diff options
Diffstat (limited to '36317-h')
| -rw-r--r-- | 36317-h/36317-h.htm | 2999 | ||||
| -rw-r--r-- | 36317-h/images/ontwerp-th.jpg | bin | 0 -> 35672 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 36317-h/images/ontwerp.jpg | bin | 0 -> 679603 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 36317-h/images/tp.png | bin | 0 -> 1185 bytes |
4 files changed, 2999 insertions, 0 deletions
diff --git a/36317-h/36317-h.htm b/36317-h/36317-h.htm new file mode 100644 index 0000000..ad3ff93 --- /dev/null +++ b/36317-h/36317-h.htm @@ -0,0 +1,2999 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.1//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml11/DTD/xhtml11.dtd"> + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="nl"> + +<head> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /> + <title> + The Project Gutenberg eBook of Ontwerp van wet tot afsluiting en droogmaking van de Zuiderzee met toelichtende memorie, by Cornelis Lely. + </title> + <style type="text/css"> + +body {margin-left: 8%; margin-right: 8%;} + +h1 {text-align: center; clear: both; margin-top: 2em; margin-bottom: 4em; font-size: 100%; line-height: 4em;} +h2 {text-align: center; clear: both; margin-top: 5em; font-weight: normal; font-size: 100%;} +h3 {text-align: center; clear: both; margin-top: 2em; margin-bottom: 1.5em; font-size: 85%;} +h3.h3art {font-weight: normal; font-variant: small-caps; font-size: 100%;} +h4 {text-align: center; clear: both; margin-top: 2em; font-weight: normal; font-size: 100%;} +h4.h4art {font-weight: normal; font-variant: small-caps; font-size: 100%;} +h5 {text-align: left; clear: both; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em; + font-weight: normal; font-size: 100%; text-indent: 3em;} +h5.h5art {text-align: center; font-weight: bold; margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1.5em; font-size: 85%;} +h6 {text-align: center; clear: both; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; + font-style: italic; font-weight: normal; font-size: 100%;} +h6.h6voorz {text-align: left; clear: both; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; + font-style: normal; font-weight: normal; font-size: 100%; text-indent: 1em;} +div.subh6 {text-align: center; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; font-weight: normal; font-size: 100%; } + +p {margin-top: .4em; margin-bottom: .4em; text-align: justify; text-indent: 1em;} +p.tp {margin-top: 0.7em; margin-bottom: 0.7em; text-align: center; text-indent: 0em;} +p.koningin {margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1.5em; text-align: justify; text-indent: -1em; margin-left: 2em;} +p.wet {margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1.5em; text-align: justify; text-indent: 1em;} +p.lijst {margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1.5em; text-align: justify; text-indent: 1em;} +p.minister {margin-top: 2.5em; margin-bottom: 2.5em; text-align: justify; text-indent: -1em; margin-left: 2em;} + +div.title {margin-top: 3em; margin-bottom: 3em; text-align: center;} +div.minmem {text-align: center; margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1.5em;} + +/* TB */ +hr {width: 20%; clear: both; border: 1px solid black; + margin-top: 1em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto;} +hr.tb {border-style: none;} +hr.zv {border-left: 0; border-right: 0; height: 5px; width: 8em;} +hr.fnsep {width: 10%; text-align: left; + margin-top: 0.5em; margin-bottom: 0.5em; margin-left: 0; margin-right: 0;} + +.pagenum {/* uncomment the next line for invisible page numbers */ + /* visibility: hidden; */ + position: absolute; left: 93%; text-indent: 0em; text-align: right; + font-size: small; font-weight: normal; font-variant: normal; font-style: normal; + letter-spacing: normal; color: #888888;} +span[title].pagenum:after {content: "[" attr(title) "] ";} + +/* TABLES */ +table {margin-left: auto; margin-right: auto; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; + padding: 0; border: 0; border-collapse: collapse;} +.bedragen {border-collapse: separate; border-spacing: 0; + padding: 2px 0 0 0; border-top: 4px solid black;} +th.bedragkop {font-weight: normal; font-variant: small-caps; + padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; + border-color: black; border-style: solid; + border-top-width: 1px; border-bottom-width: 4px; + border-left-width: 0px; border-right-width: 1px;} +th.nobrw {border-right-width: 0px;} +td.tdl {text-align: left; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; vertical-align: top;} +td.tdl1 {text-align: left; padding-left: 1.5em; padding-right: 0.5em; vertical-align: top; text-indent: -1em;} +td.tdc {text-align: center; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; vertical-align: top;} +td.tdr {text-align: right; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em; vertical-align: top;} +td.tz {text-align: right; padding-left: 0.5em; padding-right: 4em; vertical-align: top;} + +/* BORDERS */ +.bt {border-top: 1px solid black;} +.br {border-right: 1px solid black;} +.bb2 {border-bottom: 2px solid black;} + +/* ALIGN */ +.right {text-align: right;} +.floatright {text-align: left; text-indent: 0em; float: right; width: auto;} +.i1 {text-indent: 1em; text-align: left;} +.i4 {padding-left: 4em;} +.ri1 {padding-right: 1em;} + +sup {vertical-align: 0.3em; font-size: 75%;} +.smcap {font-size: 80%;} +.mixcap {font-variant: small-caps;} +.g {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em; font-weight: normal; font-style: normal;} +.ls2 {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em;} +.word2 {word-spacing: 0.2em;} +ins.corr {border-bottom: 1px dotted red; text-decoration: none;} +ins.info {border-bottom: 1px dotted green; text-decoration: none;} + +/* IMAGES */ +img {border: 0;} +.figcenter {margin-top: 0.4em; margin-bottom: 0.4em; margin-left: auto; margin-right: auto; text-align: center;} +.caption {text-align: center;} + +/* FOOTNOTES */ +.footnote {margin-left: 5%; margin-right: 5%; font-size: 90%; text-align: justify; } +.footnote .label {position: absolute; right: 89%; text-align: right; text-decoration: none;} +.fnanchor {text-decoration: none; margin-left: 0.05em;} + +.size67 {font-size: 67%;} +.size80 {font-size: 80%;} +.size90 {font-size: 90%;} +.size115 {font-size: 115%;} +.size150 {font-size: 150%;} +.size200 {font-size: 200%;} +.size250 {font-size: 250%;} + +/* Transcriber Note */ +.TNbox {margin: 10% 10% 5% 10%; border: 1px solid; padding: 1em; + background-color: #dddddd; font-family: sans-serif; font-size: 90%;} +.TNbox h2 {font-variant: small-caps; font-size: 130%; letter-spacing: 0; + margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; line-height: 2em;} +.TNbox p {text-indent: 0em; margin-top: 0.7em; margin-bottom: 0.7em;} +.TNbox table {width: 100%; font-size: 90%;} +.TNbox th {text-align: left;} +.TNbox td {text-align: left; vertical-align: top;} +td.td2 {width: 20%;} +td.td4 {width: 40%;} + + </style> +</head> + +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Ontwerp van wet tot afsluiting en +droogmaking van de Zuiderzee met toelichtende memorie, by Cornelis Lely + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ontwerp van wet tot afsluiting en droogmaking van de Zuiderzee met toelichtende memorie + +Author: Cornelis Lely + +Release Date: June 3, 2011 [EBook #36317] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ONTWERP *** + + + + +Produced by The Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net + + + + + + +</pre> + + +<div class="TNbox"> + + <h2>Opmerkingen van de bewerker</h2> + + <p>De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, verouderde spelling. + Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren.</p> + + <p>Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld.</p> + + <p>Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd; deze zijn voorzien van een + <ins class="corr" title="Bron: dnnne roed stipppellijn">dunne rode stippellijn</ins>, + waarbij de Brontekst via een zwevende pop-up beschikbaar is. + Een overzicht van de aangebrachte correcties is te vinden aan + <a href="#correctie">het eind van dit bestand</a>.</p> + + <p>Dit Project Gutenberg e-boek bevat externe referenties. Het kan zijn + dat deze links voor u niet werken.