgezonden.</p> +<p>Inderdaad, Bulow had zich niet bewogen. Zijn voorhoede was zeer zwak +en kon niets uitrichten. Hij moest het hoofdleger wachten en had bevel +zich te vereenigen vóór in slagorde op te rukken; doch +toen, te vijf uren Blücher het gevaar van Wellington zag, gaf hij +Bulow bevel aan te vallen en sprak dit merkwaardig woord: „Wij +moeten het Engelsche leger lucht geven.”</p> +<p>Weldra ontwikkelden zich de divisiën Losthin, Hiller, Hacke en +Ryssel tegenover het corps van Lobau, de cavalerie van prins Willem van +Pruisen rukte uit het bosch van Parijs; Plancenoit stond in vlammen en +de Pruisische kogels begonnen tot in de gelederen der garde te regenen, +die achter Napoleon in reserve stond.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.12" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Twaalfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De garde.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Men kent het overige, de vernielende aanval van een +derde leger, de veldslag verplaatst, zes en tachtig eensklaps +donderende vuurmonden, Pirch I met Bulow verschenen, de cavalerie van +Zieten door Blücher in persoon aangevoerd, de Franschen +achteruitgedrongen, Marcognet van de hoogte van Ohain gedreven, Durutte +uit Papelotte verjaagd, Lobau in den flank gegrepen, een nieuwe +veldslag, waardoor bij het aanbreken van den nacht onze verzwakte en +uitgeputte regimenten overvallen werden, de geheele Engelsche linie +haar aanvallende houding hernemende en vooruit gedrongen, de +reusachtige opening in het Fransche leger gemaakt, het Engelsche en +Pruisische schroot elkander helpende, verdelging in het front, onheil +in den flank, de garde, die zich bij deze vreeselijke verwoesting in +slagorde schaart.</p> +<p>Dewijl zij gevoelde, dat zij moest sterven, riep zij: leve de +Keizer! De geschiedenis heeft niets treffender aan te wijzen dan dezen +in gejuich uitbarstenden doodssnik.</p> +<p>De lucht was den geheelen dag bewolkt geweest. Eensklaps, +<span class="pagenum">[<a id="pb42" href="#pb42" name= +"pb42">42</a>]</span>en op ditzelfde oogenblik, ’t was acht uren +’s avonds, scheidden zich de wolken aan den gezichteinder en het +donker somber rood der ondergaande zon scheen door de olmen van den weg +van Nivelles. Te Austerlitz had men haar zien opgaan.</p> +<p>Ieder bataljon der garde werd, bij deze laatste worsteling, door een +generaal gecommandeerd. Daar waren Friant, Michel, Roguet, Harlet, +Mallet, Poret de Morvan. Toen de hooge berenmutsen van de garde met de +adelaarsplaat, in stipte orde, in gelederen geschaard, bedaard in den +nevel van het gevecht verschenen, gevoelde de vijand eerbied voor +Frankrijk; men waande twintig overwinningen met uitgespreide vleugelen +het slagveld te zien betreden, en zij, die verwinnaars waren, achtten +zich verwonnen en deinsden achteruit; maar Wellington riep: +„Staat, garden, en mikt juist!” Het roode regiment der +Engelsche garde, dat achter de hagen lag, richtte zich op, een +hageljacht van kogels doorschoot het driekleurig vaandel, dat om onze +arenden fladderde; allen drongen voorwaarts, en het laatste bloedbad +begon. De keizerlijke garde voelde in de schaduw, dat het leger +’t welk haar omgaf, week en het uitgestrekte gedreun van den +aftocht; zij hoorde het „vlucht! redt u!” dat het +„leve de Keizer!” vervangen had; en met de vlucht achter +zich, ging zij steeds voorwaarts, meer en meer vermorzeld en bij elke +schrede die zij deed meer stervende. Er waren geen weifelenden noch +versaagden. De soldaat van dezen troep was evenzeer een held als de +generaal. Geen man onttrok zich aan dezen verheven zelfmoord.</p> +<p>Ney, wanhopig, groot in al de verhevenheid van zijn wijding aan den +dood, stelde zich aan al de slagen van dien storm bloot. Zijn vijfde +paard werd onder hem gedood. Met zweet bedekt, met vlammende oogen, met +schuim op de lippen, met losgeknoopte uniform, een epaulet half door de +sabel van een horseguard doorgehouwen, zijn ordester van den adelaar +door een kogel geschonden, bloedig, beslijkt, heerlijk, met den stomp +van een degen in de hand, riep hij: „Ziet hoe een maarschalk van +Frankrijk op het slagveld sneuvelt!” Maar te vergeefs; hij +sneuvelde niet. Hij was wild en verontwaardigd. Hij beet Drouet +d’Erlon de vraag toe: „Zijt gij bang u te laten +dooden?” Te midden van al dat geschut, ’t welk een handvol +menschen verpletterde, riep hij: „Is er dan niets voor mij! O, +hoe wenschte ik, dat al die Engelsche kogels mij doorboorden!” +Ongelukkige, gij werdt behouden, om door Fransche kogels te sterven! +<span class="pagenum">[<a id="pb43" href="#pb43" name= +"pb43">43</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.13" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Dertiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De catastrophe.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De vlucht en de verwarring achter de garde was +vreeselijk.</p> +<p>Het leger trok zich eensklaps van alle zijden terug van Hougomont, +van la Haie-Sainte, van Papelotte, van Plancenoit. De kreet: Verraad! +werd gevolgd door den kreet: Vlucht! redt u! Een zich oplossend leger +gelijkt aan een ijsgang. Alles buigt, berst, kraakt, drijft, zinkt, +stoot en verdringt zich. ’t Is een reusachtige ontbinding. Ney +leent een paard, springt er op en plaatst zich, zonder hoed, zonder +das, zonder degen, dwars op den weg naar Brussel, Engelschen en +Franschen evenzeer tegenhoudende. Hij tracht het leger tot staan te +brengen, hij roept, scheldt, houdt de vluchtenden vast. Alles stormt +hem voorbij. De soldaten ontwijken hem, roepende: „leve de +maarschalk Ney!” Twee regimenten van Durutte ijlen verschrikt +heen en weder, teruggejaagd door de sabel der uhlanen en het geweervuur +der brigades van Kempt, van Best, van Pack en van Ryland; de ergste +worsteling is de vlucht; vrienden dooden elkander om te vlieden; +escadrons en bataljons storten tegen een en spatten wijd en zijd uit +elkander, als schuim van den veldslag. Lobau wordt aan het eene, Reille +aan het andere eind door den stroom medegesleept. Te vergeefs maakt +Napoleon muren van hetgeen hem van de garde overblijft, te vergeefs +verspilt hij de escadrons onder <i>zijn</i> bevel tot een laatste +inspanning. Quiot wijkt voor Vivian, Kellerman voor Vandeleur, Lobau +voor Bulow, Morand voor Pirch, Domon en Subervic voor prins Willem van +Pruisen. Guyot, die de escadrons des Keizers tot den aanval heeft +gevoerd, valt onder de paarden der Engelsche dragonders. Napoleon +galoppeert langs de vluchtenden, spreekt hun toe, spoort hen aan, +dreigt, smeekt. Maar al de monden, die des morgens, „Leve de +Keizer” riepen, gapen hem aan; nauwelijks kent men hem. De versch +aangekomen Pruisische cavalerie stormt toe, vliegt, sabelt, houwt, +doodt, verdelgt. De voorspannen steigeren, de kanonnen wijken, de +treinsoldaten spannen de paarden van de kruitwagens om er op te +vluchten, omgeworpen legerwagens met de vier wielen in de lucht +versperren den weg en geven gelegenheid ter slachting. Men verplettert, +vertreedt, gaat over dooden en levenden. De armen zijn als verlamd. Een +ontzinde menigte vult de wegen, de paden, de bruggen, de dalen, de +heuvelen, de valleien, de bosschen, <span class="pagenum">[<a id="pb44" +href="#pb44" name="pb44">44</a>]</span>waar deze veertig duizend +menschen elkander verdringen en belemmeren. Geschreeuw, wanhoop; +ransels en geweren in ’t koren geworpen; met den degen zich een +doortocht gebaand; geen krijgsmakkers, geen officieren, geen generaals +meer; een onbeschrijfelijke ontzetting. Zieten op zijn gemak Frankrijk +neersabelende. Leeuwen in herten herschapen. Zoodanig was deze +vlucht.</p> +<p>Te Genappe beproefde men te keeren, front te maken, zich te +verzamelen. Lobau vereenigde driehonderd man. Men <span class="corr" +id="xd20e799" title="Bron: baricadeerde">barricadeerde</span> den +ingang van het dorp; maar bij het eerste schot van het Pruisisch +schroot vluchtte alles weder, en Lobau werd krijgsgevangen gemaakt. Men +ziet nog heden de indruksels van dat eerste schot aan den gevel van een +oud vervallen baksteenen huis, ter rechterzijde van den weg, eenige +minuten vóór men Genappe binnenkomt. De Pruisen stormden +in Genappe, woedend gewis, zoo gemakkelijk overwonnen te hebben. De +vervolging was gruwelijk. Blücher beval alles neder te houwen. +Roguet had het afgrijselijk voorbeeld gegeven door ieder Fransch +grenadier met den dood te bedreigen die hem een Pruisisch +krijgsgevangen bracht. Blücher overtrof Roguet. De generaal der +jonge garde, Duhesme, die tegen de deur van een herberg te Genappe +stond, gaf zijn degen aan een zwarten huzaar, die den degen nam en zijn +gevangene doodde. De overwinning werd door de vermoording der +verwonnenen voltooid. Laten wij straffen, wijl wij de geschiedenis +zijn: de oude Blücher bevlekte zijn eer. Deze wreedheid bracht de +ramp tot het uiterste. De wanhopige vlucht ging door Genappe, door +Quatre-Bras, door Sombreffe, door Frasnes, door Thuin, door Charleroi, +en kwam eerst aan de grenzen tot staan. Helaas! en wie was ’t, +die zoo vluchtte? het groote leger.</p> +<p>Is deze verbijstering, deze schrik, deze instorting van de grootste +dapperheid die ooit de geschiedenis verbaasd heeft, zonder oorzaak? +Neen. De schaduw eener machtige hand ligt op Waterloo. ’t Is de +dag van het noodlot. Eene bovenmenschelijke macht heeft dien dag +bereid. Vandaar de schrik op aller gelaat; vandaar dat zooveel groote +harten hun degens overgaven. Zij, die Europa overwonnen hadden, zonken +verpletterd neder, hadden niets meer te zeggen of te doen, en gevoelden +in de schaduw iets vreeselijks tegenwoordig. <i>Hoc erat in fatis.</i> +Die dag veranderde het uitzicht van het menschelijk geslacht. Waterloo +is het keerpunt der negentiende eeuw. De verdwijning van den grooten +man was noodzakelijk voor de verschijning der groote eeuw. Een +oppermachtig wezen heeft zich hiermede belast. De paniek der helden is +hierdoor verklaarbaar. In den slag van Waterloo vertoont zich +<span class="pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45" name= +"pb45">45</a>]</span>meer dan een wolk, er vertoont zich een +hemelverschijnsel. God is daar geweest.</p> +<p>In ’t vallen van den avond vatten Bernard en Bertrand op een +veld bij Genappe een somber peinzend man bij zijn overjas, die door den +stroom der vlucht medegesleept, van zijn paard was gestegen, den teugel +in zijn arm had genomen en met verwilderden blik alleen naar Waterloo +terugging. ’t Was Napoleon, die nog beproefde voorwaarts te +gaan—de groote slaapwandelaar van dien verstoorden droom!</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.14" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Veertiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het laatste carré.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Eenige carré’s der garde, onbewegelijk in +de woelige vlucht als rotsen in het bruisend water, hielden stand tot +den nacht. De nacht kwam, en met hem de dood; zij verwachtten die +dubbele duisternis en lieten zich er onverschrokken door omvangen. +Ieder regiment, van de andere gescheiden en niet meer aan ’t +leger verbonden, dat aan alle zijden gebroken was, sneefde voor eigen +rekening. Zij hadden voor deze laatste heldendaad post gevat, eenige op +de hoogten van Rossomme, andere op de vlakte van Mont-Saint-Jean. Daar, +verlaten, overwonnen, hadden deze sombere carré’s nog een +vreeselijken doodsstrijd. Ulm, Wagram, Jena, Friedland stierven in +hen.</p> +<p>In de schemering, tegen negen uur ’s avonds, bleef er op de +vlakte van Mont-Saint-Jean slechts één over. In deze +heillooze vallei, aan den voet dezer door de kurassiers bestegen +helling, die thans door Engelsche drommen was overstroomd, had dit +carré het kruisvuur der overwinnende vijandelijke artillerie, +een vreeselijken, dichten schroot- en kogelregen uit te staan. Het werd +door een weinig bekend officier, met name Cambronne, gecommandeerd. Bij +elke losbranding verminderde het carré en schoot terug. Het +beantwoordde het schrootvuur met geweervuur, terwijl het zijn vier +muren steeds dichter bijeentrok. In de verte bleven de vluchtenden, +buiten adem, even staan, om in de duisternis naar dit somber, steeds +zwakker wordend geknetter te hooren.</p> +<p>Toen dit legioen slechts een handvol meer was, toen hun vaandel was +weggeschoten, toen hun kogels verschoten en hun geweren slechts +knuppels meer waren, en de hoop lijken grooter was dan de groep +levenden, ontstond bij de overwinnaars die deze verhevene stervenden +omgaven een soort van <span class="pagenum">[<a id="pb46" href="#pb46" +name="pb46">46</a>]</span>heilige ontzetting, en de Engelsche +artillerie verpoosde en zweeg. ’t Was een soort van rust. Deze +strijders waren omgeven door een gewemel van spookgedaanten, schimmen +van mannen te paard, donkere omtrekken van kanonnen, door wier wielen +en affuiten men den helderen hemel zag; het reusachtig doodshoofd, +’t welk de helden altijd door den kruitdamp op den achtergrond +van den slag zien, naderde en staarde hen aan. Zij konden in de +schemering hooren, dat men de stukken laadde; de brandende lonten, die +als tijgeroogen in den nacht glinsterden, vormden een kring om hun +hoofden; al de lontstokken der Engelsche batterijen naderden de +kanonnen; toen riep een Engelsch generaal—volgens sommigen +Colville, volgens anderen Maitland—in dit uiterste oogenblik, +aangedaan: Dappere Franschen, geeft u over!—Cambronne antwoordde: +<i>Merde!</i></p> +</div> +</div> +<div id="ch1.15" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijftiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Cambronne.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Voor den overdreven kieschkeurigen Franschen lezer mag +het schoonste woord, ’t welk een Franschman wellicht ooit +gesproken heeft, niet herhaald worden. ’t Is verboden het +verhevene in de geschiedenis te vermelden.</p> +<p>Voor onze rekening en gevaar overtreden wij dit verbod.</p> +<p>Er was dus onder deze reuzen een titan, Cambronne.</p> +<p>Zulk een woord te zeggen en dan te sterven, wat is er grootscher! +want te willen sterven is sterven, en ’t is de schuld van dezen +man niet, dat hij het schrootvuur overleefd heeft.</p> +<p>De man die den slag bij Waterloo heeft gewonnen is niet de +vluchtende Napoleon; ’t is niet Wellington, die te vier uren +terugtrekt, te vijf uren wanhopend is; ’t is niet Blücher, +die niet gestreden heeft; de man die den slag bij Waterloo heeft +gewonnen is Cambronne.</p> +<p>Door zulk een woord den donder neer te slaan die u doodt, dit is +overwinnen.</p> +<p>Dit den rampspoed te antwoorden, dit aan het noodlot te zeggen, dit +voetstuk aan den toekomstigen leeuw te geven, dit antwoord toegeworpen +aan den nachtregen, den verraderlijken muur van Hougomont, den hollen +weg van Ohain, de vertraging van Grouchy, de komst van Blücher; in +het graf ironisch te zijn, zoo te handelen dat men zal staande blijven, +<span class="pagenum">[<a id="pb47" href="#pb47" name= +"pb47">47</a>]</span>na gevallen te zijn, in twee lettergrepen de +Europeesche coalitie te beschimpen, den koningen dit door de Cesars +reeds gekende present aan te bieden, van het laagste woord het +verhevenste te maken, Waterloo met een vastenavond-scherts te +besluiten, Leonidas met Rabelais aan te vullen, deze overwinning in een +uiterste woord, dat niet genoemd mag worden, samen te vatten, terrein +te verliezen en de geschiedenis te behouden, na zulk een bloedbad de +lachers aan zijn zijde te hebben—dit is +verheven—ontzaggelijk.</p> +<p>’t Is den bliksem hoonen. ’t Bereikt de verhevenheid van +Eschylus.</p> +<p>Het woord van Cambronne heeft de uitwerking van een breuk: het +breekt de verachting; het breekt den trots. Wie heeft overwonnen? is +’t Wellington? Neen. Zonder Blücher was hij verloren. Is +’t Blücher? Neen. Zoo Wellington niet was begonnen, had +Blücher niet kunnen eindigen. Deze Cambronne, die eerst in het +laatste uur verschijnt, deze onbekende soldaat, dit oneindig kleine van +den oorlog, gevoelt dat er een logen in een rampspoed is—dubbel +grievend; en op ’t oogenblik dat hij er door in woede is, biedt +men hem deze bespotting—het leven! Waarom zou hij zich inhouden? +Zij zijn dáár, al de koningen van Europa, de gelukkige +veldheeren, de donderende Jupiters; zij hebben honderd duizend +zegevierende soldaten; en achter de honderd duizend een millioen; hun +kanonnen gapen, hun lonten vlammen; zij hebben de keizerlijke garde en +de groote armee onder den voet; zij hebben Napoleon verpletterd, alleen +Cambronne blijft over; niemand is er om te protesteeren dan deze +nietige aardworm. Hij zal protesteeren. En hij zoekt een woord, evenals +men een wapen zoekt. Gal komt bij hem op, en die gal is het woord. +Tegenover deze ontzaggelijke en toch middelmatige zegepraal, tegenover +deze overwinning zonder overwinnaars, richt zich deze wanhopige op; hij +lijdt er het verschrikkelijke, maar betuigt er het nietige van; hij +doet meer dan ze te bespuwen; en onder de bezwijking van getal, kracht +en stof, vindt hij in de ziel een uitdrukking: verwerping. Wij herhalen +’t, dit te zeggen, dit te doen, dit te vinden is overwinnaar +zijn.</p> +<p>De geest der groote dagen kwam in dien onbekenden man op dit +noodlottig oogenblik. Cambronne vindt het woord voor Waterloo gelijk +Rouget de l’Isle de Marseillaise vindt, door ingeving van boven. +Een straal van den hemelstorm schiet door deze mannen; zij huiveren, en +de een zingt den zwanenzang, de ander spreekt het verheven woord. Dit +woord van reusachtige verachting werpt Cambronne, niet enkel in naam +<span class="pagenum">[<a id="pb48" href="#pb48" name= +"pb48">48</a>]</span>van het keizerrijk, Europa toe, ’t zou +weinig zijn; hij werpt het, in naam der revolutie, het verleden toe. +Men hoort hem en herkent in Cambronne de ziel der oude reuzen. ’t +Is alsof Danton spreekt, of Kleber brult.</p> +<p>Op het woord van Cambronne antwoordt de Engelsche stem: vuur! de +batterijen vlamden, de heuvel beefde, al deze metalen monden braakten +een laatste vreeselijk vuur; een geweldige rookwolk, flauw door de +opgaande maan beschenen, golfde daarheen, en toen de damp verdween was +er niets meer. Het vreeselijk overschot was vernietigd; de garde was +dood. De vier muren van de levende schans lagen ter aarde; met moeite +onderscheidde men hier en daar een trilling onder de lijken; alzoo +sneefden de Fransche legioenen, grooter dan de Romeinsche, te +Mont-Saint-Jean op de met regen en bloed gedrenkte aarde, in het +donkere koren, ter plaatse waar thans Jozef, de postiljon van Nivelles, +te vier uren des morgens, fluitend en vroolijk zijn paard zweepende, +voorbij rijdt.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.16" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zestiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Quot Libras in Duce?</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De slag bij Waterloo is een raadsel. Hij is even +duister voor hen die hem gewonnen, als voor hen die hem verloren +hebben. Voor Napoleon is ’t een paniek<a class="noteref" id= +"xd20e866src" href="#xd20e866" name="xd20e866src">1</a>; <span class= +"corr" id="xd20e878" title="Bron: Blucher">Blücher</span> ziet er +niets dan vuur; Wellington begrijpt er niets van. Zie de rapporten. De +berichten zijn onduidelijk, de verklaringen zijn verward. Dezen +stamelen, genen stotteren. Jomini verdeelt den slag bij Waterloo in +vier momenten; Muffling in drie tooneelen; Charras, schoon hij eenige +punten anders opvat dan wij, heeft alleen met zijn fieren blik de +karakteristieke omtrekken van deze worsteling van ’t menschelijk +genie met de beschikking des Hemels begrepen. Al de overige +geschiedschrijvers zijn in zekere verbijstering en zij tasten in deze +verbijstering rond. Inderdaad een bedwelmende gebeurtenis, de +instorting der militaire monarchie, die, tot ontzetting der koningen, +alle koninkrijken heeft medegesleept, de val van het geweld, de +nederlaag van den oorlog. <span class="pagenum">[<a id="pb49" href= +"#pb49" name="pb49">49</a>]</span></p> +<p>De menschen hebben tot deze gebeurtenis, welke het merk der +bovenmenschelijke noodzakelijkheid draagt, niets toegebracht.</p> +<p>Wellington en Blücher Waterloo te ontnemen, is dit Engeland en +Duitschland iets ontnemen? Neen. Noch het roemrijk Engeland, noch het +doorluchtig Duitschland zijn in het probleem van Waterloo betrokken. +Den hemel zij dank, de volken zijn groot buiten de sombere toevallen +des degens. Noch Duitschland, noch Engeland, noch Frankrijk worden door +een scheede besloten. In dit tijdperk, waarin Waterloo slechts een +wapengekletter is, heeft Duitschland Goethe boven Blücher, +Engeland Byron boven Wellington. Onze eeuw verheft zich op de +ontwikkeling van den geest, en Engeland en Duitschland prijken in +heerlijken glans op dit veld. Zij zijn majestueus, wijl zij denken. De +vooruitgang der beschaving is mede hun werk, deze ontstaat uit hen en +niet door het toeval. De grootheid welke zij in de negentiende eeuw +hebben, heeft Waterloo niet tot oorsprong. Slechts barbaarsche volken +breiden zich plotseling na een overwinning uit. ’t Is de +vluchtige zwelling der rivier na een stortvloed. De beschaafde volken, +vooral in den tijd dien wij beleven, stijgen of dalen niet door het +geluk of het ongeluk van een veldheer. Hun soortelijk gewicht in +’t menschelijk geslacht ontstaat uit iets meer dan uit een +veldslag. Hun eer, hun waardigheid, hun verlichting, hun genie zijn, +Goddank, geen nummers, welke de helden en veroveraars, deze +hazardspelers, in de loterij der veldslagen kunnen nemen. Vaak is een +verloren veldslag, gewonnen vooruitgang. Hoe minder roem, hoe meer +vrijheid. De trom zwijgt, de rede neemt het woord. ’t Is het spel +„die wint verliest.” Laat ons dus van weerszijden met +kalmte over Waterloo spreken. Geven wij het toeval wat het toeval +toekomt, en aan God wat God toekomt<span class="corr" id="xd20e886" +title="Bron: ,">.</span> Wat is Waterloo? Een overwinning? Neen. Een +lot uit de loterij.</p> +<p>Een lot door Europa gewonnen; door Frankrijk betaald.</p> +<p>’t Was nauwelijks der moeite waard, hiervoor een leeuw te +plaatsen. Waterloo is overigens de vreemdste ontmoeting, die in de +geschiedenis voorkomt. Napoleon en Wellington. ’t Zijn geen +vijanden, ’t zijn tegenstrijdigheden. God, die tegenstellingen +bemint, heeft nooit opmerkelijker contrast en buitengewoner +samentreffing geschapen. Aan de eene zijde nauwkeurigheid, +bedachtzaamheid, wiskundige berekening, voorzichtigheid, verzekerde +aftocht, bespaarde reserven, een volhardende koelbloedigheid, een +onwrikbare methode, een krijgskunst die zich het terrein ten nutte +maakt, een tactiek die de bataljons in evenwicht houdt, een bloedbad +met de lijn afgemeten, <span class="pagenum">[<a id="pb50" href="#pb50" +name="pb50">50</a>]</span>de oorlog met het horloge in de hand, +geregeld, niets aan het toeval overgelaten, de oude klassieke moed, de +volstrekte juistheid; aan de andere zijde onwillekeurige ingeving en +voorgevoel, de militaire zonderlingheid, het bovenmenschelijk instinct, +de vlammende blik, iets onbekends, dat als de arend nederschiet en als +de bliksem treft; een wonderbaarlijke kunst bij een verachtende +onstuimigheid, al de verborgenheden eener diepe ziel, het verbond met +het noodlot; de stroom, de vlakte, het bosch, de heuvel, opgeroepen en +eenigerwijs gedwongen tot gehoorzaamheid, de despoot, zelfs zoover +gaande van het slagveld <span class="corr" id="xd20e895" title= +"Bron: de">te</span> tyranniseeren; het geloof aan een goed gesternte +gepaard aan de krijgswetenschap, haar uitbreidende, maar zonder regel. +Wellington was de Barême van den oorlog, Napoleon de Michel +Angelo, en ditmaal werd het genie door de berekening verwonnen.</p> +<p>Aan beide zijden wachtte men iemand. De nauwkeurige rekenaar +slaagde. Napoleon verwachtte Grouchy; deze kwam niet. Wellington +verwachtte Blücher: deze kwam.</p> +<p>Wellington is de klassieke oorlog, die revanche neemt. Bonaparte +had, bij zijn opkomst, dien oorlog in Italië gevonden en trotsch +geslagen. De oude uil was voor den jongen gier gevlucht. De oude +krijgskunst was niet alleen verpletterd, maar te schande gemaakt. Wie +was deze zesentwintigjarige korsikaan, wat beteekende deze schitterende +onbekende, die alles <i>tegen</i><span class="corr" id="xd20e904" +title="Niet in bron">,</span> niets <i>vóór</i> zich had, +zonder levensmiddelen, zonder <span class="corr" id="xd20e910" title= +"Bron: amunitie">ammunitie</span>, zonder geschut, zonder schoenen, +schier zonder wapens, zich met een handvol soldaten tegenover +legerdrommen op het verbonden Europa wierp en ongerijmd, tegen alle +regels, schier onmogelijke overwinningen behaalde? Wat was deze +nieuweling in den oorlog, die de stoutheid van een bovenaardsch wezen +had? De militaire hoogeschool deed hem in den ban, daar hij haar +ontvluchtte. Hierdoor ontstond een <span class="corr" id="xd20e913" +title="Bron: overzoenlijke">onverzoenlijke</span> vijandschap van het +oude Cesarisme tegen het nieuwe, van de nauwkeurige sabel tegen het +vlammende zwaard, en van het schaakspel tegen het genie. Den 18 Juni +had deze vijandschap het laatste woord, en schreef, onder Lodi, +Montebello, Montenotte, Mantua, Marengo, Arcola: +„Waterloo.” Zege der middelmatigheid, die de meerderheid +behaagt. Het noodlot nam genoegen met deze ironie. Bij zijn ondergang +vond Napoleon een jongen Suwarow voor zich.</p> +<p>Om Suwarow te hebben was er inderdaad niet meer noodig dan +Wellington’s haar grijs te maken.</p> +<p>Waterloo is een veldslag van den eersten rang, door een veldheer van +den tweeden rang gewonnen.</p> +<p>Wat men in den veldslag bij Waterloo moet bewonderen is <span class= +"pagenum">[<a id="pb51" href="#pb51" name= +"pb51">51</a>]</span>Engeland, de Engelsche standvastigheid, de +Engelsche vastberadenheid, het Engelsch bloed; wat Engeland er het +heerlijkst heeft gehad, is, als ik ’t zeggen mag, zich zelf. +’t Is niet zijn veldheer, ’t is zijn leger. Zonderling +ondankbaar, verklaart Wellington, in een brief aan lord Bathurst, dat +zijn leger, ’t welk den 18 Juni 1815 gestreden heeft, een +„afschuwelijk leger” was. Wat zegt hiervan de donkere +ontzaggelijke hoop beenderen onder de voren van Waterloo begraven?</p> +<p>Engeland is tegenover Wellington te nederig geweest. Wellington zoo +groot te maken is Engeland verkleinen. Wellington is slechts een gewoon +held. De grijze Schotten, de horseguards, de regimenten van Maitland en +Mitchell, de infanterie van Pack en van Kempt, de cavalerie van +Ponsonby en van Somerset, de Hooglanders die onder het schroot op de +<i>pibroch</i> spelen, de bataljons van Rylandt, de jonge recruten, die +nauwelijks het geweer wisten te hanteeren, en de oude benden van +Esslingen en van Rivoli het hoofd boden,—ziedaar wat grootsch is. +Wellington was volhardend, en dit was zijn eenige verdienste; wij +willen er niets op afdingen, maar de minste zijner voetknechten en +ruiters was even standvastig als hij. De iron-soldier (ijzeren soldaat) +is evenveel waard als de iron-duke (ijzeren hertog). Onze geheele +vereering is voor den Engelschen soldaat, het Engelsche leger, het +Engelsche volk. Zoo er een zegeteeken moet zijn, komt het Engeland toe. +De kolom van Waterloo zou juister zijn, zoo zij in plaats van de +gestalte eens mans, het beeld eens volks in de wolken verhief.</p> +<p>Maar het groote Engeland zal zich vertoornen over hetgeen wij hier +zeggen. Het heeft nog, na zijn 1688 en ons 1789, zijn feodale +hersenschim. Het gelooft aan de erfelijkheid en de hierarchie. Dit +volk, dat door geen ander in macht en roem wordt overtroffen, acht zich +als natie, niet als volk. Als volk onderwerpt het zich gewillig en +neemt een lord tot hoofd aan. Als workman (arbeider) laat het zich +verachten; als soldaat laat het zich stokslagen geven. Men weet, dat +een sergeant, die naar ’t schijnt, in den slag van Inkermann het +leger gered heeft, door lord Raglan niet kon vermeld worden, wijl de +Engelsche militaire hierarchie niet veroorlooft in een rapport melding +te maken van een held beneden den rang van officier.</p> +<p>Wat ons bovenal treft in een ontmoeting als die van Waterloo, is de +wonderbare behendigheid van het toeval. De nachtregen, de muur van +Hougomont, de holle weg van Ohain, Grouchy doof voor het kanon, +Napoleon door den gids bedrogen, Bulow door den gids terechtgewezen, al +deze omstandigheden zijn wonderbaar bestuurd. <span class= +"pagenum">[<a id="pb52" href="#pb52" name="pb52">52</a>]</span></p> +<p>In ’t algemeen moet gezegd worden, dat Waterloo veeleer een +bloedbad dan een veldslag was. Waterloo heeft van alle geregelde +veldslagen het kleinste front bij een zoo groot getal strijders. +Napoleon drie kwartier; Wellington een half uur; twee en zeventig +duizend strijders aan elke zijde. Uit deze gedrongenheid ontstond het +bloedbad. Men heeft deze berekening en deze verhouding gevonden: +Verlies aan troepen: te Austerlitz, Franschen, veertien percent; +Russen, dertig percent; Oostenrijkers, vierenveertig percent. Te +Wagram, Franschen, dertien percent, Oostenrijkers veertien percent. Aan +de Moskowa, Franschen, zevenendertig, Russen vierenveertig percent. Te +Bautzen, Franschen, dertien percent, Russen en Pruisen, veertien. Te +Waterloo, Franschen, zesenvijftig percent, Gealliëerden +eenendertig. Gezamenlijk voor Waterloo eenenveertig percent. Honderd +vierenveertig duizend strijders; zestigduizend dooden.</p> +<p>Het veld van Waterloo heeft thans de kalmte, welke aan de aarde, als +de rustige voedster van den mensch, behoort, en het gelijkt op alle +vlakten.</p> +<p>Des nachts evenwel stijgt er als een tooverachtige nevel op, en zoo +een reiziger er wandelt, er rondziet, er luistert, zoo hij mijmert als +Virgilius op de noodlottige vlakte van Philippes, verschijnt het +vreeselijke schouwspel voor zijn geest. De ontzettende 18 Juni +herleeft; het valsche heuvel-monument wijkt, de leeuw, hoe dan ook, +verdwijnt, het wezenlijke slagveld is er weder, infanterie-gelederen +golven over de vlakte; in woesten galop vliegt de ruiterij langs den +horizon; de verschrikte mijmeraar ziet het flikkeren der sabels, het +schitteren der bajonetten, het vlammen der bommen, en verneemt het +vreeselijke gebulder der elkander kruisende donders; hij hoort als een +gereutel in de diepte van een graf, het flauw gerucht van het +spookbeeld des veldslags; deze schimmen zijn de grenadiers; deze +flikkeringen zijn de kurassiers; dit geraamte is Napoleon; dit geraamte +is Wellington; dat alles is niet meer, en dringt en strijdt nog; de +holle wegen worden purper, en de boomen rillen; er is zelfs woede in de +wolken, en in de duisternis verschijnen op al deze woeste hoogten, +Mont-Saint-Jean, Hougomont, Frischemont, Papelotte, Plancenoit, +onduidelijk zwermen van schimmen, die elkander verdelgen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb53" href="#pb53" name="pb53">53</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e866" href="#xd20e866src" name="xd20e866">1</a></span> „Een +voleindigden veldslag, een voltooide zaak, verkeerde maatregelen +verbeterd, grootere voordeelen voor den volgenden dag +verzekerd—alles ging door een oogenblik van panischen schrik +verloren.”</p> +<p class="footnote">(<i>Napoleon, <span class="corr" id="xd20e873" +title="Niet in bron">„</span>Handschrift van +Sint-Helena.”</i>)</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.17" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zeventiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Moet men Waterloo goedvinden?</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Er bestaat een zeer achtenswaardige vrijzinnige +school, die Waterloo niet haat. Wij behooren er niet toe. Voor ons is +Waterloo slechts de vervalschte dagteekening der vrijheid. Dat een +arend als dien wij kennen uit zulk een ei voortkomt, is stellig +onverwacht.</p> +<p>Waterloo is, zoo men zich op het hoogste gezichtspunt der kwestie +plaatst, een bedeelde anti-revolutionnaire overwinning. ’t Is +Europa tegen Frankrijk, ’t is Petersburg, Berlijn en Weenen tegen +Parijs, ’t is het status-quo tegen het initiatief, ’t is de +14 Juli 1789 door den 20 Maart 1815 aangevallen: ’t is de +wapenkreet der monarchieën tegen het onbedwingbaar Fransch oproer. +Dit groote volk <span class="corr" id="xd20e951" title= +"Bron: de">te</span> dempen, dat sinds 26 jaar vuur en vlam +verspreidde, was de bedoeling. Vandaar het verbond der Brunswijkers, +Nassauers, Romanoffs, Hohenzollerns, Habsburgen met de Bourbons. +Waterloo draagt het „bij de gratie Gods” aan ’t +hoofd. Het is waar, dat, wijl het Keizerrijk despotiek was geweest, het +koningschap, tengevolge der natuurlijke terugwerking, gedwongen was +liberaal te wezen, en dat een constitutioneele orde zeer tegen den zin +en tot grooten spijt der overwinnaars uit Waterloo is voortgekomen. +’t Is omdat de revolutie werkelijk niet verwonnen kan worden en +als een noodwendig gevolg der omstandigheden steeds weder verschijnt, +vóór Waterloo, in Bonaparte als hij de oude tronen +omverwerpt, na Waterloo, in Lodewijk XVIII als hij het Charter verleent +en er zich aan onderwerpt. Bonaparte plaatst een postiljon op den troon +van Napels en een sergeant op den troon van Zweden; hij bezigt de +ongelijkheid om de gelijkheid te bewijzen; Lodewijk XVIII onderteekent +te Saint-Ouen de verklaring der rechten van den mensch. Wilt ge u +rekenschap geven van wat revolutie is, noem haar +„vooruitgang”; wilt ge u rekenschap geven van wat +vooruitgang is, noem hem „morgen.” „Morgen” +verricht onweerstaanbaar zijn werk, en begint reeds heden. Op +zonderlinge wijze bereikt het altijd zijn doel. Het gebruikt Wellington +om van Foy, die slechts een soldaat was, een redenaar te maken. Foy +valt te Hougomont en herrijst op de tribune. Zoo handelt de +vooruitgang. Er zijn geen slechte werktuigen voor dezen arbeider! +Onbekommerd bezigt hij voor zijn goddelijk werk den man die over de +Alpen stapt, en den goeden zwakken grijsaard. <span class= +"pagenum">[<a id="pb54" href="#pb54" name="pb54">54</a>]</span>Hij +bedient zich van den podagrist evenzeer als van den overwinnaar; van +den overwinnaar naar buiten, van den podagrist naar binnen. Waterloo +heeft een einde gemaakt aan het omstorten der tronen van Europa door +het zwaard, doch heeft geen ander gevolg gehad dan het werk der +revolutie aan de andere zijde te doen voortzetten. De heerschappij van +het zwaard was ten einde; de beurt was nu aan de denkers. De eeuw, +welke Waterloo wilde tegenhouden, is er over heengegaan en heeft haar +weg vervolgd. Deze treurige overwinning is door de vrijheid +verworven.</p> +<p>Wat ten slotte en onwedersprekelijk te Waterloo zegevierde, wat +achter Wellington glimlachte, wat hem al de maarschalksstaven van +Europa, daarbij zoo men zegt den maarschalksstaf van Frankrijk +bezorgde, wat vroolijk den grond, nog vol beenderen, tot een heuvel +deed opkruien om er den leeuw op te richten, wat zegepralend op dat +voetstuk den datum „18 Juni 1815” heeft geschreven, wat +Blücher aanmoedigde om de vluchtelingen neer te sabelen, wat van +den top van Mont-Saint-Jean zich naar Frankrijk als naar een prooi +boog, was de contra-revolutie. ’t Was de tegenomwenteling, die +het schandelijk woord: „Verbrokkeling” mompelde. Te Parijs +gekomen, heeft zij den krater van nabij gezien, en voelde dat deze asch +haar de voeten verbrandde, en zij bedacht zich. Zij vergenoegde zich +met het stamelen van een charter.</p> +<p>Laat ons in Waterloo niets zien dan ’t geen in Waterloo is. +Van vrijheid uit goeden wil, niets. De contra-revolutie was +onwillekeurig liberaal, evenals door een hiermede overeenkomend +verschijnsel Napoleon onwillekeurig revolutionnair was. Den 18 Juni +1815 werd de Robespierre te paard uit den zadel gelicht.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.18" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Achttiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Uitbreiding van het „Goddelijk +recht.”</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Einde van het dictatorschap. Het geheele stelsel van +Europa stortte in.</p> +<p>Het Keizerrijk verzonk in een schaduw, welke die der stervende +Romeinsche wereld geleek. Men zag weder een afgrond als ten tijde der +barbaren. Maar de barbaarschheid van 1815, welke men bij haar korten +naam van contra-revolutie moet noemen, had weinig adem, was spoedig +uitgeput en bleef steken. Het Keizerrijk, wij moeten het zeggen, werd +beweend, <span class="pagenum">[<a id="pb55" href="#pb55" name= +"pb55">55</a>]</span>en beweend door de oogen van helden. Zoo de roem +bestaat in het zwaard tot schepter gemaakt, was het Keizerrijk de roem +zelf geweest. Het had op aarde al het licht verspreid, dat de +dwingelandij geven kan; een somber licht. Wat meer is, een duister +licht. Bij het ware daglicht vergeleken is het nacht. Deze verdwijning +van den nacht, had de uitwerking eener eclips.</p> +<p>Lodewijk XVIII kwam te Parijs terug. De rondedansen van den 8 Juli +wischten de geestdrift van den 20 Maart uit. De Korsikaan werd de +tegenstelling van den Béarner. De vlag van den koepel der +Tuilerieën werd wit. De verbanning zat op den troon. De withouten +tafel van Hartwell nam plaats vóór den gelelieden +armstoel van Lodewijk XIV. Men sprak van Bouvines en Fontenoy als van +gisteren, Austerlitz was verouderd. Het altaar en de troon waren in +hartelijke broederschap. Een der onbetwistbaarste vormen van geluk voor +de maatschappij in de negentiende eeuw vestigde zich in Frankrijk en op +het vasteland. Europa nam de witte kokarde aan. Trestaillon was +beroemd. Het devies <i lang="la">non pluribus impar</i> verscheen weder +in de steenen stralen, die op den voorgevel der kazerne van de kade +Orsay een zon vormden. Waar een Keizerlijke garde was geweest, was een +rood huis. De boog van het Carousel, overladen met kwalijk verdragen +overwinningen, als vreemd temidden dezer nieuwigheden, misschien +eenigszins beschaamd door Marengo en Arcola, trok zich uit de +verlegenheid met het beeld van den hertog van Angoulême. Het +Magdalena kerkhof, een ontzettende algemeene grafplaats van 93, werd +met marmer en jaspis overdekt; het gebeente van Lodewijk XVI en van +Maria Antoinette bevond zich in dit stof. In de slotgracht van +Vincennes verrees een halve zuil, ter herinnering dat de hertog van +Enghien in dezelfde maand was gestorven als Napoleon gekroond werd. +Paus Pius VII, die deze kroning had gewijd, zoo dicht bij dezen dood, +zegende den val even bedaard als hij de verheffing had gezegend. Te +Schönbrunn was een kleine schim van vier jaren, men was een +oproerling zoo men hem koning van Rome noemde. En al deze dingen zijn +geschied, en deze koningen hebben hun tronen hernomen, en de meester +van Europa is in een kooi gezet, en het oude regeeringstelsel is +herleefd, en al de duisternis en al het licht der aarde zijn van plaats +veranderd, wijl op den achtermiddag van een zomerdag een herder in een +bosch tot een Pruis zeide: ga hierheen en niet daarheen!</p> +<p>Dat 1815 was een soort van treurigen April. De oude ongezonde en +giftige werkelijkheid nam een nieuw voorkomen aan. De logen vereenigde +zich met 1789, het „goddelijk recht” vermomde <span class= +"pagenum">[<a id="pb56" href="#pb56" name="pb56">56</a>]</span>zich +onder een charter, fictiën werden constitutioneel, vooroordeelen, +bijgeloovigheden en nevengedachten, met art. 14 in het hart, vernisten +zich met het liberalisme. Verandering van vel bij de slang.</p> +<p>De mensch was door Napoleon tevens verheven en vernederd. Het ideaal +had, onder deze regeering van de schitterende stof, den zonderlingen +naam van ideologie ontvangen. Een groote onvoorzichtigheid van een +groot man, om met de toekomst te spotten. De volken evenwel, dat +kanonnenvleesch, ’t welk den kanonnier zoo lief had, zochten hem +met de oogen. Waar is hij? Wat doet hij? Napoleon is dood, zeide een +voorbijganger tot een invalide van Marengo en +Waterloo.—„Hij dood!” riep de soldaat, „dan +kent gij hem niet!” De geesten mistrouwden dien neergevelden man. +Na Waterloo was de achtergrond van Europa duister. Eene ontzaggelijke +plaats bleef lang ledig door de verdwijning van Napoleon.</p> +<p>De koningen plaatsten zich in dat ledige. Het oude Europa maakte +zich dit ten nutte om zich te hervormen. Er was een Heilig-Verbond. +Belle-Alliance, had het noodlottig veld van Waterloo reeds vooraf +gezegd.</p> +<p>In de tegenwoordigheid en tegenover het oude herschapen Europa +werden de lijnen van een nieuw Frankrijk getrokken. De toekomst, door +den Keizer bespot, deed zijn intrede. Zij had op het voorhoofd deze +ster, „Vrijheid.” De vurige oogen der jonge geslachten +richtten zich op haar. Zonderling, men was tegelijkertijd door deze +toekomst, Vrijheid, en dat verleden, Napoleon, bekoord. De nederlaag +had den verwonneling grooter gemaakt. De gevallen Bonaparte scheen +hooger dan de staande Napoleon. Zij, die gezegevierd hadden, waren +beangst. Engeland deed hem door Hudson Lowe bewaken, en Frankrijk hem +door Montchenu bespieden. Het kruisen zijner armen wekte de bekommering +der tronen. Alexander noemde hem: mijn slapeloosheid. Deze angst +ontstond door de hoeveelheid revolutie, die in hem was. Dit verklaart +en verschoont het Bonapartistische liberalisme. Dit spookbeeld deed de +oude wereld beven. De koningen zaten niet op hun gemak op hun tronen, +met de rots van St. Helena aan den horizon.</p> +<p>Terwijl Napoleon te Longwood zieltoogde, verteerden de op het veld +van Waterloo gevallen zestig duizend menschen rustig, en iets van hunne +rust breidde zich over de wereld uit. Het Weener Congres maakte er de +tractaten van 1815 van, en dit noemde Europa de restauratie.</p> +<p>Dit is nu Waterloo!</p> +<p>Maar wat doet het aan ’t oneindige? deze orkaan, deze wolk, +deze oorlog en vervolgens deze vrede, deze schim, verduisterde +<span class="pagenum">[<a id="pb57" href="#pb57" name= +"pb57">57</a>]</span>ook geen oogenblik het oneindig oog voor ’t +welk de worm, die van de eene grasspriet op de andere kruipt, even +belangrijk is als de arend die van torenspits tot torenspits naar de +Notre-Dame vliegt.</p> +</div> +</div> +<div id="ch1.19" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Negentiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het slagveld des nachts.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Wij moeten nog eenmaal naar het noodlottig slagveld +terugkeeren.</p> +<p>’t Was den 18 Juni 1815 volle maan. Deze helderheid +begunstigde de wreede vervolging van Blücher, verried het spoor +der vluchtenden, leverde deze rampzalige massa aan de verwoede +Pruisische cavalerie over, en was in ’t moorden behulpzaam. Bij +dergelijke rampspoeden toont de nacht zich dikwijls zoo welwillend.</p> +<p>Na het laatste kanonschot, bleef de vlakte van Mont-Saint-Jean +verlaten.</p> +<p>De Engelschen betrokken het kamp der Franschen; in het bed van den +overwonneling te slapen is de gewone bekrachtiging der overwinning. Zij +richtten hun bivouakken op aan gene zijde van Rossomme. De Pruisen +stormden voorwaarts om de vluchtelingen te vervolgen. Wellington ging +naar het dorp Waterloo, om zijn rapport aan lord Bathurst op te +stellen.</p> +<p>Zoo ooit het <i lang="la">sic vos non vobis</i> van toepassing was, +is ’t onbetwistbaar op dat dorp Waterloo. Waterloo heeft niets +gedaan en bleef een half uur van ’t slagveld. Mont-Saint-Jean +werd gebombardeerd, Hougomont werd verbrand, Papelotte werd verbrand, +<span class="corr" id="xd20e1013" title= +"Bron: Placenoit">Plancenoit</span> werd verbrand, la Haie-Sainte werd +stormenderhand ingenomen, la Belle-Alliance zag de omhelzing der twee +overwinnaars; men kent nauwelijks deze namen, en Waterloo, dat niets +tot den slag heeft toegebracht, heeft er al de eer van.</p> +<p>Wij behooren niet tot dezulken die den oorlog vleien; wanneer de +gelegenheid zich voordoet, zeggen wij hem de waarheid. De oorlog heeft +afgrijselijke schoonheden, welke wij niet verheeld hebben; hij heeft +ook, wij erkennen het gaarne, zijn afzichtelijkheden. Een der +treffendste is de spoedige ontkleeding en berooving der dooden na de +overwinning. De morgenstond, die op een veldslag volgt, beschijnt +steeds naakte lijken.</p> +<p>Wie doet dat? Wie bezoedelt aldus de overwinning? Wie is die +afschuwelijke, vlugge hand, die in den zak der overwinning <span class= +"pagenum">[<a id="pb58" href="#pb58" name="pb58">58</a>]</span>sluipt? +Wie zijn de gauwdieven, die achter den roem hun slag waarnemen? Eenige +philosofen, Voltaire onder anderen, beweren, dat het juist dezulken +zijn, die den roem verworven hebben. ’t Zijn dezelfden, zeggen +zij, geen anderen; zij die staan, plunderen degenen die liggen. De held +van den dag is de vampier van den nacht. Men heeft toch in allen geval +wel het recht, om het lijk dat ons werk is, een weinig te plunderen. +Wij gelooven dit echter niet. ’t Komt ons onmogelijk voor, dat +dezelfde hand die lauweren heeft geplukt, de schoenen van een doode kan +stelen.</p> +<p>Zeker is het, dat na de overwinnaars gewoonlijk de dieven komen. +Maar beschuldigen wij den soldaat, vooral den soldaat van den +tegenwoordigen tijd niet.</p> +<p>Ieder leger heeft een tros, en dezen moet men beschuldigen. +Vleermuisachtige wezens, half roovers, half knechts, alle soort van +gespuis, ’t welk uit de duisternis geboren wordt, die men oorlog +noemt; uniform dragenden, die niet vechten; geveinsde zieken; +verminkten; cantine-houders, die soms met hun vrouwen op karretjes +sluikswijze medetrekken en stelen wat zij verkoopen; bedelaars, die +zich als gidsen bij de officieren aanbieden; trosboeven; +stroopers—dit alles sleepten eertijds—wij spreken niet van +den tegenwoordigen tijd—de marcheerende legers mede, en dit werd +op eigenaardige wijze de „nakomers” (traînards) +genoemd. Geen leger, geen natie was voor deze wezens verantwoordelijk; +zij spraken Italiaansch en volgden de Duitschers; zij spraken Fransch +en volgden de Engelschen. Door een dezer ellendelingen, een Spaansch +„nakomer” die Fransch sprak, werd de markies Fervacques, +die, door zijn Picardisch koeterwaalsch misleid, hem voor een der onzen +hield, verraderlijk vermoord en uitgeplunderd, op het slagveld zelf in +den nacht, die op de overwinning van Cérisolles volgde. Uit het +stroopen ontstond de strooper. De verfoeielijke grondstelling: +„Van den vijand leven” bracht dezen kanker voort, die +slechts een strenge krijgstucht genezen kon. Er zijn bedriegelijke +beroemdheden; men weet niet altijd, waarom zekere, schoon overigens +groote, generaals zoo populair zijn geweest. Turenne werd door zijn +soldaten aangebeden, wijl hij de plundering veroorloofde; het vergunde +kwaad maakt een deel der goedheid uit; Turenne was zoo goed, dat hij +den Palz te vuur en te zwaard liet verwoesten. In het gevolg des legers +vond men meer of minder stroopers, naar gelang de bevelhebber min of +meer streng was. Hoche en Marcheau hadden geen „nakomers;” +Wellington, wij laten hem gaarne deze gerechtigheid wedervaren, had er +weinig.</p> +<p>Men plunderde evenwel in den nacht van den 18 op den <span class= +"pagenum">[<a id="pb59" href="#pb59" name="pb59">59</a>]</span>19 Juni +de dooden. Wellington was streng; hij beval ieder die op heeter daad +betrapt werd dood te schieten; maar de roof is hardnekkig. De stroopers +dreven in den eenen hoek van het slagveld hun spel, terwijl men hen in +den anderen doodschoot.</p> +<p>De maan scheen akelig op de vlakte.</p> +<p>Tegen middernacht sloop of liever kroop een man nabij den hollen weg +van Ohain. ’t Was, naar alle waarschijnlijkheid, een derzulken, +welke wij zooeven geschetst hebben, noch Engelschman, noch Franschman, +noch boer, noch soldaat, veeleer een vampier dan een mensch, door den +reuk der lijken gelokt, voor wien diefstal overwinning was, en gekomen +om Waterloo te berooven. Hij was in een kiel gekleed, die iets van een +kapotjas had; onrustig en stoutmoedig ging hij voort, echter telkens +omziende. Wie was deze man? De nacht kende hem waarschijnlijk beter dan +de dag. Hij had geen ransel, maar blijkbaar groote zakken onder zijn +kapotjas. Van tijd tot tijd bleef hij staan, keek rondom zich over de +vlakte, als om te zien of hij ook werd opgemerkt, bukte schielijk, +verschoof iets zwijgends en onbewegelijks op den grond, richtte zich +weer op en ging verder. Zijn sluipende tred, zijn houding, zijn +haastige geheimzinnige beweging deden hem een dier avondspoken +gelijken, welke de bouwvallen bewonen, en waarvan de Normandische +legenden spreken.</p> +<p>Sommige vogels vertoonen des nachts dergelijke gedaanten in de +moerassen.</p> +<p>Een scherpe blik zou in die geheele schemering op eenigen afstand, +achter een vervallen huis, ter plaatse waar de weg van Nivelles dien +van Mont-Saint-Jean naar Braine-l’Alleud kruist, een +marketenterskarretje hebben bespeurd, met een kap van geteerd +twijgwerk, en bespannen met een hongerigen knol, die tusschen het gebit +brandnetels knabbelde, en in het karretje een soort van vrouw, op +kisten en pakken gezeten. Misschien bestond er wel betrekking tusschen +dit karretje en dien strooper.</p> +<p>’t Was een heldere duisternis. Geen wolk was aan den hemel. +Schoon de aarde ook rood zij, de maan blijft wit. Zoo onverschillig is +de hemel in vele opzichten voor de aarde. Op de weiden wiegelden zich +in den avondwind de boomtakken, die de kogels gebroken, maar niet +afgeschoten hadden. Een koeltje, schier een ademtocht, bewoog de +struweelen. Het gras rilde, alsof er zielen uit opstegen.</p> +<p>In de verte hoorde men flauw het komen en gaan der patrouilles en +rondes van het Engelsche legerkamp.</p> +<p>Hougomont en la Haie Sainte brandden nog en vormden, <span class= +"pagenum">[<a id="pb60" href="#pb60" name="pb60">60</a>]</span>het een +in ’t westen, het ander in ’t oosten, twee groote vlammen, +waaraan zich, als een snoer van losse robijnen, met twee karbonkels aan +beide einden, de rij der Engelsche wachtvuren sloot, die in een wijden +halven kring op de heuvelen in de verte verspreid waren.</p> +<p>Wij hebben den rampspoed in den hollen weg van Ohain verhaald. Het +hart beeft als men aan dezen gruwzamen dood van zoovele dapperen +denkt.</p> +<p>Zoo er iets vreeselijks is, zoo er een werkelijkheid boven de +voorstelling gaat, is het dit: te leven, de zon te zien, in het volle +bezit van mannelijke kracht, gezond en vroolijk te zijn, hartelijk te +lachen, naar een roem te ijlen, dien men voor zich ziet schitteren, +zijn borst te voelen ademen, zijn hart te kloppen, een redelijken wil +te hebben, te spreken, te denken, te hopen, te beminnen, een moeder, +een gade, kinderen te hebben, het licht te zien, en eensklaps, in den +tijd van een kreet, in minder dan een minuut in een afgrond te +verzinken, te vallen, te rollen, te verpletteren, verpletterd te +worden, koornaren, bloemen, bladeren, takken te zien, zonder zich aan +iets te kunnen vasthouden, zijn sabel nutteloos, mannen onder zich, +paarden boven zich, vruchteloos worstelen, de beenderen door ’t +spartelen van een paard in de duisternis gebroken, de oogen uitgetrapt, +te stikken, te wringen, te krijten, en te moeten zeggen: zooeven leefde +ik nog.</p> +<p>Waar dit vreeselijk ongeluk had plaats gehad, was alles nu stil. De +holle weg was tot aan den kant der glooiingen met paarden en menschen +gevuld. Een ijselijke toestand. Er waren geen glooiingen meer, de +lijken maakten de vlakte gelijk met den hollen weg, die als een +korenmaat tot aan den rand vol was. Een hoop dooden van boven, een +stroom bloeds beneden, aldus was deze weg in den avond van 18 Juni +1815. Het bloed stroomde tot op den straatweg van Nivelles en vormde er +een grooten plas vóór den hoop boomen, die den straatweg +versperde, op een plek welke men nog aanduidt. Men herinnere zich, dat +op het tegenovergestelde punt, naar den kant van Genappe, de ramp der +kurassiers had plaats gehad. De dikte van den hoop lijken was +geëvenredigd aan de diepte van den hollen weg. Omstreeks het +midden, ter plaatse waar hij vlakker werd en de divisie Delord was +overgegaan, was de hoop lijken dunner.</p> +<p>De nachtelijke zwerver, dien wij den lezer hebben aangewezen, ging +naar die zijde. Hij doorsnuffelde dit groote graf. Hij hield een +afgrijselijke revue over deze dooden. Hij waadde door het bloed.</p> +<p>Eensklaps stond hij stil. <span class="pagenum">[<a id="pb61" href= +"#pb61" name="pb61">61</a>]</span></p> +<p>Eenige schreden voor hem, in den hollen weg, op het punt waar de +hoop dooden eindigde, kwam uit dien stapel menschen en paarden een open +hand te voorschijn, die door de maan beschenen werd.</p> +<p>Aan een vinger van die hand zat iets dat glinsterde, een gouden +ring.</p> +<p>De man bukte, bleef een oogenblik gebogen, en toen hij zich +oprichtte was aan de hand geen ring meer.</p> +<p>Hij richtte zich eigenlijk niet op, maar bleef in een schuwe, woeste +houding, met den rug naar de dooden gekeerd; hij boog het bovenlijf +omlaag en liet het op de vingers rusten, die op den grond steunden, +terwijl hij loerend het hoofd over den kant van den hollen weg stak. De +vier pooten van den jakhals passen voor sommige handelingen.</p> +<p>Toen hij een besluit had genomen, richtte hij zich overeind. Op +’t zelfde oogenblik maakte hij schier een buiteling. Hij voelde, +dat men hem van achter vasthield.</p> +<p>Hij keerde zich om; ’t was de open hand, die zich gesloten en +den slip van zijn kapotjas gegrepen had.</p> +<p>Een eerlijk man zou ontsteld zijn geweest. Deze lachte.</p> +<p>„O,” zeide hij, „’t is slechts de doode. Ik +heb liever met een spook dan met een gendarm te doen.”</p> +<p>Maar de hand verzwakte en liet los. Een inspanning duurt slechts +kort in het graf.</p> +<p>„Ha,” hernam de strooper, „is deze doode levend? +Laat ons zien.”</p> +<p>Opnieuw bukte hij, woelde in den hoop, verwijderde wat hem hinderde, +greep de hand, omklemde den arm, maakte het hoofd vrij, trok aan het +lichaam, en eenige oogenblikken later sleepte hij in de schaduw van den +hollen weg een zielloos, althans bewusteloos, mensch. ’t Was een +kurassier, een officier, zelfs een officier van voornamen rang; een +dikke gouden epaulet kwam uit zijn kuras te voorschijn; de officier had +geen helm meer. Een geweldige sabelhouw had zijn gezicht gewond, waarop +men enkel bloed zag. Overigens scheen geen zijner leden gebroken te +zijn; en door een gelukkig toeval, als wij ’t zoo mogen noemen, +hadden de dooden een boog boven hem gevormd, die hem voor <span class= +"corr" id="xd20e1082" title="Bron: verpettering">verplettering</span> +behoed had. Zijn oogen waren dicht.</p> +<p>Hij droeg op zijn kuras het zilveren kruis van het legioen van +eer.</p> +<p>De strooper rukte dit kruis af, ’t welk in een der holen +verdween, die hij onder zijn kapotjas had.</p> +<p>Daarna betastte hij ’t horlogezakje van den officier, voelde +een horloge en nam het. Voorts onderzocht hij het vest, vond er een +beurs en stak ze in zijn zak. <span class="pagenum">[<a id="pb62" href= +"#pb62" name="pb62">62</a>]</span></p> +<p>Toen hij zoo ver was gekomen met de hulp, welke hij den stervende +bracht, opende de officier de oogen.</p> +<p>„Ik dank u,” zeide hij flauw.</p> +<p>De levendigheid der bewegingen van den man, die hem hanteerde, de +frischheid van den nacht, de vrijelijk ingeademde lucht hadden hem uit +zijn verdooving gewekt.</p> +<p>De strooper antwoordde niet. Hij hief het hoofd op. Op de vlakte +hoorde men het gerucht van voetstappen, waarschijnlijk een naderende +patrouille.</p> +<p>De officier stamelde, met de stem eens zieltogenden:</p> +<p>„Wie heeft den slag gewonnen?”</p> +<p>„De Engelschen,” antwoordde de strooper.</p> +<p>De officier hernam:</p> +<p>„Zoek in mijn zakken. Ge zult er een beurs en een horloge +vinden. Neem ze.”</p> +<p>Dit was reeds geschied.</p> +<p>De strooper deed alsof hij ze zocht en zeide:</p> +<p>„Er is niets.”</p> +<p>„Dan heeft men mij bestolen.” hernam de officier, +„’t spijt mij. ’t Zou voor u zijn geweest.”</p> +<p>De voetstappen der patrouille werden steeds duidelijker.</p> +<p>„Men nadert,” zei de strooper, de beweging makende van +zich te verwijderen.</p> +<p>De officier lichtte met moeite den arm op en hield hem tegen.</p> +<p>„Gij hebt mij ’t leven gered. Wie zijt ge?”</p> +<p>De strooper antwoordde haastig en zacht:</p> +<p>„Ik behoorde evenals gij tot het Fransche leger. Ik moet u +verlaten. Zoo men mij vatte, zou men mij dood schieten. Ik heb u het +leven gered. Help nu u zelven.”</p> +<p>„Welken rang hebt ge?”</p> +<p>„Sergeant.”</p> +<p>„Hoe heet ge?”</p> +<p>„Thénardier.”</p> +<p>„Ik zal dien naam niet vergeten,” zei de officier. +„En onthoud gij den mijnen. Ik heet Pont-mercy.” +<span class="pagenum">[<a id="pb63" href="#pb63" name= +"pb63">63</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0"> +<h2 class="label">Boek II.</h2> +<h2 class="main">Het schip de Orion.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb65" href="#pb65" name= +"pb65">65</a>]</span> +<div id="ch2.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Nommer 24601 wordt nommer 9430.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Jean Valjean was weder gevat.</p> +<p>Men zal ons ten goede houden, dat wij haastig over smartelijke +bijzonderheden heenstappen. Wij zullen alleen twee berichtjes +overschrijven, die door de dagbladen werden gepubliceerd eenige maanden +na de verwonderlijke gebeurtenissen te M. sur M.</p> +<p>Deze berichten zijn vrij beknopt. Men herinnere zich, dat op dat +tijdstip nog geen <i lang="fr">Gazette des Tribunaux</i> bestond.</p> +<p>Het eerste ontleenen wij aan de <i lang="fr">Drapeau blanc</i>. Het +draagt de dagteekening van 25 Juli 1823.</p> +<p>„—Een arrondissement van Pas-de-Calais is het tooneel +eener ongewone gebeurtenis geweest. Een vreemdeling in het departement, +Madeleine genoemd, had sedert eenige jaren, door een nieuwe wijze van +bewerking, een oude plaatselijke industrie, de fabricage van git en +zwart glaswerk, uit het verval opgeheven. Hij had er zijn fortuin door +gemaakt, en, men mag zeggen, ook dat van het arrondissement. Uit +dankbaarheid voor zijn diensten had men hem tot maire benoemd. Nu heeft +de politie ontdekt, dat Madeleine niemand anders was dan een voormalige +galeislaaf, die zijn ban heeft verbroken, in 1796 wegens diefstal +veroordeeld was en Jean Valjean heette. Jean Valjean is opnieuw naar +het bagno gezonden. Het schijnt, dat hij vóór zijn +inhechtenisneming bij den heer Laffitte een som van meer dan een half +millioen, welke hij er geplaatst had, heeft teruggenomen, welke som hij +overigens, zoo men zegt, eerlijk met zijn handel verdiend heeft. Men +heeft niet kunnen ontdekken waar Jean Valjean deze som heeft verborgen, +toen hij in het bagno van Toulon terugkwam.”</p> +<p>Het tweede meer uitvoerig bericht is ontleend aan het <i lang= +"fr">Journal de Paris</i> van dezelfde dagteekening:</p> +<p>„—Een voormalig ontslagen galeislaaf, met name Jean +Valjean, is onder zeer opmerkelijke omstandigheden voor het +<span class="pagenum">[<a id="pb66" href="#pb66" name= +"pb66">66</a>]</span>hof van assises van Var verschenen. Dezen +booswicht was ’t gelukt, aan de waakzaamheid der politie te +ontsnappen; hij had zijn naam veranderd en was er in geslaagd, zich in +een onzer kleine steden in het noorden tot maire te doen benoemen. Hij +had in die stad een vrij aanzienlijk handelshuis gevestigd. Maar ten +laatste is hij ontmaskerd en in hechtenis genomen, dank zij den +onvermoeiden ijver van het openbaar ministerie. Hij had tot bijzit een +publieke vrouw, die op het oogenblik zijner gevangenneming van schrik +overleden is. Deze ellendeling, die de kracht van een reus bezit, had +middel gevonden te ontvluchten, maar drie of vier dagen na zijn vlucht +vatte de politie hem opnieuw te Parijs, juist toen hij in een der +kleine rijtuigen steeg, die van de hoofdstad naar het dorp Montfermeil +(Seine-et-Oise) rijden. Men zegt, dat hij zich dezen tijd van drie of +vier dagen vrijheid ten nutte had gemaakt om een aanzienlijke som, +welke hij bij een onzer voornaamste bankiers had geplaatst, terug te +nemen. Men schat deze som op zes- of zevenhonderd duizend francs. Hij +zou ze, volgens de akte van beschuldiging, begraven hebben op eene hem +alleen bekende plek, en men heeft ze niet kunnen ontdekken, hoe het +zij, de genoemde Jean Valjean is voor het hof van assises van het +departement du Var gevoerd, als beschuldigd van diefstal op den +openbaren weg, gewapenderhand gepleegd, nu omstreeks acht jaar geleden, +op een dier eerlijke knapen, die, gelijk de patriarch van Ferney in +onsterfelijke dichtregelen zegt:</p> +<div lang="fr" class="lgouter"> +<p class="line">„—de Savoie arrivent tous les ans</p> +<p class="line">„Et dont la main légèrement +essuie</p> +<p class="line">„Ces longs canaux engorgés par la +suie.<a class="noteref" id="xd20e1186src" href="#xd20e1186" name= +"xd20e1186src">1</a></p> +</div> +<p class="first">„Deze bandiet heeft geweigerd zich te +verdedigen. ’t Is door het bekwaam en welsprekend orgaan van het +openbaar ministerie bewezen, dat de dief medeplichtigen had en Jean +Valjean tot een bende dieven van ’t zuiden behoorde. Bijgevolg is +Jean Valjean schuldig verklaard en tot de straffe des doods +veroordeeld. De misdadiger had geweigerd zich in cassatie te voorzien. +De koning heeft, in zijn onuitputtelijke goedertierenheid, zich +verwaardigd zijn straf te verzachten en ze in eeuwigdurenden +dwangarbeid te veranderen. Jean Valjean is terstond naar het bagno van +Toulon overgebracht.”</p> +<p>Men zal niet vergeten hebben, dat Jean Valjean te M. sur M. de +plichten van zijnen godsdienst trouw vervulde. Sommige <span class= +"pagenum">[<a id="pb67" href="#pb67" name= +"pb67">67</a>]</span>dagbladen, onder andere de <i lang= +"fr">Constitutionnel</i>, stelden deze verzachting van straf voor als +het werk der priesterpartij.</p> +<p>Jean Valjean kreeg in het tuchthuis een ander nommer. Hij heette +9430.</p> +<p>Zeggen wij overigens, om er niet op terug te komen, dat met +Madeleine ook de bloei van M. sur M. verdween; al wat hij had voorzien +in dien bewusten radeloozen nacht verwezenlijkte zich; toen hij weg +was, was inderdaad de ziel weg. Na zijn val volgde te M. sur M. die +zelfzuchtige verdeeling van gevallen grootheid, die noodlottige +verbrokkeling van bloeiende zaken, welke dagelijks onopgemerkt in de +menschelijke maatschappij voorkomt, en waarvan de geschiedenis alleen +melding heeft gemaakt, toen zij na den dood van Alexander plaats had. +De onderbevelhebbers werpen zich tot koningen op; de meesterknechts +maken zich tot fabrikanten. Afgunstige mededinging verhief zich. De +groote werkplaatsen van Madeleine werden gesloten; de gebouwen +vervielen; de werklieden verstrooiden zich. Eenigen verlieten het oord, +anderen het beroep. Nu werd alles in ’t klein, in plaats van in +’t groot, gedreven; voor ’t eigen voordeel, in plaats van +voor ’t algemeen welzijn. Er was geen middelpunt meer; overal +concurrentie en vijandigheid. De heer Madeleine had alles beheerscht en +bestierd. Nu hij was gevallen, haalde ieder wat hij kon; de geest van +strijd verving den geest van samenwerking; ruwheid de hartelijkheid, +onderlinge haat de welwillendheid des stichters jegens een ieder; de +door Madeleine geweven draden raakten verward en braken; men +vervalschte de fabrikaten, het fabrikaat werd slechter, het vertrouwen +hield op, het vertier nam af, het loon verminderde, het werk werd +gestaakt, de zaak ging op de flesch. Voor de armen bleef niets meer. +Alles verdween.</p> +<p>Zelfs de Staat bespeurde, dat ergens iets vernietigd moest zijn. Eer +vier jaren verloopen waren na het vonnis van het hof van assises, dat +de identiteit van Madeleine en van Jean Valjean uitsprak, waren de +vervolgingskosten ter inning der belastingen in het arrondissement M. +sur M. verdubbeld; in de maand Februari 1827 maakte de heer +Villèle deze opmerking in de Kamer. <span class= +"pagenum">[<a id="pb68" href="#pb68" name="pb68">68</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e1186" href="#xd20e1186src" name= +"xd20e1186">1</a></span> Die jaarlijks uit Savoie komen en wier hand +vaardig de lange kanalen veegt, die door roet gevuld zijn.</p> +</div> +</div> +<div id="ch2.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Waarin men twee dichtregels zal lezen, die misschien +van den duivel zijn.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Voor wij verder gaan is ’t noodig, eenigszins +omstandig een zonderling feit te verhalen, ’t welk te zelfder +tijd te Montfermeil plaats had en misschien niet zonder invloed was op +zekere gissingen van het openbaar ministerie.</p> +<p>In de omstreken van Montfermeil bestaat een zeer oud bijgeloof, te +vreemder en merkwaardiger, wijl een volksbijgeloof in de nabuurschap +van Parijs als een aloë in Siberië is. Wij behooren tot +degenen die achting voor zeldzame planten hebben. Het bijgeloof van +Montfermeil bestaat hierin: sinds onheugelijke tijden gelooft men, dat +de duivel de bosschen kiest om er zijn schatten te begraven. Oude +vrouwen beweren dat het niet zeldzaam is tegen den avond, in afgelegen +hoeken van het bosch, een zwarten man te ontmoeten, die het voorkomen +van een voerman of houthakker heeft, met klompen aan de voeten, gekleed +in een linnen broek en kiel, en herkenbaar aan twee groote hoorns, in +plaats van muts of hoed op het hoofd. Inderdaad, dit moet hem wel +kenbaar maken. Deze man is gewoonlijk bezig met een kuil te graven. Men +kan zich op drieërlei wijze bij zulk eene ontmoeting gedragen. +Vooreerst, door tot den man te gaan en hem aan te spreken. Dan ziet men +dat de man eenvoudig een boer is, dat hij zwart schijnt, omdat het +avond is, dat hij volstrekt geen kuil graaft, maar gras voor zijn +koeien snijdt, en dat zijn gewaande hoorns niets anders zijn dan een +mestvork, die hij op den rug draagt en wier tanden, op een afstand +gezien, uit zijn hoofd schijnen te komen. Men gaat naar huis en sterft +binnen een week. De tweede wijze is, hem gade te slaan, te wachten tot +hij zijn kuil gegraven, dien weder dicht gemaakt heeft en heen is +gegaan: dan haastig naar den kuil te loopen, dien te openen, en den +„schat” er uit te halen, dien de zwarte man er noodwendig +heeft in gelegd. In dat geval sterft men binnen een maand. Eindelijk de +derde manier is, den zwarten man niet toe te spreken, hem niet aan te +zien en zoo snel mogelijk weg te loopen. Men sterft dan binnen een +jaar.</p> +<p>Aangezien alle drie manieren hare bezwaren hebben, wordt de tweede, +die ten minste eenige voordeelen biedt, onder anderen dat van—al +is het slechts gedurende een maand—een schat te bezitten, het +meest gevolgd. <span class="pagenum">[<a id="pb69" href="#pb69" name= +"pb69">69</a>]</span></p> +<p>Naar men verzekert hebben stoutmoedige mannen zich dikwijls door de +kans laten verlokken, om de door den zwarten man gegraven kuilen weder +te openen en den duivel te bestelen. Het schijnt dat de uitkomst weinig +bevredigend is. Ten minste zoo men de overlevering mag gelooven, en +inzonderheid de beide raadselachtige versregels in barbaarsch Latijn, +omtrent deze zaak nagelaten door een Normandischen monnik, die min of +meer toovenaar was, Tryphon geheeten. Deze Tryphon is in de abdij van +St. Georges de Bocherville bij Rouaan begraven en op zijn graf worden +padden geboren.</p> +<p>Men doet dus groote inspanningen; deze kuilen zijn gewoonlijk zeer +diep; men zweet, delft, werkt den geheelen nacht, want dit geschiedt +’s nachts; het hemd wordt nat, de kaars verbrandt, de spade wordt +bot, en wanneer men op den bodem van den kuil is gekomen, wanneer men +de hand op den „schat” legt, wat vindt men? wat is de schat +van den duivel? een stuiver, soms een kroonstuk; een steen, een +geraamte, een bloedend lijk, vaak een spook als een blad papier in een +portefeuille in vieren gevouwen, soms niets. Dit schijnen de versregels +van Tryphon den onbescheiden nieuwsgierigen aan te kondigen:</p> +<div lang="la" class="lgouter"> +<p class="line">Fodit, et in fossa thesauros condit opaca,</p> +<p class="line">As, nummos, lapides, cadaver, simulacra nihilque.</p> +</div> +<p class="first">’t Schijnt dat men er in onze dagen ook nu eens +een kruithoorn met kogels, dan weder een oud, smerig en gebrand spel +speelkaarten vindt, dat duidelijk den duivels heeft gediend. Tryphon +spreekt van deze beide dingen niet, wijl Tryphon in de twaalfde eeuw +leefde en de duivel niet zoo leep schijnt geweest te zijn het buskruit +vóór Roger Bacon en de speelkaarten vóór +Karel VI uitgevonden te hebben.</p> +<p>Overigens is men zeker, dat, zoo men met deze kaarten speelt, men +alles verliest wat men bezit; en het buskruit in den hoorn heeft de +eigenschap, dat het u ’t geweer in ’t gezicht doet +springen.</p> +<p>Korten tijd nu, na het aan ’t openbaar ministerie geschenen +had, dat de ontslagen galeislaaf Jean Valjean, gedurende zijn korte +vlucht van weinige dagen, om Montfermeil had gezworven, merkte men in +dit dorp op, dat een zekere oude wegwerker, Boulatruelle geheeten, druk +het bosch bezocht. Men meende in het oord te weten, dat Boulatruelle in +het bagno was geweest; hij was eenigerwijs onder toezicht der politie, +en wijl hij nergens werk vond, gebruikte het bestuur hem tegen +verminderd loon als wegwerker aan den binnenweg van Gagny naar Lagny. +<span class="pagenum">[<a id="pb70" href="#pb70" name= +"pb70">70</a>]</span></p> +<p>Deze Boulatruelle was een man, die door de lieden van het dorp +schuins werd aangezien; hij was al te onderdanig, te deemoedig, te +gereed om voor ieder de pet af te nemen, bevende en glimlachende tegen +de <span class="corr" id="xd20e1236" title= +"Bron: gedarmes">gendarmes</span>, en stond, meende men, waarschijnlijk +met dievenbenden in betrekking, en in verdenking van zich ’s +avonds in ’t kreupelhout in hinderlaag te leggen.</p> +<p>Men meende ’t volgende te hebben opgemerkt:</p> +<p>Sedert eenigen tijd verliet Boulatruelle vroegtijdig zijn arbeid bij +’t bepuinen en in orde houden van den weg, om met zijn spade naar +het bosch te gaan. Men ontmoette hem tegen den avond op de eenzaamste +plaatsen, in het dichtste houtgewas, met het voorkomen alsof hij iets +zocht, en soms bezig kuilen te graven. De oude vrouwen die +voorbijgingen hielden hem aanvankelijk voor Beëlzebub, doch +spoedig herkenden zij Boulatruelle en waren hier weinig geruster om. +Deze ontmoetingen schenen Boulatruelle schrikkelijk te hinderen. +’t Was duidelijk, dat hij zich trachtte te verbergen en iets +geheimzinnigs uitvoerde.</p> +<p>Men zeide in het dorp:—Zekerlijk heeft de duivel zich +vertoond. Boulatruelle heeft hem gezien en zoekt. Hij is er wel toe in +staat om Lucifer zijn schat te ontkapen.—De Voltairianen voegden +er bij: Zal Boulatruelle den duivel beet hebben of de duivel +Boulatruelle?—De oude vrouwen kruisten zich ijverig.</p> +<p>Intusschen hielden de bezoeken van Boulatruelle in het bosch op, en +hij was weer geregeld aan zijn wegarbeid. Men sprak weer van iets +anders.</p> +<p>Er waren echter eenige nieuwsgierigen gebleven, die meenden dat niet +de fabelachtige schatten der legende hierin betrokken waren, maar een +goede, degelijker en tastbaarder vond dan de bankbriefjes van den +duivel, en waarvan de wegwerker waarschijnlijk half en half het geheim +had ontdekt. De meest belangstellenden waren de schoolmeester en de +kroeghouder Thénardier, die gaarne de vriend van ieder wilde +zijn en ’t niet versmaad had met Boulatruelle te +verkeeren.—Hij is wel op de galeien geweest, zeide +Thénardier, maar mijn hemel, men weet niet wie daar is, of wie +er nog komen zal!</p> +<p>Op zekeren avond betuigde de schoolmeester, dat de justitie vroeger +wel onderzocht zou hebben wat Boulatruelle in het bosch ging doen, dat +hij wel had moeten spreken, dat men hem desnoods op de pijnbank zou +hebben gebracht, en dat Boulatruelle bij voorbeeld de waterproef niet +zou hebben doorstaan.