</p> + +</div> + +<p><span class="pagenum" title="1"> </span><a id="p_1"></a></p> + +<div class="title"> + + <p class="tp size150">ZUIDERZEE-VEREENIGING.</p> + + <hr class="zv" /> + + <h1><span class="size250">ONTWERP VAN WET</span><br /> + <span class="size150">TOT AFSLUITING EN DROOGMAKING</span><br /> + <span class="size67">VAN</span><br /> + <span class="size200">DE ZUIDERZEE</span><br /> + <span class="size67">MET</span><br /> + <span class="size150">TOELICHTENDE MEMORIE.</span></h1> + + <img class="figcenter" src="images/tp.png" alt="" /> + <p class="tp size80">TWEEDE DRUK.</p> + <img class="figcenter" src="images/tp.png" alt="" /> + + <p class="tp" style="margin-top: 4em;"><span class="ls2 size67">LEIDEN,</span><br /> + <span class="ls2 size67">BOEKHANDEL EN DRUKKERIJ</span><br /> + <span class="smcap size67">VOORHEEN</span> <span class="size90">E. J. BRILL.</span><br /> + <span class="size67">1912.</span></p> + +</div> + +<p><span class="pagenum" title="2"> </span><a id="p_2"><br /></a></p> + +<p><span class="pagenum" title="3"> </span><a id="p_3"></a></p> + +<h2 id="KB">KONINKLIJKE BOODSCHAP.</h2> + +<p class="right ri1"><i>Aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal.</i></p> + +<p class="mixcap i4">Mijne Heeren!</p> + +<p>Wij bieden U hiernevens ter overweging aan een ontwerp van wet tot +afsluiting en droogmaking van de Zuiderzee.</p> + +<p>De toelichtende memorie (en bijlage), die het wetsontwerp vergezelt, +bevat de gronden waarop het rust.</p> + +<p>En hiermede, Mijne Heeren, bevelen Wij U in Godes heilige bescherming.</p> + +<p>Het Loo, den 7<sup>den</sup> Mei 1901.</p> + +<p class="right ri1 ls2">WILHELMINA.</p> + +<p><span class="pagenum" title="4"> </span><a id="p_4"></a></p> + +<h2 id="WET">ONTWERP VAN WET.</h2> + +<p class="koningin"><span class="mixcap">Wij <em class="g">WILHELMINA</em>, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, +Prinses van Oranje-Nassau, enz., enz., enz.</span></p> + +<p class="wet">Allen, die deze zullen zien of hooren lezen, saluut! doen te weten:</p> + +<p class="wet">Alzoo Wij in overweging genomen hebben, dat de afsluiting van de +Zuiderzee en de droogmaking van gedeelten binnen die afsluiting in 's +lands belang door het Rijk behooren te worden ondernomen;</p> + +<p class="wet">Zoo is het, dat Wij, den Raad van State gehoord, en met gemeen overleg +der Staten-Generaal, hebben goedgevonden en verstaan, gelijk Wij +goedvinden en verstaan bij deze:</p> + +<h3 class="h3art">Artikel 1.</h3> + +<p class="lijst">Op nader door Ons of van Onzentwege vast te stellen wijze, worden voor +rekening van den Staat de werken uitgevoerd, noodig:</p> + +<p class="lijst">1º. tot afsluiting van de Zuiderzee door een afsluitdijk, loopende van +de Noordhollandsche kust door het Amsteldiep naar het eiland Wieringen +en van dit eiland naar de Friesche kust bij Piaam;</p> + +<p class="lijst">2º. voor de droogmaking van twee gedeelten van de afgesloten Zuiderzee +en wel:</p> + +<p class="lijst"><i>a.</i> een noordwestelijk gedeelte, begrensd door de Noordhollandsche +kust, den afsluitdijk door het Amsteldiep, het eiland Wieringen en een aan te +leggen dijk van dit eiland naar de Noordhollandsche kust nabij Medemblik;</p> + +<p><span class="pagenum" title="5"> </span><a id="p_5"></a></p> + +<p class="lijst"><i>b</i>. een zuidwestelijk gedeelte, begrensd door de Noordhollandsche kust +en door een aan te leggen dijk, loopende van omtrent Blokkershoek naar +het eiland Marken en van daar naar den noordelijken oever van het +Monnikendammer Gat;</p> + +<p class="lijst">3º. tot voorziening in de belangen van waterkeering, afwatering en +scheepvaart, voor zooveel deze door de afsluiting en de droogmaking +geschaad worden;</p> + +<p class="lijst">4º. tot voorziening in de belangen van de landsverdediging, in verband +met de sub 1, 2 en 3 bedoelde werken.</p> + +<h3 class="h3art">Artikel 2.</h3> + +<p>Op bij algemeenen maatregel van bestuur vast te stellen wijze zal eene +tegemoetkoming worden gegeven aan de Zuiderzeevisschersbevolking wegens +de schade, welke de afsluiting haar zal berokkenen.</p> + +<h3 class="h3art">Artikel 3.</h3> + +<p>Door Ons wordt eene Commissie benoemd om de Regeering van advies te +dienen omtrent de voorbereiding en uitvoering der werken.</p> + +<p>Aan deze Commissie kan de leiding der werken, onder de bevelen der +Ministers, Hoofden van de betrokken Departementen, geheel of ten deele +worden opgedragen.</p> + +<h3 class="h3art">Artikel 4.</h3> + +<p>Wegens de uitgaven voor de werken bij art. 1 en voor de tegemoetkoming +bij art. 2 bedoeld, wordt jaarlijks eene afzonderlijke begrooting bij de +wet vastgesteld.</p> + +<p>Het beheer dier begrooting is onderworpen aan dezelfde regelen als het +beheer dier algemeene begrootingen van Staatsuitgaven.</p> + +<h3 class="h3art">Artikel 5.</h3> + +<p>Tot dekking van de uitgaven, begrepen in de bij het eerste lid van art. +4 bedoelde begrooting, worden bestemd en bij de wetten tot vaststelling +dier begrootingen aangewezen:</p> + +<p><span class="pagenum" title="6"> </span><a id="p_6"></a></p> + +<p class="lijst"><i>a.</i> de sommen, die ten behoeve van de bij deze wet bedoelde werken op +de algemeene begrootingen van Staatsuitgaven zullen worden uitgetrokken;</p> + +<p class="lijst"><i>b.</i> de vermoedelijke batige sloten der rekeningen van ontvangst en +uitgaaf wegens de bij het eerste lid van art. 4 bedoelde begrootingen +over vroegere diensten;</p> + +<p class="lijst"><i>c.</i> de toevallige baten, welke uit de uitvoering van de bij art. 1 +bedoelde werken zullen kunnen voortvloeien.</p> + +<p class="wet">Lasten en bevelen, dat deze in het <i>Staatsblad</i> zal worden geplaatst en +dat alle Ministerieele Departementen, Autoriteiten, Colleges en +Ambtenaren, wien zulks aangaat, aan de nauwkeurige uitvoering de hand +zullen houden.</p> + +<p class="minister">Gegeven</p> + +<p class="minister"><i>De Minister van Waterstaat,<br /> +Handel en Nijverheid</i>,</p> + +<p class="minister"><i>De Minister van Financiën</i>,</p> + +<p class="minister"><i>De Minister van Oorlog</i>,</p> + +<p class="minister"><i>De Minister van Binnenlandsche Zaken</i>,</p> + +<p><span class="pagenum" title="7"> </span><a id="p_7"></a></p> + +<h2 id="MEMORIE">MEMORIE VAN TOELICHTING.</h2> + +<h3>Inleiding.</h3> + +<p>De oplossing van het Zuiderzee-vraagstuk, waartoe het hierbij aangeboden +wetsontwerp moet strekken, biedt twee voordeelen aan die sterk op den +voorgrond treden: de verbetering van den waterstaatstoestand der om den +zeeboezem gelegen landstreek door de <i>afsluiting</i>, en de vergrooting van +de bebouwbare oppervlakte des lands door de <i>droogmaking</i>.</p> + +<p>Bij de phasen die het vraagstuk in de laatste halve eeuw heeft +doorloopen, is nu eens het eene, dan weder het andere voordeel meer op +den voorgrond geplaatst.</p> + +<p>Toen de Ingenieur van den Waterstaat <span class="mixcap">B. P. G. van Diggelen</span> in 1849 zijne +studie „de Zuiderzee, de Friesche Wadden en de Lauwerzee, hare bedijking +en droogmaking”, in het licht gaf, waarin een plan werd ontwikkeld tot +afsluiting van de geheele Zuiderzee achter de eilanden, met insluiting +alzoo van den IJssel, liet de ontwerper in de eerste plaats het licht +vallen op de verbetering van den vaderlandschen bodem, die zou worden +verkregen door de bedijking, welke, zoo schreef hij, „inderdaad zal +voeren tot eene geheele herziening van den binnenlandschen waterstaat +der omliggende gewesten”.</p> + +<p>Eerst in de tweede plaats noemde de ontwerper de geleidelijke +droogmaking van de binnengedijkte watervlakte, waardoor eene +gedeeltelijke vergoeding zou worden verkregen voor de aan de bedijking +verbonden uitgaven.</p> + +<p>De insluiting van den IJssel, welke rivier volgens het plan <span class="mixcap">van Diggelen</span> +door breede stroombanen langs en door de droogmaking zou worden geleid +naar de bij Terschelling en te Petten te bouwen uitwateringssluizen, +werd evenwel toen ter tijde een onoverkomelijk bezwaar tegen de +onderneming geacht, en dit was oorzaak dat het plan langen tijd bleef +rusten.</p> + +<p><span class="pagenum" title="8"> </span><a id="p_8"></a></p> + +<p>De Inspecteur van den Waterstaat <span class="mixcap">J. A. Beijerinck</span>, die in 1866 op +uitnoodiging van de Maatschappij voor Grondkrediet een nieuw ontwerp +opmaakte, dat onder den titel „Proeve van een ontwerp tot afsluiten, +indijken, droogmaken en in cultuur brengen van een gedeelte der +Zuiderzee” in het licht verscheen, liet dan ook den IJssel buiten de +bedijking, en stelde voor een afsluitdijk te leggen van Enkhuizen over +Urk naar den Ketelmond, waarachter de geheele afgesloten watervlakte zou +worden drooggemaakt.</p> + +<p>Het plan <span class="mixcap">Beijerinck</span>, omgewerkt door den ingenieur <span class="mixcap">T. J. Stieltjes</span>, +vormde den grondslag voor eene concessie-aanvraag, die in 1870 werd +ingediend door de in de plaats van de Maatschappij voor Grondkrediet +getreden Maatschappij tot droogmaking van het zuidelijk deel der +Zuiderzee.</p> + +<p>Uit den aard der zaak stond bij dit plan de wensch naar vermeerdering +van grondbezit op den voorgrond, en was <i>verbetering</i> van den +waterstaatstoestand der omliggende landstreek niet het doel van de +concessie-aanvrage; in het plan waren dan ook slechts werken opgenomen +om te voorzien in de <i>nadeelen</i>, die voor afwatering en scheepvaart uit +de droogmaking zouden voortvloeien. De concessie-aanvraag werd +onderzocht door een Staatscommissie, die in 1873 verslag uitbracht, in +welk verslag, door de meerderheid der commissie het gevoelen werd +uitgesproken, dat het indijken, droogmaken en in cultuur brengen der +Zuiderzee op de in het verslag aangegeven wijze technisch mogelijk zou +zijn, en dat er in het algemeen belang geen aanleiding bestond om het +uitgeven der onderneming in concessie aan eene maatschappij in beginsel +te ontraden, mits van Rijkswege krachtige hulp en medewerking werd +verleend, welke hulp met het oog op het algemeen belang alleszins +gerechtvaardigd werd geacht.</p> + +<p>De Regeering kwam echter, na langdurige onderhandelingen met de +concessie-aanvragers, tot het besluit dat de indijking en droogmaking +van de Zuiderzee meer vatbaar was om van Staatswege dan bij wijze van +concessie te worden uitgevoerd, en nam zelf de zaak ter hand, door in +1877 een wetsontwerp in te dienen tot bedijking en droogmaking van het +zuidelijk deel der Zuiderzee.</p> + +<p>Aan dat wetsontwerp lag ten grondslag het door de Staatscommissie +onderzochte plan <span class="mixcap">Beijerinck-Stieltjes</span>, ofschoon zoowel in de richting +van den afsluitdijk als in de inrichting van de <span class="pagenum" title="9"> </span><a id="p_9"></a>afwaterings- en +scheepvaartkanalen verschillende wijzigingen waren gebracht.</p> + +<p>Ook bij het Regeerings-ontwerp van 1877 stond de landaanwinning op den +voorgrond, zóó zelfs, dat in de Memorie van Toelichting omtrent de +voorziening in de waterstaatsbelangen van de omliggende landstreek +nagenoeg niets werd vermeld.</p> + +<p>Bij uitvoering van dat ontwerp zou dan ook voorzeker geen algemeene +verbetering van den waterstaatstoestand zijn verkregen, en zouden zelfs +sommige belangen, o. a. die der scheepvaart van Amsterdam naar den +IJssel en het Zwolsche diep, in niet geringe mate zijn geschaad.</p> + +<p>Ook zou de provincie Friesland geheel van de verbetering zijn +uitgesloten, en werd zelfs meerder gevaar voor de zeedijken van die +provincie en van Overijssel niet onmogelijk geacht, een reden waarom de +afsluiting van het Eijerlandsche gat tusschen Texel en Vlieland in het +plan was opgenomen.</p> + +<p>Het wetsontwerp werd intussen den 19<sup>den</sup> November 1877 door het +inmiddels opgetreden Ministerie ingetrokken, zonder in behandeling te +zijn geweest.</p> + +<p>Het was de heer <span class="mixcap">A. Buma</span>, lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, +die de Zuiderzee-vraag, nadat zij eenige jaren was blijven rusten, weder +op den voorgrond bracht, en wel in den geest waarin de eerste ontwerper, +de heer <span class="mixcap">van Diggelen</span>, haar had opgevat. De <i>afsluiting</i>, het sluiten van +de Noordzee buiten de landpalen, was bij hem hoofdzaak.</p> + +<p>Nadat een door den heer <span class="mixcap">Buma</span> ingediend wetsvoorstel, om van Staatswege +een nieuw onderzoek in die richting in te stellen, door hem was +ingetrokken, werd naar aanleiding van zijn initiatief de +Zuiderzee-vereeniging opgericht, die zich ten doel stelde het instellen +van een technisch en financieel onderzoek omtrent de afsluiting, mede +ter voorbereiding eener latere geleidelijke drooglegging, van de +Zuiderzee, de Wadden en de Lauwerzee.</p> + +<p>De Zuiderzee-vereeniging heeft in de jaren 1887-1892 de uitkomsten van +haar onderzoek openbaar gemaakt in een achttal technische nota's en in +eene nota, bevattende economische en financieele beschouwingen, terwijl +in 1898, nadat het verslag der hieronder te vermelden Staatscommissie +was openbaar gemaakt, in het licht verscheen eene, in opdracht van het +bestuur, door <span class="pagenum" title="10"> </span><a id="p_10"></a>den secretaris, den heer <span class="mixcap">H. C. van der Houven van Oordt</span>, +met medewerking van Mr. <span class="mixcap">G. Vissering</span> geschreven studie, getiteld: „De +economische beteekenis van de afsluiting en droogmaking der +Zuiderzee”<a id="FNa_1" href="#FN_1" class="fnanchor">(<sup>1</sup>)</a>.</p> + +<p>Het onderzoek leidde tot het plan voor de afsluiting van de Zuiderzee +van de Noordhollandsche kust bij de van Ewijcksluis over Wieringen naar +de Friesche kust bij Piaam, dus meer binnenwaarts dan door den heer <span class="mixcap">Buma</span> +was bedoeld, en voor het achtereenvolgens droogmaken van vier +inpolderingen in de afgesloten watervlakte, waarbij een binnenmeer +overblijft, dat de wateren van den IJssel en van de andere op de +afgesloten kom afwaterende rivieren, boezems en polders opneemt en, voor +zooveel noodig, door op Wieringen te bouwen sluizen naar zee voert.</p> + +<p>Naar aanleiding van den arbeid der Zuiderzee-vereeniging werd bij +Koninklijk besluit van 8 September 1892, n<sup>o</sup>. 21 eene Staatscommissie +ingesteld, met opdracht om te onderzoeken of eene afsluiting en eene +droogmaking van de Zuiderzee, op eene wijze als door de +Zuiderzee-vereeniging is voorgesteld, in 's lands belang behoort te +worden ondernomen, en zoo ja, op welke wijze dit werk tot uitvoering +moet worden gebracht.</p> + +<p>Nadat het ontwerp van de Zuiderzee-vereeniging door de technische +afdeeling dezer commissie, onder voorzitterschap van den Inspecteur van +den Waterstaat <span class="mixcap">W. F. Leemans</span>, onderzocht en op verschillende punten nog +eenigszins gewijzigd was, en de economische en financieele zijde van het +vraagstuk door eene andere afdeeling, onder voorzitterschap van Mr. <span class="mixcap">C. +J. Sickesz</span>, nauwkeurig was nagegaan en uiteengezet, kwam in het op 14 +April 1894 vastgestelde verslag de groote meerderheid der +Staatscommissie (een en twintig van de zeven en twintig leden) tot het +besluit dat de vraag, of eene afsluiting en eene droogmaking van de +Zuiderzee, op eene wijze als door de Zuiderzee-vereeniging is +voorgesteld, in 's lands belang behoort te worden ondernomen, +bevestigend moet worden beantwoord, behoudens de wijzigingen, in het +verslag aangegeven. Het antwoord op de vraag „op welke wijze dit werk +tot uitvoering moet worden gebracht” behoorde, <span class="pagenum" title="11"> </span><a id="p_11"></a>volgens de meening van +alle leden, te luiden: door den Staat op den voet, in dit verslag +vermeld.</p> + +<p>Het plan van de Zuiderzeevereeniging, zooals het door de Staatscommissie +is aangevuld en gewijzigd, vormt den grondslag voor het wetsontwerp dat +hierbij wordt aangeboden. In overeenstemming met de grondgedachte, +waarvan de vereeniging uitging, bedoelt het wetsontwerp eerst +<i>afsluiting</i> en daarna <i>geleidelijke droogmaking</i> van de Zuiderzee.</p> + +<p>Voor eene juiste beoordeeling van het voorstel moet worden gelet op de +beide zijden van het vraagstuk, en wel niet minder op de afsluiting +waardoor de waterstaatstoestand van een aanzienlijk deel des lands zal +worden verbeterd, dan op de droogmaking, waardoor de oppervlakte des +lands met een groot aantal hectaren vruchtbaren grond zal worden +vergroot.</p> + +<p>In het onderstaande zullen daarom eerst de afsluiting en de daarmede +samenhangende belangen nader worden beschouwd.</p> + +<hr class="fnsep" /> + +<div class="footnote"><a id="FN_1" href="#FNa_1" class="label">(<sup>1</sup>)</a> +Van dit werk zal eene nieuwe uitgave verschijnen. Een +exemplaar dezer uitgave zal aan de leden der Staten-Generaal worden +toegezonden.