—Laten wij hem aan de wijnproef onderwerpen, +zei Thénardier. <span class="pagenum">[<a id="pb71" href="#pb71" +name="pb71">71</a>]</span></p> +<p>Men maakte alles gereed en deed den ouden wegwerker drinken. +Boulatruelle dronk ontzaggelijk veel en sprak weinig. Hij vereenigde, +met wonderbare knapheid en in een meesterlijke verhouding, den dorst +van een zwelger met de stilzwijgendheid van een rechter. Evenwel, door +herhaalde aanvallen, en door de weinige onduidelijke woorden welke hem +ontsnapten samen te voegen en te verbinden, meenden Thénardier +en de schoolmeester het volgende begrepen te hebben:</p> +<p>Boulatruelle zou op zekeren ochtend, dat hij zich bij het krieken +van den dag naar zijn werk begaf, verrast zijn geworden door in een +hoek van het bosch onder ’t kreupelhout een schop en een houweel +te vinden, die daar zoo ’t scheen verborgen waren. Hij had +evenwel gemeend, dat het waarschijnlijk de schop en het houweel van den +ouden Six-Fours, den waterdrager, waren, en hij had er niet verder over +gedacht. Maar des avonds van denzelfden dag zou hij, zelf onbemerkt, +daar hij achter een dikken boom verscholen stond, een man hebben +gezien, die zich van den weg naar het dichtst van het bosch begaf, +„en welke man volstrekt niet uit de omstreken was, maar dien hij, +Boulatruelle, zeer goed kende.” Thénardier’s +vertaling hiervan was: „Een makker uit het bagno.” +Boulatruelle had hardnekkig geweigerd den naam te zeggen. Deze vreemde +droeg een pakje, een vierkant voorwerp, als een groote doos of klein +kistje. Boulatruelle was verwonderd. ’t Was echter eerst na zeven +of acht minuten, dat de gedachte bij hem opkwam den man te volgen. Maar +’t was te laat, de man was reeds in het dichte houtgewas; het was +donker geworden, en Boulatruelle had hem niet kunnen vinden. Toen had +hij besloten aan den kant van ’t bosch te wachten. ’t Was +lichte maan. Twee of drie uren later had Boulatruelle zijn man uit het +kreupelhout zien komen, die nu geen kistje, maar een spade en een +houweel droeg. Boulatruelle had den man laten voorbijgaan, maar durfde +hem niet aanspreken, omdat hij bij zich zelven zeide, dat de andere +driemaal sterker was dan hij, en met een schop gewapend, zoodat hij hem +waarschijnlijk zou doodslaan, wanneer hij hem herkende en zich herkend +zag. Een teedere opwelling van twee oude makkers, die elkander +wedervinden! Maar de spade en het houweel waren voor Boulatruelle een +lichtstraal geweest; hij was naar het struikgewas van des ochtends +geijld, doch had er noch spade noch houweel meer gevonden. Daaruit had +hij besloten, dat zijn man in het bosch was gegaan om met het houweel +een gat te graven, het koffertje er in verborgen, en het gat met de +spade dicht gemaakt had. Nu was het koffertje te klein om een lijk te +bevatten, het moest dus <span class="pagenum">[<a id="pb72" href= +"#pb72" name="pb72">72</a>]</span>geld bevatten. Tengevolge daarvan +zijn navorschingen. Boulatruelle had het geheele bosch onderzocht, +doorsnuffeld, en overal waar de aarde hem versch omgewoeld scheen, ze +opgegraven. Vruchteloos.</p> +<p>Hij had niets gevonden. Niemand dacht er meer aan in Montfermeil. +Slechts eenige oude vrouwen zeiden: Wees verzekerd, dat de wegwerker +van Gagny al die moeite niet voor niets heeft gedaan; de duivel is er +bij in ’t spel.</p> +</div> +</div> +<div id="ch2.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Er moet aan de keten vooraf iets geschied zijn, om met +één hamerslag te springen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Tegen het einde van October van hetzelfde jaar 1823 +zagen de inwoners van Toulon, tengevolge van hevig stormweder, en om +eenige averij te herstellen, het schip de <i>Orion</i> hun haven +binnenloopen, welk schip later te Brest tot exercitie-schip diende, +maar toen tot het eskader der Middellandsche zee behoorde.</p> +<p>Dit vaartuig, hoe ontredderd het was, want de zee had het deerlijk +geteisterd, verwekte opzien toen het ter reede kwam. Ik weet niet meer +welke vlag het voerde, die het een voorgeschreven saluut van elf +schoten bezorgde, welke door het schip schot voor schot beantwoord +werden: in ’t geheel dus twee en twintig schoten. Men heeft +berekend, dat voor salvo’s, koninklijke en militaire eerbewijzen, +wisseling van beleefd rumoer, etiquette-seinen, reede- en +vestingsformaliteiten, de dagelijksche begroeting van het op- en +ondergaan der zon door de vestingen en de oorlogsschepen, het openen en +sluiten der havens enz. enz. door de beschaafde wereld over de geheele +aarde elke vier-en-twintig uren honderd vijftig duizend nuttelooze +kanonschoten met los kruit worden gedaan. Tegen zes francs het schot +berekend, komt dit op negenhonderd duizend francs daags, driehonderd +millioen ’s jaars, die in rook vergaan. Dit is slechts een +staaltje. In denzelfden tijd sterven er, wie weet hoeveel armen van +honger.</p> +<p>Het jaar 1823 was, wat de restauratie het tijdvak van den +„Spaanschen oorlog” heeft genoemd.</p> +<p>Deze oorlog bevatte <i>vele</i> gebeurtenissen in één +<i>enkele</i>, en een menigte zonderlingheden. Een gewichtige +familiezaak voor het huis van Bourbon; de Fransche tak hielp en +beschermde den Madridschen tak, dat wil zeggen, hij deed zich als de +oudere <span class="pagenum">[<a id="pb73" href="#pb73" name= +"pb73">73</a>]</span>gelden; ’t was een schijnbare terugkeer tot +onze nationale overleveringen, gepaard aan de dienstbaarheid en +onderwerping der noordsche kabinetten; de hertog van Angoulême, +door de liberale bladen „de held van Andujar genoemd,” met +een zegevierende houding, die eenigszins met zijn vreedzaam voorkomen +in tegenspraak was, het oude wezenlijke schrikbewind van het heilige +officie bedwingend, dat met het hersenschimmig schrikbewind der +liberalen handgemeen was; de sansculottes tot grooten schrik der +douairières onder den naam van <i lang="es">descamisados</i> +herrijzend; het koningschap zich tegen den vooruitgang, met den naam +van anarchie bestempeld, verzettend; de theorieën van 89 +plotseling tot onder den grond afgebroken; een Europeesche stilstand +aan de Fransche idee, die de wereld rondgaat, toegeroepen; aan de zijde +van den zoon van Frankrijk, als generalissimus, de prins van Carignan, +later Karel Albert, die in dezen kruistocht der koningen tegen de +volken als vrijwilliger met roode wollen grenadiers epauletten dienst +neemt; de soldaten van het Keizerrijk weder te veld gaande, maar na +acht jaren rust, verouderd, somber en met de witte kokarde; de +driekleurige vlag in den vreemde door een heldhaftig hoopje Franschen +opgestoken, zooals dertig jaren vroeger de witte vlag te Coblentz werd +gedaan; de monniken onder onze soldaten gemengd; de geest van vrijheid +en nieuwheid door de bajonetten tot rede gebracht; de beginselen met +kanonschoten vastgezet; Frankrijk door zijn wapenen vernietigende, wat +het door zijn geest had opgericht; overigens, de vijandelijke +opperhoofden omgekocht, de soldaten aarzelend, de steden belegerd door +millioenen; geen militaire gevaren en toch ontploffingen mogelijk, +evenals in elke mijn, die verrast en genomen wordt; weinig bloed +vergoten, weinig eer verworven, schande voor eenigen, glorie voor +niemand; zoodanig was deze oorlog, begonnen door vorsten, die afstamden +van Lodewijk XIV, en geleid door generaals, die afkwamen van Napoleon. +Zij had het treurige lot, noch den grooten oorlog, noch de groote +politiek in herinnering te brengen.</p> +<p>Eenige wapenfeiten waren van beteekenis; de inneming van het +Trocadero o. a. was een schoone militaire daad; maar over ’t +algemeen geven de trompetten van dien oorlog een gebarsten geluid, het +geheel was verdacht, de geschiedenis erkent Frankrijk’s +moeilijkheid in de aanneming van den valschen triomf. Het bleek klaar, +dat sommige Spaansche officieren met den weerstand belast, te +gemakkelijk toegaven, het idée van omkooping plaatste zich naast +de overwinning; het scheen, dat men eerder de generaals dan de +veldslagen had gewonnen, en de overwinnende keerde beschaamd terug. Een +treurige oorlog <span class="pagenum">[<a id="pb74" href="#pb74" name= +"pb74">74</a>]</span>waarlijk, waarin men <i>Bank van Frankrijk</i> +lezen kon in de plooien der vlag!</p> +<p>Soldaten uit den oorlog van 1808, op wie Saragossa geweldig +inéén was gestort, fronsten de wenkbrauwen in 1823 bij de +gemakkelijke opening der citadellen, en begonnen Palafox te +betreuren.</p> +<p>En nog een gezichtspunt is er, dat zeer in ’t oog moet worden +gevat: deze oorlog, die den militairen geest neerdrukte, +verontwaardigde dien der democratie. Het was een poging tot +onderwerping, tot dienstbaarmaking. In dien veldtocht was het doel van +den Franschen soldaat, zoon der democratie, de overwinning van een juk +voor anderen. Afschuwelijke tegenstrijdigheid.</p> +<p>Frankrijk is er voor aangewezen, om den geest der volkeren op te +wekken, niet om dien te verstikken. Sedert 1792 zijn alle revoluties +van Europa de Fransche Revolutie; de vrijheid straalt uit van +Frankrijk. De vrijheid is daar de zon. Wie het niet ziet, is blind! +Napoleon heeft het gezegd.</p> +<p>De oorlog van 1823, aanslag op de edelmoedige Spaansche natie, was +dus tevens een aanslag op de Fransche Revolutie. En deze weg van +monsterachtig geweld werd door Frankrijk ingeslagen; door geweld; want, +buiten en behalve de bevrijdingsoorlogen, geschiedt alles wat de legers +doen door geweld. Het woord <i>lijdelijke gehoorzaamheid</i> duidt het +aan. Een leger is een vreemd meesterstuk van samenstel, waarin de +kracht en de macht het gevolg is eener enorm groote som van onmachtige +grootheden. Zoo laat zich de oorlog verklaren, door de menschheid tegen +de menschheid gevoerd, ondanks de menschelijkheid.</p> +<p>Wat de Bourbons betreft, hun was de oorlog van 1823 noodlottig. Zij +hielden hem voor een succes. Zij zagen niet, welk gevaar er in is +gelegen, een idée te laten dooden door een wachtwoord. Zij +vergisten zich in die mate, dat ze, onnoozel genoeg, in hun +staatsinstelling als krachtselement opnamen de onberekenbare +verzwakking van een misdaad. De geest van misleiding en verraad kwam in +hun politiek. De kiem van 1830 ligt in 1823. De veldtocht van Spanje +werd in hun raadsvergaderingen een argument voor de <i lang= +"fr">Coup’s de force</i> en voor de avonturen van het goddelijk +recht. Frankrijk, dat <i lang="es">el rey neto</i> hersteld had in +Spanje, kon daar ook den absoluten koning herstellen. Zij vervielen in +die jammerlijke dwaling, dat ze de gehoorzaamheid van den soldaat voor +de toestemming der natie hielden. Dat vertrouwen is de ondergang der +tronen. Men mag evenmin inslapen in de schaduw van een leger als in die +van een giftappelboom. <span class="pagenum">[<a id="pb75" href="#pb75" +name="pb75">75</a>]</span></p> +<p>Maar laten we tot de <i>Orion</i> terugkeeren.</p> +<p>Gedurende de <span class="corr" id="xd20e1322" title= +"Bron: operatie’s">operaties</span> van het leger, aangevoerd +door den prins-generalissimus, kruiste een escader in de Middellandsche +Zee. We zeiden reeds dat de <i>Orion</i> bij dat escader hoorde en dat +het door verschillende zee-omstandigheden in de haven van Toulon was +teruggevoerd.</p> +<p>De aanwezigheid van een oorlogsschip in een haven heeft steeds zeker +iets, dat de menigte lokt en bezig houdt.</p> +<p>Het komt omdat het iets grootsch is, en de menigte het grootsche +bemint.</p> +<p>Een linieschip is een der heerlijkste samenwerkingen van het +menschelijk genie met de macht der natuur.</p> +<p>Een linieschip is samengesteld uit het zwaarste en het lichtste +tevens, wijl het tegelijkertijd met de drie vormen der stof te doen +heeft, met den vasten, vloeibaren en luchtvormigen, en met alle drie +moet worstelen. Het heeft elf ijzeren klauwen om het graniet op den +bodem der zee te grijpen, en meer vleugels en vliezen dan eenig insect, +om den wind in de wolken te vatten. Zijn adem komt uit zijn honderd +twintig kanonnen als uit groote klaroenen, en komt met den donder +overeen. De oceaan tracht het te doen verdwalen in de vreeselijke +gelijkheid zijner golven, maar het schip heeft zijn ziel, zijn kompas, +die het raad geeft en immer het noorden wijst. In donkere nachten +vervangen zijn lantaarns de sterren. Het heeft dus touw en doek tegen +den wind, hout tegen het water, ijzer, koper en lood tegen de rots, +licht tegen de duisternis, een wijzer tegen de onmetelijkheid.</p> +<p>Om zich een denkbeeld te maken van al de reusachtige verhoudingen, +wier geheel het linieschip vormt, behoeft men slechts een der overdekte +hellingen van zes verdiepingen van Brest of van Toulon binnen te gaan. +De daar in aanbouw zijnde schepen staan om zoo te zeggen onder een +stolp. Die reusachtige balk is een ra; deze groote, op den grond +liggende, schier onafzienbare kolom is de groote mast. Van zijn wortel +in de kiel tot aan zijn top in de wolken is hij zestig vademen lang, en +aan zijn <span class="corr" id="xd20e1338" title= +"Bron: bazis">basis</span> drie voet in middellijn. De groote Engelsche +mast verheft zich tweehonderd zeventien voet boven de waterlinie. In +vroegeren tijd gebruikte de marine kabels, thans kettingen. De enkele +stapel kettingen op een schip van honderd stukken is vier voet hoog, +twintig voet lang, acht voet breed. En hoeveel hout is er noodig om +zulk een schip te maken? Drie duizend wissen, (vierkante ellen). +’t Is een drijvend woud.</p> +<p>En, men bedenke wel, wij spreken hier slechts van het oorlogsschip +van voor veertig jaren, van het gewone zeilschip; <span class= +"pagenum">[<a id="pb76" href="#pb76" name="pb76">76</a>]</span>de +stoom, toen in haar geboorte, heeft sedert nieuwe mirakelen gevoegd bij +dat wonder, ’t welk een oorlogsschip heet. Op dit oogenblik, bij +voorbeeld, is het zeil- en stoomschip een wonderbare machine, +voortgestuwd door een zeilwerk van drie duizend vierkante ellen +oppervlakte en een stoomvermogen van twee duizend vijfhonderd +paardekrachten.</p> +<p>Zonder van deze nieuwe wonderen te spreken, is zelfs het oude schip +van Christophorus Columbus en de Ruyter een der grootste +kunstgewrochten van den mensch. Zijn kracht is onuitsprekelijk als het +oneindige, het bewaart den wind in zijn zeilen, het beweegt zich met +juistheid in de ontzaggelijke verwarring der golven; het drijft en +heerscht.</p> +<p>Evenwel komt een oogenblik, dat de rukwind deze zestig voet lange ra +als een stroohalm breekt, dat de storm dezen vierhonderd voet hoogen +mast als een riet buigt; dat dit anker ’t welk tien duizend pond +weegt, in den muil der baren gekromd wordt als de vischangel in de +kieuwen van een snoek; dat deze monsterachtige kanonnen een jammerend +maar vruchteloos gebrul slaken, ’t welk de orkaan in de lucht en +den nacht wegvoert; dat al deze macht, al deze majesteit in een hoogere +macht en majesteit verdwijnen.</p> +<p>Wanneer een ontzaggelijke kracht zich ontwikkelt om in een +ontzaggelijke zwakheid onder te gaan, trekt dit de aandacht des +menschen. Daardoor worden in de zeehavens de nieuwsgierigen, zonder dat +zij er zich zelven rekenschap van geven, tot deze wonderbare werktuigen +van den oorlog en de zeevaart gelokt.</p> +<p>Alzoo waren dagelijks van ’s morgens tot ’s avonds de +kaden en de havenhoofden van Toulon bedekt met een aantal +nieuwsgierigen en straatslijpers, om naar de <i>Orion</i> te +kijken.</p> +<p>Sinds lang was de <i>Orion</i> een uitgediend schip. Op zijn vorige +tochten hadden zich dikke schelplagen aan zijn kiel gehecht, zoodat het +de helft van zijn snelheid had verloren; ten vorigen jare was het op +het droog gehaald om de schelpen er af te krabben, en toen was het +weder in zee gelaten. Maar deze afkrabbing had de bouten der kiel +beschadigd. Op de hoogte der Balearische eilanden had de sluitrand +sterk gewerkt en zich geopend, en dewijl destijds nog geen ijzeren +bekleedingen bestonden, was het schip lek geworden. Een dier hevige +evennachtsstormen had aan bakboordszijde het galjoen en een +geschutpoort ingeslagen, en de fokkemast beschadigd. Tengevolge dezer +averij was de Orion naar Toulon teruggekeerd.</p> +<p>Het schip lag bij het Arsenaal vertuid. Het was nog gewapend en men +was bezig het te herstellen. De romp was aan <span class= +"pagenum">[<a id="pb77" href="#pb77" name= +"pb77">77</a>]</span>stuurboordzijde niet beschadigd, maar, naar +gewoonte, was de buitenhuid hier en daar geopend om lucht in ’t +hol te laten.</p> +<p>Op zekeren ochtend waren de toeschouwers getuigen van een ontzettend +ongeluk.</p> +<p>De equipage was bezig met de zeilen te reven. De matroos, wien +gelast was het groote marszeil aan stuurboordzijde te vatten, verloor +het evenwicht. Men zag hem waggelen: de menigte op de kade van het +arsenaal verzameld slaakte een kreet, het hoofd sleepte het lichaam +mede, de man draaide om de ra met de handen naar den afgrond gekeerd; +hij greep in zijn val eerst met de eene, toen met de andere hand de +ralijn en bleef er aan hangen. De zee was tot een duizelingwekkende +diepte onder hem. De schok van zijn val had aan de ralijn een geweldig +schommelende beweging gegeven. De man slingerde aan dat touw heen en +weder.</p> +<p>’t Was ontzettend gevaarlijk hem te hulp te komen. Geen der +matrozen, allen kustvisschers, die eerst onlangs in dienst waren +gekomen, durfde het wagen. Intusschen werd de ongelukkige matroos +vermoeid; men kon zijn doodsangst wel niet op zijn gezicht zien, doch +aan al zijn leden bespeurde men uitputting. Zijn armen rekten zich +vreeselijk. Iedere poging, welke hij deed om zich op te werken, diende +slechts om de ralijn te meer te doen slingeren. Hij schreeuwde niet, +ten einde geen kracht te verliezen. Men verwachtte elk oogenblik niets +anders dan hem het touw te zien loslaten, en telkens draaiden zich de +hoofden om, ten einde hem niet te zien vallen. Er zijn oogenblikken, +dat een eind touw, een staak, een boomtak het leven zelf is, en +’t is vreeselijk om te zien, dat een levend wezen het loslaat en +als een rijpe vrucht neervalt.</p> +<p>Eensklaps zag men een man met de vlugheid van een kat in het want +klimmen. Deze man was in ’t rood gekleed; hij was dus een +galeislaaf; hij had een groene muts op, dus een levenslang +veroordeelde. Ter hoogte der mars gekomen, wierp een windvlaag hem de +muts af en deed een geheel wit hoofd zien; hij was dus niet jong.</p> +<p>Inderdaad, een tuchteling, die met anderen uit het bagno op het +schip voor eenigen arbeid werd gebruikt, was dadelijk naar den officier +van de wacht geijld, en onder de verwarring en ontsteltenis der geheele +equipage, terwijl alle matrozen huiverden en terugtraden, had hij den +officier verlof gevraagd zijn leven te mogen wagen om den man te +redden. Op een toestemmend gebaar van den officier had hij met +éénen hamerslag de keten, waaraan zijn been was geboeid, +stuk <span class="pagenum">[<a id="pb78" href="#pb78" name= +"pb78">78</a>]</span>geslagen; daarna greep hij een touw en had zich in +’t want geslingerd. Niemand had opgemerkt hoe gemakkelijk de +keten stuk geslagen was. Eerst later herinnerde men zich dit.</p> +<p>In een oogenblik was hij op de ra. Hij hield eenige seconden stil en +scheen ze met zijn blik te meten. Deze seconden, gedurende welke de +wind den matroos aan een draad schommelde, schenen eeuwen voor hen die +’t aanschouwden. Eindelijk hief de tuchteling de oogen ten hemel +en deed een stap vooruit. De menigte ademde ruimer. Men zag hem over de +ra gaan. Toen hij aan ’t eind was gekomen, bond hij een touw, dat +hij had medegebracht, er aan vast en liet het andere eind hangen; +vervolgens liet hij zich langs dit touw afglijden en in doodelijken +angst zag men nu, in plaats van één, twee menschen boven +den afgrond hangen.</p> +<p>’t Was als een spin, die zich op een vlieg werpt, maar hier +bracht de spin het leven en niet den dood. Duizenden oogen waren op +deze groep gericht. Geen kreet, geen woord, een gelijke siddering +fronste aller wenkbrauwen. Aller monden hielden den adem in, als +vreesden zij het minste tochtje te voegen bij den wind, die de beide +rampzaligen bengelde.</p> +<p>’t Was intusschen den tuchteling gelukt tot den matroos te +dalen, ’t was ook tijd; een minuut langer en de uitgeputte, +wanhopende man zou zich in den afgrond hebben laten vallen; de +tuchteling had hem stevig aan het touw vastgebonden, waaraan hij zich +met de eene hand hield, terwijl hij met de andere zich opwerkte. +Eindelijk zag men hem weder op de ra klauteren en den matroos +ophijschen; hij liet hem hier een oogenblik rusten om hem zijn krachten +te doen hernemen; vervolgens nam hij hem in zijn armen en droeg hem +over de ra tot aan het ezelshoofd, en van daar in de mars, waar hij hem +in de handen zijner kameraden gaf. Op dit oogenblik brak een levendig +gejuich uit, oude galei-opzichters weenden, vrouwen vlogen elkander op +de kade om den hals; en men hoorde uit aller mond, met een soort van +verteederde woede den kreet: genade voor dien man!</p> +<p>Hij was intusschen terstond naar beneden geklommen, om zijn werk te +hervatten. Om er te spoediger te zijn, liet hij zich langs het want +glijden en liep over een benedenra. Aller oogen volgden hem. Een +oogenblik schrikte men; hetzij dat hij vermoeid was, hetzij dat hij +duizelde, men meende hem te zien aarzelen en waggelen. Eensklaps +slaakte de menigte een luiden kreet; de tuchteling was in zee +gevallen.</p> +<p>Een gevaarlijke val. Het fregat de <i>Algesiras</i> lag naast de +<i>Orion</i> en de arme tuchteling was tusschen beide schepen gevallen. +Het was te vreezen, dat hij onder het eene of het andere <span class= +"pagenum">[<a id="pb79" href="#pb79" name="pb79">79</a>]</span>zou +drijven. Vier mannen sprongen haastig in een sloep. De menigte moedigde +hen aan; opnieuw waren alle harten in angst. De man was niet weer boven +water gekomen. Hij was in de zee gevallen zonder een rimpel achter te +laten, als ware hij in een ton olie gevallen. Men peilde, men dook. +Vruchteloos. Men zocht tot den avond; men vond zelfs het lichaam +niet.</p> +<p>Den volgenden dag bevatte het dagblad van Toulon deze weinige +regelen:—„17 November 1823.—Gisteren is een +tuchteling, die aan boord van den Orion op corvée was, nadat hij +een matroos uit een doodsgevaar had gered, in zee gevallen en +verdronken. Men heeft zijn lijk niet kunnen wedervinden. Men vermoedt +dat hij onder de palen aan den kant van ’t Arsenaal is geraakt. +Deze man stond in ’t gevangenisregister onder No. 9430 en heette +Jean Valjean.” <span class="pagenum">[<a id="pb81" href="#pb81" +name="pb81">81</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0"> +<h2 class="label">Boek III.</h2> +<h2 class="main">Vervulling van de belofte aan de stervende +gedaan.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb83" href="#pb83" name= +"pb83">83</a>]</span> +<div id="ch3.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De watertoestand te Montfermeil.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Montfermeil ligt tusschen Livry en Chelles op den +zuidelijken zoom van het hooge bergplat, dat de Ourque van de Marne +scheidt. Tegenwoordig is het een tamelijk groot dorp, dat het geheele +jaar door met witte villa’s, en des Zondags met uitgedoste +burgers versierd is. In 1823 zag men te Montfermeil noch zoovele witte +huizen, noch zooveel vergenoegde burgers: ’t was niets dan een +dorp in een bosch. Men vond er wel hier en daar eenige lusthuizen der +vorige eeuw, herkenbaar aan hun grootsch voorkomen, hun ijzeren balkons +en hooge vensters, wier kleine glasruiten op de witte gesloten blinden +allerlei soort van groene kleur vertoonen. Montfermeil was evenwel een +dorp. De rentenierende ex-winkeliers en de minnaars van het landleven +hadden het nog niet ontdekt. ’t Was een vreedzaam, bekoorlijk +oord, waar geen enkele weg langs liep; men leefde er goedkoop op +landelijke wijs, onbekrompen en gemakkelijk. Alleen het water was er +schaarsch, uithoofde der hooge ligging.</p> +<p>Het moest tamelijk ver gehaald worden. Het einde van het dorp aan de +zijde van Gagny putte zijn water uit de heerlijke vijvers, die daar in +het bosch zijn; het andere einde, dat de kerk omgeeft, en aan de zijde +van Chelles ligt, vond geen drinkbaar water dan aan een kleine bron, +halfweg Chelles, bijna een kwartier van Montfermeil.</p> +<p>’t Was voor ieder gezin dus een moeielijk werk zich van +’t benoodigde water te voorzien. De groote huizen, de +aristocratie, de kroeg van Thénardier behoorde hier ook onder, +betaalden een oordje voor iederen emmer aan een ouden man, die hieruit +een bestaan maakte, en die met dit waterbedrijf ongeveer acht stuivers +daags verdiende; maar deze man werkte des zomers slechts tot zeven ure +’s avonds, en des winters tot vijf ure; zoodra het donker was +geworden en de vensterluiken gesloten waren, moest ieder die water +wilde hebben het zelf zien te krijgen of het zonder doen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb84" href="#pb84" name="pb84">84</a>]</span></p> +<p>Dit was de schrik van het arme wezen, ’t welk de lezer wel +niet vergeten zal hebben, de kleine Cosette.</p> +<p>Men herinnert zich, dat Cosette den Thénardier’s op +tweeërlei wijze nuttig was: zij lieten zich door de moeder betalen +en door het kind bedienen. Toen de moeder geheel ophield te +betalen—men heeft de reden ervan in de vorige hoofdstukken +gelezen—behielden de Thénardier’s evenwel Cosette. +Zij verving voor hen een dienstbode. In deze hoedanigheid nu, ging zij +water halen wanneer men ’t moest hebben. Maar het kind, dat zeer +bang was ’s avonds naar de bron te gaan, zorgde dat er steeds +water in huis was.</p> +<p>Het Kerstfeest van 1823 was te Montfermeil bijzonder schitterend. +Het begin van den winter was zacht geweest, het had nog niet gevrozen +of gesneeuwd. Potsenmakers van Parijs hadden van den maire verlof +gekregen hun tenten in de groote straat van het dorp op te slaan, en +een troep reizende kooplieden had, met gelijke vergunning, hun kramen +op het kerkplein geplaatst, tot in de Bakkersteeg, waar, zooals men +zich misschien zal herinneren, de kroeg van Thénardier stond. +Dit vulde de herbergen en logementen, en gaf aan dit stille oord een +woelig, vroolijk leven. Wij moeten zelfs als trouw geschiedschrijver +zeggen, dat onder de merkwaardigheden die op het plein te zien waren, +zich een menagerie bevond, waarin leelijke, bonte hansworsten, wier +herkomst men niet kon gissen, in 1823 aan de boeren van Montfermeil een +dier ontzaggelijke Braziliaansche gieren vertoonden, welke ons +koninklijk museum eerst sedert 1845 bezit, en wier oogen een +driekleurige kokarde is. De natuurkundigen noemen, meen ik, dezen vogel +<i lang="la">Caracara Polyborus</i>, hij behoort tot de orde der +apiciden en tot de familie der gieren. Eenige oud-gedienden van +Bonaparte, die nu hier leefden, gingen dit dier met allen eerbied +kijken. De vertooners van den vogel verzekerden dat de driekleurige +kokarde een éénig verschijnsel was, en opzettelijk door +den goeden God voor hun menagerie geschapen.</p> +<p>Dienzelfden Kerstavond zaten verscheidene mannen, voerlieden en +marskramers, in de gelagkamer der herberg van Thénardier om een +tafel met vier of vijf kaarsen te drinken. Deze kamer geleek op alle +herbergkamers; tafels, tinnen kannen, flesschen, drinkers en rookers; +weinig licht, veel leven. De datum van het jaar 1823 was er aangeduid +door de twee destijds bij de burgerklasse in de mode zijnde voorwerpen, +die op de tafel waren, namelijk een kaleidoskoop en een Engelsche lamp +van gewaterd blik. Vrouw Thénardier hield het oog op het +avondeten, dat voor een goed helder vuur brandde; Thénardier +dronk met zijn gasten en sprak over politiek. <span class= +"pagenum">[<a id="pb85" href="#pb85" name="pb85">85</a>]</span></p> +<p>Behalve de politieke gesprekken, welke den oorlog van Spanje en den +hertog van Angoulême tot hoofdonderwerp hadden, hoorde men +tusschenbeide onder het leven geheel plaatselijke zaken vermengd, als +b. v.:</p> +<p>—Naar den kant van Nanterre en Suresne is de wijnoogst zeer +goed geweest. Waar men op tien stukken rekende, heeft men er twaalf. +’t Heeft onder de pers veel nat geleverd.—Maar de druif kon +niet rijp zijn?—In die oorden behoeft de druif niet rijp te zijn: +zoodra ’t lente is wordt de wijn zwaar.—’t Is dus een +lichte wijn?—De wijn is er nog lichter dan hier, men moet er +onrijp oogsten.</p> +<p>Enz.—</p> +<p>Of ’t was een molenaar die riep:</p> +<p>—Zijn wij verantwoordelijk voor ’t geen in de zakken is? +Wij vinden er een handvol kleine korrels in, die wij den tijd niet +hebben er uit te zoeken en men wel onder den steen moet laten gaan; +’t is onkruid; klaverzaad, korenbrand, wikke, hennepzaad, en een +menigte ander tuig, zonder het zand te rekenen dat in sommig koren, +vooral in het Bretonsche, overvloedig is. Ik houd er evenmin van, +Bretonsch koren te malen, als de houtzagers van balken met spijkers er +in te zagen. Ge kunt begrijpen hoeveel slecht stof dit alles bij de +opbrengst geeft. En dan klaagt men over het meel. Men heeft ongelijk. +Wij hebben geen schuld aan ’t meel.</p> +<p>Tusschen twee vensters zat aan een tafel een maaier met een +landeigenaar over den prijs te knibbelen voor het maaien van een weide +in ’t voorjaar, en zeide:</p> +<p>—’t Kan geen kwaad, dat het gras vochtig is. Des te +beter snijdt het. Om ’t even; dat gras, uw gras is jong en nog +moeielijk; ’t is te teer en buigt voor de zeis.</p> +<p>Enz.—</p> +<p>Cosette zat op het dwarshout der keukentafel, haar gewone plaats, +bij den schoorsteen; zij was in lompen, met de bloote voeten in +klompen, en breide bij het schijnsel van het vuur wollen kousen voor de +kleine Thénardiers. Een zeer jong katje speelde onder de +stoelen. Men hoorde twee frissche kinderstemmen in een belendend +vertrek lachen en praten; ’t waren Eponine en Azelma.</p> +<p>In den hoek van den haard hing een karwats aan een spijker.</p> +<p>Bij tusschenpoozen klonk het geschreeuw van een zeer jong kind, dat +ergens in huis was, boven het geraas in de herberg uit. ’t Was +een jongentje, dat vrouw Thénardier in een der vorige winters +had gekregen—„zonder te weten waarom,” zeide zij: +„een gevolg van de koude,”—en dat iets ouder +<span class="pagenum">[<a id="pb86" href="#pb86" name= +"pb86">86</a>]</span>dan drie jaar was. De moeder had dit gezoogd, maar +beminde het niet. Wanneer het aanhoudend geschreeuw van den kleine te +lastig werd, zeide Thénardier: Uw kleine schreit, ga toch zien +wat hij wil. —Och! antwoordde de moeder, het verveelt +mij.—En de kleine verlatene schreide verder in het donker.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Voltooiing van twee portretten.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Men heeft de Thénardier’s in ons verhaal +tot hiertoe van ter zijde gezien; het oogenblik is gekomen om dit paar +van alle kanten te beschouwen.</p> +<p>Thénardier was over de vijftig jaren; zijne vrouw had bijna +haar veertigste bereikt, dat het vijftigste der vrouw is, zoodat man en +vrouw in ouderdom tegen elkander opwogen.</p> +<p>Misschien hebben de lezers, sedert haar eerste verschijning, nog +eenige herinnering van deze groote, blonde, roode, vette, vleezige, +vierkante, zware en vlugge vrouw Thénardier behouden; zij had +iets, wij hebben ’t reeds gezegd, van het ras der wilde, +kolossale vrouwmenschen, die op de kermissen het hoofd krommen onder +het gewicht der aan heur haarvlechten gehangen keisteenen. Zij deed +alles in het huis, bedden opmaken, kamers schoonmaken, de wasch, de +keuken, zij maakte regen en zonneschijn en speelde bij gelegenheid voor +den duivel. Zij had geen andere dienstmeid dan Cosette; een muis in den +dienst van een olifant. Alles beefde voor den klank harer stem, +vensterruiten, huisraad en menschen. Haar breed met sproeten bedekt +gezicht had het aanzien van een schuimspaan. Zij had een baard. Zij was +het ideaal van een lastdrager in vrouwenkleeding. Zij vloekte als een +matroos en beroemde er zich op, een noot met een vuistslag te kunnen +stuk slaan. Zoo zij geen romans had gelezen, die soms op zonderlinge +wijze het nufje onder dit manwijf deden te voorschijn komen, zou +’t niemand ooit in de gedachte zijn gekomen, haar voor een vrouw +te houden. Deze vrouw Thénardier was als het voortbrengsel der +enting van een juffertje op een vischwijf. Wanneer men haar hoorde +spreken zeide men: ’t Is een gendarm; wanneer men haar zag +drinken, zeide men: ’t Is een voerman; wanneer men haar Cosette +zag mishandelen, zeide men: ’t Is de beul. Als zij sliep stak een +tand uit haar mond.</p> +<p>Thénardier was een klein, mager, bleek, hoekig, knokig, +tenger <span class="pagenum">[<a id="pb87" href="#pb87" name= +"pb87">87</a>]</span>man, met een ziekelijk gezicht, maar die volkomen +gezond was; hiermede begon zijn bedriegerij. Hij glimlachte gewoonlijk +uit voorzorg, en was schier jegens iedereen beleefd, zelfs jegens den +bedelaar, wien hij een aalmoes weigerde. Hij had het gezicht van een +bunsing en het voorkomen van een geletterde. Hij leek veel op de +portretten van den abt Delille. Hij stelde er een eer in, tegen +voerlieden te drinken. Niemand had hem dronken kunnen maken. Hij rookte +uit een groote pijp. Hij droeg een kiel, en onder zijn kiel een ouden +zwarten rok. Hij gaf zich gaarne den schijn van letterkundige en +materialist. Hij gebruikte gaarne eenige namen, om, wat hij ook zeide, +te staven; Voltaire, Raynal, Parny en, zonderling, St. Augustinus. Hij +verklaarde een „stelsel” te hebben. Overigens was hij een +groote afzetter. Een „filousophe.” Zulke samenvoegingen +bestaan. Men weet, dat hij beweerde gediend te hebben; hij verhaalde +met eenigen bluf, dat toen hij bij Waterloo als sergeant bij ’t +6e of 9e—’t doet er niet toe—lichte infanterie stond, +hij alleen tegen een escadron zwarte huzaren „een gevaarlijk +gewonden generaal” met zijn lichaam bedekt en door het +schrootvuur heen gered had. Vandaar voor zijn deur zijn schitterend +uithangbord, en de naam van zijn herberg „de sergeant van +Waterloo.” Hij was liberaal, classiek en bonapartist. Hij had +voor het Champ d’asile ingeteekend. In het dorp zeide men, dat +hij voor priester had gestudeerd.</p> +<p>Wij gelooven, dat hij eenvoudig in Holland voor herbergier had +gestudeerd. Deze schurk der samengestelde orde was volgens alle +waarschijnlijkheid een Vlaming uit Rijssel in Vlaanderen, een +Franschman te Parijs, een Belg te Brussel, die met gemak schrijlings op +twee grenzen zat. Men kent zijn heldendaad te Waterloo. Men ziet, dat +hij ze een weinig overdreef. Vloed en ebbe, draaien en wenden, +avonturen waren de elementen van zijn leven; een gescheurd geweten +maakt een los leven; en Thénardier behoorde waarschijnlijk, in +het stormachtig tijdstip van 18 Juni 1815, aan die verscheidenheid van +stroopende marketenters, van welke wij gesproken hebben, die door het +land zwerven, aan dezen verkoopende, genen bestelende, en met een +geheel gezin, man, vrouw en kinderen, in een kreupel karretje de +marcheerende troepen volgende, met het instinct zich steeds bij het +overwinnend leger te houden. Na, dezen veldtocht had hij, zooals hij +zeide, iets overgespaard, en was te Montfermeil een herberg +begonnen.</p> +<p>Zijn besparingen, die uit beurzen en horloges, gouden ringen en +zilveren kruisen bestonden en in de met lijken bezaaide voren waren +geoogst, maakten geen groot kapitaal <span class="pagenum">[<a id= +"pb88" href="#pb88" name="pb88">88</a>]</span>uit en hadden den +kroeghouder geworden marketenter niet ver gebracht.</p> +<p>Thénardier had iets onbeschrijfelijk houterigs in zijn +gebaar, dat, bij een vloek, aan de kazerne, en, bij een kruis, aan het +seminarie herinnert. Hij sprak mooi en gaf zich gaarne den schijn van +geleerdheid. De schoolmeester had echter opgemerkt dat hij vaak +„groote bokken” schoot.—Hij wist uitmuntend de +rekening der reizigers op te maken, maar geoefende oogen vonden er veel +spelfouten in. Thénardier was een gluiper, een zwelger, een +straatslijper en sluw. Hij verachtte zijn dienstmeiden niet, waarom +zijn vrouw er geen meer hield. Deze reuzin was jaloersch, zij meende +dat deze kleine magere, gele man het voorwerp der algemeene +begeerlijkheid moest zijn.</p> +<p>Thénardier, met zijn listig, berekenend karakter, was een +schurk van de gematigde soort. Deze soort is de ergste; daarmede +vermengt zich de huichelarij.</p> +<p>Thénardier was bij gelegenheid niet minder tot toorn in staat +dan zijne vrouw; maar deze aanvallen waren bij hem zeer zelden, en wijl +hij in zulke oogenblikken het geheele menschelijke geslacht te lijf +wilde, wijl in hem een diepe gloed van haat lag, wijl hij een dier +lieden was, die zich altijd willen wreken, die alles beschuldigen wat +hun voorbijgaat en wat op hen neerkomt, en steeds gereed zijn op den +eerste den beste, als een wettige grieve, het gezamenlijk bedrag hunner +teleurstellingen, bankroeten en rampen des levens te +werpen,—wanneer al deze zuurdeesem in hem gistte en in zijn mond +en oogen brandde, was hij vreeselijk. Wee hem, die dan onder zijne +woede kwam!</p> +<p>Buiten zijn overige hoedanigheden was Thénardier oplettend en +scherpzinnig, naar gelegenheid stil of praatachtig, doch altijd met +groote schranderheid. Hij had iets in zijn blik van de zeelieden, die +gewoon zijn in den verrekijker te knipoogen. Thénardier was een +staatsman.</p> +<p>Ieder nieuweling die de kroeg binnentrad en vrouw Thénardier +zag, zeide: zij is de meester in huis. Vergissing. Zij was zelfs de +meesteres niet. De meester en de meesteres was de man. Zij handelde, +hij schiep. Hij bestierde alles met een soort van onzichtbare, +voortdurende magnetische werking. Een woord, soms een wenk was voor hem +voldoende, en de mastodonte gehoorzaamde. Thénardier was voor +vrouw Thénardier, zonder dat zij er zich van bewust was, een +soort van bijzonder en oppermachtig wezen. Zij bezat de deugden van +haar soort; wanneer ze over eenige zaak met „mijnheer +Thénardier” in tegenspraak was geweest—een overigens +<span class="pagenum">[<a id="pb89" href="#pb89" name= +"pb89">89</a>]</span>schier onmogelijke veronderstelling—zou zij +haar man nooit openlijk ongelijk geven, waarin ’t ook wezen +mocht. Nooit zou zij, tegenover vreemden, de bij vrouwen zoo gewone +fout gepleegd hebben, den man, zooals men ’t noemt, de kroon van +’t hoofd te nemen. Hoewel hun eensgezindheid slechts kwaad ten +doel had, was er toch eerbied in de onderwerping van vrouw +Thénardier aan haar man. Deze berg van gerucht en vleesch bewoog +zich onder den pink van dezen tengeren despoot. ’t Was, van haar +dwergachtige en bespottelijke zijde beschouwd, deze groote algemeene +zaak: de beheersching der stof door den geest; want het leelijke heeft +soms zijn reden van bestaan, zelfs in de diepten van het eeuwig +schoone. Er was in Thénardier iets onbekends; vanhier het +volstrekte gezag van dezen man op deze vrouw. In sommige oogenblikken +zag zij in hem een brandende kaars; in andere voelde zij hem als een +klauw.</p> +<p>Deze vrouw was een geducht schepsel, dat alleen haar kinderen +beminde en slechts haar man vreesde. Zij was moeder, wijl zij zoogdier +was. Haar moederschap bepaalde zich overigens slechts tot haar +dochters, en strekte, zooals men zien zal, zich niet tot de jongens +uit. Hij, de man, had slechts één gedachte—zich te +verrijken.</p> +<p>’t Gelukte hem niet. Aan dit groote talent ontbrak een +geschikt tooneel. Thénardier werd te Montfermeil arm, zoo +’t mogelijk is met niets arm te worden; in Zwitserland of in de +Pyreneeën zou hij millionair zijn geworden. Maar waar het lot den +herbergier bindt, moet hij grazen.</p> +<p>Men begrijpt dat het woord „herbergier” hier in +beperkten zin is gebezigd en zich niet over een geheele klasse +uitstrekt.</p> +<p>In ditzelfde jaar 1823 had Thénardier ongeveer +vijftienhonderd francs dringende schulden, ’t geen hem zeer +bezorgd maakte.</p> +<p>Hoe halsstarrig de onrechtvaardigheid van het lot jegens hem was, +Thénardier behoorde tot die menschen, welke het best, het +innigst en op de nieuwste wijze datgene begrijpen, wat bij de +barbaarsche volken een deugd en bij de beschaafde volken een koopwaar +is, de gastvrijheid. Overigens was hij een uitmuntend jachtstrooper en +vermaard wegen de juistheid van zijn schot. Zijn koude kalme glimlach +was bijzonder gevaarlijk.</p> +<p>Zijn herbergiers-theorieën schoten soms als weerlichten uit +hem. Hij had grondregels van zijn beroep, welke hij in den geest zijner +vrouw prentte.—<span class="corr" id="xd20e1504" title= +"Niet in bron">„</span>De plicht van den herbergier,<span class= +"corr" id="xd20e1507" title="Niet in bron">”</span> zeide hij +haar eenmaal met nadruk en zachte stem, <span class="corr" id= +"xd20e1510" title="Niet in bron">„</span>is aan ieder die komt +gekookte spijs, rust, licht, vuur, vuile <span class="pagenum">[<a id= +"pb90" href="#pb90" name="pb90">90</a>]</span>bedlakens, vlooien en +beleefdheid te verkoopen; de reizigers op te houden, de schrale beurzen +te ledigen en de goedgevulde fatsoenlijk te verlichten, de reizende +gezinnen huisvesting te verleenen, den man te snijden, de vrouw te +plukken en het kind af te zetten; in rekening te brengen voor het open +venster, het gesloten venster, den hoek van den haard, den armstoel, +den stoel, de bank, het voetbankje, het veerebed, de matras en den bos +stroo; te weten hoeveel de schaduw den spiegel verslijt en hiervoor te +rekenen, en, bij de vijfmaalhonderd duizend duivels, den reiziger alles +te doen betalen, zelfs de vliegen die zijn hond eet!”</p> +<p>Deze man en vrouw waren de in den echt getreden list en de woede, +een leelijk en vreeselijk span.</p> +<p>Terwijl de man overlegde en berekende, dacht de vrouw niet aan de +afwezende schuldeischers, noch bekommerde zich om het gisteren of +morgen, maar leefde in haar toorn slechts voor ’t oogenblik.</p> +<p>Zoodanig waren deze twee wezens. Cosette, die tusschen hen stond, +ondervond hun dubbele werking, als een schepsel, dat onder een +molensteen verpletterd en door een knijptang geknepen wordt. De man en +de vrouw hadden ieder een verschillende handelwijze; Cosette werd met +slagen gebeukt, dat kwam van de vrouw; zij ging blootvoets, dat kwam +van den man.</p> +<p>Cosette was nu boven, dan beneden, waschte, schuurde, boende, +veegde, liep, werkte, sloofde, droeg zware lasten en, hoe klein zij +was, deed het grove werk. Geen medelijden; een wreede meesteres, een +kwaadaardig meester. De kroeg van Thénardier was als een +spinneweb, waarin Cosette gevangen was en beefde. Het ideaal der +verdrukking was in deze treurige dienstbaarheid verwezenlijkt. ’t +Had iets van een vlieg, in dienst van spinnen.</p> +<p>Lijdelijk zweeg het arme kind.</p> +<p>Wat heeft in zulke zielen plaats, die reeds van jongs af klein en +naakt onder vreemden zijn gekomen, wanneer zij God verlaten?</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De menschen moeten wijn, de paarden water hebben.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Er waren vier nieuwe reizigers aangekomen.</p> +<p>Cosette was in treurige gedachten; want, hoewel eerst acht jaren +oud, had zij bereids zooveel geleden, dat zij even sombere mijmeringen +had als eene oude vrouw. <span class="pagenum">[<a id="pb91" href= +"#pb91" name="pb91">91</a>]</span></p> +<p>Haar ooglid was blond, tengevolge van een vuistslag, dien +Thénardier haar had gegeven, hetgeen vrouw Thénardier +herhaaldelijk deed zeggen: Hoe leelijk is zij met haar blauwe oog!</p> +<p>Cosette dacht er aan, dat het avond was, laat in den avond; dat zij +onverwacht de kannen en karaffen in de kamers der aangekomen reizigers +had moeten vullen en er geen water meer in ’t vat was.</p> +<p>Het stelde haar toch eenigszins gerust, dat men ten huize van +Thénardier weinig water dronk. ’t Ontbrak niet aan lieden, +die dorst hadden; maar ’t was een dorst die zich liever met wijn +dan met water lescht. Wie een glas water tusschen al die glazen wijn +had gevraagd, zou al deze mannen een wilde hebben toegeschenen. Er was +evenwel een oogenblik, dat het kind beefde; vrouw Thénardier +lichtte het deksel op van een pot die op ’t vuur stond, nam een +glas en naderde haastig het watervat. Zij draaide de kraan om; het kind +had het hoofd opgericht en volgde al haar bewegingen. Een dunne +waterstraal vloeide uit de kraan en vulde ten halve het +glas.—Zie, er is geen water meer! zeide zij en zweeg toen een +oogenblik. Het kind hield haar adem in.</p> +<p>„Nu,” hernam vrouw Thénardier, het halfvolle glas +beziende, „’t zal wel genoeg zijn.”</p> +<p>Cosette hervatte haar arbeid, maar langer dan een kwartieruurs +voelde zij haar hart als een hamer in haar borst kloppen.</p> +<p>Zij telde de minuten, die aldus verliepen, en had wel gewenscht, dat +reeds de volgende morgen daar was.</p> +<p>Nu en dan zag een der drinkers naar de straat en +riep:—’t Is zoo donker als in een oven!—of:—Men +moet een kat zijn om in dit uur zonder lantaarn uit te gaan!—En +Cosette rilde.</p> +<p>Eensklaps trad een der in de herberg logeerende kramers binnen, en +zeide met ruwe stem:</p> +<p>„Men heeft mijn paard geen water gegeven.”</p> +<p>„O, zeker,” zei vrouw Thénardier.</p> +<p>„Ik zeg u van neen, vrouw,” hernam de koopman.</p> +<p>Cosette was van onder de tafel gekomen.</p> +<p>„Ja, gewis, mijnheer,” zeide zij, „het paard heeft +gedronken, het heeft uit den emmer, den emmer leeg gedronken; ik zelve +heb het te drinken gegeven en er meê gepraat.”</p> +<p>’t Was niet waar, Cosette loog.</p> +<p>„Zie, zoo’n klein ding eens brutaal liegen,” riep +de koopman uit. „Ik zeg u, dat het paard niet gedronken heeft, +kleine deugniet. Het snuift op bijzondere wijze als het niet gedronken +heeft, ik weet het heel juist.” <span class="pagenum">[<a id= +"pb92" href="#pb92" name="pb92">92</a>]</span></p> +<p>Cosette hield vol en voegde er met een van angst bevende stem bij, +die men nauwelijks kon verstaan:</p> +<p>„En ’t heeft zelfs zeer veel gedronken.”</p> +<p>„Nu,” hernam de koopman vergramd, „’t doet +er niet toe; laat men mijn paard te drinken geven en daarmede +uit.”</p> +<p>Cosette keerde onder de tafel terug.</p> +<p>„Ge hebt gelijk,” zei vrouw Thénardier, +„zoo het dier niet gedronken heeft, moet het drinken.”</p> +<p>En een blik om zich slaande:</p> +<p>„Nu, waar is ze?”</p> +<p>Zij bukte en ontdekte Cosette stijf aan ’t andere einde der +tafel, schier onder de voeten der drinkers.</p> +<p>„Wilt ge komen?” riep vrouw Thénardier.</p> +<p>Cosette kwam uit den hoek, waarin zij zich verborgen had. Vrouw +Thénardier hernam:</p> +<p>„Welaan, ondeugend nest, geef het paard water.”</p> +<p>„Maar er is geen water meer, madame,” zei Cosette +bedeesd.</p> +<p>Vrouw Thénardier deed de voordeur wagenwijd open en +hernam:</p> +<p>„Nu, ga ’t dan halen!”</p> +<p>Cosette boog het hoofd en nam een ledigen emmer, die in den hoek van +den schoorsteen stond.</p> +<p>Deze emmer was grooter dan zij zelve, en ’t kind had er +gemakkelijk in kunnen zitten.</p> +<p>Vrouw Thénardier keerde naar het vuur terug en proefde met +een houten lepel ’t geen in den pot was, daarbij brommende:</p> +<p>„Er is rijkelijk water in. Nu, daarom is ’t niet +slechter. Ik geloof dat ik de uien wel had kunnen sparen.”</p> +<p>Toen zocht zij in een lade, waarin klein geld, peper en sjalotten +waren, en zeide:</p> +<p>„Daar, juffer pad, breng als ge terugkomt een grof brood van +den bakker mede; hier hebt ge een vijftien-stuiversstuk.”</p> +<p>Cosette had een zakje in haar voorschoot; zonder te spreken nam zij +het geld en stak het in dat zakje.</p> +<p>Toen bleef zij stijf staan, met den emmer in de hand, voor de open +deur. Zij scheen te wachten, tot men haar te hulp kwam.</p> +<p>„Ga toch!” riep vrouw Thénardier.</p> +<p>Cosette ging. De deur sloot zich achter haar. <span class= +"pagenum">[<a id="pb93" href="#pb93" name="pb93">93</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch3.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Een pop komt op het tooneel.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De rij kramen strekte zich, zooals men zich herinnert, +van de kerk tot aan de herberg van Thénardier uit. Al deze +kramen waren, in afwachting der inwoners die naar de middernachtmis +zouden gaan, met kaarsen in papieren lantaarns verlicht, ’t geen, +zooals de schoolmeester van Montfermeil zeide, die op dit oogenblik in +de herberg van Thénardier zat, een „tooverachtige +uitwerking” deed. Daarentegen zag men geen enkele ster aan den +hemel.</p> +<p>De laatste dezer kramen, die juist tegenover +Thénardier’s deur stond, was vol blinkende, rinkelende +goederen, glaswaren en prachtige blikken voorwerpen. Vooraan in de +kraam had de koopman tegen een achtergrond van witte servetten, een +groote twee voet hooge pop geplaatst, in rose krip gekleed, met gouden +koornaren op ’t hoofd, met echt haar en porseleinen oogen. Den +geheelen dag was dit wonder van verbazing voor de jeugd uitgestald +geweest, zonder dat te Montfermeil een moeder was gevonden, rijk of +scheutig genoeg om ze voor haar kind te koopen. Eponine en Azelma +hadden uren in haar beschouwing doorbracht, en zelfs Cosette had, +hoewel steelsgewijze, ze durven begluren.</p> +<p>Toen Cosette met haar emmer in de hand uitging, kon zij zich niet +weerhouden, hoe treurig en neerslachtig ze ook was, de oogen naar deze +wonderschoone pop, naar deze dame, zooals zij ze noemde, op te slaan. +Het arme kind was als versteend blijven staan. Zij had de pop nog niet +van nabij gezien<span class="corr" id="xd20e1632" title= +"Bron: ,">.</span> De geheele kraam scheen haar een paleis, deze pop +was geen pop, maar een verschijning. ’t Was de vreugd, de +luister, de rijkdom, het geluk, die in een soort van denkbeeldigen +glans voor het kleine rampzalige wezen verschenen, dat zoo diep in een +vreeselijke koude ellende gedompeld was. Cosette mat, met de onnoozele +en treurige schranderheid der kindsheid, den afgrond die haar van deze +pop scheidde. Zij dacht dat men ten minste koningin of prinses moest +zijn om „zoo iets” te hebben. Zij aanschouwde dat fraaie +rosé kleed, dat glad gestreken haar, en dacht: Hoe gelukkig moet +deze pop zijn! Haar oogen konden zich van deze betooverende kraam niet +afwenden. Hoe meer zij staarde, hoe meer zij werd verbijsterd. Zij +meende den hemel te zien. Achter de groote stonden andere poppen, die +haar feeën en geniën schenen. De <span class= +"pagenum">[<a id="pb94" href="#pb94" name="pb94">94</a>]</span>koopman, +die in zijn kraam heen en weder ging, kwam haar eenigszins als onze +lieve Heer voor!</p> +<p>In haar verrukking vergat zij alles, zelfs de boodschap waarmede zij +belast was. Eensklaps riep de ruwe stem van vrouw Thénardier +haar tot de wezenlijkheid terug:—„Hoe, deern! Zijt ge nog +niet weg! Wacht, ik zal bij u komen! Ik vraag u, wat doet ge daar toch! +klein monster, ga!”</p> +<p>Vrouw Thénardier had even op straat gezien, en Cosette in +hare verrukking opgemerkt.</p> +<p>Cosette ijlde met haar emmer heen, en liep zoo hard zij kon.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De kleine alleen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Dewijl de herberg van Thénardier in dat +gedeelte van ’t dorp stond, dat bij de kerk is, moest Cosette het +water uit de bron in het bosch naar den kant van Chelles halen.</p> +<p>Zij sloeg geen blik meer naar de kramen.</p> +<p>Zoolang zij in de Bakkerssteeg en in de nabijheid der kerk was, +verlichtten de kaarsen in de kramen haar weg, maar spoedig verdween het +laatste licht der laatste kraam. Toen bevond het arme kind zich in de +duisternis. Zij begaf er zich in. Door de ontroering waarin zij was, +deelde zich haar onrust ook aan den emmer mede. Het gerucht dat de +krijschende hengel maakte, vergezelde haar in haar loop.</p> +<p>Hoe verder zij kwam, des te dikker werd de duisternis. Er was +niemand meer op de straat. Evenwel ontmoette zij een vrouw, die in +’t voorbijgaan het hoofd omkeerde, staan bleef en binnensmonds +prevelde: Waar mag dat kind toch heengaan? Is ’t een jonge +weerwolf?—Maar toen de vrouw Cosette herkende, zeide +zij:—’t Is de Leeuwerik.</p> +<p>Zoo doorkruiste Cosette den doolhof van kromme, eenzame straten, +waarin, aan den kant van Chelles, het dorp Montfermeil uitloopt. +Zoolang er huizen, of zelfs maar muren aan de zijden van haar weg +waren, ging zij tamelijk stoutmoedig voort. Nu en dan zag zij het +schijnsel van een licht door de reet van een vensterluik; ’t was +licht en leven, er waren menschen en dat stelde haar gerust. Hoe verder +zij echter voortging, des te langzamer werd als werktuiglijk haar tred. +Voorbij den hoek van het laatste huis gekomen, bleef Cosette staan. +Voorbij de laatste kraam te gaan was moeielijk geweest; verder +<span class="pagenum">[<a id="pb95" href="#pb95" name= +"pb95">95</a>]</span>dan het laatste huis te gaan werd onmogelijk. Zij +zette den emmer neder, sloeg haar hand in het haar en krabde langzaam +’t hoofd, een eigenaardige beweging van kinderen die ontsteld en +besluiteloos zijn. ’t Was nu Montfermeil niet meer, ’t was +het open veld. Een donkere, eenzame ruimte lag voor haar. Wanhopend +aanschouwde zij deze duisternis, waarin geen mensch was, waarin dieren, +waarin misschien spoken waren. Zij staarde angstvallig en hoorde dieren +in het gras loopen, zij zag duidelijk spoken zich in de boomen bewegen. +Toen greep zij weder den emmer; de angst gaf haar moed:—Ha! zeide +zij, ik zal haar zeggen dat er geen water meer was.—En onversaagd +trad zij Montfermeil weder binnen.</p> +<p>Nauwelijks was zij honderd schreden gegaan, toen zij weder stilhield +en haar hoofd krabde. Nu was het vrouw Thénardier die voor haar +verscheen; vrouw Thénardier vreeselijk met haar +hyena’smond en vlammenden toorn in de oogen. Het kind sloeg een +erbarmelijken blik voor en achter zich. Wat te doen? Wat zou van haar +worden? Waarheen te gaan? Voor zich het spookbeeld van vrouw +Thénardier; achter zich al de verschijningen van den nacht en +het bosch. Voor vrouw Thénardier deinsde zij achteruit. Zij +sloeg weder den weg naar de bron in en begon te loopen. Loopende +verliet zij het dorp, en loopende trad zij in het bosch, naar niets +meer ziende, naar niets meer luisterende. Zij hield niet eerder op met +loopen dan toen de adem haar ontbrak; zij ging echter langzamer voort, +gejaagd en hijgend.</p> +<p>Onder ’t gaan had zij grooten lust tot schreien.</p> +<p>De nachtelijke huivering van het bosch omgaf haar.</p> +<p>Zij dacht, zij zag niet meer. Dit kleine wezen stond tegenover den +onmetelijken nacht. Volslagen duisternis aan de eene zijde, een nietig +stofdeeltje aan de andere.</p> +<p>Van den zoom van ’t bosch tot de bron was de afstand slechts +zeven of acht minuten. Cosette kende den weg, wijl zij dien meermalen +over dag had afgelegd! Zonderling, zij verdwaalde niet. Een soort van +instinct leidde haar. Echter sloeg zij de oogen noch rechts noch links, +uit vrees, iets in de takken en het struikgewas te zien. Eindelijk kwam +zij aan de bron.</p> +<p>’t Was een natuurlijke kuip, door het water in den +leemachtigen bodem uitgehold, van omstreeks twee voet diep, omgeven van +mos en hoog gerimpeld gras, kraagjes van Hendrik IV genoemd, en +geplaveid met eenige groote steenen. Een stil kabbelend beekje stroomde +er uit.</p> +<p>Cosette gunde zich den tijd niet om te ademen. Het was zeer donker, +maar Cosette was gewoon aan die fontein te <span class= +"pagenum">[<a id="pb96" href="#pb96" name="pb96">96</a>]</span>komen. +Met de linkerhand zocht zij in de duisternis een over de bron gebogen +jongen eik, die haar gewoonlijk tot steunpunt diende, vond een tak, +vatte dien, bukte en dompelde den emmer in ’t water. Zij was in +zulk een hevige overspanning, dat haar kracht verdrievoudigd was. +Terwijl zij alzoo voorover was gebogen, lette zij er niet op, dat iets +uit het zakje van haar voorschoot in de bron viel. Het +vijftienstuiversstuk viel in ’t water. Cosette zag noch hoorde +het vallen. Zij haalde den emmer schier vol op en zette hem op het +gras.</p> +<p>Dit gedaan hebbende, gevoelde zij zich uitgeput van vermoeienis. Zij +had wel dadelijk willen terugkeeren; maar haar inspanning, om den emmer +te vullen, was zoo groot geweest, dat zij onmogelijk een voet kon +verzetten. Zij moest een oogenblik rusten. Zij liet zich op het gras +neer en bleef er gehurkt zitten.</p> +<p>Zij sloot de oogen en opende ze weder, zonder te weten waarom, doch +zij kon niet anders. Naast haar vormde het deinende water in den emmer +nog kringen, die als slangen van wit vuur geleken.</p> +<p>Boven haar hoofd was de hemel met groote, zwarte wolken bedekt, die +als rook voorbijdreven. Het treurig masker der duisternis scheen zich +eenigszins over dit kind te hangen.</p> +<p>Jupiter verschool zich achter de wolken.</p> +<p>Met ontstelden blik aanschouwde het kind deze groote ster, welke zij +niet kende en die haar vrees inboezemde. De planeet was inderdaad op +dat oogenblik zeer dicht aan den horizon en scheen door een dichten +nevel, die haar een vreeselijk rood gaf. De purperkleurige nevel +vergrootte de ster. Zij was als een lichtgevende wond. Een koude wind +blies over de vlakte. Het bosch was donker, zonder bladerengeritsel, +zonder de minste avondschemering. Dreigend verhieven zich de hooge +takken. Het kleine struikgewas floot over de open plekken. Het hooge +gras wemelde als alen onder den nachtwind. De braamstruiken geleken +uitgestoken armen met klauwen gewapend, om haar prooi te vatten. Dorre +heidestruiken, door den wind voortgedreven, vlogen voorbij en schenen +verschrikt voor iets te vluchten, dat naderde. Aan alle zijden was +’t een somber verschiet.</p> +<p>De duisternis is duizelingwekkend. De mensch heeft licht noodig. Wie +zich in ’t donker begeeft, voelt zijn hart beklemd. Wanneer het +oog zwart ziet, ziet de geest verward. Zelfs de sterkste mensch gevoelt +zich onbehagelijk bij verduistering, in den nacht, in het donker. +Niemand gaat ’s nachts alleen door <span class="pagenum">[<a id= +"pb97" href="#pb97" name="pb97">97</a>]</span>een bosch zonder +huivering. Een hersenschimmige werkelijkheid verschijnt in de +onbestemde diepte. Het onbegrijpelijke teekent zich op eenige schreden +van u met spookachtige juistheid af. Men ziet in de ruimte of in zijn +eigen hersenen iets onduidelijks, ontastbaars zweven, als de droom der +slapende bloemen. Woeste gestalten staan aan den horizon. Men ademt de +uitvloeisels van het groote donkere ledige. Men is angstig en wil toch +omzien. Men is weerloos tegen de holte van den nacht, de schaduwachtige +voorwerpen, de zwijgende gestalten die verdwijnen wanneer men nadert, +tegen de dreigende struiken en struweelen, tegen vale plassen, tegen de +oneindige stilte des grafs, tegen alle mogelijke onbekende wezens, +tegen het geheimzinnig buigen der takken, tegen schrikbarende +boomstompen. De grootste stoutmoedigheid beeft, en voelt de angst +nabij. ’t Is alsof de ziel zich in de donkerheid wil oplossen. +Voor een kind is de eenzaamheid in de duisternis iets onuitsprekelijk +vreeselijks.</p> +<p>De bosschen zijn verborgenheden; en het klapwieken eener kleine ziel +maakt een doodelijk gedruisch onder hun kolossaal gewelf.</p> +<p>Zonder zich eenig begrip te vormen van haar gewaarwordingen, voelde +Cosette zich door deze donkere verschrikkelijkheid der natuur +aangegrepen. ’t Was niet slechts schrik, die haar overweldigde, +’t was iets nog vreeselijker. Zij sidderde. Er zijn geen woorden +om te zeggen, hoe vreemd de huivering was, die haar tot in ’t +binnenste des harten deed ijzen. Haar oog was woest geworden. Zij +meende te gevoelen, dat zij ’t misschien niet zou kunnen +verhinderen, morgen terzelfder plaatse, in hetzelfde uur terug te +komen.</p> +<p>Toen, als door instinct, en om uit den toestand, dien zij niet +begreep, maar die haar beangstigde, te geraken, telde zij met luide +stem een, twee, drie, vier, tot tien en begon dan opnieuw. Dit bracht +haar tot het besef der dingen, die haar omgaven, terug. Zij voelde dat +haar handen, door het waterputten nat geworden, koud waren. Zij stond +op. Haar angst was teruggekeerd, een natuurlijke onverwinbare angst. +Zij had slechts ééne gedachte, die van te vluchten; zoo +snel zij kon door het bosch, over het veld tot de huizen, tot de +vensters, tot de brandende kaarsen te vluchten. Haar blik viel op den +voor haar staanden emmer.</p> +<p>Haar angst voor vrouw Thénardier was zoo groot, dat zij niet +zonder den emmer met water durfde vluchten. Zij vatte met bevende +handen het hengsel. Met moeite kon zij den emmer dragen.</p> +<p>Toen deed zij een twaalftal schreden, maar de emmer was <span class= +"pagenum">[<a id="pb98" href="#pb98" name="pb98">98</a>]</span>vol, +zwaar, en zij was gedwongen hem neder te zetten. Zij schoot even in den +adem, toen nam zij den emmer weder en ging verder, nu iets langer. Maar +wederom moest zij blijven staan. Na eenige seconden rust, ging zij +opnieuw met voorover gebogen hoofd als een oude vrouw; het gewicht van +den emmer rekte en verstijfde haar magere armen. Het ijzeren hengsel +verdoofde en verkilde haar natte handen nog meer, gedurig moest zij +stilstaan, en dan kletste telkens het over den emmer stroomend water +tegen haar bloote voeten. Dit gebeurde in een bosch des nachts, des +winters, ver van eenig menschelijk oog; ’t was een achtjarig +kind; God alleen zag dit oogenblik, dezen treurigen toestand.</p> +<p>En zeker ook haar moeder, helaas!</p> +<p>Want er zijn dingen, die de oogen der dooden in hun graf openen.</p> +<p>Zij hijgde en steunde smartelijk; haar keel was door het gesnik +dicht gewrongen, maar zij durfde niet weenen, zoo bevreesd was zij, +zelfs in de verte, voor vrouw Thénardier. Zij was gewoon zich te +verbeelden, dat vrouw Thénardier altijd tegenwoordig was.</p> +<p>Op deze wijze kon zij evenwel weinig vorderen, niettegenstaande zij +elk rustpunt verkortte en na ieder zoo lang en zoo snel mogelijk +voortstapte. Met schrik dacht zij, dat er meer dan een uur verloopen +zou, eer zij te Montfermeil terug was, en dat vrouw Thénardier +haar slaan zou. Deze angst kwam nog bij haar schrik van zich des nachts +in het bosch te bevinden. Zij was reeds uitgeput van vermoeidheid en +nog altijd in het bosch. Bij een kastanjeboom gekomen, dien zij +herkende, hield zij weder stil, en langer dan de vorige keeren, om voor +de laatste maal eens goed te rusten; toen spande zij al haar krachten +in, vatte den emmer weder op en ging moedig voort. Het arme kind was +echter wanhopig en kon zich niet weerhouden uit te roepen: „o, +mijn God! mijn God!”</p> +<p>Op ’t zelfde oogenblik voelde zij eensklaps dat de emmer geen +zwaarte meer had. Een hand, die haar zeer groot scheen, had het hengsel +gegrepen en hief het forsch omhoog. Zij richtte het hoofd op. Een +groote donkere, rechte gestalte ging naast haar in de duisternis. +’t Was een man, die haar gevolgd was en dien zij niet gezien had. +Deze man had, zonder iets te zeggen, den emmer, dien zij droeg, +gevat.</p> +<p>Er is een instinct bij elke ontmoeting in het leven.</p> +<p>Het kind was niet bevreesd. <span class="pagenum">[<a id="pb99" +href="#pb99" name="pb99">99</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch3.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Dat misschien Boulatruelles schranderheid +bewijst.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Tegen den avond van dienzelfden Kerstdag van 1823 +wandelde een man tamelijk lang op het eenzaamst gedeelte van den +boulevard de l’Hôpital te Parijs. Hij scheen een woning te +zoeken en bij voorkeur voor de armoedigste huizen van dien bouwvalligen +zoom der voorstad St. Marceau te blijven stilstaan.</p> +<p>Men zal later zien, dat deze man inderdaad een kamer in deze +afgezonderde wijk had gehuurd.</p> +<p>Hij verwezenlijkte in zijn kleeding en geheelen persoon het type van +wat men den fatsoenlijken bedelaar kan noemen, groote behoefte gepaard +aan groote zindelijkheid. Een zeer zeldzame vereeniging, welke aan +verstandige lieden dien dubbelen eerbied inboezemt, welken men voor den +arme en verdienstelijke gevoelt. Hij had een zeer ouden en kalen hoed +op ’t hoofd, een bruine grof lakensche jas, tot op den draad +versleten, welke kleur destijds geen opzien baarde, een groot vest met +zakken van verouderden vorm, een zwarte broek, aan de knieën grijs +geworden, zwart wollen kousen en lompe schoenen met koperen gespen. Men +zou hem voor een ouden huisonderwijzer gehouden hebben, die uit de +emigratie was teruggekeerd. Wegens zijn wit haar, zijn gerimpeld +voorhoofd, zijn gezicht, dat neerslachtigheid en levenszatheid +teekende, zou men hem voor ouder dan zestig jaar gehouden; doch naar +zijn vasten, schoon langzamen tred, naar de zeldzame kracht, die uit al +zijn bewegingen sprak, zou men hem nauwelijks vijftig jaren gegeven +hebben. Zijn fraai gerimpeld voorhoofd zou iemand, die hem met +oplettendheid beschouwde, gunstig voor hem hebben ingenomen. Zijn lip +had een zonderlingen trek van strengheid en ootmoed. In zijn blik lag +iets als een treurige kalmte. In de linkerhand droeg hij een klein, in +een zakdoek geknoopt pakje; in de rechterhand hield hij een van ruw +hout gesneden stok! Deze stok was met eenige zorg bewerkt en zag er +aardig uit; van de naden was partij getrokken en de knop met lak rood +gemaakt; ’t was een knuppel, in de gedaante van een +wandelstok.</p> +<p>Men ziet weinig voorbijgangers op dien boulevard, vooral des +winters. Deze man scheen ze, hoewel zonder dat dit in ’t oog +liep, eerder te vermijden dan te zoeken.</p> +<p>In dien tijd ging koning Lodewijk XVIII schier dagelijks +<span class="pagenum">[<a id="pb100" href="#pb100" name= +"pb100">100</a>]</span>naar Choisy-le-Roi. ’t Was een zijner +begunstigde wandelingen. Tegen twee uur zag men bijna dagelijks het +rijtuig en den koninklijken stoet in vollen galop den boulevard de +l’Hôpital passeeren.</p> +<p>Dit was voor de arme vrouwen dier wijk horloge en klok; zij zeiden: +„’t is twee uur, hij keert naar de Tuilerieën +terug.”</p> +<p>Eenigen liepen toe, anderen gingen aan den weg staan; want een +voorbijgaand koning veroorzaakt altijd opschudding. De verschijning en +verdwijning van Lodewijk XVIII maakte overigens een zekeren indruk in +de straten van Parijs. ’t Was snel maar majestueus. Deze jichtige +koning had smaak in hard rijden; daar hij niet kon gaan, wilde hij +vliegen; deze voetelooze liet zich gaarne door den bliksem trekken. +Kalm en statig ging hij voorbij, omgeven door blanke sabels. Zijn +zware, vergulde berline, op wier paneelen groote lelietakken waren +geschilderd, rolde daverend voorbij en nauwelijks had men den tijd er +het oog op te slaan. Men zag in den achtersten hoek ter rechterzijde, +op wit satijnen kussens een breed, krachtig en blozend gezicht, een +frisch gepoederd hoofd, een fieren, strengen, fijnen blik, den glimlach +van een letterkundige, twee zware gouden epauletten met losse tressen +op een burgerrok, het gulden vlies, het kruis van den H. Lodewijk, het +kruis van het legioen van eer, de zilveren ster van den H. Geest, een +dikken buik, en een breed blauw lint; dit was de koning. Buiten Parijs +hield hij zijn hoed met witte pluimen op zijn in hooge Engelsche +slobkousen gebakerde knieën, zoodra hij in de stad terugkeerde +zette hij den hoed op en groette weinig. Hij zag koel naar het volk, +dat hem met dezelfde munt betaalde. Toen hij den eersten keer in de +wijk Saint-Marceau verscheen, was al de vrucht, die hij er van +getrokken had, dit woord van een voorstadsbewoner tot zijn kameraad: +„Deze dikke is het gouvernement.”</p> +<p>Dit onfeilbare voorbijrijden des konings op hetzelfde uur was dus de +dagelijksche verschijning op den boulevard de +l’Hôpital.</p> +<p>De wandelaar in de bruine jas behoorde blijkbaar niet in deze wijk +te huis, en waarschijnlijk niet te Parijs, want deze bijzonderheid was +hem onbekend. Toen het koninklijk rijtuig, door een escadron +gardes-du-corps met zilveren galon omgeven, te twee uren van den hoek +van la Salpêtrière den boulevard opreed, scheen hij +verrast en schier verschrikt. Hij alleen was in de zijlaan, hij trad +haastig achter een hoek van den ringmuur, ’t geen den hertog +d’Havré echter niet belette hem te zien. De heer hertog +d’Havré zat als dienstdoende kapitein <span class= +"pagenum">[<a id="pb101" href="#pb101" name="pb101">101</a>]</span>der +gardes dien dag in het rijtuig tegenover den koning. Hij zeide tot +zijne majesteit: Ziedaar een man met een zeer slecht uitzicht! +Politie-beambten, die den weg des konings verkenden, merkten hem ook +op; een hunner ontving bevel hem te volgen. Maar de man verdween in de +nauwe eenzame straten van de voorstad, en daar de avond begon te +vallen, verloor de agent zijn spoor, zooals wordt bevestigd in een +rapport aan den graaf Anglès, minister van staat en prefect van +politie, van dienzelfden avond.</p> +<p>Toen de man in de bruine jas de vervolging van den agent ontkomen +was, versnelde hij zijn schreden, echter niet zonder telkens om te zien +of hij ook werd gevolgd. Om kwartier over vier toen het reeds donker +was, ging hij voorbij den schouwburg van de poort St. Martin, waar dien +avond <i lang="fr">les deux Forçats</i> werd gespeeld. Het +aanplakbiljet, dat door de lantaarns van den schouwburg verlicht werd, +trof hem, want hoewel hij haastig ging, hield hij stil om het te lezen. +Een oogenblik later was hij in het slop la Planchette en trad de +herberg <i lang="fr">le Plat d’étain</i> binnen, waar +destijds het bureau van den wagen op Lagny was. Die wagen vertrok te +half vijf. De paarden waren voorgespannen en de reizigers, door den +voerman opgeroepen, beklommen haastig de hooge ijzeren trede van +’t rijtuig.</p> +<p>De man vroeg:</p> +<p>„Is er nog plaats?”</p> +<p>„Nog eene, naast mij op den bok,” zei de koetsier.</p> +<p>„Ik neem ze.”</p> +<p>„Stap op dan.”</p> +<p>Maar voor hij wegreed sloeg de koetsier een blik op de sobere +kleeding van den reiziger en zijn klein pakje, en liet zich terstond +betalen.</p> +<p>„Gaat ge tot Lagny?” vroeg de koetsier.</p> +<p>„Ja,” zei de man.</p> +<p>De reiziger betaalde tot Lagny.</p> +<p>Men vertrok. Toen men buiten de barrière was, wilde de +koetsier een gesprek beginnen; maar de reiziger antwoordde slechts +kortaf. Toen ging de koetsier aan ’t fluiten en op zijn paarden +vloeken.</p> +<p>De koetsier wikkelde zich in zijn mantel. ’t Was koud. De man +scheen er niet aan te denken. Dus reed men door Gournay en +Neuilly-sur-Marne.</p> +<p>Tegen zes uur was men te Chelles. De koetsier hield stil om zijn +paarden te laten drinken, vóór de voermansherberg, +opgericht in de oude gebouwen van de koninklijke abdij.</p> +<p>„Hier ga ik af,” zei de man. <span class= +"pagenum">[<a id="pb102" href="#pb102" name="pb102">102</a>]</span></p> +<p>Hij nam zijn pakje en stok, en sprong van het rijtuig.</p> +<p>Een oogenblik later was hij uit het oog verdwenen.</p> +<p>Hij was de herberg niet binnengegaan.</p> +<p>Toen, na eenige minuten, het rijtuig naar Lagny voortreed, ontmoette +’t hem niet in de groote straat van Chelles.</p> +<p>De koetsier zeide tot de reizigers in ’t rijtuig:</p> +<p>„Deze man is niet van hier, want ik ken hem niet. Hij schijnt +behoeftig te zijn, en echter hecht hij niet aan geld, want hij betaalt +tot Lagny en gaat slechts tot Chelles. ’t Is donker, al de huizen +zijn gesloten, hij is de herberg niet binnengegaan, en is nergens te +zien. Zou hij in den grond zijn gezonken?”</p> +<p>De man was niet in den grond gezonken, maar was haastig in ’t +donker de groote straat van Chelles doorgegaan; vervolgens was hij +links, vóór hij aan de kerk kwam, den binnenweg +ingeslagen, die naar Montfermeil voert, als iemand die het oord kende +en er vroeger geweest was.</p> +<p>Hij liep met spoed. Ter plaatse, waar zijn pad door den met boomen +beplanten weg van Gagny naar Lagny doorsneden wordt, hoorde hij +menschen naderen. Hij verborg zich schielijk aan den kant van een sloot +en wachtte tot de voorbijgangers verwijderd waren. Deze voorzorg was +trouwens schier overbodig, want, zooals wij gezegd hebben, ’t was +een zeer donkere Decembernacht. Nauwelijks bespeurde men een paar +sterren aan den hemel.