</div> + +<h3>De afsluiting.</h3> + +<p>Aan de richting van den afsluitdijk, waardoor de IJssel binnen de +afsluiting valt, ontleent het voorgestelde ontwerp zijn bijzonder +karakter.</p> + +<p>Ofschoon reeds <span class="mixcap">van Diggelen</span> het denkbeeld als uitvoerbaar had erkend, en +ook in den boezem der Staatscommissie van 1870 op een nieuw onderzoek in +die richting was aangedrongen, werd de binnensluiting van den IJssel, +welke rivier in gewone omstandigheden ongeveer een negende van het water +van den Boven-Rijn afvoert, en bij dijkbreuk langs de bovenrivier in +Pruissen zelfs een nog grooter aandeel in dien afvoer ontvangt, toch +vrij algemeen voor een onoverkomelijk bezwaar gehouden.</p> + +<p>Het denkbeeld van een achter den afsluitdijk gelegen groot binnenmeer, +dat de wateren van den IJssel met die van de overige binnengesloten +rivieren, boezems en polders opneemt, en gedurende enkele dagen, waarop +de loozing door de uitwateringssluizen wegens hoogen zeestand belet +wordt, kan bergen, zonder dat, ook bij het grootste waterbezwaar, de +waterstand van het meer tot een nadeelige hoogte stijgt, is, hoewel ook +vroeger ter sprake gekomen, voor het eerst ernstig onderzocht door de +Zuiderzeevereeniging, <span class="pagenum" title="12"> </span><a id="p_12"></a>waarbij de uitvoerbaarheid van het denkbeeld +duidelijk aan het licht trad.</p> + +<p>Hierdoor was de zaak van de droogmaking der Zuiderzee eene groote +schrede verder gebracht. Terwijl het toch eenerzijds mogelijk bleek de +afsluiting uit te voeren langs eene veel korter lijn dan met vrijlating +van den IJssel het geval kan zijn (volgens het Regeeringsontwerp van +1877 zou de afsluitdijk eene lengte verkrijgen van ruim 48 K.M.), konden +anderzijds door middel van het IJsselmeer aan de omringende gewesten +zulke belangrijke voordeelen verzekerd worden, dat in de waarde daarvan +de kosten van de afsluiting, zooal niet geheel dan toch voor een +aanzienlijk deel, teruggevonden worden, waardoor deze niet voor hun +volle bedrag op rekening van de droogmaking behoeven te worden gesteld.</p> + +<h4><i>Voordeelen van de afsluiting.</i></h4> + +<p>Door de afsluiting met insluiting van den IJssel, op de wijze als in het +ontwerp is aangegeven, wordt niet alleen de tegen de zee te verdedigen +kustlijn belangrijk verkort, doch wordt midden in het land in plaats van +een met de Noordzee gemeen liggende <i>zoutwaterplas</i>, waar onder den +invloed van de standen der Noordzee sterk afwisselende waterstanden +voorkomen, een <i>zoetwatermeer</i> verkregen met een veel meer standvastigen +waterspiegel, laag genoeg voor eene behoorlijke afwatering van de +omringende landstreek, uit welk binnenmeer de provinciën Friesland en +Noordholland, die tot dusver steeds leden onder het gemis eener +behoorlijke waterverversching, op overvloedige wijze van zoetwater +kunnen worden voorzien.</p> + +<p>De voordeelen, welke uit deze verandering voortspruiten voor de +waterverversching, de waterloozing en de waterkeering van de omringende +gewesten, alsmede voor het verkeer te water en te land, zullen +achtereenvolgens nader worden beschouwd.</p> + +<h5>a. <i>de waterverversching.</i></h5> + +<p>De boezem der provincie Friesland ontvangt geen ander water dan het +hemelwater, dat op den boezem zelf en in de polders valt en het weinige, +dat van de hooge gronden in het oosten der provincie afstroomt.</p> + +<p><span class="pagenum" title="13"> </span><a id="p_13"></a></p> + +<p>In droge zomers houdt de aanvoer nagenoeg geheel op, en lijdt de boezem +groot gebrek aan water, waarin niet door inlating van buiten kan worden +voorzien, daar het zoute zeewater dat de provincie van drie zijden +omringt, hiertoe niet geschikt is. Deze toestand brengt mede een te +lagen boezemstand in den zomer, waarvan uitdroging der graslanden, +gebrek aan drinkwater voor het vee en bezwaren voor de scheepvaart het +gevolg zijn.</p> + +<p>Een tweede, indirect, gevolg van de onvoldoende aanvulling van den +boezem is dat, uit vrees voor te groote daling van den boezemstand, de +uitwateringssluizen, waardoor de boezem op de zee wordt afgestroomd, +vaak vroeger moeten worden gesloten dan met het oog op eene goede +afwatering wenschelijk is, waardoor bij ongunstige verandering van +weersgesteldheid overlast van water kan ontstaan.</p> + +<p>In het algemeen heeft men in Friesland de regeling der hoogte van het +boezemwater niet in de hand, wat veel meer het geval zou zijn indien +eene behoorlijke gelegenheid tot inlating van versch water aanwezig was.</p> + +<p>Hetzelfde doet zich, ofschoon in eenigszins mindere mate, voor in het +deel der provincie Noordholland benoorden het IJ. De verversching van +het boezemwater kan hier slechts geschieden door inlating van water uit +het Noordzeekanaal, en deze verversching is zeer gebrekkig, daar het +water van het Noordzeekanaal brak is tengevolge van de schuttingen te +IJmuiden en te Schellingwoude en de inlating van Zuiderzeewater te +Zeeburg ten behoeve van de waterverversching van Amsterdam, terwijl de +boezem bovendien nog verontreinigd wordt door de loozing van het +vervuilde grachtwater van Amsterdam.</p> + +<p>In dezen toestand zal een geheele omkeer worden gebracht door de vorming +van een met zoet water gevuld IJsselmeer, waaruit een ruime hoeveelheid +zoet water tot verversching van de boezems kan worden afgetapt.</p> + +<p>Reeds tijdens de uitvoering van de afsluiting wordt de toevoer van +zoutwater naar het zuidelijk deel der Zuiderzee beperkt, terwijl na de +voltooiing van den afsluitdijk niet anders dan zoet water in het +IJsselmeer zal worden aangevoerd, ter vervanging van het brakke water +dat met elk gunstig tij door de sluizen te Wieringen wordt geloosd.</p> + +<p><span class="pagenum" title="14"> </span><a id="p_14"></a></p> + +<p>Het meer zal dus op den duur een zoetwatermeer worden. Hoewel het niet +mogelijk is, te bepalen hoeveel jaren moeten verloopen eer al het zoute +water door zoet water zal zijn vervangen, zoo mag toch met de +Staatscommissie, die zich daarbij ook grondde op de uitkomsten van de +door haar medelid, den hoogleeraar <span class="mixcap">J. M. Telders</span>, genomen proeven, +worden aangenomen, dat het water van het IJsselmeer reeds korten tijd na +de voltooiing van den afsluitdijk voldoende ontzilt zal zijn, om te +dienen tot boezemverversching van Friesland en Noordholland en, wat het +zoutgehalte betreft, tot drinkwater voor mensch en vee, althans voor vee.</p> + +<p>Ten einde de gelegenheid tot waterinlating nog gemakkelijker te maken, +zal de waterstand van het IJsselmeer, die als regel op 0.40 M. - N.A.P. +is aangenomen, in droge tijden tijdelijk kunnen worden opgezet tot 0.20 +M. - N.A.P., hetgeen alsdan zonder hinder voor de afwatering zal kunnen +geschieden, indien slechts gezorgd wordt, dat bij te verwachten +waterbezwaar de boezem tijdig tot de normale hoogte wordt afgestroomd.</p> + +<h5>b. <i>de waterloozing.</i></h5> + +<p>Voor het afgesloten deel der Zuiderzee, het latere IJsselmeer, is een +peil aangenomen van 0.40 M. - N.A.P., welke hoogte nog iets blijft +beneden den gewonen laagwaterstand in het zuidelijk deel van den open +zeeboezem.</p> + +<p>De aangenomen hoogte is natuurlijk niet meer dan eene gemiddelde, daar +eenerzijds de waterstand van den afgesloten boezem in verband met de +verhouding tusschen afvoer door de sluizen en aanvoer van den IJssel en +van de andere rivieren, de boezems en de polders, steeds zal afwisselen, +anderzijds de waterspiegel van het meer onder den invloed van den wind +een hellenden stand zal kunnen aannemen, door afwaaiing aan de eene en +opwaaiing aan de andere zijde.</p> + +<p>De door de Zuiderzeevereeniging en de Staatscommissie ingestelde +berekeningen hebben doen zien, dat met de aangenomen sluiswijdte van 300 +M. de gemiddelde stand van 0.40 M. -N.A.P. in normale omstandigheden +zonder moeite zal kunnen worden gehandhaafd.</p> + +<p><span class="pagenum" title="15"> </span><a id="p_15"></a></p> + +<p>Indien echter de loozing door de sluizen op Wieringen door stormvloed +gedurende eenige achtereenvolgende tijen wordt belet, en in het algemeen +indien gedurende eene eenigszins langere periode de afvoer van de +sluizen door den aanvoer van den IJssel en de andere bronnen van +waterbezwaar wordt overtroffen, zal de gemiddelde waterstand van den +afgesloten zeeboezem boven het aangenomen peil kunnen rijzen, en wel +hooger naarmate de ongunstige verhouding tusschen aanvoer en afvoer +sterker is of langer aanhoudt.