</p> +<p>Bij deze plek begint de glooiing van den heuvel. De man volgde den +weg van Montfermeil niet; hij ging rechts over het veld en liep met +haastigen tred naar het bosch.</p> +<p>In ’t bosch gekomen, ging hij langzamer en begon oplettend al +de boomen te beschouwen, stap voor stap, als zocht en volgde hij een +geheimen, hem alleen bekenden weg. Een oogenblik scheen hij verdwaald +en stond besluiteloos stil. Eindelijk kwam hij zoekende en tastende op +een onbegroeide plek, waar een hoop groote witachtige steenen lag. +Haastig naderde hij deze steenen en in de nachtschemering onderzocht +hij ze nauwkeurig en met de grootste aandacht. Een dikke boom, bedekt +met die uitwassen, welke de wratten van ’t plantenrijk zijn, +stond op eenige schreden van den hoop steenen. Hij ging naar dien boom +en bevoelde met zijn hand den stam, alsof hij de uitwassen poogde te +herkennen en te tellen.</p> +<p>Tegenover dezen boom, een els, stond een kastanjeboom, wiens schors +beschadigd was, en waarop men als verband een reep zink had gespijkerd. +Hij tilde zich op de teenen en betastte die reep.</p> +<p>Daarop ging hij een poos tusschen den boom en de steenen +<span class="pagenum">[<a id="pb103" href="#pb103" name= +"pb103">103</a>]</span>heen en weer, als iemand die onderzocht of de +grond kortelings is omgegraven.</p> +<p>Dit gedaan hebbende, nam hij zijn richting en zette zijn tocht door +het bosch voort.</p> +<p>’t Was deze man, dien Cosette ontmoet had.</p> +<p>Toen hij het kreupelhout naar den kant van Montfermeil doorging, had +hij deze kleine schim gezien, welke zich zuchtend bewoog, die een last +nederzette, dien weder opnam en haar weg vervolgde. Hij was nader +gekomen en had gezien, dat ’t een zeer jong kind was, een grooten +emmer water torsende. Toen was hij tot het kind gegaan en had zwijgend +het hengsel van den emmer gevat.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Cosette in het donker met den onbekende.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Wij hebben gezegd, dat Cosette voor den man niet +bevreesd was geweest.</p> +<p>Hij sprak haar aan en zeide met ernstige, zachte stem:</p> +<p>„De vracht die ge draagt, is te zwaar voor u, mijn +kind!”</p> +<p>Cosette hief het hoofd op en antwoordde:</p> +<p>„Ja, mijnheer.”</p> +<p>„Geef hem mij,” hernam de man, „ik zal voor u +dragen.”</p> +<p>Cosette liet den emmer los. De man ging naast haar voort.</p> +<p>„’t Is inderdaad zwaar,” zeide hij binnensmonds. +En hij hernam:</p> +<p>„Hoe oud zijt ge, kleine?”</p> +<p>„Acht jaar, mijnheer.”</p> +<p>„En zijt ge hiermede reeds ver gekomen?”</p> +<p>„Van de bron in het bosch.”</p> +<p>„En moet ge nog ver?”</p> +<p>„Een goed kwartier van hier.”</p> +<p>De man zweeg een oogenblik en hernam toen eensklaps:</p> +<p>„Hebt ge geen moeder?”</p> +<p>„Ik weet niet,” antwoordde het kind.</p> +<p>Vóór de man den tijd had te spreken, hernam zij:</p> +<p>„Ik geloof ’t niet. Anderen hebben er een. Ik +niet.”</p> +<p>Wederom na eenig zwijgen, zeide zij:</p> +<p>„Ik geloof, dat ik er nooit een gehad heb”</p> +<p>De man hield stil, zette den emmer neder, boog zich, legde zijn +beide handen op de schouders van ’t kind, en deed een poging om +haar in ’t gezicht te zien. <span class="pagenum">[<a id="pb104" +href="#pb104" name="pb104">104</a>]</span></p> +<p>Het mager kwijnend gezicht van Cosette was onduidelijk zichtbaar bij +het bleeke licht des hemels.</p> +<p>„Hoe heet ge?” vroeg de man.</p> +<p>„Cosette.”</p> +<p>’t Was of de man door een electrieken schok getroffen werd. +Hij zag haar nogmaals aan, nam zijn handen van Cosettes schouders, +greep den emmer en ging weder voort.</p> +<p>Na een poos, vroeg hij:</p> +<p>„Waar woont ge, kleine?”</p> +<p>„Te Montfermeil; zoo ge ’t kent.”</p> +<p>„Gaan wij daarheen?”</p> +<p>„Ja, mijnheer.”</p> +<p>Wederom ontstond een pauze, toen hernam hij:</p> +<p>„Wie heeft u toch op dit uur water in ’t bosch laten +halen?”</p> +<p>„Vrouw Thénardier.”</p> +<p>De man vroeg op een gedwongen onverschilligen toon, doch die echter +op eene zonderlinge wijze beefde:</p> +<p>„Wie is dat, vrouw Thénardier...?”</p> +<p>„Zij is mijn meesteres,” zei het kind. „Zij houdt +een herberg.”</p> +<p>„Een herberg?” zei de man. „Welnu, dan zal ik er +van nacht gaan logeeren. Breng er mij heen.”</p> +<p>„Wij gaan er heen,” hernam het kind.</p> +<p>De man stapte tamelijk snel voort. Cosette volgde hem zonder moeite. +Zij voelde geen vermoeidheid meer. Nu en dan hief zij haar oogen tot +dien man op, met een onbeschrijfelijke gerustheid en onbezorgdheid. +Nooit had men haar geleerd zich tot de Voorzienigheid te wenden en te +bidden. Evenwel voelde zij iets in zich, dat naar hoop en blijdschap +geleek en tot den hemel opsteeg.</p> +<p>Er verliepen eenige minuten. De man hernam:</p> +<p>„Heeft vrouw Thénardier geen dienstmeid?”</p> +<p>„Neen, mijnheer.”</p> +<p>„Zijt ge alleen?”</p> +<p>„Ja, mijnheer.”</p> +<p>Wederom een tusschenpoos. Cosette nam het woord:</p> +<p>„Maar er zijn twee meisjes.”</p> +<p>„Hoe heeten die meisjes?”</p> +<p>„Ponine en Zelma.”</p> +<p>Het kind vereenvoudigde aldus de beide voor vrouw Thénardier +zoo dierbare romaneske namen.</p> +<p>„Wie zijn Ponine en Zelma?”</p> +<p>„De jongejuffrouwen Thénardier, de dochtertjes mijner +meesteres.” <span class="pagenum">[<a id="pb105" href="#pb105" +name="pb105">105</a>]</span></p> +<p>„En wat doen die meisjes?”</p> +<p>„O!” zei het kind, „zij hebben fraaie poppen, +dingen met goud en allerlei moois. Zij spelen, zij vermaken +zich.”</p> +<p>„Den geheelen dag?”</p> +<p>„Ja, mijnheer.”</p> +<p>„En gij?”</p> +<p>„Ik werk.”</p> +<p>„Den geheelen dag?”</p> +<p>Het kind hief haar groote oogen op, waarin een traan stond, dien men +in de duisternis niet zag, en antwoordde zacht:</p> +<p>„Ja, mijnheer.”</p> +<p>Na een pauze hernam zij:</p> +<p>„Soms, wanneer ik mijn werk gedaan heb en men ’t mij +vergunt, vermaak ik mij ook.”</p> +<p>„Hoe vermaakt ge u?”</p> +<p>„Zooals ik kan, men laat mij begaan. Ik heb weinig speelgoed. +Ponine en Zelma willen niet, dat ik met haar poppen speel. Ik heb niets +dan een klein blikken sabeltje, niet langer dan zoo.”</p> +<p>Het kind wees haar pink.</p> +<p>„Dat niet snijdt?”</p> +<p>„Ja, zeker, mijnheer,” zei het kind, „het snijdt +salade en vliegenkoppen.”</p> +<p>Zij kwamen aan het dorp; Cosette voerde den vreemdeling door de +straten. Zij gingen voorbij den bakkerswinkel, maar Cosette dacht niet +aan het brood, dat zij moest medebrengen. De man had opgehouden met +haar te spreken en bewaarde nu een somber zwijgen. Toen zij de kerk +achter zich hadden, vroeg hij, op ’t gezicht der kramen, aan +Cosette:</p> +<p>„Is ’t hier jaarmarkt?”</p> +<p>„Neen, mijnheer, ’t is Kerstmis.”</p> +<p>Toen zij de herberg naderden, nam Cosette hem bedeesd bij den arm en +zeide:</p> +<p>„Mijnheer?”</p> +<p>„Wat, mijn kind.”</p> +<p>„Wij zijn dicht bij huis.”</p> +<p>„Nu?”</p> +<p>„Wilt ge mij nu weder den emmer laten dragen?”</p> +<p>„Waarom?”</p> +<p>„Omdat, als vrouw Thénardier ziet, dat een ander hem +voor mij heeft gedragen, zij mij slaan zal.”</p> +<p>De man gaf haar den emmer. Een oogenblik later waren zij aan de deur +der kroeg. <span class="pagenum">[<a id="pb106" href="#pb106" name= +"pb106">106</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch3.8" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Achtste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het onaangename van een arme bij zich te ontvangen, +die misschien rijk is.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Cosette kon zich niet bedwingen een schuinschen blik +naar de groote pop te slaan, die nog altijd in de prachtige kraam stond +uitgestald; daarna klopte zij aan. De deur werd geopend. Vrouw +Thénardier verscheen met een kaars in de hand.</p> +<p>„Ha, zijt gij ’t, kleine deugniet! God vergeef me, ge +hebt er wel den tijd toe genomen, gij hebt zeker gespeeld!”</p> +<p>„Madame,” zei Cosette bevend, „hier is een heer +die komt logeeren.”</p> +<p>Vrouw Thénardier trok spoedig haar norsch gezicht tot een +vriendelijken glimlach, een bij herbergiers zeer gewone verandering van +tooneel, en zag begeerig naar den nieuw aangekomene.</p> +<p>„Gij, mijnheer?” zeide zij.</p> +<p>„Ja, madame,” antwoordde de man, de hand aan zijn hoed +brengende.</p> +<p>De rijke reizigers zijn niet zoo beleefd. Dit gebaar en ’t +gezicht van het kostuum en de bagage van den vreemdeling, die vrouw +Thénardier met een oogwenk had opgenomen, deden den +vriendelijken glimlach weder verdwijnen en het norsche gezicht opnieuw +voor den dag komen. Zij hernam droogjes:</p> +<p>„Kom binnen, vriend.”</p> +<p>De „vriend” trad binnen. Vrouw Thénardier sloeg +opnieuw een blik op hem, beschouwde nauwkeurig zijn jas, die geheel +kaal en zijn hoed die eenigszins gedeukt was en raadpleegde, +hoofdschuddend, den neus optrekkend en knipoogend, haar man, die nog +altijd met de voerlieden dronk. De man antwoordde met die onmerkbare +beweging van den voorvinger, gepaard aan de uitzetting der lippen, +welke in dergelijke gevallen beteekende: „niets aan te +verdienen.” Waarop vrouw Thénardier sprak:</p> +<p>„’t Spijt mij, beste vriend, maar er is geen plaats +meer.”</p> +<p>„Plaats mij waar ge wilt,” zei de man, „op den +zolder, in den stal. Ik zal betalen alsof ik een kamer had.”</p> +<p>„Twee francs.”</p> +<p>„Twee francs. Goed.”</p> +<p>„Twee francs,” zei een voerman zacht tot vrouw +Thénardier, „en ’t is slechts één +franc.” <span class="pagenum">[<a id="pb107" href="#pb107" name= +"pb107">107</a>]</span></p> +<p>„’t Is voor hem twee francs,” antwoordde vrouw +Thénardier op denzelfden toon. „Ik logeer geen armen +minder.”</p> +<p>„Dit is waar,” voegde de echtgenoot er gemoedelijk bij; +„’t geeft een huis een slechten naam, zulk volk te +logeeren.”</p> +<p>Intusschen had de man, na zijn pakje en stok op een bank te hebben +gelegd, aan een tafeltje plaats genomen, waarop Cosette haastig een +flesch wijn en een glas had gezet. De koopman, die den emmer water had +gevraagd, was zelf het zijn paard gaan brengen. Cosette had haar plaats +onder de keukentafel weder ingenomen en ook haar breiwerk gezocht.</p> +<p>De man, die nauwelijks zijn lippen had bevochtigd met den wijn, dien +hij zich had ingeschonken, aanschouwde het kind met zonderlinge +oplettendheid.</p> +<p>Cosette was leelijk. Ware zij gelukkig, dan zou ze misschien mooi +zijn geweest. Wij hebben bereids deze sombere figuur geschetst. +Cosette, bijna acht jaren oud, was mager en bleek; men zou haar +nauwelijks op zes jaren hebben geschat. Haar groote oogen, als in +schaduw verzonken, waren schier van ’t weenen uitgedoofd. De +hoeken van haar mond hadden gewoonlijk dien angstigen plooi, welken men +bij veroordeelden en bij hopelooze zieken opmerkt. Zij had +winterhanden, zooals haar moeder geraden had. Het vuur, dat haar op dit +oogenblik bescheen, deed de hoeken van haar beenderen uitkomen en liet +op schrikbare wijze zien hoe mager zij was. Wijl zij aanhoudend van +koude bibberde, had zij de gewoonte aangenomen, beide knieën tegen +elkander te drukken. Haar kleeding bestond uit lompen, en zou des +zomers medelijden hebben verwekt, terwijl ze ’s winters deed +ijzen. Zij had niets aan, dan versleten katoen, geen lapje wol. Hier en +daar scheen haar vel door, en overal bespeurde men blauwe of blonde +plekken, welke de plaatsen aanduidden, waar vrouw Thénardier +haar geslagen had. Haar naakte beenen waren rood en mager. De holte om +hare schouderbladen was om van te schreien. De geheele persoon van het +kind, haar gang, haar houding, de klank harer stem, haar afgebroken +woorden, haar blik, haar stilte, haar minste beweging drukten een +enkele gedachte uit: vrees.</p> +<p>De vrees had haar geheel ingenomen; zij was er om zoo te spreken +mede overdekt; de vrees bracht haar ellebogen tegen haar heupen, trok +haar hielen onder haar rokjen, deed haar de kleinst mogelijke plaats +beslaan, liet haar slechts zooveel ademen als noodig was, en was om zoo +te spreken haar lichaamsgewoonte geworden, die voor geene verandering +dan alleen toeneming vatbaar was. In haar oogappel was een plekje, dat +verschrikking uitdrukte. <span class="pagenum">[<a id="pb108" href= +"#pb108" name="pb108">108</a>]</span></p> +<p>Deze vrees was zoo sterk, dat, hoe nat Cosette ook was, zij zich +niet aan ’t vuur had durven drogen, maar stil weder aan haar werk +was gegaan.</p> +<p>Het uitzicht van dit achtjarig kind was gewoonlijk zoo somber, en +vaak zoo wanhopig, dat het soms scheen, alsof zij op ’t punt was +een idiote of een duivelin te worden.</p> +<p>Nooit, hebben wij gezegd, had zij geweten wat bidden is, nooit had +zij den voet in een kerk gezet. Is daar tijd voor? zei vrouw +Thénardier.</p> +<p>De man met de bruine jas sloeg geen oog van Cosette.</p> +<p>Eensklaps riep vrouw Thénardier:</p> +<p>„Waar hebt ge het brood?”</p> +<p>Cosette, zooals zij gewoon was wanneer vrouw Thénardier haar +stem verhief, haastte zich van onder de tafel te komen.</p> +<p>Zij had het brood geheel en al vergeten. Zij nam haar toevlucht tot +het gewone hulpmiddel van beangste kinderen. Zij loog.</p> +<p>„De bakkerij was gesloten, madame.”</p> +<p>„Dan moest ge geklopt hebben.”</p> +<p>„Ik heb geklopt, madame.”</p> +<p>„En?”</p> +<p>„Er werd niet geopend.”</p> +<p>„Morgen zal ik weten of ’t waar is,” zei vrouw +Thénardier, „en zoo ge liegt, zult ge er van lusten. Geef +mij intusschen het vijftienstuiversstuk terug.”</p> +<p>Cosette stak haar hand in ’t zakje van haar voorschoot en werd +bleek. Het vijftienstuiversstuk was er niet meer.</p> +<p>„Nu,” zei vrouw Thénardier, „hebt ge mij +verstaan?”</p> +<p>Cosette keerde den zak om; er was niets in. Waar kon dat geld +gebleven zijn? Het ongelukkige kind kon geen woord uitbrengen. Zij was +versteend.</p> +<p>„Hebt ge het vijftienstuiversstuk verloren?” gilde vrouw +Thénardier, „of wilt ge mij bestelen?”</p> +<p>Tezelfder tijd stak zij den arm uit naar de karwats in den hoek van +den haard.</p> +<p>Dit schrikkelijk gebaar gaf Cosette de kracht om uit te roepen:</p> +<p>„Genade, madame, madame, ik zal ’t niet weer +doen.”</p> +<p>Vrouw Thénardier nam de karwats.</p> +<p>Ondertusschen had de man met de bruine jas in zijn vestzakje getast, +zonder dat men deze beweging had opgemerkt. Bovendien dronken of +speelden de overige reizigers kaart en letten op niets.</p> +<p>Cosette kroop angstig in den hoek van den haard ineen, en poogde +haar halfnaakte leden bijeen te trekken en te beveiligen. Vrouw +Thénardier lichtte den arm op. <span class="pagenum">[<a id= +"pb109" href="#pb109" name="pb109">109</a>]</span></p> +<p>„Vergeving, madame,” zei de man; „ik heb zoo +aanstonds iets uit ’t voorschootzakje der kleine zien rollen. Dat +zal ’t misschien zijn.”</p> +<p>Tezelfder tijd bukte hij en scheen een oogenblik op den vloer te +zoeken.</p> +<p>„Juist—hier heb ik ’t,” hernam hij, zich +oprichtende.</p> +<p>En hij reikte het geldstuk aan vrouw Thénardier.</p> +<p>„Ja, dat is het,” zeide zij.</p> +<p>Dat was het niet, want ’t was een vijffrancstuk, maar vrouw +Thénardier had er winst bij. Zij stak het geldstuk in haar zak +en vergenoegde zich een vasten blik op het kind te slaan en te +zeggen:—„Pas op, dat het niet weer gebeurt!”</p> +<p>Cosette keerde terug naar ’t geen vrouw Thénardier +„haar nest” noemde, en haar groote oogen, op den onbekenden +reiziger gericht, namen een uitdrukking aan, welke zij nooit gehad +hadden. ’t Was slechts een naïeve verbazing, maar er paarde +zich iets aan als een verwonderd vertrouwen.</p> +<p>„Zeg eens, wilt ge van avond eten?” vroeg vrouw +Thénardier den reiziger.</p> +<p>Hij antwoordde niet. Hij scheen in diepe gedachten.</p> +<p>Wie is toch deze man? zeide zij binnensmonds. Een arme drommel. Hij +heeft geen geld om te eten. Zal hij mij ’t logies wel betalen? +’t Is maar gelukkig, dat ’t hem niet in ’t hoofd is +gekomen het geld dat op den grond lag te stelen.</p> +<p>Inmiddels was een deur geopend en Eponine en Azelma kwamen +binnen.</p> +<p>’t Waren inderdaad twee lieve kleine meisjes, eer juffertjes +dan boerinnen; het eene had schitterend kastanjebruine krullen; het +andere lange, zwarte vlechten, die op den rug hingen; beide waren +levendig, net, mollig, frisch en gezond, oogbekorend. Zij waren warm +gekleed, maar met zulk een moederlijke kunst, dat de dikte der stoffen +het innemende van den opschik volstrekt niet schaadde. Voor den winter +was gezorgd, zonder dat de lente verdreven was. Men zag ’t haar +aan, dat ze in huis heel wat te zeggen hadden. Uit haar toilet, uit +haar vroolijkheid, uit haar luidruchtigheid sprak een soort van +heerschappij. Toen zij binnenkwamen, zeide vrouw Thénardier haar +op knorrenden, doch tevens liefderijken toon:—Ha! zijt ge daar +eindelijk!</p> +<p>Toen trok ze de eene na de andere tusschen haar knieën, streek +heur haar glad, knoopte haar linten, en liet ze vervolgens los, met die +streeling van welgevallen, welke alleen aan moeders eigen is, +zeggende:—Wat hebben zij zich opgeschikt!</p> +<p>Zij zetten zich in den hoek van den haard met een pop, welke +<span class="pagenum">[<a id="pb110" href="#pb110" name= +"pb110">110</a>]</span>ze op heur knieën, onder vroolijk gekeuvel, +heen en weer bewogen. Nu en dan sloeg Cosette de oogen van haar +breiwerk op, en aanschouwde haar spel met treurigen blik.</p> +<p>Eponine en Azelma zagen niet om naar Cosette. Zij was voor haar +niets meer dan een hond. Deze drie meisjes telden te zamen geen +vier-en-twintig jaar, en vertegenwoordigden reeds de geheele +menschelijke maatschappij; aan de eene zijde afgunst, aan de andere +verachting.</p> +<p>De pop der zusters Thénardier was zeer verlept, zeer oud en +gebroken; zij scheen Cosette daarom niet minder fraai; want nooit had +zij een pop, een „wezenlijke pop”, zooals de kinderen +zeggen, gehad.</p> +<p>Eensklaps merkte vrouw Thénardier, die gestadig in ’t +vertrek op en neer ging, dat Cosette verstrooid was, en in plaats van +te breien haar oog op de spelende meisjes gevestigd hield.<a id= +"xd20e2128" name="xd20e2128"></a></p> +<p>„Ha, ik betrap u!” riep zij. „Is dat breien? Ik +zal u met de karwats leeren breien.”</p> +<p>De vreemdeling wendde zich tot vrouw Thénardier, zonder zijn +stoel te verlaten. Glimlachend, schier bedeesd zeide hij:</p> +<p>„Och, madame, laat haar spelen.”</p> +<p>Van ieder reiziger, die voor zijn avondmaal een schijf lamsbout +gegeten, twee flesschen wijn gedronken en niet het voorkomen van een +armen drommel gehad had, zou zulk een wensch een bevel zijn geweest. +Maar dat een man met zulk een hoed zich een wensch veroorloofde, en dat +een man met zulk een jas een begeerte te kennen gaf, dit meende vrouw +Thénardier niet te moeten dulden. Zij antwoordde scherp:</p> +<p>„Zij moet werken, wijl zij eet. Ik voed haar niet om niets te +doen.”</p> +<p>„Wat doet zij dan?” hernam de vreemdeling, met een +zachte stem, die zoo zonderling in tegenspraak was met zijn +bedelaarskleeding en sjouwermansschouders.</p> +<p>Vrouw Thénardier verwaardigde zich te antwoorden:</p> +<p>„Wel, kousen breien, kousen voor mijn dochtertjes, die er om +zoo te spreken geen hebben en welhaast barrevoets zouden +gaan.”</p> +<p>De man aanschouwde de naakte, roode beentjes van Cosette en +hernam:</p> +<p>„Wanneer zal zij dit paar kousen gereed hebben?”</p> +<p>„Zij heeft er minstens nog drie of vier dagen werk aan, die +luie meid.”</p> +<p>„En hoeveel is zulk een paar kousen waard als ’t klaar +is?”</p> +<p>Vrouw Thénardier sloeg een schamperen blik op hem. +<span class="pagenum">[<a id="pb111" href="#pb111" name= +"pb111">111</a>]</span></p> +<p>„Ten minste dertig sous.”</p> +<p>„Zoudt ge het voor vijf francs willen geven?” hernam de +man.</p> +<p>„Drommels!” riep luid lachend een voerman, die +luisterde, „vijf francs? Dat geloof ik wel!”</p> +<p>Thénardier meende thans te moeten spreken.</p> +<p>„Ja, mijnheer, zoo gij ’t wenscht zal men u dat paar +kousen voor vijf francs geven. Wij mogen den reizigers niets +weigeren.”</p> +<p>„Maar ge moet dadelijk betalen,” zei vrouw +Thénardier op haar gewone korte en gebiedende wijze.</p> +<p>„Ik koop dit paar kousen,” antwoordde de man, +„en,” voegde hij er bij, een vijffrancstuk uit zijn zak +nemende, dat hij op de tafel legde—„ik betaal +het.”</p> +<p>Zich toen tot Cosette wendende:</p> +<p>„Thans behoort uw werk mij. Speel nu, mijn kind.”</p> +<p>De voerman was zoo getroffen door het vijffrancstuk, dat hij zijn +glas neerzette en nader kwam.</p> +<p>„’t Is waarachtig waar,” riep hij, het stuk +beziende. „Een mooi stuk geld! en niet valsch!”</p> +<p>Vrouw Thénardier naderde en stak zwijgend het geldstuk in +haar zak. Zij kon geen tegenwerpingen maken, maar beet zich op de lip +en haar gezicht nam een uitdrukking van haat aan.</p> +<p>Intusschen beefde Cosette. Zij waagde toch te vragen:</p> +<p>„Is ’t waar, madame? mag ik spelen?”</p> +<p>„Speel,” zei vrouw Thénardier met vreeselijke +stem.</p> +<p>„Dank u, madame,” zei Cosette.</p> +<p>En terwijl haar mond vrouw Thénardier dankte, dankte haar +ziel den reiziger.</p> +<p>Thénardier had zich weder aan ’t drinken gezet. Zijn +vrouw fluisterde hem toe:</p> +<p>„Wie kan toch deze bruine man zijn?”</p> +<p>„Ik heb millionairs gezien,” antwoordde +Thénardier met gewicht, „die zulke jassen +droegen.”</p> +<p>Cosette had haar breiwerk nedergelegd, maar haar plaats niet +verlaten. Zij bewoog zich altijd zoo weinig mogelijk. Uit een doosje +achter zich had zij eenige oude lapjes en haar klein blikken sabeltje +genomen.</p> +<p>Eponine en Azelma letten volstrekt niet op ’t geen gebeurde. +Zij hadden een gewichtige onderneming volbracht, zij hadden zich van de +kat meester gemaakt. Zij wierpen de pop op den vloer. Eponine, de +oudste, bakerde de kleine kat, in weerwil van haar gemiauw en +gespartel, in een menigte roode en blauwe lappen. Terwijl zij dit +ernstig en moeielijk werk verrichtte, <span class="pagenum">[<a id= +"pb112" href="#pb112" name="pb112">112</a>]</span>zeide zij tot haar +zuster, in die lieve bekoorlijke kindertaal, wier bevalligheid, evenals +de kleurenpracht der kapel, verdwijnt, wanneer men ze vatten wil:</p> +<p>„Ziet ge, zusje, deze pop is pleizieriger dan de andere. Zij +beweegt zich, schreeuwt en is warm. Kom, zusje, spelen wij er +meê. Zij zal mijn dochtertje zijn. Ik zal een dame wezen, die u +bezoekt, en gij moet haar goed bekijken. Dan moet ge haar snorren zien +en u daarover verwonderen. Vervolgens haar ooren en dan haar staart, en +dat moet u ook verwonderen. Gij moet dan zeggen: Maar, mijn hemel! en +ik zal dan zeggen: Ja, mevrouw, zulk een meisje heb ik. De meisjes zijn +tegenwoordig zóó.”</p> +<p>Azelma luisterde met bewondering naar Eponine. Ondertusschen zongen +de drinkers een vuil lied, en lachten daarbij dat de zoldering dreunde. +Thénardier moedigde hen aan en accompagneerde hen.</p> +<p>Evenals de vogels van alles een nestje, zoo maken de kinderen overal +een pop van. Terwijl Eponine en Azelma de kat inbakerden, had Cosette +van haar kant het sabeltje ingebakerd. Toen zij hiermede gereed was, +nam zij het op den arm, en zong zacht om het in slaap te sussen.</p> +<p>De pop is een der dringendste behoeften en terzelfder tijd een der +bekoorlijkste instincten van de vrouwelijke kindsheid. Te verzorgen, op +te schikken, te kleeden en te ontkleeden, te onderwijzen, een weinig te +knorren, in slaap te sussen, te schommelen, zich te verbeelden dat iets +iemand is, hierin ligt de geheele toekomst der vrouw. Al droomende en +koutende, kleertjes en hoedjes makende, wordt het kind een meisje, het +meisje wordt een jongedochter, de jongedochter vrouw. Het eerste kind +is een voortzetting der laatste pop.</p> +<p>Een meisje zonder pop is schier even ongelukkig en even onvolkomen +als een vrouw zonder kinderen.</p> +<p>Cosette had dus een pop van haar sabeltje gemaakt.</p> +<p>Vrouw Thénardier was den „bruinen man” genaderd. +Zij dacht: mijn man heeft gelijk, ’t is misschien mijnheer +Laffitte. Er zijn zulke zonderlinge rijken!</p> +<p>Zij kwam met den elleboog op zijn tafeltje leunen.</p> +<p>„Mijnheer,” zeide zij....</p> +<p>Op het woord „mijnheer” wendde de man zich om. Vrouw +Thénardier had hem nog niet anders genoemd dan +„vriend” of „man.”</p> +<p>„Ge ziet, mijnheer,” zeide zij, met haar zoetsappig +gezicht, ’t welk nog onverdragelijker was dan haar wreed gezicht, +„ik wil wel dat het kind eens spele, ik belet het niet; maar +’t is <span class="pagenum">[<a id="pb113" href="#pb113" name= +"pb113">113</a>]</span>goed voor een enkelen keer, omdat ge zoo +edelmoedig zijt. Want weet ge, zij heeft niets. Zij moet +werken.”</p> +<p>„Is dat kind dan niet van u?” vroeg de man.</p> +<p>„Mijn God! neen, mijnheer; ’t is een arm kind dat wij +uit liefdadigheid hebben aangenomen. ’t Is zoo’n half +onnoozele. ’t Schijnt het water in ’t hoofd te hebben. Zie +eens, welk een groot hoofd zij heeft. Wij doen voor haar wat wij +kunnen, want wij zijn niet rijk. Wij hebben naar haar woonplaats +geschreven, doch sedert zes maanden antwoordt men ons niet meer. Wij +moeten gelooven, dat haar moeder overleden is.”</p> +<p>„Zoo!” zei de man en hij verviel weder in zijn +mijmering.</p> +<p>„Aan die moeder was weinig goeds,” hernam vrouw +Thénardier. „Zij liet haar kind achter.”</p> +<p>Gedurende dit gesprek had Cosette, alsof een inwendig gevoel haar +had gewaarschuwd dat men over haar sprak, het oor niet van vrouw +Thénardier afgewend. Zij luisterde, maar hoorde slechts nu en +dan een enkel woord.</p> +<p>Ondertusschen herhaalden de drinkers, die meer dan half dronken +waren, met verdubbelde vroolijkheid hun vuil gezang. ’t Was iets +erg stuitends, waarin de Maagd Maria en het kind Jezus voorkwamen. +Vrouw Thénardier had hartelijk met het schaterend gelach +ingestemd: Cosette zag, onder de tafel, naar het vuur, dat zich in haar +strak oog weerkaatste; zij wiegde weder het gebakerde voorwerp en zong +daarbij zacht: Mijn moeder is dood! mijn moeder is dood! mijn moeder is +dood!</p> +<p>Op vernieuwd aanzoek der kasteleines, begeerde de bruine man, +„de millionair,” eindelijk te eten.</p> +<p>„Wat verkiest mijnheer?”</p> +<p>„Brood en kaas,” zei de man.</p> +<p>„Zeer zeker een arme drommel,” dacht vrouw +Thénardier.</p> +<p>De dronkaards zongen nog altijd hun lied, en het kind onder de tafel +zong het hare.</p> +<p>Eensklaps zweeg Cosette. Zij had zich omgekeerd en zag nu de pop van +de meisjes, welke zij voor de kat hadden verlaten, en die op eenigen +afstand der keukentafel op den grond lag.</p> +<p>Toen liet zij het gebakerd sabeltje vallen, dat haar slechts ten +halve voldeed, en liet haar oogen langzaam door de zaal gaan. Vrouw +Thénardier sprak zacht met haar man, en telde geld, Ponine en +Zelma speelden met de kat, de reizigers aten of dronken of zongen, geen +blik was op haar gericht. Zij had geen oogenblik te verliezen. Zij +kroop op handen en knieën <span class="pagenum">[<a id="pb114" +href="#pb114" name="pb114">114</a>]</span>van onder de tafel, +verzekerde zich nogmaals dat men haar niet gadesloeg, schoot toen +ijlings naar de pop, en greep haar. Een oogenblik daarna zat zij weder +op haar plaats, bewegingloos, doch zoodanig gekeerd, dat de pop, welke +zij in haar armen hield, in de schaduw was. Het geluk van met een pop +te spelen was voor haar zoo zeldzaam, dat het de macht van den wellust +had.</p> +<p>Niemand had het gezien dan de reiziger, die langzaam zijn sober +avondeten nuttigde.</p> +<p>Deze vreugd duurde schier een kwartieruurs.</p> +<p>Maar hoe voorzichtig Cosette ook was, zij bespeurde niet, dat een +van de beenen der pop „uitstak,” en helder door het vuur +van den haard verlicht werd. Dit rosé verlichte been, dat uit de +schaduw kwam, trof plotseling den blik van Azelma, die tot Eponine +zeide:—Zie eens, zusje!</p> +<p>De twee meisjes staarden verstomd. Cosette had de pop durven +nemen.</p> +<p>Eponine stond op en zonder de kat los te laten, ging zij naar haar +moeder en trok haar bij haar kleed.</p> +<p>„Laat mij toch met rust,” zei de moeder. „Wat wilt +ge?”</p> +<p>„Moeder,” zei het kind, „zie eens.”</p> +<p>En zij wees met den vinger naar Cosette.</p> +<p>Cosette, geheel in verrukking over het bezit, zag noch hoorde +iets.</p> +<p>Het gelaat van vrouw Thénardier nam die bijzondere +uitdrukking aan, welke uit het vreeselijke, vermengd met het nietige +des levens, bestaat, en die deze soort vrouwen den naam van +„helleveeg” heeft gegeven.</p> +<p>Nu bracht de gekwetste hoogmoed haar toorn tot het uiterste. Cosette +had alle grenzen overschreden, Cosette had zich aan de pop vergrepen +van „hare dochtertjes.” Een czarin, die zag dat een mougick +zich het groote blauwe lint van haar keizerlijken zoon omhing, zou geen +ander gezicht gehad hebben.</p> +<p>Met een van verontwaardiging schorre stem riep zij:</p> +<p>„Cosette!”</p> +<p>Cosette ontstelde, alsof de grond onder haar ingevallen ware. Zij +keerde zich om.</p> +<p>„Cosette!” herhaalde vrouw Thénardier.</p> +<p>Cosette nam de pop en legde haar met een soort van eerbied, met +wanhoop vermengd, op den grond. Toen vouwde zij, zonder haar oogen er +van af te wenden, de handen samen, en, ’t geen van een kind van +dien leeftijd schrikkelijk is te zeggen, zij wrong ze; en—waartoe +haar geen der aandoeningen van den dag, noch haar gang naar het bosch, +noch den zwaren emmer, noch het verliezen van ’t geld, noch het +gezicht <span class="pagenum">[<a id="pb115" href="#pb115" name= +"pb115">115</a>]</span>der karwats, zelfs niet de dreigende woorden van +vrouw Thénardier hadden kunnen bewegen,—zij schreide. Zij +barstte in snikken uit.</p> +<p>Intusschen was de reiziger opgestaan.</p> +<p>„Wat is er geschied?” vroeg hij aan vrouw +Thénardier.</p> +<p>„Ziet ge ’t niet?” zei vrouw Thénardier met +den vinger naar het corpus delicti wijzende, dat aan Cosettes voeten +lag.</p> +<p>„Welnu, wat?” hernam de man.</p> +<p>„Deze bedelares,” antwoordde vrouw Thénardier, +„heeft zich vermeten, aan de pop der kinderen te +raken.”</p> +<p>„En is daarvoor al dat leven!” zei de man. „Waarom +mag zij niet met de pop spelen?”</p> +<p>„Zij maakt ze smerig met haar vuile handen,” hernam +vrouw Thénardier, „met haar leelijke handen!”</p> +<p>Cosette snikte luider bij deze woorden.</p> +<p>„O, zult ge u stil houden!” riep vrouw +Thénardier.</p> +<p>De vreemde ging rechtstreeks naar de voordeur, opende ze en ging er +uit. Zoodra hij weg was, nam vrouw Thénardier de gelegenheid +waar, Cosette onder de tafel een geweldigen schop te geven, die het +kind luid deed schreeuwen.</p> +<p>De deur werd weder geopend, de man kwam terug, hield in zijn beide +handen de fabelachtige pop, waarvan wij gesproken hebben en welke al de +kinderen van het dorp den geheelen dag bewonderd hadden, en ze voor +Cosette leggende, zeide hij:</p> +<p>„Ziedaar, die is voor u.”</p> +<p>’t Is waarschijnlijk dat hij, die langer dan een uur hier was, +te midden zijner mijmeringen, flauw de poppenkraam had opgemerkt, die +zoo schitterend met lampen en kaarsen werd verlicht, dat men ze door +het raam der herberg voor een illuminatie hield.</p> +<p>Cosette hief de oogen op. Zij had den man met de pop haar zien +naderen, evenals zij de zon tot haar zou hebben zien komen, zij hoorde +deze nooit gehoorde woorden: „dit is voor u,” zij zag hem, +zij zag de pop aan, toen kroop zij langzaam achteruit, en verborg zich +onder de tafel in den hoek van den muur.</p> +<p>Zij schreide niet meer, noch kreet; ’t was alsof zij niet +durfde ademen.</p> +<p>Vrouw Thénardier, Eponine, Azelma waren als zoovele beelden. +Zelfs de drinkers hielden een oogenblik op. Er heerschte een plechtige +stilte in de herberg.</p> +<p>Vrouw Thénardier, versteend en sprakeloos, begon weder +gissingen te maken:—Wie is deze oude? is hij arm? is hij +millionair? Misschien beiden, namelijk een dief.</p> +<p>Het gelaat van Thénardier vertoonde dien sprekenden plooi, +<span class="pagenum">[<a id="pb116" href="#pb116" name= +"pb116">116</a>]</span>welke het menschelijk gezicht aanneemt, wanneer +het heerschend instinct er in al zijn dierlijke kracht op verschijnt. +De kroeghouder zag beurtelings de pop en den reiziger aan; hij scheen +dien man even begeerlijk aan te zien als hij een zak geld zou hebben +aangezien. Dit duurde evenwel slechts een oogenblik. Hij naderde zijn +vrouw en zeide zacht tot haar: „Dat ding kost ten minste dertig +francs. Geen gekheid. Dien man moeten wij zien in te pakken.”</p> +<p>Ruwe naturen hebben dit met de naïeve gemeen, dat zij geen +overgangen kennen.</p> +<p>„Nu, Cosette,” zei vrouw Thénardier met een stem, +die zacht wilde zijn, maar al den bitteren honig van booze vrouwen had, +„neemt ge de pop niet aan?”</p> +<p>Cosette waagde het, uit haar schuilhoek te komen.</p> +<p>„Nu, Cosetje,” sprak Thénardier op vleienden +toon, „mijnheer geeft u een pop. Neem ze. Ze is voor +u.”</p> +<p>Cosette aanschouwde de tooverachtige pop met een soort van schrik. +Haar gezicht was nog met tranen bedekt; maar haar oogen begonnen zich +te vullen, evenals de hemel bij den dageraad, met de stralen der +blijdschap. Wat zij thans gevoelde, had eenige overeenkomst met hetgeen +zij gevoeld zou hebben, zoo men haar eensklaps gezegd had: +„Kleine, gij zijt koningin van Frankrijk.”</p> +<p>Het scheen haar, alsof de bliksem uit de pop zou schieten, zoo zij +ze aanraakte.</p> +<p>Dit was in een zeker opzicht waar, want zij zeide bij zich zelve, +dat vrouw Thénardier op haar zou schelden en haar zou slaan.</p> +<p>De bekoring was echter te sterk. Zij naderde eindelijk en prevelde +bedeesd, zich tot vrouw Thénardier wendende:</p> +<p>„Mag ik, madame?”</p> +<p>Geen woorden kunnen haar te gelijk wanhopige, angstige en verrukte +houding uitdrukken.</p> +<p>„Drommels,” zei vrouw Thénardier, „ze +behoort u. Mijnheer geeft ze u immers.”</p> +<p>„Is ’t waar, mijnheer?” hernam Cosette, „in +ernst? is die „dame” voor mij?”</p> +<p>De vreemdeling scheen de oogen vol tranen te hebben, en tot dien +graad van aandoening te zijn gekomen, dat men niet spreekt, ten einde +niet te weenen. Hij knikte Cosette toe en legde de hand der +„dame” in haar handje.</p> +<p>Cosette trok schielijk haar hand terug, alsof die der pop haar +brandde, en zag naar den grond. Wij moeten hier bijvoegen, dat zij +terzelfdertijd de tong ver uitstak. Eensklaps keerde zij zich om en +greep driftig de pop. <span class="pagenum">[<a id="pb117" href= +"#pb117" name="pb117">117</a>]</span></p> +<p>„Ik zal haar Kaatje noemen,” zeide zij.</p> +<p>’t Was een wonderbaar oogenblik, toen de lompen van Cosette in +aanraking kwamen met de linten en het frisch roodkleurig neteldoek der +pop.</p> +<p>„Madame,” vroeg zij, „mag ik ze op een stoel +zetten?”</p> +<p>„Ja, mijn kind,” antwoordde vrouw Thénardier.</p> +<p>Nu beschouwden Eponine en Azelma Cosette met afgunst.</p> +<p>Cosette zette Kaatje op een stoel, ging voor haar op den grond +zitten en bleef haar stil, zonder te spreken, vol bewondering +aanschouwen.</p> +<p>„Speel nu, Cosette,” zei de vreemdeling.</p> +<p>„O, ik speel,” antwoordde het kind.</p> +<p>Deze vreemdeling, deze onbekende, die als een bezoek der +Voorzienigheid aan Cosette geleek, was op dit oogenblik voor vrouw +Thénardier het meest gehate voorwerp. Zij moest zich evenwel +bedwingen. Zij was sterker ontstemd dan zij kon uithouden, hoezeer zij +aan geveinsdheid gewoon was, doordien zij haar man in al zijne +handelingen trachtte na te bootsen. Zij haastte zich haar dochtertjes +naar bed te zenden, en verzocht toen den bruinen man +„verlof” ook Cosette naar bed te doen gaan, +„die,” voegde zij er op moederlijken toon bij, „heden +wel zeer vermoeid moet zijn.” Cosette ging naar bed en nam Kaatje +op haar armen mede.</p> +<p>Vrouw Thénardier ging nu en dan naar het einde der kamer, +waar haar man zat, om „haar hart te verlichten.” Zij +wisselde met haar man eenige woorden, die te heftiger waren, wijl zij +ze niet luid durfde uitspreken:</p> +<p>„Die oude schurk! Wat heeft hij toch in den zin, om ons hier +te komen hinderen! hij wil dat het kleine monster spelen zal! hij geeft +haar een pop! een pop van veertig francs aan een schepsel, dat geen +veertig sous waard is! Straks zal hij haar nog majesteit noemen, +evenals de hertogin van Berry! Heeft dit gezonden zin? De oude +onbekende moet krankzinnig zijn!”</p> +<p>„Waarom? ’t Is zeer natuurlijk,” antwoordde +Thénardier, „wijl ’t hem behaagt. Gij wilt dat het +meisje werkt, hij wil dat ze speelt. Hij is in zijn recht. Een reiziger +doet wat hij wil, zoo hij betaalt. Wat raakt het u, of deze oude een +philanthroop is? ’t raakt u niet of hij een dwaas is. Wat kan +’t u schelen? hij heeft immers geld!”</p> +<p>Taal van den meester en herbergiers-redeneering, waartegen niets is +in te brengen.</p> +<p>De man leunde met den elleboog op de tafel en had zich weder aan +zijne gepeinzen overgegeven. De overige reizigers, kooplieden en +voerlieden, hadden zich een weinig verwijderd en zongen niet meer. Zij +beschouwden hem op een afstand <span class="pagenum">[<a id="pb118" +href="#pb118" name="pb118">118</a>]</span>met een soort van eerbiedige +schuwheid. Deze zoo armoedig gekleede man, die zoo onverschillig de +vijffrancsstukken uit zijn zak haalde en reusachtige poppen aan kleine +morspotten op klompen schonk, was zekerlijk een rijk en machtig +man.</p> +<p>Er verliepen verscheidene uren. De middernachtmis was +geëindigd, het kleine nachtfeest was afgeloopen, de drinkers waren +heengegaan, de herberg was gesloten, de gelagkamer was ledig, het vuur +was uitgedoofd, maar de man zat nog op dezelfde plaats en in dezelfde +houding. Nu en dan verwisselde hij van elleboog om op te steunen. Dit +was alles. Sinds Cosette er niet meer was, had hij geen woord +gesproken.</p> +<p>Alleen de Thénardier’s waren uit voegzaamheid en +nieuwsgierigheid in de kamer gebleven.</p> +<p>„Zal hij den nacht aldus doorbrengen?” bromde vrouw +Thénardier. Toen het twee uren na middernacht sloeg, verklaarde +zij zich overwonnen en zeide tot haar man: „Ik ga naar bed. Doe +zooals gij wilt.”—Thénardier ging in een hoek aan +een tafel zitten, stak een kaars aan en begon de <i>Courrier +Français</i> te lezen.</p> +<p>Aldus verstreek ruim een uur. De waardige herbergier had ten minste +driemaal de courant gelezen, van den datum af tot den naam van den +drukker toe. De vreemdeling verroerde zich niet.</p> +<p>Thénardier bewoog zich, hoestte, spuwde, snoot den neus, +schraapte met zijn keel. Geen beweging van den man.—Slaapt hij? +dacht Thénardier.—De man sliep niet, maar niets kon hem +uit zijn gepeins wekken.</p> +<p>Eindelijk nam Thénardier zijn pet af, naderde zacht en waagde +te zeggen:</p> +<p>„Wil mijnheer niet „ter rust gaan”?”</p> +<p>„Naar bed gaan” had hem te onfatsoenlijk en gemeenzaam +geschenen. „Ter rust gaan” was deftig en eerbiedig. Zulke +woorden hebben de geheime, wonderbare eigenschap, dat zij den volgenden +dag het bedrag der rekening doen zwellen. Een kamer waar men +„slaapt” kost een franc; een kamer, waar men +„rust” moet twintig francs kosten.</p> +<p>„Ja!” zei de vreemdeling, „gij hebt gelijk. Waar +is de stal?”</p> +<p>„Mijnheer,” zei Thénardier met een glimlach, +„ik zal mijnheer voorgaan.”</p> +<p>Hij nam de kaars, de man nam zijn pakje en stok, en +Thénardier geleidde hem naar een kamer op de eerste verdieping, +die bijzonder fraai was, met mahoniehouten meubels, ledikant en rood +katoenen gordijnen.</p> +<p>„Wat is dat?” vroeg de reiziger. <span class= +"pagenum">[<a id="pb119" href="#pb119" name="pb119">119</a>]</span></p> +<p>„’t Is onze bruidskamer,” zei de herbergier. +„Mijn vrouw en ik bewonen een andere. Wij komen hier slechts +drie- of viermaal in ’t jaar.”</p> +<p>„De stal zou mij even lief zijn geweest,” zei de man +koel.</p> +<p>Thénardier hield zich, alsof hij deze vleiende aanmerking +niet hoorde.</p> +<p>Hij ontstak twee nieuwe waskaarsen, die op den schoorsteen stonden. +Een tamelijk goed vuur brandde in den haard.</p> +<p>Op den schoorsteen lag onder een glazen stolp een vrouwenkapsel van +zilverdraad en oranjebloesem.</p> +<p>„Wat is dit?” vroeg de vreemdeling.</p> +<p>„’t Is de bruidstooi mijner vrouw mijnheer,” zei +Thénardier.</p> +<p>De reiziger beschouwde dat voorwerp met een blik, die scheen te +zeggen: „dat monster is dus ook eens een meisje +geweest.”</p> +<p>Thénardier loog trouwens. Toen hij het huis had gehuurd om er +een kroeg van te maken, had hij deze kamer dus gestoffeerd gevonden, +het huisraad overgenomen met den bruidskrans er bij, in de verwachting, +dat die aan zijn vrouw een bevallig aanzien zou verleenen en aan zijn +huis een zekere „respectabiliteit”, zooals de Engelschen +zeggen.</p> +<p>Toen de reiziger zich omkeerde, was de herbergier verdwenen. +Thénardier had zich bescheidenlijk verwijderd, zonder goeden +nacht te durven zeggen, daar hij iemand niet met oneerbiedige +gemeenzaamheid wilde behandelen, dien hij voornam den volgenden morgen +op koninklijke wijze te plukken.</p> +<p>De herbergier begaf zich naar zijn kamer. Zijn vrouw was te bed, +maar sliep niet. Toen zij haar man hoorde komen, keerde zij zich om en +zeide:</p> +<p>„Weet ge, dat ik Cosette morgen de deur uit gooi?”</p> +<p>Thénardier antwoordde koel:</p> +<p>„Wat zijt ge driftig!”</p> +<p>Zij spraken verder geen woord; na eenige oogenblikken was hun kaars +uitgebluscht.</p> +<p>De reiziger had zijn pakje en stok in een hoek gelegd.</p> +<p>Toen de herbergier hem verlaten had, zette hij zich op een stoel en +bleef een poos in gedachten verdiept. Vervolgens trok hij zijn schoenen +uit, nam een der kaarsen, blies de andere uit, opende de deur, ging uit +de kamer en zag om zich, als iemand die iets zoekt. Hij ging door een +gang en kwam aan de trap. Daar hoorde hij een zeer zacht gerucht, dat +de ademhaling van een kind geleek. Hij ging hierop af en het bracht hem +voor een driehoekig hok onder de trap, of liever door de <span class= +"pagenum">[<a id="pb120" href="#pb120" name="pb120">120</a>]</span>trap +zelf gevormd. ’t Was eenvoudig de ruimte onder de treden. Daar, +onder allerlei oud mandewerk en vodden, in stof en spinnewebben, was +een bed, indien een stroozak, door welks gaten men het stroo kon zien, +en een oude deken, door welks gaten men den stroozak kon zien, aldus +genoemd mogen worden. Lakens waren er niet. De stroozak lag op den +vloer, en in dat bed sliep Cosette.</p> +<p>De man trad nader en zag haar aan.</p> +<p>Cosette sliep gerust en was geheel gekleed. Des winters ontkleedde +zij zich niet, om minder kou te lijden.</p> +<p>Zij hield de pop, wier groote oogen in de duisternis glinsterden, +tegen zich gedrukt. Nu en dan loosde zij een zwaren zucht, als ware zij +op ’t punt te ontwaken, en schier stuipachtig klemde zij de pop +in haar armen. Slechts één harer klompen stond bij haar +bed.</p> +<p>Door een open deur, dicht bij de slaapplaats van Cosette, kon men in +een groote donkere kamer zien. De vreemdeling trad er binnen. De glazen +deur deed in de kamer twee gelijke kleine, heldere bedden opmerken. Ze +waren van Azelma en Eponine. Achter deze bedden ontdekte men flauw een +teenen wieg zonder gordijnen, waarin het jongetje sliep, dat den +ganschen avond geschreeuwd had.</p> +<p>De vreemdeling vermoedde, dat deze kamer met die der echtgenooten in +verbinding was. Hij wilde zich verwijderen, toen zijn blik op den +schoorsteen viel; een dier groote herbergsschoorsteenen, waarin altijd +zoo weinig vuur is, zoo er in ’t geheel vuur in is, en die zich +zoo koud laten aanzien. In dezen schoorsteen was geen vuur, zelfs geen +asch; wat er in was, trok echter de aandacht des reizigers. ’t +Waren namelijk twee nette kinderschoentjes van verschillende grootte; +de reiziger herinnerde zich de lieve, overoude gewoonte der kinderen in +Frankrijk om op den Kerstdag hun schoenen onder den schoorsteen te +zetten, opdat hun goede fée er des nachts een fraai geschenk in +brenge. Eponine en Azelma hadden dan ook niet nagelaten, ieder haar +schoentje onder den schoorsteen te zetten.</p> +<p>De reiziger bukte.</p> +<p>De fée, dat wil zeggen de moeder, was er reeds geweest, en in +ieder schoentje zag men een fraai, geheel nieuw half-francstuk +blinken.</p> +<p>De man richtte zich op en wilde gaan, toen hij achter in den +donkersten hoek van den schoorsteen nog een ander voorwerp bespeurde, +een leelijk, lomp, half gebroken en met asch en slijk bedekt klompje. +’t Was Cosettes klompje. Ook Cosette had met dat aandoenlijk +vertrouwen der kinderen, dat, schoon <span class="pagenum">[<a id= +"pb121" href="#pb121" name="pb121">121</a>]</span>telkens bedrogen, +echter nooit den moed opgeeft, haar klompje in den schoorsteen +gezet.</p> +<p>De hoop van een kind, dat nooit iets anders dan wanhoop heeft +gekend, is iets zeer verhevens en liefelijks.</p> +<p>In dat klompje was niets.</p> +<p>De vreemdeling tastte in zijn zak, bukte en legde in Cosettes +klompje een louis d’or.</p> +<p>Toen keerde hij zacht naar zijn kamer terug.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.9" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Negende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Thénardier aan ’t werk.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Den volgenden morgen, ten minste twee uur +vóór het dag was, zat Thénardier bij een kaars in +de gelagkamer aan de tafel met een pen in de hand, en maakte de +rekening op van den reiziger in de bruine jas.</p> +<p>Zijn vrouw stond half gebogen naast hem en zag toe. Zij spraken geen +woord. ’t Was aan de eene zijde diepe overweging, aan de andere +eerbiedige bewondering, als waarmede men een gewrocht van den +menschelijken geest ziet ontstaan en zich ontwikkelen. Men hoorde +gerucht in huis, ’t was de „leeuwerik” die de trap +veegde.</p> +<p>Na een groot kwartieruurs en eenige doorhalingen, bracht +Thénardier dit meesterstuk voor den dag:</p> +<div class="table"> +<h4 class="tablecaption">Nota voor mijnheer No. 1.</h4> +<table> +<tr valign="top"> +<td>Soupé</td> +<td>fr. 3.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td>Kamer</td> +<td>fr. 10.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td>Kaarsen</td> +<td>fr. 5.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td>Vuur</td> +<td>fr. 4.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td>Bediening</td> +<td>fr. 1.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td></td> +<td>Te zamen fr. 23.</td> +</tr> +</table> +</div> +<p>„Drie-en-twintig francs!” riep de vrouw verrukt, doch +met eenige aarzeling vermengd.</p> +<p>Evenals alle groote kunstenaars, was Thénardier niet +tevreden.</p> +<p>„Hm!” prevelde hij.</p> +<p>’t Was de toon van Castlereagh, terwijl hij op ’t +congres van Weenen de rekening voor Frankrijk opmaakte.</p> +<p>„Gij hebt gelijk, Thénardier, hij mag dit wel +betalen,” mompelde de vrouw, aan de pop denkende, welke hij in +tegenwoordigheid harer dochtertjes aan Cosette had gegeven, +„’t is niet meer dan billijk; ofschoon wat veel. Hij zal +’t niet willen betalen.” <span class="pagenum">[<a id= +"pb122" href="#pb122" name="pb122">122</a>]</span></p> +<p>Thénardier antwoordde met zijn koelen glimlach:</p> +<p>„Hij moet betalen.”</p> +<p>Deze glimlach was de hoogste uitdrukking van zekerheid en gezag. Wat +zóó gezegd was moest gebeuren. De vrouw sprak er niet +verder over. Zij bracht de tafels in orde; de man ging heen en weder +door de kamer. Na eenige oogenblikken zeide hij:</p> +<p>„Ik moet wel vijftienhonderd francs betalen.<span class="corr" +id="xd20e2565" title="Niet in bron">”</span></p> +<p>Hij zette zich in den hoek van den haard, met de voeten in de warme +asch en peinsde.</p> +<p>„Nu, ge vergeet toch niet, dat ik vandaag Cosette de deur +uitzet. Het monster, ik kan haar niet uitstaan, met haar pop! Ik zou +liever Lodewijk XVIII trouwen dan haar een dag langer in mijn huis +hebben.”</p> +<p>Thénardier stak zijn pijp aan, en antwoordde tusschen de +rookwolken: „Gij zult de rekening aan den man geven.”</p> +<p>Toen ging hij uit.</p> +<p>Nauwelijks was hij uit de kamer, toen de reiziger binnenkwam.</p> +<p>Thénardier verscheen weder onmiddellijk achter hem, bleef in +de half open deur staan en was alleen zichtbaar voor zijn vrouw.</p> +<p>De bruine man had zijn stok en zijn pakje in de hand.</p> +<p>„Zoo vroeg bij de hand!” zei vrouw Thénardier, +„gaat mijnheer ons reeds verlaten?”</p> +<p>Dit zeggende draaide zij verlegen de rekening in haar hand en maakte +er met haar vingers vouwen in. Haar strak gelaat vertoonde een haar +geheel ongewone uitdrukking van bedeesdheid en schroom.</p> +<p>’t Scheen haar moeielijk zulk een rekening aan iemand te +geven, die zoo geheel ’t voorkomen van „een arme” +had.</p> +<p>De reiziger scheen verstrooid en in gedachten. Hij antwoordde:</p> +<p>„Ja, madame, ik vertrek.”</p> +<p>„Ge hebt dus te Montfermeil geen zaken te doen?”</p> +<p>„Neen, ik reis hier slechts door, anders niet.—Wat ben +ik u schuldig, madam?”</p> +<p>Vrouw Thénardier reikte hem de toegevouwen rekening over, +zonder een woord te zeggen.</p> +<p>De man vouwde het papier open en zag het in; maar blijkbaar dacht +hij aan iets anders.</p> +<p>„Madame,” vroeg hij, „maakt ge goede zaken hier te +Montfermeil?”</p> +<p>„Zoo, zoo, mijnheer,” antwoordde vrouw +Thénardier, verbaasd dat hij niet op eene andere wijze uitviel. +Op treurigen, <span class="pagenum">[<a id="pb123" href="#pb123" name= +"pb123">123</a>]</span>jammerenden toon voegde zij er bij: +„’t Is een slechte tijd, mijnheer! en hier, in deze +omstreken zijn weinig welgestelden. ’t Zijn allen geringe lieden, +weet ge. Zoo er niet nu en dan fatsoenlijke en rijke reizigers kwamen +als mijnheer! Wij hebben zoovele lasten. Onder andere, die kleine kost +ons ontzettend.”</p> +<p>„Welke kleine?”</p> +<p>„Wel, de kleine, die gij gezien hebt! Cosette; de +„leeuwerik” zooals men ze hier noemt.”</p> +<p>„Ha,” zei de man.</p> +<p>Zij voer voort:</p> +<p>„De boeren zijn zoo dom met hun bijnamen; zij heeft meer van +een vleermuis dan van een leeuwerik. Weet ge, mijnheer, wij vragen +niet, maar kunnen evenmin geven. Wij verdienen niets en hebben veel te +betalen. Het patent, de personeele belasting, deuren en vensters, de +opcenten! Mijnheer weet, dat er ontzettend veel belasting moet betaald +worden. Bovendien heb ik mijn dochtertjes; ik heb niet noodig het kind +van een ander te voeden.”</p> +<p>De man hernam met eene stem, welke men onverschillig tracht te +maken, doch evenwel beeft: „Zoo men er u eens van +ontlastte?”</p> +<p>„Van wie? van Cosette?”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>Het roode heftige gezicht der herbergierster straalde van hatelijke +vreugde.</p> +<p>„O, mijnheer, houd haar, neem haar mede, doe met haar wat ge +wilt en de H. Maagd en al de Heiligen in den hemel zegenen u er +voor.”</p> +<p>„Afgedaan!”</p> +<p>„Waarlijk? Neemt ge haar mede?”</p> +<p>„Ik neem ze mede.”</p> +<p>„Aanstonds?”</p> +<p>„Aanstonds. Roep het kind.”</p> +<p>„Cosette!” riep vrouw Thénardier.</p> +<p>„Ondertusschen zal ik u mijn schuld betalen,” hernam de +man. „Hoeveel is ’t?”</p> +<p>Hij sloeg een blik in de rekening en kon een beweging van verbazing +niet onderdrukken.</p> +<p>„Drie-en-twintig francs!” zeide hij, de vrouw aanziende, +en herhaalde: „Drie-en-twintig francs!”</p> +<p>Op deze wijze herhaald lag in deze woorden de uitdrukking tusschen +het verwonderings- en het vraagteeken.</p> +<p>Vrouw Thénardier had den tijd gehad, zich tot den schok voor +te bereiden. Zij antwoordde stoutmoedig: <span class="pagenum">[<a id= +"pb124" href="#pb124" name="pb124">124</a>]</span></p> +<p>„Ja, mijnheer, ’t is drie-en-twintig francs.”</p> +<p>De vreemdeling legde vijf vijffrancstukken op de tafel.</p> +<p>„Ga nu het kind halen,” zeide hij.</p> +<p>Op dit oogenblik trad Thénardier in ’t midden der kamer +en zeide:</p> +<p>„Mijnheer is nog zes-en-twintig sous schuldig.”</p> +<p>„Zes-en-twintig sous!” herhaalde de vrouw.</p> +<p>„Twintig sous voor de kamer, zes voor het avondeten,” +hernam Thénardier koel. „Wat de kleine betreft moet ik met +mijnheer nog een woord spreken. Ga, vrouw.”</p> +<p>Vrouw Thénardier was als verbijsterd door de verrassende +spranken van haars mans schitterenden geest. Zij gevoelde dat de groote +acteur thans ten tooneele trad; zij antwoordde niet en ging heen.</p> +<p>Zoodra zij alleen waren, bood Thénardier den vreemdeling een +stoel aan. De reiziger ging zitten; Thénardier bleef staan en +zijn gelaat nam een zonderlinge goedhartigheid en onnoozelheid aan.</p> +<p>„Ik moet u zeggen, mijnheer, dat ik dit kind onuitsprekelijk +liefheb.”</p> +<p>De vreemdeling zag hem strak aan.</p> +<p>„Welk kind?” vroeg hij.</p> +<p>„’t Is zonderling, hoe men zich aan iets hechten +kan,” vervolgde Thénardier. „Wat is al dat geld? +Neem uw vijffrancstukken terug. Ik houd onuitsprekelijk van dat +kind!”</p> +<p>„Van welk?” vroeg de vreemde.</p> +<p>„Wel, van onze kleine Cosette. Wilt ge dit niet van ons +wegnemen? Nu, ik spreek openhartig; zoo waar als ik een eerlijk man +ben, ik kan er niet in bewilligen. Ik zou het kind missen. Ik heb ze +van jongs af bij mij gehad. ’t Is waar, dat ze ons veel kost; +’t is waar, dat ze haar gebreken heeft; ’t is waar, dat wij +niet rijk zijn; ’t is waar dat, toen ze ziek was, ik meer dan +vierhonderd francs aan artsenijen betaald heb. Maar men moet iets voor +den lieven God doen. Zij heeft noch vader noch moeder, ik heb haar +grootgebracht. Ik heb brood voor mij en voor haar. Kortom, ik ben aan +’t kind gehecht. Ge begrijpt, men kan zich ergens aan hechten; ik +ben een eenvoudige goede kerel; ik redeneer niet, en houd van de +kleine; mijn vrouw is driftig, maar houdt ook van haar. ’t Is als +ware het ons kind. Ik moet haar in huis hooren keuvelen.”</p> +<p>De vreemde bleef hem strak aanzien. Thénardier voer +voort:</p> +<p>„Vergeving, verschooning, mijnheer, men geeft zoo maar zijn +kind niet aan den eerste den beste. Niet waar, heb ik geen gelijk? +’t Is zoo, gij zijt rijk, gij schijnt een zeer goed man, +<span class="pagenum">[<a id="pb125" href="#pb125" name= +"pb125">125</a>]</span>en zoo het tot haar geluk was? Maar wie weet +dat? Ge begrijpt dat, zoo ik haar liet gaan en dit offer bracht, ik zou +willen weten waar zij bleef, ik zou haar niet uit het oog willen +verliezen, zou moeten weten bij wien zij is, om haar nu en dan te +bezoeken, opdat zij zou weten dat haar goede pleegvader nog altijd over +haar waakt. Er zijn voorwaar maar al te veel onmogelijke zaken. Ik weet +zelfs uw naam niet. Zoo ge haar medenaamt, zou ik moeten vragen: waar +is de Leeuwerik toch gebleven? Ik zou ten minste een stukje papier, een +paspoort of iets van dien aard moeten zien.</p> +<p>Zonder op te houden den herbergier met dien blik aan te zien, die, +om zoo te spreken, tot in het diepst der ziel dringt, antwoordde de +vreemde met ernstige, vaste stem:</p> +<p>„Mijnheer Thénardier, men neemt geen pas om zich vijf +uren van Parijs te verwijderen. Zoo ik Cosette medeneem, neem ik haar +mede, dit is alles. Ge zult noch mijn naam, noch mijn woonplaats +vernemen; ge zult haar verblijf niet vernemen, en ’t is mijn +bedoeling dat zij u nooit wederzie. Ik breek den draad, dien zij aan +den voet heeft, en zij vliegt weg. Wilt gij dit, ja of neen?”</p> +<p>Evenals goede en kwade geesten aan sommige teekenen de +tegenwoordigheid van een hoogeren geest erkennen, zoo begreep +Thénardier, dat hij met een zeer sterk man te doen had. Dit werd +hem als ingegeven; hij begreep het dadelijk met zijn gewone +scherpzinnigheid. Hij had reeds den vorigen avond, terwijl hij met de +voerlieden dronk, rookte en zong, den vreemdeling oplettend +gadegeslagen, hem als een kat beloerd en hem als een wiskunstenaar +bestudeerd. Uit eigen beweging, voor zijn pleizier en uit instinct had +hij hem gadegeslagen, en hem bespied als werd hij er voor betaald. Geen +gebaar, geen beweging was hem van dezen man in de bruine jas ontsnapt. +Zelfs vóór de onbekende zijn belangstelling in Cosette +deed blijken, had Thénardier hem geraden. Hij had de +doordringende blikken van den ouden man verrast, die zich immer op het +kind richtten. Wat was de reden dezer belangstelling? Wie was deze man? +Waarom zulk een armoedige kleeding, met zooveel geld in den zak? Deze +vragen, welke hij zich deed en niet kon oplossen, kwelden hem. Hij had +er den ganschen nacht over gedacht. ’t Kon Cosettes vader niet +zijn. Misschien een grootvader? maar waarom zich dan niet dadelijk +kenbaar gemaakt? Zoo men recht op iets heeft, bewijst men het. ’t +Was duidelijk, dat deze man geen recht op Cosette had. Wie was hij dan? +Thénardier verloor zich in gissingen. Hij meende alles te zien, +en zag niets. Hoe het zij, toen hij met den man een gesprek begon, +voelde hij zich sterk, in de overtuiging dat er een <span class= +"pagenum">[<a id="pb126" href="#pb126" name= +"pb126">126</a>]</span>geheim onder schuilde, dat de man er belang bij +had onbekend te blijven; doch bij het duidelijk en stellig antwoord van +den vreemde, en toen hij zag van dit geheimzinnig personage zoo +eenvoudig geheimzinnig was, gevoelde hij zich zwak. Iets dergelijks had +hij niet verwacht. Al zijn gissingen vielen nu in duigen. Hij zamelde +zijn gedachten. In een seconde overwoog hij dit alles. +Thénardier was een dier menschen, die in een oogenblik over een +toestand oordeelen. Hij begreep dat ’t nu het oogenblik was om +regelrecht en snel door te tasten. Hij handelde als de groote +veldheeren op het beslissend oogenblik, dat zij alleen weten te +erkennen; hij ontblootte eensklaps zijn batterij.</p> +<p>„Mijnheer,” zeide hij, „ik moet vijftienhonderd +francs hebben.”</p> +<p>De vreemde nam uit zijn zak een oude, zwart lederen portefeuille, +opende ze en haalde er drie bankbriefjes uit, welke hij op de tafel +legde. Toen hield hij zijn grooten duim op de briefjes en zeide tot den +herbergier:</p> +<p>„Haal Cosette.”</p> +<p>Wat deed Cosette, terwijl dit plaats had?</p> +<p>Cosette was terstond bij haar ontwaken naar haar klompje geloopen, +en had daarin het goudstuk gevonden. ’t Was geen gouden Napoleon, +maar een dier nieuwe twintig-francstukken der restauratie, waarop de +kleine Pruisische staart den lauwerkrans aan het borstbeeld vervangen +had. Cosette was als verblind. Haar lot begon haar te bedwelmen. Zij +wist niet wat een goudstuk was; nooit had zij er een gezien; zij bergde +het haastig in haar zak alsof zij het gestolen had. Evenwel gevoelde +zij, dat het haar behoorde; zij begreep, van waar dit geschenk kwam, +maar haar vreugd was met vrees vermengd. Zij was tevreden; maar bovenal +verbaasd. Deze heerlijke, schoone dingen schenen haar niet wezenlijk. +De pop joeg haar vrees aan, het goudstuk beangstigde haar. Deze +heerlijkheden deden haar onwillekeurig beven. Alleen de vreemde man +baarde haar geen vrees; integendeel, hij stelde haar gerust. Sinds den +vorigen avond dacht zij, bij al haar verbazing, in haar slaap, in haar +kleinen kinderlijken geest aan den man, die zulk een oud, armoedig en +treurig aanzien had en die zoo rijk en goed was. Sinds zij dien goeden +man in het bosch had ontmoet was alles voor haar veranderd. Cosette, +minder gelukkig dan de geringste zwaluw in de lucht, had nooit geweten +wat het is, in de moederlijke hoede als onder een vleugel beschermd te +zijn. Sedert vijf jaren, dat is zoo ver haar geheugen reikte, rilde en +beefde het arme kind. Steeds was zij naakt geweest in den guren wind +des ongeluks; <span class="pagenum">[<a id="pb127" href="#pb127" name= +"pb127">127</a>]</span>nu scheen het haar, dat zij gekleed was. Vroeger +was haar ziel koud, nu was zij warm.—Cosette had zooveel vrees +niet meer voor Thénardier. Zij was niet meer alleen; er was +iemand bij haar.</p> +<p>Haastig had zij haar ochtendwerk begonnen. De louisd’or, +welken zij bij zich had, in ’t zelfde zakje van haar voorschoot, +waaruit den vorigen avond het vijftien-sousstuk was gevallen, maakte +haar verstrooid. Zij durfde het niet aanraken, maar beschouwde het elke +vijf minuten, waarbij zij, wij moeten ’t zeggen, de tong uitstak. +Terwijl zij de trap veegde, hield zij stil, vergat haar bezem en de +geheele wereld, en staarde bewegingloos naar de schitterende ster in +haar zak.</p> +<p>’t Was in zulk een beschouwing, dat vrouw Thénardier +haar vond.</p> +<p>Op ’t bevel van haar man kwam deze haar zoeken. Vreemd! zij +gaf haar geen klap en schold haar niet.</p> +<p>„Cosette, kom dadelijk,” zei zij schier vriendelijk.</p> +<p>Een oogenblik later trad Cosette de gelagkamer binnen.</p> +<p>De vreemde nam het pakje, dat hij had medegebracht, en ontknoopte +het. Het bevatte een wollen jurkje, een schortje, een onderrok, een +halsdoek, wollen kousen, schoenen, kortom de volledige kleeding voor +een zevenjarig meisje. Alles was zwart.</p> +<p>„Neem dit, mijn kind,” zei de man, „en kleed u +spoedig.”</p> +<p>’t Begon te dagen toen de inwoners van Montfermeil, die hun +deuren allengskens openden, in de Parijsche straat een armoedig gekleed +man zagen voorbijgaan, die een in den rouw gekleed meisje met een +groote pop in de armen, aan de hand hield. Zij gingen in de richting +van Livry.</p> +<p>’t Was onze man met Cosette.</p> +<p>Niemand kende hem; en wijl Cosette geen lompen meer droeg, herkenden +velen haar niet.</p> +<p>Cosette ging heen. Met wien? waarheen? dit wist zij niet. Al wat zij +begreep was, dat zij Thénardier’s kroeg verliet. Niemand +had er aan gedacht haar vaarwel te zeggen, evenmin als zij om van +iemand afscheid te nemen. Zij verliet dat huis, gehaat en hatende.</p> +<p>Arm, zacht wezen, welks hart tot hiertoe immer onderdrukt was +geweest.</p> +<p>Cosette ging ernstig voorwaarts, met groote oogen den hemel +aanschouwende. Zij had den louisd’or in het zakje van haar +nieuwen boezelaar gestoken. Nu en dan boog zij ’t hoofd en sloeg +er een blik op, daarna zag zij telkens naar den man. Zij gevoelde iets, +als ware zij bij den goeden God. <span class="pagenum">[<a id="pb128" +href="#pb128" name="pb128">128</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch3.10" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Wie het beste zoekt, vindt soms het slechtste.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Vrouw Thénardier had, als gewoonlijk, haar man +laten handelen. Zij verwachtte iets gewichtigs. Toen de vreemde en +Cosette weg waren, liet Thénardier een groot kwartier +voorbijgaan. Toen ging hij tot haar en toonde haar de vijftienhonderd +francs.</p> +<p>„Meer niet?” zeide zij.</p> +<p>Dit was de eerste keer, sedert het begin van hun echtelijke +samenleving, dat zij een daad van den meester durfde berispen.</p> +<p>De slag trof.</p> +<p>„Inderdaad, ge hebt gelijk,” zeide hij, „ik ben +een ezel. Geef mijn hoed.”</p> +<p>Hij vouwde de drie bankbriefjes samen, stak ze in zijn zak en +verwijderde zich haastig. Hij vergiste zich echter in den weg en ging +rechts. Eenige buren, bij wie hij onderzoek deed, brachten hem op het +rechte spoor; de Leeuwerik en de vreemde waren den weg naar Livry +gegaan. Hij volgde deze aanwijzing, en ging snel voort, in zich zelven +sprekende.</p> +<p>„Die man is blijkbaar een in ’t bruin gekleede +millionair, en ik ben een ezel. Eerst gaf hij twintig sous, toen vijf +francs, vervolgens nog vijftig francs, eindelijk vijftienhonderd francs +en alles zonder eenige moeielijkheid. Hij zou ook vijftienduizend +francs hebben gegeven. Maar ik zal hem inhalen.</p> +<p>Ook het vooraf gereed gemaakte pakje voor de kleine was iets +zonderlings, daar schuilt een geheim achter. Wanneer men geheimen +heeft, laat men ze niet spoedig los. De geheimen der rijken zijn met +goud gevulde sponsen, die men moet weten uit te persen.” Al deze +gedachten woelden hem in ’t hoofd.—„Ik ben een +ezel,” herhaalde hij.</p> +<p>Zoodra men buiten Montfermeil den hoek van den weg naar Livry +bereikt heeft, ziet men den weg zeer ver voor zich uit, in de hoogte. +Hier gekomen, zou hij, naar zijn berekening, den man en het kind kunnen +zien. Hij tuurde zoo ver zijn oogen reikten, maar bespeurde niets. Hij +deed weder onderzoek. Hiermede verloor hij tijd. Voorbijgangers zeiden +hem, dat de man en het kind, welke hij zocht, naar ’t bosch, op +den weg van Gagny, waren gegaan. Hij spoedde zich in deze richting +voort.</p> +<p>Zij waren hem een goed eind vooruit, maar een kind gaat langzaam en +hij liep snel. Bovendien waren hem de omstreken bekend. <span class= +"pagenum">[<a id="pb129" href="#pb129" name="pb129">129</a>]</span></p> +<p>Eensklaps bleef hij stil staan en sloeg zich voor ’t hoofd, +als iemand, die het voornaamste heeft vergeten en wil terugkeeren</p> +<p>„Ik had mijn geweer moeten medenemen!” dacht hij.</p> +<p>Thénardier was een dier dubbele naturen, welke vaak in ons +midden verschijnen, zonder dat wij ’t weten, en die verdwijnen, +zonder dat men ze gekend heeft, wijl het lot er slechts +ééne zijde van heeft getoond. Thénardier bezat in +zijn gewonen rustigen toestand al wat er noodig is een eerlijk man van +zaken, een „goed burger” genoemd te worden, wij zeggen +niet—te zijn. Terzelfdertijd had hij, in zekere omstandigheden, +wanneer zekere schokken zijn onderste natuur deden bovenkomen, alles +wat noodig is om een schurk te zijn. Hij was een herbergier, in wien +iets gedrochtelijks verborgen lag. Satan moest zich zeker nu en dan in +een hoek der kroeg, waarin Thénardier huisde, neerzetten en over +dit meesterstuk van het afschuwelijke nadenken.</p> +<p>Na een korte aarzeling dacht hij:</p> +<p>„Zij zouden den tijd hebben mij te ontkomen.”</p> +<p>Hij zette met snelle schreden, schier met een voorkomen van +zekerheid en met de sluwheid van den vos, die een troep patrijzen +riekt, regelrecht zijn weg voort.</p> +<p>Toen hij voorbij de vijvers was, de groote vlakte ter rechterzijde +van den weg naar Bellevue schuins overgegaan, en gekomen was aan het +met gras begroeide pad, dat bijna om den geheelen heuvel loopt en den +boog der oude waterleiding van de abdij van Chelles overdekt, bespeurde +hij inderdaad boven het struikgewas een hoed, nopens welken hij reeds +verscheidene gissingen had gemaakt. ’t Was de hoed van den man. +Het struikgewas was laag. Thénardier begreep, dat de man en +Cosette dáár zaten. De kleinheid van het kind belette, +dat men het kon zien, maar men zag het hoofd der pop.</p> +<p>Thénardier bedroog zich niet. De man had zich +dáár neergezet om Cosette een weinig te laten rusten. De +herbergier ging om het kreupelhout heen en verscheen eensklaps voor de +oogen van hen, welke hij zocht.</p> +<p>„Vergeving, verschoon mij, mijnheer,” zeide hij hijgend, +„maar neem uw vijftienhonderd francs terug.”</p> +<p>Dit zeggende reikte hij den vreemde de drie bankbriefjes.</p> +<p>De man sloeg de oogen op en vroeg:</p> +<p>„Wat beteekent dat?”</p> +<p>„Het beteekent, dat ik Cosette terugneem, mijnheer,” +antwoordde Thénardier heel onderdanig.</p> +<p>Cosette beefde en klemde zich tegen den ouden man. <span class= +"pagenum">[<a id="pb130" href="#pb130" name="pb130">130</a>]</span></p> +<p>Deze antwoordde, terwijl hij Thénardier strak in de oogen zag +en op ieder zijner woorden drukte:</p> +<p>„Ge neemt Cosette terug?”</p> +<p>„Ja, mijnheer, ik neem haar terug. Ik moet u zeggen, dat ik +heb nagedacht. Ik heb eigenlijk het recht niet haar aan u af te staan. +Weet ge, ik ben een eerlijk man. Het kind behoort mij niet; het behoort +aan haar moeder. Haar moeder heeft het mij toevertrouwd; ik mag het aan +niemand dan aan haar moeder wedergeven. Ge zult mij zeggen, dat haar +moeder dood is. Goed, maar in dat geval kan ik het kind niet overgeven +dan aan dengene, die mij een door de moeder onderteekend geschrift +brengt, krachtens ’t welk ik het kind aan dien persoon moet +overgeven. Dat is duidelijk.”</p> +<p>Zonder te antwoorden tastte de man in zijn zak, en Thénardier +zag wederom de portefeuille met bankbriefjes te voorschijn komen.</p> +<p>De kroeghouder trilde van blijdschap.</p> +<p>„Ha!” dacht hij, „laat ik mij goed houden. Hij wil +mij omkoopen.”</p> +<p>Vóór de reiziger de portefeuille opende, sloeg hij een +blik rondom zich. De plaats was volkomen eenzaam; geen sterveling was +in het bosch noch op de vlakte te zien. De man opende de portefeuille +en nam er, niet een handvol bankbriefjes, zooals Thénardier +verwacht had, maar een klein papiertje uit, dat hij losvouwde en den +herbergier aanbood, zeggende:</p> +<p>„Ge hebt gelijk. Lees dus.”</p> +<p>Thénardier nam het papier en las:</p> +<div class="blockquote"> +<p class="first dateline">M. sur M. den 25 Maart 1823.</p> +<p class="salute">„Mijnheer Thénardier,</p> +<p>„Geef Cosette aan brenger dezes over. Men zal u alle +kleinigheden betalen.</p> +<p>„Met achting heb ik de eer u te groeten.</p> +<p class="signed">„Fantine.”</p> +</div> +<p>„Ge kent deze handteekening?” hernam de man.</p> +<p>’t Was wel degelijk Fantines handteekening. Thénardier +herkende haar. Er was niets tegen in te brengen. Hij gevoelde een +dubbele, hevige spijt, vooreerst dat zijn hoop op buit verijdeld was, +en ten tweede van geslagen te zijn. De man voegde er bij:</p> +<p>„Ge moogt dit papier te uwer verantwoording +behouden.”</p> +<p>Thénardier trok in goede orde terug: <span class= +"pagenum">[<a id="pb131" href="#pb131" name="pb131">131</a>]</span></p> +<p>„Deze handteekening is tamelijk goed nagemaakt,” +mompelde hij tusschen zijn tanden. „Welnu, het zij +zoo.”</p> +<p>Toen beproefde hij nog een wanhopige poging.</p> +<p>„’t Is goed, mijnheer,” zeide hij. „Wijl gij +de brenger zijt. Maar men moet mij „alle kleinigheden” +betalen. Men is mij nog veel schuldig.”</p> +<p>De man stond op en zeide, terwijl hij met zijn vingers het stof van +zijn kale mouw knipte:</p> +<p>„Mijnheer Thénardier, in Januari berekende de moeder, +dat zij u honderd-twintig francs schuldig was; in Februari zondt ge +haar een rekening van vijf-honderd francs; in het laatst van Februari +hebt ge driehonderd francs en in ’t begin van Maart nogmaals +driehonderd francs ontvangen. Sinds zijn negen maanden verloopen, +’t geen, tegen den bepaalden prijs van vijftien francs, +honderd-vijf-en-dertig francs bedraagt. Gij hadt honderd francs te veel +ontvangen. Dus hebt ge nog vijf-en-dertig francs tegoed. Ik heb u nu +laatstelijk vijftienhonderd francs gegeven.”</p> +<p>Thénardier ondervond nu, wat een wolf ondervindt op het +oogenblik dat hij zich door den stalen muil van de val gebeten en +gegrepen voelt.</p> +<p>„Wie is deze duivel van een kerel?” dacht hij.</p> +<p>Hij deed wat de wolf doet: hij schudde zich. De vermetelheid was hem +reeds eenmaal gelukt.</p> +<p>„Mijnheer onbekend,” zeide hij stoutmoedig en alle +beleefdheid ter zijde stellende, „ik zal Cosette terugnemen zoo +ge mij geen duizend kronen geeft.”</p> +<p>De vreemde zeide bedaard:</p> +<p>„Kom, Cosette.”</p> +<p>Hij nam Cosette met de linkerhand en met de rechterhand zijn stok, +die op den grond lag.</p> +<p>Thénardier lette op de dikte van den knuppel en de +eenzaamheid der plaats.</p> +<p>De man ging met het kind het bosch in, en liet den herbergier +verbluft staan.</p> +<p>Terwijl zij voortgingen, beschouwde Thénardier de breede +eenigszins gewelfde schouders en de grove vuisten van den man.</p> +<p>Toen viel zijn blik op zijn eigen tengere armen en magere +handen.—Ik ben toch zeer dom geweest, dacht hij, dat ik mijn +geweer niet heb medegenomen, daar ik op de jacht ging.</p> +<p>De herbergier gaf ’t echter nog niet op.</p> +<p>„Ik wil weten, waar hij heen gaat,” zeide hij bij zich +zelven, en hij volgde hen op een afstand. Twee dingen waren hem +<span class="pagenum">[<a id="pb132" href="#pb132" name= +"pb132">132</a>]</span>echter gebleven: eene bespotting, het stuk +papier door <i>Fantine</i> onderteekend; en een troost, de +vijftienhonderd francs.</p> +<p>De man voerde Cosette in de richting van Livry en Bondy. Hij ging +langzaam, met gebogen hoofd, in nadenkende en treurige houding. De +winter had het bosch doorzichtig gemaakt, zoodat Thénardier hen +in ’t oog kon houden, hoewel hij ver achter hen bleef. Van tijd +tot tijd wendde de man het hoofd om, ten einde te zien of men hem ook +volgde. Eensklaps ontdekte hij Thénardier. Plotseling ging hij +met Cosette in dicht kreupelhout, waar beiden <span class="corr" id= +"xd20e2881" title="Bron: ontzichtbaar">onzichtbaar</span> waren.</p> +<p>„Verduiveld!” dacht Thénardier, en hij versnelde +zijn schreden.