</p> + +<p>Voorts zal door opwaaiing de waterstand langs een deel van de kust eene +grootere hoogte dan de gemiddelde kunnen bereiken, en wel hooger +naarmate de wind krachtiger en langduriger op den waterspiegel inwerkt.</p> + +<p>De ingestelde berekeningen toonen echter aan, dat ook onder die +omstandigheden de waterstand van het IJsselmeer nog belangrijk zal +blijven beneden de laagwaterstanden die thans bij menigen stormvloed in +den open zeeboezem voorkomen, zoodat de afwatering op de Zuiderzee, ook +al ondervindt die dan tijdelijk bezwaar, toch niet in die mate en zoo +langdurig zal worden belemmerd als thans menigmaal het geval is.</p> + +<p>Ofschoon bij uitvoering van de vier door de Staatscommissie aangegeven +inpolderingen de oppervlakte van het IJsselmeer van 360.000 H.A. tot +145.000 H.A. zal worden teruggebracht, en dan een gelijk waterbezwaar op +den zooveel kleineren boezem een sterker rijzing zal veroorzaken, zoodat +onder ongunstige omstandigheden hoogere waterstanden op het IJsselmeer +te verwachten zijn dan zonder inpoldering zullen voorkomen, zoo zal +toch, naar de Staatscommissie aantoonde, ook dan nog eene verbetering +worden verkregen in vergelijking met de thans voorkomende hooge +waterstanden, terwijl in normale omstandigheden de verbetering van de +waterloozing, door het constante lage peil verkregen, even groot zal +zijn als zonder inpoldering.</p> + +<p>De afsluiting der Zuiderzee zal dus over het algemeen eene belangrijke +verbetering ten gevolge hebben van de waterloozing op het afgesloten +gedeelte.</p> + +<p>Hierdoor worden verschillende voordeelen verkregen:</p> + +<p>Vooreerst wordt eene betere afwatering verzekerd aan de polders en +uiterwaarden langs het benedengedeelte van den IJssel, <span class="pagenum" title="16"> </span><a id="p_16"></a>alwaar de lagere +waterstanden van het IJsselmeer hun invloed nog zullen doen gevoelen, en +aan de kleine rivieren en boezems die thans op de open zee loozen, als +Schermerboezem, de Vechtboezem in Utrecht en Noordholland, de Eem, het +Zwartewater met de Overijsselsche Vecht, de Sallandsche Weteringen en +het Meppelerdiep, de boezem van het waterschap Vollenhove en de Linde.</p> + +<p>De loozing van deze wateren is thans verre van voldoende, en +onderscheidene, deels zeer kostbare, plannen tot verbetering zijn +ontworpen, die nog niet tot uitvoering kwamen.</p> + +<p>Sommige van die ontworpen werken zullen bij afsluiting van de Zuiderzee +onnoodig worden, andere kunnen met minder kosten tot uitvoering worden +gebracht. De afsluiting van de Zuiderzee vertegenwoordigt dus eene +belangrijke <i>besparing</i> op deze, zeker eenmaal noodige, werken.</p> + +<p>Eene jaarlijksche besparing zal voorts door de afsluiting worden +verkregen op de kosten van waterloozing der boezems en polders, die door +stoombemaling op de Zuiderzee en op de daarmede gemeen liggende wateren +loozen, als het Noordzeekanaal, de polders Mastenbroek, Oosterwolde, +Arkenheem, enz., doordat de stoomgemalen, in plaats van op den +afwisselenden Zuiderzeestand, op een meer standvastigen lageren +waterstand zullen kunnen uitslaan.</p> + +<p>Een dergelijk voordeel zal ook kunnen verkregen worden ten aanzien van +Frieslands boezem. Onder de middelen om de schadelijke hooge +waterstanden op dien boezem te voorkomen, komt ook in aanmerking de +invoering eener stoombemaling, waartoe o. a. aan de zuidkust eenige +stoomgemalen zouden zijn te stichten. Indien deze stoomgemalen in plaats +van op de open Zuiderzee op het IJsselmeer kunnen uitslaan, zal het +vereischte stoomvermogen, en zullen dus ook de bemalingskosten, +belangrijk kleiner kunnen zijn.</p> + +<h5>c. <i>de waterkeering.</i></h5> + +<p>Door het leggen van den afsluitdijk wordt de tegen de zee te verdedigen +kustlengte van 320 K.M. teruggebracht tot ongeveer 40 K.M., zijnde de +lengte van den afsluitdijk met de noordkust van Wieringen.</p> + +<p><span class="pagenum" title="17"> </span><a id="p_17"></a></p> + +<p>Stormvloeden uit de Noordzee, die thans het Zuiderzeewater tot eene +groote hoogte opzetten, kunnen na de afsluiting op het IJsselmeer hun +invloed niet anders doen gelden, dan door gedurende enkele tijen de +loozing te Wieringen te beletten.</p> + +<p>De opwaaiing door den wind blijft echter ook op den afgesloten waterplas +mogelijk; evenwel zal, doordat de gemiddelde hoogte van den waterspiegel +steeds veel lager zal zijn dan thans gewoonlijk bij stormweder het geval +is, het opgewaaide water langs de kust ook een veel geringere hoogte +bereiken.</p> + +<p>Dit geldt zoowel de afgesloten Zuiderzee zonder inpoldering, als het +IJsselmeer, dat na uitvoering van de door de Staatscommissie aangegeven +inpolderingen overblijft.</p> + +<p>De thans langs de Zuiderzee aanwezige bedijkingen behoeven dus na de +afsluiting slechts als binnendijken te worden onderhouden, voorzoover +zij aan het IJsselmeer blijven liggen, terwijl die welke achter de +bedijking van een der inpolderingen vallen, niet meer dan slaperdijken +zullen zijn, en als zoodanig behouden kunnen worden.</p> + +<p>Ook de dijken langs den Beneden-IJssel tot Wijhe zullen door de +afsluiting worden ontlast, daar de hooge waterstanden, die op dat deel +der rivier thans voorkomen indien de afvoer van hoog opperwater +samenvalt met de opzetting van de Zuiderzee door stormvloed, in het +vervolg worden voorkomen.</p> + +<p>Op het onderhoud van de dijken en zeeweringen zal dus eene aanzienlijke +besparing worden verkregen.</p> + +<p>Voorts zal, in verband met de geringere hoogte, die de waterspiegel ook +onder de ongunstigste omstandigheden zal verkrijgen, belangrijk worden +bespaard op het onderhoud van de zee- en havenwerken langs de afgesloten +Zuiderzee en op de eilanden Schokland, Urk en Marken.</p> + +<p>De jaarlijksche besparing, die op deze wijze zal worden verkregen, is +niet met juistheid te berekenen, doch zal zeker ver overtreffen, het +bedrag der onderhoudskosten van den nieuwen afsluitdijk, met inbegrip +van de werken op Wieringen en het kanaal Harlingen–Piaam, die +door de Staatscommissie op ruim ƒ90.000 's jaars werden geraamd.</p> + +<p>Daarbij komt nog dat de waterkeeringen langs de Zuiderzee thans lang +niet overal in een voldoenden toestand verkeeren, en <span class="pagenum" title="18"> </span><a id="p_18"></a>dat bij stormvloed +op verschillende plaatsen door overstrooming schade wordt geleden ten +gevolge van het ontbreken eener behoorlijke waterkeering, o. a. langs de +Eem, in den omtrek van Kampen en langs het Zwarte Water tot boven +Zwolle.</p> + +<p>Verschillende werken tot verbetering der waterkeering zijn dan ook +ontworpen, welke bij afsluiting van de Zuiderzee kunnen worden gemist, +zooals de bedijking van Dronthen, de watervrijmaking van Zwolle en +omstreken en de verbetering van de bedijking langs de Eem. Ook door het +onnoodig worden van deze werken zal de afsluiting eene besparing +vertegenwoordigen.</p> + +<p>Het grootste voordeel van de afsluiting ten aanzien van de waterkeering +echter, hoewel de waarde daarvan niet onder cijfers is te brengen, is +gelegen in de <i><ins class="corr" id="corr1" title="Bron: meedere">meerdere</ins> veiligheid</i> bij stormvloeden van de om de +Zuiderzee gelegen landstreek.</p> + +<p>Hoewel de zeeweringen langs de Zuiderzee in de latere jaren belangrijk +versterkt zijn geworden, en doorbraken als in 1825, en hoewel van minder +omvang o. a. nog in 1877 plaats hadden, thans minder te vreezen zijn, +zoo behooren dergelijke rampen ook thans nog geenszins tot de +onmogelijkheden.</p> + +<p>Na de afsluiting zal elk gevaar in dat opzicht kunnen geacht worden te +zijn buitengesloten.</p> + +<p>Ook zullen dan de geregeld terugkeerende overstroomingen van de niet of +niet voldoende bedijkte oeverlanden langs de Zuiderzee, den IJssel en +het Zwarte Water, die herhaaldelijk groote schade hebben veroorzaakt, +tot de geschiedenis gaan behooren.</p> + +<h5>d. <i>de scheepvaart.