</p> +<p>De dichtheid van het houtgewas had hem genoopt hen meer te naderen. +Toen de man in het dichtste hout was, keerde hij zich om. +Thénardier trachtte zich vergeefs achter de takken te verbergen, +hij kon niet verhinderen dat de man hem zag. De man wierp hem een +wrevelen blik toe, schudde het hoofd en zette zijn weg voort. De +herbergier volgde hem. Zoo deden zij twee- of driehonderd schreden. +Eensklaps keerde de man zich weder om. Hij zag den herbergier. Ditmaal +zag hij hem met zulk een dreigenden blik aan, dat Thénardier het +„onnoodig” oordeelde verder te gaan. Hij keerde terug.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3.11" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Elfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">No. 9430 komt weder te voorschijn en Cosette trekt dat +lot.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Jean Valjean was niet dood.</p> +<p>Toen hij in zee viel, of liever er in sprong, was hij, zooals men +gezien heeft, niet geboeid. Hij zwom onder water naar een ten anker +liggend schip, waaraan een boot was vastgemaakt. Het gelukte hem zich +tot den avond in die boot te verbergen. Des nachts ging hij weder te +water en zwom naar de kust, welke hij op korten afstand van kaap Brun +bereikte. Daar kon hij zich, aangezien ’t hem aan geen geld +ontbrak, kleederen verschaffen. Een herberg in den omtrek van Balaguier +was destijds het kleedermagazijn der ontvluchtte tuchtelingen, een zeer +winstgevend bedrijf. Toen volgde Jean Valjean, zooals al die +ongelukkige vluchtelingen, welke de waakzaamheid der wet en de +maatschappelijke vervolging van het spoor willen leiden, een donkeren, +kronkeligen weg. Hij vond een eerste schuilplaats te Pradeaux, bij +Bausset. Vervolgens ging hij naar Grand-Villard bij Briançon in +de Opper-Alpen. ’t Was <span class="pagenum">[<a id="pb133" href= +"#pb133" name="pb133">133</a>]</span>tastend en bevond, dat hij zijn +weg volgde, die duister en onbekend was, als die van den mol. Later +heeft men eenig spoor van zijn tocht gevonden in het departement der +Ain op het gebied van Civrieux, in de Pyreneeën te Accons, in een +oord genaamd la Grange-de-Doumecq, bij het gehucht van Chavailles, en +in de omstreken van Perigueux, te Brunies, kanton van +Chapelle-Gonaguet. Eindelijk bereikte hij Parijs. Men heeft hem nu te +Montfermeil gezien.</p> +<p>Zijn eerste zorg toen hij te Parijs kwam, was geweest rouwkleederen +voor een zeven- of achtjarig meisje te koopen, en zich vervolgens van +een verblijf te voorzien. Daarna had hij zich naar Montfermeil +begeven.</p> +<p>Men zal zich herinneren, dat hij reeds bij zijn voorgaande +ontwijking naar deze streek een geheimzinnige reis had gedaan, waarvan +de justitie eenige lucht had gekregen.</p> +<p>Men hield hem overigens voor dood, en dit vermeerderde de duisternis +die zich om hem gevormd had. Te Parijs kwam een der dagbladen in zijn +handen, die van het feit melding maakten. Hij voelde zich +gerustgesteld, schier evenzeer als ware hij werkelijk dood geweest.</p> +<p>Den avond van den dag, op welken Jean Valjean Cosette uit +Thénardier’s klauwen had gerukt, kwam hij te Parijs terug. +Hij ging in de avondschemering met het kind door de barrière van +Monceaux. Daar nam hij een cabriolet, die hem naar de esplanade van +’t Observatorium voerde. Hij steeg uit, betaalde den koetsier, +nam Cosette bij de hand, en beiden gingen in den donkeren avond, door +de eenzame straten in den omtrek van l’Ourcine en la Glaciere, +naar den boulevard de l’Hôpital.</p> +<p>De dag was voor Cosette wonderbaar en vol aandoeningen geweest; zij +hadden achter hagen brood en kaas gegeten, die zij in afgelegen +herbergen gekocht hadden; zij waren dikwerf van rijtuig veranderd, en +hadden een eind weegs te voet afgelegd. Zij klaagde niet, maar zij was +vermoeid; Jean Valjean bespeurde dit aan haar hand, waaraan zij zich +schier liet voorttrekken. Hij nam haar op zijn rug; Cosette, zonder +Kaatje los te laten, legde haar hoofd op Jean Valjeans schouder en viel +in slaap. <span class="pagenum">[<a id="pb135" href="#pb135" name= +"pb135">135</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0"> +<h2 class="label">Boek IV.</h2> +<h2 class="main">Het oude huis Gorbeau.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb137" href="#pb137" name= +"pb137">137</a>]</span> +<div id="ch4.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Meester Gorbeau.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Wie zich veertig jaren geleden in de onbekende streken +der <span class="corr" id="xd20e2923" title= +"Bron: Salpetrière">Salpêtrière</span> waagde en +den boulevard tot aan de Italiaansche barrière volgde, kwam op +een plek, waar men zou kunnen zeggen, dat Parijs ten einde liep. +’t Was geen eenzaamheid, want er waren voorbijgangers; ’t +was geen veld, want er waren huizen en straten; ’t was geen stad, +want in de straten waren diepe wagensporen als op de landwegen, en er +groeide gras; ’t was geen dorp, de huizen waren er te hoog voor. +Wat was het dan? ’t Was een bewoond oord zonder menschen, een +eenzaam oord met menschen; ’t was een boulevard der groote stad, +een straat van Parijs, vreeselijker des nachts dan een bosch, akeliger +des daags dan een kerkhof.</p> +<p>’t Was de oude wijk der Paardenmarkt.</p> +<p>Wie zich voorbij de vier vervallen muren dezer paardenmarkt waagde, +zelfs zoo hij verder ging dan het straatje du Petit-Banquier, rechts +voorbij een met hooge muren omgeven plaats, voorts over een veld, +waarop zich stapels run als reusachtige beverhutten verhieven, voorts +op een erf vol timmerhout, hoopen boomtronken, zaagsel en spaanders, +waarop een groote hond blafte, voorts langs een geheel vervallen lagen, +langen muur, met mos begroeid, waaruit in de lente bloempjes opschoten, +in welken muur een kleine zwarte deur, voorts in het somberste +gedeelte, een leelijk vervallen gebouw, waarop in groote letters te +lezen stond: <span class="sc">hier mag niets aangeplakt +worden</span>,—deze onverschrokken wandelaar bereikte eindelijk +den hoek der weinig bekende straat Vignes-Saint-Michel. +Dáár zag men destijds nabij een fabriek, tusschen twee +tuinmuren, een vervallen huis, dat bij den eersten aanblik klein als +een hut scheen, maar inderdaad groot als een cathedraal was. Het stond +met den zijgevel naar de straat, waardoor het zoo smal scheen. Schier +het geheele huis was verborgen. Men zag er slechts de deur en een +venster van. <span class="pagenum">[<a id="pb138" href="#pb138" name= +"pb138">138</a>]</span></p> +<p>Het gebouw had slechts één verdieping.</p> +<p>Bij nauwkeurige beschouwing viel het duidelijk in ’t oog, dat +deze deur nimmer iets anders dan de ingang tot een gering gebouw kon +zijn geweest, terwijl het venster, zoo het in hardsteen in plaats van +kalk had gezeten, het raam van een hôtel had kunnen zijn.</p> +<p>De deur bestond slechts uit vermolmde planken, die ruw samengehouden +werden door ruwe dwarsplanken. Zij voerde onmiddellijk tot een steile, +modderige, morsige trap, even breed als de deur, met hooge treden, die +men van de straat recht als een ladder zag oploopen, en in de +duisternis tusschen twee muren verdwijnen. Het bovenste der +onregelmatige ruimte, die de deur sloot, bestond uit een smalle, dunne +plank, in welker midden een driehoekige opening was gezaagd, welke +tevens tot licht- en kijkgat diende wanneer de deur dicht was. Binnen +op de deur was slordig met een penseel met inkt het cijfergetal 52, en +boven de deur even ruw No. 50 geklad, zoodat men eigenlijk niet juist +wist waar men was. Buiten was het huis No. 50, binnen No. 52. +Onbeschrijfelijk waren de aschgrauwe vodden, die als draperieën +voor het driehoekig lichtgat hingen.</p> +<p>Het venster was breed en hoog, had zonneschermen en groote +glasruiten; maar deze groote glasruiten hadden verschillende wonden, +die tevens verborgen en verraden werden door behulpzame papierstrooken, +terwijl de vermolmde en schier uit elkander vallende jaloezie eerder de +voorbijgangers bedreigde dan de bewoners beveiligde. Hier en daar +ontbraken de horizontale schappen, die eenvoudig door rechtstaande +aangespijkerde plankjes vervangen waren; zoodat het ding afwisselend +jaloezie en blind was.</p> +<p>Deze gemeene deur en dit fatsoenlijk, hoewel vervallen venster, +welke men aan hetzelfde huis zag, waren als twee ongelijke bedelaars, +die, met verschillende uitdrukking, onder dezelfde lompen samen zouden +gaan, en waarvan de een altijd een schooier, de ander een edelman is +geweest.</p> +<p>De trap voerde naar een zeer ruim gebouw, dat een schuur scheen, +waarvan men een huis had gemaakt. Dat gebouw had, als darmkanaal, een +lange gang, waarin zich rechts en links ruimten van verschillende +grootte openden, die desnoods bewoonbaar waren, maar meer naar holen +dan op cellen geleken. Deze vertrekken ontvingen het licht van het +onbebouwde terrein in den omtrek. Alles was overigens donker, akelig, +somber, doodsch, en werd door kille lichtstralen of een scherpen tocht +doorsneden, naarmate de reten in ’t dak, of in de deur waren. Een +belangrijke en schilderachtige bijzonderheid <span class= +"pagenum">[<a id="pb139" href="#pb139" name="pb139">139</a>]</span>van +dergelijke woningen is de ontzaggelijke menigte spinnewebben, die er +zijn.</p> +<p>Ter linkerzijde van de voordeur, aan den boulevard, was op een +manshoogte een dichtgemetseld venster, dat een vierkante nis vormde vol +steenen, welke de voorbijgaande kinderen er in wierpen.</p> +<p>Een gedeelte van dat gebouw is onlangs gesloopt. Wat er nog van over +is, kan een denkbeeld geven van ’t geen het was. In zijn geheel +is ’t een met ’t ander niet veel ouder dan honderd jaar. +Honderd jaren zijn de jeugd eener kerk en de ouderdom van een huis. De +woning des menschen schijnt in ’s menschen korten duur, en de +tempel Gods in Gods eeuwigheid te deelen.</p> +<p>De briefbestellers noemden dat gebouw 50–52, maar in de buurt +was het bekend onder den naam van het huis van Gorbeau.</p> +<p>Wij zullen zeggen waardoor het aan dien naam kwam. De verzamelaars +van kleine feiten, die herbariums van anecdoten aanleggen en met een +speld vluchtige datums in hun geheugen prikken, weten, dat in de vorige +eeuw, omstreeks 1770, aan het Châtelet twee procureurs woonden, +die de een Corbeau (raaf) de andere Renard (vos) heette. Lafontaine +heeft van deze namen een voorgevoel gehad. De gelegenheid was te fraai +om er geen gebruik van te maken en spoedig was deze parodie van +Lafontaines fabel, in eenigszins kreupele verzen, in het justitiepaleis +verspreid:</p> +<div lang="fr" class="lgouter"> +<p class="line">Maître Corbeau, sur un dossier perché,</p> +<p class="line">Tenait dans son bec une saisie exécutoire;</p> +<p class="line">Maître Renard, par l’odeur +alléché,</p> +<p class="line">Lui fit à peu près cette histoire:</p> +<p class="line">Hé bonjour! etc.<a class="noteref" id= +"xd20e2968src" href="#xd20e2968" name="xd20e2968src">1</a></p> +</div> +<p class="first">De twee eerlijke practizijns, verstoord en beleedigd +door de scherts en spot, die hen volgde, besloten hunne namen te +veranderen en wendden zich daartoe tot den koning. Het rekwest werd aan +Lodewijk XV denzelfden dag aangeboden, dat de pauselijke nuntius aan de +eene, en de kardinaal de la Roche-Aymon aan de andere zijde, beiden +devotelijk geknield, in de tegenwoordigheid zijner majesteit, ieder een +der bloote voeten van madame Dubarry, die juist uit het bed kwam, met +<span class="pagenum">[<a id="pb140" href="#pb140" name= +"pb140">140</a>]</span>een pantoffel schoeiden. De koning, die lachte, +lachte nog meer, ging vroolijk van de twee prelaten tot de twee +procureurs over, en ontsloeg genadiglijk beide rechtsgeleerden van hun +namen, of althans ten naasten bij. In naam des konings werd aan meester +Corbeau vergund een staart bij zijn voorletter te voegen en zich +Gorbeau te noemen; meester Renard was minder gelukkig en kon niets +anders verwerven dan een P. voor zijn R., en zich Prenard (nemer) te +heeten; zoodat de tweede naam niet veel minder stof tot spotternij gaf +dan de eerste.</p> +<p>Volgens de plaatselijke overlevering nu, was deze meester Gorbeau +eigenaar geweest van het gebouw op den boulevard de +l’Hôpital, genummerd 50–52. Hij was ook de schepper +van het fraaie venster.</p> +<p>Daarom droeg nu dit vervallen gebouw den naam van +Gorbeau’s-huis.</p> +<p>Tegenover No. 50–52 staat, onder het geboomte van den +boulevard, een groote olm, die meer dan half dood is; schier vlak +daarover is de ingang der straat van de barrière des Gobelins, +welke straat destijds zonder huizen, ongeplaveid, met kwijnende +boomen—naar ’t seizoen groen of slijkkleurig—beplant +was, en regelrecht op den ringmuur van Parijs uitliep. Een walm van +koperrood stijgt bij vlagen uit het dak eener naburige fabriek.</p> +<p>De barrière was zeer dicht bij. In ’t jaar 1823 bestond +de ringmuur nog.</p> +<p>Deze barrière zelve verwekt treurige voorstellingen in den +geest. ’t Was de weg naar Bicêtre. Tijdens het keizerrijk +en de restauratie kwamen de ter dood veroordeelden op den dag hunner +terechtstelling hier Parijs binnen. Hier werd omstreeks 1829 de +zoogenoemde „moord aan de barrière van +Fontainebleau” gepleegd, waarvan de justitie de daders niet heeft +kunnen ontdekken: een treurig probleem, dat niet is opgehelderd; een +schrikkelijk raadsel, dat niet is opgelost. Eenige schreden verder +vindt men de noodlottige straat Croulebarbe, waar Ulbach de +geitenhoedster van Ivry doorstak, terwijl het donderde, evenals in een +melodrama.</p> +<p>Nog eenige schreden verder, en men komt aan de leelijke, van hun +kruinen beroofde olmen der barrière Saint-Jaques, een uitvinding +der philanthropen, die het schavot willen verbergen, het verachtelijke +en schandelijke Grèveplein eener kleingeestige maatschappij, +die, voor de doodstraf terugdeinzend, ze evenwel noch stoutmoedig durft +afschaffen, noch ze met kracht handhaven.</p> +<p>Zeven-en-dertig jaren geleden was—uitgezonderd dit plein +<span class="pagenum">[<a id="pb141" href="#pb141" name= +"pb141">141</a>]</span>St. Jaques, dat steeds afgrijselijk is +geweest—misschien het treurigste punt van dezen geheelen +doodschen boulevard deze nog tegenwoordig weinig bekoorlijke plek, waar +men het gebouw 50–52 vond.</p> +<p>Eerst vijf en twintig jaren later begonnen er zich burgerhuizen te +verheffen. ’t Was er somber. Gepaard aan de vreeselijke +gedachten, die er iemand aangrepen, voelde men zich tusschen la +Salpêtrière, welks dom men zag, en Bicêtre, welks +hek men schier aanraakte; dat is tusschen de krankzinnigheid der vrouw +en de krankzinnigheid van den man. Zoo ver het oog kon reiken, zag men +niets dan de slachtplaatsen, den ringmuur en enkele gevels van +fabriekgebouwen, die naar kazernen of kloosters geleken; overal schuren +en steenbrokken, over zwarte muren als doodkleeden, of nieuwe witte +muren als lijkwaden; overal evenwijdig staande rijen boomen, +rechtlijnig gebouwde vlakke huizen, lange koude liniën en treurige +rechthoeken. Geen verheffingen van den grond, geen afwisseling van +bouworde, niets opwekkends. ’t Was een koud, regelmatig, +afschuwelijk geheel. Niets beklemt het hart meer dan evenredigheid; +want evenredigheid is verveling, en verveling is de grond der +treurigheid. De wanhoop geeuwt. Men kan zich nog iets vreeselijker +voorstellen dan een hel, waarin men lijdt, namelijk een hel, waarin men +zich verveelt. Zoo zulk een hel bestond, kon dit deel van den boulevard +er de toegang van geweest zijn.</p> +<p>Maar met het aanbreken van den nacht, op het oogenblik dat het licht +verdwijnt, vooral des winters, wanneer de gure avondwind den olmen hun +laatste dorre bladeren ontrukt, in sterrenlooze duisternis of wanneer +de maan en de wind de wolken scheuren, werd deze boulevard zelfs +vreeselijk. De donkere lijnen drongen in de duisternis en verdwenen in +het oneindige. De voorbijganger moest onwillekeurig aan de talrijke +galggeschiedenissen dier plaats denken. De eenzaamheid van het oord, +waar zoovele misdaden waren gepleegd, had iets schrikbarends. Men +waande valstrikken in deze duisternis te voelen, al de verwarde +schaduwbeelden schenen verdacht, en de langwerpige vierkante holen +tusschen de boomen geleken grafkuilen. Des daags was het leelijk, des +avonds akelig, des nachts vreeselijk, schrikbarend.</p> +<p>Des zomers zag men in de avondschemering hier en daar eenige oude +vrouwen onder de olmen op verrotte banken zitten. Deze oude vrouwtjes +waren hartstochtelijke bedelaressen.</p> +<p>Overigens vertoonde deze wijk, die eer nog een ouderwetsch dan een +oud aanzien had, destijds reeds een zucht naar herschepping, en die +haar zien wilde moest zich haasten. Iederen <span class= +"pagenum">[<a id="pb142" href="#pb142" name="pb142">142</a>]</span>dag +verdween een afzonderlijk deel van het geheel. Thans, en sedert twintig +jaren, is het station van den Orleanschen-spoorweg in de buurt der oude +voorstad en beheerscht haar. Overal, waar aan den rand eener groote +stad een spoorweg-station wordt aangelegd, verdwijnt de voorstad en +ontstaat een stad. Het schijnt, dat rondom deze groote middelpunten van +de beweging der volken, bij het rollen dezer geweldige machines, bij +het snuiven dezer reuzenpaarden der beschaving, die steenkool eten en +vuur spuwen, de dreunende aarde zich opent om de oude gewrochten der +menschen te verslinden en nieuwe op te werpen. Oude huizen verdwijnen +en nieuwe verheffen zich.</p> +<p>Sedert het spoorweg-station van Orleans de gronden der +Salpêtrière heeft ingenomen, beven de oude nauwe straten +in de nabijheid der grachten van St. Victor en den Plantentuin door het +geweldig gedaver der diligences, huurkoetsen en omnibussen, welke er +drie of vier malen daags langs rijden en de huizen als ’t ware +rechts en links terugdringen; want men kan ongeloofelijke dingen +uitspreken, die echter volkomen waar zijn. Zoo kan men met waarheid +zeggen, dat in groote steden de zon de gevels der huizen aan den +zuidkant doet bloeien en groeien; en dat door het druk verkeer van rij- +en voertuigen de straten verbreed worden. De verschijnselen van een +nieuw leven zijn duidelijk. In deze oude landelijke wijk, met haar +woeste hoeken, komen straten te voorschijn; zelfs waar nog geen +voetgangers zijn, kronkelen en strekken zich reeds trottoirs uit. Op +een merkwaardigen morgen van Juli 1845 zag men er eensklaps de zwarte +ketels der koolteer rooken; op dien dag kon men zeggen, dat de +beschaving tot de straat Ourcine was gekomen en Parijs de voorstad St. +Marceau was binnengetreden.</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e2968" href="#xd20e2968src" name= +"xd20e2968">1</a></span> Meester Raaf lag over eene portefeuille met +papieren gebogen en had een dwangbevel in den bek; meester Vos door den +reuk gelokt vertelde hem de volgende geschiedenis: Hé goeden dag +enz.</p> +</div> +</div> +<div id="ch4.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Nest voor uil en vleermuis.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Voor dat vervallen Gorbeau-huis hield Jean Valjean +stil. Gelijk de nachtvogels had hij dit eenzaam oord gekozen om er zijn +nest te bouwen.</p> +<p>Hij tastte in zijn vestzak, nam er een sleutel uit, opende de deur, +trad binnen, sloot ze zorgvuldig weder en, Cosette steeds dragende, +klom hij de trap op.</p> +<p>Boven op de trap nam hij een anderen sleutel uit zijn zak, waarmede +hij een andere deur opende. De kamer, die hij binnentrad <span class= +"pagenum">[<a id="pb143" href="#pb143" name="pb143">143</a>]</span>en +welke hij dadelijk weder sloot, was een soort van tamelijk ruime +vliering, waarvan het huisraad uit een op den vloer liggende matras, +een tafel en eenige stoelen bestond. Een brandende kachel, waarvan men +den gloed zag, stond in een hoek. De straatlantaarn op den boulevard +verlichtte flauw dit armoedig vertrek. Achter in ’t vertrek was +een afgeschoten ruimte, waarin een rustbed stond. Jean Valjean droeg +het kind naar dit bed en legde het er op, zonder het wakker te +maken.</p> +<p>Hij stak een kaars aan, die reeds op de tafel gereed stond, en, +evenals hij den vorigen dag had gedaan, aanschouwde hij nu Cosette met +een zaligen blik, waarin de hooge mate zijner goedheid en verteedering +te lezen was. Het meisje was ingeslapen met dat gerust vertrouwen, +’t welk slechts aan de grootste kracht en aan de uiterste +zwakheid eigen is, zonder te weten bij wien zij was; en zij sliep nu +voort zonder te weten waar zij was.</p> +<p>Jean Valjean boog zich en kuste de hand van het kind.</p> +<p>Negen maanden te voren kuste hij de hand der moeder, die ook was +ingeslapen.</p> +<p>Hetzelfde treurig, godsdienstig, smartelijk gevoel vervulde zijn +hart.</p> +<p>Hij knielde voor Cosettes bed.</p> +<p>Het kind sliep nog, toen het volkomen dag was. Een bleeke straal der +December-zon drong door het venster en trok langs de zoldering lange +schaduw- en lichtstrepen. Eensklaps deed een zwaar met steenen beladen +kar, die op den boulevard voorbijreed, het bouwvallig huis dreunen, +zoodat het van boven tot onder schudde.</p> +<p>„Ja, madame!” riep Cosette, die verschrikt wakker werd, +„ik kom, ik kom!”</p> +<p>Zij sprong uit het bed, haar oogen waren door den vasten slaap nog +half gesloten; zij stak den arm naar den hoek van den muur uit.</p> +<p>„Ach, God! mijn bezem!” riep zij.</p> +<p>Toen opende zij geheel de oogen en zag Valjeans glimlachend +gezicht.</p> +<p>„Ha, ja, ’t is waar!” zei het kind. „Goeden +morgen, mijnheer.”</p> +<p>Snel en vertrouwelijk geven de kinderen zich aan de vreugd en het +geluk over, wijl zij zelven van natuur geluk en vreugde zijn.</p> +<p>Cosette werd Kaatje aan het voeteneinde van haar bed gewaar, en nam +haar op; terwijl zij spelende honderd vragen aan Jean Valjean +deed—Waar zij was? Of Parijs groot was? Of madame <span class= +"corr" id="xd20e3043" title="Niet in bron">Thénardier</span> ver +weg was? Of zij niet zou terugkomen? <span class="pagenum">[<a id= +"pb144" href="#pb144" name="pb144">144</a>]</span>enz. enz. Eensklaps +riep zij: „Hoe fraai is ’t hier!”</p> +<p>’t Was een afschuwelijk hol; maar zij gevoelde zich vrij.</p> +<p>„Moet ik ook vegen?” vroeg zij eindelijk.</p> +<p>„Speel maar,” zei Jean Valjean.</p> +<p>Alzoo verliep de dag. Cosette, zonder zich te vermoeien om hier iets +van te begrijpen, was bij de pop en bij dezen goeden man +onbeschrijfelijk gelukkig.</p> +</div> +</div> +<div id="ch4.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Een dubbel ongeluk maakt één geluk.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Den volgenden morgen, met het aanbreken van den dag, +was Jean Valjean weder voor het bed van Cosette. Hij stond roerloos te +wachten en bespiedde haar ontwaken.</p> +<p>Iets nieuws kwam op in zijn ziel.</p> +<p>Jean Valjean had nooit iets bemind. Sedert vijf en twintig jaren was +hij alleen in de wereld. Nooit was hij vader, minnaar, echtgenoot, +vriend geweest. In het bagno was hij slecht, somber, kuisch, onwetend +en schuw. Het hart van den ouden tuchteling was nog geheel versch. Van +zijn zuster en van haar kinderen had hij slechts een flauwe, +verwilderde herinnering behouden, die eindelijk schier geheel verdwenen +was. Hij had alle pogingen aangewend om hen weder te vinden, doch daar +hij hierin niet geslaagd was, had hij hen vergeten. De menschelijke +natuur is aldus. Andere teedere neigingen zijner jeugd, zoo hij die +gehad had, waren in een afgrond verzwolgen.</p> +<p>Toen hij Cosette zag, toen hij haar genomen, weggevoerd en bevrijd +had, voelde hij zich innig bewogen. Al de hartstocht en liefde, die in +hem was, ontwaakte en stortte zich op dat kind uit. Hij naderde het +bedje waarin zij sliep, en beefde van vreugd; hij voelde de +aandoeningen eener moeder, en wist zelf niet hoe het hem was; want deze +groote, wonderbare beweging van een hart, dat begint te beminnen, is +iets zoets en geheimzinnigs.</p> +<p>Arm, oud, en toch geheel nieuw van hart!</p> +<p>Maar aangezien hij vijf-en-vijftig en Cosette acht jaar oud was, +smolt al de liefde, welke hij in zijn geheel leven had kunnen hebben, +tot een onbeschrijfelijken gloed te zamen.</p> +<p>’t Was de eerste heldere verschijning, welke hij +ontmoette.</p> +<p>De bisschop had aan zijn horizon het morgenrood der deugd +<span class="pagenum">[<a id="pb145" href="#pb145" name= +"pb145">145</a>]</span>doen verschijnen, Cosette deed er het morgenrood +der liefde oprijzen.</p> +<p>De eerste dagen verstreken in deze verrukking.</p> +<p>Ook Cosette, het arme kleine wezen, werd harerzijds, zonder het zelf +te weten, anders. Zij was zoo klein geweest, toen haar moeder haar +verliet, dat zij zich zulks niet meer herinnerde. Gelijk alle kinderen, +die zich, als jonge wijngaardranken, aan alles hechten, had zij +beproefd iets te beminnen. ’t Was haar niet gelukt. Allen hadden +haar afgestooten, de Thénardier’s, hun kinderen, andere +kinderen. Zij had den hond bemind, maar hij was gestorven; toen had +niets of niemand meer van haar willen weten. ’t Is treurig om te +zeggen, en wij hebben ’t reeds aangeduid, in haar achtste jaar +was haar hart nog koud. ’t Was haar schuld niet, de geschiktheid +om te beminnen ontbrak haar niet; maar helaas! de mogelijkheid. Al wat +in haar dacht en voelde, drong haar dan ook reeds sinds den eersten +dag, om den goeden man te beminnen. Zij gevoelde wat zij nooit had +gevoeld—eene inwendige verwarming en ontluiking.</p> +<p>De man kwam haar niet meer oud en arm voor. Zij vond Jean Valjean +schoon, evenals zij het krot fraai vond.</p> +<p>Dit zijn de uitwerkselen van het morgenrood, van de kindsheid, van +de jeugd, van de vreugd. De nieuwheid, welke de wereld en het leven +aanbieden, moet er bij gerekend worden. Niets bekoorlijker dan de +heldere weerglans van het geluk in een zolderkamertje. Wij allen hebben +in ons verleden zulk een zolderkamertje.</p> +<p>De natuur, een verschil van vijftig jaren, hadden tusschen Jean +Valjean en Cosette een diepe verwijdering gevormd; het lot vulde deze +klove aan. Het lot vereenigde en verbond met zijn onweerstaanbare macht +deze twee ontwortelde levens, die, hoe verschillend in ouderdom, +elkander in droefheid zoo zeer geleken. Het eene inderdaad vulde het +andere aan. Cosettes instinct zocht een vader, evenals Valjeans +instinct een kind zocht. Elkander ontmoeten was elkander vinden. In het +geheimzinnige oogenblik, dat hun handen elkander raakten, sloten deze +zich ineen. Toen beide zielen elkander zagen, erkenden zij dat zij +elkaar behoefden, en zij hechtten zich innig aan elkander.</p> +<p>De woorden in hun ruimsten en volstrektsten zin nemende, zou men +kunnen zeggen, dat, door de muren des grafs van alles gescheiden, Jean +Valjean de weduwnaar was, zooals Cosette de weeze. Deze toestand maakte +Jean Valjean eenigermate op hemelsche wijze tot Cosettes vader.</p> +<p>Inderdaad, de geheimzinnige indruk, dien de hand van Jean Valjean, +in het bosch van Chelles, op Cosette teweegbracht, <span class= +"pagenum">[<a id="pb146" href="#pb146" name="pb146">146</a>]</span>toen +hij, in de duisternis, de hare nam, was geen begoocheling, maar +wezenlijkheid. De verschijning van dezen man in het lot van dit kind +was de komst van God geweest.</p> +<p>Jean Valjean had overigens zijn schuilplaats goed gekozen. Hij was +er, kon men zeggen, in volkomen veiligheid.</p> +<p>De kamer met het kabinetje, welke hij met Cosette bewoonde, zag op +den boulevard uit. Het was het eenige venster van het huis, waar men, +evenmin van ter zijde als tegenover, een blik van buren te vreezen +had.</p> +<p>Het benedengedeelte van No. 50–52, een soort van vervallen +schuur, diende aan warmoeziers tot bergplaats en had met de +bovenverdieping geenerlei gemeenschap. Het was er door de zoldering van +gescheiden, die noch trap noch luik had, en die eenigermate als de +grensscheiding van ’t huis kon beschouwd worden. Deze +bovenverdieping bevatte, zooals gezegd is, verscheidene vertrekken en +eenige zolderkamertjes, waarvan er slechts één bewoond +was, en wel door een oude vrouw, die Jean Valjeans huishouding waarnam. +Al het overige was onbewoond.</p> +<p>Deze oude vrouw, die de <i>hoofd-huurderes</i> heette, doch in +waarheid de betrekking van portierster bekleedde, had hem op Kerstdag +deze woning verhuurd. Hij had zich bij haar uitgegeven voor een door de +Spaansche fondsen geruïneerd rentenier, die hier met zijn +dochtertje wonen wilde. Hij had zes maanden vooruit betaald en aan de +oude vrouw opgedragen, de kamer en het kabinetje te meubileeren, op de +wijze zooals men gezien heeft. Deze oude vrouw had de kachel aangelegd +en alles gereed gemaakt op den avond hunner komst.</p> +<p>Weken verliepen. Beide wezens leidden in dit ellendig verblijf een +gelukkig leven.</p> +<p>Van den vroegen morgen af lachte, keuvelde, zong Cosette. Kinderen +hebben, evenals de vogels, hun morgenzang.</p> +<p>’t Geviel, dat Jean Valjean haar roode, door de koude +gebarsten handjes nam en ze kuste. Het arme kind, dat slechts aan +slagen gewoon was, wist niet wat dat beteekende, en ging verlegen +heen.</p> +<p>Soms werd zij ernstig en beschouwde haar zwart jurkje. Cosette droeg +geen lompen meer, maar rouw. Zij kwam uit de ellende in het leven.</p> +<p>Jean Valjean beproefde haar te leeren lezen. Vaak dacht hij er aan, +terwijl hij het kind deed spellen, dat hij in het bagno had leeren +lezen, met het doel om er kwaad mede te doen. Dat doel had zich nu +zoozeer gewijzigd, dat hij een kind leerde lezen. Dan lachte de oude +tuchteling, met den peinzenden glimlach der engelen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb147" href="#pb147" name="pb147">147</a>]</span></p> +<p>Hij gevoelde hierin een beschikking van hierboven, den wil van een +hooger wezen dan de mensch, en hij verdiepte zich in gedachten. Goede +gedachten zijn even ondoorgrondelijk als slechte.</p> +<p>Cosette te leeren lezen en haar te laten spelen, hierin bestond +schier het geheele leven van Jean Valjean. Ook sprak hij haar van haar +moeder en liet haar bidden.</p> +<p>Zij noemde hem <i>vader</i>, en wist niet welken anderen naam hij +had.</p> +<p>Uren bracht hij door met haar te aanschouwen, wanneer zij haar pop +kleedde en ontkleedde, en naar haar te luisteren, wanneer zij keuvelde. +Het leven scheen hem nu voortaan belangrijk, de menschen schenen hem +goed en rechtvaardig; in zijn geest beschuldigde hij niemand meer, en +hij wist niet, waarom hij nu niet zeer oud zou wenschen te worden, nu +dit kind hem beminde. Zijn toekomst verscheen hem heerlijk, verlicht +door Cosette. Zelfs de beste menschen zijn niet vrij van zelfzuchtige +gedachten, en vaak dacht hij er met een soort van blijdschap aan dat +zij leelijk zou zijn.</p> +<p>’t Is slechts een persoonlijk gevoelen, doch om onze gedachte +geheel uit te spreken, zijn wij niet geheel overtuigd, dat Jean +Valjean, in den toestand waarin hij was, toen hij Cosette begon te +beminnen, deze versterking niet noodig had om in het goede te +volharden. Hij had onder nieuwe gedaanten de slechtheid der menschen en +de ellende der maatschappij gezien, onvolledige gedaanten, die +noodlottigerwijs slechts één zijde der waarheid +vertoonden, het lot der vrouw in Fantine samengevat, het openbaar gezag +door Javert verpersoonlijkt; hij was ditmaal naar het bagno +teruggekeerd, wijl hij goed had gedaan; hij had nieuwe bitterheden +gesmaakt; afkeer en afmatting overweldigden hem opnieuw; zelfs de +herinnering aan den bisschop was misschien op ’t punt zich +tijdelijk te verdooven, hoewel ze later schitterend en zegevierend weer +te voorschijn kon treden; in allen gevalle was deze heilige herinnering +thans inderdaad aan ’t verflauwen. Wie weet of Jean Valjean niet +op ’t punt was van den moed te verliezen en opnieuw te vallen? +Maar hij beminde en werd weder sterk. Helaas! hij was weinig minder +wankelende dan Cosette. Hij beschermde haar en zij versterkte hem. +’t Was door hem, dat zij het leven kon ingaan; ’t was door +haar, dat hij in de deugd kon volharden. Hij was de steun van dat kind, +en dat kind verleende hem kracht. O onpeilbare en goddelijke +verborgenheid van ’t evenwicht in ’s menschen lot. +<span class="pagenum">[<a id="pb148" href="#pb148" name= +"pb148">148</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De opmerkingen der hoofd-huurderes.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Jean Valjean was zoo voorzichtig van nooit des daags +uit te gaan. In den schemeravond wandelde hij dagelijks een paar uren, +soms alleen, meestal met Cosette, door de eenzaamste zijlanen van den +boulevard, en trad de kerken binnen als ’t donker was. Hij ging +gaarne naar de kerk van St. Medardus, die het dichtst bij was. Zoo hij +Cosette niet medenam bleef zij bij de oude vrouw, maar ’t was een +vreugd voor ’t kind met den goeden man uit te gaan. Zij gaf zelfs +hieraan de voorkeur boven het bekoorlijk onderhoud met Kaatje. Als zij +wandelden gaf hij haar de hand en vertelde haar allerlei fraais.</p> +<p>Cosette was zeer vroolijk.</p> +<p>De oude vrouw bestierde de huishouding, kookte en zorgde voor de +mondbehoeften.</p> +<p>Zij leefden sober, hadden wel een vuurtje aan, maar als lieden die +het zuinig hebben. Jean Valjean had niets veranderd in het huisraad, +sinds den eersten dag; alleen had hij de glazen deur van Cosettes +kamertje door een houten deur doen vervangen.</p> +<p>Hij droeg nog altijd zijn bruine jas, zwarte broek en ouden hoed. Op +de straat hield men hem voor een arme. Soms gebeurde het, dat +goedhartige vrouwen omkeerden en hem een sou gaven. Jean Valjean +ontving den sou en boog diep. Ook gebeurde het soms, dat hij een arme +ontmoette, die zijn milddadigheid inriep; dan schouwde hij rond of +iemand hem ook zag, naderde steelswijze den ongelukkige, drukte hem een +geldstuk, dikwerf een zilverstuk, in de hand en verwijderde zich +haastig. Dit had zijn ongelegenheden. In de wijk begon hij bekend te +worden onder den naam van „de bedelaar die aalmoezen +geeft.”</p> +<p>De oude „hoofd-huurderes”, een hatelijk wezen, geheel +vervuld met afgunstige opmerkzaamheid, sloeg Jean Valjean, zonder dat +hij ’t vermoedde, nauwkeurig gade. Zij was een weinig doof, en +bijgevolg praatachtig. Er waren haar nog twee tanden overgebleven, een +boven- en een ondertand, die zij immer tegen elkander stiet. Zij had +Cosette uitgevraagd, die, niets wetende, haar ook niets wist te zeggen, +dan dat zij van Montfermeil kwam. Op zekeren ochtend merkte de +bespiedster op, dat Jean Valjean, met een gezicht dat haar zonderling +voorkwam, <span class="pagenum">[<a id="pb149" href="#pb149" name= +"pb149">149</a>]</span>een der onbewoonde vertrekken van het huis +binnenging. Zij sloop hem na als een oude kat, en zonder gezien te +worden, kon zij hem door de reet der deur, die aanstond, opmerken. +Waarschijnlijk uit voorzichtigheid was Jean Valjean met den rug naar de +deur gaan staan. De oude vrouw zag dat hij in zijn zak tastte, er een +koker, een schaar en garen uitnam, toen de voering van een zijner +rokspanden lostornde en uit de opening een geelachtig stuk papier nam, +dat hij openvouwde. De oude vrouw zag met ontzetting dat ’t een +bankbriefje van duizend francs was. Het was het tweede of het derde, +dat zij in haar leven gezien had. Verschrikt liep zij weg.</p> +<p>Een oogenblik later kwam Jean Valjean bij haar om haar te verzoeken, +het bankbriefje van duizend francs te gaan wisselen, dat, voegde hij er +bij, zijne halfjarige rente was, welke hij den vorigen dag ontvangen +had.—Waar? dacht de oude vrouw. Hij is niet vóór +’s avonds te zes uren uitgegaan, en op dat uur zijn de +betaalkantoren niet meer open.—De oude vrouw ging om het biljet +te wisselen en maakte allerlei gissingen. Dit bankbriefje van duizend +francs, besproken en vermenigvuldigd, gaf onder de babbelaarsters der +straat des Vignes St.-Marcel stof tot een menigte drukke +gesprekken.</p> +<p>De volgende dagen zaagde Jean Valjean, in zijn hemdsmouwen, hout in +de gang. De oude vrouw was bezig de kamer in orde te brengen. Zij was +hier alleen, want Cosette stond te zien naar het houtzagen. De oude +vrouw ontdekte de jas, aan een spijker hangende, en nam ze nauwkeurig +op. De voering was weder dichtgenaaid. Zij betastte ze zorgvuldig en +meende overal tusschen de voering verborgen papier te voelen. Zonder +twijfel andere bankbriefjes van duizend francs.</p> +<p>Zij bevond tevens, dat er allerlei dingen in de zakken waren. Niet +alleen naalden, een schaar en het garen, welke zij gezien had, maar een +dikke portefeuille, een groot mes, en—wat zeer verdacht +was—pruiken van verschillende kleur. Iedere zak van die jas +scheen ’t een of ander te bevatten, dat bij mogelijke +gebeurtenissen dienen kon.</p> +<p>De bewoners van het huis bereikten op die wijze de laatste dagen van +den winter. <span class="pagenum">[<a id="pb150" href="#pb150" name= +"pb150">150</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Een vijffrancstuk valt op den vloer.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Bij de St. Medardus-kerk zat op den rand van een ouden +onbruikbaren put een arme, wien Jean Valjean gaarne een aalmoes gaf. +Zelden ging hij dien man voorbij zonder hem een sou te geven. Vaak +sprak hij met hem. De afgunstigen op dezen arme zeiden, dat hij +„tot de politie” behoorde. ’t Was een +vijf-en-zeventigjarig man, die gestadig gebeden prevelde.</p> +<p>Op zekeren avond, dat Jean Valjean hier langs ging—hij had +Cosette niet bij zich—zag hij den bedelaar op zijn gewone plaats +onder de straatlantaarn, die juist ontstoken was. De man scheen als +gewoonlijk te bidden en zat diep gebogen. Jean Valjean naderde hem en +gaf hem de gewone aalmoes. De bedelaar sloeg snel de oogen op, staarde +Jean Valjean strak aan, en boog toen schielijk weder het hoofd. Deze +beweging was bliksemsnel. Jean Valjean ontroerde. Het scheen hem, dat +hij bij het licht der lantaarn niet het rustig en vroom gelaat van den +ouden bedelaar, maar een vreeselijk en bekend gezicht had gezien. Hij +voelde de gewaarwording van iemand, die eensklaps in de duisternis een +tijger voor zich ziet. Verschrikt en als versteend deinsde hij terug, +niet wagende te ademen, te spreken, te blijven, te vluchten,—den +bedelaar aanstarende, die zijn hoofd weder gebogen had en niet meer +scheen te weten dat hij er nog was. Een instinct, misschien het +geheimzinnige instinct van zelfbehoud, weerhield Jean Valjean in dit +oogenblik een woord te spreken. De bedelaar had dezelfde grootte, +dezelfde lompen, hetzelfde voorkomen als alle dagen.—Och! dacht +Jean Valjean, ik ben mal! ik droom! ’t is onmogelijk! Hij kwam +echter in de grootste ontsteltenis te huis.</p> +<p>Nauwelijks durfde hij ’t zich zelven bekennen, dat hij Javerts +gezicht had meenen te zien.</p> +<p>Toen hij des nachts er over nadacht, speet het hem, den man niet te +hebben aangesproken, ten einde hem te noodzaken het hoofd nogmaals op +te heffen.</p> +<p>Den volgenden dag, tegen den avond, ging hij weder derwaarts. De +bedelaar was op zijn gewone plaats.—Goeden avond, vriend, zei +Jean Valjean onverschrokken, hem een sou gevende. De bedelaar zag op en +zeide met jammerlijke stem: „Ik dank u, mijn goede +heer.”—’t Was wel de oude bedelaar.</p> +<p>Jean Valjean voelde zich volkomen gerustgesteld. Hij <span class= +"pagenum">[<a id="pb151" href="#pb151" name= +"pb151">151</a>]</span>glimlachte.—„Hoe drommel, heb ik +dáár Javert kunnen zien? dacht hij. Zouden mij mijn oogen +beginnen te foppen?” Hij dacht er niet verder over.</p> +<p>Eenige dagen later, ’t kon acht uren ’s avonds zijn, was +hij in zijn kamer en hoorde, terwijl hij Cosette luid liet spellen, de +voordeur van het huis openen en weder sluiten. Dit kwam hem vreemd +voor. De oude vrouw, de eenige welke met hem het huis bewoonde, ging +steeds met het donker naar bed, om geen licht te branden. Jean Valjean +wenkte Cosette te zwijgen. Hij hoorde iemand de trap opgaan. ’t +Is waar, ’t kon de oude vrouw zijn, die, ongesteld geworden, naar +den apotheker was gegaan. Jean Valjean luisterde. De tred was zwaar en +klonk als die van een man; maar de oude vrouw droeg zware schoenen, en +niets gelijkt meer naar den tred van een man, dan die van een oude +vrouw. Jean Valjean blies intusschen zijn kaars uit.</p> +<p>Hij had Cosette naar bed gebracht en zacht tot haar gezegd: +„Ga heel stil naar bed,” en terwijl hij haar op het +voorhoofd kuste, hadden de voetstappen opgehouden. Jean Valjean bleef +stil, bewegingloos, met den rug naar de deur gekeerd, op zijn stoel, +welken hij niet verlaten had, met ingehouden adem, in ’t donker +zitten. Na een tamelijk geruime poos niets meer hoorende, keerde hij +zich om zonder eenig gerucht te maken, en zijn oogen toen naar de +kamerdeur slaande, zag hij licht door het sleutelgat. Dit licht vormde +een onheilspellende ster in ’t donker van deur en muur. Blijkbaar +was er iemand die met een licht in de hand luisterde.</p> +<p>Na verloop van eenige minuten verdween het licht.</p> +<p>Maar hij hoorde geen gerucht van voetstappen, ’t geen scheen +aan te duiden dat degeen, die aan de deur luisterde, zijn schoenen had +uitgetrokken.</p> +<p>Jean Valjean wierp zich geheel gekleed op het bed, maar sloot den +geheelen nacht geen oog.</p> +<p>Bij ’t aanbreken van den dag, juist toen hij van vermoeidheid +insluimerde, wekte hem het knarsen eener deur die aan ’t einde +van de gang geopend werd; vervolgens hoorde hij denzelfden manstred, +die den vorigen avond de trap was opgegaan. De tred naderde. Hij sprong +uit het bed en bracht zijn oog voor het sleutelgat, dat tamelijk groot +was, in de hoop in ’t voorbijgaan dengene te zien, die des nachts +in ’t huis was gekomen en aan zijn deur geluisterd had. ’t +Was werkelijk een man, die ditmaal, zonder zich op te houden, Jean +Valjeans kamer voorbijging. De gang was nog te donker om zijn gezicht +te kunnen onderscheiden; maar toen de man aan de trap was gekomen, +vertoonde het invallend daglicht zijn <span class="pagenum">[<a id= +"pb152" href="#pb152" name="pb152">152</a>]</span>schaduwbeeld, en Jean +Valjean zag hem volkomen van achter. De man was hoog van gestalte, +droeg een lange jas en een stok onder zijn arm. ’t Waren de +forsche omtrekken van Javert.</p> +<p>Jean Valjean zou hem gaarne door zijn venster op den boulevard +hebben nagezien. Maar hij zou dan het raam hebben moeten openen, en dit +durfde hij niet.</p> +<p>’t Was duidelijk dat deze man met een sleutel en alsof hij +<span class="corr" id="xd20e3200" title="Bron: ’t">te</span> huis +was, was binnengekomen. Wie had hem dien sleutel gegeven? Wat moest dat +beteekenen?</p> +<p>Te zeven uren ’s ochtends, toen de oude vrouw de kamer kwam in +orde brengen, sloeg Jean Valjean een vorschenden blik op haar, maar +vroeg haar niets. Zij was als gewoonlijk.</p> +<p>Terwijl zij de kamer veegde, zeide zij:</p> +<p>„Mijnheer heeft misschien van nacht iemand hooren +binnenkomen.”</p> +<p>Op dien leeftijd en op dien boulevard is ’t om acht ure reeds +nacht.</p> +<p>„Ja, inderdaad,” antwoordde hij op onverschilligen toon. +„Wie was het?”</p> +<p>„Een nieuwe inwoner,” zei de oude vrouw.</p> +<p>„Hoe heet hij?”</p> +<p>„Ik weet niet recht, Dumont of Daumont, of zoo +iets.”</p> +<p>„En wat is die mijnheer Daumont?”</p> +<p>De oude vrouw gluurde hem aan met haar kleine bunsing-oogen, en +antwoordde:</p> +<p>„Een rentenier, evenals gij.”</p> +<p>Zij zeide dit misschien zonder eenige bedoeling. Jean Valjean meende +er die echter in te ontdekken.</p> +<p>Toen de oude vrouw zich verwijderd had, maakte hij een rol van een +honderdtal francs die hij in eene kast had, en stak ze in zijn zak. Hoe +voorzichtig hij hierbij te werk ging, om het geld niet te doen +rammelen, schoot hem echter een vijffrancstuk door de vingers en rolde +luid over den vloer.</p> +<p>Tegen de avondschemering ging hij naar buiten en zag nauwkeurig naar +alle zijden van den boulevard. Hij zag niemand. De boulevard scheen +volkomen eenzaam. ’t Is waar, dat men er zich achter een boom kon +verbergen.</p> +<p>Hij ging weder naar boven.</p> +<p>„Kom,” zeide hij tot Cosette.</p> +<p>Hij nam haar bij de hand en zij gingen heen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb153" href="#pb153" name="pb153">153</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0"> +<h2 class="label">Boek V.</h2> +<h2 class="main">Een jacht in den nacht met stille honden.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb155" href="#pb155" name= +"pb155">155</a>]</span> +<div id="ch5.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De zigzags der strategie.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Voor de bladzijden, welke men nu lezen en nog later +ontmoeten zal, is hier een opmerking noodig.</p> +<p>Sedert vele jaren is de schrijver van dit boek, die tot zijn +leedwezen van zich zelven moet spreken, uit Parijs afwezig. Sinds hij +die stad verlaten heeft, is zij geheel veranderd. Er is een nieuwe, een +hem schier onbekende stad opgerezen. Hij behoeft niet te zeggen, dat +hij Parijs liefheeft, zij is de geboortestad van zijn geest. Ten +gevolge van sloopingen en herbouwingen is het Parijs zijner jeugd, het +Parijs, ’t welk hij met zulk een innige verkleefdheid in zijn +geheugen heeft medegenomen, thans een Parijs van vroeger tijd. Men +veroorlove hem van dit Parijs te spreken, als bestond het nog. ’t +Is mogelijk, dat, ter plaatse waar de schrijver den lezer zal voeren +met de woorden: „In deze straat is dit huis,” thans noch +huis noch straat meer is, de lezers mogen dit onderzoeken, zoo zij zich +die moeite willen geven. Hij kent het nieuwe Parijs niet en schrijft +met het oude Parijs voor zijn oogen in een illusie, die hem dierbaar +is. Hij vermeidt zich in gedachte, dat er toch wat is overgebleven van +’t geen hij zag, toen hij in zijn vaderland was, en dat niet +alles is verdwenen. Zoo lang men zich in zijn geboorteland beweegt, +verbeeldt men zich, dat ons de straten onverschillig zijn, dat deze +vensters, deze daken en deze deuren ons niet aangaan, dat deze muren +ons vreemd, dat deze boomen niets meer dan andere zijn, dat deze +huizen, waar men niet binnengaat, geen belang voor ons hebben, dat deze +straatsteenen, welke men betreedt, niet anders dan steenen zijn. Later, +wanneer wij er niet meer zijn, zien wij, dat deze straten ons dierbaar +zijn, dat wij deze daken, deze vensters en deze muren missen, dat ons +deze muren noodzakelijk, deze boomen ons dierbaar zijn, dat wij deze +huizen, welke wij nooit binnen gingen, toch dagelijks binnen +<span class="pagenum">[<a id="pb156" href="#pb156" name= +"pb156">156</a>]</span>konden gaan en wij op deze straatsteenen iets +van onze ingewanden, van ons bloed en van ons hart hebben +achtergelaten. Al deze plaatsen, die men niet meer ziet, die men +misschien nimmer zal wederzien, verkrijgen een smartelijke +bekoorlijkheid, herrijzen telkens in het geheugen als een treurige +verschijning, vertoonen ons het beloofde land en zijn, om zoo te +zeggen, geheel Frankrijk voor ons; men bemint ze en herinnert ze zich +zooals ze zijn, zooals zij waren, men houdt er aan vast, en wil er +niets aan veranderen, want men is aan het voorkomen van het vaderland +gehecht, evenals aan de trekken eener dierbare moeder. ’t Zij ons +dus geoorloofd van het verledene te spreken alsof het tegenwoordig +ware, en na den lezer verzocht te hebben hiervan aanteekening te nemen, +gaan wij voort.</p> +<p>Jean Valjean had dadelijk den boulevard verlaten en was de straten +ingegaan. Hij keerde en wendde zich zoo dikwijls mogelijk en ging vaak +op zijn schreden terug om zeker te zijn dat hij niet gevolgd werd.</p> +<p>Een dergelijke handelwijze is ook die van het gejaagde hert. Op een +bodem, waar de voet indruksels achterlaat, heeft zij onder andere het +nut, dat de jagers en honden, door de tegen elkander inloopende +voetsporen, in verwarring worden gebracht.</p> +<p>’t Was volle maan. Dit was Jean Valjean niet onaangenaam. Daar +zij bij haar opkomst nog dicht aan den horizon stond, wierp zij op de +straten breede vakken van schaduw en licht. Hij kon dus aan de +schaduwzijde langs de huizen en muren sluipen en de lichtzijde in +’t oog houden. Hij dacht er misschien niet genoeg aan, dat de +donkere zijde aldus aan zijn opmerkzaamheid ontging. Hij meende zich +echter verzekerd te mogen houden, dat niemand hem in de eenzame stegen, +in den omtrek der straat Poliveau, zou volgen.</p> +<p>Cosette ging naast hem zonder iets te vragen. Het lijden der zes +eerste jaren van haar leven had aan haar natuur iets lijdelijks +gegeven. Bovendien—en tot deze opmerking zullen wij meermalen +terugkomen—was zij reeds aan de zonderlingheden van dezen man en +aan de grilligheid van haar lot gewoon, zonder daarover veel na te +denken. Overigens voelde zij zich bij hem veilig.</p> +<p>Jean Valjean wist evenmin als Cosette, waarheen hij ging. Hij +vertrouwde op God, gelijk zij op hem. ’t Was hem insgelijks alsof +hij iemand, die machtiger was dan hij, bij de hand hield; hij geloofde +een onzichtbaar wezen te voelen, dat hem leidde. Overigens had hij +volstrekt geen bepaald denkbeeld, geen plan of doel. Hij was zelfs niet +volkomen zeker of het <span class="pagenum">[<a id="pb157" href= +"#pb157" name="pb157">157</a>]</span>Javert was; en ’t kon deze +zijn, zonder dat Javert wist dat hij Jean Valjean was. Hij was immers +geheel anders gekleed; men waande hem dood. Er hadden echter sinds +eenige dagen zonderlinge zaken plaats. Meer was voor hem niet noodig; +en hij had besloten, niet meer naar het huis Gorbeau terug te keeren. +Als een opgejaagd dier, zocht hij een hol, waarin hij zich kon +verbergen, tot hij er een vond om in te wonen.</p> +<p>Jean Valjean maakte verschillende doolhof-kronkelingen in de wijk +Mouffetard, waar alles reeds sliep, alsof de verordeningen der +middeneeuwen en ’t gebod van vuur en licht uit te dooven, nog +bestaan hadden. Met schrander berekenend overleg doorliep hij +verscheidene straten, maar trad geen der zich daar bevindende +logementen binnen, wijl zij hem niet geschikt voorkwamen. Hij twijfelde +er niet aan, dat, zoo men toevallig zijn spoor had gezocht, men het nu +wel verloren zou hebben.</p> +<p>Juist toen het op de kerk van Saint-Etienne-du-Mont elf uren sloeg, +ging hij in de straat Pontoise, voorbij het bureau van den commissaris +van politie No. 14. Eenige oogenblikken later, deed zijn instinct, +waarvan wij vroeger gesproken hebben, hem omzien. Nu zag hij duidelijk +drie mannen, die hem op de hielen volgden, achter elkander voorbij de +lantaarn van het politiebureau aan de donkere zijde der straat gaan. +Een dezer drie mannen trad bij den commissaris binnen. De vooraangaande +kwam hem bepaald verdacht voor.</p> +<p>„Kom, kind,” zeide hij tot Cosette en hij haastte zich +uit de straat Pontoise te komen.</p> +<p>Hij maakte een omweg door verscheiden straten en kwam in de +Poststraat. In deze straat loopt eene andere uit, waardoor een soort +van pleintje ontstaat.</p> +<p>Dit pleintje werd helder door de maan verlicht. Jean Valjean drong +zich tegen een deur, daar hij begreep, dat, zoo deze mannen hem nog +volgden, hij hen duidelijk zou kunnen zien, wanneer zij deze heldere +plek overgingen.</p> +<p>Inderdaad, geen drie minuten waren verloopen of de mannen +verschenen. Zij waren nu met hun vieren; allen forsche gestalten, in +lange, bruine jassen, met ronde hoeden op ’t hoofd en dikke +stokken in de hand. Hun forsch voorkomen en groote vuisten waren niet +minder verontrustend dan hun sluipende gang in de duisternis. Zij +geleken vier spoken in burgerkleeding.</p> +<p>Op ’t midden van ’t pleintje bleven zij staan, alsof zij +met elkander raadpleegden. Zij schenen besluiteloos. Hij, die blijkbaar +de aanvoerder was, keerde zich om en wees levendig met de rechterhand +in de richting waar Jean Valjean zich <span class="pagenum">[<a id= +"pb158" href="#pb158" name="pb158">158</a>]</span>bevond; een ander +wees met nadruk naar den tegenovergestelden kant. Toen de eerste zich +omkeerde, bescheen het maanlicht zijn gelaat en Jean Valjean herkende +duidelijk Javert.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Gelukkig dat er rijtuigen over de brug van Austerlitz +gaan.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Jean Valjeans onzekerheid was ten einde; gelukkig +duurde zij nog voort bij de mannen. Hij maakte zich hun aarzeling ten +nutte; ’t was voor hen verloren tijd, voor hem tijd gewonnen. Hij +verwijderde zich van de deur, waar hij zich verscholen had, en ging +door de straat des Postes naar den kant van den Plantentuin. Cosette +begon vermoeid te worden; hij nam haar op zijn arm en droeg haar. Er +was niemand op de straat, en uithoofde der volle maan brandden de +lantaarns niet.</p> +<p>Hij versnelde zijn tred, en had spoedig de pottenbakkerij Goblet +bereikt, op welker voorgevel duidelijk in den maneschijn het volgend +oude opschrift leesbaar was:</p> +<div lang="fr" class="lgouter"> +<p class="line">De Goblet fils c’est ici la fabrique;</p> +<p class="line xd20e3297">Venez choisir des cruches et des brocs.</p> +<p class="line">Des pots à fleurs, des tuyaux, de la brique.</p> +<p class="line xd20e3297">A tout venant le Cœur vend des +Carreaux.<a class="noteref" id="xd20e3303src" href="#xd20e3303" name= +"xd20e3303src">1</a></p> +</div> +<p class="first">Hij liet achter zich de straat de la Clef, voorts de +fontein St. Victor, ging door zijstraten langs den Plantentuin en kwam +op de kade. Daar zag hij om. De kade en de straten waren eenzaam. +Niemand was achter hem. Hij ademde ruimer.</p> +<p>Vervolgens bereikte hij de brug van Austerlitz.</p> +<p>Toenmaals moest nog bruggeld betaald worden.</p> +<p>Hij ging naar ’t brugwachtershuisje en betaalde een sou.</p> +<p>„’t Is twee sous,” zei de invalide op de brug. +„Ge draagt een kind dat gaan kan. Gij moet voor twee +betalen.”</p> +<p>Hij betaalde, ontevreden dat zijn voorbijgaan tot een opmerking +aanleiding had gegeven. Een vlucht moet een gladde doorsluiping zijn. +<span class="pagenum">[<a id="pb159" href="#pb159" name= +"pb159">159</a>]</span></p> +<p>Een groote kar reed met hem over de brug en ging als hij naar den +rechteroever. Dat diende hem. Hij kon in de schaduw dezer kar de brug +overgaan.</p> +<p>Midden op de brug wilde Cosette loopen, daar zij den slaap in haar +voeten had gekregen. Hij zette haar neder en nam haar bij de hand.</p> +<p>Over de brug zijnde, bespeurde hij een weinig rechts houttuinen; hij +ging er op af. Om ze te bereiken, moest hij over een tamelijk groote, +vrije en verlichte ruimte gaan. Hij aarzelde niet. Zij, die hem +vervolgden, hadden blijkbaar zijn spoor verloren en Jean Valjean achtte +zich buiten gevaar. Hij werd wel gezocht; maar niet gevolgd.</p> +<p>Tusschen twee, door muren omsloten, houttuinen liep de kleine straat +du Chemin-Vert-Saint-Antoine, een enge, donkere straat, die opzettelijk +voor hem gemaakt scheen. Eer hij er in ging, zag hij om.</p> +<p>Van hier kon hij de brug van Austerlitz over haar geheele lengte +zien.</p> +<p>Vier donkere gestalten traden juist op de brug.</p> +<p>Deze gestalten hadden den rug naar den Plantentuin gekeerd en gingen +naar den rechteroever.</p> +<p>’t Waren de vier mannen.</p> +<p>Jean Valjean rilde als ’t weder betrapte wild.</p> +<p>Slechts één hoop bleef hem; namelijk, dat deze mannen +misschien nog niet op de brug waren geweest en hem gezien hadden, op +’t oogenblik dat hij, met Cosette aan de hand, over de verlichte +plek ging.</p> +<p>In dat geval kon hij ontkomen, door de kleine straat, die hij voor +zich zag, in te slaan, en, zoo mogelijk, de houttuinen te bereiken en +in ’t vrije veld te komen.</p> +<p>Hij meende zich in het stille straatje te kunnen vertrouwen en ging +er in.</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote" lang="nl-1900"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e3303" href="#xd20e3303src" name= +"xd20e3303">1</a></span> ’t Is hier de fabriek van Goblet zoon; +men kan er kruiken, kannen uitzoeken, ook bloempotten, buizen, en +baksteenen; aan ieder verkoopt het harte ruiten.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Men zie den platten grond van Parijs in 1727.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Na een driehonderd schreden te hebben gedaan, kwam hij +ter plaatse, waar de straat zich in twee straten vertakte, de eene +rechts, de andere links. Jean Valjean had een soort van Y voor zich. +Welken arm zou hij er van kiezen?</p> +<p>Hij aarzelde niet en koos den rechter.</p> +<p>Waarom? <span class="pagenum">[<a id="pb160" href="#pb160" name= +"pb160">160</a>]</span></p> +<p>Wijl de linker tak naar de voorstad, naar bewoonde plaatsen, en de +rechter naar het veld, naar het onbewoonde voerde.</p> +<p>Zij gingen echter niet snel meer; want Cosette’s schreden +vertraagden die van Valjean.</p> +<p>Hij droeg haar nogmaals. Cosette legde haar hoofd op zijn schouder +en sprak geen woord.</p> +<p>Nu en dan keerde hij zich om en zag achter zich. Hij zorgde steeds +aan de donkere zijde der straat te blijven. De straat liep achter hem +rechtuit. Hij keerde zich twee of drie keeren om, doch zag niets, alles +was stil, en eenigszins geruster zette hij zijn weg voort. Eensklaps +meende hij, juist toen hij zich omkeerde, dat zich iets in de straat, +ver achter hem, in de duisternis bewoog.</p> +<p>Hij liep voort, meer dan hij ging, in de hoop een zijstraat te +vinden, daar door te ontkomen en nogmaals zijn vervolgers van het spoor +te brengen.</p> +<p>Hij kwam aan een muur.</p> +<p>Deze muur belette hem echter niet, verder te gaan; want langs dezen +muur liep een dwarsweg, welke zich met de straat verbond, die Jean +Valjean volgde.</p> +<p>Hier moest hij wederom rechts of links kiezen.</p> +<p>Hij zag rechts. Aan dien kant verlengde zich de steen tusschen +loodsen of schuren en liep blind. Men kon duidelijk aan het einde van +die blinde steeg een grooten, witten muur zien. Hij zag links. Aan dien +kant was de steeg open, en liep ongeveer tweehonderd schreden ver in +een straat uit. Naar dien kant bestond er redding.</p> +<p>Juist toen Jean Valjean links wilde gaan om de straat te bereiken, +welke hij aan het einde der steeg zag, bespeurde hij op den hoek der +steeg en deze straat iets als een zwart beeld.</p> +<p>’t Was iemand, die daar blijkbaar geplaatst was, om op te +passen en den doortocht te beletten.</p> +<p>Jean Valjean trad achteruit.</p> +<p>Het punt van Parijs, waar Jean Valjean zich bevond, tusschen de +voorstad St. Antoine en la Râpée, is er een van die, welke +door de nieuwe verbouwingen geheel en al veranderd zijn, en welke +veranderingen volgens sommigen ontsieringen, volgens anderen +verfraaiingen zijn. De velden, de werven en oude gebouwen zijn +verdwenen. Tegenwoordig zijn er nieuwe, groote straten, circussen, +wedrenpleinen, hippodromes, spoorwegstations en de gevangenis Mazas: de +vooruitgang en wat er mede in verband staat.</p> +<p>Een halve eeuw geleden heette de plek, welke Jean Valjean bereikt +had, in de volkstaal „Klein Picpus.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb161" href="#pb161" name="pb161">161</a>]</span></p> +<p>Klein Picpus, dat overigens nauwelijks bestaan heeft en slechts de +poging eener wijk is geweest, had schier het kloosterachtig voorkomen +eener Spaansche stad. De wegen waren er slechts gedeeltelijk geplaveid, +de straten slechts gedeeltelijk bebouwd. De twee of drie straten +uitgezonderd, waarvan wij spreken zullen, zag men er niets dan muren en +eenzaamheid. Geen winkels, geen rijtuigen; te nauwernood hier en ginds +een licht aan de vensters; na tien uren waren alle lichten uit. Niets +dan tuinen, kloosters, werven, moerassen; enkele lage huizen en groote +muren, even hoog als de huizen.</p> +<p>Zoodanig was deze wijk in de vorige eeuw. De revolutie had ze reeds +ruw aangetast. Het republikeinsch bestuur had ze gesloopt, +omvergehaald, doorgebroken. Zij was een bergplaats van puin en steen +geworden. Dertig jaren geleden was deze wijk onder den nieuwen bouw +nauwelijks meer kenbaar; thans is zij geheel verdwenen.</p> +<p>Klein Picpus was, zooals wij gezegd hebben, een Y van straten, +gevormd door den Chemin-Vert-Saint-Antoine, die zich in twee takken +splitste en links den naam van kleine Picpusstraat en rechts dien van +Polonceau-straat droeg. De twee armen der Y waren aan den top als door +een keten verbonden. Deze keten heette rue Droit-Mur.</p> +<p>Hier nu bevond zich Jean Valjean.</p> +<p>Wij hebben gezegd, dat hij terugtrad, toen hij de donkere, wachtende +gestalte aan den hoek der straten Droit-Mur en kleine Picpus zag. Deze +gestalte sloeg hem gade.</p> +<p>Wat moest hij doen? Hij had den tijd niet meer om terug te +keeren.—Wat hij een oogenblik te voren op eenigen afstand achter +zich had zien bewegen, was ontwijfelbaar Javert met zijn mannen, en +dezen bevonden zich waarschijnlijk reeds aan den ingang der straat, aan +welker einde Jean Valjean was. Javert was vermoedelijk met dezen +kleinen doolhof bekend en had zijn maatregelen genomen door het zenden +van een zijner mannen, om den uitgang te bewaken. Deze gissingen, die +schier zekerheid waren, vielen, als stof, dat de wind opheft, terstond +smartelijk op Valjeans hoofd. Hij onderzocht de blinde steeg; zij liep +dood. Hij onderzocht de kleine Picpusstraat; er stond een schildwacht. +Hij zag deze sombere gestalte op de door de maan verlichte straat +donker uitkomen. Zoo hij achteruitging, stiet hij op Javert. Hij +gevoelde zich als in een net gevangen, dat zich langzaam dichttrekt. +Wanhopend zag hij ten hemel. <span class="pagenum">[<a id="pb162" href= +"#pb162" name="pb162">162</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch5.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het rondtasten der vlucht.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Om het volgende te begrijpen, moet men zich een +duidelijk denkbeeld vormen van de steeg Droit-Mur en in ’t +bijzonder van den hoek, ter linkerzijde, als men uit de straat +Polonceau deze steeg inging. Ter rechterzijde, tot aan de kleine straat +Picpus, stonden grootendeels armoedige huizen; links stond een groot +gebouw, uit verschillende woningen bestaande, die hooger werden +naarmate zij dichter bij de kleine Picpusstraat stonden; zoodat dit +gebouw zeer hoog aan den kant der Picpus-straat en tamelijk laag aan +den kant der Polonceau-straat was. Aan den hoek, waarvan wij gesproken +hebben, was het zoo laag, dat het slechts een muur vormde. Deze muur +liep niet gelijkzijdig met de straat, maar stond naar binnen, en vormde +een vierkante ruimte die aan beide hoeken der straat Polonceau en der +straat Droit-Mur onzichtbaar was. De gevel van dat groote gebouw had +een somber aanzien. Men ontdekte er slechts één +vensterraam, of liever, twee met zink beslagen vensterluiken, die +steeds gesloten waren.</p> +<p>De inspringende ruimte was schier geheel ingenomen door een +onoogelijke, groote deur, samengesteld uit rechtopstaande, ongeschaafde +planken, die, boven breeder dan onder, door lange ijzeren dwarslatten +werden samengehouden. Daarnaast was een koetspoort van gewone grootte, +die blijkbaar later was aangebracht.</p> +<p>Een lindeboom verhief zijn takken over het inspringend vak, en aan +den kant der straat Polonceau was de muur met klimop overdekt.</p> +<p>In het dreigend gevaar, waarin Jean Valjean zich bevond, had dit +somber gebouw iets verlatens en eenzaams, dat hem aanlokte. Hij liet er +haastig zijn oogen over gaan; hij dacht dat, zoo ’t hem gelukte +er binnen te komen, hij misschien gered was. IJlings kwam een denkbeeld +en een hoop bij hem op.</p> +<p>In ’t middelgedeelte van den voormuur van het gebouw in de +straat Droit-Mur waren aan al de vensters der verschillende +verdiepingen oude trechtervormige looden bakken. De verschillende +buizen, welke uit een hoofdbuis naar al deze bakken liepen, vormden aan +den voorgevel een soort van wijnstok, zooals men die aan de voormuren +van oude landhoeven ziet. <span class="pagenum">[<a id="pb163" href= +"#pb163" name="pb163">163</a>]</span></p> +<p>Deze wonderlijke wijnstok met ijzeren en looden takken, was het +eerste wat Jean Valjean in ’t oog viel. Hij zette Cosette met den +rug tegen een schampsteen, zei haar zich stil te houden en liep naar de +plaats, waar de buis de straat bijna raakte. Er was misschien middel +daarlangs op te klimmen en in het huis te komen. Maar de buis was in +vervallen staat, werd niet meer gebruikt en hing nauwelijks in haar +houvasten. Overigens waren al de vensters van dit stil verblijf, zelfs +die van het dak, van dikke, ijzeren traliën voorzien. Ook bescheen +de maan den geheelen voorgevel, en de man, die aan het einde der straat +op wacht stond, had Jean Valjean kunnen zien opstijgen. En wat met +Cosette gedaan? Hoe kon zij op dit drie verdiepingen hooge huis +gebracht worden?</p> +<p>Hij zag er van af, langs de buis op te klimmen en sloop langs den +muur weder naar de Polonceau-straat.</p> +<p>Toen hij bij den inspringenden muur was, waar hij Cosette had +achtergelaten, merkte hij op, dat hem dáár niemand zien +kon. Zooals wij hebben aangeduid, kon geen blik, van welken kant ook, +hem bereiken. Bovendien was hij in de schaduw. Er waren twee deuren; +misschien konden die opengebroken worden. De muur, waarboven hij den +lindeboom, en het klimop zag, kwam waarschijnlijk aan een tuin uit, +waarin hij zich, hoewel er geen bladeren aan de boomen waren, ten +minste kon verbergen en het overige van den nacht doorbrengen.</p> +<p>De tijd verstreek. Hij moest zich haasten.</p> +<p>Hij drukte tegen de koetspoort en ontdekte terstond, dat zij zoowel +van binnen als van buiten vast toegespijkerd was. Met meer hoop naderde +hij de andere groote deur. Deze was zeer oud, en haar grootte maakte +haar minder stevig; de planken waren vergaan, de ijzeren banden, +slechts drie in getal, waren verroest. Er scheen mogelijkheid, deze +vermolmde sluiting open te breken.</p> +<p>Bij nadere beschouwing bleek het hem, dat deze deur geen eigenlijke +deur was. Zij had noch duimen, noch hengsels, noch slot, noch +middelscheiding; de ijzeren banden liepen zonder afbreking van het eene +eind tot het andere. Door de reten der planken bespeurde hij een ruw +gemetselden muur, welken men er, tien jaren geleden nog kon zien. Hij +moest met schrik ontwaren dat deze vermeende deur niets anders was dan +de houten schutting om een gebouw. Hij had gemakkelijk een plank kunnen +wegrukken, maar dan stond hij voor een muur. <span class= +"pagenum">[<a id="pb164" href="#pb164" name="pb164">164</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch5.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">’t Geen bij gasverlichting onmogelijk zou +zijn.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">In dit oogenblik werd een dof, gelijkmatig gerucht op +eenigen afstand gehoord. Jean Valjean waagde het even, om den hoek te +zien. Zeven of acht soldaten, tot een peloton gevormd, rukten de straat +Polonceau in. Hij zag de bajonetten glinsteren. Zij kwamen op hem +af.</p> +<p>Deze soldaten, aan wier spits hij Javerts hooge gestalte herkende, +naderden langzaam en behoedzaam. Telkens bleven zij staan. ’t Was +duidelijk dat zij alle hoeken der muren, de portalen der deuren en +gangen doorzochten.</p> +<p>’t Was—deze gissing kon niet falen—een patrouille, +welke Javert ontmoet en die hij opgeëischt had, hem te +vergezellen.</p> +<p>Javerts beide helpers waren bij hem.</p> +<p>Uithoofde der langzaamheid van hun tred en hun veelvuldig +stilhouden, hadden zij ongeveer een kwartieruurs noodig om ter plaatse +te komen, waar Jean Valjean zich bevond. ’t Was een vreeselijk +oogenblik. Eenige minuten scheidden Jean Valjean van den schrikbarenden +afgrond, die zich ten derden male voor hem opende. En het bagno was nu +niet alleen het bagno, maar het was het verlies van Cosette, voor +altijd; dat is, een leven als in een graf. Één ding was +nog slechts mogelijk.</p> +<p>Jean Valjean had dit bijzondere, dat men van hem kon zeggen, dat hij +twee zakken droeg, in den eenen had hij de gedachten van een heilige, +in den anderen de geduchte talenten van een tuchteling. Al naar de +omstandigheid was, tastte hij in den eenen of in den anderen.</p> +<p>Ten gevolge zijner talrijke pogingen ter ontvluchting uit het bagno +te Toulon, was hij, onder andere, zooals men zich herinnert, een +volleerd meester in de ongelooflijke kunst, om zonder ladder, zonder +haken, alleen door spierkracht, door de inspanning van nek, schouders, +heupen en knieën, en door hier en daar de ruwe steenen tot +steunpunt te nemen, desnoods tot een zesde verdieping langs twee muren, +die een hoek vormden, op te klimmen; een kunst, die den hoek der +binnenplaats van de Conciergerie te Parijs zoo berucht heeft gemaakt, +door de ontvluchting van den veroordeelde Battemolle, nu twintig jaren +geleden.</p> +<p>Jean Valjean mat den muur, waarboven hij den lindeboom <span class= +"pagenum">[<a id="pb165" href="#pb165" name="pb165">165</a>]</span>zag, +met zijn oogen. Deze was ongeveer achttien voet hoog. De hoek, dien hij +met den gevel van het groote gebouw vormde, was van onder, in den vorm +van een driehoek, dicht gemetseld, waarschijnlijk om dien hoek voor de +onreinheden van sommige voorbijgangers te beveiligen. Deze voorzorg, om +de hoeken dicht te metselen, is zeer algemeen in Parijs.</p> +<p>Dat metselwerk was bijna vijf voet hoog; om nu van die hoogte op den +muur te komen moest men nog ongeveer veertien voet hooger klimmen.</p> +<p>Op den muur lagen platte steenen zonder uitstekende randen.</p> +<p>De zwarigheid was Cosette; want zij kon geen muur beklimmen. Haar te +verlaten? Hieraan dacht Jean Valjean niet. Haar mee te nemen was +onmogelijk. Een man heeft al zijn kracht noodig om zulk een +buitengewone opstijging te volbrengen. De geringste last zou hem zijn +zwaartepunt doen verliezen en ternederstorten.</p> +<p>Hij had een touw noodig. Jean Valjean had er geen. Waar, te +middernacht, in de straat Polonceau, een touw te vinden? Had Jean +Valjean een koninkrijk gehad, hij zou het op dat oogenblik voor een +touw hebben gegeven.</p> +<p>In alle uiterste omstandigheden zijn het bliksems, die ons òf +verblinden òf verlichten.</p> +<p>De wanhopende blik van Jean Valjean zag den paal der straatlantaarn +in het slop Genrot. In dien tijd waren er geen gasbranders in de +straten van Parijs. Zoodra de donker viel ontstak men, op zekere +afstanden geplaatste, lantaarns, die, door middel van een touw, dat van +den eenen naar den anderen kant over de straat was gespannen, en in de +gleuf van een paal hing, op en neer werden gelaten. De schijf, om welke +het touw liep, bevond zich onder de lantaarn in een klein ijzeren +kastje, waarvan de lantaarnopsteker den sleutel had, terwijl het touw +zelf door een ijzeren koker beschermd werd.</p> +<p>Met de geestkracht van een strijd op dood en leven sprong Valjean +over de straat, liep het slop in, brak het slot van ’t kastje met +de punt van zijn mes open, en een oogenblik later was hij weder bij +Cosette. Hij had een touw. Zij die, tegen het noodlot worstelend, naar +hulpmiddelen zoeken, handelen snel.</p> +<p>Wij hebben reeds gezegd, waarom de lantaarns dien nacht niet +ontstoken waren. De lantaarn in de blinde steeg Genrot brandde mitsdien +evenmin als de andere, en men kon er voorbij gaan zonder op te merken, +dat zij niet als gewoonlijk hing.</p> +<p>Het nachtelijk uur, de duisternis, de onrust van Jean Valjean, zijn +zonderlinge bewegingen, zijn heen- en weer gaan, <span class= +"pagenum">[<a id="pb166" href="#pb166" name="pb166">166</a>]</span>dit +alles begon Cosette te beangstigen. Een ander kind zou reeds lang +geschreeuwd hebben. Zij trok Jean Valjean slechts bij den slip van zijn +jas. Men hoorde steeds duidelijker het gerucht der naderende +patrouille.</p> +<p>„Ik ben bang, vader,” zeide zij zacht. „Wat komt +daar?”</p> +<p>„Stil!” antwoordde de ongelukkige man, „’t +is vrouw Thénardier.”</p> +<p>Cosette schrikte. Hij hernam:</p> +<p>„Wees stil. Laat mij begaan. Zoo ge schreeuwt, zoo ge weent +zal vrouw Thénardier ’t hooren. Zij komt om u te +halen.”</p> +<p>Toen, zonder overijling en met volkomen juistheid en zekerheid, die +te opmerkelijker waren in een oogenblik dat de patrouille en Javert +ieder oogenblik konden komen, ontdeed hij zich van zijn das, bond dien +Cosette onder de armen, en wel zoodanig dat hij ’t kind niet kon +bezeeren, maakte aan den das een eind van het touw vast met een +zoogenaamden weversknoop, nam het andere einde tusschen de tanden, trok +zijn kousen en schoenen uit, welke hij over den muur wierp, klom op het +metselwerk in den hoek, en schoof zich toen langs den hoek die de beide +muren vormden met evenveel zekerheid en vastheid naar boven, alsof hij +sporten onder de voeten en ellebogen had gehad. Binnen een halve minuut +was hij boven op den muur op zijn knieën.</p> +<p>Cosette zag verstomd tot hem op, zonder een woord te zeggen. Jean +Valjeans vermaning en de naam van vrouw Thénardier hadden haar +doen verstommen.</p> +<p>Eensklaps hoorde zij de stem van Jean Valjean, die haar zacht +toeriep:</p> +<p>„Ga tegen den muur staan.”</p> +<p>Zij gehoorzaamde.</p> +<p>„Spreek geen woord en wees niet bang,” hernam Jean +Valjean.</p> +<p>Toen voelde zij zich van den grond opheffen.</p> +<p>Vóór zij den tijd had tot bezinning te komen, was zij +op den muur.</p> +<p>Jean Valjean vatte haar, nam haar op zijn rug, hield haar handjes in +zijn linkerhand, legde zich plat op den buik en kroop over den muur tot +aan de deur, waar, zooals hij vermoed had, een gebouw stond, welks dak, +ter hoogte van het planken beschot, zeer laag bij den grond, met een +zachte glooiing en langs den lindeboom afliep.</p> +<p>’t Was een gelukkige omstandigheid, want aan die zijde was de +muur veel hooger dan aan de straat.</p> +<p>Jean Valjean ontdekte den grond eerst zeer diep onder hem. Hij was +op het schuine dak gekomen en had den rand van den muur nog niet +losgelaten, toen een luid gerucht de komst <span class= +"pagenum">[<a id="pb167" href="#pb167" name="pb167">167</a>]</span>der +patrouille aankondigde. Men hoorde Javerts donderende stem roepen:</p> +<p>„Doorzoekt het slop! De straat Droit-Mur is bewaakt, de kleine +Picpus-straat insgelijks. Ik sta er voor in, dat hij in ’t slop +is.”</p> +<p>De soldaten stormden het slop Genrot in.</p> +<p>Jean Valjean liet zich langs het dak glijden, Cosette steeds +vasthoudende; hij bereikte den lindeboom en sprong naar beneden. +Cosette was, hetzij uit angst of uit moed, doodstil geweest. Haar +handjes waren een weinig geschaafd.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Begin van een raadsel.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Jean Valjean bevond zich in een soort van zeer grooten +tuin, die een zonderling aanzien had; een dier sombere tuinen, welke +bestemd schijnen, om alleen des winters en bij den nacht gezien te +worden. Deze tuin had een langwerpige oppervlakte, met een rij hooge +populieren aan het einde, tamelijk hooge heesters in de hoeken en een +schaduwlooze ruimte in het midden, waar men een enkelen zeer grooten +boom, eenige kromme, lage vruchtboomen, moesbedden, een meloenenbed, +welks klokken in den maneschijn blonken, en een ouden waterput zag. +Hier en daar stonden steenen banken, die met mos waren bedekt. De paden +waren met kleine, donkere struiken afgezet. De helft der paden was met +gras begroeid, het overige was met groen-schimmel bedekt.</p> +<p>Naast zich zag Jean Valjean het gebouw, langs welks dak hij naar +beneden was gekomen, een hoop takkebossen, en achter de takkebossen, +dicht tegen den muur, een steenen beeld, welks geschonden gezicht nog +slechts een vormloos masker vertoonde, dat in de duisternis onduidelijk +te voorschijn kwam.</p> +<p>Dit gebouw was een soort van ruïne, waarin men vervallen kamers +onderscheidde, van welke eene tot schuur of bergplaats scheen te +dienen.</p> +<p>Het groote gebouw der straat Droit-Mur, dat in de kleine +Picpus-straat uitkwam, had in den tuin twee gevels, die een rechten +hoek vormden. Deze achtergevels waren nog ellendiger dan de +buitengevel. Al de vensters waren met tralies. Men zag er volstrekt +geen licht. Voor de vensters der bovenverdiepingen <span class= +"pagenum">[<a id="pb168" href="#pb168" name= +"pb168">168</a>]</span>waren koekoeken, als aan de gevangenissen. De +eene dier gevels wierp zijn schaduw op den anderen, die op den tuin +terugviel als een groot, zwart laken.</p> +<p>Men zag geen andere huizen. De achtergrond van den tuin verloor zich +in nevel en duisternis. Men onderscheidde echter onduidelijk muren, als +van andere tuinen, en de lage daken der straat Polonceau.</p> +<p>Men kon zich niets somberder en eenzamer voorstellen dan dezen tuin. +Er was niemand, ’t geen in dit uur niet vreemd was; maar de +plaats zag er uit, alsof er nooit iemand kwam, zelfs niet op +klaarlichten dag.</p> +<p>De eerste zorg van Jean Valjean was geweest zijn schoenen te zoeken +en ze weder aan te trekken, en vervolgens met Cosette in de bergplaats +te gaan. Een vluchteling acht zich nooit genoeg verborgen. Het kind +dacht nog altijd aan vrouw Thénardier, en deelde dus in Jean +Valjeans zucht om zich zoo goed mogelijk te verschuilen.</p> +<p>Cosette beefde en drong zich tegen hem aan. Men hoorde het gerucht +der patrouille, die het slop en de straat doorzocht, het stooten der +kolven op de straatsteenen, het geroep van Javert tot zijne op wacht +gestelde lieden, en zijn vervloekingen, vermengd met woorden, welke men +niet verstaan kon.</p> +<p>Na een kwartieruurs scheen dit onweder allengs af te trekken. Jean +Valjean hield zijn adem in.</p> +<p>Zacht had hij zijn hand op den mond van Cosette gelegd.</p> +<p>De eenzaamheid, waarin hij zich bevond, was overigens zoo zonderling +rustig, dat dit vreeselijke rumoer, zoo heftig en zoo nabij, er niet de +minste stoornis bracht. Het scheen alsof deze muren gebouwd waren met +de doove steenen, waarvan de bijbel spreekt.</p> +<p>Eensklaps, te midden dier diepe stilte, ontstond een nieuw geluid; +een hemelsch, goddelijk, onbeschrijfelijk geluid, even verrukkelijk als +het andere gruwelijk geweest was. ’t Was een gezang, dat uit de +duisternis kwam, een verheven harmonisch gebed, in de schaduw en de +vreeselijke stilte van den nacht; een gezang van vrouwenstemmen, die +den reinen klank der maagden en den natuurlijken toon der kinderen +hadden, stemmen, welke niet tot de aarde behooren, maar aan die +gelijken, welke de pasgeborenen nog in de ooren klinken en de +stervenden reeds beginnen te vernemen. Dit gezang kwam uit het sombere +gebouw, ’t welk aan den tuin uitkwam. Juist toen het leven der +duivelen verdween, scheen een engelenkoor in de schaduw te naderen.</p> +<p>Cosette en Jean Valjean knielden.</p> +<p>Zij wisten niet wat het was, zij wisten evenmin waar zij +<span class="pagenum">[<a id="pb169" href="#pb169" name= +"pb169">169</a>]</span>waren; maar beiden, de man en het kind, de +boeteling en de onschuldige, gevoelden dat zij moesten knielen.</p> +<p>Het zonderlinge was, dat, in weerwil dezer stemmen, het gebouw +eenzaam scheen. ’t Was als een bovennatuurlijk gezang in een +onbewoond huis.</p> +<p>Terwijl deze stemmen zongen, dacht Jean Valjean aan niets meer. Hij +zag geen nacht meer, maar een blauwen hemel. ’t Was hem, alsof +die vleugels zich uitbreidden, welke wij allen in ons hebben.</p> +<p>Het gezang zweeg. Jean Valjean had niet kunnen zeggen, of het lang +geduurd had. De uren van verrukking duren immer slechts +één minuut.</p> +<p>Alles was weder stil geworden. Men hoorde niets meer in de straat, +niets meer in den tuin. Zoowel wat hem bedreigde als wat hem +geruststelde was verdwenen. De wind bewoog het dorre gras op den muur, +dat een zacht, treurig geritsel voortbracht.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Vervolg van het raadsel.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De nachtwind verhief zich, ’t geen aanduidde, +dat het tusschen één en twee uren des nachts was. De arme +Cosette zeide niets. Daar zij naast Jean Valjean zat, met het hoofd +tegen hem geleund, meende hij dat zij sliep. Hij boog zich en zag haar +in ’t gezicht. Cosette had de oogen wijd open en een peinzend +gelaat, ’t geen Jean Valjean leed deed.</p> +<p>Zij beefde nog altijd.</p> +<p>„Hebt ge slaap?” vroeg Jean Valjean.</p> +<p>„Ik ben koud,” antwoordde zij.</p> +<p>Een oogenblik later hernam zij:</p> +<p>„Is zij er nog?”</p> +<p>„Wie?” vroeg Jean Valjean.</p> +<p>„Madame Thénardier.”</p> +<p>Jean Valjean was reeds vergeten, welk middel hij aangewend had, om +Cosette stil te doen zijn.</p> +<p>„O,” zeide hij, „zij is weg. Vrees niet +meer.”</p> +<p>Het kind zuchtte, alsof een zware last van haar hart was +genomen.</p> +<p>De grond was vochtig, de schuur aan alle zijden open, en de +nachtwind werd met ieder oogenblik kouder. Valjean trok zijn jas uit en +wikkelde er Cosette in. <span class="pagenum">[<a id="pb170" href= +"#pb170" name="pb170">170</a>]</span></p> +<p>„Voelt ge u nu minder koud?” vroeg hij.</p> +<p>„O, ja, vader.”</p> +<p>„Nu, wacht mij een oogenblik. Ik kom spoedig terug.”</p> +<p>Hij verliet de schuur en ging langs het groote gebouw, om een betere +schuilplaats te vinden. Hij vond deuren, maar zij waren gesloten. Voor +al de benedenvensters waren ijzeren tralies.</p> +<p>Toen hij voorbij den binnenhoek van het gebouw was, bespeurde hij +boogvensters en een flauw lichtschijnsel. Hij verhief zich op de teenen +en schouwde door een dier vensters. Door alle zag men in een zeer ruime +zaal, die met groote zerken geplaveid en met bogen en pilaars voorzien +was, en waarin men niets onderscheidde dan een flauw licht en breede +schaduwen. Het licht kwam van een nachtlampje in een hoek. Deze zaal +was eenzaam en niets bewoog er zich. Evenwel, na lang staren, meende +Jean Valjean op den grond, op de zerken iets te zien, dat met een +lijkkleed overdekt scheen en een menschelijk lichaam geleek. Het lag +plat op den buik met het gezicht op de steenen, met uitgebreide armen, +bewegingloos als een doode. Te oordeelen naar iets, dat een slang +geleek en op den grond lag, zou men gezegd hebben dat deze akelige +gestalte een touw om den hals had.</p> +<p>De geheele zaal was vervuld van dat nevelachtige van flauw verlichte +ruimten, dat het schrikbarende verhoogt.</p> +<p>Jean Valjean heeft later dikwijls gezegd dat, hoeveel akeligs hem in +zijn leven ook ontmoet was, hij nimmer iets vreeselijker en +ijzingwekkender gezien had dan deze raadselachtige gestalte, in dit +sombere oord en in deze nachtelijke duisternis. Schrikkelijk was de +onderstelling, dat deze gestalte dood was, maar schrikkelijker nog dat +zij leefde.</p> +<p>Hij had den moed zijn gezicht tegen de glasruiten te drukken en te +bespieden of ’t geen hij zag zich bewegen zou. Hoewel hij, naar +zijn meening, een geruime poos gewacht had, bewoog de op den grond +liggende gestalte zich niet. Eensklaps voelde hij zich door een +onuitsprekelijken schrik aangegrepen en hij vluchtte naar de schuur, +zonder te durven omzien. ’t Scheen hem dat, zoo hij ’t +hoofd omwendde, hij de gestalte met snelle schreden en de armen +bewegende achter zich zou zien.</p> +<p>Hijgend kwam hij aan de schuur. Zijn knieën knikten; ’t +zweet brak hem van alle kanten uit.</p> +<p>Waar was hij? Wie had zich ooit iets kunnen verbeelden, als dit +soort van graf, te midden van Parijs? Wat was dit zonderlinge huis? dit +gebouw vol nachtelijke verborgenheden, dat in de schaduw de zielen met +engelenstemmen riep, en wanneer zij kwamen haar plotseling zulk een +schrikbarend <span class="pagenum">[<a id="pb171" href="#pb171" name= +"pb171">171</a>]</span>visioen vertoonde, haar de schitterende poorten +des hemels beloofde te openen, maar de vreeselijke poort van het graf +ontsloot. ’t Was wel degelijk een gebouw, een huis aan de straat +met een nummer! ’t Was geen droombeeld! Hij moest de steenen +betasten, om het te kunnen gelooven.</p> +<p>De koude, de angst, de ongerustheid, de vele aandoeningen van dien +avond hadden hem koortsig gemaakt, en zijn gedachten vlogen verward +door zijn hoofd.</p> +<p>Hij ging naar Cosette. Zij sliep.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.8" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Achtste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het raadsel wordt duisterder.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Het kind had haar hoofdje op een steen gelegd en was +in slaap gevallen.</p> +<p>Valjean zette zich aan haar zijde en aanschouwde haar. Allengs, en +hoe langer hij haar aanzag, werd hij rustiger en herkreeg zijn +tegenwoordigheid van geest.</p> +<p>Duidelijk erkende hij deze waarheid, den grondslag van zijn +toekomstig leven, dat zoolang zij er zou zijn en hij haar bij zich zou +hebben, hij niets noodig had dan alleen voor haar, noch iets vreesde +dan alleen om harentwille. Hij voelde zelfs niet dat hij zeer koud was, +wijl hij zijn jas had uitgetrokken om er haar mede te dekken.</p> +<p>Hij hoorde intusschen, door zijn mijmering heen, sedert eenigen tijd +een zonderling geluid. ’t Was als een schel, die van plaats +verandert. Het klonk in den tuin. Men hoorde het duidelijk, hoewel +flauw. Het geleek den zachten klank der bellen van koeien, die ’s +nachts in de weide zijn.</p> +<p>Jean Valjean keerde zich om naar dat gerucht; hij zag dat iemand in +den tuin was.</p> +<p>’t Scheen een man te zijn, die over het meloenbed tusschen de +klokken ging, nu bukkende, dan zich oprichtende, dan weder stilstaande, +met regelmatige bewegingen, alsof hij iets over den grond sleepte of +uitlegde. De man scheen te hinken.</p> +<p>Jean Valjean schrikte met eene siddering, die ongelukkigen steeds +eigen is. Alles is hun vijandig en verdacht. Zij mistrouwen den dag, +omdat die hen in ’t licht stelt, en den nacht, omdat die +behulpzaam is hen te verrassen. Straks huiverde hij, omdat de tuin +eenzaam was; nu sidderde hij, omdat er iemand was. <span class= +"pagenum">[<a id="pb172" href="#pb172" name="pb172">172</a>]</span></p> +<p>Van een hersenschimmigen angst verviel hij in een wezenlijken. Hij +vreesde, dat Javert en de verspieders zich misschien niet verwijderd +hadden, dat zij waarschijnlijk lieden in de straat ter bewaking hadden +achtergelaten, dat, zoo deze man hem nu in den tuin ontdekte, hij zeker +hulp zou roepen en hem overleveren. Behoedzaam nam hij de slapende +Cosette in zijn armen en droeg haar achter een hoop oud huisraad in den +versten hoek der schuur. Cosette verroerde zich niet.</p> +<p>Van dáár sloeg hij de bewegingen van den persoon gade, +die op het meloenbed was. Zonderling was het, dat de klank der schel al +de bewegingen van dien man volgde. Kwam de man nader, dan naderde ook +het geluid; verwijderde hij zich, dan verwijderde zich ook ’t +geluid; ’t geluid verzelde regelmatig zijn bewegingen; hield hij +stil, dan zweeg ook het geluid. ’t Scheen duidelijk, dat de schel +aan den man bevestigd was, maar wat kon dit beteekenen? Wie was deze +man, die een bel droeg als een ram of os?</p> +<p>Terwijl hij zich deze vragen deed, raakte hij Cosettes handen aan. +Zij waren ijskoud.</p> +<p>„Mijn God!” zuchtte hij. Hij riep zacht: +„Cosette!”</p> +<p>Zij opende de oogen niet.</p> +<p>Hij schudde haar.</p> +<p>Zij ontwaakte niet.</p> +<p>„Zou zij dood zijn!” zeide hij, en richtte zich op, van +’t hoofd tot de voeten bevende.</p> +<p>De vreeselijkste gedachten dwarlden verward door zijn geest. Er zijn +oogenblikken, waarin afgrijselijke gissingen ons als een drom +furiën bestormen en met geweld in onze hersens breken. Onze +bezorgdheid bedenkt allerlei dwaasheden, wanneer het hen betreft, welke +wij beminnen. Hij herinnerde zich, dat de slaap in een kouden nacht, +onder den blooten hemel, doodelijk kan zijn.</p> +<p>Cosette lag bleek, bewegingloos op den grond, aan zijn voeten.</p> +<p>Hij luisterde naar haar ademhaling; zij ademde; maar, naar hij +meende, flauw en op ’t punt van te bezwijken.</p> +<p>Hoe haar te verwarmen? Hoe haar te wekken?</p> +<p>Hij dacht op dit oogenblik aan niets dan aan dit. Geheel ontsteld +ijlde hij uit de schuur.</p> +<p>Binnen een kwartier moest Cosette tot elken prijs bij een vuur en te +bed zijn. <span class="pagenum">[<a id="pb173" href="#pb173" name= +"pb173">173</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch5.9" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Negende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De man met de schel.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Valjean ging rechtstreeks op den man af, dien hij in +den tuin zag. Hij had de rol geld in de hand genomen, welke in zijn zak +was.</p> +<p>De man boog het hoofd en zag hem niet naderen. Met een paar schreden +was Jean Valjean bij hem en riep hem toe:</p> +<p>„Honderd francs!”</p> +<p>De man rilde van schrik en zag op.</p> +<p>„Honderd francs,” hernam Jean Valjean, „zoo ge mij +voor dezen nacht huisvesting geeft.”</p> +<p>De maan verlichtte Valjeans ontsteld gelaat.</p> +<p>„Mijn Hemel! zijt gij ’t, mijnheer Madeleine?” zei +de man.</p> +<p>Bij dezen naam, aldus, in dit nachtelijk uur, op deze onbekende +plek, door dezen onbekenden man uitgesproken, deinsde Jean Valjean +terug. Hij was op alles voorbereid geweest behalve hierop. Hij, die tot +hem sprak, was een gebogen en kreupel grijsaard, genoegzaam als een +boer gekleed, dragende aan het linkerbeen een lederen kniestuk, waaraan +een tamelijk groote bel hing. Zijn gezicht, dat in de schaduw was, kon +men niet onderscheiden.</p> +<p>De man had intusschen zijn pet afgenomen en riep bevend:</p> +<p>„Ach mijn God! hoe komt gij hier, vader Madeleine! hoe zijt ge +hier binnengekomen, lieve Jezus! Ge zijt uit den hemel gevallen! Ja +waarlijk, zoo ge ooit valt, zult ge uit den hemel moeten vallen. Hoe +ziet ge er uit! Ge hebt geen das, noch hoed, noch jas! Weet ge wel, dat +ge iemand, die u niet kende, zoudt verschrikt hebben? Geen jas! Heere +God! worden de heiligen tegenwoordig krankzinnig? Maar hoe zijt ge toch +hier gekomen?”</p> +<p>Zonder op antwoord te wachten, sprak de oude man met een +ongekunstelde rederijkheid, waarin niets verontrustends lag. Onder +’t spreken toonde hij de grootste verbazing en de naïefste +goedhartigheid.</p> +<p>„Wie zijt gij? en wat is dit huis?” vroeg Jean +Valjean.</p> +<p>„Wel drommels, hoe is ’t mogelijk!” riep de +grijsaard; „ik ben immers degeen dien ge hier geplaatst hebt, en +dit huis is dat waarin ge mij een plaats bezorgd hebt. Hoe? herkent ge +mij niet?”</p> +<p>„Neen,” zei Jean Valjean. „Maar van waar kent ge +mij?”</p> +<p>„Ge hebt mij het leven gered,” zei de man.</p> +<p>Hij keerde zich om, het maanlicht bescheen zijn gelaat, en Jean +Valjean herkende den ouden Fauchelevent. <span class="pagenum">[<a id= +"pb174" href="#pb174" name="pb174">174</a>]</span></p> +<p>„Ha!” zei Jean Valjean, „zijt gij ’t? ja, nu +herken ik u.”</p> +<p>„’t Is wel gelukkig,” zei de oude man op +verwijtenden toon.</p> +<p>„En wat doet ge hier?” hernam Jean Valjean.</p> +<p>„Wel, ik dek mijn meloenen.”</p> +<p>De oude Fauchelevent had werkelijk, toen Jean Valjean hem aansprak, +het eind van een stroomat in de hand, welke hij bezig was over het +meloenbed te spreiden. Hij had er reeds, sedert een uur, dat hij in den +tuin was, meerdere op het bed gelegd.</p> +<p>’t Waren de eigenaardige bewegingen van dien arbeid, welke +Jean Valjean van uit de schuur had opgemerkt.</p> +<p>De tuinman vervolgde:</p> +<p>„Ik dacht: de maan is helder, ’t zal vriezen. Ik zal +mijn meloenen hun jas aandoen. En,” voegde hij er luid lachend +bij, „gij hadt dit waarlijk ook wel mogen doen! Maar hoe komt ge +toch hier?”</p> +<p>Daar Jean Valjean ontdekte, dat deze man hem kende, althans onder +den naam van Madeleine, meende hij zooveel te voorzichtiger te moeten +zijn. Hij deed een menigte vragen, en, zonderling, nu schenen de rollen +omgekeerd: hij, de indringer, was ’t die vroeg:</p> +<p>„En wat beteekent de schel, die ge aan de knie +hebt?”</p> +<p>„De schel,” antwoordde Fauchelevent, „dient opdat +men mij uit den weg ga.”</p> +<p>„Hoe! opdat men u uit den weg ga?”</p> +<p>De oude Fauchelevent knipoogde op een onbeschrijfelijke wijze.</p> +<p>„Te drommel!” zeide hij, „in dit huis zijn niet +anders dan vrouwen; veel jonge meisjes. ’t Schijnt gevaarlijk te +zijn, dat ze mij zien. De schel waarschuwt haar. Als ik kom, gaan zij +heen.”</p> +<p>„Wat is dit voor een huis?”</p> +<p>„Kom, dat weet ge immers wel?”</p> +<p>„Neen, ik weet het niet.”</p> +<p>„En ge hebt er mij als tuinier doen plaatsen.”</p> +<p>„Antwoord mij, alsof ik niets weet.”</p> +<p>„Welnu, ’t is het klooster van Petit-Picpus.”</p> +<p>Nu begon Jean Valjean zich te herinneren. Het toeval, dat wil zeggen +de Voorzienigheid, had hem juist in dit klooster van de wijk St. +Antoine gevoerd, waar de oude Fauchelevent, toen hij door ’t +omvallen van zijn kar, voor twee jaren, kreupel was geworden, op zijn +aanbeveling geplaatst was. Hij herhaalde, als tot zich zelven +sprekende:</p> +<p>„Het klooster van Petit-Picpus!”</p> +<p>„Maar spreek,” hernam Fauchelevent, „hoe drommels +is ’t u gelukt hier binnen te komen? Vader Madeleine, ge moogt +een heilige zijn, maar ge zijt ook een man, en hier mogen geen mannen +komen.” <span class="pagenum">[<a id="pb175" href="#pb175" name= +"pb175">175</a>]</span></p> +<p>„En gij zijt er!”</p> +<p>„Ik ben de eenige man.”</p> +<p>„Ik moet hier echter blijven,” hernam Jean Valjean.</p> +<p>„Ach, mijn God!” riep Fauchelevent.</p> +<p>Jean Valjean naderde den grijsaard en zeide hem met ernstige +stem:</p> +<p>„Vader Fauchelevent, ik heb u ’t leven gered.”</p> +<p>„Ik heb hier eerder aan gedacht dan gij,” antwoordde +Fauchelevent.</p> +<p>„Welnu, thans kunt ge voor mij doen, wat ik vroeger voor u +deed.”</p> +<p>Fauchelevent nam de forsche handen van Valjean in zijn oude, +gerimpelde en bevende handen, en scheen eenige oogenblikken niet te +kunnen spreken. Eindelijk riep hij:</p> +<p>„O! ’t zou een zegen van den goeden God zijn, zoo ik u +dit eenigszins vergelden kon; ik uw leven redden! mijnheer de maire, +beschik over mij, ouden man.”</p> +<p>Een wonderbare blijdschap had den grijsaard als omgekeerd. Zijn +gelaat scheen te schitteren.</p> +<p>„Wat wilt ge dat ik doen zal?” vroeg hij.</p> +<p>„Ik zal ’t u zeggen. Hebt ge een kamer?”</p> +<p>„Ik heb ginds, achter de bouwvallen van het oude klooster, in +een hoek, dien niemand ziet, een afzonderlijke woning met drie +kamers.”</p> +<p>Dit gebouwtje was inderdaad zoo goed achter den bouwval verborgen, +en zoo geplaatst dat niemand het zien kon, zoodat ook Jean Valjean het +niet had gezien.</p> +<p>„Goed,” zei Jean Valjean. „Nu heb ik u nog twee +dingen te verzoeken.”</p> +<p>„Wat, mijnheer de maire?”</p> +<p>„Vooreerst, dat ge aan niemand zegt wat ge van mij weet. Ten +tweede, dat ge niet meer van mij tracht uit te vorschen.”</p> +<p>„Zooals ge wilt. Ik weet dat ge niets kunt doen wat slecht is, +en dat ge altijd een goed mensch zijt geweest. Bovendien hebt gij mij +immers hier bezorgd. ’t Is uw zaak. Ik ben tot uw +dienst.”</p> +<p>„Afgedaan. Volg mij nu. Wij willen het kind halen.”</p> +<p>„Zoo!” zei Fauchelevent. „Hebt ge een +kind?”</p> +<p>Hij voegde er geen woord bij en volgde Jean Valjean gelijk een hond +zijn meester.</p> +<p>Binnen een half uur sliep Cosette, die bij een goed vuur haar blos +had herkregen, in het bed van den ouden tuinier. Jean Valjean had zijn +das omgedaan en zijn jas aangetrokken; ook de over den muur geworpen +hoed was wedergevonden en opgeraapt. Terwijl Jean Valjean zijn jas +aantrok, had Fauchelevent <span class="pagenum">[<a id="pb176" href= +"#pb176" name="pb176">176</a>]</span>zich van zijn kniestuk met de +schel bevrijd, dat nu aan een spijker, naast een mand, den muur +versierde. Beide mannen warmden zich, met hun ellebogen op de tafel +rustende, waarop Fauchelevent een stuk kaas, brood, een flesch wijn en +twee glazen had geplaatst, waarop de oude man zijn hand op de knie van +Valjean leggende, tot dezen zeide:</p> +<p>„O vader Madeleine, ge hebt mij niet dadelijk herkend; ge redt +het leven der menschen en vergeet hen? Dat is niet mooi! Maar zij +vergeten u niet! Ge zijt een ondankbare!”</p> +</div> +</div> +<div id="ch5.10" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Waarin verhaald wordt hoe Javert niets ontdekt.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De gebeurtenissen, waarvan wij, om zoo te spreken, de +rugzijde hebben gezien, hadden zich op de eenvoudigste wijze +toegedragen.</p> +<p>Toen Jean Valjean—in denzelfden nacht dat Javert hem bij het +sterfbed van Fantine in hechtenis nam—uit de stadsgevangenis van +M. sur M. vluchtte, vermoedde de politie, dat de vluchteling naar +Parijs zou zijn gegaan. Parijs is een maalstroom, waarin alles verloren +gaat; alles verdwijnt in deze draaikolk der wereld, gelijk in de +draaikolk der zee. Geen bosch verbergt iemand zoo goed, als deze van +menschen wemelende stad. Dit weten vluchtelingen van allerlei soort. +Zij gaan naar Parijs om daar te verdwijnen, want er zijn verdwijningen, +die redden. Dit weet de politie ook en daarom zoekt zij te Parijs, wat +zij elders verloren heeft. Zij zocht er den maire van M. sur M. Javert +werd naar Parijs ontboden om er de opsporing te besturen. Javert hielp +inderdaad krachtdadig om Valjean te vatten. Javerts ijver en +schranderheid werden bij deze gelegenheid door den heer Chabouillet, +secretaris der prefectuur onder den graaf Anglès, opgemerkt. +Chabouillet, die Javert trouwens reeds vroeger beschermd had, plaatste +den inspecteur van politie van M. sur M. bij de politie te Parijs. +Dáár maakte Javert zich op verschillende, en, wij moeten +zeggen, hoewel het woord voor dergelijke zaken ongepast schijnt, op +eervolle wijze verdienstelijk.</p> +<p>Hij dacht niet meer aan Jean Valjean—de honden, die altijd ter +jacht gaan, vergeten den wolf van gisteren voor dien van +heden—toen hij in December 1823 een courant las, schoon hij zich +anders niet met couranten ophield; maar <span class="pagenum">[<a id= +"pb177" href="#pb177" name="pb177">177</a>]</span>Javert, een +koningsgezinde, had de bijzonderheden willen weten van den +zegevierenden intocht van den prins-generalissimus te Bayonne. Toen hij +het artikel, waarin hij belang stelde, gelezen had, trok een naam, de +naam van Jean Valjean, onder aan een bladzijde, zijn aandacht. Het blad +berichtte, dat de tuchteling Jean Valjean gestorven was en wel in zulke +bepaalde woorden, dat Javert er niet aan twijfelde. Hij sprak bij zich +zelven: „Ja, de dood is de beste keten!” Toen wierp hij het +blad ter zijde en dacht niet meer aan de zaak.</p> +<p>Eenigen tijd later werd door de prefectuur van het departement Seine +en Oise aan de prefectuur van politie te Parijs een nota gezonden, +betreffende de ontvoering van een kind, welke ontvoering, zoo men +zeide, onder bijzondere omstandigheden in de gemeente Montfermeil had +plaats gehad. Een zeven- of achtjarig meisje, zeide de nota, door haar +moeder aan een herbergier in de gemeente toevertrouwd, was door een +vreemdeling gestolen; het meisje heette Cosette en was het kind van een +vrouw, Fantine genaamd, die, men wist niet wanneer of waar, in een +hospitaal overleden was. Deze nota kwam onder de oogen van Javert en +maakte hem nadenkend.</p> +<p>De naam Fantine was hem bekend. Hij herinnerde zich, dat Jean +Valjean hem luide had doen lachen, toen hij drie dagen uitstel verzocht +om het kind van dat schepsel te gaan halen. Hij herinnerde zich, dat +Jean Valjean te Parijs aangehouden was, juist toen hij in den wagen +naar Montfermeil steeg. Eenige aanwijzingen hadden hem zelfs toen reeds +doen vermoeden, dat Valjean ten tweeden male in dat rijtuig plaats +genomen en bereids den vorigen dag in de omstreken van dat dorp was +geweest, want in het dorp zelf had men hem niet gezien. Wat hij in de +omstreken van Montfermeil had gedaan, had men niet kunnen begrijpen. Nu +begreep Javert het. Fantines dochtertje bevond er zich, en Jean Valjean +ging het halen. Nu was dit kind door een onbekende gestolen? Wie kon +deze onbekende zijn? Kon het Jean Valjean wezen? maar Jean Valjean was +dood.—Javert nam, zonder iemand iets te zeggen, plaats in +’t rijtuig van „le Plat d’étain” in het +slop van la Planchette en reed naar Montfermeil.</p> +<p>Hij verwachtte er licht te vinden, en vond er duisternis.</p> +<p>In de eerste dagen hadden de Thénardier’s in hun wrevel +veel gebabbeld. De verdwijning van de Leeuwerik had opzien in ’t +dorp verwekt. Onverwijld kwamen er verschillende lezingen van de zaak +in omloop, dat deze eindelijk een kinderroof werd. Hiervan was een nota +aan de politie het gevolg. Evenwel had Thénardier, met zijn +bewonderenswaardig instinct, toen zijn kwade luim verdwenen was, +spoedig begrepen, dat <span class="pagenum">[<a id="pb178" href= +"#pb178" name="pb178">178</a>]</span>het nooit goed is mijnheer den +procureur des konings in beweging te brengen, en dat zijn klachten ter +zake van Cosettes „ontvoering” vooreerst het gevolg zouden +hebben op hem, Thénardier, en op vele duistere zaken, hem +betreffende, het scherpe oog der justitie te trekken. +Vóór alles willen de uilen niet, dat men hen in ’t +licht brenge. En hoe zou hij ’t maken met de vijftienhonderd +francs, die hij ontvangen had? Hij sloeg spoedig een anderen weg in, +legde zijn vrouw het zwijgen op en toonde zich verwonderd, zoo men hem +van het „gestolen” kind sprak. Hij begreep er niets van; +’t is waar, aanvankelijk had hij zich beklaagd, dat men hem +„de lieve kleine” zoo spoedig „ontnomen” had, +welke hij uit liefde nog een paar dagen wilde behouden hebben, maar +’t was haar „grootvader,” die op de natuurlijkste +wijs ter wereld gekomen was om haar te halen. Hij sprak van een +grootvader, omdat dit goed klonk. Toen Javert te Montfermeil kwam, +vernam hij deze geschiedenis. De grootvader deed Jean Valjean +verdwijnen.</p> +<p>Evenwel deed Javert aan Thénardier eenige vragen, als om zijn +geschiedenis te peilen.—„Wie was deze grootvader en hoe +heette hij?”—Thénardier antwoordde onnoozel: +„Een rijk landbouwer. Ik heb zijn pas gezien. Ik geloof, dat hij +Guillaume Lambert heet.”</p> +<p>Lambert is een fatsoenlijke, geruststellende naam en Javert keerde +naar Parijs terug.</p> +<p>„Jean Valjean is wel degelijk dood,” zeide hij, +„en ik ben een uilskuiken.”</p> +<p>Hij begon deze geheele geschiedenis te vergeten, toen hij in Maart +1824 van een zonderling persoon hoorde spreken, die in de parochie St. +Médard woonde en die men noemde den „bedelaar, die +aalmoezen geeft.” Deze persoon was, zoo men zeide, een rentenier, +wiens eigenlijken naam niemand kende, en die alleen met een achtjarig +meisje woonde, dat zelf niets wist dan dat zij van Montfermeil kwam. +Montfermeil! die naam kwam immer terug en deed Javert het oor spitsen. +Een oude bedelaar, een stille verklikker, wien deze man aalmoezen gaf, +voegde er nog eenige bijzonderheden bij.—De rentenier was zeer +schuw—ging slechts ’s avonds uit—sprak met +niemand—enkele keeren slechts met de armen—en liet zich +niet naderen. Hij droeg een oude, leelijke bruine jas, die verscheidene +millioenen waard moest wezen, wijl hij geheel en al met banknoten +gevoerd was.—Dit prikkelde niet weinig Javerts nieuwsgierigheid. +Ten einde dezen fantastischen rentenier van nabij te zien, zonder hem +schuw te maken, leende hij op zekeren dag van den bedelaar-verklikker +diens plunje <span class="pagenum">[<a id="pb179" href="#pb179" name= +"pb179">179</a>]</span>en de plaats, waar hij alle avonden gebeden zat +te prevelen en middelerwijl bespiedde.</p> +<p>De „verdachte” naderde werkelijk den verkleeden Javert +en gaf hem een aalmoes: terzelfder tijd lichtte Javert het hoofd op, en +Jean Valjean schrikte, daar hij Javert meende te herkennen, terwijl +Javert niet minder getroffen was, daar hij meende Jean Valjean te +zien.</p> +<p>Maar de duisternis had hem kunnen bedriegen; Jean Valjean’s +dood was officiëel, Javert bleef in grooten twijfel, en deze +nauwgezette man legde, wanneer hij twijfelde, op niemand de hand.</p> +<p>Hij volgde den man tot aan het huis-Gorbeau, en wist de oude vrouw +uit te hooren, ’t geen niet moeilijk was. Zij bevestigde het feit +van de met <span class="corr" id="xd20e3850" title= +"Bron: millioene">millioenen</span> gevoerden jas, en verhaalde hem de +episode van het bankbiljet van duizend francs. Zij had het gezien! Zij +had het in de handen gehad! Javert huurde een kamer, welke hij +denzelfden avond betrok. Hij ging aan de deur van den geheimzinnige +luisteren, in de hoop den klank zijner stem te hooren; maar Jean +Valjean zag zijn kaars door het sleutelgat en stelde den bespieder +teleur door te zwijgen.</p> +<p>Den volgenden dag verliet Jean Valjean het huis. De oude vrouw had +echter den klank van het vijffrancstuk, dat hij liet vallen, opgemerkt, +en toen ze geld hoorde rammelen, dacht zij dat men ging verhuizen en +haastte zich Javert te verwittigen.</p> +<p>Toen Jean Valjean tegen den avond uitging, wachtte Javert hem met +twee mannen achter de boomen op den boulevard.</p> +<p>Javert had aan de prefectuur gewapende hulp gevraagd, maar den naam +niet genoemd van den persoon, dien hij hoopte te vatten. Dit was zijn +geheim; ’t geen hij om drie redenen bewaarde: vooreerst, wijl het +minste gerucht Jean Valjean opmerkzaam kon maken; ten tweede, wijl het +vatten van een ouden gevluchten galeislaaf, dien men dood waande, van +een veroordeelde, wien de gerechtsstukken vroeger onder de +„gevaarlijkste soort van boosdoeners” genoemd hadden, een +schitterende zegepraal zou zijn, welke de oudgedienden der Parijsche +politie zekerlijk een nieuweling, als Javert, niet zouden gunnen, en +hij daarom vreesde dat men hem zijn galeislaaf zou ontnemen; eindelijk, +wijl Javert, als kunstenaar, het onverwachte beminde. Hij haatte die +vooraf aangekondigde overwinningen, welke haar bekoorlijkheid +verliezen, zoo er te lang vooraf van gesproken is. Hij bereidde zijn +meesterstukken liefst in het duister voor, om ze dan plotseling in +’t licht te onthullen. <span class="pagenum">[<a id="pb180" href= +"#pb180" name="pb180">180</a>]</span></p> +<p>Javert was Jean Valjean van boom tot boom, van den eenen hoek tot +den anderen gevolgd, en had hem geen oogenblik uit het oog verloren; +zelfs in de oogenblikken, dat Jean Valjean zich het meest veilig +waande, was Javerts oog op hem gevestigd. Waarom vatte Javert Jean +Valjean niet? Wijl hij van zijn zaak nog niet zeker was.</p> +<p>Men herinnere zich, dat in dien tijd de politie niet volkomen op +haar gemak was, de vrije pers hinderde haar. Eenige, door de dagbladen +publiek gemaakte, willekeurige inhechtenisnemingen hadden zelfs in de +Kamers weerklank gevonden en de prefectuur angstvallig gemaakt. De +aanranding der persoonlijke vrijheid was een zwaar vergrijp. De agenten +vreesden zich te vergissen; de prefect wreekte zich op hen; een +vergissing wordt door afzetting gevolgd. Men kan zich den indruk +voorstellen, dien te Parijs dit berichtje, door twintig bladen +herhaald, gemaakt zou hebben:—„Gisteren is een oud man met +wit haar, een achtenswaardig rentenier, die met zijn achtjarig +kleindochtertje wandelde, aangehouden en als ontvlucht tuchteling naar +het dépôt der prefectuur overgebracht.”—</p> +<p>Wij moeten hier bijvoegen, dat Javert persoonlijke bezwaren had; de +vermaningen van zijn geweten paarden zich bij die van den prefect. Hij +twijfelde werkelijk.</p> +<p>Jean Valjean ging met den rug naar hem gekeerd, in de +duisternis.</p> +<p>Zijn treurigheid, bekommering, angst, neerslachtigheid, de nieuwe +ramp, die hem dwong des nachts de vlucht te nemen en op goed geluk af +in Parijs voor Cosette en zichzelven een onderkomen te zoeken, de +noodzakelijkheid om zijn tred naar dien van een kind te regelen, dit +alles had, zelfs zonder dat hij er zich van bewust was, Jean Valjeans +gang veranderd en aan zijn gewone houding iets zoo oudachtigs gegeven, +dat zelfs de politie, in Javert vertegenwoordigd, zich er in kon +bedriegen en zich werkelijk bedroog. De onmogelijkheid om hem te dicht +te naderen, zijn kleeding als van een voormalig onderwijzer, de +verklaring van Thénardier die een grootvader van hem maakte, +eindelijk het geloof dat hij in ’t bagno gestorven was, +vergrootten Javerts twijfel.</p> +<p>Een oogenblik was hij voornemens hem onverhoeds naar zijn papieren +te vragen. Maar zoo deze man Valjean niet ware, zoo hij niet een oud, +eerlijk rentenier ware, was hij waarschijnlijk een schurk, nauwkeurig +vertrouwd met het donker weefsel der Parijsche misdaden, misschien +hoofd eener gevaarlijke bende, die aalmoezen gaf om zijn andere +talenten te verbergen—een bekend middel. Hij had dan vertrouwden, +<span class="pagenum">[<a id="pb181" href="#pb181" name= +"pb181">181</a>]</span>medeplichtigen, verschillende verblijven, waar +hij zich verborg. De kronkelingen en omwegen, die hij in de straten +maakte, schenen aan te duiden, dat hij geen eenvoudig burger was. Hem +terstond te vatten zou wezen „de hen met gouden eieren +slachten.” Wachten schaadde niet, immers Javert was zeker, dat +hij hen niet zou ontkomen.</p> +<p>Zonderling te moede ging hij dus voort, bij zich zelven honderd +vragen nopens dien raadselachtigen persoon doende.</p> +<p>’t Was reeds tamelijk laat, toen hij bij het heldere licht +eener herberg in de straat Pontoise Jean Valjean bepaald herkende.</p> +<p>In de wereld zijn twee wezens die het hevigst sidderen: een moeder +die haar kind en een tijger die zijn prooi wedervindt. Javert gevoelde +deze hevige siddering.</p> +<p>Zoodra hij Jean Valjean, den gevreesden tuchteling, stellig herkend +had, bedacht hij, dat hij slechts twee mannen bij zich had; hij liet +dus bij den <span class="corr" id="xd20e3883" title= +"Bron: commisaris">commissaris</span> in de straat Pontoise versterking +vragen. Vóór men een doornenstok aanvat, trekt men +handschoenen aan.</p> +<p>Door deze vertraging en het raadplegen met zijn lieden op het plein +Rollin, had hij bijna het spoor verloren. Spoedig echter begreep hij, +dat Jean Valjean zou trachten de rivier tusschen zich en zijn +vervolgers te plaatsen. Hij boog het hoofd, en overlegde als een +speurhond, die den neus op den grond legt om het spoor te vinden. Met +zijn machtig instinct ging Javert regelrecht naar de brug van +Austerlitz. Een paar woorden met den brugwachter gewisseld, waren hem +voldoende: „Hebt ge een man met een meisje +gezien?”—„Ik heb hem twee sous laten betalen,” +antwoordde de brugwachter. Javert kwam tijdig genoeg op de brug om aan +den overkant van het water Jean Valjean met Cosette aan de hand, over +de door de maan verlichte plek te zien gaan en hen de straat +Chemin-Vert-St.-Antoine te zien inslaan; hij dacht aan het slop Genrot, +dat zich daar als een valluik bevond, en aan den eenigen uitgang der +straat Droit-Mur in de kleine straat Picpus. In allerijl zond hij langs +een omweg een zijner lieden naar den uitgang om hem te bewaken. Hij +preste een patrouille, die naar den wachtpost van het arsenaal +terugkeerde. Bij dergelijke partijen zijn de soldaten troeven. +Overigens weet men, dat, om een wild zwijn te vangen, een schrander +jager en veel honden noodig zijn.</p> +<p>Na deze maatregelen te hebben genomen, en meenende dat Jean Valjean +nu ingesloten was tusschen het slop Genrot rechts, zijn agent links en +hem, Javert, van achter, nam hij een snuifje.</p> +<p>Thans begon hij te spelen. ’t Was voor hem een oogenblik +<span class="pagenum">[<a id="pb182" href="#pb182" name= +"pb182">182</a>]</span>van helsche opgetogenheid; hij liet zijn man +voor zich gaan, overtuigd, dat hij hem in zijn macht had, maar wilde +zoo lang mogelijk dralen met hem te vatten, in ’t vermaak hem +gevangen en tevens vrij te zien, met den wellust der spin die de vlieg +laat spartelen, en van de kat, die de muis laat heen en weer loopen. De +klauw en de val hebben een vreeselijke beteekenis, ’t is de +gestremde beweging van het gevangen dier. Welk een genot, zulk een +vangst.</p> +<p>Javert genoot. De mazen van zijn net waren sterk. Hij was zeker van +te slagen; hij behoefde slechts de hand uit te steken.</p> +<p>Met de versterking, die hij bij zich had, was aan geen wederstand te +denken, hoe stoutmoedig, sterk en wanhopig Jean Valjean ook wezen +mocht.</p> +<p>Javert naderde langzaam, op zijn weg al de hoeken der straat als de +zakken van een dief navorschende en onderzoekende.</p> +<p>Toen hij echter in het midden der web was gekomen, vond hij er de +vlieg niet meer.</p> +<p>Men kan zich zijne woede voorstellen.</p> +<p>Hij ondervroeg den schildwacht der straat Droit-Mur en Picpus; deze +agent, die onbewegelijk op zijn post was gebleven, had den man niet +zien voorbijgaan.</p> +<p>Het gebeurt soms, dat het hert ontkomt, hoewel de honden op zijn +hielen zijn; in zoodanig geval weten de beste jagers niet wat er van te +denken. „’t Was geen hert, ’t was een +toovenaar.”</p> +<p>Javert zou gaarne hetzelfde hebben geroepen.</p> +<p>Zijn teleurstelling grensde een oogenblik aan wanhoop en woede.</p> +<p>’t Is zeker dat Napoleon in den Russischen oorlog, Alexander +in den Indischen, Cesar in den Afrikaanschen, Cyrus in den Scytischen +fouten begingen, en dat Javert in dezen veldtocht tegen Jean Valjean +fouten beging. ’t Was misschien een fout, dat hij aarzelde den +ouden tuchteling in verkenning te nemen. De eerste oogopslag zou hem +overtuigd hebben. ’t Was een fout, dat hij hem niet eenvoudig in +zijn woning in hechtenis nam. ’t Was een fout, dat hij hem niet +had aangehouden, toen hij hem in de straat Pontoise stellig herkende. +’t Was een fout dat hij met zijne handlangers in helder maanlicht +op het plein Rollin raadpleegde. Wel is waar, raadplegen is nuttig en +’t is goed de honden te onderzoeken, om te weten of ze vertrouwen +verdienen. Maar de jager kan niet te voorzichtig zijn, als hij op zulke +wilde dieren jaagt, als de wolf en den galeislaaf. Door zich te veel +moeite te geven om de honden op het spoor te brengen, maakte Javert het +dier verschrikt, door het lucht te geven, en deed het vlieden. Bovenal +was ’t een fout <span class="pagenum">[<a id="pb183" href= +"#pb183" name="pb183">183</a>]</span>dat, na het spoor op de brug van +Austerlitz te hebben wedergevonden, hij het vreeselijke en +kinderachtige spel speelde, zulk een man aan een draad te houden. Hij +achtte zich sterker dan hij was, en meende met een leeuw als met een +muis te kunnen spelen. Tezelfdertijd achtte hij zich te zwak, toen hij +het noodzakelijk oordeelde, versterking te nemen. Noodlottige voorzorg, +verlies van kostbaren tijd. Javert beging al deze fouten en was +niettemin een der schranderste en behendigste spionnen die bestaan +hebben. Hij was in de volste beteekenis des woords, wat men met een +jachtterm noemt „een volleerde hond.” Maar wie is +volmaakt?</p> +<p>De grootste veldheeren hebben hun ongelukkige oogenblikken.</p> +<p>De grootste verkeerdheden zijn dikwerf evenals dikke touwen, uit een +menigte dunne draadjes samengesteld. Neemt men elk draadje van den +kabel, elke geringe beweegreden afzonderlijk, men zal ze gemakkelijk +kunnen breken, ’t zal een beuzeling zijn: maar te zamen +gevlochten en verbonden zijn zij onverbreekbaar; ’t is Attila die +weifelend tusschen Marcianus in het Oosten en Valentianus in het Westen +staat; ’t is Hannibal die zich te Capua ophoudt; ’t is +Danton die zich te Arcis-sur-Aube aan den slaap overgeeft.</p> +<p>Hoe ’t zij, toen Javert ontdekte, dat Jean Valjean hem +ontsnapte, verloor hij daarom het hoofd niet. Overtuigd dat de +voortvluchtige tuchteling niet ver kon zijn, zette hij wachten uit, +legde hinderlagen, klemmen en voetangels, en doorkruiste den geheelen +nacht de wijk. Het eerste dat hem in ’t oog viel was de wanorde +der lantaarn, waarvan het touw was afgesneden. Een kostbare aanwijzing, +welke hem evenwel deed dwalen, daar zij al zijn nasporingen op het slop +Genrot richtte. In dit slop zijn lage muren van tuinen, die weder aan +braak liggende gronden grenzen. Hierheen was Jean Valjean naar alle +waarschijnlijkheid gevlucht. In waarheid, zoo hij iets verder dit slop +ware ingegaan, zou hij zeker door de tuinen hebben trachten te +ontvluchten, en zou hij in dat geval verloren zijn geweest, want Javert +doorzocht deze tuinen en velden zoo nauwkeurig, alsof hij er een naald +zocht.</p> +<p>Bij ’t aanbreken van den dag liet hij twee sluwe mannen ter +bewaking achter, en keerde naar de prefectuur terug, beschaamd als een +spion, die door een dief verschalkt is. <span class="pagenum">[<a id= +"pb185" href="#pb185" name="pb185">185</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0"> +<h2 class="label">Boek VI.</h2> +<h2 class="main">Klein Picpus.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb187" href="#pb187" name= +"pb187">187</a>]</span> +<div id="ch6.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Kleine Picpus-straat No. 62.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Een halve eeuw geleden onderscheidde zich de +koetspoort van No. 62 in de kleine Picpus-straat door niets van een +gewone koetspoort. Zij stond op verlokkende wijze gewoonlijk halfopen, +en zij liet twee dingen zien, die niets treurigs hebben: een +binnenplaats, wier muren met wingerden was bedekt, en een op- en +neergaanden portier. Boven den achtermuur zag men hooge boomen +uitkomen. Wanneer een zonnestraal de plaats, en een glas wijn den +portier vervroolijkte, kon men No. 62 in de kleine Picpus-straat niet +voorbijgaan, zonder een aangenamen indruk mede te nemen. ’t Was +echter een somber oord, dat men had gezien.</p> +<p>De ingang lachte; het huis bad en weende.</p> +<p>Zoo men er in slaagde, ’t geen niet gemakkelijk was, den +portier voorbij te komen—iets bijna onmogelijks zoo men niet een +zeker machtwoord bezat—en men rechts een klein portaal +binnenging, waar, tusschen twee muren, zulk een smalle trap was, dat +slechts één persoon tegelijk die kon opgaan; zoo men zich +door de kanarie-gele kleur der muren en de chocoladekleur der plint +niet liet afschrikken en men ’t waagde op te klimmen, kwam men op +een eerste, vervolgens op een tweede portaal, en eindelijk op de eerste +verdieping in een gang, waar men zich door den gelen muur en de +chocoladekleurige plinten met hardnekkigheid vervolgd zag. Trap en gang +waren door twee fraaie vensters verlicht. De gang had een kromming, +waar zij donker werd. Voorbij dien hoek kwam men, eenige schreden +verder, voor een deur, die te geheimzinniger was, wijl ze niet was +gesloten. Binnentredende bevond men zich in een kamertje van ongeveer +zes voet in ’t vierkant; ’t was zindelijk, kil, met steenen +bevloerd en met geel papier met groene bloemen behangen. Een flauw, mat +licht viel door een groot venster met kleine ruiten, dat links +<span class="pagenum">[<a id="pb188" href="#pb188" name= +"pb188">188</a>]</span>de geheele breedte der kamer besloeg. Men zag om +zich, doch bespeurde niemand; men luisterde, maar hoorde noch +voetstappen, noch menschelijke stem. De wand was kaal, de kamer ledig, +er stond zelfs geen stoel.</p> +<p>Zoo men nauwkeuriger toezag, ontdekte men in den wand tegenover de +deur een opening van ongeveer een voet in ’t vierkant, met een +traliewerk van zwarte, gekruiste, sterke ijzeren staven, die kleine +ruiten—ik had schier mazen gezegd,—vormden, van omstreeks +anderhalven duim. De groene bloempjes op het geel papier omgaven rustig +en geregeld deze ijzeren tralies, zonder dat haar sombere aanraking ze +verschrikte of verjoeg. Ware er een levend wezen geweest, mager genoeg +om door de vierkante opening in en uit te kunnen gaan, het traliewerk +zou ’t hem belet hebben. Deze opening liet niet het lichaam door, +maar wel de oogen, dat is den geest. Men scheen hieraan gedacht te +hebben, want achter de opening was een blikken plaat met duizend +gaatjes bevestigd, kleiner dan die van een schuimspaan. Onder deze +plaat was een spleet als die der brievenbussen. Rechts naast de +getraliede opening hing een schelkoord.</p> +<p>Trok men aan deze koord, dan klonk een klokje en men hoorde zoo +dicht bij zich een stem dat men er van schrikken zou.</p> +<p>„Wie is daar?” vroeg de stem.</p> +<p>’t Was een vrouwenstem, zulk een weeke, zachte stem, dat men +er treurig van werd.</p> +<p>Nu moest men wederom een tooverwoord kennen; zoo niet, dan zweeg de +stem en de muur werd stil, alsof de sombere duisternis van het graf aan +de andere zijde ware geweest.</p> +<p>Zoo men het woord kende hernam de stem:</p> +<p>„Ga ter rechterzijde binnen.”</p> +<p>Men zag dan rechts, tegenover het venster, een glazen deur met een +grijs geschilderd raampje daarboven. Men lichtte de klink op, trad +binnen en men gevoelde denzelfden indruk als dien wanneer men in den +schouwburg in een getraliede loge komt, vóór dat het +traliewerk neergelaten en de kroonlichten ontstoken zijn. Men was +inderdaad in een soort van schouwburgloge, die slechts karig licht door +de glazendeur ontving, zeer klein, en met twee oude stoelen en een +losgetornden stroozak gemeubeld was, een wezenlijke loge, met haar +borstwering, waarop een zwarthouten tafeltje. Deze loge was getralied, +maar niet met vergulde houten staven, als in de opera, maar met hecht +dooreengewerkte ijzeren stangen, die stevig in den muur waren +gemetseld.</p> +<p>Na verloop van eenige minuten, wanneer het oog een weinig aan die +halve duisternis gewoon was geworden, beproefde <span class= +"pagenum">[<a id="pb189" href="#pb189" name="pb189">189</a>]</span>het +door de traliën te zien, maar het drong er niet verder door dan +zes duim. Daar ontmoette het een beletsel van zwarte blinden, gesloten +en bevestigd met geelbruine houten boomen. Deze blinden bestonden uit +lange, smalle met scharnieren verbonden planken en bedekten de geheele +lengte van het traliewerk. Zij waren altijd gesloten.</p> +<p>Na eenige oogenblikken hoorde men een stem van achter deze blinden +roepen en vragen:</p> +<p>„Ik ben hier. Wat begeert ge van mij?”</p> +<p>’t Was een geliefde, soms zeer dierbare stem. Men zag niemand. +Men hoorde nauwelijks ademhalen. Het was, alsof een doode uit zijn graf +sprak.</p> +<p>In zekere bijzondere omstandigheden, die echter zeer zeldzaam waren, +werd een der smalle bladen van het blind tegenover den bezoeker +geopend, en het opgeroepen wezen verscheen. Achter de traliën, +achter het blind zag men, zooveel de traliën toelieten, een hoofd, +waarvan slechts de mond en de kin zichtbaar waren, het overige was met +een zwarten sluier bedekt. Men zag flauw een zwart borststuk en een +onduidelijke gestalte in een zwart kleed. Dat hoofd sprak, maar +aanschouwde den aanwezende niet, en glimlachte nooit<span class="corr" +id="xd20e3975" title="Bron: ,">.</span></p> +<p>Het licht achter den bezoeker was zoodanig aangebracht, dat het op +dit hoofd viel, maar hem zelf in schaduw hulde. Dat licht was een +zinnebeeld.</p> +<p>De oogen drongen echter nieuwsgierig door de ontstane opening, in +deze voor aller blikken gesloten ruimte. Een onbestemd ijdel omhulde de +in rouw gekleede gestalte. De oogen peilden die diepte en poogden te +onderscheiden wat de gestalte omgaf; doch spoedig overtuigden zij zich, +dat zij niets zagen dan nacht en duisternis, een winterachtigen nevel +met een graflucht gemengd, een schrikbarende rust, een stilte waarin +men niets hoorde, zelfs geen zucht, een duisternis waarin men niets +zag, zelfs geen spookbeelden.</p> +<p>Wat men zag was het binnenste eens kloosters.</p> +<p>Het was het inwendige van dat sombere, strenge huis, ’t welk +men het klooster der Bernardijnen van de eeuwige aanbidding noemde. De +loge, waarin men zich bevond, was het spreekvertrek. De eerste stem, +welke men gehoord had, was die der portierster, die steeds bewegingloos +en zwijgend aan de andere zijde van den muur zat, bij die vierkante +opening, welke beschermd werd door de ijzeren traliën en de met +duizenden gaatjes doorboorde blikken plaat, als door een dubbel +vizier.</p> +<p>De duisternis der getraliede loge werd veroorzaakt doordien de +spreekkamer, die slechts één venster aan de buitenzijde +had, <span class="pagenum">[<a id="pb190" href="#pb190" name= +"pb190">190</a>]</span>zonder venster aan de kloosterzijde was. Profane +oogen mochten niets van dit gewijde oord zien.</p> +<p>Er was evenwel iets aan gene zijde dier duisternis,—er was +licht, leven in dezen dood. Hoewel dit klooster buitengewoon door muren +beschermd was, willen wij echter beproeven er binnen te dringen en er +den lezer mede te doen binnendringen, en te spreken, zonder de +bescheidenheid uit het oog te verliezen, over dingen, welke de +verhalers nooit gezien hebben en waarvan zij bijgevolg niet hebben +kunnen spreken.</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">De regel van Martinus Verga.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Dit klooster, dat in 1724 reeds vele jaren in de +kleine Picpus-straat bestond, was een Bernardijner nonnenklooster van +den regel van Martinus Verga.</p> +<p>Deze nonnen behoorden niet aan Clairveaux, gelijk de Bernardijner +monniken, maar aan Citeaux, gelijk de Benedictijners. Met andere +woorden, de nonnen van dit klooster stonden niet onder den regel van +den H. Bernardus, maar onder dien van den H. Benedictus.</p> +<p>Wie min of meer oude folianten heeft doorgesnuffeld, weet dat +Martinus Verga in 1425 een congregatie van Bernardijner-Benedictijner +nonnen stichtte, wier hoofdklooster te Salamanca en wier bijklooster te +Alcala was.</p> +<p>Deze congregatie had zich in alle Katholieke landen van Europa +vertakt.</p> +<p>De enting van de eene orde op een andere heeft iets ongewoons in de +Latijnsche kerk. Om alleen van de orde van den H. Benedictus te +spreken, aan deze orde sluiten zich, zonder daarbij den regel van +Martinus Verga te rekenen, vier congregratiën aan: twee in +Italië, de monte Cassino en de H. Justina van Padua, twee in +Frankrijk, Cluny en Saint-Maur; en negen orden, Valombrosa, Grammont, +de Celestijnen, de Camaldulen, de Karthuizers, de Deemoedigen, de +Olivatinen, de Silvesteranen, en eindelijk Citeaux (de Cistercensers); +want Citeaux zelf, een stam van andere orden, is slechts een spruit van +den H. Bernardus. Citeaux dagteekent van den H. Robertus, in 1098 abt +van Molesme in de diocees van Langres. ’t Was <span class= +"pagenum">[<a id="pb191" href="#pb191" name="pb191">191</a>]</span>in +529 dat de duivel, die naar de wildernis van Subiaco was geweken (hij +was oud. Was hij hermiet geworden?) door den zeventien-jarigen +Benedictus uit den ouden tempel van Apollo werd gejaagd.</p> +<p>Na den regel der Karmelieten, nonnen die barvoets gaan, een teenen +vlechtwerk op de borst dragen en nooit zitten, is de regel der +bernardijner-benedictijner nonnen van Martinus Verga de strengste. Zij +zijn in ’t zwart gekleed met een borstdoek die, volgens den +uitdrukkelijker wil van den H. Benedictus, tot de kin moet reiken. Een +sergiekleed met wijde mouwen, een groote wollen sluier, de tot de kin +reikende borstdoek, de hoofdband, die op de oogen valt, ziedaar haar +gewaad. Alles is zwart behalve de hoofdband, die wit is. De novicen +dragen dezelfde kleeding, maar geheel wit. Die haar gelofte hebben +afgelegd dragen bovendien een rozenkrans aan de zijde.</p> +<p>De bernardijner-benedictijner nonnen van Martinus Verga hebben +„de eeuwige aanbidding,” evenals de benedictijner nonnen, +die de vrouwen van het H. Sacrament worden genoemd, en in ’t +begin dezer eeuw te Parijs twee huizen hadden, een bij den tempel, een +ander in de straat Neuve Saint-Geneviève. De orde der +bernardijner-benedictijner nonnen, waarvan wij spreken, was overigens +geheel verschillend van die der vrouwen van het H. Sacrament. Niet +alleen in den regel, maar ook in het gewaad was velerlei onderscheid. +De bernardijner-benedictijner nonnen van klein Picpus droegen den +zwarten borstdoek, en die der benedictijner nonnen van het H. Sacrament +in de straat Neuve Saint-Geneviève was wit; deze hadden +bovendien op de borst een H. Sacrament (monstrans) van verguld zilver +of koper, omstreeks drie duim groot. De nonnen van klein Picpus droegen +dat H. Sacrament niet. Hoewel de Eeuwige aanbidding aan het huis van +klein Picpus en het huis van den tempel gemeen was, waren beide orden +toch geheel verschillend. Ten aanzien dezer oefening bestaat slechts +eenige gelijkheid tusschen de vrouwen van het H. Sacrament en de +bernardijner van Martin Verga, evenzeer als er gelijkenis bestond in de +bespiegeling en verheerlijking van al de geheimnissen betreffende de +kindsheid, het leven en sterven van Jezus Christus, en de H. Maagd, +tusschen twee zeer verschillende en soms vijandige orden: de +Italiaansche Oratorianen, door Philippus van Neri te Florence, en de +Fransche Oratorianen, door Pierre de Bérulle te Parijs +gesticht.</p> +<p>Doch keeren wij tot den strengen Spaanschen regel van Martinus Verga +terug.</p> +<p>De bernardijner-benedictijner nonnen van dezen regel onthouden +<span class="pagenum">[<a id="pb192" href="#pb192" name= +"pb192">192</a>]</span>zich het geheele jaar door van vleeschspijzen, +vasten op verscheidene dagen buiten de vasten, waken na den eersten +slaap van één tot drie uur ’s ochtends, om het +brevier te lezen en de metten te zingen, slapen onder sergiën +dekens en, in alle jaargetijden, op stroo, nemen nooit een bad, +ontsteken nooit vuur, geeselen zich alle Vrijdagen, houden den regel +van zwijgen, spreken slechts in uren van uitspanning, die zeer kort +zijn, en dragen haar wollen hemden zes maanden, van den 14 September, +dat is van de kruisverheffing tot Paschen. Deze zes maanden zijn een +verzachting, de regel beveelt een geheel jaar; maar dit grove baaien +hemd, ondragelijk in de zomerhitte, veroorzaakte koortsen en +zenuwtoevallen, zoodat het dragen er van beperkt moest worden. Maar +zelfs ondanks deze verzachting hebben de nonnen, wanneer zij den 14 +September een schoon hemd aantrekken, drie of vier dagen de koorts. +Gehoorzaamheid, vrijwillige armoede, kuischheid, voortdurende +afzondering, deze zijn de geloften, die zij doen, en die door den regel +zeer verzwaard worden.</p> +<p>De priorin wordt voor drie jaren door de moeders gekozen, welke +kapittel-moeders heeten, wijl zij een stem in het kapittel hebben. Een +priorin mag slechts tweemaal gekozen worden, ’t geen de langst +mogelijke regeering tot negen jaren beperkt.</p> +<p>Zij zien nooit den dienstdoenden priester, die voor haar achter een +negen voet hoog gehangen sergiëngordijn is verborgen<span class= +"corr" id="xd20e4025" title="Niet in bron">.</span> Onder de predikatie +in de kapel bedekken zij haar gezicht met den sluier; zij moeten steeds +zacht spreken, de oogen neergeslagen en het hoofd gebogen houden. +Slechts één man mag het klooster binnengaan, de +aartsbisschop van de diocees.</p> +<p>Er is nog wel een andere man, de tuinier; maar deze is altijd een +grijsaard, en opdat hij voortdurend alleen in den tuin zij en de nonnen +gewaarschuwd worden hem te ontwijken, bindt men hem een schel aan de +knie.</p> +<p>Zij zijn aan de priorin een volstrekte en lijdelijke gehoorzaamheid +schuldig. De canonieke onderwerping in haar strengste +zelfverloochening. Zooals op Christus’ stem <i lang="la">ut voci +Christi</i>, op een gebaar, bij den eersten wenk, <i lang="la">ad +nutum, ad primum signum</i>, dadelijk, met vreugd, met volharding, met +een zekere blinde gehoorzaamheid, <i lang="la">promptè, +hilariter, perseveranter, et cœcâ quadam +obedientiâ</i>, gelijk de vijl in de hand van den werkman, +<i lang="la">quasi liman in manibus fabri</i>, niets, dan met +uitdrukkelijk verlof, te mogen lezen of schrijven, <i lang="la">legere +vel scribere non adiscerit sine expressâ superioris +licentiâ</i>.</p> +<p>Beurtelings verricht ieder wat zij de „verzoening” +noemen. Deze verzoening is het gebed om vergiffenis van alle zonden. +<span class="pagenum">[<a id="pb193" href="#pb193" name= +"pb193">193</a>]</span>alle misslagen, alle verkeerdheden, alle +gewelddadigheden, alle misdaden die op aarde gepleegd worden. Twaalf +uren lang, van vier uren ’s avonds tot vier uren ’s +morgens, ligt de zuster, die de verzoening verricht, op den steenen +vloer voor het Heilig Sacrament, met saamgevouwen handen en de koord om +den hals. Wanneer zij de vermoeidheid niet langer kan uitstaan, werpt +zij zich op den buik, met het gezicht ter aarde en met uitgebreide +armen. In deze houding bidt zij voor alle schuldigen der wereld. Dit is +grootsch, verheven!</p> +<p>Aangezien dit verricht wordt voor een paal, waarop een waskaars +brandt, zegt men eveneens „aan den paal zijn” als „om +verzoening bidden.” De nonnen geven zelfs uit ootmoed aan de +eerste uitdrukking de voorkeur, die een denkbeeld van pijniging en +vernedering bevat.</p> +<p>„Om verzoening bidden” is eene daad, die de geheele ziel +vervult. De non aan den paal zou zelfs, zoo de bliksem achter haar +neerviel, het hoofd niet wenden.</p> +<p>Bovendien is er immer een non geknield voor het H. Sacrament. Zij +blijft er een uur, en wordt afgelost gelijk een op schildwacht staand +soldaat. Dit is de eeuwigdurende aanbidding.</p> +<p>De priorinnen en zusters dragen schier alle namen, die gewichtige +bijzonderheden uitdrukken, geen heiligen of martelaressen in +herinnering brengen, maar oogenblikken uit het leven van Jezus +Christus, als: zuster Geboorte, zuster Ontvangenis, zuster Passie enz. +De namen van heilige vrouwen zijn evenwel niet verboden.</p> +<p>Wanneer men haar ziet, ziet men niets dan den mond.</p> +<p>Allen hebben gele tanden. Nooit is een tandschuier in het klooster +geweest. Zijn tanden schuieren zou een aanvang van ’t verderf der +ziel zijn.</p> +<p>Zij noemen het woord <i>mijn</i> niet. Zij bezitten niets en mogen +aan niets gehecht zijn. Zij noemen alles „het onze,” bij +voorbeeld: onze sluier, onze rozenkrans; zoo zij van haar hemd spraken, +zouden zij „ons hemd” zeggen. Soms hechten zij eenige +waarde aan eenig voorwerp, aan een getijdeboek, een reliek, een gewijde +medalje. Zoodra zij gevoelen, dat zij aan deze dingen gehecht worden, +moeten zij ze afgeven. Zij herinneren zich de woorden der H. Theresia, +tot wie een aanzienlijke dame, toen zij in haar orde trad zeide: +„Vergun, moeder, dat ik een heiligen bijbel laat halen, waaraan +ik zeer gehecht ben.”—„Ha! zijt ge aan iets gehecht? +In dat geval moet ge bij ons niet zijn.”</p> +<p>Niemand, wie het zij, mag zich opsluiten of een eigen kamer hebben. +Zij bewonen geen gesloten cellen; zoo zij elkander <span class= +"pagenum">[<a id="pb194" href="#pb194" name= +"pb194">194</a>]</span>ontmoeten, zegt de eene: <span class="corr" id= +"xd20e4073" title="Niet in bron">„</span>Geëerd en Geloofd +zij het allerheiligste Sacrament des Altaars!” De andere +antwoordt: „In alle eeuwigheid!” Hetzelfde heeft plaats als +de eene aan de deur der andere klopt. Nauwelijks is de deur aangeraakt +of men hoort aan de andere zijde een zachte stem haastig zeggen: in +alle eeuwigheid! Uit gewoonte geschieden al deze +„oefeningen” werktuiglijk; en vaak zegt de eene „in +alle eeuwigheid” voor de andere den tijd heeft gehad te zeggen: +„Geëerd en geloofd zij het allerheiligste Sacrament des +altaars!” dat tamelijk lang is.</p> +<p>Bij de visitandinen zegt de binnentredende <i>Ave Maria</i>, en de +andere antwoordt: <i lang="la">Gratiâ plena</i>. ’t Is haar +„goeden morgen”, die inderdaad „vol gratie” +is.</p> +<p>Telkens als het uur slaat, wordt de klok van het klooster driemaal +geklept. Bij dat sein staken priorin, kapittel-moeders, zusters, +leekezusters, nonnen, wat zij zeggen, wat zij doen of wat zij denken, +en roepen eenparig, bij voorbeeld zoo het vijf uren is: „Te vijf +uren en elk uur zij het Allerheiligste Sacrament des altaars +geëerd en geloofd.” Is het acht uren: „Te acht uren +enz” en zoo vervolgens bij elk uur dat slaat.</p> +<p>Deze gewoonte, die het doel heeft om de gedachten te schorsen en ze +immer tot God terug te brengen, bestaat in vele kloosters; maar de vorm +is er verschillend. Zoo zegt men bij het Christuskind: „Op dit +uur en elk uur ontvlamme de liefde voor Jezus mijn hart!”</p> +<p>De benedictijner-bernardijner nonnen van Martinus Verga, die vijftig +jaren geleden het klooster van Klein Picpus betrokken, zingen haar +getijden naar een ernstige melodie, een zuivere kerkmelodie en steeds +met volle stem, zoolang de dienst duurt. Overal waar een sterretje in +’t missaal staat, pauseeren zij en zeggen zacht: „Jezus, +Maria, Jozef!” Bij de getijden voor de overledenen is haar toon +zoo laag, dat vrouwen daartoe nauwelijks kunnen afdalen. Dit brengt een +treffende treurige uitwerking voort.</p> +<p>De nonnen van Klein Picpus hadden onder haar hoofdaltaar een +grafkelder doen maken voor de begraving harer zusters. Het +„gouvernement”, zooals zij ’t noemen, vergunde echter +niet dat er de lijken bijgezet werden. Als zij dood waren, moesten zij +bijgevolg het klooster verlaten. Dit bedroefde en bedrukte haar als een +onbillijkheid.</p> +<p>Zij hadden echter de vergunning verkregen, om—een geringe +troost—op een bijzonder uur en in een bijzonderen hoek van het +oude kerkhof-Vaugirard te mogen worden begraven, een grond die vroeger +aan het klooster behoord had.</p> +<p>Des Donderdags hooren deze nonnen de hoogmis, de vesper en al de +diensten als des Zondags. Bovendien vieren zij nauwgezet <span class= +"pagenum">[<a id="pb195" href="#pb195" name="pb195">195</a>]</span>al +de kleine heilige dagen, welke den leeken onbekend zijn, en waarmede de +kerk eertijds Frankrijk bedeelde en nog tegenwoordig Spanje en +Italië zoo mild beschenkt. Haar bid-uren in de kapel zijn +eindeloos. Van het getal en den duur harer gebeden kunnen wij geen +beter denkbeeld geven dan door de aanhaling dezer naïeve woorden +van een harer: „De gebeden der postulanten zijn ontzettend, de +gebeden der novicen nog ontzettender, en de gebeden der nonnen +allerontzettendst.”</p> +<p>Eenmaal des weeks vergadert het kapittel; de priorin presideert, de +kapittelmoeders zijn er tegenwoordig. De eene zuster knielt na de +andere op den steen en biecht luid in aller tegenwoordigheid de +misslagen en zonden, waaraan zij zich in den loop der week schuldig +heeft gemaakt. De kapittelmoeders raadplegen na iedere biecht, en +leggen luid de „penitentie” op.</p> +<p>Buiten de openbare biecht, voor welke men alle eenigszins grove +misslagen bespaart, hebben zij voor haar dagelijksche zonden, wat zij +het <i>Culpa</i> noemen. Men legt zich om deze <i>Culpa</i> te doen, +plat op den grond voor de priorin, gedurende de mis, totdat deze, die +nooit anders dan „moeder” wordt genoemd, de boeteling, door +zacht op haar bank te slaan, verwittigt, dat zij mag opstaan. Men +verricht die <i>Culpa</i> voor kleinigheden, voor een gebroken glas, +een gescheurden sluier, een verstrooiden blik gedurende den heiligen +dienst, een valsche noot bij het gezang, enz.; meer is er niet noodig +om zijn <i>Culpa</i> te doen. Het <i>Culpa</i> is geheel vrijwillig; de +schuldige zelve veroordeelt en straft zich. Op feest- en Zondagen +zingen vier koorzusters de mis voor een vierkanten koorlessenaar. +Zekeren dag zong een koormoeder een psalm die met Ecce begon, maar in +plaats van <i>Ecce</i> zong zij <i>ut</i>, <i>si</i>, <i>sol</i>, en +onderging voor deze verstrooidheid een <i>Culpa</i> gedurende den +geheelen heiligen dienst. Wat de misslag grooter maakte was dat het +geheele kapittel gelachen had.</p> +<p>Wanneer een non in het spreekvertrek wordt geroepen, ware het zelfs +de priorin, moet zij haar sluier zoo laag hangen, gelijk men zich +herinnert, dat men niets dan haar mond ziet. Alleen de priorin mag met +vreemden spreken. De anderen mogen niemand dan haar naaste +bloedverwanten, doch slechts zelden, zien. Zoo toevallig iemand, dien +een non in de wereld gekend of bemind heeft, aan het klooster +verschijnt om haar te spreken, eischt dit voorafgaande +onderhandelingen. Zoo ’t een vrouw is, wordt de vergunning soms +verleend; de non verschijnt en men spreekt met haar achter de blinden, +die slechts voor een moeder of zuster geopend worden. Het spreekt +vanzelf dat dit verlof den mannen steeds geweigerd wordt. <span class= +"pagenum">[<a id="pb196" href="#pb196" name="pb196">196</a>]</span></p> +<p>Deze is de door Martinus Verga verzwaarde regel van den H. +Benedictus.</p> +<p>Deze nonnen zijn niet vroolijk, blozend en frisch, zooals meestal de +geestelijke dochters van andere orden. Zij zijn bleek en ernstig. Van +1825 tot 1830 werden er drie krankzinnig.</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Strengheden.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Minstens twee jaren, soms vier jaren, duurt de +proeftijd, vier jaren het noviciaat. Zelden kan de gelofte voor het +drie-en-twintigste of vier-en-twintigste jaar worden afgelegd. De +bernardijner-benedictijner nonnen nemen geen weduwen in haar orde +aan.</p> +<p>Zij geven zich in haar cellen aan vele onbekende kastijdingen over, +waarvan zij nooit mogen spreken. Op den dag harer gelofte kleedt men de +novice in haar fraaisten opschik, kroont haar met witte rozen, glanst +en krult haar ’t haar; dan knielt zij; men spreidt over haar een +grooten zwarten sluier en zingt de getijden der overledenen. Voorts +verdeelen de nonnen zich in twee rijen, de eene rij gaat haar voorbij +en zegt op treurigen toon: „Onze zuster is dood,” de andere +rij antwoordt met helderklinkende stem: „Zij leeft in Jezus +Christus!”</p> +<p>Ten tijde van ons verhaal was een kostschool aan dit klooster +verbonden. Een kostschool voor adellijke, meestal rijke meisjes, +waaronder men de jonkvrouwen de Sainte-Aulaire en de Bélissen, +en een Engelsche jonge dame opmerkte, die den beroemden katholieken +naam van Talbot droeg. Deze jonge meisjes, die tusschen vier muren door +deze nonnen werden opgevoed, groeiden op in afschuw van de wereld en de +eeuw. Een harer zeide ons eens: „toen ik de straat zag huiverde +ik van top tot teen.” Zij waren in ’t blauw gekleed met een +wit mutsje op ’t hoofd en een zilver vergulden of koperen H. +Geest op de borst. Op sommige groote feestdagen, bijzonderlijk op dien +van de H. Martha, veroorloofde men haar als een groote gunst, zich als +non te kleeden en den geheelen dag de oefeningen van den H. Benedictus +te verrichten. Aanvankelijk leenden de nonnen haar heur zwart gewaad. +Maar dat scheen profaan en de priorin verbood het. Alleen de novicen +mochten haar kleeding leenen. ’t Verdient opmerking, <span class= +"pagenum">[<a id="pb197" href="#pb197" name="pb197">197</a>]</span>dat +deze vertooningen waarschijnlijk in het klooster toegelaten en +aangemoedigd door een heimelijken geest van proselytisme en om aan deze +kinderen eenigen voorsmaak van het heilig gewaad te geven, voor de +pensionnairen een wezenlijk geluk en een ware uitspanning waren. Zij +vermaakten er zich mede. „’t Was iets nieuws, een +verandering.”</p> +<p>Dit zijn de ware redenen der kindsheid, welke ons wereldlingen +intusschen de zaligheid niet kunnen begrijpelijk maken van met een +wijwaterkwast in de hand uren lang voor een koorlessenaar staande te +zingen.</p> +<p>De kweekelingen waren, uitgezonderd wat de strenge +kloosteroefeningen betreft, aan al de overige onderworpen. Zekere +vrouw, die reeds eenige jaren weder in de wereld en getrouwd was, kon +zich niet afwennen om telkens wanneer aan haar deur werd geklopt +haastig te roepen: „in alle eeuwigheid.” Evenals de nonnen +spraken de pensionnairen haar bloedverwanten in het spreekvertrek. +Zelfs aan de moeders werd niet vergund haar te omhelzen. Ziehier in +hoeverre de strengheid in dat opzicht gedreven werd: Een meisje ontving +het bezoek van haar moeder, die haar driejarig zusje had meegebracht. +De pensionnaire weende, dewijl zij zoo gaarne haar zusje had willen +kussen. Dit was niet mogelijk. Zij verzocht, dat men het kind ten +minste vergunde, de kleine hand door de spijlen te steken, opdat zij +die zou kunnen kussen. Ook dit werd geweigerd, ja, voor een groote +ergernis gehouden.</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Vroolijkheid.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Desniettemin hebben deze meisjes in dit ernstige huis +bekoorlijke herinneringen achtergelaten.