</i></h5> + +<p>In verband met de blijvende verlaging, die de waterspiegel der Zuiderzee +bij afsluiting zal ondergaan, zullen de binnen den afsluitdijk vallende +havens, ook die welke later achter de inpolderingen vallen, zoodanig +moeten worden verdiept, dat daarin onder het peil van het IJsselmeer +dezelfde diepte wordt aangetroffen als thans bij dagelijksch hoog water +aanwezig is. De kosten van deze verdieping zijn in de begrooting van de +afsluiting opgenomen.</p> + +<p>Daarmede zal echter een voordeel voor de scheepvaart worden verkregen, +daar de genoemde Zuiderzeehavens na de uitdieping, in plaats van alleen +met hoogwater gelijk thans, ten alle tijde <span class="pagenum" title="19"> </span><a id="p_19"></a>eene voor de scheepvaart +bruikbare diepte zullen aanbieden, en dus ophouden tijhavens te zijn.</p> + +<p>In verband met de afsluiting en de verlaging van den waterspiegel wordt +een afdoende verbetering van het Zwolsche Diep noodig, waarvan de +kosten, tot een bedrag van ruim 3.5 <ins class="corr" id="corr2" title="Bron: milioen">millioen</ins> gulden, in de begrooting +van de afsluiting moeten worden opgenomen. Maar daarvoor wordt dan ook +een veel verder strekkende verbetering verkregen dan reeds in 1878 voor +dien waterweg was ontworpen, en zal aan alle bezwaren dienaangaande voor +goed een einde worden gemaakt.</p> + +<p>Een algemeen voordeel voor de scheepvaart is verder gelegen in de +meerdere veiligheid van de vaart bij den meer standvastigen waterstand, +die na de afsluiting is te wachten.</p> + +<h5>e. <i>het landverkeer.</i></h5> + +<p>Het landverkeer zal door de afsluiting worden gebaat door de +gelegenheid, die wordt geopend voor den aanleg van een weg over den +afsluitdijk, alsmede voor eene rechtstreeksche spoorwegverbinding +tusschen Friesland en Noordholland, waardoor de afstand langs den +spoorweg tusschen Leeuwarden en Amsterdam met 56 K.M. zal worden +verkort.</p> + +<p>De spoorweg zal een plaats kunnen vinden op den berm van den afsluitdijk +en zal, daar hierdoor de uitgaven voor onteigening en voor den aanleg +eener <ins class="corr" id="corr3" title="Bron: aardenbaan">aarden baan</ins> bespaard worden, met belangrijk minder +kosten kunnen worden aangelegd dan andere spoorwegen.</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>Uit het bovenstaande blijkt duidelijk dat de afsluiting van de +Zuiderzee, zooals zij thans is ontworpen, belangrijke wijzigingen zal +brengen in den toestand van de omliggende gewesten, dat is van niet +minder dan vijf provinciën, wijzigingen zóó veelomvattend en ingrijpend +als nog bij geen enkel tot dusver uitgevoerd openbaar werk, ook niet bij +de verlegging van den Maasmond, het geval is geweest.</p> + +<p>Met recht mag dan ook hier van eene geheele herziening van den +waterstaatkundigen toestand van Nederland worden besproken.</p> + +<p>Dat de wijzigingen vele voordeelen voor de betrokken streken <span class="pagenum" title="20"> </span><a id="p_20"></a>zullen +opleveren, is in het bovenstaande mede aangetoond. Het lijdt dus geen +twijfel of de afsluiting van de Zuiderzee op zich zelf, ook zonder +daaraan de droogmaking van eenig deel van de afgesloten wateroppervlakte +te verbinden, is een werk van <i>openbaar nut</i>, en het zou zeker +wenschelijk zijn haar in het algemeen belang als een op zich zelf staand +werk te ondernemen, indien althans kon worden aangenomen, dat de waarde +der bovenbedoelde voordeelen opweegt tegen de kosten van het werk.</p> + +<p>Ten einde omtrent dit laatste punt een oordeel te kunnen vestigen is het +noodig die kosten na te gaan. Alvorens dit echter te doen moet nog de +aandacht worden gevestigd op verschillende voorzieningen, die in verband +met de afsluiting moeten worden genomen en waarmede bij de raming van +kosten rekening dient te worden gehouden.</p> + +<h4><i>Voorziening in de belangen der waterkeering.</i></h4> + +<p>Hoewel langs de Friesche en Noordhollandsche kusten benoorden den +afsluitdijk geene verhooging van de stormvloedhoogten, als gevolg van +de afsluiting, is te verwachten, zoo werd toch door de Staatscommissie +eenige verhooging van den Frieschen zeedijk benoorden Piaam en van den +Balgdijk in Noordholland, ter geruststelling van belanghebbenden, +wenschelijk geacht.</p> + +<p>Deze verhooging is in het plan opgenomen.</p> + +<h4><i>Voorziening in de belangen der waterloozing.</i></h4> + +<p>De belangen van den IJssel zullen door de afsluiting van de Zuiderzee +niet worden geschaad, terwijl, zooals in het bovenstaande is aangetoond, +die afsluiting van gunstigen invloed zal zijn op de afwatering van de op +den afgesloten waterplas loozende rivieren, boezems en polders. Werken +tot voorziening in de belangen dier afwatering worden dus, als gevolg +van de afsluiting, niet vereischt.</p> + +<h4><i>Voorziening in de belangen der scheepvaart.</i></h4> + +<p>Op de diephouding van de haven het Nieuwediep zal de afsluiting van de +Zuiderzee geen nadeeligen invloed uitoefenen, aangezien de afsluitdijk +blijft bezuiden de zuidelijke grens der <span class="pagenum" title="21"> </span><a id="p_21"></a>kom, waarvan het water bij +eb dient tot spuiing van de haven. Evenmin is van de afsluiting een +overwegende invloed op den toestand van het Heldersche Zeegat, het Vlie +en den toegang tot de haven van Harlingen te wachten.</p> + +<p>Tot behoud van de scheepvaartgemeenschap van Harlingen, Terschelling +en Vlieland met het bezuiden de afsluiting vallend deel der Zuiderzee +is een kanaal ontworpen van Harlingen langs de binnenzijde van den +Frieschen zeedijk tot even ten zuiden van den afsluitdijk, en aldaar bij +Piaam uitmondende in de afgesloten Zuiderzee.</p> + +<p>Bij Piaam zal in dit kanaal een schutsluis worden gebouwd en zal een +haven worden gemaakt, die aan een voldoende diep gedeelte van het +IJsselmeer komt te liggen.</p> + +<p>Verder zal in de scheepvaartgemeenschap tusschen de beide deelen der +Zuiderzee, die door den afsluitdijk gescheiden worden, moeten worden +voorzien door middel van Wieringen te bouwen schutsluizen. Behalve een +sluis voor de gewone vaart is aldaar een kleinere schutsluis voor +visschersschepen ontworpen.</p> + +<p>In het voorgaande is reeds vermeld dat, in verband met de afsluiting, +verbetering van het Zwolsche diep en verdieping van de binnen de +afsluitdijk vallende Zuiderzeehavens noodig zal zijn.</p> + +<p>Op al deze werken moet in de begrooting worden gerekend.</p> + +<h4><i>Voorziening in de belangen der visscherij.</i></h4> + +<p>De ontzilting van den afgesloten waterplas, die spoedig op de afsluiting +zal volgen, heeft ten gevolge dat de op de Zuiderzee uitgeoefende +visscherij als zoodanig te niet gaat. Wat zal gedaan moeten worden +om het nadeel, dat de Zuiderzeevisschers hierdoor zullen lijden, te +vergoeden, zal hierachter nader worden uiteengezet.</p> + +<p>Op deze plaats behoeft slechts te worden vermeld dat de Staatscommissie +voor de voorziening in de visscherijbelangen heeft uitgetrokken een som +van 4.5 millioen gulden, met welk bedrag de begrooting van de afsluiting +dus moet worden bezwaard.</p> + +<p>Het voordeel dat uit de zoetwatervisscherij op het IJsselmeer kan worden +getrokken, en dat tegenover deze uitgaaf zou kunnen worden gesteld, is +voorzichtigheidshalve niet in rekening gebracht.</p> + +<p><span class="pagenum" title="22"> </span><a id="p_22"></a></p> + +<h4><i>Voorziening in de belangen der defensie.</i></h4> + +<p>De defensiebelangen zullen door de afsluiting in menig opzicht zeer +worden bevorderd.</p> + +<p>De met de afsluiting gepaard gaande spoorwegverbinding zal de +mobilisatie en de concentratie van het leger vereenvoudigen, terwijl +meer zekerheid zal worden verkregen, dat die handelingen onder alle +omstandigheden ongestoord zullen kunnen verloopen.</p> + +<p>Ook zal de afsluitdijk het ons veel gemakkelijker maken het meesterschap +te water op het toekomstige IJsselmeer te handhaven, dan thans op de +Zuiderzee, mits vijandelijke gepantserde schepen geen gelegenheid vinden +om hetzij door het kanaal Harlingen–Piaam, hetzij door de +sluizen op Wieringen, in het IJsselmeer te komen.</p> + +<p>Daar aan de sluizen op Wieringen en te Piaam eene breedte zal worden +gegeven van hoogstens 10 M., wordt de bedoelde gelegenheid evenwel +voldoende afgesloten.</p> + +<p>Aan de andere zijde echter zal de afsluitdijk een nieuw accès tot +Noordholland vormen, dat moet worden verdedigd.