</p> +<p>Er waren oogenblikken dat de kindsheid in dit klooster schitterde. +De klok voor den speeltijd luidde. Een deur draaide op haar hengsels. +De vogels dachten: Ha, ziedaar de kinderen! Een stortvloed van jeugd +overstroomde als ’t ware dezen tuin, die, als een lijkkleed, +kruisvormig was. Vroolijke gezichten, heldere voorhoofden, schitterende +oogen, allerlei schakeeringen van het morgenrood verspreidden zich in +deze donkerheid. Na het gezang, na het klokgelui, na het geklep, na de +doodsklok, na de heilige diensten, verhief zich plotseling dat +liefelijk gegons van jonge meisjes, alsof een bijenkorf geopend werd. +’t Was de bijenkorf der vreugd, die werd geopend, en <span class= +"pagenum">[<a id="pb198" href="#pb198" name= +"pb198">198</a>]</span>ieder bracht zijn honig. Zij speelden, riepen +elkander, vormden groepen, stoeiden; kleine witte tandjes babbelden in +een hoek; in de verte verborgen de sluiers de vroolijkheid, evenals de +schaduw het licht verbergt; maar om ’t even! Men was verheugd en +lachte. Deze vier doodsche muren hadden een oogenblik van glans. Zij +waren getuigen van al die vreugde: ’t was als een regen van rozen +op een doodschen akker. De meisjes dartelden onder de oogen der nonnen. +De blik der zondeloosheid hindert de onschuld niet. Door deze kinderen +ontstond een vroolijk uur te midden van zooveel ernstige uren. De +kleinen huppelden, de grooten dansten. In dat klooster was iets +hemelsch in het spel. Niets kon bekoorlijker en verhevener zijn dan +deze frissche, bloeiende zielen. Homerus en Perrault zouden er zich +vermaakt hebben, en in dien somberen tuin waren genoeg jeugd, +gezondheid, leven, dartelheid, vermaak, geluk om de rimpels weg te +strijken van alle grootmoeders, die van het heldendicht zoowel als van +het sprookje, van den troon als van de stulp, van Hecuba tot moeder de +Gans.</p> +<p>Misschien zijn in dat huis, meer dan elders, van die liefelijke, +kinderlijke woorden gesproken, welke een peinzenden glimlach uitlokken. +’t Is tusschen deze vier treurige muren dat een vijfjarig kind +eens riep: „Moeder! een groote heeft mij gezegd, dat ik niet +langer dan negen jaar en tien maanden hier mag blijven. Hoe +gelukkig!”</p> +<p>Ook het volgend merkwaardig gesprek werd hier gevoerd:</p> +<p><span class="sc">Een kapittel-moeder.</span> „Waarom weent ge, +mijn kind?”</p> +<p><span class="sc">Het kind.</span> (zes jaar oud) snikkend. „Ik +heb aan Alix gezegd, dat ik mijn geschiedenis van Frankrijk kende. Zij +zegt dat ik ze niet ken en ik ken ze”</p> +<p><span class="sc">Alix</span>, de groote (negen jaar oud). +„Neen, zij kent ze niet.”</p> +<p><span class="sc">De moeder</span>: „Waarom niet, mijn +kind?”</p> +<p><span class="sc">Alix.</span> „Zij verzocht mij het boek, +onverschillig waar, open te slaan, haar uit het boek te overhooren, en +dan zou zij antwoorden.”</p> +<p>„Nu?”</p> +<p>„Zij heeft niet geantwoord.”</p> +<p>„Spreek, wat hebt ge gevraagd?”</p> +<p>„Ik sloeg het boek open, zooals zij verzocht had, en vroeg +haar de eerste vraag, die ik vond.”</p> +<p>„Hoe was deze vraag?”</p> +<p>„’t Was: <i>Wat gebeurde er vervolgens?</i>”</p> +<p>’t Was insgelijks hier, dat deze opmerking werd gemaakt op den +eenigszins vratigen papegaai van een der pensionnairen:</p> +<p>„<i>Hoe aardig! hij eet het bovenste van de boterham evenals +een mensch.</i>” <span class="pagenum">[<a id="pb199" href= +"#pb199" name="pb199">199</a>]</span></p> +<p>Op een der vloersteenen van dat klooster werd deze biecht opgeraapt, +die door een zevenjarige zondares vooraf was geschreven om ze niet te +vergeten:</p> +<p>„Eerwaarde vader, ik beschuldig mij van gierigheid.</p> +<p>„Eerwaarde vader, ik beschuldig mij van echtbreuk.</p> +<p>„Eerwaarde vader, ik beschuldig mij, mijn blik naar de heeren +te hebben geslagen.”</p> +<p>Op een der zodenbanken in dien tuin werd door een zesjarig rozig +mondje verteld, en aangehoord door vier- en vijfjarige blauwe +oogen:</p> +<p>„Er waren drie haantjes die een land hadden, waarin vele +bloemen stonden. Zij plukten de bloemen en staken ze in hun zak. Daarna +plukten zij de bladen en deden ze bij haar speelgoed. Er was een wolf +in het land, en er waren veel bosschen, en de wolf was in het bosch, en +hij at de jonge haantjes op.”</p> +<p>Dan nog dit gedicht:</p> +<div class="lgouter"> +<p class="line">„Er kwam een stokslag,</p> +<p class="line">Polichinel sloeg de kat.</p> +<p class="line">’t Deed haar geen goed, maar ’t deed haar +pijn.</p> +<p class="line">Toen zette een dame Polichinel in de +gevangenis.”</p> +</div> +<p class="first">’t Was hier, dat deze teedere, hartbrekende +woorden werden gezegd door een verlaten kind, een vondeling, dat het +klooster uit barmhartigheid opvoedde. Zij hoorde de andere kinderen van +haar moeders spreken en mompelde in haar hoekje:</p> +<p>„<i>Toen ik geboren werd, was mijne moeder er +niet.</i>”</p> +<p>Men zag de dikke portierster altijd haastig met haar bos sleutels +door de gangen loopen; zij heette zuster Agathe. De „zeer groote +meisjes”—boven de tien jaren—noemden haar +Agathoclès<a class="noteref" id="xd20e4250src" href="#xd20e4250" +name="xd20e4250src">1</a>.</p> +<p>Het refectorium (eetzaal), een groote, langwerpig vierkante zaal, +die haar licht slechts door beschoten vensters uit den tuin ontving, +was donker en vochtig, en, zooals de kinderen zeiden „vol +dieren.” Al wat in haar omtrek was, leverde zijn contingent +insecten. Ieder der vier hoeken had naar deze insecten, in de taal der +pensionnaires, een bijzonderen, eigenaardigen naam ontvangen. Men had +er den spinnenhoek, den rupsenhoek, den duizendbeenhoek en den +krekelhoek. De krekelhoek was in de nabijheid der keuken en zeer +geacht. Het was er minder koud dan elders. Uit het refectorium waren +deze namen in het pensionaat gekomen en dienden er, evenals in het oude +collegie-Mazarin, ter onderscheiding van vier natiën. Iedere +pensionnaire behoorde tot een dezer vier natiën, <span class= +"pagenum">[<a id="pb200" href="#pb200" name="pb200">200</a>]</span>al +naar den hoek der eetzaal, waar zij gedurende den maaltijd zat. Zekeren +dag zag de aartsbisschop, die zijn herderlijk bezoek deed, in de +school, welke hij doorging, een lief blozend meisje, met heerlijk blond +haar. Hij vroeg aan een andere pensionnaire, een bekoorlijke brunette +met frissche wangen, die bij hem stond:</p> +<p>„Wie is deze?”</p> +<p>„Een spinnekop, Monseigneur!”</p> +<p>„Zoo! en gene?”</p> +<p>„Een krekel.”</p> +<p>„En zij?”</p> +<p>„Een rups.”</p> +<p>„Zoo waarlijk; en wat zijt gij?”</p> +<p>„Ik ben een duizendbeen, Monseigneur.”</p> +<p>Ieder huis van dezen aard heeft zijn eigenaardigheden. In het begin +dezer eeuw was Ecouen een dier liefelijke en strenge plaatsen, waar, in +een schier verheven schaduw, jonge meisjes opgroeiden.</p> +<p>Te Ecouen maakte men bij de processie van het H. Sacrament +onderscheid tusschen de maagden en de bloemenmeisjes. Er waren ook +„troonhemelen” en „wierookvaten,” namelijk zij, +die de koorden van den troonhemel droegen, en zij die het H. Sacrament +bewierookten. De bloemen behoorden van rechtswege aan de +bloemenmeisjes. Vier „maagden” gingen vooraan. ’t Was +niet zeldzaam, dat men op den ochtend van dien belangrijken dag in de +slaapzaal kon hooren vragen:</p> +<p>„Wie van u is maagd?”</p> +<p>Mevrouw Campan verhaalt van een „kleine,” een zevenjarig +meisje, dat tot een „groote” van zestien jaren, die aan +’t hoofd der processie ging, terwijl de kleine achteraan moest +blijven, zeide: „Gij zijt een maagd, en dat ben ik +niet.”</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4250" href="#xd20e4250src" name="xd20e4250">1</a></span> +Agathe-aux-clefs—(Agatha met de sleutels).</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Verstrooidheden.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Boven de deur van het refectorium stond met groote +zwarte letters dit gebed, ’t welk men het „witte Vader +ons” noemde en dat de kracht had de menschen regelrecht naar den +hemel te voeren.</p> +<p>„Klein, wit paternostertje, dat God maakte, dat God sprak, dat +God in den hemel bracht.</p> +<p>„Toen ik ’s avonds naar bed ging, vond ik drie engelen +bij <span class="pagenum">[<a id="pb201" href="#pb201" name= +"pb201">201</a>]</span>mijn bed liggen, één aan het +voeteneinde, twee aan ’t hoofdeinde, de maagd Maria in het +midden, die tot mij zeide, dat ik te bed moest gaan en niets vreezen. +De goede God is mijn vader, de goede maagd is mijn moeder, de drie +apostelen zijn mijn broeders, de drie maagden zijn mijn zusters. In het +hemd, waarin God werd geboren is mijn lijf gewikkeld; het kruis St. +Margaretha is op mijn borst geschreven; de H. Maagd ging over het veld, +God beweenende, en ontmoette den H. Johannes.—H. Johannes, van +waar komt gij? Ik kom van de <i>Ave Salus</i>.—Hebt ge er den +goeden God niet gezien?—Hij is aan den kruisboom, met hangende +beenen, met vastgespijkerde handen, een klein wit doornhoedje op het +hoofd. Wie dit driemaal des avonds, en driemaal des morgens bidt, zal +eindelijk den hemel verwerven.”</p> +<p>In 1827 verdween dit karakteristiek gebed onder een driedubbele laag +kalk. Het begint zich uit het geheugen te verliezen van eenige +jongedochters uit dien tijd, die thans oude vrouwen zijn.</p> +<p>Een groot kruisbeeld aan den muur voltooide de decoratie van deze +eetzaal, wier eenige deur in den tuin voerde. Twee smalle tafels, ieder +met twee banken daarnaast, vormden twee lange evenwijdige lijnen van +het eene naar het andere einde der zaal. De muren waren wit, de tafels +waren zwart; alleen deze twee rouwkleuren wisselden elkander in de +kloosters af. De maaltijden waren naargeestig en het voedsel der +kinderen zeer sober. Een enkele schotel, vleesch en groente ondereen, +of gezouten visch, was de geheele weelde. Deze geringe kost, alleen +voor de pensionnairen bestemd, was intusschen een uitzondering. De +kinderen aten in stilte onder het opzicht der moeder van de week, die +nu en dan, wanneer tegen alle regels een vlieg zich verstoutte te +vliegen of te gonzen, een houten boek hard opende en dicht sloeg. Deze +stilte werd door het leven der heiligen gekruid, dat luid, in een +kleinen preekstoel met lezenaar, aan den voet van het kruisbeeld, werd +voorgelezen. De voorlezeres was een groote pensionnaire, die de week +had. Op zekere afstanden stonden op de ongedekte tafel schotels, waarin +de kweekelingen zelve haar bord, vork en lepel afwaschten, en soms +’t geen zij niet lusten, taai vleesch of bedorven visch, wierpen. +Dit werd gestraft.</p> +<p>Zij, die de stilte stoorde, moest een „kruis met de +tong” maken. Waar? Op den grond, dien zij kruiswijze lekte. Het +stof, dit einde aller vreugd, was bestemd deze kleine rozenblaadjes, +die zich aan fluisteren schuldig hadden gemaakt, te kastijden.</p> +<p>In het klooster was een boek, waarvan slechts +„één exemplaar” <span class="pagenum">[<a id= +"pb202" href="#pb202" name="pb202">202</a>]</span>is gedrukt, en dat +verboden is te lezen. ’t Is de regel van den H. Benedictus. Een +geheim, dat geen profaan oog zien mag.</p> +<p>Eens gelukte het den pensionnairen, dit boek weg te nemen, en zij +begonnen het gretig te lezen; doch daar zij onophoudelijk in angst +waren verrast te zullen worden, borgen zij ’t haastig weer weg. +Zij hadden weinig genot van het groot gevaar, waaraan zij zich hadden +blootgesteld. Eenige onverstaanbare bladzijden over de zonden der +jongens was het belangrijkste, dat zij er in vonden.</p> +<p>Zij speelden in een laan van den tuin, waar eenige schrale +vruchtboomen stonden. Trots het scherpste opzicht en de strengheid der +straffen, gelukte het haar soms, wanneer de wind de boomen geschud had, +ter sluiks een onrijpen appel, een rotte abrikoos of een wormstekige +peer op te rapen. Ik zal hier een brief laten spreken, die voor mij +ligt, en vijfentwintig jaren geleden geschreven is door een toenmalige +pensionnaire, thans hertogin van...., een der elegantste vrouwen van +Parijs. Ik geef hier haar eigen woorden weder:</p> +<p>„Men verbergt zoo goed mogelijk zijn peer of zijn appel. Gaat +men naar boven om, in afwachting van het avondeten, den sluier op het +bed te leggen, dan steekt men het ooft onder ’t oorkussen en des +avonds eet men ’t in bed, en zoo dat niet gaat op een andere +geheime plaats.”</p> +<p>Dit was een harer grootste geneugten.</p> +<p>Eenmaal, ’t was wederom bij gelegenheid van een bezoek des +aartsbisschops in het klooster, deed een der pensionnaires, de +jongejuffrouw Bouchard, verwant aan de Montmorencys, de weddingschap +dat zij den aartsbisschop een dag vacantie zou vragen, iets ongehoords +in een zoo streng huis. De weddingschap werd aangenomen, maar niemand +geloofde er aan. Op ’t oogenblik dat de aartsbisschop voorbij de +pensionnaires ging, trad de jongejuffrouw Bouchard, tot +onbeschrijfelijken schrik harer gezellinnen, uit de rij en zeide: +„Monseigneur, een dag vacantie als ’t u belieft.” De +jonkvrouw Bouchard was groot en frisch, met het bekoorlijkst gezichtje, +dat men zien kon. Monseigneur de Quélen glimlachte en zeide: +„Wat, mijn lief kind, één dag vacantie! Drie dagen, +wat mij betreft! Ik verleen u drie dagen!” De priorin kon er +niets tegen doen, de aartsbisschop had gesproken. Een ergernis voor het +klooster, maar vreugde voor het pensionaat. Men kan zich de uitwerking +voorstellen!</p> +<p>Dit strenge klooster was evenwel niet zoo streng ommuurd, dat het +leven der wereldsche hartstochten, dat het drama, dat zelfs de roman er +niet binnendrongen. Om dit te bewijzen <span class="pagenum">[<a id= +"pb203" href="#pb203" name="pb203">203</a>]</span>willen wij hier +beknopt een waar, onbetwistbaar feit vermelden, dat overigens in geen +verband staat met de geschiedenis, welke wij verhalen. Wij vermelden +het slechts, opdat de lezer een juister denkbeeld van het klooster zal +hebben.</p> +<p>Omtrent dezen tijd bevond zich in het klooster een geheimzinnige +persoon, echter geen non, die men met diepen eerbied behandelde en +„madame Albertine” noemde. Men wist nopens haar niets +anders dan dat zij krankzinnig was en in de wereld voor dood werd +gehouden. Men zeide, dat onder deze geschiedenis geldelijke +beschikkingen waren verborgen, die voor een zeer aanzienlijk huwelijk +noodig waren geweest.</p> +<p>Deze nauwelijks dertigjarige, zeer schoone, brunette, zag flauw uit +haar groote zwarte oogen. ’t Was de vraag, of zij werkelijk zag! +Men twijfelde er aan. Zij sloop meer dan zij ging; nooit sprak zij; men +was niet eens zeker of zij ademde. Haar neus was eenigszins opgetrokken +en bleek, als na een laatsten snik. Wanneer men haar hand raakte, +voelde men iets als sneeuw. Waar zij kwam werd men koud. Een zuster +zeide eens, toen zij haar zag voorbijgaan, tot een andere: „Men +houdt haar voor dood.”—„Zij is ’t +misschien,” antwoordde de andere.</p> +<p>Allerlei geschiedenissen werden wegens mevrouw Albertine verhaald. +Zij was het voorwerp der voortdurende nieuwsgierigheid der +pensionnaires. In de kapel was een tribune, die men het <i>œil de +bœuf</i> noemde. ’t Was in deze tribune, met een rond +raampje, een <i>œil de bœuf</i>, dat mevrouw Albertine de +heilige diensten bijwoonde. Gewoonlijk was zij er alleen, wijl men in +deze tribune, op de eerste verdieping, den prediker, of misdoenden +priester kon zien; ’t geen aan de nonnen verboden was. Op zekeren +dag predikte een jong priester van hoogen rang, de hertog van Rohan, +pair van Frankrijk, officier der roode musketiers in 1815, toen hij +prins van Léon was, later in 1830 als kardinaal en aartsbisschop +van Besançon overleden. ’t Was den eersten keer, dat de +heer de Rohan in het klooster van Klein Picpus predikte. Mevrouw +Albertine was gewoonlijk gedurende de predikatie en de mis volkomen +rustig en bewegingloos. Dien dag richtte zij zich ten halve op, zoodra +zij den heer de Rohan zag, en zeide te midden der stilte, die in de +kapel heerschte: „Ziedaar August!” De geheele +kloostergemeente keerde ontsteld het hoofd om, de prediker sloeg de +oogen op, maar mevrouw Albertine was weder in haar bewegingloosheid +verzonken. Een ademtocht uit de buitenwereld, een levensstraal was even +over dit uitgedoofde gezicht gegaan, toen was alles verdwenen en de +zinnelooze weder een lijk geworden. <span class="pagenum">[<a id= +"pb204" href="#pb204" name="pb204">204</a>]</span></p> +<p>Deze twee woorden brachten intusschen in het klooster al de tongen +in beweging. Welke dingen, hoeveel onthullingen lagen er niet in dat +„ziedaar August!” De heer de Rohan heette werkelijk August. +’t Was stellig, dat mevrouw Albertine uit de groote wereld kwam, +wijl zij den heer de Rohan kende, dat zij er zelfs een hoogen rang in +bekleed had, wijl zij van zulk een groot heer zoo gemeenzaam sprak, en +dat zij in eenige betrekking tot hem stond, misschien met hem verwant +en wel zeer nauw verwant was, daar zij zijn voornaam noemde.</p> +<p>Twee zeer strenge hertoginnen, mevrouwen de Choiseul en de +Sérent, bezochten dikwerf het klooster, waar zij gewis als +<i>Magnates mulieres</i> toegang hadden, en baarden het pensionaat veel +schrik. Wanneer de twee oude dames voorbijgingen, beefden al de meisjes +en sloegen de oogen neder.</p> +<p>Mijnheer de Rohan was overigens, zonder het te weten, het voorwerp +der opmerkzaamheid van de pensionnaires. Hij was op dat tijdstip, in +afwachting der bisschoppelijke waardigheid, tot groot-vicaris van den +aartsbisschop van Parijs benoemd. Hij placht dikwijls in de kapel der +nonnen van Klein Picpus het lof en de vespers te komen zingen. Hoewel +geen der jonge pensionnaires hem zien konde, uithoofde der wollen +gordijn, onderscheidden en herkenden zij hem toch eindelijk aan zijn +zachte, eenigszins zwakke stem.</p> +<p>Hij was musketier geweest, en men zeide dat hij zeer coquet was; dat +hij fraai kastanjebruin haar had, en dit in sierlijke lokken om het +hoofd droeg; dat zijn breede, moiré gordel en zijn priesterrok +hem zeer fraai stonden. Hij vervulde geheel de verbeelding dezer +zestienjarige meisjes.</p> +<p>Geen gerucht van buiten drong het klooster binnen. In zeker jaar +evenwel hoorde men er een fluit. Dit was een gewichtige gebeurtenis, +welke de pensionnaires van dien tijd zich zeker nog herinneren.</p> +<p>Iemand in de buurt speelde op de fluit en wel altijd dezelfde +melodie, die thans reeds zeer verouderd is: „Mijn Zetulbé, +kom, beheersch mijn hart,” en men hoorde het twee of drie malen +daags. De meisjes luisterden uren lang; de kapittelmoeders waren in +verlegenheid, de hersenen in gisting, en het regende straffen. Dit +duurde verscheidene maanden. De pensionnaires waren allen min of meer +op den onbekenden muzikant verliefd. De tonen der fluit kwamen van de +zijde der straat Droit-Mur. De meisjes zouden er alles voor gegeven, +alles gewaagd, alles beproefd hebben om slechts een seconde den +„jongeling” te zien en op te nemen, die zoo heerlijk op de +fluit speelde en, zonder het te weten, aller harten bewoog. Enkelen +slopen uit een deur en klommen naar de derde verdieping <span class= +"pagenum">[<a id="pb205" href="#pb205" name="pb205">205</a>]</span>om +zoo mogelijk door de gesloten vensters in de straat Droit-Mur te kunnen +zien. Onmogelijk. Eén stak zelfs haar arm boven haar hoofd door +de traliën en wuifde met haar zakdoek. Twee waren nog +stoutmoediger. Zij vonden middel op een dak te klauteren en zagen +eindelijk den „jongeling!” ’t Was een arme, blinde, +oude emigrant, die op zijn zolderkamertje op de fluit speelde om de +verveling te dooden.</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het kleine klooster.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Op het terrein van Klein-Picpus stonden drie, geheel +van elkander verschillende gebouwen: het groot gebouw, door de nonnen +bewoond, het pensionaat, met de kweekelingen, en eindelijk het +zoogenaamde Kleine Klooster. In dit laatste gebouw, dat een tuin had, +woonden gemeenschappelijk oude nonnen van verschillende orden; +overblijfselen der door de Revolutie verwoeste kloosters; een bont +mengsel van zwarte, grijze en witte nonnen uit alle congregatiën +en van alle mogelijke soorten; men had het, zoo zulk een +woordverbinding geoorloofd was, een harlekijns-klooster kunnen +noemen.</p> +<p>Sedert het Keizerrijk was ’t aan al deze arme, verstoorde, +verjaagde geestelijke dochters vergund geworden een schuilplaats onder +de vleugelen der benedictijner-bernardijner nonnen te zoeken. Het +gouvernement gaf ze een kleine jaarwedde; de dames van Klein-Picpus +hadden ze met welwillendheid ontvangen. ’t Was een zonderling +mengelmoes! Iedere non volgde haar regel. Als een groote uitspanning +veroorloofde men nu en dan den pensionnaires, haar een bezoek te geven; +ten gevolge daarvan hebben haar jeugdige herinneringen, onder andere, +de gedachtenis bewaard van moeder Bazilius, van moeder Scolastica en +van moeder Jakob.</p> +<p>Een dezer vluchtelingen bevond zich hier bijkans als tehuis. +’t Was een non van St. Aure, de eenige die haar orde overleefd +had. In het begin der achttiende eeuw was het oude klooster der dames +van St. Aure hetzelfde huis van Klein Picpus, dat later aan de +benedictijner nonnen van Martin Verga behoorde. Deze vrome dochter, te +arm voor de kostbare dracht harer orde, dat uit een wit kleed met +scharlaken scapulier bestond, had daarmede een popje gekleed, dat zij +met innig genoegen vertoonde en later aan het huis vermaakte. +<span class="pagenum">[<a id="pb206" href="#pb206" name= +"pb206">206</a>]</span>In 1824 bleef van deze orde slechts +één non; tegenwoordig is er slechts een pop van over.</p> +<p>Behalve deze eerwaardige moeders hadden eenige oude wereldlijke +dames, zooals mevrouw Albertine, van de priorin verlof verkregen in het +Kleine Klooster te mogen wonen. Tot dat getal behoorden mevrouw de +Beaufort d’Hautpoul en mevrouw de markiezin Dufresne. Een andere +dame was in ’t klooster niet anders bekend dan door het +schrikkelijk geraas dat zij maakte, als zij den neus snoot. De +pensionnaires noemden haar Vacarmini.<a class="noteref" id= +"xd20e4369src" href="#xd20e4369" name="xd20e4369src">1</a></p> +<p>In 1820 of 1821 verzocht mevrouw de Genlis, die destijds een klein +tijdschrift, de <i lang="fr">Intrépide</i>, schreef, in het +klooster van Klein Picpus te mogen wonen. Zij werd door den hertog van +Orleans aanbevolen. Gedruisch in de bijenkorf; de kapittelmoeders +beefden; mevrouw de Genlis had romans geschreven, maar verklaarde dat +zij de eerste was die ze verfoeide, en bovendien was zij het tijdperk +der strengste vroomheid ingetreden. Met Gods hulp en die van den hertog +kwam zij er in; maar na verloop van zes of acht maanden ging zij er +weder uit, om reden, zooals zij zeide, dat er in den tuin geen schaduw +was. Dit verblijdde de nonnen niet weinig. Hoewel zeer oud, bespeelde +mevrouw de Genlis nog zeer goed de harp.</p> +<p>Toen zij vertrok, liet zij een kenteeken van zich in haar cel +achter. Mevrouw de Genlis was bijgeloovig en verstond Latijn. Deze twee +woorden schetsen tamelijk goed haar portret. Eenige jaren geleden zag +men nog in een kleine kast harer cel, waarin zij haar geld en juweelen +borg, deze vijf latijnsche verzen, eigenhandig door haar met rooden +inkt op geel papier geschreven, tegen den muur geplakt, en welke +woorden, volgens haar meening, de kracht hadden de dieven te +verschrikken:</p> +<div lang="la" class="lgouter"> +<p class="line">Imparibus meritis pendent tria corpora ramis:</p> +<p class="line">Dismas et Gesmas, media est divina potestas;</p> +<p class="line">Alta petit Dismas, infelix, infima, Gesmas,</p> +<p class="line">Nos et res nostras conservet summa potestas.</p> +<p class="line">Hos versus dicas, ne tu furto tua perdas.</p> +</div> +<p class="first">Deze, in Latijn der zesde eeuw geschreven verzen doen +de vraag oprijzen of de twee moordenaars, op den Kalvarieberg, zooals +men algemeen gelooft, Dimas en Gestas, of Dismas en Gesmas heetten. +Deze spelling zou zeker in de vorige eeuw de aanspraken van den graaf +de Gestas, die beweerde van den kwaden moordenaar af te stammen, +bestreden hebben. Overigens behoort de weldoende kracht, welke aan deze +verzen <span class="pagenum">[<a id="pb207" href="#pb207" name= +"pb207">207</a>]</span>wordt toegeschreven, tot de geloofsartikelen der +hospitaalnonnen.</p> +<p>De kerk van het huis, die zoodanig was gebouwd, dat zij het groote +klooster van het pensionaat scheidde, was echter met dit, het kleine +klooster en het pensionaat in gemeenschap. Zelfs werd er het publiek +door een bijzondere gang, op de straat uitloopende, in toegelaten. +Alles was echter zoo ingericht, dat geen der kloosterbewoners een +vreemd gezicht zien kon. Men stelle zich een kerk voor, wier koor door +een reuzenhand gegrepen en zoo gebogen was, dat het niet, zooals in +gewone kerken, een verlenging achter het altaar vormde, maar een soort +van kamer of donker hol ter rechterzijde van den dienstdoenden +priester; men stelle zich deze kamer voor, door een gordijn van zeven +voet hoog gesloten, waarvan wij reeds gesproken hebben; waarachter, in +de schaduw, in houten banken de koornonnen links, de pensionnairen +rechts en de novicen op den achtergrond geplaatst zijn, en men zal +eenig begrip hebben der religieusen van Klein-Picpus, wanneer zij de +heilige diensten bijwonen. Deze spelonk, welke men het koor noemt, was +door een gang met het klooster in verbinding. De kerk ontving het licht +uit den tuin. Wanneer de nonnen officiën bijwoonden, waarbij de +regel haar stilte oplegde, had het publiek van haar tegenwoordigheid +geen ander bewijs dan de slagen der „disciplines” +(geeselkoorden), die in de banken met gedruisch opgeheven en +neergelaten werden.</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4369" href="#xd20e4369src" name="xd20e4369">1</a></span> Vacarme, +rumoer.</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Eenige silhouetten.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">In de zes jaren tusschen 1819 en 1825 was de priorin +van Klein Picpus jonkvrouwe de Blemeur, in religie genaamd moeder +Innocentia. Zij behoorde tot de familie van Marguerite de Blemeur, +schrijfster van „Het leven der heiligen van de orde van den H. +Benedictus.” Zij was herkozen geworden. Zij was een zestigjarige, +korte, dikke vrouw, die „als een gebersten pot zong,” zegt +de brief, welken wij reeds hebben aangehaald; overigens was zij een +uitmuntende vrouw, de eenige vroolijke in het klooster en daarom +bemind.</p> +<p>Moeder Innocentia had veel van haar voorouderlijke verwante +Marguerite, de Dacier, van de orde, en was geletterd, geleerd, bedreven +in de geschiedenis, zij verstond Latijn, <span class="pagenum">[<a id= +"pb208" href="#pb208" name="pb208">208</a>]</span>Grieksch, en zelfs +Hebreeuwsch, en was veeleer een benedictijn dan een +benedictijnerin.</p> +<p>De onder-priorin, moeder Cineres, was een oude Spaansche, half +blinde non.</p> +<p>De voornaamste kapittelmoeders waren moeder St. Honorine, +schatbewaarster, moeder St. Gertruda, eerste novice-meesteres, en +moeder St. Ange, tweede meesteres; moeder Annonciatie, sacristijnes, +moeder St. Augustinus, ziekenmoeder, de eenige ondeugende van het +klooster; vervolgens moeder St. Mechtilde (M<sup>lle</sup> Gauvain), +nog jong, met een bewonderenswaardige stem; moeder der Engelen +(M<sup>lle</sup> Drouet), die in het klooster der Filles-Dieu en in het +klooster du Trésor tusschen Gisors en Magny was geweest; moeder +St. Jozef (M<sup>lle</sup> de Colgolludo), moeder St. Adelaida +(M<sup>lle</sup> d’Averney), moeder Misericordia, +(M<sup>lle</sup> de Cifuentes, die onder de verstervingen bezweek), +moeder Compassion (M<sup>lle</sup> de la Miltierè, die, tegen +den regel, op zestigjarigen ouderdom werd aangenomen, maar zeer rijk +was); moeder Providentia (M<sup>lle</sup> de Laudinière), moeder +Presentatie (M<sup>lle</sup> de Siguenza), die in 1847 priorin werd; +eindelijk moeder St. Celigna (zuster van den beeldhouwer Ceracchi), en +moeder St. Chantal (M<sup>lle</sup> de Suzon); welke <span class="corr" +id="xd20e4439" title="Bron: beid">beide</span> krankzinnig werden.</p> +<p>Tot de fraaiste behoorde een bekoorlijke drie-en-twintigjarige +vrouw, van het eiland Bourbon, eene afstammelinge van den ridder Roze. +Zij heette in de wereld mejonkvrouw Roze en in het klooster moeder +Assomption.</p> +<p>Moeder St. Mechtilde, die het opzicht over den zang en het koor had, +gebruikte daarvoor gaarne pensionnairen. Zij nam gewoonlijk de geheele +toonladder, namelijk zeven meisjes, van tien jaar tot zestien jaar oud, +verschillende van stem en grootte, welke zij naar haar ouderdom van de +kleinste tot de grootste, naast elkander staande deed zingen. Dit had +wel iets van een rietfluit, een soort van levende Pansfluit uit engelen +samengesteld. Van de leekezusters beminden de pensionnairen het meest +zuster Euphrasie, zuster St. Margeretha, zuster St. Martha, die kindsch +was, en zuster St. Michel, om wier langen neus zij lachten.</p> +<p>Al deze zusters waren zeer goed voor al de kinderen, en slechts +streng voor zich zelven. Alleen in het pensionaat werd vuur gestookt; +en het voedsel was er, bij dat van het klooster vergeleken, keurig. +Daarbij betoonde men de pensionnairen duizenden voorkomendheden. Zoo +echter een kind een non voorbijging en haar toesprak, antwoordde zij +niet.</p> +<p>Deze regel der stilzwijgendheid was de oorzaak dat in het klooster +de spraak aan menschelijke wezens ontzegd en aan <span class= +"pagenum">[<a id="pb209" href="#pb209" name= +"pb209">209</a>]</span>onbezielde voorwerpen verleend werd. Nu sprak de +klok der kerk, dan het schelletje van den tuinier. Een zeer helder +klinkend bekken, dat naast de portierster stond en in het geheele huis +gehoord werd, duidde door verschillende slagen, een soort van +klank-telegraaf, de handelingen van het stoffelijke leven aan, die +moesten verricht worden en riep, des vereischt, deze of gene bewoonster +van het huis in het spreekvertrek. Voor ieder persoon en voor iedere +zaak was een bijzonder getal. Voor de priorin was ’t +één en één; voor de onder-priorin +één en twee. Zes en vijf verkondigde den aanvang der +school. Vier en vier was voor mevrouw de Genlis, voor wie men den klank +van het bekken, dikwijls hoorde. Negentien slagen verkondigden een +gewichtige gebeurtenis, de opening der poort, een ijzeren gevaarte met +een aantal grendels, die niet dan voor den aartsbisschop op haar +hengsels draaide. Uitgezonderd hij en de tuinier, zooals gezegd is, +kwam geen man het klooster binnen. Slechts de pensionnairen zagen er +nog twee, de een was de aalmoezenier, de abt Banès, een oud +leelijk man, dien zij in het koor door een traliehek mochten zien; de +andere was de teekenmeester, Ansiaux, die in den brief, waarvan men +reeds eenige regels heeft gelezen, Anciot genoemd en als een +„afschuwelijken ouden bochel” afgeschilderd wordt.</p> +<p>Men ziet, dat al deze mannen uitgezocht waren.</p> +<p>Zoodanig was dit merkwaardig huis.</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.8" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Achtste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Post corda lapides.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Na de geestelijke gesteldheid van het klooster +Klein-Picpus te hebben geschetst, zal het niet ongepast zijn in weinige +woorden zijn stoffelijke gestalte aan te geven. De lezer heeft daarvan +reeds een denkbeeld.</p> +<p>Het klooster Petit-Picpus-Saint-Antoine besloeg schier geheel het +ongelijkzijdig vierkant, gevormd door de richting der straten Polonceau +en Droit Mur, der kleine straat Picpus en der blinde steeg, die op oude +plattegronden straat Aumarais wordt genoemd. Deze vier straten omgaven +dat ongelijkzijdig vierkant als de gracht om een vesting. Het klooster +bestond uit verschillende gebouwen en een tuin. Het hoofdgebouw was, in +zijn geheel genomen, een samenvoeging van de tegenstrijdigste gebouwen, +die van uit de lucht gezien volkomen een op den grond liggende galg +voorstelden. De groote arm dezer galg <span class="pagenum">[<a id= +"pb210" href="#pb210" name="pb210">210</a>]</span>besloeg het gedeelte +der straat Droit Mur tusschen de kleine straat Picpus en de straat +Polonceau; de kleine arm was een hooge, grijze, statige voorgevel met +getraliede vensters in de kleine straat Picpus; het einde duidde de +koetspoort No. 62 aan. Ongeveer in het midden van dien voorgevel +bedekten stof en asch een oude, lage boogvormige deur, waar de spinnen +heur web weefden en die slechts een paar uren Zondags werd geopend, +alsmede in het zeldzaam geval, dat de doodkist eener non uit het +klooster werd gedragen. ’t Was de algemeene kerkdeur. De elleboog +der galg was een vierkant vertrek, dat tot provisiekamer diende. In den +grooten arm waren de cellen der moeders, der zusters en der novicen. In +den kleinen arm de keukens, de eetzaal, met de kloostergalerij en de +kerk. Tusschen de poort No. 62 en den hoek der blinde steeg Aumarais +was het pensionaat, dat men van buiten niet zag. Het overige van het +ongelijkzijdig vierkant vormde den tuin, die veel lager was dan de +oppervlakte der straat Polonceau; zoodat de muren binnen hooger dan +buiten waren. In het midden van den tuin, stond op een heuveltje een +fraaie, scherpe, kegelvormige denneboom, van welken, als uit een +middelpunt, vier breede paden liepen, verbonden door dubbele +dwarspaden, zoodat, ware de tuin rond geweest, de plattegrond er van +een kruis op een rad had voorgesteld. Deze paden, alle op de zeer +onregelmatige muren van den tuin uitloopende, waren van ongelijke +lengte en omzoomd met aalbesseboompjes. Aan het einde van den tuin +stond een rij hooge populieren, van de bouwvallen van het oude klooster +af, aan den hoek der straat Droit-Mur, tot aan het nieuwe klooster aan +den hoek der blinde steeg Aumarais. Voor het kleine klooster was de +zoogenoemde kleine tuin. Men voege bij dit alles een binnenplaats, +verschillende hoeken door de gebouwen gevormd, muren, als die eener +gevangenis, geen ander gezicht en nabuurschap dan de donkere lijn der +daken aan gene zijde der Polonceau-straat, en men zal zich een volkomen +denkbeeld kunnen vormen van ’t geen vijf-en-veertig jaren geleden +het huis der bernardijner nonnen van Klein Picpus was. Dit heilige huis +was gebouwd op dezelfde plaats waar van de veertiende tot de zestiende +eeuw een vermaarde kaatsbaan stond, die, „het speelhuis der elf +duizend duivels” werd genoemd.</p> +<p>Al deze straten behoorden overigens tot de oudste van Parijs. De +namen Aumaurais en Droit-Mur zijn zeer oud, maar de straten, die er +naar heeten, veel ouder. De steeg Aumaurais heeft de steeg Mougout +geheeten; de straat Droit-Mur de Engelantierstraat, want God schiep de +bloemen vóór dat de mensen de muren bouwde. <span class= +"pagenum">[<a id="pb211" href="#pb211" name="pb211">211</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch6.9" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Negende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Een eeuw onder een nonnen borstdoek.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Nu wij ons bezighouden met de bijzonderheden van +’t geen eertijds het klooster Klein Picpus was en een venster +hebben durven openen om een blik op dit zwijgend verblijf te slaan, +veroorlove de lezer ons nog een kleine uitweiding, die wel is waar +vreemd aan het onderwerp van dit boek, maar karakteristiek en +noodzakelijk is, daar zij zal doen zien, dat ook in het klooster +zonderlinge figuren zijn.</p> +<p>In het kleine klooster bevond zich een honderdjarige non, die uit de +abdij van Fontevrault was gekomen. Vóór de revolutie had +zij in de groote wereld geleefd. Zij sprak veel van den heer de +Miromesnil, zegelbewaarder onder Lodewijk XVI, en van een +presidentsvrouw Duplat, met wie zij goed bekend was geweest. ’t +Was haar vermaak en trots, bij iedere gelegenheid deze namen ter sprake +te brengen. Zij verhaalde wonderen der abdij van Fontevrault, die, +zeide zij, een stad geleek en in welk klooster straten waren.</p> +<p>Haar Picardische tongval vermaakte de pensionnairen. Alle jaren +vernieuwde zij plechtig haar geloften en vóór den eed af +te leggen, zeide zij tot den priester: Monseigneur St. Franciscus deed +hem aan Monseigneur St. Juliaan, Monseigneur St. Juliaan deed hem aan +Monseigneur St. Eusebius, Monseigneur St. Eusebius deed hem aan Mons. +St. Procopius enz. enz. alzoo doe ik hem aan u, eerwaardige +vader.—En de pensionnairen lachten onder haar sluiers, een +liefelijk gesmoord gelach, dat de voorhoofden der kapittelmoeders deed +rimpelen.</p> +<p>Een anderen keer verhaalde de honderdjarige non geschiedenissen. Zij +zeide, dat in haar jeugd „de bernardijnen niet voor de musketiers +uit den weg gingen.<span class="corr" id="xd20e4485" title= +"Niet in bron">”</span> ’t Was een sprekende eeuw, die +achttiende eeuw. Zij verhaalde van het oude gebruik, dat +vóór de revolutie in Champagne en Bourgondië bestond +ter zake der vier wijnen. Wanneer namelijk een groot personage, een +maarschalk van Frankrijk, een prins, een hertog of pair door een stad +in Champagne of Bourgogne trok, hield de stedelijke overheid een +toespraak tot hem, en bood hem vier zilveren bekers aan, met vier +verschillende soorten van wijn. Op den eersten beker las men dit +opschrift: „apenwijn,” op den tweeden: +„leeuwenwijn,” op den derden: „schapenwijn,” op +den vierden: „varkenswijn.” Deze vier opschriften +beteekenden de vier graden, langs welke de dronkaard nedervalt: de +eerste graad van dronkenschap maakt vroolijk; de tweede <span class= +"pagenum">[<a id="pb212" href="#pb212" name= +"pb212">212</a>]</span>vergramt; de derde verstompt, de laatste +eindelijk verdierlijkt.</p> +<p>Zij had in haar kast een geheimzinnig voorwerp opgesloten, waaraan +zij zeer gehecht was. De regel van Fontevrault verbood haar zulks niet. +Zij wilde aan niemand dat voorwerp toonen. Zij sloot zich op, ’t +geen haar regel haar vergunde; en verborg zich, telkens wanneer zij het +wilde aanschouwen. Zoo zij in de gang voetstappen hoorde, sloot zij de +kast zoo schielijk als zij met haar oude handen kon. Zij, die zoo +gaarne praatte, zweeg zoodra men haar van dit voorwerp sprak. De +nieuwsgierigsten stuitten af op haar geheimhouding, en de +volhardendsten op haar halsstarrigheid.</p> +<p>’t Was dan ook een onderwerp van allerlei gissingen voor de +werkeloozen en zich vervelenden in het klooster. Wat kon toch dat zoo +kostbaar en verborgen ding zijn, die schat der honderdjarige? +Waarschijnlijk een heilig boek? een rozenkrans, eenig in zijn soort? +een echte reliquie? Men verloor zich in gissingen. Toen de goede, oude +vrouw overleden was, ijlde men, misschien haastiger dan betamelijk was, +naar de kast, en opende ze. Men vond het voorwerp onder een +driedubbelen doek, als het gewijde bedeksel eener miskelk. ’t Was +een schotel van Faënza, liefdegoodjes voorstellende, die, door +apothekersknechts, gewapend met groote klisteerspuiten, vervolgd, +wegvliegen, de vervolgers in de koddigste en grappigste houdingen. Een +der bekoorlijke liefdegoodjes is bereids getroffen. Het spartelt, +klapwiekt, en poogt weg te vliegen, maar de klisteerder lacht +duivelachtig. De zedenles is, de liefde door buikpijn verwonnen. Deze, +overigens zeer curieuse schotel, die misschien de eer heeft gehad aan +Molière een denkbeeld te geven, bestond nog in September 1845 en +was te koop bij een koopman in curiositeiten op den boulevard +Beaumarchais.</p> +<p>Deze goede oude vrouw wilde geen bezoeken van buiten ontvangen, +wijl, zooals zij zeide, „het spreekvertrek te somber +was.”</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.10" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tiende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Oorsprong der eeuwigdurende aanbidding.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Dit akelig spreekvertrek, waarvan wij getracht hebben +een denkbeeld te geven, was trouwens iets geheel plaatselijks, dat niet +zoo geheel en al en op dezelfde wijze in andere kloosters voorkomt. +Bijzonder in het klooster in de straat van den Temple, dat trouwens van +een andere orde was, waren bruine gordijnen <span class= +"pagenum">[<a id="pb213" href="#pb213" name="pb213">213</a>]</span>in +plaats van zwarte blinden, en zelfs het spreekvertrek was een fraai +bevloerd salon, met sierlijke neteldoeksche gordijnen voor de ramen, en +allerlei schilderijen aan de wanden: het portret eener benedictijner +non met ongesluierd gezicht, geschilderde bloemen, ja, zelfs het hoofd +van een Turk.</p> +<p>In den tuin van het klooster der Tempelstraat stond een Indische +kastanjeboom, die voor den schoonsten en grootsten van Frankrijk werd +gehouden en bij het goede volk in de achttiende eeuw den naam had de +vader van alle kastanjeboomen in het koninkrijk te zijn.</p> +<p>Zooals gezegd is, werd dit klooster in den Tempel door de +benedictijner nonnen der Eeuwigdurende aanbidding bewoond, geheel +andere benedictijner nonnen dan die tot den regel van Citeaux +behoorden. Deze orde der Eeuwigdurende aanbidding is niet ouder dan +tweehonderd jaren. In 1649 werd het H. Sacrament tweemalen in weinige +dagen tijds, in twee kerken te Parijs, in St. Sulpice en in St. Jean en +Grève, ontheiligd; ’t was zulk een vreeselijke en zeldzame +heiligschennis, dat ze de geheele stad in opschudding bracht. De +prior-groot-vicaris van Saint-Germain-des-Prés beval een +plechtige processie zijner geestelijkheid, waarbij de pauselijke +<span class="corr" id="xd20e4509" title="Bron: noncius">nuncius</span> +officiëerde. Maar deze verzoening was niet voldoende voor twee +achtbare dames, mevrouw Courtin, markiezin van Boucs, en de gravin de +Chateauvieux. Deze beleediging, het allerheiligste Sacrament des +altaars gedaan, hoewel slechts voorbijgaand, konden haar heilige zielen +niet vergeten en zij meenden dat ze niet hersteld kon worden dan door +een „Eeuwigdurende aanbidding” in een vrouwenklooster. +Beiden, de eene in 1652, de andere in 1653, deden aan moeder Katharina +de Bar, genaamd van het H. Sacrament, een benedictijner non, +aanzienlijke schenkingen, om met dat vrome doel een klooster van den H. +Benedictus te stichten. Katharina de Bar verkreeg daartoe het eerst +verlof van Monseigneur de Metz, Abt van Saint-Germain, op voorwaarde +„dat geen jongedochter mocht worden aangenomen zoo zij niet een +jaarlijksch kostgeld van driehonderd livres, alzoo elf duizend livres +kapitaal medebracht.” Na den abt van Saint-Germain verleende de +koning zijn goedkeuring, en het charter van den abt en de koninklijke +brieven werden in 1654 door de rekenkamer en het parlement +bekrachtigd.</p> +<p>Dit is de oorsprong der benedictijner nonnen van de Eeuwige +aanbidding des allerheiligsten Sacraments te Parijs. Haar eerste +klooster werd „geheel nieuw gebouwd” in de straat Cassette +voor de gelden der dames de Boucs en de Chateauvieux.</p> +<p>Deze orde was geheel verschillend van die der benedictijner nonnen +van Citeaux. Zij stonden onder de abdij van +Saint-Germain-des-Prés, <span class="pagenum">[<a id="pb214" +href="#pb214" name="pb214">214</a>]</span>gelijk de dames van het +Heilig Hart onder den generaal der Jezuieten en de zusteren van +Barmhartigheid onder den generaal der Lazaristen staan. Zij was ook +geheel verschillend van het klooster der bernardijner nonnen van klein +Picpus, dat wij beschreven hebben. In 1657 had Paus Alexander VII bij +bijzondere brève aan de bernardijner nonnen van klein Picpus +vergund de eeuwigdurende aanbidding evenals de benedictijner nonnen van +het H. Sacrament te verrichten. Desniettemin bleven de twee orden +geheel gescheiden.</p> +</div> +</div> +<div id="ch6.11" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Elfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Einde van Klein-Picpus.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Reeds bij den aanvang der restauratie geraakte het +klooster van Klein-Picpus in verval, grootendeels ten gevolge van het +uitsterven dezer orde in ’t algemeen, die, gelijk alle +geestelijke orden allengs verdwijnt. De bespiegeling is, als het gebed, +een behoefte der menschheid; maar zij zal evenals alles wat de +revolutie heeft geraakt, een hervorming ondergaan en in plaats van den +maatschappelijken vooruitgang vijandig, hem gunstig zijn.</p> +<p>Het huis van Klein-Picpus ontvolkte zich snel. In 1840 was het +kleine klooster evenals het pensionaat verdwenen. Er waren noch oude +vrouwen noch jonge meisjes meer; de eersten waren overleden, de tweeden +waren heengegaan. <i>Volaverunt</i>.</p> +<p>De regel der Eeuwigdurende aanbidding is van een vreeselijke +strengheid; weinigen voelen er roeping voor, en de orde vindt geen +nieuwelingen. In 1845 kwamen er nog eenige leekezusters bij; maar geen +koorzusters. Veertig jaren geleden was het getal der religieusen bijna +honderd; vijftien jaar geleden niet meer dan achtentwintig. Hoeveel +zijn er thans? In 1847 was de priorin jong, een bewijs dat de kring der +kapittelmoeders zich verengde. Zij was geen veertig jaar oud. Naar +gelang het getal vermindert, wordt de arbeid zwaarder, en de dienst van +iedere non moeielijker; toen reeds zag men het oogenblik naderen, dat +de zware regel van den H. Benedictus door slechts een twaalftal +smartelijk gebogen schouders zou moeten gedragen worden. ’t Is +een onverbiddelijke last, die voor weinigen of velen dezelfde blijft. +Hij drukte, hij verplet. Ook stierven de nonnen. Tijdens de schrijver +van dit boek nog te Parijs woonde, stierven er twee; de eene +vijfentwintig jaar, de andere <span class="pagenum">[<a id="pb215" +href="#pb215" name="pb215">215</a>]</span>drieëntwintig jaar oud. +Uithoofde van dat verval heeft het klooster van de opvoeding der +kinderen afgezien.</p> +<p>Wij hebben dit buitengewoon, onbekend, duister huis niet kunnen +voorbijgaan zonder er binnen te treden, en ook onze lezers te doen +binnentreden, die ons, misschien ten nutte van sommigen, de treurige +geschiedenis van Jean Valjean hooren verhalen. Wij zijn dat klooster +binnengedrongen, dat vol is van die oude gebruiken, welke thans zoo +nieuw schijnen. ’t Is de gesloten tuin. <i>Hortus conclusus.</i> +Wij hebben van dit zonderling verblijf uitvoerig en met eerbied +gesproken, ten minste in zoo verre eerbied en uitvoerigheid +vereenigbaar zijn. Wij begrijpen niet alles, maar wij spotten met +niets. Wij zijn evenver van het hosanna van Joseph de Maistre gebleven, +die ten laatste zelfs den beul heilig verklaart, als van den grijnslach +van Voltaire, die zelfs het kruis bespot.</p> +<p>’t Was, in ’t voorbijgaan gezegd, een inconsequentie van +Voltaire; want hij zou zekerlijk Jezus evenzeer hebben verdedigd als +hij Calas verdedigde. En welke beteekenis heeft in allen gevalle het +kruis, zelfs voor hen, die de bovennatuurlijke menschwording loochenen? +De vermoording van een wijze.</p> +<p>De godsdienstige idée ondergaat in de negentiende eeuw een +crisis. Men verleert sommige dingen, en dat is goed, mits men in plaats +van ’t verleerde iets anders leere. Geen ledigheid mag in +’t menschelijk hart zijn. Veel wordt gesloopt, en ’t is +goed dat men het sloope, mits daarvoor iets anders worde opgebouwd.</p> +<p>Wij willen intusschen de dingen bestudeeren, die niet meer zijn. +’t Is noodzakelijk ze te kennen, ware het slechts om ze te +vermijden. De namaaksels van het verleden nemen valsche namen aan en +noemen zich gaarne toekomst. Dat spook, het verleden, vervalscht +lichtelijk zijn pas. Hoeden wij ons voor het bedrog. Zijn wij +voorzichtig. Het verleden heeft een gezicht, het bijgeloof, en een +masker, de geveinsdheid. Toonen wij het gezicht en rukken wij het +masker af.</p> +<p>De kloosters werpen een zeer ingewikkeld vraagstuk op: Een kwestie +van beschaving, die ze verwerpt; een kwestie van vrijheid, die ze +beschermt. <span class="pagenum">[<a id="pb217" href="#pb217" name= +"pb217">217</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0"> +<h2 class="label">Boek VII.</h2> +<h2 class="main">Parenthesis.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb219" href="#pb219" name= +"pb219">219</a>]</span> +<div id="ch7.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het klooster, als abstracte idée.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Dit boek is een drama, waarvan het oneindige de +hoofdpersoon is.</p> +<p>De tweede persoon is de mensch.</p> +<p>Dit gesteld, en wijl een klooster op onzen weg lag, zijn wij er +moeten binnengaan. Waarom? Wijl het klooster, zoowel eigen aan het +Oosten als aan het Westen, aan den ouden als aan den nieuweren tijd, +aan het heidendom, aan het boudhisme, aan het mahomedanisme, aan het +Christendom, een optisch werktuig is, dat de mensch op het oneindige +richt.</p> +<p>’t Is hier de plaats niet om wijdloopig sommige ideeën te +ontwikkelen; evenwel moeten wij—ons alle uitzonderingen en zelfs +onze verontwaardiging bepaald voorbehoudende,—zeggen dat, telkens +wanneer wij in den mensch het, goed of kwalijk begrepen, oneindige +ontmoeten, wij ons van eerbied doordrongen gevoelen. In de synagoge, in +de moskee, in de pagode, in de wigwam is een afschuwelijke zijde, welke +wij verfoeien, maar ook een verhevene zijde, welke wij vereeren. Welk +een bespiegeling voor den geest en welke peillooze overdenking is niet +de weerkaatsing van God in den mensch!</p> +</div> +</div> +<div id="ch7.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het klooster als historisch feit.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Uit het gezichtspunt der geschiedenis, der rede en der +waarheid is het kloosterleven verwerpelijk.</p> +<p>De kloosters, zoo zij bij een natie te talrijk zijn, zijn als +knoopen, die den band der samenleving belemmeren, ’t zijn +hinderende gebouwen, middelpunten van luiheid, dáár waar +<span class="pagenum">[<a id="pb220" href="#pb220" name= +"pb220">220</a>]</span>middelpunten van werkzaamheid zijn moesten. De +kloostergemeenschap is voor de groote maatschappij wat de mistel voor +den eik, wat de wrat voor het menschelijk lichaam is. Hun bloei en hun +omvang verarmen het land. De kloosterregel, goed in de kindsheid der +beschaving, nuttig om door het geestelijke de ruwheid te verminderen, +is schadelijk voor den mannelijken leeftijd der volken. Maar wanneer +hij verslapt en een tijdperk van ongeregeldheden intreedt, wanneer hij +dan nog voortgaat tot voorbeeld te dienen, wordt hij nadeelig, om +dezelfde redenen die hem in het tijdperk zijner zuiverheid heilzaam +deden zijn.</p> +<p>De kloosterlijke afzondering heeft haar tijd gehad. De kloosters, +nuttig voor de eerste opvoeding der nieuwere beschaving, belemmerden +haar groei en zijn schadelijk voor haar ontwikkeling. Evenzeer als +instelling en als wijze van vorming voor den mensch zijn de kloosters, +goed in de tiende eeuw, betwistbaar in de vijftiende, verwerpelijk in +de negentiende. De klooster-melaatschheid heeft reeds twee schoone +natiën, Italië en Spanje, de eene het licht, de andere de +luister van Europa, sinds eeuwen tot op het gebeente afgeknaagd, en +eerst nu, in den tijd, dien wij beleven, begint de genezing dier +volken, dank zij de heilzame en krachtige gezondheidsleer van 1789.</p> +<p>Het klooster, in ’t bijzonder het vroegere vrouwenklooster, +zooals het bij den aanvang onzer eeuw nog in Italië en Oostenrijk +en Spanje verschijnt, is een der somberste voortbrengselen der +Middeleeuwen. Zoodanig klooster is het vereenigingspunt van alle +verschrikkingen. Het eigenlijke Katholieke klooster is vol van den +zwarten glans des doods. Bovenal het Spaansche klooster is treurig. +Daar verheffen zich in de duisternis, onder donkere gewelven, in +nevelen gehulde koepeldaken, babylonische, kolossale altaren, zoo hoog +als de kerken; daar hangen aan kettingen, in diepe duisternis, groote +witte crucifixen, daar liggen op het ebbenhout groote naakte, meer dan +bloedige, bloedende ivoren Christusbeelden uitgestrekt, afgrijselijk en +toch heerlijk, wier ellebogen de knoken, wier knieschijven de vliezen, +wier wonden het vleesch vertoonen, gekroond met zilveren doornen, vast +gespijkerd met gouden nagels, met bloeddroppels van robijnen op het +voorhoofd en diamanten tranen in de oogen.</p> +<p>Do diamanten en robijnen schijnen vloeiend, en doen beneden, in de +schaduw, gesluierde wezens weenen, wier lendenen gestriemd en verwond +zijn door den geesel met ijzeren punten en het haren kleed, wier +borsten door het teenen vlechtwerk plat zijn gedrukt, wier knieën +door het gebed ontveld zijn; vrouwen, die zich echtgenooten wanen, +spoken die serafijnen <span class="pagenum">[<a id="pb221" href= +"#pb221" name="pb221">221</a>]</span>meenen te zijn. Denken deze +vrouwen? Neen. Hebben zij een wil? Neen. Beminnen zij? Neen! Leven zij? +Neen. Haar zenuwen zijn been geworden, haar gebeente is versteend. Haar +sluier is uit nacht geweven. Onder dien sluier gelijkt haar adem +eenigerwijs den akeligen ademtocht des doods. De abdis, een spooksel, +zegent en verstijft ze van schrik. Daar is het onbevlekte woest. +Zóó zijn de oude kloosters in Spanje, verblijven van +schrikbarende godsvrucht, spelonken van maagden, ontzettende +plaatsen.</p> +<p>Het Katholieke Spanje was meer roomsch dan Rome zelf. Bij +uitnemendheid was het Spaansche klooster het Katholieke klooster. Men +rook er het Oosten. De aartsbisschop, de <span class="corr" id= +"xd20e4588" title="Bron: kislar-aga">kizlar-aga</span> des hemels, +grendelde en bewaakte dat voor God bewaarde zielen serail. De non was +de odaliske, de priester de gesnedene. De vurigste werden in den droom +uitverkoren en bezaten Christus. Des nachts daalde de fraaie, naakte +jonge man van het kruis, en werd de verrukking der cel. Hooge muren +behoedden voor iedere verstrooidheid de geheimzinnige sultane, die den +gekruisigde tot sultan had. Een blik naar buiten was een ontrouw. Het +<i lang="la">in pace</i> verving den lederen zak. Wat men in het oosten +in zee wierp, werd in het westen in de aarde geworpen. Hier zoowel als +daar, wrongen vrouwen de handen; de golf voor deze, het graf voor de +andere; hier verdronkenen, daar begravenen. Gruwzame gelijkenis.</p> +<p>Nu de verdedigers van het verleden deze feiten niet meer kunnen +loochenen, beginnen zij er om te lachen. Men heeft een zeer +gemakkelijke, maar zonderlinge wijze in de mode gebracht om de +openbaringen der geschiedenis van de hand te zetten, de verklaringen +der wijsgeeren te verminken, en alle hinderlijke feiten en sombere +kwestiën te ontgaan. „Stof tot declameeren,” zeggen de +behendigen. Declamatiën, herhalen de dommen. Jean Jacques Rousseau +declameert; Diderot declameert; Voltaire declameert over Calas, Labarre +en Sirven. Ik weet niet wie onlangs ontdekt heeft, dat Tacitus een +declamateur, dat Nero een offer was, en dat men waarlijk met dien armen +Holofernus medelijden moest hebben.</p> +<p>De feiten zijn intusschen moeielijk ter zijde te stellen en staan +vast.</p> +<p>De schrijver van dit boek heeft met zijn eigen oogen, acht uren van +Brussel, in de abdij van Villers, iets uit de Middeleeuwen gezien, dat +in ieders bereik ligt—in het midden van ’t geen toen de +kloosterhof was, aan den oever der Dyle, het <i lang="la">in pace</i>, +vier steenen cachotten, half in den grond half in het water gebouwd. +Ieder dezer cachotten heeft nog het overblijfsel van een ijzeren deur, +een geheim gemak, en een getralied <span class="pagenum">[<a id="pb222" +href="#pb222" name="pb222">222</a>]</span>luchtgat, dat buiten twee +voet boven de rivier, binnen zes voet boven den grond is. Langs den +muur stroomt de rivier ter hoogte van vier voet. De bodem is altijd +vochtig. De bewoner van het <i lang="la">in pace</i> had dezen +vochtigen bodem tot bed. In een dezer cachotten bevindt zich nog een +brok van een in den muur gemetselden halsboei; in een ander ziet men +een soort van vierkante kast, van vier steenen samengesteld, die te +kort is om er in te kunnen liggen, te laag om er in te staan. Daarin +stak men een mensch en legde er een steenen deksel op. Het bestaat nog. +Men ziet, men betast het. Deze <i lang="la">in paces</i>, deze +cachotten, deze ijzeren hengels, deze halsboeien, dit lage luchtgat +vlak boven de rivier, deze met een granieten deksel als een graf +gesloten steenen kist, met dit verschil dat daarin de doode levend was, +deze bodem van slijk, dit rioolgat, deze zweetende muren—hoe +„declameeren” zij!</p> +</div> +</div> +<div id="ch7.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Op welke voorwaarden men het verleden kan +eerbiedigen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Het kloosterwezen, zooals dat in Spanje bestond en in +Thibet bestaat, is voor de beschaving een soort van tering. Het stremt +het leven; het ontvolkt. Voor Europa is ’t een geesel geweest. +Voeg daarbij het zoo dikwerf geweld aangedane geweten, de gedwongen +roeping voor het klooster, het feodaalwezen steunende op het klooster, +het eerstgeboorterecht, dat het te veel der familie aan het klooster +overgaf, de wreedheden, waarvan wij gesproken hebben, de <i>in +pace</i>, de gesloten monden, het inmetselen, zoovele ongelukkigen in +den kerker der eeuwige geloften geworpen, de aanneming van het +kloostergewaad, de begraving van levende zielen! Voeg hierbij, al naar +den trap van verlaging der natiën, de persoonlijke straffen, en +wie ge zijn moogt, ieder zal beven voor de pij en den sluier, voor deze +twee lijkdoeken van menschelijke uitvinding.</p> +<p>Evenwel, in weerwil der wijsbegeerte, in weerwil van den +vooruitgang, blijft op enkele punten, en in zekere oorden de +kloostergeest nog in ’t midden der negentiende eeuw volharden, en +een zonderlinge verlevendiging van het ascétisme verbaast thans +de beschaafde wereld. De halsstarrigheid der verouderde instellingen om +te blijven bestaan gelijkt de ransig geworden pommade, die ons haar met +geweld welriekend wil maken, de eisch van den bedorven visch, die +gegeten wil worden, van het kinderkleed dat den volwassen man zou +willen dekken, <span class="pagenum">[<a id="pb223" href="#pb223" name= +"pb223">223</a>]</span>en de liefde der lijken die zouden wederkomen om +de levenden te omhelzen.</p> +<p>Ondankbaren! zegt de kleeding. Ik heb u in ’t slechte weder +beschermd. Waarom wilt ge mij niet meer? Ik kom uit de verre zee, zegt +de visch. Ik ben roos geweest, zegt de pommade. Ik heb u bemind, zegt +het lijk. Ik heb u beschaafd, zegt het klooster.</p> +<p>Hierop slechts dit antwoord: Voorheen!</p> +<p>’t Schijnt zonderling, wanneer men aan den onbepaalden duur +van gestorven dingen en van menschelijke heerschappij door inbalseming +gelooft; wanneer men de bouwvallige leerstukken herstelt, de +straalkransen opnieuw verguldt, de kloostermuren wit, de reliquikasten +opnieuw wijdt, het bijgeloof versterkt, het fanatisme aanvuurt, nieuwe +stelen en handvatsels aan wijwaterskwasten en sabels maakt, het +kloosterdom en de militaire oppermacht weder opricht, wanneer men aan +het heil der maatschappij gelooft door de woekerplanten te +vermeerderen, en het verledene aan het tegenwoordige opdringt. En +echter zijn er voorstanders dezer theorieën. Deze theoretici, +overigens schrandere lieden, handelen zeer eenvoudig; zij leggen op het +verledene een vernis, ’t welk zij maatschappelijke orde, +goddelijk recht, zedelijkheid, familie, eerbied voor de voorouders, oud +gezag, heilige overleveringen, legitimiteit, godsdienst noemen, en zij +roepen: Ziet! neemt dit, goede lieden!—Deze logica kenden reeds +de ouden. De wichelaars gebruikten ze. Zij bestreken een zwarte vaars +met krijt en zeiden: zij is wit. <i lang="la">Bos cretatus.</i></p> +<p>Wat ons aangaat, wij eerbiedigen het een en ander van—en +sparen geheel—het verledene, mits het zich tevreden houdt dood te +zijn. Zoo het levend wil zijn, vallen wij het aan en trachten het dan +te dooden.</p> +<p>Bijgeloof, bigotterie, kwezelarij, vooroordeel, deze spooksels, +hoewel zij spooksels zijn, hebben een taai leven, zij hebben tanden en +nagels; men moet ze een voor een aangrijpen en verstikken, hen +bestrijden en onvermoeid bestrijden; want ’t is het lot des +menschen eeuwig in strijd met spookbeelden te zijn. Een schim is +moeielijk bij de keel te grijpen en neder te werpen.</p> +<p>Een klooster in Frankrijk in den vollen middag der negentiende eeuw +is een uilennest, dat het daglicht durft tarten. Een ascetisch +klooster, dat in het midden der stad van 89, van 1830 en van 1848, Rome +in Parijs doet bloeien, is een anachronisme. In gewone tijden behoeft +men, om een anachronisme op te lossen en te doen verdwijnen, het +slechts het jaartal voor te spellen. Maar wij leven in geen gewonen +tijd. <span class="pagenum">[<a id="pb224" href="#pb224" name= +"pb224">224</a>]</span></p> +<p>Laat ons strijden!</p> +<p>Laat ons strijden, maar met verstand. De waarheid heeft het +eigenaardige, dat zij nooit buitensporig is. Waarom zou zij +overdrijven? Er zijn dingen die vernietigd, er zijn andere dingen die +eenvoudig toegelicht en beschouwd moeten worden. Welk een kracht heeft +een welwillend, ernstig onderzoek!</p> +<p>Brengen wij geen vlam dáár waar het licht voldoende +is.</p> +<p>In de negentiende eeuw zijn wij dus over ’t algemeen, bij alle +volken, in Azië evenals in Europa, in Indië evenals in +Turkije, tegen de kloosters en het ascetisme. De kloosters gelijken +moerassen. Hun overgang tot bederf is duidelijk, hun stilstand is +ongezond; hun gisting maakt de volken koortsig en verzwakt ze; hun +vermenigvuldiging wordt een egyptische plaag. Niet zonder huivering +kunnen wij aan die landen denken, waar het van fakirs, bonzen, santons, +caloyers, marabouts, talapoins en dervischen als van ongedierte +wemelt.</p> +<p>Er blijft dus de godsdienstige vraag over. Deze vraag heeft +verschillende geheimzinnige, schier vreeselijke zijden: het zij ons +vergund ze nader te beschouwen.</p> +</div> +</div> +<div id="ch7.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het klooster uit het gezichtspunt van beginselen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Menschen vereenigen zich en wonen gemeenschappelijk. +Volgens welk recht? Volgens het recht van vereeniging.</p> +<p>Zij sluiten zich op. Volgens welk recht? Volgens het recht dat ieder +mensch heeft om zijn deur te sluiten of te openen.</p> +<p>Zij gaan niet uit. Volgens welk recht? Volgens het recht van te gaan +en te zijn, naar verkiezing; ’t welk het recht van te huis te +blijven insluit.</p> +<p>Te huis, wat doen zij dáár?</p> +<p>Zij spreken zacht; slaan de oogen neder; werken. Zij verzaken de +wereld, de steden, het zingenot, de vermaken, de ijdelheden, den +hoogmoed, het eigenbelang. Zij zijn in grof linnen of in grove wol +gekleed. Niemand hunner bezit iets in eigendom. Bij zijn intrede maakt +hij die rijk was zich arm. Wat hij bezit, geeft hij aan allen. Hij die, +zooals men ’t heet, van adel, edelman en heer was, is de gelijke +van hem, die boer was. De cel is voor allen dezelfde. Allen ondergaan +dezelfde kruinschering, dragen dezelfde pij, eten hetzelfde zwarte +brood, slapen op hetzelfde stroo, sterven op dezelfde asch. Zij dragen +denzelfden zak op den rug, hetzelfde koord <span class= +"pagenum">[<a id="pb225" href="#pb225" name="pb225">225</a>]</span>om +de lendenen. Zoo men overeengekomen is barvoets te gaan, gaan allen +barvoets. Is er een prins, die prins is dezelfde schim als de anderen. +Geen titels. Zelfs de familienamen zijn verdwenen. Zij hebben slechts +voornamen. Allen gaan gebogen onder de gelijkheid der doopnamen. Zij +hebben de vleeschelijke familie ontbonden en in hun gemeenschap de +geestelijke familie aangenomen. Zij hebben geen andere verwanten meer +dan alle menschen. Zij helpen de armen, verplegen de kranken. Zij +verkiezen hen, wien zij gehoorzamen. De een zegt tot den ander +„mijn broeder.”</p> +<p>Valt mij niet in de rede met de woorden: „dit is een +denkbeeldig klooster!”</p> +<p>’t Is voldoende dat het een mogelijk klooster zij, om ’t +in aanmerking te nemen.</p> +<p>’t Is ook om die reden, dat ik in ’t voorgaande boek op +eerbiedige wijze van een klooster gesproken heb. De middeleeuwen en +Azië er buiten gelaten, en met voorbehoud der historische en +politieke kwestie, beschouw ik, uit een zuiver, wijsgeerig oogpunt, de +kloosterlijke samenleving, mits zij volkomen vrijwillig gekozen wordt, +steeds met een gevoel van belangstelling en in sommige opzichten, van +eerbied. Waar de gemeenschap is, is de gemeente, waar de gemeente is, +is het recht. Het kloosterleven is de uitkomst der woorden: gelijkheid, +broederschap! O, hoe grootsch is de vrijheid; welke schitterende +herscheppingen bewerkt zij. De vrijheid is machtig om het klooster in +een republiek te herscheppen.</p> +<p>Gaan wij verder.</p> +<p>Maar deze mannen, of deze vrouwen, de achter deze vier muren +zittenden, kleeden zich in grove wol, allen zijn gelijk, zij noemen +elkander broeders en zusters. Goed; maar doen zij nog iets anders?</p> +<p>Ja.</p> +<p>Wat?</p> +<p>Zij beschouwen de duisternis, zij knielen, en vouwen de handen +samen.</p> +<p>Wat beteekent dat?</p> +</div> +</div> +<div id="ch7.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het gebed.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Zij bidden.</p> +<p>Tot wien?</p> +<p>Tot God. <span class="pagenum">[<a id="pb226" href="#pb226" name= +"pb226">226</a>]</span></p> +<p>Wat beteekent, tot God bidden?</p> +<p>Bestaat een oneindige buiten ons? Is dat oneindige +één, blijvend, eeuwig, noodzakelijk zelfstandig, wijl het +oneindig is, en begrensd moest zijn, zoo het het stoffelijke miste; +<span class="corr" id="xd20e4704" title= +"Bron: noodzalijk">noodzakelijk</span> intelligent, wijl het oneindig +is, en het eindigen zou zoo het de intelligentie miste. Wekt dit +oneindige in ons het denkbeeld van uitvloeisel, terwijl wij ons zelven +slechts het denkbeeld van bestaan kunnen toeschrijven? Met andere +woorden, is het niet het volstrekte, waarvan wij het betrekkelijke +zijn.</p> +<p>Is nu niet een oneindig in ons, evenals een oneindig buiten ons is? +Plaatsen zich deze twee oneindigen (welk een <span class="corr" id= +"xd20e4709" title="Bron: onzettend">ontzettend</span> meervoud?) niet +het een boven het ander. Is het tweede oneindige, om zoo te spreken, +niet aan het eerste onderworpen? is het er de spiegel, de weerkaatsing, +de echo niet van, een afgrond in een anderen afgrond? Is ook dat tweede +oneindige intelligent? Denkt het, bemint het, heeft het een wil? Zoo de +twee oneindigen intelligent zijn, heeft ook ieder hunner een wil, en in +het oneindige boven is een „ik”, evenals in ’t +oneindige beneden. Het <i>ik</i> beneden is de ziel; het <i>ik</i> +boven is God.</p> +<p>Bidden is nu: door de gedachten het oneindige beneden met het +oneindige boven in aanraking brengen.</p> +<p>Ontnemen wij den menschelijken geest niets; ontnemen deugt niet. Men +moet hervormen en herscheppen. Sommige geestvermogens van den mensch +zijn naar het onbekende gericht; de gedachte, de bespiegeling, het +gebed. Het onbekende is een oceaan. Wat is het geweten? ’t Is het +kompas in het onbekende. Gedachte, bespiegeling, gebed zijn +geheimzinnige stralen. Eerbiedigen wij ze. Waarheen gaan deze verhevene +stralen der ziel? naar het duister; of liever gezegd naar het +licht.</p> +<p>De grootheid der democratie bestaat in niets van de menschheid te +loochenen en niets te verloochenen. Naast het recht van den mensch, +staat, ten minste even hoog, het recht der ziel.</p> +<p>De wet is het fanatisme te vernietigen, en het oneindige te +vereeren. Bepalen wij er ons niet bij, voor den boom +„schepping” te knielen en zijn groote gesternde takken te +aanschouwen. ’t Is onze plicht aan de menschelijke ziel te +arbeiden, het geheim tegen het wonder te beschermen, het +onbegrijpelijke te aanbidden, het bespottelijke te verwerpen, slechts +van het onverklaarbare het noodzakelijke toe te staan, het geloof te +veredelen, den godsdienst van bijgeloovigheden te zuiveren; van God een +helder begrip te vormen. <span class="pagenum">[<a id="pb227" href= +"#pb227" name="pb227">227</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch7.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het volstrekt nut van het gebed.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Wat de wijze van bidden betreft; iedere wijze is goed, +zoo zij slechts oprecht zij. Men draaie het boek om, en is toch in het +oneindige.</p> +<p>Er is een wijsbegeerte, wij weten het, die het oneindige loochent. +Er is ook een ziekelijke filosofie, die de zon loochent; deze filosofie +heet blindheid.</p> +<p>Van een zintuig, dat ons ontbreekt, de bron der waarheid te maken, +is als de overtuiging van den blinde. Merkwaardig is die hoogmoedige, +aanmatigende, en medelijdende houding, welke deze in ’t blinde +tastende filosofie tegenover de wijsbegeerte aanneemt, die God ziet. +Men meent een mol te hooren roepen: Hoe kunnen zij zoo dwaas zijn, aan +een zon te gelooven?</p> +<p>Er zijn, wij erkennen het, beroemde, geleerde Atheïsten. Maar +deze, die hun eigen macht alleen tot de waarheid voert, zijn in den +grond zelf niet zeker of zij wel Atheïsten zijn; ’t is voor +hen niet veel meer dan een punt van definitie; in allen gevalle, +gelooven zij niet aan God, als groote geesten bewijzen zij het bestaan +van God.</p> +<p>Hen begroeten wij als wijsgeeren, hoewel wij onverbiddelijk hun +filosofie veroordeelen.</p> +<p>Verder:</p> +<p>’t Is verwonderlijk hoe gemakkelijk men zich met woorden kan +tevreden stellen. Een noordsche, bovennatuurkundige, min of meer +nevelachtige school, heeft gemeend in het menschelijk verstand een +omwenteling te bewerken, door voor het woord „kracht” het +woord „wil” te stellen.</p> +<p>Te zeggen: de plant wil; in plaats van: de plant groeit; ’t +zou inderdaad vrucht dragen, zoo men er bij voegde: de wereld wil. +Waarom? wijl er dit uit zou volgen: de plant wil, zij heeft dus een ik; +de wereld wil, zij heeft dus een God.</p> +<p>Voor ons evenwel, die in tegenoverstelling met deze school, niets +à priori verwerpen, schijnt een wil in de plant, door deze +school geleerd, moeielijker aan te nemen, dan een wil in de wereld, +dien zij loochent.</p> +<p>Den wil van het oneindige, dat is van God, te loochenen, kan niet +geschieden zonder het oneindige te loochenen. Wij hebben het +bewezen.</p> +<p>De loochening van het oneindige voert regelrecht naar het +„nihilisme.” Alles wordt „een begrip des +geestes.” <span class="pagenum">[<a id="pb228" href="#pb228" +name="pb228">228</a>]</span></p> +<p>Met het nihilisme is geen discussie mogelijk. Want de logische +nihilist twijfelt dat zijn tegenpartij bestaat, en is zelfs niet eens +zeker of hij zelf wel bestaat.</p> +<p>Uit zijn gezichtspunt is het mogelijk, dat hij voor zich zelven +niets anders zij dan „een begrip van zijn geest.”</p> +<p>Intusschen ziet hij niet, dat hij al het door hem geloochende in +zijn geheel toestaat, alleen door het woord „geest” te +noemen. Kortom, een filosofie die alles op het woordje +„neen” laat uitloopen, laat geen weg voor de gedachte +open.</p> +<p>Voor neen, is slechts een antwoord: ja.</p> +<p>Het nihilisme heeft geen gevolg.</p> +<p>Er is geen niet. Nul bestaat niet. Alles is iets. Niets is +niets.</p> +<p>De mensch leeft meer nog van overtuiging dan van brood.</p> +<p>’t Is niet voldoende te zien en te bewijzen. De wijsbegeerte +moet kracht hebben, en de verbetering van den mensch haar doel en +streven wezen. Socrates moet in Adam dringen en Marcus Aurelius +voortbrengen; met andere woorden, uit den gelukkigen mensch den wijzen +mensch tevoorschijn brengen; het Paradijs in een school veranderen. De +wetenschap moet een versterking des harten zijn. Genieten! Welk een +treurig doel en nietige eerzucht. Het dier geniet. Denken is de ware +triumf der ziel. De gedachte naar den dorst der menschen te richten, +aan allen de kennis Gods in te geven, onder hen het geweten en de +wetenschap te verbroederen, hen door deze geheimzinnige verbroedering +rechtvaardig te maken, ziedaar de taak der ware wijsbegeerte. De moraal +is een ontluiking van waarheden. Beschouwing voert tot handelen. Het +positieve moet practisch zijn. Het ideale moet voor den menschelijken +geest adembaar, drinkbaar en eetbaar zijn. Het ideale heeft het recht +te zeggen: „Neem, dit is mijn lichaam, dit is mijn bloed.” +De wijsheid is een heilige gemeenschap. Op deze voorwaarde houdt zij +op, een dorre liefde voor de wetenschap te zijn, om de eenige, +oppermachtige wijze der menschelijke verbroedering en van wijsbegeerte +tot godsdienst bevorderd te worden.</p> +<p>De wijsbegeerte moet geen rustplaats zijn voor het geheimzinnige, om +het op zijn gemak te kunnen beschouwen, zonder andere vrucht dan de +nieuwsgierigheid te bevredigen.</p> +<p>Terwijl wij echter de ontwikkeling onzer gedachte tot een andere +gelegenheid uitstellen, bepalen wij ons bij de opmerking, dat wij den +mensch noch als uitgangspunt, noch den vooruitgang als doel begrijpen, +zonder deze twee drijfveeren: gelooven en beminnen.</p> +<p>De vooruitgang is het doel, het ideaal is de type.</p> +<p>Wat is het ideaal? God! <span class="pagenum">[<a id="pb229" href= +"#pb229" name="pb229">229</a>]</span></p> +<p>Het ideaal, het volstrekte, het volmaakte, het oneindige;—zijn +alle woorden van dezelfde beteekenis.</p> +</div> +</div> +<div id="ch7.7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Voorzorgen tegen berisping.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De geschiedenis en de wijsbegeerte hebben eeuwige +plichten, die tevens eenvoudige plichten zijn; Cajaphas als bisschop, +Draco als rechter, Trimalcion als wetgever, Tiberius als keizer te +bestrijden, is klaar en duidelijk, zonder eenige duisternis. Maar het +recht om afgezonderd te leven, zelfs met zijn bezwaren en misbruiken, +wil bevestigd en vergund zijn.</p> +<p>Wanneer men van de kloosters spreekt, van deze plaatsen van dwaling +of onnoozelheid, van verbijstering of goeden wil, van onwetendheid of +zelfopoffering, van straf of martelaarschap, moet men schier altijd ja +en neen, beide, zeggen.</p> +<p>Een klooster is een tegenstrijdigheid. Als doel, de zaligheid; als +middel, de opoffering. Het klooster is de verhevenste zelfzucht, die +tot de verhevenste zelfverloochening voert.</p> +<p>Afstand te doen om te heerschen, schijnt de leus van het +kloosterwezen te zijn.</p> +<p>In het klooster lijdt men om te genieten. Men trekt een wissel op de +eeuwigheid. Men disconteert voor aardsche duisternis hemelsch licht. In +het klooster wordt bij voorbaat de hel aangenomen, om den hemel te +erven.</p> +<p>Het nemen van den sluier of de pij is een zelfmoord, die met de +eeuwigheid wordt beloond.</p> +<p>Wij meenen, dat bij zulk een onderwerp geen scherts te pas komt. +Alles is er ernstig, zoowel het goede als het kwade.</p> +<p>De weldenkende fronst de wenkbrauwen, maar glimlacht niet +boosaardig. Wij begrijpen den tegenstand, niet de kwaadwilligheid.</p> +</div> +</div> +<div id="ch7.8" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Achtste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Geloof, wet.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Nog eenige woorden.</p> +<p>Wij laken de kerk, wanneer zij van kuiperijen vervuld is; wij +verachten het geestelijke, dat op het wereldlijke aast; maar alom eeren +wij den denkenden mensch. <span class="pagenum">[<a id="pb230" href= +"#pb230" name="pb230">230</a>]</span></p> +<p>Wij buigen ons voor ieder die knielt.</p> +<p>Een geloof is voor den mensch noodzakelijk. Wee hem die niets +gelooft!</p> +<p>Men is niet werkeloos als men zich in zijn gedachten verdiept. Er is +een zichtbare en een onzichtbare arbeid.</p> +<p>Beschouwen is ploegen; denken is handelen. De over elkander geslagen +armen, de saamgevouwen handen doen iets. Ook de ten hemel gerichte blik +is een werk.</p> +<p>Thales bleef vier jaren onbewegelijk. Hij vestigde de +wijsbegeerte.</p> +<p>Voor ons zijn de kloosterlingen geen lediggangers, en de eenzamen +geen luiaards.</p> +<p>Over de duisternis te denken is iets zeer ernstigs.</p> +<p>Zonder iets van ’t geen wij gezegd hebben terug te nemen, +gelooven wij, dat het den levenden betaamt gestadig aan het graf te +denken. Hieromtrent zijn priester en wijsgeer het eens. „Men moet +sterven.” De abt van la Trappe is eenstemmig met Horatius.</p> +<p>Iets van het graf in zijn leven te mengen is de wet van den wijze; +’t is de wet van den asceet. Beiden ontmoeten elkander +hierin.</p> +<p>Er is stoffelijke wasdom; dezen willen wij. Er is ook zedelijke +grootheid; haar vereeren wij.</p> +<p>Onbedachtzame en oppervlakkige geesten vragen:</p> +<p>„Waartoe deze beweginglooze figuren naast het geheimzinnige? +Waartoe dienen zij? Wat doen zij?”</p> +<p>Helaas, in de duisternis die ons omgeeft en ons wacht, niet wetende +wat de onmetelijke verspreiding van ons maken zal, antwoorden wij: +„Er is misschien niets verhevener dan ’t geen deze zielen +doen.” En wij voegen er bij: „Er is misschien niets +nuttiger.”</p> +<p>Zij die altijd bidden, bidden mede voor hen, die nooit bidden.</p> +<p>Voor ons komt alles op de gedachten aan, die zich aan het gebed +paren.</p> +<p>’t Is grootsch als Leibnitz bidt; ’t is schoon als +Voltaire aanbidt. <i lang="la">Deo exerit Voltaire.</i></p> +<p>Wij zijn vóór den godsdienst, tegen de +godsdiensten.</p> +<p>Wij behooren tot hen die aan de armzaligheid der formuliergebeden, +en aan de verhevenheid van het gebed gelooven.</p> +<p>In de tegenwoordige minuut, overigens, die gelukkig aan de +negentiende eeuw haar gestalte niet zal achterlaten; in dit uur, nu zoo +velen het hoofd laag en de ziel niet hoog hebben; onder zoovelen wier +zedenleer genieten heet, en die zich slechts met het kortstondige, +wanstaltige, stoffelijke bezighouden,—schijnt ons ieder +eerwaardig, die zich zelven verbant. <span class="pagenum">[<a id= +"pb231" href="#pb231" name="pb231">231</a>]</span>Dit klooster is een +verloochening. Het offer, het moge verkeerd gebracht zijn, is evenwel +een offer. ’t Is grootsch, een strenge dwaling als plicht te +beschouwen.</p> +<p>Op zich zelf en als ideaal beschouwd, en om de waarheid door een +onpartijdig onderzoek van al de zienswijzen te ontdekken, heeft het +klooster—bovenal het vrouwenklooster—want in onze +maatschappij lijdt de vrouw het meest, en in de ballingschap des +kloosters ligt een protest—onbetwistbaar iets majestueus.</p> +<p>Dit zoo streng en treurig kloosterlijk leven, waarvan wij eenige +trekken hebben geschetst, is geen leven, want ’t is geen +vrijheid; ’t is geen graf, want ’t is niet de voleindiging +des levens; ’t is het zonderling oord, waar men, als van den top +eens hoogen bergs, aan den eenen kant de diepte ziet waar wij zijn, aan +den anderen kant de diepte waar wij komen zullen; ’t is een enge, +nevelachtige grens, die twee werelden scheidt, en te gelijker tijd door +beide verlicht en verduisterd wordt; waar de verflauwde straal des +levens met de schemerende straal des doods samensmelt; ’t is de +flikkering van het graf.</p> +<p>Wij, die niet gelooven wat deze vrouwen gelooven, doch evenals zij +in het geloof leven, nooit hebben wij, zonder een soort van +godsdienstige, teedere huivering, zonder een soort van bewonderend +medelijden, deze nederige en verheven zielen aanschouwd, welke zelfs op +den rand dezer geheimenis durven leven, wachtende tusschen de wereld, +die gesloten, en den hemel, die niet geopend is, gekeerd naar het +licht, dat men niet ziet, slechts gelukkig in de meening te weten waar +het is, naar den afgrond en het onbekende strevende, met het oog op de +strakke duisternis gericht, geknield, bewogen, verstommend, bevend en +in sommige oogenblikken door de diepe ademtocht der eeuwigheid +opgeheven. <span class="pagenum">[<a id="pb233" href="#pb233" name= +"pb233">233</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div0"> +<h2 class="label">Boek VIII.</h2> +<h2 class="main">De kerkhoven nemen wat men ze geeft.</h2> +<span class="pagenum">[<a id="pb235" href="#pb235" name= +"pb235">235</a>]</span> +<div id="ch8.1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Eerste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Hoe men in het klooster komt.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">’t Was in dit huis, waarin Jean Valjean, zooals +Fauchelevent had gezegd „uit den hemel was gevallen.”</p> +<p>Hij was over den muur geklommen, die den hoek der straat Polonceau +vormt. Het engelengezang, dat hij te midden van den nacht had gehoord, +was de metten geweest, welke de nonnen zongen; de zaal, welke hij in +een halve duisternis had gezien, was de kapel; de gestalte, welke hij +uitgestrekt op den grond had gezien, was de zuster die de gebeden ter +verzoening verrichtte; het klokje, waarvan de klank hem zoo verbaasd +had, was de schel, aan de knie van den tuinman, den ouden Fauchelevent, +gehecht.</p> +<p>Zoodra Cosette te bed was, hadden Jean Valjean en Fauchelevent, +gelijk men gezien heeft, voor een vroolijk brandend houtvuur, kaas met +brood gegeten en een glas wijn gedronken; en daarna, wijl Cosette in +het eenige bed van het huisje lag, zich ieder op een bos stroo te +slapen gelegd. Vóór hij de oogen sloot, had Jean Valjean +gezegd: „dus moet ik nu hier blijven.”—Deze woorden +hadden den ganschen nacht Fauchelevent door ’t hoofd gewoeld.</p> +<p>Om de waarheid te zeggen, had geen van beiden geslapen.</p> +<p>Jean Valjean, bewust dat hij ontdekt en Javert op zijn spoor was, +begreep, dat Cosette en hij verloren waren, zoodra zij Parijs weder +ingingen. Wijl nu de nieuwe storm, die over hem was gegaan, hem in het +klooster had gevoerd, had Jean Valjean geen andere gedachte dan er te +blijven. Voor een ongelukkige in zijn toestand was dit klooster tevens +de gevaarlijkste en veiligste plaats, want wijl geen man er mocht +binnenkomen, zou hij op heeter daad van misdrijf zijn betrapt zoo men +hem ontdekte, en hij uit het klooster terstond naar de gevangenis zijn +gekeerd; de veiligste plaats, want zoo hij <span class= +"pagenum">[<a id="pb236" href="#pb236" name="pb236">236</a>]</span>er +blijven mocht, wie zou hem hier zoeken? Een onmogelijke plaats te +bewonen was redding.</p> +<p>Van den anderen kant vermoeide Fauchelevent zich de hersens. Hij +bekende echter, dat hij er niets van kon begrijpen. Hoe bevond +Madeleine zich hier, in weerwil der hooge muren? ’t Is moeielijk, +over kloostermuren te klimmen; nog moeielijker met een kind. Met een +kind in de armen is ’t onmogelijk over een steilen muur te +stijgen. Wie was dat kind? van waar kwamen beiden? Sedert Fauchelevent +in het klooster was, had hij van M. sur M. niets meer gehoord en wist +niets van ’t geen daar gebeurd was. Vader Madeleine had een +gezicht, dat van vragen afschrikt, en buitendien dacht Fauchelevent: +Heiligen neemt men niet in verhoor. De heer Madeleine maakte op hem nog +denzelfden indruk van vroeger. Maar uit eenige aan Jean Valjean +ontsnapte woorden, meende de tuinier te mogen besluiten, dat Madeleine, +waarschijnlijk ten gevolge van den slechten tijd, bankroet had gemaakt +en door zijn schuldeischers vervolgd werd; of dat hij in een politieke +zaak was betrokken en zich moest verbergen; welk laatste Fauchelevent +niet mishaagde, die, als vele landlieden uit het noorden van Frankrijk, +in den grond bonapartist was. Nu had Madeleine, om zich te verbergen, +het klooster tot wijkplaats genomen, en ’t was natuurlijk dat hij +er blijven wilde. Maar wat Fauchelevent immer onverklaarbaar scheen en +waarmede hij zich gestadig het hoofd brak, was hoe Madeleine met het +meisje hier gekomen was. Zij waren er, Fauchelevent zag, voelde, sprak +hen, en kon het toch niet gelooven. Het onbegrijpelijke was in +Fauchelevents huisje gekomen. Fauchelevent tastte blindelings voort in +zijn gissingen en zag niets duidelijk dan dit: Madeleine heeft mij het +leven gered.</p> +<p>Deze eenige zekerheid was voldoende en deed hem een besluit +nemen.</p> +<p>Hij zeide bij zich zelven: Nu is de beurt aan mij. En hij voegde er +bij: Madeleine bedacht zich zoo lang niet, toen hij onder de kar moest +kruipen om mij er uit te halen. En hij besloot Madeleine te redden.</p> +<p>Evenwel deed hij zich verschillende vragen en antwoorden: Zou ik hem +redden na ’t geen hij voor mij heeft gedaan, zoo hij een dief +ware? Gewis! Zou ik hem redden zoo hij een moordenaar ware? Ook dan. +Moet ik hem redden, wijl hij zulk een braaf man is? Zekerlijk.</p> +<p>Maar hem in het klooster te houden, dat was een andere vraag; doch +Fauchelevent deinsde niet terug voor deze schier hersenschimmige taak. +Deze arme Picardische landman, die geen andere ladder had dan zijn +dankbaarheid, zijn goeden <span class="pagenum">[<a id="pb237" href= +"#pb237" name="pb237">237</a>]</span>wil en een weinig van die oude +boerensluwheid, ditmaal ten dienste eener edelmoedige daad te werk +gesteld, ondernam het, de bezwaren van het klooster en de ruwe steilten +van den regel van den H. Benedictus over te klimmen. Fauchelevent was +een oud man, die zijn leven lang egoïst was geweest en aan +’t einde zijner dagen, kreupel, gebrekkig, en geen belang in de +wereld meer stellende, thans met alle kracht de gelegenheid aangreep +dankbaar te zijn, en ziende dat er een deugdzame daad was te +verrichten, er naar haakte als iemand die, op het oogenblik van te +sterven, in zijn bereik een glas lekkeren wijn, dien hij nooit geproefd +had, vond en dien gretig drinkt. Men kan hier bijvoegen dat de lucht, +welke hij reeds sedert eenige jaren in het klooster inademde, het +persoonlijke in hem vernietigd en een of andere goede daad noodzakelijk +voor hem had gemaakt.</p> +<p>Hij nam dus het besluit om zich voor Madeleine op te offeren. Wij +hebben hem een „armen Picardischen boer” genoemd. Deze +benaming is juist, maar onvolledig. Op het punt dezer geschiedenis, +waar wij thans gekomen zijn, moeten wij den ouden Fauchelevent een +weinig nader leeren kennen. Hij was boer, maar ook gerechtsschrijver +geweest; ’t geen bij zijn sluwheid spitsvindigheid, en bij zijn +natuurlijkheid scherpzinnigheid voegde. Dewijl hij, uit verschillende +oorzaken, tegenspoed in zijn zaken ondervond, was hij van +gerechtsschrijver voerman, en vervolgens daglooner geworden. Maar in +weerwil der vloeken en zweepslagen, welke, naar ’t schijnt, de +paarden noodig hebben, was er iets van den gerechtsschrijver in hem +achtergebleven. Hij was niet zonder gezond verstand, spraakzaam, iets +zeldzaams bij de landlieden, en de boeren zeiden van hem: hij praat als +een advocaat. Fauchelevent was zoo wat half stedeling, half boer, en +hoewel door het lot zwaar beproefd en versleten, als een kaal geworden +oude ziel, was hij een vurig man die zijn eerste ingevingen volgt; een +kostbare hoedanigheid, die belet dat men ooit slecht zij. Zijn gebreken +en ondeugden, want hij had ze gehad, waren slechts oppervlakkig; kortom +zijn gezicht was zulk een, dat den opmerker behaagt. Dat oude gezicht +had geen dier onaangename rimpels boven op het voorhoofd, die +slechtheid of domheid aanduiden.</p> +<p>Bij het aanbreken van den dag, nadat hij ontzaggelijk had nagedacht, +opende Fauchelevent de oogen en zag Madeleine op zijn bos stroo zitten +en de slapende Cosette aanschouwen. Fauchelevent richtte zich ten halve +op en zeide:</p> +<p>„Nu ge hier zijt, hoe zult ge ’t maken om er weer uit te +komen?” <span class="pagenum">[<a id="pb238" href="#pb238" name= +"pb238">238</a>]</span></p> +<p>Deze woorden gaven volkomen den toestand aan en wekten Jean Valjean +uit zijn gepeins.</p> +<p>Beide mannen raadpleegden.</p> +<p>„Vooreerst,” zei Fauchelevent, „moet ge beginnen +den voet niet buiten deze kamer te zetten; evenmin het meisje. +Eén voetstap in den tuin en wij zijn gesnapt.”</p> +<p>„’t Is waar.”</p> +<p>„Ge zijt op een zeer goed oogenblik gekomen, mijnheer +Madeleine,” hernam Fauchelevent, „ik wil zeggen een zeer +<i>slecht</i>, want eene der dames is ernstig ziek. Men zal daarom niet +veel naar onze zijde zien. ’t Schijnt dat zij op sterven ligt, +want men leest de gebeden van veertig uren. Het geheele klooster is op +de been. ’t Geeft drukte. Zij die ligt te sterven is een halve +heilige. Wij zijn trouwens hier allen bijna heiligen; tusschen mij en +de nonnen is slechts dit onderscheid, dat zij zeggen: onze cel, en dat +ik zeg: mijn hok. De gebeden voor de stervenden zullen worden opgezegd, +en daarna de gebeden voor de overledenen. Voor heden zijn wij alzoo +gerust, maar voor morgen kan ik niet instaan.”</p> +<p>„Maar,” merkte Jean Valjean op, „het huisje staat +tegen den muur en is achter den bouwval verborgen, er zijn boomen voor +en men kan ’t van uit het klooster niet zien<span class="corr" +id="xd20e4929" title="Niet in bron">.</span>”</p> +<p>„En de nonnen komen nooit hier,” voeg ik er bij.</p> +<p>„Welnu?” riep Jean Valjean; en hiermede wilde hij te +kennen geven, dat men er, naar zijn meening, verborgen kon blijven; +maar Fauchelevent antwoordde:</p> +<p>„Ja, maar de meisjes!”</p> +<p>„Welke meisjes?” vroeg Jean Valjean.</p> +<p>Juist toen Fauchelevent den mond opende om te verklaren wat hij +gezegd had, hoorde men één slag van de klok.</p> +<p>„De non is dood!” zeide hij, „’t is de +doodsklok.”</p> +<p>En hij wenkte Jean Valjean te luisteren.</p> +<p>De klok werd weder gehoord.</p> +<p>„’t Is de doodsklok, mijnheer Madeleine. Gedurende vier +en twintig uren, totdat het lijk uit de kerk wordt gedragen, zal de +klok elke minuut geklept worden.—Maar als zij spelen! in de +speeluren behoeft een bal slechts hierheen te rollen, en, trots het +verbod, komen ze dan hier om te zoeken en alles te doorsnuffelen. +’t Zijn duiveltjes, die cherubijntjes.”</p> +<p>„Wie?” vroeg Jean Valjean.</p> +<p>„De meisjes. Voorwaar, ge zoudt spoedig ontdekt zijn. Zij +zouden schreeuwen: Daar is een man! Maar voor vandaag is er geen +gevaar. Zij zullen niet spelen, maar den geheelen dag bidden. Gij hoort +de klok. Zooals ik gezegd heb, iedere minuut een slag. ’t Is de +doodsklok.” <span class="pagenum">[<a id="pb239" href="#pb239" +name="pb239">239</a>]</span></p> +<p>„Nu begrijp ik u, vader Fauchelevent; er zijn +pensionnairen.”</p> +<p>En Jean Valjean dacht er bij: Hier zou Cosettes opvoeding reeds +gevonden zijn.</p> +<p>Fauchelevent hernam:</p> +<p>„Wel zeker! en die pensionnairen zouden u schreeuwend omringen +en dan wegloopen! Want een man hier is even goed als de pest. Ge ziet +wel, dat men mij een bel aan ’t been heeft gebonden, als aan een +wild dier.”</p> +<p>Jean Valjean was al dieper en dieper in zijn gedachten +verzonken.—„Dit klooster zou ons kunnen redden,” +prevelde hij. En luid zeide hij:</p> +<p>„Ja, maar het groote bezwaar is, hoe hier te +blijven.”</p> +<p>„Neen,” zei Fauchelevent, „’t is om hier uit +te komen.”</p> +<p>Jean Valjean voelde het bloed naar zijn hart terugstroomen.</p> +<p>„Hier uit te komen!”</p> +<p>„Ja, mijnheer Madeleine, om binnen te komen, moet ge eerst +hier uitgaan.”</p> +<p>Nadat de klok weder eenmaal geslagen had, hernam Fauchelevent:</p> +<p>„Men mag u hier niet zoo vinden. Van waar komt ge? voor mij +valt ge uit den hemel, want ik ken u; maar voor nonnen is het +noodzakelijk, dat men door de deur binnenkomt.”</p> +<p>Eensklaps hoorde men een andere klok luiden. „Ha!” zei +Fauchelevent, „men roept de kapittelmoeders bijeen. Als er eene +overleden is vergadert altijd het kapittel. Zij is met het aanbreken +van den dag gestorven. Dan sterft men gewoonlijk. Maar zoudt ge niet +denzelfden weg kunnen heengaan dien ge gekomen zijt? Ik vraag u dit +niet, om te weten hoe ge zijt binnengekomen.”</p> +<p>Jean Valjean verbleekte, en beefde reeds bij de enkele gedachte van +in de vreeselijke straat terug te keeren. Men verbeelde zich uit een +bosch vol tijgers te zijn gekomen en van een vriend den raad te +ontvangen er in terug te keeren. Jean Valjean stelde zich voor, dat de +politie nog altijd buiten zocht, dat overal wachten stonden en +vreeselijke vuisten gereed waren hem bij den kraag te vatten, en dat +Javert misschien op den hoek der blinde steeg stond.</p> +<p>„Onmogelijk!” zeide hij. „Houd het er voor, dat ik +van boven ben gevallen.”</p> +<p>„Ik geloof het,” hernam Fauchelevent. „Ge behoeft +het mij niet te zeggen. De goede God heeft u in Zijn hand genomen om u +van nabij te bezien en toen weder losgelaten. Maar Hij liet u bij +vergissing in een vrouwenklooster vallen. Ha, weder gelui. Dit geldt +den portier, die het bestuur moet gaan verwittigen, dat er een doode +is, opdat de lijkarts ze kome schouwen. <span class="pagenum">[<a id= +"pb240" href="#pb240" name="pb240">240</a>]</span>Dat alles behoort tot +de plechtigheid van het sterven. De goede dames zijn op dergelijke +bezoeken niet gesteld. Een arts is meestal een ongeloovige. Hij licht +den sluier op. Soms iets anders. Zij roepen ditmaal den arts zeer +spoedig! wat kan er gebeurd zijn?—Uw kleine slaapt nog altijd. +Hoe heet zij?”</p> +<p>„Cosette.”</p> +<p>„Is zij uw dochtertje? of zoudt ge misschien haar grootvader +zijn?”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>„’t Zal voor haar gemakkelijk zijn hier uit te komen. Er +is een deur die op de plaats uitkomt. Ik klop. De portier opent: ik heb +mijn draagkorf op den rug, de kleine zit er in, en ik ga uit. ’t +Is zeer natuurlijk, dat Fauchelevent met zijn draagkorf uitgaat. Ge +moet het meisje zeggen, dat zij zeer stil zij. Zij is onder het deksel +verborgen. Zoolang het zijn moet, zal ik haar bij eene oude vriendin te +huis bezorgen, een groentevrouw in de Groene straat, die doof is en een +bedje heeft. Ik zal de groentevrouw in ’t oor schreeuwen, dat +’t een nichtje van mij is en zij ’t tot morgen moet +bewaren. Dan keert het meisje met u terug. Want ik breng u weder hier +binnen. Dat moet wel. Maar, hoe komt gij hier uit?”</p> +<p>Jean Valjean schudde het hoofd.</p> +<p>„Het komt er alleen op aan, dat niemand mij zie, vader +Fauchelevent. Tracht een middel te vinden om mij, evenals Cosette, in +een overdekte draagkorf hieruit te brengen.”</p> +<p>Fauchelevent krabde achter zijn oor met den middelvinger van zijn +linkerhand, een teeken van groote verlegenheid.</p> +<p>Een derde gelui gaf een afleiding.</p> +<p>„De lijkarts vertrekt,” zei Fauchelevent. „Hij +heeft geschouwd en gezegd: Goed, zij is dood. Zoodra de arts den pas +voor den hemel heeft geviseerd, komt de doodkist. Een moeder wordt door +de moeders in de kist gelegd, een zuster door de zusters. Daarna +spijker ik de kist dicht. Dit behoort tot mijn tuinierswerk. Een +tuinier is half en half een doodgraver. Men plaatst de doodkist in een +beneden-vertrek bij de kerk aan de straat, waar geen ander man dan de +lijkarts mag binnengaan. De dragers en ik worden niet als mannen +gerekend. In dat vertrek spijker ik de kist dicht. De dragers komen ze +halen en in galop gaat men zoo naar den hemel. Men brengt een ledige +kist, en gevuld wordt zij weggedragen. Dat is nu een begrafenis. +<i lang="la">De profundis!</i>”</p> +<p>Een schuinsche zonnestraal bescheen de slapende Cosette, wier mond +half geopend was en die een licht drinkend engeltje geleek. Jean +Valjean aanschouwde haar weder en luisterde <span class= +"pagenum">[<a id="pb241" href="#pb241" name="pb241">241</a>]</span>niet +meer naar Fauchelevent. Niet gehoord te worden is geen reden om te +zwijgen. De oude tuinier ging bedaard met zijn gepraat voort:</p> +<p>„Het graf wordt op het kerkhof van Vaugirard gemaakt. Men zegt +dat dit kerkhof zal worden afgeschaft. ’t Is een oud kerkhof, dat +buiten den regel is, geen uniform heeft en zijn ontslag zal nemen. +’t Is jammer, want ’t is gemakkelijk. Een vriend van mij, +de oude Mestienne, is er doodgraver. De nonnen hier hebben het +voorrecht bij het vallen van den avond naar dat kerkhof gedragen te +mogen worden. Een besluit van den prefect van politie zegt het bepaald. +Maar wat is hier sedert gisteren al niet gebeurd! Moeder Crucifixion is +dood, en vader Madeleine....”</p> +<p>„Is begraven,” zei Jean Valjean treurig glimlachend.</p> +<p>Fauchelevent herhaalde het woord.</p> +<p>„Drommels, zoo ge hier voor goed waart, zou ’t een +wezenlijke begrafenis zijn.”</p> +<p>Ten vierden male werd geluid. Fauchelevent nam haastig het kniestuk +met de schel van den spijker en gespte het aan zijn been.</p> +<p>„Nu is ’t mijn beurt. De moeder priorin roept mij. +Drommels, daar prik ik mij aan de tong mijner gesp. Ga niet van hier, +mijnheer Madeleine, en wacht mij. Er is nieuws. Daar staat wijn, brood +en kaas, zoo ge honger hebt.”</p> +<p>Hij verliet het huisje, brommende: Ik kom! ik kom!</p> +<p>Jean Valjean zag hem haastig door den tuin gaan, zoo snel als zijn +krom been hem dit vergunde, en zijdelings naar zijn meloenen +ziende.</p> +<p>In minder dan tien minuten klopte Fauchelevent, wiens schel de +nonnen op zijn weg deed vluchten, zacht aan een deur, en een zachte +stem antwoordde: „In alle eeuwigheid, in alle eeuwigheid,” +dat wil zeggen, „binnen.”</p> +<p>Deze deur was die van het spreekvertrek, dat uitsluitend voor den +tuinier wegens dienstzaken bestemd was, en met de zaal van het kapittel +gemeenschap had. De priorin, gezeten op den eenigen stoel in het +spreekvertrek, wachtte Fauchelevent. <span class="pagenum">[<a id= +"pb242" href="#pb242" name="pb242">242</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="ch8.2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Tweede hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Fauchelevent tegenover een bezwaar.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Een uitdrukking van bezorgdheid en ernst op het gelaat +is in gewichtige omstandigheden aan sommige karakters en aan sommige +standen eigen, bijzonder aan priesters en religieusen. Toen +Fauchelevent binnentrad, vertoonde zich deze dubbele uitdrukking op het +gelaat der priorin, de vriendelijke, geleerde en meestal vroolijke +jonkvrouwe de Blemeur, moeder Innocentia.</p> +<p>De tuinier boog zich beschroomd en bleef op den drempel der cel +staan. De priorin, die de kralen van den rozenkrans door haar vingers +liet glijden, hief de oogen op en zeide:</p> +<p>„Ha, zijt gij ’t, vader Fauvent?”</p> +<p>Men had zijn naam in ’t klooster zoo verkort.</p> +<p>Fauchelevent boog nogmaals.</p> +<p>„Ik heb u doen roepen, vader Fauvent.”</p> +<p>„Ik ben hier, eerwaardige moeder.”</p> +<p>„Ik heb u iets te zeggen.”</p> +<p>„Ook ik,” zei Fauchelevent met een stoutmoedigheid, die +hem inwendig deed beven, „heb iets aan de hoogeerwaardige moeder +te zeggen.”</p> +<p>De priorin staarde hem aan.</p> +<p>„Zoo, hebt ge mij iets mede te deelen?”</p> +<p>„Een verzoek.”</p> +<p>„Nu, spreek.”</p> +<p>De goede arme Fauchelevent, voormalig gerechtsschrijver, behoorde +tot de klasse van boeren, welke niet gemakkelijk van hun stuk zijn te +brengen. Een behendige onwetendheid is een kracht; men wacht er zich +niet voor en wordt erdoor overvallen. Sedert iets langer dan twee +jaren, dat hij het klooster bewoonde, was Fauchelevent er gelukkig +geweest. Immer alleen en zich uitsluitend met zijn tuinwerk bezig +houdende, had hij niets te doen dan nieuwsgierig te zijn. Daar hij zich +op een afstand van al deze gesluierde heen- en wedergaande vrouwen +moest houden, zag hij slechts schimmen voor zich bewegen. Aan zijn +oplettendheid en scherpzinnigheid was het gelukt, deze schimmen met +vleesch te omkleeden en nu leefden deze dooden voor hem. Hij was als +een doove, wiens gezicht des te scherper, als een blinde, wiens gehoor +des te fijner is. Hij had er zich op toegelegd den zin van het +verschillend gelui te onderscheiden en alzoo had dit raadselachtig, +<span class="pagenum">[<a id="pb243" href="#pb243" name= +"pb243">243</a>]</span>zwijgend klooster niets verborgens voor hem; +deze sphynx fluisterde hem al zijn geheimen toe. Maar Fauchelevent, die +alles wist, hield zich geheel onwetend. Hierin bestond zijn kunst. Het +geheele klooster hield hem voor dom. Een groote verdienste in het +godsdienstige. De kapittel-moeders hadden achting voor Fauchelevent. +Hij was een stomme nieuwsgierige. Hij boezemde vertrouwen in. Daarbij +was hij ordelijk en ging niet uit, dan wanneer de behoeften voor den +boomgaard en den moestuin dit noodzakelijk vorderden. Deze ingetogen +leefwijze werd hem hoog aangerekend. Desniettemin had hij twee mannen +doen praten; in het klooster den portier, die hem de bijzonderheden van +het spreekvertrek mededeelde; en op het kerkhof den doodgraver, die hem +met de eigenaardigheden der begrafenis bekend maakte; zoodat hij nopens +deze nonnen tweeërlei opheldering had, de eene over het leven, de +andere over den dood. Maar hij maakte er geen misbruik van. De +congregatie hield hem in waarde. Welke deugden ook! oud, kreupel, +tamelijk blind, waarschijnlijk ook eenigszins doof! Hij ware moeielijk +te vervangen geweest.</p> +<p>Met het bewustzijn van gewaardeerd te worden, begon hij voor de +eerwaardige priorin een tamelijk verwarde en zeer diepzinnige +toespraak. Hij weidde lang uit over zijn ouderdom, zijn gebreken, over +den last der jaren, die zich steeds vergrootte, over den zwaarder +wordenden arbeid, over de grootte van den tuin, over het nachtwaken, +als bij voorbeeld den vorigen nacht, toen hij wegens de maan de +meloenbedden met matten moest bedekken, welk een en ander er eindelijk +op neerkwam, dat hij een broeder had—(de priorin maakte een +beweging)—een bejaarde broeder,—(tweede beweging der +priorin, maar weer gerustgesteld)—dat, zoo men dit vergunde, die +broeder bij hem kon wonen en hem helpen, dat hij een uitmuntend tuinier +was, dat het klooster goede diensten van hem kon hebben, beter dan van +hem, spreker, zelf;—dat hij anders oud, zwak en niet meer in +staat voor den arbeid zijnde, tot zijn groot leedwezen gedwongen zou +wezen zijn ontslag te verzoeken;—dat zijn broeder een dochtertje +had, ’t welk hij meê zou brengen en in het huis godvruchtig +zou kunnen worden opgevoed, en, wie weet? misschien eenmaal non +worden.</p> +<p>Toen hij zijn rede geëindigd had, hield de priorin op, de +kralen van haar rozenkrans tusschen haar vingers te laten glijden en +zeide:</p> +<p>„Zoudt ge voor van avond een stevigen ijzeren staaf weten te +bezorgen?”</p> +<p>„Waartoe?” <span class="pagenum">[<a id="pb244" href= +"#pb244" name="pb244">244</a>]</span></p> +<p>„Om tot hefboom te dienen.”</p> +<p>„Ja, eerwaardige moeder,” antwoordde Fauchelevent.</p> +<p>Zonder een woord er bij te voegen stond de priorin op, trad de +belendende kamer binnen, namelijk de zaal van het kapittel, waar de +kapittelmoeders waarschijnlijk reeds vereenigd waren. Fauchelevent +bleef alleen.</p> +</div> +</div> +<div id="ch8.3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Derde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Moeder Innocentia.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Er verliep ongeveer een kwartieruurs. De priorin kwam +terug en zette zich op den stoel.</p> +<p>Beiden, zij en Fauchelevent, schenen ijverig met hun gedachten +bezig. Wij deelen zoo juist mogelijk het volgende gesprek tusschen +beiden mede:</p> +<p>„Vader Fauvent?”</p> +<p>„Eerwaardige moeder?”</p> +<p>„Gij kent de kapel?”</p> +<p>„Ik heb er een hokje, om de mis, de vesper en het lof te +hooren.”</p> +<p>„En zijt ge wel eens wegens bezigheden in ’t koor +geweest?”</p> +<p>„Twee of drie malen.”</p> +<p>„Er moet een steen worden opgeheven.”</p> +<p>„Een zwaren?”</p> +<p>„De zerk naast het altaar.”</p> +<p>„De zerk die het gewelf sluit?”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>„Daarvoor zouden twee mannen noodig zijn.”</p> +<p>„Moeder Ascension, die zoo sterk als een man is, zal u +helpen.”</p> +<p>„Een vrouw is nooit een man.”</p> +<p>„Wij hebben slechts een vrouw die u kan helpen. Ieder doet wat +hij kan. Ik veracht Merlonus Horstius niet, omdat dom Mabellon 417 +brieven van den H. Bernardus geeft, en Horstius slechts 367.”</p> +<p>„Ik evenmin.”</p> +<p>„De verdienste bestaat daarin, dat men naar zijn krachten +werkt. Een klooster is geen timmerwerf.”</p> +<p>„En een vrouw is geen man. Mijn broeder is zeer +sterk!”</p> +<p>„En gij kunt een hefboom krijgen?”</p> +<p>„Dit is de eenige soort van sleutel, die op zulke deuren +past.”</p> +<p>„In den steen is een ring.”</p> +<p>„Ik zal den hefboom er door steken.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb245" href="#pb245" name="pb245">245</a>]</span></p> +<p>„De steen is zoo ingericht, dat hij draait.”</p> +<p>„Goed, eerwaardige moeder. Ik zal het gewelf +openen.”</p> +<p>„En de vier koormoeders zullen u helpen.”</p> +<p>„En als het gewelf open is?”</p> +<p>„Moet het weder gesloten worden.”</p> +<p>„Is dat alles?”</p> +<p>„Neen.”</p> +<p>„Geef mij uw bevelen, zeer eerwaardige moeder.”</p> +<p>„Wij stellen vertrouwen in u, Fauvent.”</p> +<p>„Ik ben hier om alles te doen.”</p> +<p>„En om te zwijgen.”</p> +<p>„Gewis, eerwaardige moeder.”</p> +<p>„Als het gewelf open is...”</p> +<p>„Zal ik het weder sluiten.”</p> +<p>„Maar eerst...”</p> +<p>„Wat, eerwaardige moeder?”</p> +<p>„Er moet iets in nedergelaten worden.”</p> +<p>Er ontstond een pauze. Na een beweging der bovenlip, die aarzeling +scheen aan te duiden, hernam de priorin:</p> +<p>„Vader Fauvent....”</p> +<p>„Eerwaardige moeder?”</p> +<p>„Ge weet dat van ochtend een moeder is overleden.”</p> +<p>„Neen.”</p> +<p>„Hebt ge dan de klok niet gehoord?”</p> +<p>„Men hoort niets aan ’t einde van den tuin.”</p> +<p>„Waarlijk?”</p> +<p>„Ik hoor nauwelijks als ik gescheld word.”</p> +<p>„Zij is bij ’t aanbreken van den dag +gestorven.”</p> +<p>„Van ochtend was de wind niet naar mijn kant.”</p> +<p>„’t Is moeder Crucifixion. Een zalige.”</p> +<p>De priorin zweeg, bewoog een oogenblik de lippen, als bad zij in +stilte, en hernam:</p> +<p>„Drie jaren geleden werd mevrouw de Bethune, eene janseniste, +bekeerd, alleen door moeder Crucifixion te zien bidden.”</p> +<p>„Ha ja, nu hoor ik de doodsklok, eerwaardige +moeder.”</p> +<p>„De moeders hebben haar in de lijkenkamer naast de kerk +gedragen.”</p> +<p>„Ik ken die kamer.”</p> +<p>„Geen ander man dan gij mag deze kamer binnengaan. Zorg er +wél voor. ’t Is volstrekt ongeoorloofd, dat een man de +lijkenkamer binnentreedt.”</p> +<p>„Vaker!”</p> +<p>„Wat?”</p> +<p>„Vaker!”</p> +<p>„Wat zegt gij?” <span class="pagenum">[<a id="pb246" +href="#pb246" name="pb246">246</a>]</span></p> +<p>„Ik zeg vaker.”</p> +<p>„Vaker dan wat?”</p> +<p>„Eerwaardige moeder, ik zeg niet vaker dan wat, ik zeg +vaker.”</p> +<p>„Ik begrijp u niet, waarom zegt gij vaker?”</p> +<p>„Om te zeggen als gij, eerwaarde moeder.”</p> +<p>„Maar ik heb niet vaker gezegd.”</p> +<p>„Ge hebt het niet gezegd, maar ik heb ’t gezegd om als +gij te zeggen.”</p> +<p>Op dit oogenblik sloeg het negen uren.</p> +<p>„Te negen ure ’s morgens en ieder uur zij het +allerheiligste Sacrament des altaars geëerd en geloofd,” zei +de priorin.</p> +<p>„Amen,” zei Fauchelevent.</p> +<p>Het uur had van pas geslagen, en maakte een einde aan het +„vaker.” ’t Is mogelijk dat de priorin en +Fauchelevent dat kluwen nooit zouden ontward hebben.</p> +<p>Fauchelevent wischte zich het voorhoofd.</p> +<p>De priorin prevelde weder iets, waarschijnlijk een schietgebed, en +zeide toen luid:</p> +<p>„In haar leven bewerkte moeder Crucifixion bekeeringen; na +haar dood zal zij wonderen doen.”</p> +<p>„Zij zal ze doen;” antwoordde Fauchelevent toestemmend; +en zorgende nu niet meer te struikelen.</p> +<p>„Vader Fauvent, door moeder Crucifixion is het klooster +gezegend geweest. ’t Is gewis niet aan ieder vergund te sterven, +zooals kardinaal de Berulle, terwijl hij de H. Mis deed, en zijn ziel +aan God te geven met de woorden: <i lang="la">Hanc igitur +oblationem</i>. Doch zonder zulk een uitstekend geluk te bereiken, +heeft moeder Crucifixion evenwel een zeer schoonen dood gehad. Tot het +laatste oogenblik is zij bij haar kennis geweest. Zij sprak met ons, +een weinig later sprak zij met de engelen. Zij heeft ons haar laatsten +wil te kennen gegeven. Zoo gij een weinig meer geloof bezat en in haar +cel hadt mogen wezen, zou zij uw been, alleen door oplegging harer +handen, genezen hebben. Zij glimlachte hemelsch. Men gevoelde dat zij +in God herleefde. In dat sterven was zaligheid.”</p> +<p>Fauchelevent meende dat zij een gebed eindigde en zeide:</p> +<p>„Amen.”</p> +<p>„Vader Fauvent men moet doen, wat de dooden willen.”</p> +<p>De priorin liet eenige kralen van den rozenkrans door haar vingers +glijden. Fauchelevent bleef zwijgen. Zij hernam:</p> +<p>„Ik heb omtrent deze kwestie verscheidene geestelijken +geraadpleegd, die in onzen Heer arbeiden, die hun leven aan de kerk +wijden en heerlijke vruchten voortbrengen.”</p> +<p>„Eerwaardige moeder, men hoort hier de doodsklok veel beter +dan in den tuin.” <span class="pagenum">[<a id="pb247" href= +"#pb247" name="pb247">247</a>]</span></p> +<p>„Zij is overigens meer dan een doode, zij is een +heilige.”</p> +<p>„Gelijk gij, eerwaardige moeder.”</p> +<p>„Zij sliep sedert twintig jaren in haar doodkist met +uitdrukkelijk verlof van onzen heiligen vader Pius VII.”</p> +<p>„Die kei... Buonaparte gekroond heeft.”</p> +<p>Voor een sluwerd als Fauchelevent was deze herinnering zeer +onhandig. Gelukkig hoorde de priorin, die geheel in haar gedachten +verdiept was, hem niet. Zij hernam:</p> +<p>„Vader Fauvent?”</p> +<p>„Eerwaardige moeder?”</p> +<p>„De heilige Diodorus, aartsbisschop van Kappadocië wilde +dat men op zijn graf dit enkele woord grifte: <i>Acarus</i>, dat +aardworm beteekent; ’t werd gedaan. Is ’t zoo +niet?”</p> +<p>„Ja, eerwaardige moeder.”</p> +<p>„De welzalige Mezzocane, abt van Aquila, wilde onder de galg +worden begraven; ’t werd gedaan.”</p> +<p>„’t Is waar.”</p> +<p>„De heilige Terentius, bisschop van Port, aan den mond van den +Tiber in de zee, wilde dat men op zijn grafsteen het teeken grifte, +’t welk men op den grafkuil der vadermoorders stelde, in de hoop +dat de voorbijgangers zijn graf bespuwen zouden. Dit werd gedaan. Men +moet de dooden gehoorzamen.”</p> +<p>„Het zij zoo!”</p> +<p>„Het lichaam van Bernardus Guidonis, die in Frankrijk bij +Roche-Abeille werd geboren, werd, zooals hij bevolen had en trots den +koning van Kastillië, in de kerk der Dominicanen van Limoges +gebracht, hoewel Bernardus Guidonis bisschop van Tuy in Spanje was. Kan +men dit ontkennen?”</p> +<p>„Volstrekt niet, eerwaardige moeder.”</p> +<p>„Het feit is door Plantavit de la Fosse bevestigd.”</p> +<p>Wederom liet zij zwijgend eenige kralen van den rozenkrans door haar +vingers glijden, toen hernam de priorin:</p> +<p>„Vader Fauvent, moeder Crucifixion zal begraven worden in de +doodkist, waarin zij sedert twintig jaren geslapen heeft.”</p> +<p>„Dat is recht.”</p> +<p>„’t Is een voortzetting van den slaap.”</p> +<p>„Ik zal haar dus in die doodkist moeten spijkeren?”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>„En wij zullen de doodkist die gebracht wordt niet +gebruiken?”</p> +<p>„Zoo is het.”</p> +<p>„Ik ben ten dienste van het hoogwaardig klooster.”</p> +<p>„De vier koormoeders zullen u helpen.”</p> +<p>„Om de doodkist dicht te spijkeren? Ik heb haar daartoe niet +noodig.”</p> +<p>„Neen, om ze neder te laten.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb248" href="#pb248" name="pb248">248</a>]</span></p> +<p>„Waarin?”</p> +<p>„In het gewelf.”</p> +<p>„Welk gewelf?”</p> +<p>„Onder het altaar.”</p> +<p>Fauchelevent ontstelde en riep:</p> +<p>„In het gewelf onder het altaar?”</p> +<p>„Onder het altaar.”</p> +<p>„Maar...”</p> +<p>„Gij kunt een ijzeren stang krijgen.”</p> +<p>„Ja, maar...”</p> +<p>„Gij licht den steen met den stang in den ring +op...”</p> +<p>„Maar...”</p> +<p>„Men moet de dooden gehoorzamen. In het gewelf onder het +altaar der kapel, en niet in ongewijde aarde, begraven te worden, daar +dood te blijven waar zij levend gebeden heeft; dit is de hoogste wensch +van moeder Crucifixion geweest. Zij heeft het ons verzocht, dat is te +zeggen bevolen.”</p> +<p>„Maar ’t is verboden.”</p> +<p>„Door de menschen verboden, door God geboden.”</p> +<p>„Zoo men het te weten kwam?”</p> +<p>„Wij vertrouwen u.”</p> +<p>„O, ik, ik ben als een steen van uw muur.”</p> +<p>„Het kapittel is vergaderd. De kapittel-moeders, welke ik +nogmaals geraadpleegd heb, hebben, na grondige overweging besloten, dat +moeder Crucifixion, volgens haar wensen, in haar doodkist onder ons +altaar zal begraven worden. Verbeeld u vader Fauvent, zoo hier eens +wonderen gebeurden? Welk een glorie in God voor ons klooster! De +wonderen komen uit de graven.”</p> +<p>„Maar, eerwaardige moeder, zoo de beambte der +gezondheidscommissie....”</p> +<p>„De H. Benedictus II heeft in zake van begrafenis Constantinus +Pogonat wederstaan.”</p> +<p>„Maar de commissaris van politie...”</p> +<p>„Chonodemarius, een der zeven Duitsche koningen, die onder de +regeering van Constantijn in Gallië kwamen, heeft uitdrukkelijk +het recht der religieusen, om onder het altaar begraven te worden, +erkend.”</p> +<p>„Maar de inspecteur der prefectuur...”</p> +<p>„De wereld is niets in vergelijking van het kruis. Martinus, +de elfde generaal der Karthuizers, gaf dit devies aan zijn orde: +<i lang="la">Stat crux dum volvitur orbis</i><a class="noteref" id= +"xd20e5400src" href="#xd20e5400" name="xd20e5400src">1</a><span class= +"corr" id="xd20e5402" title="Niet in bron">.</span>” <span class= +"pagenum">[<a id="pb249" href="#pb249" name="pb249">249</a>]</span></p> +<p>„Amen,” zei Fauchelevent, die telkens als hij Latijn +hoorde, zich op deze wijze uit de verlegenheid redde.</p> +<p>Een gehoor, hoedanig het ook zij, is voor hem voldoende, die te lang +gezwegen heeft. Den dag dat de rhetor Gymnastoras de gevangenis +verliet, met een aantal dilemma’s en syllogismen, die hij in zijn +hoofd verzameld had, bleef hij voor den eersten boom, dien hij +ontmoette, staan, sprak tot hem en deed alle mogelijke moeite om hem te +overtuigen. De priorin, gewoonlijk tot zwijgen veroordeeld en te veel +in haar geest opgezameld hebbende, stond op en riep met een +woordenstroom als van een opengezette sluis:</p> +<p>„Aan mijn rechterzijde heb ik Benedictus en aan mijn +linkerzijde Bernardus. Wie is Bernardus? De eerste abt van Clairveaux. +Fontaines in Bourgogne is gezegend, wijl ’t hem heeft zien +geboren worden. Zijn vader heette Tecelin en zijn moeder Aleta. Hij is +met Citeaux begonnen om met Clairvaux te eindigen. Door Guillaume van +Champeaux, bisschop van Chalons-sur-Saône, werd hij tot abt +gewijd; hij heeft zevenhonderd novicen gehad en honderd zestig +kloosters gesticht. In het concilie van Sens in 1140 overwon hij +Abeillard en Pierre de Bruys, alsmede Henry zijn leerling, en een +andere soort van scheurmakers die men apostolischen heette; hij bracht +Arnold van Brescia tot zwijgen, verplette Raoul den jodendooder, +beheerschte in 1148 het concilie van Reims, deed Gilbertus de la +Porée, bisschop van Poitiers, Eon de l’Etoile +veroordeelen, vereffende de geschillen der vorsten, onderwees koning +Lodewijk den jonge, gaf Paus Eugenius III raad, regelde de Tempelorde, +preekte den kruistocht, deed tweehonderdvijftig mirakelen in zijn +leven, en zelfs negen-en-dertig op eenen dag. Wie is Benedictus? Hij is +de patriarch van Monte-Cassino; de tweede stichter der +klooster-heiligheid; hij is de Basilius van het Westen. Zijn orde heeft +veertig pausen, tweehonderd kardinalen, vijftig patriarchen, +zestienhonderd aartsbisschoppen, vier duizend zeshonderd bisschoppen, +vier keizers, twaalf keizerinnen, zes-en-veertig koningen, +een-en-veertig koninginnen, drie duizend zeshonderd heilig verklaarden +geleverd, en bestaat sinds veertienhonderd jaren. Aan den eenen kant +St. Bernardus, aan den anderen de agent der gezondheidscommissie! Aan +den eenen kant St. Benedictus, aan den anderen de inspecteur van +politie. De staat, de politie, de begrafenis-ordonnantiën, de +reglementen, het bestuur—kennen wij dat alles? Allen, die zien +hoe men ons behandelt, zouden verontwaardigd zijn. Wij hebben niet eens +het recht onze asch aan Jezus Christus te geven! Uw +gezondheidscommissie is een revolutionnaire uitvinding. God +ondergeschikt <span class="pagenum">[<a id="pb250" href="#pb250" name= +"pb250">250</a>]</span>gemaakt aan den commissaris van politie; zoo is +de eeuw. Zwijg, Fauvent!”</p> +<p>Fauchelevent was onder dit stortbad niet zeer op zijn gemak. De +priorin hernam:</p> +<p>„Er is niemand die aan het recht des kloosters op eigen +begraafplaats twijfelt. Alleen dwepers en dwalenden loochenen het. Wij +leven in een tijd van vreeselijke verwarring. Men weet niet wat men +moet weten, en men weet wat men niet moet weten. Er zijn in dezen tijd +lieden die het onderscheid niet kennen tusschen den grooten Heiligen +Bernardus en den zoogenaamden Bernardus der arme Katholieken, een +zekeren goeden geestelijke, die in de dertiende eeuw leefde. Anderen +drijven hunne godslasteringen zoover, dat zij het schavot van Lodewijk +XVI bij Christus’ kruis vergelijken. Lodewijk XVI was slechts +koning. Zijn wij voorzichtig ten opzichte van God! Er is noch recht +noch onrecht meer. Men kent den naam van Voltaire, maar men kent den +naam van Cesar de Bus niet. Evenwel is Cesar de Bus een zalige en +Voltaire een rampzalige. De laatste aartsbisschop, de kardinaal de +Perigord, wist niet eens, dat Charles de Gondren—Bérulle, +François Bourgoin—Gondren, Jean François +Senault—Bourgoin, en pater Santa Marta—Jean François +Senault opvolgde. Men kent den naam van pater Coton, niet, omdat hij +een der drie was, die de instellers der Oratorianen doordreef, maar +wijl hij aan den Hugenootschen Koning Hendrik IV stof tot vloeken gaf. +Wat den H. Franciscus van Sales bij de wereldlingen behagelijk maakt, +is dat hij valsch speelde. En daarbij randt men den godsdienst aan. +Waarom? Wijl er slechte priesters zijn geweest; wijl Sagittarius, +bisschop van Gap, broeder van Salonius, bisschop van Embrun was, en +beiden Mommol gevolgd zijn. Wat doet het er toe? belet dit dat Martinus +van Tours een heilige is en hij de helft van zijn mantel aan een +bedelaar gaf? Men vervolgt de heiligen. Men sluit de oogen voor de +waarheden. Duisternis is alledaagsch. De wreedste dieren zijn de blinde +dieren. Niemand denkt met een goed oogmerk aan de hel. O! Welk een +slechte wereld! In naam des konings beteekent tegenwoordig in naam der +revolutie. Men weet niet meer wat men, noch aan de levenden, noch aan +de dooden, schuldig is. ’t Is verboden heilig te sterven. De +begrafenis is een burgerlijke zaak. ’t Is afgrijselijk! De +heilige Leo II heeft opzettelijk twee brieven geschreven, den eenen aan +Pierre Notaire, den anderen aan den koning der Westgothen, om, in zaken +de dooden betreffende, het gezag van den exarch en het oppergezag des +keizers te bestrijden en te verwerpen. Gauthier, bisschop van +Châlons, verzette zich in dezelfde zaak <span class= +"pagenum">[<a id="pb251" href="#pb251" name= +"pb251">251</a>]</span>tegen Otto, hertog van Bourgondië. De +vroegere rechtspraak was hiermede in overeenstemming. Eertijds hadden +wij stem in het kapittel, zelfs in wereldsche zaken. De abt van +Citeaux, generaal der orde, was geboren raadsheer bij het parlement van +Bourgondië. Wij doen met onze dooden wat wij verkiezen. Is het +lichaam van den H. Benedictus zelf niet in Frankrijk in de abdij van +Fleury, Saint-Benoît-sur-Loire geheeten, hoewel hij in +Italië te Monte Cassino op Zaterdag, den 21<sup>en</sup> der maand +Maart van het jaar 543, overleden is? Dit alles is onbetwistbaar. Ik +verfoei de ketters, ik haat de dwepers, maar meer nog zou ik hen haten, +die tegenspraken wat ik gezegd heb. Men leze slechts Arnoul Wion, +Gabriel Bucelin, Trithème, Marolicus en dom Luc +d’Achery.”</p> +<p>De priorin schoot in den adem en wendde zich tot Fauchelevent +zeggende:</p> +<p>„’t Is dus overeengekomen, vader Fauvent?”</p> +<p>„’t Is overeengekomen, eerwaardige moeder.”</p> +<p>„Kan men op u rekenen?”</p> +<p>„Ik zal gehoorzamen.”</p> +<p>„Goed.”</p> +<p>„Ik ben geheel ten dienste van het klooster.”</p> +<p>„Afgedaan. Ge sluit de doodkist. De zusters zullen ze in de +kapel dragen. Men zal de getijden der overledenen lezen. Vervolgens +naar het klooster terugkeeren. Kom van nacht tusschen elf en twaalf +uren met uw ijzeren stang. Alles moet met de grootste geheimhouding +geschieden. In de kapel zullen geen anderen zijn dan de vier +koormoeders, moeder Ascension en gij.”</p> +<p>„En de zuster aan den paal.”</p> +<p>„Zij zal niet omzien.”</p> +<p>„Maar hooren.”</p> +<p>„Zij zal niet luisteren. Wat overigens het klooster weet, is +der wereld onbekend.”</p> +<p>Wederom een pauze. De priorin vervolgde:</p> +<p>„Gij moet uwe schel afleggen. ’t Is niet noodig dat de +zuster aan den paal gewaar worde, dat gij er zijt.”</p> +<p>„Eerwaardige moeder?”</p> +<p>„Wat, vader Fauvent?”</p> +<p>„Is de arts voor de lijkschouwing er geweest?”</p> +<p>„Hij komt heden middag te vier uren. De klok heeft om den +lijkarts geluid. Maar hoort ge dan volstrekt geen gelui?”</p> +<p>„Ik let slechts op het mijne.”</p> +<p>„Dat is zeer goed, vader Fauvent.”</p> +<p>„Eerwaardige moeder, de hefboom moet ten minste zes voet lang +zijn.” <span class="pagenum">[<a id="pb252" href="#pb252" name= +"pb252">252</a>]</span></p> +<p>„Waar zult ge dien krijgen?”</p> +<p>„Waar ijzeren traliën zijn, ontbreken geen ijzeren +staven. Ik heb een hoop ijzerwerk achter in den tuin.”</p> +<p>„Vergeet niet, ongeveer drie kwartier vóór +middernacht.”</p> +<p>„Eerwaardige moeder?”</p> +<p>„Wat?”</p> +<p>„Zoo ge meer dergelijk werk mocht hebben, mijn broeder is zoo +sterk als een Turk.”</p> +<p>„Haast u zooveel mogelijk.”</p> +<p>„Haastig zal ’t niet gaan. Ik ben gebrekkig; daarom zou +ik een helper behoeven. Ik ga kreupel.”</p> +<p>„Kreupel gaan is geen kwaad, en kan een zegen zijn. Keizer +Hendrik II, die den anti-paus Gregorius bestreed en Benedictus VIII op +den pauselijken troon herstelde, heeft twee bijnamen: de heilige en de +kreupele.”</p> +<p>„Twee wijn-amen zijn beter dan een,” mompelde +Fauchelevent, die werkelijk eenigszins hardhoorend was.</p> +<p>„Nu, vader Fauvent, wij zullen er een geheel uur toe nemen. +Dat is niet te veel. Wees te elf uren met uw ijzeren staaf bij het +hoofdaltaar. De dienst begint te middernacht. Alles moet ruim een +kwartieruurs te voren verricht zijn.”</p> +<p>„Ik zal alles doen om aan het klooster mijn ijver te bewijzen. +Dit is bepaald. Ik zal de doodkist dicht spijkeren. Precies te elf uren +zal ik in de kapel zijn. De koormoeders en moeder Ascension zullen er +zijn. ’t Ware beter twee mannen. Om ’t even! ik zal mijn +hefboom meebrengen. Wij zullen het gewelf openen, de doodkist er in +nederlaten en ’t gewelf weder sluiten, zoodat er naderhand geen +spoor van te zien is. De regeering zal niets vermoeden. Dus is alles +geregeld, eerwaardige moeder?”</p> +<p>„Neen.”</p> +<p>„Wat nog?”</p> +<p>„De ledige doodkist.”</p> +<p>Er ontstond een pauze, Fauchelevent dacht; de priorin dacht.</p> +<p>„Wat zal men met de doodkist doen, vader Fauvent?”</p> +<p>„Buiten begraven.”</p> +<p>„Ledig?”</p> +<p>Weder een pauze. Fauchelevent maakte met de linkerhand een beweging, +als om een moeielijke vraag op te lossen.</p> +<p>Eerwaardige moeder, ik spijker de doodkist dicht in de kamer naast +de kerk, en niemand dan ik kan in die kamer komen; vervolgens leg ik er +het lijkkleed over.”</p> +<p>„Ja, maar de dragers, die de kist in de lijkkoets dragen en in +den grafkuil nederlaten, zullen voelen dat er niets in is.”</p> +<p>„O! dui...!” riep Fauchelevent. <span class= +"pagenum">[<a id="pb253" href="#pb253" name="pb253">253</a>]</span></p> +<p>De priorin maakte een kruisteeken en zag den tuinier strak aan, wien +de lettergreep ... vel in de keel bleef steken.</p> +<p>Hij greep haastig een middel aan om den vloek te doen vergeten.</p> +<p>„Eerwaardige moeder. Ik zal de kist met aarde vullen. ’t +Zal hetzelfde zijn, alsof er iemand in lag.”</p> +<p>„Gij hebt gelijk. Aarde is hetzelfde als de mensen. Ge zorgt +alzoo voor de ledige kist?”</p> +<p>„Ik belast er mij mede.”</p> +<p>Het gezicht der priorin, dat tot hiertoe somber en ernstig was +geweest, verhelderde zich. Zij gaf hem een wenk, als een hoogere die +een mindere ontslaat. Fauchelevent ging naar de deur. Toen hij er uit +wilde gaan, zeide de priorin met vriendelijke stem:</p> +<p>„Vader Fauvent! ik ben over u tevreden, breng morgen, na de +begrafenis, uw broeder tot mij, en zeg hem dat hij zijn dochtertje +medebrengt.”</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5400" href="#xd20e5400src" name="xd20e5400">1</a></span> Het +kruis staat vast, terwijl de wereld vergaat.</p> +</div> +</div> +<div id="ch8.4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vierde Hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Jean Valjean heeft het voorkomen alsof hij Austin +Castillejo had gelezen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De voetstappen van hinkenden zijn gelijk aan de lonken +van éénoogigen; zij bereiken niet spoedig het doel. +Fauchelevent was daarbij in groote verlegenheid. Het duurde langer dan +een kwartier eer hij aan zijn huisje in den tuin was. Cosette was +wakker. Jean Valjean had haar voor het vuur gezet. Juist toen +Fauchelevent terugkwam, toonde Valjean haar de draagkorf van den +tuinier die aan den wand hing, zeggende:</p> +<p>„Luister goed, lieve Cosette. Wij moeten dit huis verlaten, +maar zullen er terugkeeren en er ons zeer goed bevinden. De goede man, +die hier woont, zal u in deze mand op zijn rug van hier dragen. Dan +wacht ge mij bij een vrouw, waar ik mij bij u zal voegen. Maar, zoo ge +niet wilt, dat vrouw Thénardier u komt terughalen, moet ge +gehoorzamen en niet spreken!”</p> +<p>Cosette knikte ernstig met het hoofd.</p> +<p>Toen Fauchelevent de deur opende, wendde Jean Valjean zich tot hem +en vroeg:</p> +<p>„Welnu?”</p> +<p>„Alles en niets is in orde,” zei Fauchelevent. „Ik +heb het verlof u binnen te laten; maar vóór dat ik u kan +binnenlaten <span class="pagenum">[<a id="pb254" href="#pb254" name= +"pb254">254</a>]</span>moet ik er u uitbrengen. Ziedaar het bezwaar. +Met de kleine gaat het gemakkelijk.”</p> +<p>„Ge draagt haar weg?”</p> +<p>„Zal zij stil zijn?”</p> +<p>„Daarvoor sta ik in.”</p> +<p>„Maar gij, vader Madeleine?”</p> +<p>Na eene pauze, die niet zonder angst was, riep Fauchelevent:</p> +<p>„Ga langs den weg terug, dien gij gekomen zijt!”</p> +<p>Evenals den eersten keer antwoordde Jean Valjean: +„Onmogelijk!”</p> +<p>Fauchelevent, meer tot zich zelven dan tot Jean Valjean sprekende, +mompelde:</p> +<p>„Er is iets anders dat mij kwelt. Ik heb gezegd, dat ik ze met +aarde zou vullen. Maar ik bedenk dat aarde daarin in ’t geheel +niet naar een doode zal gelijken; zij zal verschuiven, zich bewegen. De +dragers zullen ’t voelen. Ge begrijpt, vader Madeleine, de +regeering zou er achter komen.”</p> +<p>Jean Valjean zag hem zijdelings aan en meende, dat hij +raaskalde.</p> +<p>Fauchelevent hernam:</p> +<p>„Voor den dui... vekater, hoe zult ge er uit komen? Want +morgen moet alles afgedaan zijn. Morgen moet ik u binnenbrengen. De +priorin wacht u.”</p> +<p>Toen verklaarde hij aan Jean Valjean, dat dit een belooning was voor +een dienst, welken hij, Fauchelevent, aan het klooster bewees. Dat het +tot zijn betrekking behoorde, bij de begrafenissen behulpzaam te zijn: +de doodkisten dicht te spijkeren en den doodgraver op het kerkhof de +hand te leenen. Dat de non, die ’s morgens gestorven was, +verzocht had in de doodkist te worden gelegd, die haar tot bed had +gediend, en in het gewelf onder het altaar der kapel te worden +begraven. Dat dit door de politie-reglementen verboden was, maar dat +men aan deze doode in ’t bijzonder niets kon weigeren. Dat de +priorin en de kapittel-moeders den wensch der overledene volstrekt +wilden vervullen, trots de regeering. Dat hij, Fauchelevent, de +doodkist in de cel dichtspijkeren, de zerk in de kapel opheffen, en de +overledene in het gewelf nederlaten zou. En dat de priorin, om hem voor +dezen dienst haar dankbaarheid te betuigen, zijn broeder als tuinier en +zijn nichtje als pensionnaire toeliet. Dat zijn broeder mijnheer +Madeleine was en Cosette zijn nicht. Dat de priorin hem gelast had, +zijn broeder den volgenden avond, na de vermeende begrafenis, tot haar +te brengen. Maar dat hij Madeleine niet kon binnenbrengen, zoo deze +niet buiten was. Dat dit het ééne bezwaar was, maar dat +er nog een bezwaar bestond: de ledige doodkist. <span class= +"pagenum">[<a id="pb255" href="#pb255" name="pb255">255</a>]</span></p> +<p>„Welke ledige doodkist?” vroeg Valjean.</p> +<p>„De doodkist, welke het bestuur zendt,” antwoordde +Fauchelevent.</p> +<p>„Welke doodkist en welk bestuur?”</p> +<p>„Zoodra een non sterft, komt de stadsdokter en zegt: een non +is overleden. Het bestuur zendt dan een doodkist. Den volgenden dag +zendt het een lijkkoets en dragers om de doodkist naar het kerkhof te +voeren. Zoo nu de lieden komen, zullen zij dadelijk voelen, dat er +niets in de doodkist is.”</p> +<p>„Leg er iets in.”</p> +<p>„Eene doode? ik heb geen doode.”</p> +<p>„Neen.”</p> +<p>„Wat dan?”</p> +<p>„Een levende.”</p> +<p>„Welken levende?”</p> +<p>„Mij,” zei Jean Valjean.</p> +<p>Fauchelevent, die was gaan zitten, vloog op, als ware een bom onder +zijn stoel gesprongen.</p> +<p>„Gij?”</p> +<p>„Waarom niet?”</p> +<p>Jean Valjean vertoonde een dier schaarsche glimlachen, welke, als de +zon op een winterdag, zijn gelaat bescheen.</p> +<p>„Gij weet, Fauchelevent, dat ge gezegd hebt: moeder +Crucifixion is dood, en ik toen zeide: vader Madeleine is begraven. En +zoo zal ’t geschieden.”</p> +<p>„Och, ge schertst, ge spreekt niet in ernst.”</p> +<p>„In vollen ernst. Moet ik niet van hier?”</p> +<p>„Zekerlijk.”</p> +<p>„Ik heb u gezegd, dat ge voor mij ook een draagkorf en een +deksel moest vinden.”</p> +<p>„Nu?”</p> +<p>„De draagkorf zal de doodkist en het deksel een zwart laken +zijn.”</p> +<p>„Een wit laken. De nonnen worden in ’t wit +begraven.”</p> +<p>„Goed. Een wit laken.”</p> +<p>„Ge zijt geen gewoon mensch, vader Madeleine.”</p> +<p>Zulke roekelooze invallen, die naar Fauchelevents meening, slecht in +het bagno kunnen ontstaan, maar niet in het vreedzame kloosterleven, +brachten hem in een gelijke verbazing als men zou gevoelen, zoo men een +zeemeeuw in de goot der straat Saint Denis visschen zag.</p> +<p>Jean Valjean hernam:</p> +<p>„’t Is te doen om hier uit te komen zonder gezien te +worden. Dit is een middel. Maar verhaal mij eerst alles nauwkeurig. Hoe +gaat het in zijn werk? Waar is de doodkist?” <span class= +"pagenum">[<a id="pb256" href="#pb256" name="pb256">256</a>]</span></p> +<p>„De ledige?”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>„Beneden, in de kamer, die de lijkkamer wordt genoemd. Zij +staat op twee schragen, en is door ’t lijkkleed +bedekt.”</p> +<p>„Hoe lang is de doodkist?”</p> +<p>„Zes voet.”</p> +<p>„Hoedanig is de lijkkamer?”</p> +<p>„’t Is een kamer, gelijkvloers, met een getralied +venster, dat in den tuin uitziet, en buiten met een luik gesloten +wordt; er zijn twee deuren, de eene die tot het klooster, de andere die +tot de kerk voert.”</p> +<p>„Welke kerk?”</p> +<p>„De kerk aan de straat; de kerk voor iedereen.”</p> +<p>„Hebt ge de sleutels van deze twee deuren?”</p> +<p>„Neen, ik heb alleen den sleutel der deur, die tot het +klooster voert; de portier heeft den sleutel van de deur naar de +kerk.”</p> +<p>„Wanneer opent de portier deze deur?”</p> +<p>„Alleen om de dragers in te laten, die de doodkist komen +halen. Zoodra de doodkist buiten is, wordt de deur weder +gesloten.”</p> +<p>„Wie spijkert de kist dicht?”</p> +<p>„Ik.”</p> +<p>„Wie legt er het lijkkleed op?”</p> +<p>„Ik.”</p> +<p>„Zijt gij alleen?”</p> +<p>„Geen man dan de dokter der politie mag in de lijkkamer komen. +’t Staat zelfs op den muur geschreven.”</p> +<p>„Zoudt ge mij van nacht, als alles in ’t klooster +slaapt, niet in die kamer kunnen verbergen?”</p> +<p>„Neen. Maar ik kan u in een klein donker hokje verbergen, dat +met de lijkkamer gemeenschap heeft, waar ik mijn begrafenis-gereedschap +berg en waarvan ik den sleutel heb.”</p> +<p>„Hoe laat komt de lijkkoets morgen om de doodkist te +halen?”</p> +<p>„Tegen drie uren ’s namiddags. Voor het donker wordt +moet de begrafenis op het kerkhof Vaugirard afgeloopen zijn. ’t +Is tamelijk ver van hier.”</p> +<p>„Ik zal mij den geheelen nacht en den geheelen morgen in uw +gereedschapshokje verbergen. Maar hoe zal ik eten? Ik zal honger +krijgen.”</p> +<p>„Ik zal u eten brengen.”</p> +<p>„Zoudt ge mij te twee uren in de doodkist kunnen +spijkeren.”</p> +<p>Fauchelevent trad achteruit, en deed de knoken zijner vingers +kraken. <span class="pagenum">[<a id="pb257" href="#pb257" name= +"pb257">257</a>]</span></p> +<p>„Onmogelijk!”</p> +<p>„Hoe! een hamer te nemen en spijkers in een plank te +slaan?”</p> +<p>Wat voor Fauchelevent ongehoord scheen, was, wij herhalen het, zeer +eenvoudig voor Jean Valjean. Hij had wel erger omstandigheden +doorgestaan. Ieder, die in een gevangenis is geweest, verstaat de kunst +zijn lichaam in te krimpen. Voor den gevangene is de ontvluchting, +evenals de crisis voor den zieke, een redding of de dood. Een +ontvluchting is een genezing. Wat doet men niet om genezen te worden? +Zich als koopwaar in een kist te doen spijkeren en weg te laten dragen, +lang in een kist te leven, lucht te vinden waar geen lucht is, uren +lang zijn adem te bedwingen, te smoren zonder te sterven, dat behoorde +tot de treurige talenten van Jean Valjean.</p> +<p>Overigens is een doodkist, waarin zich een levend mensen bevindt, +het hulpmiddel van een tuchteling, evenzeer als van een keizer. Zoo men +den monnik Austin Castillejo mag gelooven, was dit het middel van Karel +V, die, na zijn afstand, voor het laatst Plombes willende zien, daarvan +gebruik maakte om deze vrouw in het klooster van St. Yuste te brengen +en het haar te doen verlaten.</p> +<p>Toen Fauchelevent een weinig tot bezinning was gekomen, riep +hij:</p> +<p>„Maar hoe zult ge lucht krijgen?”</p> +<p>„Ik zal ademen.”</p> +<p>„In deze kist! Ik stik reeds, als ik er aan denk.”</p> +<p>„Ge hebt zeker een boor, boor daarmede hier en daar eenige +gaatjes ter hoogte van den mond; spijker verder het deksel los op de +kist.”</p> +<p>„Goed! maar zoo ge moet hoesten of niezen?”</p> +<p>„Hij, die vlucht, hoest en niest niet. Vader +Fauchelevent,” voegde Jean Valjean er bij, „er moet een +besluit worden genomen: hier gevangen genomen of in de lijkkist hieruit +gebracht te worden.”</p> +<p>Ieder heeft zekerlijk wel eens opgemerkt, dat de katten een +bijzonder vermaak schijnen te hebben om tusschen de vleugels eener half +geopende deur heen en weer te sluipen of er tusschen te gaan zitten. +Wie heeft wel niet tot een kat gezegd: Ga toch binnen! Zoo zijn er ook +menschen, die voor een half opene omstandigheid, tusschen twee +besluiten blijven dralen, op het gevaar af zich door het noodlot, dat +eensklaps de gelegenheid sluit, te doen verpletteren. De +voorzichtigsten loopen vaak een grooter gevaar dan de vermetelen, +hoewel en wijl zij katten zijn. Fauchelevent behoorde tot die +<span class="pagenum">[<a id="pb258" href="#pb258" name= +"pb258">258</a>]</span>weifelaars. De koelbloedigheid van Jean Valjean +sleepte hem toch onwillekeurig mede. Hij mompelde:</p> +<p>„’t Is waar, ik zie geen ander middel.”</p> +<p>Jean Valjean hernam:</p> +<p>„Het eenige wat mij bekommert, is, wat op het kerkhof zal +gebeuren.”</p> +<p>„Dat bekommert mij juist volstrekt niet,” riep +Fauchelevent. „Zoo gij zeker zijt uit de doodkist te komen, ben +ik zeker u uit den kuil te kunnen brengen. De doodgraver is een +dronkaard en mijn vriend. ’t Is de oude Mestienne. De doodgraver +steekt de dooden in den kuil en ik steek den doodgraver in mijn zak. Nu +wil ik u zeggen, wat gebeuren zal. Kort voor de avond valt, drie +kwartier uurs voor het sluiten van het hek van ’t kerkhof, zal +men komen. De lijkkoets zal tot het graf rijden. Ik volg, dat is mijn +werk. Ik zal in mijn zak een hamer, een beitel en een nijptang hebben. +De lijkkoets staat stil, de dragers slaan een touw om uw doodkist en +laten u zakken. De priester doet de gebeden, maakt het kruisteeken, +sproeit wijwater en gaat heen. Ik blijf alleen met den ouden Mestienne. +Ik heb u gezegd, hij is mijn vriend. Een van beiden, òf hij is +dronken, òf hij is niet dronken. Zoo hij niet dronken is, zeg ik +hem: Ga mede een teug drinken, terwijl de herberg nog open is. Hij gaat +mede, ik maak hem dronken; ’t is niet moeielijk den ouden +Mestienne geheel dronken te maken, want hij is ’t altijd half; +hij valt onder de tafel, ik ontneem hem zijn kaart om weder op het +kerkhof te kunnen komen en keer er zonder hem terug. Dan hebt ge +slechts met mij te doen. Als hij dronken is, zeg ik: Ga maar, ik zal uw +werk wel doen. Hij gaat, en ik haal u uit den kuil.”</p> +<p>Jean Valjean stak hem de hand toe, die Fauchelevent met +hartelijkheid drukte.</p> +<p>„’t Is overeengekomen, vader Fauchelevent. Alles zal +goed gaan.”</p> +<p>„Zoo er niets tusschenbeide komt,” dacht Fauchelevent. +„Het zou anders vreeselijk kunnen worden.”</p> +</div> +</div> +<div id="ch8.5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Vijfde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Dronkenschap is niet voldoende om onsterfelijk te +zijn.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Den volgenden dag, toen de zon onderging, namen de +weinigen die op den Boulevard du Maine gingen den hoed af voor een +ouderwetsche lijkkoets, die met doodshoofden en doodsbeenderen versierd +was. In deze lijkkoets was een doodkist <span class="pagenum">[<a id= +"pb259" href="#pb259" name="pb259">259</a>]</span>met een wit lijkkleed +overdekt, waarop een groot zwart kruis, dat eenigszins een doode met +hangende armen geleek. Daarop volgde een met zwart behangen koets, +waarin men een priester zag in koorhemd en een koorknaap met een rood +kapje op het hoofd. Twee dragers in grijzen rok met zwarte opslagen +gingen rechts en links naast de lijkkoets. Achteraan ging een oud +hinkend man in arbeidskleeding. De stoet richtte zich naar het kerkhof +Vaugirard.</p> +<p>Men zag uit den zak van laatstgenoemden man den steel van een hamer, +een beitel en een nijptang steken.</p> +<p>Het kerkhof Vaugirard maakte een uitzondering op de andere kerkhoven +van Parijs. Het had zijn bijzondere gebruiken, alsmede zijn wagenpoort +en zijdeur, welke de oude lieden, aan oude spreekwijzen gehecht, de +ruiters- en de voetgangerspoort noemden. De bernardijner-benedictijner +nonnen van Klein-Picpus hadden, zooals wij gezegd hebben, verlof +verkregen in een afzonderlijken hoek en des avonds begraven te worden +wijl dit terrein vroeger aan haar klooster had behoord. Aangezien de +doodgravers op dat kerkhof in den zomer des avonds en in den winter des +nachts dienst moeten doen, waren zij aan een bijzonderen regel +onderworpen. De poorten der kerkhoven van Parijs werden in dien tijd +bij het ondergaan der zon gesloten, en daar dit een maatregel van het +stedelijk bestuur was, zoo was het kerkhof Vaugirard er, evenals de +andere, aan onderworpen. De ruiterspoort en de voetgangerspoort waren +twee naast elkander staande hekken, waarbij een paviljoen stond, dat +door den architekt Peronnet gebouwd was en door den portier van het +kerkhof bewoond werd. Deze hekken werden onverbiddelijk gesloten, +zoodra de zon achter den dom der Invaliden verdween. Wanneer op dat +oogenblik nog een doodgraver op het kerkhof bezig was, kon hij het niet +verlaten dan met zijn kaart, hem door de administratie der +begrafenissen als doodgraver verleend. Een soort van brievenbus was in +het venster van den portier, daarin wierp de doodgraver zijn kaart, de +portier hoorde ze vallen, trok aan de koord en de voetgangersdeur +opende zich. Indien de doodgraver zijn kaart niet had, noemde hij zijn +naam, de soms reeds te bed zijnde en slapende portier stond op, ging +den doodgraver herkennen en opende met den sleutel de deur voor den +doodgraver, die dan vijftien francs boete moest betalen.</p> +<p>Dit kerkhof met zijn onregelmatigheden hinderde het regelmatig +bestuur en werd kort na 1830 opgeheven. Het werd vervangen door het +kerkhof Mont-Parnasse, het Oosterkerkhof genaamd, dat de vermaarde +herberg bij het kerkhof Vaugirard <span class="pagenum">[<a id="pb260" +href="#pb260" name="pb260">260</a>]</span>erfde, welke een hoekhuis was +en ’t gezicht op het kerkhof had, en op wier uithangbord een +kweepeer was geschilderd met het onderschrift: „In de goede +kweepeer.”<a class="noteref" id="xd20e5755src" href="#xd20e5755" +name="xd20e5755src">1</a></p> +<p>Het kerkhof Vaugirard kon een verwelkt kerkhof genoemd worden. Het +was in verval. De bloemen verlieten het. Men wilde er niet gaarne +begraven worden, wijl ’t als van den arme geleek, maar liever op +Père Lachaise. Hier te worden begraven is ’t zelfde als +mahoniehouten meubelen te hebben, ’t is elegant.</p> +<p>Vaugirard was overigens een eerwaardig kerkhof, als een voormalige +<span class="corr" id="xd20e5767" title= +"Bron: fransche">Fransche</span> tuin beplant. Men vond er rechte +paden, buksboomen, steekpalmen, oude graven onder oude taxisboomen, en +zeer hoog gras. Des avonds was ’t er treurig en doodsch.</p> +<p>De zon was nog niet ondergegaan toen de lijkkoets met het wit laken +en het zwarte kruis in de laan van het kerkhof Vaugirard verscheen. De +hinkende man, die haar volgde, was geen ander dan Fauchelevent.</p> +<p>De bijzetting van moeder Crucifixion in ’t gewelf onder het +altaar, het brengen van Cosette uit het klooster, het binnenvoeren van +Jean Valjean in de lijkkamer, dit alles was intusschen zonder eenige +hindernis afgeloopen.</p> +<p>In ’t voorbijgaan zij gezegd, dat de bijzetting van moeder +Crucifixion onder het altaar des kloosters voor ons iets zeer +verschoonbaars is, een dier vergrijpen welke een plicht gelijken. De +nonnen hadden het bedreven, niet alleen zonder ongerustheid, maar zelfs +met voldoening van het geweten. Wat men in het klooster +„gouvernement” noemt, is slechts een altijd betwistbare +inmenging van het wereldlijk in het geestelijk gezag. In de eerste +plaats geldt de kloosterregel; het wereldlijk wetboek volgt later. De +menschen mogen zooveel wetboeken maken als zij verkiezen, maar zij +mogen ze voor zich houden. Wat men aan Cesar betaald, is slechts +hetgeen van de betaling aan God overblijft. Een vorst is niets +tegenover een beginsel.</p> +<p>Zeer tevreden hinkte Fauchelevent achter de doodkist voort. Zijn +beide komplotten, dat met de nonnen en dat met Madeleine, het een +vóór- het ander tegen het klooster, waren volkomen +geslaagd. Jean Valjeans onwrikbare koelbloedigheid had zich aan hem +medegedeeld. Fauchelevent twijfelde aan den goeden uitslag niet meer. +Wat nog gedaan moest worden, was <span class="pagenum">[<a id="pb261" +href="#pb261" name="pb261">261</a>]</span>van geen beteekenis. Sinds +twee jaren had hij tienmaal den doodgraver, den goeden, vroolijken +ouden Mestienne, dronken gemaakt. Hij speelde en deed met hem wat hij +wilde, al naar zijn luim, en Mestienne deed in alles zijn wil. +Fauchelevent was alzoo volkomen zeker van zijn zaak. En toen de +lijkstoet de laan van het kerkhof inreed, zag hij met opgewekten blik +de doodkist aan, wreef zich de grove handen en zeide halfluid:</p> +<p>„’t Is waarachtig grappig.”</p> +<p>Eensklaps hield de lijkkoets stil, zij was voor het hek gekomen. Het +verlofbiljet om te mogen begraven, moest vertoond worden. Een man van +den lijkstoet sprak met den portier. Gedurende dat gesprek, ’t +welk een paar minuten duurde, plaatste zich iemand, een onbekende, +achter de lijkkoets naast Fauchelevent. ’t Was een arbeider, die +een buis met groote zakken droeg en een spade onder den arm had.</p> +<p>Fauchelevent bekeek den onbekende en vroeg:</p> +<p>„Wie zijt ge?”</p> +<p>De man antwoordde:</p> +<p>„De doodgraver.”</p> +<p>Zoo men in leven kon blijven na een kanonskogel in de borst te +hebben ontvangen, zou men een gezicht vertoonen als dat van +Fauchelevent op dit oogenblik.</p> +<p>„De doodgraver?”</p> +<p>„Ja.”</p> +<p>„Gij!”</p> +<p>„Ik.”</p> +<p>„De oude Mestienne is doodgraver.”</p> +<p>„Hij was ’t.”</p> +<p>„Hoe! was?”</p> +<p>„Hij is dood.”</p> +<p>Fauchelevent had op alles gerekend, behalve dat een doodgraver +sterven kon. ’t Is toch waar, zelfs doodgravers sterven. Nadat +hij lang voor anderen een graf heeft gedolven, delft men het zijne.</p> +<p>Fauchelevent stond met open mond; hij kon nauwelijks stamelen:</p> +<p>„’t Is niet mogelijk!”</p> +<p>„’t Is zóó.”</p> +<p>„Maar de oude Mestienne is doodgraver,” herhaalde hij +flauw.</p> +<p>„Na Napoleon, Lodewijk XVIII. Na Mestienne, Gribier. Ik heet +Gribier, vriend.”