</p> + +<p>De afsluitdijk met de sluizen maken het mogelijk, den waterstand op het +IJsselmeer binnen zekere grenzen te beheerschen. Dit is, weliswaar, +voor ons van veel nut met het oog op de militaire inundatiën, maar kan +omgekeerd in dit opzicht ook den aanvaller dienstig zijn. De sluizen +zullen dus zoowel tegen aanvallen van de land- als van de zeezijde +verdedigd moeten worden en wel op zoodanige wijze, dat niet alleen den +vijand het gebruik daarvan ontzegd, maar dat gebruik ook ons gewaarborgd +worde.</p> + +<p>De afsluitdijk zal wellicht verbetering ten gevolge hebben van de +vaarwaters, welke uit de Vliegaten toegang verleenen tot den +Texelstroom.</p> + +<p>Terwijl tot nu toe de groote schepen, die in de Vliegaten kunnen +binnenloopen, slechts door de moeilijk bevaarbare Doove Balg in den +Texelstroom kunnen komen, om de stelling van den Helder om de noordoost +te naderen, zal na de voltooiing van den afsluitdijk, die toegang +mogelijk door verbetering van vaarwaters gemakkelijker worden en dus een +aanval op de Stelling Helder van die zijde meer te vreezen zijn, vooral +wanneer er zich vaarwaters vormen of verbeteren, waar onze lichte +vaartuigen en torpedobooten <span class="pagenum" title="23"> </span><a id="p_23"></a>den vijand niet in flank en rug kunnen +bestoken, zooals nu in de Doove Balg het geval is.</p> + +<p>Dientengevolge zullen òf in de genoemde Stelling, òf tot afsluiting der +Vliegaten, meer of minder belangrijke voorzieningen noodig blijken.</p> + +<p>In het algemeen zal het dus noodig zijn om de inrichting der defensie in +overeenstemming te brengen met de door de afsluiting gewijzigde +geographische en waterstaatstoestanden.</p> + +<p>In verband hiermede werd door de Staatscommissie een bedrag van 10 +millioen gulden noodig geacht voor vermeerdering en verbetering van +materieel der zeemacht en der doode weermiddelen van de landmacht, +daaronder begrepen de hulpmiddelen voor onderwaterzetting in verband met +de ontworpen inpoldering.</p> + +<p>De Regeering meent dit op eene globale raming berustende bedrag +voorloopig te moeten aanhouden. Zij stelt zich daarbij op het standpunt +dat, hetgeen in voldoening van de wet van 18 April 1874 (<i>Staatsblad</i> +n<sup>o</sup>. 64) reeds is tot stand gebracht, op de eenvoudigste en minst +kostbare wijze in overeenstemming moet worden gebracht met de door de +afsluiting en droogmaking gewijzigde toestanden.</p> + +<p>Van het bedrag van 10 millioen gulden wordt 8 millioen gerekend noodig +te zijn in verband met de afsluiting en 2 millioen in verband met de +droogmaking van den zuidwestelijken polder.</p> + +<h4><i>Voorziening in de belangen der waterverversching van Amsterdam.</i></h4> + +<p>Door de verlaging van den waterspiegel der afgesloten Zuiderzee, zal de +tegenwoordige wijze van verversching der grachten van Amsterdam, waarbij +te Zeeburg bij vloed Zuiderzeewater wordt ingelaten dat weder op het +Noordzeekanaal wordt geloosd, niet kunnen worden gehandhaafd.</p> + +<p>Door het ter verversching noodige Zuiderzeewater op te pompen, kan +hieraan worden tegemoet gekomen. Een post om de daarvoor noodige +uitgaven te bestrijden dient daarom in de begrooting van de afsluiting +te worden opgenomen.</p> + +<h4><i>Kosten van de afsluiting.</i></h4> + +<p>De kosten van den afsluitdijk en van de daarmede in onmiddellijk verband +staande werken zijn begroot als volgt:</p> + +<p><span class="pagenum" title="24"> </span><a id="p_24"></a></p> + +<table class="bedragen" summary=""> +<tbody> +<tr> + <th class="bedragkop">Uit te voeren werken.</th> + <th class="bedragkop">Bedrag voor de werken noodig.</th> + <th class="bedragkop nobrw">Gezamenlijk bedrag.</th> +</tr> +<tr> + <td class="tdl1 br"><i>a.</i> Afsluitdijk</td> + <td class="tdr br">ƒ 28130000</td><td class="tdr"></td> +</tr> +<tr> + <td class="tdl1 br"><i>b.</i> Werken op Wieringen.</td> + <td class="tdr br">„ 8000000</td><td class="tdr"></td> +</tr> +<tr> + <td class="tdl1 br"><i>c.</i> Kanaal Harlingen–Piaam met inbegrip der verhooging van Friesland's zeedijk tusschen Piaam en Zurig</td> + <td class="tdr br">„ 2585000</td><td class="tdr"></td> +</tr> +<tr> + <td class="tdl1 br"><i>d.</i> Verhooging van den Balgdijk en verbetering van havens langs de Zuiderzee</td> + <td class="tdr br">„ 600000</td><td class="tdr"></td> +</tr> +<tr> + <td class="tdl1 br"><i>e.</i> Onvoorziene werken in verband met de afsluiting en ter afronding</td> + <td class="tdr br">„ 1485000</td><td class="tdr"></td> +</tr> +<tr> + <td class="tz br">Te zamen</td> + <td class="tdr br">——————</td> + <td class="tdr">ƒ 40800000</td> +</tr> +</tbody> +</table> + +<p>Als noodzakelijk met de afsluiting samenhangende uitgaven zijn voorts te +beschouwen:</p> + +<table summary=""> +<tbody> +<tr> +<td class="tdl"></td> +<td class="tdc">Benoodigd bedrag.</td> +</tr> +<tr> + <td class="tdl">De verbetering van het Zwolsche Diep</td> + <td class="tdr"> ƒ 3564000</td> +</tr> +<tr> + <td class="tdl">De voorziening in de belangen der visscherij</td> + <td class="tdr"> „ 4500000</td> +</tr> +<tr> + <td class="tdl word2"> „ „ „ „ „ „ defensie</td> + <td class="tdr"> „ 8000000</td> +</tr> +<tr> + <td class="tdl word2"> „ „ „ „ „ „ waterverversching van Amsterdam, en ter afronding</td> + <td class="tdr"> „ 236000</td> +</tr> +<tr> + <td class="tz">te zamen</td> + <td class="tdr bt"> ƒ 16300000</td> +</tr> +</tbody> +</table> + +<p>Met inbegrip van deze uitgaven bedragen dus de kosten van de afsluiting +der Zuiderzee ruim <i>57 millioen gulden</i>.</p> + +<p><span class="pagenum" title="25"> </span><a id="p_25"></a></p> + +<h4><i>Financiëele beschouwing.</i></h4> + +<p>Wordt nu de uitgaaf van 57 millioen gulden opgewogen door de waarde van +de door de afsluiting te verkrijgen voordeelen?</p> + +<p>Het is zeer bezwaarlijk op deze vraag een beslist antwoord te geven.</p> + +<p>Is het reeds bijna onmogelijk om van de besparing op de kosten van +waterkeering en waterloozing eene eenigszins vertrouwbare raming te +geven, de indirecte voordeelen van de afsluiting zijn stellig niet met +eenige juistheid onder cijfers te brengen. Op welke waarde is bijv. te +schatten de voorziening van Friesland en Noordholland met zoetwater, de +meerdere veiligheid bij stormvloed voor de kustprovinciën, de veiliger +scheepvaart en de kortere spoorwegverbinding?</p> + +<p>De ondergeteekenden zullen niet beproeven op deze vragen een antwoord te +geven. Alleen moeten zij er op wijzen dat de waarde der genoemde +voordeelen niet moet worden onderschat.</p> + +<p>Alleen het genot van een zoetwaterboezem voor de waterverversching van +Friesland en Noordholland werd bij een door den Nationalen Zuiderzeebond +gehouden navraag geschat op eene waarde van ƒ680.000 's jaars, en wel op +grond van door verschillende belanghebbenden verstrekte mededeelingen, +waaruit bleek dat de <ins class="corr" id="corr4" title="Bron: meedere">meerdere</ins> opbrengst van het grasland, als een +gevolg van de waterverversching, werd geraamd op ƒ10 per H.A. voor +Noordholland en ƒ6 per H.A. voor Friesland. Een meerdere opbrengst van +ƒ680000 per jaar nu vertegenwoordigt bij een rentevoet van 3,5 pct. +reeds een kapitaal van 19,5 millioen gulden.</p> + +<p>Dit cijfer wordt slechts genoemd om eenig denkbeeld te geven van de +waarde, die door goed ingelichte personen aan sommige indirecte +voordeelen wordt toegekend, geenszins om het genoemde bedrag in +mindering van de kosten der afsluiting te willen brengen.</p> + +<p>Hoe dit echter ook zij, en al zou ten opzichte van de afsluiting der +Zuiderzee, die toch stellig als een werk van openbaar nut kan worden +beschouwd, hetzelfde standpunt mogen worden ingenomen, waarop men zich +tot dusver bij den aanleg van alle groote openbare werken, als de aanleg +der Staatsspoorwegen en van het Merwedekanaal, de verbetering van den +Rotterdamschen Waterweg en de verlegging van den Maasmond, heeft +gesteld, dat namelijk daarbij <span class="pagenum" title="26"> </span><a id="p_26"></a>niet mag worden geëischt, dat de van die +werken te verwachten voordeelen vooraf in geldswaarde moeten zijn uit te +drukken, om tegenover de kosten te worden gesteld, de ondergeteekenden +zijn toch van oordeel, dat er met het oog op de voordeelen van de +afsluiting alléén geen voldoende aanleiding zou bestaan om de uitvoering +van dit werk op zich zelf voor te stellen.