</p> +<p>Fauchelevent was doodsbleek en staarde Gribier aan.</p> +<p>Deze was een lang, mager, bleek, een echt doodelijk man.</p> +<p>Hij had het voorkomen van een mislukten dokter, die doodgraver was +geworden. <span class="pagenum">[<a id="pb262" href="#pb262" name= +"pb262">262</a>]</span></p> +<p>Fauchelevent begon luide te lachen.</p> +<p>„Wat rare dingen gebeuren er! vader Mestienne dood! De oude +Mestienne dood! leve vader Lenoir! Weet ge, wie vader Lenoir is? +’t Spijt mij van Mestienne; hij was een vroolijke snaak. Gij zijt +immers ook vroolijk, niet waar, kameraad? Aanstonds zullen wij samen +een flesch gaan drinken.”</p> +<p>De man antwoordde: „Ik heb gestudeerd; ik drink +niet.”</p> +<p>De lijkkoets had zich weder in beweging gesteld en rolde nu door de +breede laan van het kerkhof.</p> +<p>Fauchelevent ging langzamer, hij hinkte nu meer van angst dan van +kreupelheid.</p> +<p>De doodgraver ging voor hem.</p> +<p>Fauchelevent nam den onverwachten Gribier nog eens in +oogenschouw.</p> +<p>’t Was een derzulken die, reeds jong, oud schijnen en schoon +mager, zeer sterk zijn.</p> +<p>„Kameraad!” riep Fauchelevent.</p> +<p>De man keerde het hoofd om.</p> +<p>„Ik ben de doodgraver van het klooster.”</p> +<p>„Mijn collega alzoo,” zei de man.</p> +<p>Fauchelevent was niet geleerd, maar toch slim, en begreep dat hij +met een moeielijken knaap, met een geducht redenaar te doen had. Hij +mompelde:</p> +<p>„Welzoo! is de oude Mestienne dood?”</p> +<p>De man antwoordde:</p> +<p>„Volkomen. De goede God heeft zijn vervallen wisselbrieven +nagezien. ’t Was Mestiennes beurt. De oude Mestienne is +overleden.”</p> +<p>Fauchelevent herhaalde werktuiglijk:</p> +<p>„De goede God...”</p> +<p>„De goede God,” hernam de man hoogdravend: „Voor +de filosofen de eeuwige Vader, voor de Jakobijnen het +Opperwezen.”</p> +<p>„Willen wij geen kennis maken?” stamelde +Fauchelevent.</p> +<p>„Zij is gemaakt. Ge zijt een buitenman, ik ben +parijzenaar.”</p> +<p>„Men kent elkander niet, zoolang men niet samen gedronken +heeft. Die zijn glas <span class="corr" id="xd20e5878" title= +"Bron: ledigd">ledigt</span> stort zijn hart uit. Kom met mij drinken. +Dat weigert men niet.”</p> +<p>„Eerst het werk.”</p> +<p>Fauchelevent dacht: „ik ben verloren.”</p> +<p>Men was op korten afstand van het pad, dat naar den hoek der nonnen +voerde.</p> +<p>De doodgraver hernam:</p> +<p>„Vriend, ik heb zeven kleinen te voeden; en aangezien zij +moeten eten, mag ik niet drinken.” <span class="pagenum">[<a id= +"pb263" href="#pb263" name="pb263">263</a>]</span></p> +<p>En met de zelfvoldoening van iemand die iets fraais zegt, voegde hij +er bij:</p> +<p>„Hun honger is de vijand van mijn dorst.”</p> +<p>De lijkkoets reed om een cypressenboschje, kwam uit de lange laan in +een kleinere, en naderde het graf. Fauchelevent ging langzamer, maar +kon de lijkkoets niet langzamer doen gaan. Gelukkig was de grond week +en vochtig door den regen, de wielen zonken er in en ’t ging met +moeite verder.</p> +<p>Fauchelevent ging weder tot den doodgraver.</p> +<p>„Hij heeft een heerlijken wijn van Argenteuil;” +fluisterde hij.</p> +<p>„Man,” antwoordde de andere, „ik moest eigenlijk +geen doodgraver zijn. Mijn vader was portier in het Prytanée. +Hij bestemde mij voor de letterkunde; maar hij had rampen, hij verloor +op de beurs, en ik moest er van afzien, om auteur te worden. Ik ben +evenwel nog openbaar schrijver.”</p> +<p>„Ge zijt dus geen doodgraver?” hernam Fauchelevent, zich +als een drenkeling aan deze zwakke twijg van redding vastklemmende.</p> +<p>„Het een belet het andere niet. Ik cumuleer.”</p> +<p>Fauchelevent begreep dit laatste niet. Hij hernam: „Laat ons +gaan drinken.”</p> +<p>Wij moeten hier een opmerking maken. Hoezeer Fauchelevent ook in +angst was, noodigde hij den ander om te drinken; doch hij verklaarde +zich niet omtrent het punt van betalen. Gewoonlijk noodigde +Fauchelevent den ouden Mestienne en deze betaalde. De nieuwe toestand, +veroorzaakt door den nieuwen doodgraver, verplichtte hem dezen op een +glas wijn te noodigen, doch hoe ongerust hij ook was, hij dacht er +volstrekt niet aan om het te betalen.</p> +<p>De doodgraver hernam glimlachend:</p> +<p>„Er moet in de eerste plaats gegeten worden. Ik heb Mestiennes +ambt overgenomen. Wanneer men schier al de scholen is doorgegaan, is +men wijsgeer. Bij den handenarbeid heb ik den arm-arbeid gevoegd. In de +straat de Sèvres staat mijn schrijvers-stalletje. Ge weet op de +parapluie-markt. Al de keukenmeiden van Croix-Rouge wenden zich tot +mij. Ik schrijf brieven voor haar aan heur minnaars. Des ochtends +schrijf ik minnebrieven, des avonds delf ik grafkuilen. Zoo leef ik, +vriend.<span class="corr" id="xd20e5917" title= +"Niet in bron">”</span></p> +<p>De lijkkoets naderde. Fauchelevent zag in de grootste ongerustheid +naar alle zijden om. Groote zweetdroppels vloeiden van zijn +voorhoofd.</p> +<p>„Men kan echter geen twee heeren dienen,” vervolgde de +doodgraver. „Ik moet tusschen de pen en de spade kiezen. De spade +bederft mijn hand.”</p> +<p>De lijkkoets hield stil. <span class="pagenum">[<a id="pb264" href= +"#pb264" name="pb264">264</a>]</span></p> +<p>De koorknaap kwam uit de met zwart behangen koets, vervolgens de +priester.</p> +<p>Een der voorwielen der lijkkoets stond half in een hoop aarde, +waarachter men een open kuil zag.</p> +<p>„Wel! dat is een grap!” herhaalde Fauchelevent +ontsteld.</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5755" href="#xd20e5755src" name="xd20e5755">1</a></span> <i lang= +"fr">Au bon coing</i>, (kweepeer) dat als <i lang="fr">coin</i> (hoek) +wordt uitgesproken beteekent hier „in den goeden hoek.”</p> +</div> +</div> +<div id="ch8.6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zesde hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Tusschen vier planken.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Men weet wie in de doodkist was. Jean Valjean.</p> +<p>Hij had zich zoo ingericht, dat hij er in ’t leven blijven en +met moeite ademen kon.</p> +<p>’t Is opmerkelijk welk een gerustheid de overtuiging schenkt. +Het door Jean Valjean den vorigen avond beraamde plan ging naar wensch. +Hij rekende, gelijk Fauchelevent, op den ouden Mestienne. Hij twijfelde +volstrekt niet aan een goede uitkomst. Er kon geen gevaarlijker +toestand, maar ook geen grooter gerustheid zijn.</p> +<p>De vier planken van een doodkist bevatten een vreeselijke rust, en +ook Jean Valjeans gerustheid had iets van de rust der dooden.</p> +<p>In deze doodkist had hij al de tooneelen van dit vreeselijk drama +kunnen volgen, die hij met den dood speelde.</p> +<p>Kort nadat Fauchelevent het deksel op de kist had gespijkerd, voelde +Jean Valjean dat hij weggedragen en voortgereden werd. Toen het +schokken verminderde, begreep hij, dat men van de straatsteenen op den +zandweg, namelijk uit de straat op den boulevard was gekomen. Een dof +gerommel deed hem vermoeden, dat men over de brug van Austerlitz reed. +Toen men stil hield, begreep hij dat men aan het kerkhof was, en toen +men weder stil hield, dacht hij: hier is de grafkuil.</p> +<p>Eensklaps voelde hij dat de doodkist werd aangevat, vervolgens +hoorde hij ruw over de planken strijken en hij vermoedde dat het een +touw was, ’t welk men om de kist sloeg om ze in den kuil neder te +laten. Toen volgde een soort van verdooving. Waarschijnlijk hadden de +dragers de doodkist met het hoofdeinde benedenwaarts gehouden en ze zoo +in den kuil laten nederdalen. Zoodra hij zich weder in een horizontale +richting bevond, kwam hij weder tot bewustheid. Hij lag nu op den bodem +van ’t graf en voelde een kille huivering.</p> +<p>Een ijskoude plechtige stem verhief zich boven hem. Hij <span class= +"pagenum">[<a id="pb265" href="#pb265" name= +"pb265">265</a>]</span>hoorde tamelijk duidelijk de volgende latijnsche +woorden die hij niet verstond:</p> +<p lang="la"><i>Qui dormiunt in terrae pulvere, evigilabunt; alii in +vitam aeternam, et alii in opprobrium, ut videant semper.</i></p> +<p>Een kinderstem zeide:</p> +<p>„<i lang="la">De profundis.</i>”</p> +<p>De plechtige stem hernam:</p> +<p>„<i lang="la">Requiem aeternam dona ei, domine.</i>”</p> +<p>De kinderstem antwoordde:</p> +<p>„<i lang="la">Et lux perpetua luceat ei.</i>”</p> +<p>Hij hoorde op het deksel der kist iets als het gekletter van eenige +regendroppels. ’t Was waarschijnlijk het wijwater.</p> +<p>Hij dacht: ’t zal spoedig gedaan zijn; nog een weinig geduld. +De priester zal zich verwijderen en Fauchelevent met Mestienne naar de +herberg gaan. Men zal mij alleen laten. Dan zal Fauchelevent alleen +terugkomen en mij verlossen. Er zal ruim een uur mede verloopen.</p> +<p>De plechtige stem hernam:</p> +<p>„<i lang="la">Requiescat in pace.</i>”</p> +<p>De kinderstem antwoordde:</p> +<p>„<i>Amen.</i>”</p> +<p>Jean Valjean spitste het oor en vernam niets dan voetstappen die +zich verwijderden.</p> +<p>Nu gaan zij, dacht hij; ik ben alleen.</p> +<p>Eensklaps hoorde hij boven zijn hoofd een gerucht als het rollen des +donders</p> +<p>’t Was een schop aarde die op de doodkist viel.</p> +<p>Een tweede schop volgde.</p> +<p>Een der gaatjes waardoor hij ademde werd verstopt</p> +<p>Een derde schop aarde viel.</p> +<p>Toen een vierde.</p> +<p>Er zijn dingen, sterker dan de sterkste man. Jean Valjean verloor +het bewustzijn.</p> +</div> +</div> +<div id="ch8.7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Zevende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Zich niet van zijn stuk laten brengen.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Zie hier wat boven de doodkist gebeurde, waarin Jean +Valjean lag.</p> +<p>Toen de lijkkoets zich verwijderd had en de priester met den +koorknaap in het rijtuig gestegen en vertrokken waren, <span class= +"pagenum">[<a id="pb266" href="#pb266" name="pb266">266</a>]</span>zag +Fauchelevent, die zijn oogen niet van den doodgraver had gewend, hem +bukken en de spade nemen die rechtop in den hoop aarde stond.</p> +<p>Toen nam Fauchelevent een moedig besluit.</p> +<p>Hij plaatste zich tusschen den grafkuil en den doodgraver, sloeg de +armen over elkander en zeide:</p> +<p>„Ik betaal!”</p> +<p>De doodgraver aanschouwde hem verwonderd en antwoordde:</p> +<p>„Wat, landman?”</p> +<p>Fauchelevent herhaalde: „Ik betaal!”</p> +<p>„Wat?”</p> +<p>„Den wijn.”</p> +<p>„Welken wijn?”</p> +<p>„Van Argenteuil.”</p> +<p>„Waar?”</p> +<p>„In de Goede Kweepeer.”</p> +<p>„Loop naar den duivel,” zei de doodgraver.</p> +<p>En hij wierp een schop aarde op de doodkist. De doodkist gaf een +doffen klank. Fauchelevent wankelde en was op ’t punt zelf in het +graf te vallen. Met een stem die eenigszins begon te beven, riep +hij:</p> +<p>„Voor dat de „Goede Kweepeer” gesloten +is.”</p> +<p>De doodgraver nam weder een schop aarde. Fauchelevent herhaalde:</p> +<p>„Ik betaal,” en vatte den arm des doodgravers. +„Luister, kameraad. Ik ben de doodgraver van het klooster en kom +u helpen. ’t Is een werk dat ’s nachts kan worden verricht. +Laat ons vooraf eens drinken.”</p> +<p>Dit zeggende en zich aan dit reddingsmiddel vastklemmende dacht hij: +Maar zal hij dronken worden, als hij drinkt?</p> +<p>„Landman,” zei de doodgraver, „zoo ge volstrekt +wilt, ’t is mij wèl, maar wij drinken na den arbeid, niet +eerder.”</p> +<p>En hij lichtte de spade op. Fauchelevent hield hem tegen.</p> +<p>„’t Is echte Argenteuil.”</p> +<p>„Zijt ge klokluider? want ik hoor niets anders dan bombam, +altijd hetzelfde. Ga voort.”</p> +<p>En hij wierp den tweeden schop aarde op de kist.</p> +<p>Fauchelevent was nu op het punt gekomen, dat men niet meer weet wat +men zegt.</p> +<p>„Maar ga toch mede om te drinken; ik betaal immers!”</p> +<p>„Zoodra wij het kind te bed hebben gelegd,” zei de +doodgraver.</p> +<p>Hij wierp den derden schop aarde in den kuil.</p> +<p>Toen stak hij zijn spade in den grond en zei:</p> +<p>„Weet ge, ’t zal van nacht koud zijn, en de doode zou +ons naschreeuwen, zoo wij hem zonder deken achterlieten.” +<span class="pagenum">[<a id="pb267" href="#pb267" name= +"pb267">267</a>]</span></p> +<p>Toen bukte hij weder om een schop aarde te nemen, en Fauchelevents +blik viel toevallig in den gapenden zak van zijn buis en bleef er op +gevestigd.</p> +<p>De zon was nog niet beneden den horizont en ’t was nog licht +genoeg om in dien zak iets wits te kunnen zien.</p> +<p>Fauchelevent spande al zijn zienskracht in. Een denkbeeld was in hem +verrezen. Zonder dat de doodgraver het merkte, tastte Fauchelevent, +achter hem staande, in zijn zak en haalde er het witte voorwerp +uit.</p> +<p>De doodgraver wierp een vierden schop aarde in den kuil.</p> +<p>Toen hij zich weder omkeerde om den vijfden te nemen, zag +Fauchelevent hem bedaard in de oogen en vroeg:</p> +<p>„Wel nieuweling, hebt ge uw kaart?”</p> +<p>„Welke kaart?” vroeg de doodgraver zijn werk +stakende.</p> +<p>„De zon gaat onder.”</p> +<p>„Goed, mijnentwege moge zij haar slaapmuts +opzetten.”</p> +<p>„Het hek van ’t kerkhof zal gesloten worden.”</p> +<p>„Nu, en dan?”</p> +<p>„Hebt ge uw kaart bij u?”</p> +<p>„Mijn kaart!” herhaalde de doodgraver, en zocht in zijn +zakken, eerst in den eenen, toen in den anderen. Hij keerde ze om.</p> +<p>„Neen,” zeide hij, „ik heb mijn kaart niet, en zal +ze vergeten hebben.”</p> +<p>„Vijftien francs boete,” zei Fauchelevent.</p> +<p>De doodgraver werd leikleurig-bleek.</p> +<p>„Goede God!” riep hij, „vijftien francs +boete!”</p> +<p>„Ja, drie vijffrancsstukken,” zei Fauchelevent.</p> +<p>De doodgraver liet zijn spade vallen.</p> +<p>Nu was de beurt aan Fauchelevent.</p> +<p>„Nu, nu, rekruut,” zeide hij, „geen wanhoop. Het +is niet noodig, dat ge u om ’t leven brengt en van den kuil +gebruik maakt. ’t Is niet meer dan vijftien francs, en die ze +niet heeft kan ze niet betalen. Ik ben oud, gij zijt jong. Ik ken de +haken en oogen, en zal u een goeden raad geven. ’t Is duidelijk, +dat de zon ondergaat, zij raakt den dom reeds en in vijf minuten wordt +het kerkhof gesloten.”</p> +<p>„’t Is waar,” antwoordde de doodgraver.</p> +<p>„In vijf minuten kunt ge het graf niet vullen, het is +verduiveld diep, en van hier gaan voor dat het hek gesloten +is.”</p> +<p>„Ge hebt gelijk.”</p> +<p>„Alzoo vijftien francs boete.”</p> +<p>„Vijftien francs.”</p> +<p>„Maar ge hebt den tijd.... Waar woont ge?” <span class= +"pagenum">[<a id="pb268" href="#pb268" name="pb268">268</a>]</span></p> +<p>„Een paar schreden van de barrière. Een kwartier van +hier. In de straat Vaugirard No. 87.”</p> +<p>„Zoo ge hard loopt kunt ge er nog bijtijds +uitkomen.”</p> +<p>„’t Is waar.”</p> +<p>„Zoodra ge buiten het hek zijt, ijlt ge naar huis, neemt uw +kaart, komt terug en de portier van het kerkhof laat u binnen. Als ge +uw kaart hebt, behoeft ge geen boete te betalen. Ge begraaft uw lijk. +Ik zal het ondertusschen bewaken, opdat het niet wegloope”</p> +<p>„Ge redt mij ’t leven, landman.”</p> +<p>„Maak nu dat ge weg komt,” zei Fauchelevent.</p> +<p>De doodgraver schudde hem dankbaar de hand, en liep haastig +heen.</p> +<p>Fauchelevent luisterde tot hij den doodgraver achter het geboomte +had zien verdwijnen en zijn voetstappen niet meer hoorde; toen boog hij +zich over den kuil en zeide halfluid:</p> +<p>„Vader Madeleine!”</p> +<p>Geen antwoord.</p> +<p>Fauchelevent rilde. Hij liet zich eer in den kuil vallen dan dat hij +er in klom, wierp zich op het hoofdeinde der kist en riep:</p> +<p>„Zijt ge er!”</p> +<p>Stilte in de doodkist.</p> +<p>Fauchelevent kon niet ademen, zoo beefde hij; hij nam beitel en +hamer en opende het deksel.</p> +<p>Jean Valjeans gezicht kwam in de schemering bleek en met gesloten +oogen te voorschijn.</p> +<p>Fauchelevents haar rees te berge; hij richtte zich op, viel toen +tegen den kant van den kuil, op ’t punt van op de doodkist te +zinken, en aanschouwde Jean Valjean.</p> +<p>Jean Valjean, lag bleek en bewegingloos.</p> +<p>Fauchelevent stamelde met een stem zoo zacht als een ademtocht:</p> +<p>„Hij is dood!”</p> +<p>Toen richtte hij zich weder op en sloeg zijn armen over elkander, +dat zijn gebalde vuisten zijn beide schouders raakten.</p> +<p>Hij riep uit:</p> +<p>„Zóó heb ik hem dan gered!”</p> +<p>Toen begon de arme goede man te snikken, en met zich zelven te +spreken. ’t Is een dwaling te gelooven, dat de alleenspraak niet +natuurlijk is. In heftige aandoeningen spreekt men vaak luid tot zich +zelven.</p> +<p>„’t Is vader Mestiennes schuld. Waarom is die domme +kerel gestorven! Waarom moest hij op een oogenblik sterven, dat men hem +noodig had; hij is ’t, die Madeleine heeft doen sterven. +<span class="pagenum">[<a id="pb269" href="#pb269" name= +"pb269">269</a>]</span>Vader Madeleine! hij ligt in de doodkist. Hij is +er geweest! ’t Is uit.—Mijn God! hij is dood. Wat zal ik nu +met zijn meisje beginnen! Wat zal de groentevrouw zeggen? Is ’t, +in ’s Hemels naam, mogelijk dat zulk een man zoo sterft! Als ik +er aan denk, dat hij onder mijn kar kroop! Vader Madeleine! Vader +Madeleine! Hij is gestikt, verdord! ik zeide het wel. Hij wilde mij +niet gelooven. Nu! ’t is een fraaie geschiedenis! De goede man is +dood, de beste mensch, dien men onder de beste menschen vinden kon! En +het meisje! Waarachtig, ik keer niet terug! Ik blijf hier! Welk een +slag! Is het der moeite waard, dat wij beiden zoo oud werden om nog zoo +dwaas te zijn. Maar hoe heeft hij ’t toch aangelegd om in het +klooster te komen? dat was het begin! Men moet zulke dingen niet doen! +Vader Madeleine! Vader Madeleine! Vader Madeleine! Madeleine! Mijnheer +Madeleine, mijnheer de maire! Hij hoort mij niet! Kom er toch +uit!”</p> +<p>Hij rukte zich de haren uit het hoofd.</p> +<p>In de verte door het geboomte heen hoorde men een scherp gekrijsch. +’t Was het hek van het kerkhof dat gesloten werd.</p> +<p>Fauchelevent boog zich over Jean Valjean, doch wierp zich ijlings +zoo ver achteruit als de ruimte van den kuil toeliet. Jean Valjean had +de oogen geopend en staarde hem strak aan.</p> +<p>Een doode te zien is verschrikkelijk, iemand uit den doode te zien +verrijzen niet minder! Fauchelevent was als versteend, bleek, +verwilderd, overweldigd door zoo vele verschillende gemoedsschokken, +niet wetende of hij met een levende of een doode had te doen en Jean +Valjean aanschouwende, die hem aanschouwde.</p> +<p>„Ik was in slaap geraakt,” zeide Jean Valjean, zich +oprichtende.</p> +<p>Fauchelevent zonk op de knieën.</p> +<p>„Heilige maagd! welk een schrik hebt ge mij +veroorzaakt!”</p> +<p>En zich weder oprichtende riep hij: „Ik dank u, vader +Madeleine!”</p> +<p>Jean Valjean was slechts bewusteloos geweest. De frissche lucht had +hem tot zich zelven gebracht.</p> +<p>De blijdschap is de ebbe van den schrik. ’t Was voor +Fauchelevent schier even moeielijk, als ’t voor Jean Valjean was +geweest, tot besef te komen.</p> +<p>„Ge zijt dus niet dood! Ge zijt waarlijk knap! Ik heb u zoo +lang geroepen tot ge bijkwaamt. Toen ik uw gesloten oogen zag, dacht +ik: Zoo, nu is hij gesmoord! Ik zou razend, krankzinnig zijn geworden. +Zoo razend, dat men mij het dwangbuis had moeten aantrekken. Men zou +mij naar Bicêtre hebben gebracht. Wat zou ik gedaan hebben, zoo +ge dood <span class="pagenum">[<a id="pb270" href="#pb270" name= +"pb270">270</a>]</span>waart geweest? en uw kleine! de groentevrouw zou +er niets van begrepen hebben. Men brengt haar een kind en de grootvader +is dood! Welk een geschiedenis! alle heiligen in den hemel, welk een +geschiedenis! Maar ge zijt levend en dat is de hoofdzaak!”</p> +<p>„Ik ben koud,” zei Valjean.</p> +<p>Dit woord bracht Fauchelevent volkomen tot de werkelijkheid terug, +en de tijd drong. Beide mannen, zelfs toen zij hun bezinning hadden +herkregen, waren, zonder er van bewust te zijn, nog in de grootste +geestverwarring en in hen was iets zonderlings, eigen aan de treurige +plaats waar zij zich bevonden.</p> +<p>„Spoeden wij ons,” riep Fauchelevent, uit zijn zak een +drinkflesch nemende, waarvan hij zich voorzien had.</p> +<p>„Maar eerst een slok,” zeide hij.</p> +<p>De brandewijn voltooide, wat de frissche lucht begonnen had. Jean +Valjean nam een mondvol uit de flesch en herstelde zich volkomen.</p> +<p>Hij stapte uit de doodkist en hielp Fauchelevent er het deksel +opspijkeren.</p> +<p>Drie minuten later waren zij uit den kuil.</p> +<p>Fauchelevent was nu geheel gerust en haastte zich niet meer. Het +kerkhof was gesloten. Door den doodgraver Gribier verrast te worden was +niet te vreezen. Deze „rekruut” was te huis bezig met zijn +kaart te zoeken, maar vond ze niet, wijl zij in den zak van +Fauchelevent was. Zonder kaart kon hij naar het kerkhof niet +wederkeeren.</p> +<p>Fauchelevent nam de spade, Jean Valjean het houweel en beiden +begroeven de ledige doodkist.</p> +<p>Toen de kuil gevuld was, zei Fauchelevent tot Jean Valjean:</p> +<p>„Laat ons heengaan. Ik zal de spade dragen; neem gij het +houweel.”</p> +<p>De nacht daalde.</p> +<p>Jean Valjean had moeite zich te bewegen en te gaan. In de doodkist +was hij verstijfd en had iets van een lijk gekregen. De stijfheid van +den dood had hem tusschen die vier planken aangegrepen en hij moest +zich, om zoo te zeggen, van het graf ontdooien.</p> +<p>„Ge zijt verstijfd,” zei Fauchelevent, „’t +is jammer dat ik hink, wij zouden anders sneller kunnen +gaan.”</p> +<p>„O,” antwoordde Jean Valjean, „een paar schreden, +en ik ben weder vlug ter been.”</p> +<p>Zij gingen door de lanen waarlangs de lijkkoets was gereden. Aan het +gesloten hek en het huisje van den portier gekomen, wierp Fauchelevent, +die de kaart van den doodgraver <span class="pagenum">[<a id="pb271" +href="#pb271" name="pb271">271</a>]</span>in de hand had, ze in de bus; +de portier trok aan de koord, de deur opende zich en zij gingen er +uit.</p> +<p>„’t Gaat alles best!” zei Fauchelevent, „ge +hebt waarlijk een goed denkbeeld gehad, vader Madeleine.”</p> +<p>Zonder belemmering gingen zij door de barrière <span class= +"corr" id="xd20e6267" title="Bron: Vaurigard">Vaugirard</span>. In den +omtrek van een kerkhof zijn een spade en een houweel twee passen.</p> +<p>’t Was eenzaam in de straat Vaugirard.</p> +<p>„Ge hebt betere oogen dan ik, vader Madeleine,” zei +Fauchelevent de oogen naar de huizen opheffende. „Wijs mij eens +No 87.”</p> +<p>„’t Is hier.”</p> +<p>„Er is niemand in de straat,” hernam Fauchelevent, +„geef mij het houweel en wacht mij een paar minuten.”</p> +<p>Fauchelevent trad No. 87 binnen, klom naar de bovenste verdieping, +door het instinct geleid, dat immer den arme naar den zolder voert en +klopte in de duisternis aan een zolderkamer. Een stem antwoordde.</p> +<p>„Binnen!”</p> +<p>’t Was Gribier’s stem.</p> +<p>Fauchelevent opende de deur. Het verblijf van den doodgraver was, +gelijk al de woningen der armen, een kot zonder huisraad en toch vol. +Een pakkist—misschien een doodkist—verving er een +ladetafel, een boterpot, een watervat, een stroomatras, een bed, de +vloer diende er tot stoel en tafel. In een hoek zaten op eenige lompen, +stukken van een oud vloerkleed, een magere vrouw en verscheidene +kinderen. Alles lag overhoop en door elkander. ’t Was alsof er +een aardbeving had plaats gehad. De deksels der potten waren van hun +plaats, allerlei oude kleedingstukken lagen verspreid, de kruik was +gebroken, de moeder had geweend, de kinderen waren waarschijnlijk +geslagen; men zag de sporen van hardnekkige, haastige nazoekingen. +’t Was blijkbaar, dat de doodgraver als waanzinnig zijn kaart had +gezocht, en die van allen en alles had gevorderd, van zijn vrouw af tot +de kruik toe. Hij zelf was als wanhopig. Fauchelevent echter, door zijn +haast om aan de ontknooping van het avontuur te komen, merkte deze +treurige zijde van het gevolg zijner daad niet op.</p> +<p>Hij trad binnen en zeide:</p> +<p>„Ik breng uw spade en houweel terug.”</p> +<p>Gribier aanschouwde hem verstomd.</p> +<p>„Gij hier, landman?”</p> +<p>„Morgenochtend zult ge bij den portier van het kerkhof uw +kaart vinden,” en hij legde spade en houweel op den vloer. +<span class="pagenum">[<a id="pb272" href="#pb272" name= +"pb272">272</a>]</span></p> +<p>„Wat beteekent dat?” vroeg Gribier.</p> +<p>„Het beteekent, dat ge uw kaart uit uw zak hebt laten vallen, +dat ik ze op den grond vond, toen ge vertrokken waart; dat ik den kuil +gevuld en uw arbeid heb verricht, dat de portier u uw kaart zal +wedergeven en ge geen vijftien francs behoeft te betalen. Dat is alles, +rekruut.”</p> +<p>„Ik dank u, landman!” riep Gribier verrukt, „een +volgenden keer zal ik het gelag betalen.”</p> +</div> +</div> +<div id="ch8.8" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Achtste hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Het goed afgeloopen verhoor.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Een uur later, toen het pikdonker was, vertoonden zich +twee mannen en een kind aan de deur van No. 62 in de kleine +Picpus-straat. De eerste dezer mannen lichtte den klopper op en maakte +gerucht.</p> +<p>’t Waren Fauchelevent, Jean Valjean en Cosette. Beide mannen +hadden Cosette van de groentevrouw in de straat du Chemin Vert gehaald, +waar Fauchelevent haar gisteren gebracht had. Cosette had, bevende en +niets begrijpende, vier-en-twintig uren in stilte doorgebracht; zij had +zoo gebeefd dat zij niet kon weenen. Zij had evenmin gegeten als +geslapen. De goede groentevrouw had haar honderden vragen gedaan, +zonder iets anders dan altijd denzelfden treurigen blik te ontvangen. +Cosette had niets laten verluiden van ’t geen zij sedert twee +dagen gezien en gehoord had. Zij begreep, dat er iets gevaarlijks op +til was, en had een heimelijk gevoel dat zij voorzichtig moest zijn. +Wie heeft nooit de buitengewone kracht gevoeld dezer twee woorden, op +zekeren toon een kind toegefluisterd: „zeg niets.” De vrees +is stom. Overigens bewaart niemand een geheim beter dan een kind.</p> +<p>Maar toen zij na deze treurige vier-en-twintig uren Jean Valjean +wederzag, slaakte zij zulk een vreugdekreet, dat een opmerker, die hem +gehoord had, in dien kreet de redding uit een afgrond zou vermoed +hebben.</p> +<p>Fauchelevent behoorde tot het klooster en kende het wachtwoord. Alle +deuren werden voor hem geopend.</p> +<p>Zoo was dan het dubbel en verschrikkelijk raadsel: „uitgaan en +binnenkomen”, opgelost.</p> +<p>De portier opende, ingevolge de ontvangen bevelen, de kleine deur op +de plaats, die in den tuin uitkwam, en welke men twintig jaren geleden +nog van de straat in den achtermuur der <span class="pagenum">[<a id= +"pb273" href="#pb273" name="pb273">273</a>]</span>plaats tegenover de +koetspoort kon zien. De portier liet alle drie door deze deur in, en +van daar gingen zij naar het bijzondere spreekvertrek, waar +Fauchelevent den vorigen dag de bevelen der priorin had ontvangen.</p> +<p>De priorin wachtte hen op met haar rozenkrans in de hand. Een +kapittelmoeder, met neergelaten sluier, stond naast haar. Een +bescheidene kaars verlichtte of verdreef althans de duisternis uit de +spreekkamer.</p> +<p>De priorin nam Jean Valjean in oogenschouw. Niets ziet nauwkeuriger +dan een nedergeslagen oog. Daarop vroeg zij hem:</p> +<p>„Zijt gij de broeder?”</p> +<p>„Ja, eerwaardige moeder,” antwoordde Fauchelevent.</p> +<p>„Hoe heet gij?”</p> +<p>Fauchelevent antwoordde:</p> +<p>„Ultime Fauchelevent.”</p> +<p>Hij had werkelijk een broeder gehad, die Ultime heette, en die +overleden was.</p> +<p>„Van waar zijt ge?”</p> +<p>Fauchelevent antwoordde:</p> +<p>„Van Picquigny bij Amiens.”</p> +<p>„Hoe oud zijt ge?”</p> +<p>Fauchelevent antwoordde:</p> +<p>„Vijftig jaar.”</p> +<p>„Wat doet ge!”</p> +<p>Fauchelevent antwoordde:</p> +<p>„Tuinier.”</p> +<p>„Zijt ge een goed Christen?”</p> +<p>Fauchelevent antwoordde:</p> +<p>„Allen zijn het in mijn familie.”</p> +<p>„Behoort u dit meisje?”</p> +<p>Fauchelevent antwoordde:</p> +<p>„Ja, eerwaardige moeder.”</p> +<p>„Zijt gij haar vader?”</p> +<p>Fauchelevent antwoordde:</p> +<p>„Haar grootvader.”</p> +<p>De kapittelmoeder zeide halfluid tot de priorin:</p> +<p>„Hij antwoordt goed.”</p> +<p>Jean Valjean had geen woord gezegd.</p> +<p>De priorin beschouwde Cosette oplettend, en zeide halfluid tot de +kapittelmoeder:</p> +<p>„Zij zal leelijk zijn.”</p> +<p>De beide moeders fluisterden eenige minuten in den hoek van het +spreekvertrek, toen keerde de priorin zich om en zeide:</p> +<p>„Vader Fauvent, ge zult nog een knieband met een schel +krijgen. Thans zijn er twee noodig.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb274" href="#pb274" name="pb274">274</a>]</span></p> +<p>Den volgenden dag hoorde men inderdaad twee schellen in den tuin, de +nonnen konden zich niet weerhouden haar sluier een weinig op te +lichten. Men zag nu onder het geboomte twee mannen naast elkander +spitten; Fauvent en een ander. Een gewichtige gebeurtenis. Men verbrak +de stilte om elkander te zeggen: „’t Is een +hulptuinier.”</p> +<p>De kapittelmoeders voegden er bij: „’t Is een broeder +van vader Fauvent.”</p> +<p>Inderdaad, Jean Valjean was officiëel aangesteld; hij had den +knieband met de schel aan, was nu kloosterbediende en heette Ultime +Fauchelevent.</p> +<p>De krachtigste beweegreden tot aanneming van Cosette was de +opmerking geweest der priorin: „zij zal leelijk zijn.”</p> +<p>Na deze voorspelling vatte de priorin dadelijk genegenheid voor +Cosette op en plaatste haar in het pensionnaat als kweekeling, ter +liefde Gods.</p> +<p>Dit alles is zeer logisch.</p> +<p>Hoewel men in het klooster geen spiegel heeft, kennen de vrouwen er +echter haar gezicht; en de meisjes, die weten dat zij fraai zijn, laten +zich niet gemakkelijk tot non maken, want de roeping tot het klooster +staat meestal in omgekeerde reden tot de schoonheid, en van de +leelijken is meer te verwachten dan van de schoonen. Daaruit ontstaat +dan ook een voorliefde voor leelijke meisjes.</p> +<p>Dit avontuur verhief den goeden ouden Fauchelevent niet weinig; hij +was drievoudig geslaagd; hij had Jean Valjean gered en een schuilplaats +bezorgd; den doodgraver Gribier had hij van de boete bevrijd; het +klooster had door hem de doodkist van moeder Crucifixion onder het +altaar behouden; het had Cesar ontdoken en God voldaan. Er was een +doodkist met een lijk in Klein-Picpus en een doodkist zonder lijk op +het kerkhof Vaugirard; hoezeer het openbaar gezag hierdoor ernstig +gekrenkt was, kon het niet ontdekt worden. De dankbaarheid van het +klooster voor Fauchelevent was overigens groot. Fauchelevent werd als +een voortreffelijk dienaar en als een uitmuntend tuinier geacht. Bij +het eerste bezoek van den aartsbisschop verhaalde de priorin de zaak +aan monseigneur, waarbij zij eenigszins schuld beleed en zich er op +beroemde. De aartsbisschop sprak er vervolgens met goedkeuring over en +in stilte met den abbé de Latil, biechtvader van den broeder des +konings, later aartsbisschop van Reims en kardinaal. De bewondering +voor Fauchelevent vond zelfs haar weg naar Rome. Wij hebben een briefje +voor ons van den destijds regeerenden paus Leo XII aan een zijner +verwanten, een geestelijke bij de nunciatuur te Parijs, die evenals +hij, Della Genga heette; men leest er deze <span class= +"pagenum">[<a id="pb275" href="#pb275" name= +"pb275">275</a>]</span>regels in: „’t Schijnt dat in een +klooster te Parijs een uitmuntend tuinier, een heilig man, genaamd +Fauvan is.” Van al dien triomf drong niets tot Fauchelevent in +zijn huisje door; hij ging voort met enten, harken en met zijn +meloenbedden te dekken, zonder iets van zijn roem te gissen, evenmin +als een os van Durham of van Surrey, wiens portret in de <i lang= +"en">Illustrated London News</i> met dit opschrift voorkomt: „os, +die den prijs op het konkoers van het hoornvee behaald +heeft.”</p> +</div> +</div> +<div id="ch8.9" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="label">Negende hoofdstuk.</h2> +<h2 class="main">Besluit.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Cosette bewaarde ook in het klooster het zwijgen.</p> +<p>’t Was natuurlijk, dat zij zich Valjeans dochter waande. Wijl +zij overigens niets wist, kon zij niets zeggen en zou in allen geval +niets gezegd hebben. Wij hebben het reeds gezegd, er is niets dat de +kinderen beter geheimhouding leert dan het ongeluk. Cosette had zoo +veel geleden, dat zij alles vreesde, zelfs het spreken en het ademen. +Een enkel woord had zoo dikwerf een stormbui over haar gebracht. +Nauwelijks was zij eenigszins geruster geworden, sinds zij bij Jean +Valjean was. Zij werd spoedig aan het kloosterleven gewoon. Zij +betreurde alleen haar pop Kaatje, maar durfde er niet van spreken. Eens +zeide zij tot Jean Valjean: „Had ik ’t geweten, vader, ik +zou haar meêgenomen hebben.”</p> +<p>Toen Cosette pensionnaire in het klooster werd, moest zij ook de +kleeding der kweekelingen van het huis dragen. Jean Valjean verkreeg op +zijn verzoek de kleederen, welke zij aflegde<span class="corr" id= +"xd20e6427" title="Bron: ,">.</span> ’t Was dezelfde +rouwkleeding, welke hij haar had gegeven, toen zij de herberg van +Thénardier verliet, en die nog niet was afgedragen. Jean Valjean +borg deze kleeding, benevens de wollen kousen en schoentjes, met een +hoeveelheid kamfer en andere reukmiddelen, waarvan de kloosters zoo +ruim voorzien zijn, in een valiesje, ’t welk hij zich wist te +verschaffen. Dit kleine valies legde hij op een stoel bij zijn bed en +droeg steeds den sleutel er van bij zich.—Vader, vroeg Cosette +hem eens, wat is toch in deze doos, dat zoo lekker riekt?</p> +<p>Behalve den roem, waarvan wij verhaald hebben, die Fauchelevent +onbewust ten deel werd, vond zijn goede daad ook op andere wijzen +belooning; vooreerst gevoelde hij er zich gelukkig door; ten tweede had +hij minder werk, wijl zijn arbeid thans gedeeld werd. Eindelijk, daar +hij veel van een snuifje hield, <span class="pagenum">[<a id="pb276" +href="#pb276" name="pb276">276</a>]</span>snoof hij in de aanwezigheid +van Madeleine driemaal meer dan vroeger, en smaakte het hem veel beter, +dewijl Madeleine de snuif betaalde.</p> +<p>De nonnen noemden Jean Valjean niet Ultime, maar den „anderen +Fauvent.”</p> +<p>Zoo deze vrome zusters iets van Javerts blik hadden bezeten, zouden +zij eindelijk hebben opgemerkt, dat wanneer er wegens +tuinaangelegenheden een boodschap buitenshuis moest gedaan worden, +steeds de oude Fauchelevent, de oude gebrekkige, hinkende man uitging, +en nooit de andere. Zij letten hier echter niet op; hetzij, dat oogen, +die steeds op God zijn gericht, niet kunnen bespieden, of dat zij zich +bij voorkeur bezighielden elkander onderling te bespieden.</p> +<p>’t Was overigens een geluk voor Valjean, dat hij zich +verborgen hield en niet op straat kwam, want langer dan een maand liet +Javert deze buurt nauwkeurig bewaken.</p> +<p>Dit klooster was voor Jean Valjean als een eiland, dat door +afgronden is omringd. Deze vier muren omsloten voor hem nu de wereld. +Hij zag er genoeg van den hemel om opgeruimd te zijn, en Cosette genoeg +om gelukkig te wezen.</p> +<p>Er begon voor hem een zeer kalm en rustig leven.</p> +<p>Hij bewoonde met den ouden Fauchelevent het huisje achter in den +tuin.</p> +<p>Dit krot, dat in 1845 nog bestond, bevatte, zooals men weet, drie +kamertjes, die schier niets dan de naakte muren vertoonden. +Fauchelevent had met geweld het grootste aan Jean Valjean afgestaan, +die vruchteloos geweigerd had. De muur van dit kamertje had tot +versiering, behalve de twee spijkers om den knieband en de draagkorf +aan te hangen, een royalistisch muntbiljet van 1793, dat boven den +schoorsteen was gehecht en aldus luidde:</p> +<div class="blockquote"> +<p class="first">KATHOLIEK KONINKLIJK LEGER.</p> +<p>In naam des Konings.</p> +<p>GOED VOOR TIEN LIVRES,</p> +<p>wegens aan het leger geleverde goederen, betaalbaar bij den +vrede.</p> +<p>Serie 3. No. 10390.</p> +<p>STOFFLET.</p> +</div> +<p>Dit Vendeesche assignaat was aan den muur gespijkerd door den +vorigen tuinier, een voormalig Chouan, die in het <span class= +"pagenum">[<a id="pb277" href="#pb277" name= +"pb277">277</a>]</span>klooster overleden was en wien <span class= +"corr" id="xd20e6467" title="Bron: Fauchelelent">Fauchelevent</span> +was opgevolgd.</p> +<p>Jean Valjean arbeidde dagelijks in den tuin en was er zeer nuttig. +Vroeger was hij boomsnoeier geweest en kreeg opnieuw veel lust in het +tuinieren. Men herinnere zich, dat hij allerlei recepten en geheime +middelen kende. Hier trok hij partij van. Meest al de boomen van den +tuin waren wild, hij entte en veredelde ze en won er heerlijke vruchten +van.</p> +<p>Cosette had verlof, alle dagen een uur bij hem door te brengen. +Dewijl de zusters gewoonlijk somber waren en hij vriendelijk was, +vergeleek het kind hem bij haar, en beminde hem. Op het bepaalde uur +ijlde zij naar het huisje en bracht er den hemel in. Valjean was +verrukt en opgetogen, en voelde zijn geluk vergroot door het geluk dat +hij Cosette bezorgde. De vreugd, welke wij veroorzaken, heeft de +eigenschap, dat, in plaats van bij terugkaatsing te verflauwen, zij +schitterender tot ons terugkeert. In de uren van uitspanning zag Jean +Valjean haar in de verte spelen en loopen, en kon haar gelach van dat +der andere meisjes onderscheiden. Want thans lachte Cosette.</p> +<p>Zelfs Cosette’s gezicht was eenigermate veranderd. Het sombere +was er van verdwenen. De glimlach is de zon; hij jaagt den winter van +’s menschen gelaat.</p> +<p>Wanneer Cosette van het uitspanningsuur terugkeerde, staarde Jean +Valjean naar de vensters harer school, en des nachts stond hij op, om +naar de vensters van haar slaapzaal te zien.</p> +<p>God heeft Zijn wegen; het klooster, zoowel als Cosette, werkten er +toe mede om in Jean Valjean het werk van den bisschop levendig te +houden en te volmaken. ’t Is zeker, dat een der zijden van de +deugd aan den hoogmoed grenst. Daar ligt een brug, die door den duivel +gebouwd is. Jean Valjean was misschien, zonder dat hij ’t zelf +wist, tamelijk dicht bij deze zijde en deze brug, toen de +Voorzienigheid hem in het klooster van Klein-Picpus wierp. Zoolang hij +zich slechts bij den bisschop had vergeleken, had hij zich onwaardig +bevonden en was hij nederig en ootmoedig geweest, maar sedert eenigen +tijd begon hij zich bij de gewone menschen te vergelijken, en de +hoogmoed kwam bij hem op. Wie weet? misschien zou hij allengs weder tot +haat gekomen zijn.</p> +<p>Het klooster hield hem op dezen gladden weg tegen.</p> +<p>Het was het tweede gevangenisoord, dat hij zag. In zijn jeugd, en +’t geen voor hem het begin des levens was geweest, en later, nog +onlangs, had hij er een ander, verschrikkelijker, vreeselijker gezien, +welks strengheden hem altijd als het onrecht der gerechtigheid, als de +misdaad der wet waren voorgekomen. Thans, na het bagno, zag hij het +klooster; en als hij overwoog, <span class="pagenum">[<a id="pb278" +href="#pb278" name="pb278">278</a>]</span>dat hij tot het bagno had +behoord, en nu, om zoo te spreken, aanschouwer van het klooster was, +vergeleek hij beide met belangstelling in zijn geest.</p> +<p>Soms rustte hij op zijn spade en verzonk langzaam in de peillooze +diepten der gedachten.</p> +<p>Hij herinnerde zich zijn oude lotgenooten, hun diepe ellende; zij +stonden op met den dageraad en werkten tot den nacht; nauwelijks gunde +men hun den slaap; zij sliepen op britsen en men stond hun slechts twee +duim dikke stroomatrassen toe, en zalen die slechts in de koudste +maanden van ’t jaar verwarmd werden; zij droegen gelijke roode +buizen; men veroorloofde hun als bijzondere gunst in de grootste hitte +een linnen broek, en in de strengste koude een wollen deken; zij +dronken geen wijn noch aten vleesch, dan wanneer zij van uitputting +zouden sterven. Zij hadden geen naam meer, maar werden alleen aangeduid +door nommers en werden daardoor eenigermate tot cijfers gemaakt, zij +sloegen de oogen neder, spraken zacht, hun haar was afgesneden, en zij +leefden onder den stok en in schande.</p> +<p>Vervolgens wendde zich zijn geest naar de wezens, welke hij voor +zijn oogen had.</p> +<p>Ook deze wezens gingen met afgesneden haar, met nedergeslagen oogen, +spraken zacht, leefden wel niet in schande, maar bespot door de wereld, +heur rug werd niet door den stok gekwetst, maar heur schouders door de +geeselkoord gestriemd. Ook haar naam was onder de menschen verdwenen; +zij bestonden nog slechts onder de namen van heiligen. Nooit aten zij +vleesch, noch dronken zij wijn; vaak bleven zij den geheelen dag zonder +voedsel; zij waren niet in een rood buis, maar in een zwartwollen +gewaad gekleed, dat des zomers zwaar, des winters licht was, zonder +daarvan iets af te nemen of er iets bij te voegen, zonder, al naar het +jaargetijde, van linnen of wol gebruik te mogen maken; zes maanden van +’t jaar droegen zij sergieën hemden, die haar de koorts +veroorzaakten. Zij bewoonden in de strengste koude geen verwarmde +zalen, maar cellen waarin nooit werd gestookt; zij sliepen niet op twee +duim dikke matrassen, maar op stroo; kortom, men liet haar zelfs de +nachtrust niet; alle nachten, na een dag van werkzaamheid, moesten zij +in de afmatting van den eersten slaap, wanneer men nauwelijks verwarmd +is, opstaan en in een ijskoude donkere kapel op een steen geknield +bidden.</p> +<p>Op sommige dagen moest ieder dezer wezens beurtelings twaalf uren +achtereen op de steenen blijven knielen of met het gezicht ter aarde en +met uitgestrekte armen daarop liggen. <span class="pagenum">[<a id= +"pb279" href="#pb279" name="pb279">279</a>]</span></p> +<p>De anderen waren mannen, dezen waren vrouwen.</p> +<p>Wat hadden deze mannen gedaan? Zij hadden gestolen, geroofd, +gemoord, gewelddadigheden gepleegd; ’t waren roovers, +falsarissen, giftmengers, brandstichters, moordenaars, vadermoorders. +Wat hadden deze vrouwen gedaan? Zij hadden niets gedaan.</p> +<p>Eenerzijds roof, bedrog, geweld, moord, allerlei misdaden; aan de +andere zijde slechts onschuld; een volkomen onschuld; schier tot in den +hemel verheven; door de deugd nog aan de aarde gehecht, maar door +heiligheid reeds tot den hemel behoorende.</p> +<p>Eenerzijds misdaden, die men elkander alleen in ’t geheim +toevertrouwt. Andererzijds de belijdenis van gebreken, met luide stem. +En welke misdaden! en welke gebreken!</p> +<p>Eenerzijds verpestende dampen, andererzijds welriekende geuren. +Eenerzijds eene zedelijke pest, waarop het kanon gericht is, die nauw +bewaakt wordt en allengs de zieken verslindt; andererzijds een kuische +ontvlamming van aller zielen door denzelfden gloed. Daar duisternis, +hier schaduw, maar een schaduw vol glans, een schitterende glans.</p> +<p>Twee plaatsen van slavernij, maar in de eerste een mogelijke +bevrijding, een wettelijke grens steeds in ’t vooruitzicht, en +daarbij de ontvluchting. In de andere, eeuwigdurendheid, in ’t +ver verschiet der toekomst geen andere hoop dan dat schijnsel van +vrijheid, ’t welk de menschen den dood noemen.</p> +<p>In de eerste was men slechts door ketens geboeid, in de andere was +men door zijn geloof geboeid.</p> +<p>Wat verheft zich uit de eerste? Een oneindige vervloeking, +tandgeknars, haat, wanhopige boosaardigheid, een kreet van woede tegen +de menschelijke maatschappij, de bespotting van den hemel. Wat +verspreiden zich uit de tweede? Zegen en liefde.</p> +<p>En in deze zoo overeenkomende en zoo verschillende plaatsen +volbrachten deze beide zoo verschillende soorten van wezens hetzelfde +werk, boetedoening.</p> +<p>Jean Valjean begreep wel de boetedoening der eersten, de +persoonlijke boetedoening, de boetedoening voor zich zelven, maar niet +die der anderen, die der vlekkelooze, onschuldige wezens, en bevend +vroeg hij zich: Waartoe boetedoening? welke boetedoening?</p> +<p>Een stem in zijn binnenste antwoordde: de verhevenste edelmoedigheid +des menschen, de boetedoening voor anderen.</p> +<p>Hier blijven alle persoonlijke theorieën ter zijde gesteld, wij +verhalen slechts; wij plaatsen ons op het gezichtspunt van Jean Valjean +en vertolken zijn gewaarwordingen.</p> +<p>Hij had den hoogsten trap van zelfverloochening, het toppunt +<span class="pagenum">[<a id="pb280" href="#pb280" name= +"pb280">280</a>]</span>van mogelijke deugd voor zijn oogen; de +onschuld, die den menschen hun misslagen vergeeft en er in hun plaats +voor boet; de vrijwillig aangenomen dienstbaarheid en pijniging, de +straf door onschuldige zielen begeerd om er zondige zielen van te +bevrijden; de liefde voor de menschheid in de liefde voor God opgelost, +maar hier afgezonderd blijvende, en biddende; zwakke, zachte wezens, +die de ellende dragen van hen, welke gestraft worden, met den glimlach +van hen die beloond worden.</p> +<p>En hij herinnerde zich, dat hij zich had durven beklagen!</p> +<p>Dikwerf stond hij des nachts op, om naar het dankbaar gezang te +hooren dier onschuldige, onder strengheden gebukte wezens; en een koude +rilling doorliep zijn leden bij de gedachte, dat degenen die terecht +gestraft werden, hun stem slechts tot den hemel verhieven om te +lasteren; en dat ook hij zelf de vuist tegen God had opgeheven.</p> +<p>Welk een treffende samenloop van omstandigheden die hem, als ware +’t een fluisterende waarschuwing der Voorzienigheid zelve +geweest, diep deed nadenken: hij was over muren geklommen, hij had +alles, zelfs den dood getart om het andere oord van boetedoening te +verlaten, en juist hetzelfde had hij gedaan om in dit te komen. Was dit +een zinnebeeld van zijn lot?</p> +<p>Ook dit huis was een gevangenis, en scheen even treurig als het +andere, waaruit hij gevlucht was; en evenwel was hier nimmer een +gedachte aan ontvluchting bij hem opgekomen.</p> +<p>Hij zag wederom traliën, grendels, ijzeren +spijlen—om—wie te bewaren? Engelen.</p> +<p>De hooge muren, waarmede hij tijgers omgeven had gezien, vond hij +hier om lammeren.</p> +<p>’t Was een plaats van boetedoening en niet van straf; en +echter was zij nog strenger, somberder en onmeedoogender dan de andere. +Deze maagden werden zwaarder verdrukt dan tuchtelingen. Een kille, gure +wind, welke zijn jeugd had verstijfd, woei over het getraliede en +gegrendelde hol der gieren; maar een scherper en pijnlijker wind nog +woei door de kooi der duiven.</p> +<p>Waarom?</p> +<p>Wanneer hij hieraan dacht, verzonk hij in ootmoed voor deze verheven +verborgenheid.</p> +<p>Bij deze overdenkingen verdween zijn trots; hij keerde in zich +zelven, gevoelde zijner nietigheid en weende vaak.</p> +<p>Al wat sedert zes maanden in zijn leven gebeurd was, deed hem tot de +vermaningen van den bisschop terugkeeren: Cosette deed het door liefde, +het klooster door ootmoed. <span class="pagenum">[<a id="pb281" href= +"#pb281" name="pb281">281</a>]</span></p> +<p>Soms zag men hem des avonds, in de duisternis, wanneer de tuin +verlaten was, geknield op het pad langs de kapel voor het venster, door +’t welk hij in den nacht zijner komst gezien had, gericht naar de +plek waar hij wist dat de zuster, die de „Verzoening” +verrichtte, in gebed was nedergebogen. Ook hij bad geknield voor deze +zuster.</p> +<p>Voor God rechtstreeks te knielen scheen hij niet te durven +wagen.</p> +<p>Al wat hem omgaf, deze vreedzame tuin, deze geurige bloemen, deze +vroolijke kinderen, deze ernstige eenvoudige vrouwen, dit stille +klooster—oefende een machtigen invloed op hem uit en allengs +vervulde zich zijn ziel met de kalmte als van dit klooster, met geuren +als van deze bloemen, met vrede als van dezen tuin, met eenvoud als van +deze vrouwen, met blijdschap als van deze kinderen. Dan dacht hij er +over na, dat twee huizen Gods hem na elkander in de twee gewichtigste +omstandigheden zijns levens hadden opgenomen, het eerste toen alle +deuren zich voor hem sloten en de maatschappij hem verstiet; het tweede +toen de maatschappij hem wederom vervolgde en het bagno zich opnieuw +voor hem opende; en dat hij, zonder het eerste, weder tot misdaad, en +zonder het tweede tot straf zou zijn vervallen.</p> +<p>Zijn geheel hart versmolt in dankbaarheid en vervulde zich hoe +langer hoe meer met liefde.</p> +<p>Verscheidene jaren verstreken alzoo; Cosette groeide aldus op.</p> +<p class="trailer xd20e6562">Einde van het tweede deel.</p> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb282" href="#pb282" name= +"pb282">282</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div id="toc" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<div class="divHead"> +<h2 class="main">Inhoud.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first tocChapter"><span class="uc">Boek I.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Waterloo.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum"></td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"></td> +<td class="tocPageNum">Bladz.</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.1">Wat er op den weg +van Nivelles gevonden wordt</a></td> +<td class="tocPageNum">7</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.2">Hougomont</a></td> +<td class="tocPageNum">8</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.3">Den 18 Juni +1815</a></td> +<td class="tocPageNum">15</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.4">A.</a></td> +<td class="tocPageNum">17</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.5">Het +„duistere iets” der veldslagen</a></td> +<td class="tocPageNum">19</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.6">Des namiddags te +vier uren</a></td> +<td class="tocPageNum">21</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.7">Napoleon in goede +luim</a></td> +<td class="tocPageNum">24</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.8">De Keizer doet den +gids Lacoste een vraag</a></td> +<td class="tocPageNum">29</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.9">Het +onverwachte</a></td> +<td class="tocPageNum">32</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">X.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.10">Het bergvlak van +Mont-Saint-Jean</a></td> +<td class="tocPageNum">35</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.11">Een slechte gids +voor Napoleon, een goede gids voor Bulow</a></td> +<td class="tocPageNum">40</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.12">De garde</a></td> +<td class="tocPageNum">41</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.13">De +catastrophe</a></td> +<td class="tocPageNum">43</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XIV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.14">Het laatste +carré</a></td> +<td class="tocPageNum">45</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href= +"#ch1.15">Cambronne</a></td> +<td class="tocPageNum">46</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XVI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.16">Quot Libras in +Duce?</a></td> +<td class="tocPageNum">48</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XVII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.17">Moet men Waterloo +goedvinden?</a></td> +<td class="tocPageNum">53</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XVIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.18">Uitbreiding van +het „Goddelijk recht”</a></td> +<td class="tocPageNum">54</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XIX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch1.19">Het slagveld des +nachts</a></td> +<td class="tocPageNum">57</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek II.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Het schip de Orion.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.1">Nommer 24601 wordt +9430</a></td> +<td class="tocPageNum">65</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.2">Waarin men twee +dichtregels zal lezen die misschien van den duivel zijn</a></td> +<td class="tocPageNum">68</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch2.3">Er moet aan de +keten vooraf iets geschied zijn, om met één hamerslag te +springen</a></td> +<td class="tocPageNum">72</td> +</tr> +</table> +<span class="pagenum">[<a id="pb283" href="#pb283" name= +"pb283">283</a>]</span> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek III.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Vervulling van de belofte aan de +stervende gedaan.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.1">De watertoestand +te Montfermeil</a></td> +<td class="tocPageNum">83</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.2">Voltooiing van +twee portretten</a></td> +<td class="tocPageNum">86</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.3">De menschen moeten +wijn, de paarden water hebben</a></td> +<td class="tocPageNum">90</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.4">Een pop komt op +het tooneel</a></td> +<td class="tocPageNum">93</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.5">De kleine +alleen</a></td> +<td class="tocPageNum">94</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.6">Dat misschien +Boulatruelles schranderheid bewijst.</a></td> +<td class="tocPageNum">99</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.7">Cosette in het +donker met den onbekende</a></td> +<td class="tocPageNum">103</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.8">Het onaangename +van een arme bij zich te ontvangen, die misschien rijk is</a></td> +<td class="tocPageNum">106</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.9">Thénardier +aan ’t werk</a></td> +<td class="tocPageNum">121</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">X.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.10">Wie het beste +zoekt, vindt soms het slechtste</a></td> +<td class="tocPageNum">128</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch3.11">No. 9430 komt +weder te voorschijn en Cosette trekt dat lot</a></td> +<td class="tocPageNum">132</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek IV.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Het oude Huis +Gorbeau.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch4.1">Meester +Gorbeau</a></td> +<td class="tocPageNum">137</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch4.2">Nest voor uil en +vleermuis</a></td> +<td class="tocPageNum">142</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch4.3">Een dubbel ongeluk +maakt één geluk</a></td> +<td class="tocPageNum">144</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek V.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Een jacht in den nacht met +stille honden.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.1">De zigzags der +strategie</a></td> +<td class="tocPageNum">155</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.2">Gelukkig dat er +rijtuigen over de brug van Austerlitz gaan</a></td> +<td class="tocPageNum">158</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.3">Men zie den +platten grond van Parijs in 1727</a></td> +<td class="tocPageNum">159</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.4">Het rondtasten der +vlucht</a></td> +<td class="tocPageNum">162</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.5">’t Geen bij +gasverlichting onmogelijk zou zijn</a></td> +<td class="tocPageNum">164</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.6">Begin van een +raadsel</a></td> +<td class="tocPageNum">167</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.7">Vervolg van het +raadsel</a></td> +<td class="tocPageNum">169</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.8">Het raadsel wordt +duisterder</a></td> +<td class="tocPageNum">171</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.9">De man met de +schel</a></td> +<td class="tocPageNum">173</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">X.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch5.10">Waarin verhaald +wordt hoe Javert niets ontdekt</a></td> +<td class="tocPageNum">176</td> +</tr> +</table> +<span class="pagenum">[<a id="pb284" href="#pb284" name= +"pb284">284</a>]</span> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek VI.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Klein Picpus.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.1">Kleine +Picpus-straat No. 62</a></td> +<td class="tocPageNum">187</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.2">De regel van +Martinus Verga</a></td> +<td class="tocPageNum">190</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href= +"#ch6.3">Strengheden</a></td> +<td class="tocPageNum">196</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href= +"#ch6.4">Vroolijkheid</a></td> +<td class="tocPageNum">197</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href= +"#ch6.5">Verstrooidheden</a></td> +<td class="tocPageNum">200</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.6">Het kleine +klooster</a></td> +<td class="tocPageNum">205</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.7">Eenige +silhouetten</a></td> +<td class="tocPageNum">207</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.8">Post corda +lapides</a></td> +<td class="tocPageNum">209</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.9">Een eeuw onder een +nonnen borstdoek</a></td> +<td class="tocPageNum">211</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">X.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.10">Oorsprong der +eeuwigdurende aanbidding</a></td> +<td class="tocPageNum">212</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">XI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch6.11">Einde van +Klein-Picpus</a></td> +<td class="tocPageNum">214</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek VII.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Parenthesis.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.1">Het klooster als +abstracte idée</a></td> +<td class="tocPageNum">219</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.2">Het klooster als +historisch feit</a></td> +<td class="tocPageNum">219</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.3">Op welke +voorwaarden men het verleden kan eerbiedigen</a></td> +<td class="tocPageNum">222</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.4">Het klooster uit +het gezichtspunt van beginselen</a></td> +<td class="tocPageNum">224</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.5">Het gebed</a></td> +<td class="tocPageNum">225</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.6">Het volstrekt nut +van het gebed</a></td> +<td class="tocPageNum">227</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.7">Voorzorgen tegen +berisping</a></td> +<td class="tocPageNum">229</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch7.8">Geloof, +wet</a></td> +<td class="tocPageNum">229</td> +</tr> +</table> +<p class="tocChapter"><span class="uc">Boek VIII.</span></p> +<p class="tocChapter"><span class="uc">De kerkhoven nemen wat men ze +geeft.</span></p> +<table class="tocList"> +<tr> +<td class="tocDivNum">I.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.1">Hoe men in het +klooster komt</a></td> +<td class="tocPageNum">235</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">II.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.2">Fauchelevent +tegenover een bezwaar</a></td> +<td class="tocPageNum">242</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">III.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.3">Moeder +Innocentia</a></td> +<td class="tocPageNum">244</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IV.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.4">Jean Valjean heeft +het voorkomen alsof hij Austin Castillejo had gelezen</a></td> +<td class="tocPageNum">253</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">V.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.5">Dronkenschap is +niet voldoende om onsterfelijk te zijn</a></td> +<td class="tocPageNum">258</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VI.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.6">Tusschen vier +planken</a></td> +<td class="tocPageNum">264</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.7">Zich niet van zijn +stuk laten brengen</a></td> +<td class="tocPageNum">265</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">VIII.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.8">Het goed +afgeloopen verhoor</a></td> +<td class="tocPageNum">272</td> +</tr> +<tr> +<td class="tocDivNum">IX.</td> +<td class="tocDivTitle" colspan="5"><a href="#ch8.9">Besluit</a></td> +<td class="tocPageNum">275</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> +<div class="transcribernote"> +<h2 class="main">Colofon</h2> +<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3> +<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen +overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de +<a class="exlink xd20e34" title="Externe link" href= +"https://www.gutenberg.org/license" rel="license">Project Gutenberg +Licentie</a> bij dit eBoek of on-line op <a class="exlink xd20e34" +title="Externe link" href= +"https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctie +team op <a class="exlink xd20e34" title="Externe link" href= +"https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p> +<p>Dit is het tweede deel van een vertaling van <i lang="fr">Les +misérables</i>, waarvan het Franse origineel beschikbaar is in +Project Gutenberg (Deel <a class="pglink xd20e34" title= +"Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/17489">I</a>, <a class= +"pglink xd20e34" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/17493">II</a>, <a class= +"pglink xd20e34" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/17494">III</a>, <a class= +"pglink xd20e34" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/17518">IV</a>, <a class= +"pglink xd20e34" title="Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/17519">V</a>). Een Engelse vertaling, +<i lang="fr"><a class="pglink xd20e34" title= +"Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/ebooks/135">Les misérables</a></i> van +Isabel F. Hapgood is ook beschikbaar.</p> +<p><a class="pglink xd20e34" title="Link naar Project Gutenberg eboek" +href="https://www.gutenberg.org/ebooks/37316">Deel één</a> +is beschikbaar in Project Gutenberg.</p> +<p>Gerelateerde WorldCat catalogus pagina: <a class="catlink" href= +"http://www.worldcat.org/oclc/82574320">82574320</a>.</p> +<h3 class="main">Codering</h3> +<p class="first">Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen +poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het +einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in +het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn gemarkeerd +met het corr-element.</p> +<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> +<ul> +<li>2011-10-05 Begonnen.</li> +</ul> +<h3 class="main">Externe Referenties</h3> +<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn +dat deze links voor u niet werken.</p> +<h3 class="main">Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table width="75%" summary= +"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e292">13</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">een</td> +<td class="width40" valign="bottom">en</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e306">14</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">bataillon</td> +<td class="width40" valign="bottom">bataljon</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e311">14</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">viooljes</td> +<td class="width40" valign="bottom">viooltjes</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e421">22</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">batailjon</td> +<td class="width40" valign="bottom">bataljon</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e441">23</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">batailjons</td> +<td class="width40" valign="bottom">bataljons</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e484">26</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">.</td> +<td class="width40" valign="bottom">:</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e560">29</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">verooraakten</td> +<td class="width40" valign="bottom">veroorzaakten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e565">30</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">barrikade</td> +<td class="width40" valign="bottom">barricade</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e629">33</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">dààr</td> +<td class="width40" valign="bottom">dáár</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e701">37</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">dwarling</td> +<td class="width40" valign="bottom">dwarreling</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e704">37</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">Lefébvre</td> +<td class="width40" valign="bottom">Lefèbvre</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e707">37</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">twaaf</td> +<td class="width40" valign="bottom">twaalf</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e799">44</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">baricadeerde</td> +<td class="width40" valign="bottom">barricadeerde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e873">48</a>, <a class="pageref" href="#xd20e1504">89</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e1510">89</a>, <a class="pageref" href= +"#xd20e4073">194</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40" valign="bottom">„</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e878">48</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">Blucher</td> +<td class="width40" valign="bottom">Blücher</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e886">49</a>, <a class="pageref" href="#xd20e1632">93</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e3975">189</a>, <a class="pageref" href= +"#xd20e6427">275</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">,</td> +<td class="width40" valign="bottom">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e895">50</a>, <a class="pageref" href="#xd20e951">53</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">de</td> +<td class="width40" valign="bottom">te</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e904">50</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40" valign="bottom">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e910">50</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">amunitie</td> +<td class="width40" valign="bottom">ammunitie</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e913">50</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">overzoenlijke</td> +<td class="width40" valign="bottom">onverzoenlijke</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e1013">57</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">Placenoit</td> +<td class="width40" valign="bottom">Plancenoit</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e1082">61</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">verpettering</td> +<td class="width40" valign="bottom">verplettering</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e1236">70</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">gedarmes</td> +<td class="width40" valign="bottom">gendarmes</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e1322">75</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">operatie’s</td> +<td class="width40" valign="bottom">operaties</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e1338">75</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">bazis</td> +<td class="width40" valign="bottom">basis</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e1507">89</a>, <a class="pageref" href="#xd20e2565">122</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e4485">211</a>, <a class="pageref" href= +"#xd20e5917">263</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40" valign="bottom">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e2128">110</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">”</td> +<td class="width40" valign="bottom">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e2881">132</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">ontzichtbaar</td> +<td class="width40" valign="bottom">onzichtbaar</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e2923">137</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">Salpetrière</td> +<td class="width40" valign="bottom">Salpêtrière</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e3043">143</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40" valign="bottom">Thénardier</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e3200">152</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">’t</td> +<td class="width40" valign="bottom">te</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e3850">179</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">millioene</td> +<td class="width40" valign="bottom">millioenen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e3883">181</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">commisaris</td> +<td class="width40" valign="bottom">commissaris</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e4025">192</a>, <a class="pageref" href="#xd20e4929">238</a>, +<a class="pageref" href="#xd20e5402">248</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40" valign="bottom">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e4439">208</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">beid</td> +<td class="width40" valign="bottom">beide</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e4509">213</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">noncius</td> +<td class="width40" valign="bottom">nuncius</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e4588">221</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">kislar-aga</td> +<td class="width40" valign="bottom">kizlar-aga</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e4704">226</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">noodzalijk</td> +<td class="width40" valign="bottom">noodzakelijk</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e4709">226</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">onzettend</td> +<td class="width40" valign="bottom">ontzettend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e5767">260</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">fransche</td> +<td class="width40" valign="bottom">Fransche</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e5878">262</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">ledigd</td> +<td class="width40" valign="bottom">ledigt</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e6267">271</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">Vaurigard</td> +<td class="width40" valign="bottom">Vaugirard</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20" valign="top"><a class="pageref" href= +"#xd20e6467">277</a></td> +<td class="width40" valign="bottom">Fauchelelent</td> +<td class="width40" valign="bottom">Fauchelevent</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of Project Gutenberg's De Ellendigen (Deel 2 van 5), by Victor Hugo + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ELLENDIGEN (DEEL 2 VAN 5) *** + +***** This file should be named 37663-h.htm or 37663-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/3/7/6/6/37663/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project +Gutenberg. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/37663-h/images/book.png b/37663-h/images/book.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..963d165 --- /dev/null +++ b/37663-h/images/book.png diff --git a/37663-h/images/card.png b/37663-h/images/card.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1ffbe1a --- /dev/null +++ b/37663-h/images/card.png diff --git a/37663-h/images/cover.jpg b/37663-h/images/cover.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..13ba5a6 --- /dev/null +++ b/37663-h/images/cover.jpg diff --git a/37663-h/images/external.png b/37663-h/images/external.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ba4f205 --- /dev/null +++ b/37663-h/images/external.png |