</p> + +<p>Zij sluiten zich hiermede aan bij de zoowel door de Zuiderzeevereeniging +als door de Staatscommissie uitgesproken meening: „dat de voordeelen van +den afsluitdijk niet van dien aard zijn, dat het wenschelijk zou wezen +om alleen met het oog daarop, geheel afgescheiden van eene latere +droogmaking, de afsluiting ten uitvoer te leggen.<ins class="corr" id="corr5" title="Niet in Bron.">”</ins></p> + +<h3>De droogmaking.</h3> + +<p>Anders wordt evenwel de rekening, indien de afsluiting van de Zuiderzee +wordt verbonden met de <i>droogmaking</i> van een deel der afgesloten +watervlakte.</p> + +<p>De droogmaking toch is, vooral wanneer zij onder beschutting van den +afsluitdijk op minder kostbare wijze kan worden tot stand gebracht, een +<i>productief</i> werk, waarvan met stelligheid kan worden verwacht dat de +rechtstreeksche voordeelen de uitgaven zullen overtreffen.</p> + +<p>Wordt derhalve de droog te maken oppervlakte groot genoeg gekozen, dan +zal het op de droogmaking te verkrijgen overschot in elk geval kunnen +opwegen tegen het nadeelige saldo, dat op de kosten van de afsluiting +zal overblijven, indien de voordeelen van deze laatste minder hoog +worden geschat dan de voor het werk geraamde uitgaaf.</p> + +<h4><i>Ontwerp van de Zuiderzeevereeniging.</i></h4> + +<p>De Zuiderzeevereeniging heeft er uit den aard der zaak naar gestreefd +om het ontwerp voor de droogmaking zoodanig in te richten, dat zooveel +grond zou worden drooggelegd als met het oog op de hoedanigheid van den +bodem en op de bij het behoud van een IJsselmeer betrokken belangen +mogelijk scheen.</p> + +<p>De Staatscommissie heeft, hoofdzakelijk met het oog op de belangen der +defensie en van de scheepvaart, den vorm en de <span class="pagenum" title="27"> </span><a id="p_27"></a>grootte van de ontworpen +inpolderingen eenigszins gewijzigd, waardoor de gezamenlijke oppervlakte +van de droog te maken gronden iets kleiner, en derhalve die van het +IJsselmeer iets grooter werd, maar heeft toch het ontwerp van de +vereeniging in hoofdtrekken aangehouden.</p> + +<p>Volgens het voorstel der Staatscommissie zouden in de afgesloten +Zuiderzee vier inpolderingen worden gemaakt en wel:</p> + +<table summary=""> +<tbody> + <tr> + <td class="tdl1">een noordwestelijke polder, groot ongeveer<br /> + waarvan ongeveer 18700 H.A. vruchtbaar land.</td> + <td class="tdr">21700 H.A.</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl1">een zuidoostelijke polder, groot ongeveer<br /> + <span class="i1">waarvan ongeveer 98990 H.A. vruchtbaar land.</span></td> + <td class="tdr">107760 „ </td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl1">een zuidwestelijke polder, groot ongeveer<br /> + <span class="i1">waarvan ongeveer 27820 H.A. vruchtbaar land.</span></td> + <td class="tdr">31520 „ </td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl1">een noordoostelijke polder, groot ongeveer<br /> + <span class="i1">waarvan ongeveer 48900 H.A. vruchtbaar land.</span></td> + <td class="tdr">50850 „ </td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">Te zamen<br /> + <span class="i1">waarvan ongeveer 194410 H.A. vruchtbaar land.</span></td> + <td class="tdr bt">211830 „ </td> + </tr> +</tbody> +</table> + +<p>Na voltooiing van deze inpolderingen zou dan een IJsselmeer overblijven +ter grootte van 145000 H.A.</p> + +<p>Voor de uitvoering van het geheele werk, de afsluiting inbegrepen, werd +door de <ins class="corr" id="corr6" title="Bron: Staatcommissie">Staatscommissie</ins> een tijdvak van 33 jaren noodig geacht. +De afsluitdijk zou worden gemaakt in de eerste negen jaren. In het +8<sup>ste</sup> jaar zou worden begonnen met de bedijking van den +noordwestelijken polder, in het 11<sup>de</sup> met die van den zuidoostelijken, +in het 21<sup>ste</sup> met die van den zuidwestelijken en in het 25<sup>ste</sup> met +die van den noordoostelijken polder.</p> + +<p>De noordwestelijke polder zou geheel droog en in cultuur gebracht zijn +in het 14<sup>de</sup>, de zuidoostelijke in het 24<sup>ste</sup>, de zuidwestelijke in +het 28<sup>ste</sup> en de noordoostelijke in het 33<sup>ste</sup> jaar.</p> + +<p>De kosten van de inpolderingen werden door de Staatscommissie geraamd +als volgt:</p> + +<table summary=""> +<tbody> + <tr> + <td class="tdl">de noordwestelijke polder</td> + <td class="tdr">ƒ 12700000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl word2"> „ zuidoostelijke „</td> + <td class="tdr">„ 61850000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl word2"> „ zuidwestelijke „</td> + <td class="tdr">„ 22850000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl word2"> „ noordoostelijke „</td> + <td class="tdr">„ 32500000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">Te zamen</td> + <td class="tdr bt">ƒ 129900000</td> + </tr> +</tbody> +</table> + +<p><span class="pagenum" title="28"> </span><a id="p_28"></a></p> + +<p>Met de kosten van den afsluitdijk en de bijbehoorende werken ad ƒ57100000 +en het bedrag van ƒ2000000 voor voorziening in de belangen +der defensie, dat zooals hierboven is opgemerkt ten laste van de +droogmaking zal moeten komen, wordt de begrooting van het volledige +ontwerp der Staatscommissie dus rond <i>189 millioen gulden</i>.</p> + +<p>Voor deze uitgaaf, in <i>33 jaren</i> te besteden, zou eene oppervlakte van +ruim 194000 H.A. vruchtbaar land worden verkregen, waarvan de +opbrengst, naar de Staatscommissie in haar verslag aantoonde, zeer +waarschijnlijk voldoende zou zijn om de uitgaven, die voor de afsluiting +inbegrepen, te dekken, zelfs al werden de voordeelen van deze laatste +niet onder cijfers gebracht en medegesteld.</p> + +<p>Opgevat op de wijze als door de Staatscommissie werd voorgesteld kan dus +de uitvoering van het plan in zijn geheel eene voordeelige onderneming +worden geacht, en het zou zeker te verdedigen zijn zoo de uitvoering van +Staatswege van het volledige ontwerp thans werd voorgesteld.</p> + +<p>Het is echter niet te ontkennen dat in de groote kosten en den langen +duur van het werk een bezwaar is gelegen, en te verwonderen is het +daarom niet, dat velen aarzelen om 's lands crediet voor zulk een bedrag +en gedurende zulk een lang tijdsverloop te verbinden.</p> + +<h4><i>Beperking van het plan.</i></h4> + +<p>Ook de ondergeteekenden oordeelen het minder gewenscht, de uitvoering +van een werk van dergelijken omvang als het door de Staatscommissie +aanbevolen gewijzigde ontwerp van de Zuiderzeevereeniging in ééne wet +vast te leggen, en achten het beter, en althans voorzichtiger, om nu +alleen te besluiten tot wat het eerst voor de hand ligt, onder +voorwaarde evenwel dat dit past in het groote geheel, en dat er +voldoende zekerheid besta, dat met het nu te ondernemen werk, ook op +zich zelf beschouwd, een behoorlijke rekening zal worden gemaakt.</p> + +<p>De beperking van het werk tot de afsluiting alléén voldoet, gelijk +hierboven is aangetoond, niet geheel aan de laatstgenoemde voorwaarde.</p> + +<p>Het ligt nu voor de hand, aan de afsluiting te verbinden de <span class="pagenum" title="29"> </span><a id="p_29"></a>droogmaking +van zóóveel grond, dat door de waarde daarvan, gevoegd bij die van de +directe en indirecte voordeelen van de afsluiting, de uitgaven +ruimschoots gedekt kunnen worden geacht.</p> + +<p>Op deze wijze zal, zelfs al blijven de andere door de Staatscommissie +voorgestelde inpolderingen door latere ongunstige tijdsomstandigheden +achterwege, nooit een onvruchtbaar werk begonnen zijn, en zullen de aan +het werk ten koste gelegde gelden op zijn minst door even groote +voordeelen worden opgewogen.</p> + +<p>Van dit standpunt zijn de <ins class="corr" id="corr7" title="Bron: ongeteekenden">ondergeteekenden</ins> uitgegaan bij hun voorstel, +om, in de wet die de afsluiting beveelt op te nemen de droogmaking van +twee der door de Staatscommissie aanbevolen inpolderingen, en wel de +noordwestelijke, kortheidshalve in het vervolg <i>Wieringerpolder</i> te +noemen, en de zuidwestelijke of <i>Hoornsche polder</i>.</p> + +<p>Deze beide droogmakerijen, de eerste uit zeer goeden, de tweede uit den +allerbesten kleigrond bestaande, zijn voor eene spoedige ontwikkeling +van het landbouwbedrijf het <ins class="corr" id="corr8" title="Bron: gunstigt">gunstigst</ins> gelegen. Zij grenzen +toch aan het oude land van Noordholland, waar landbouw en zuivelbedrijf +tot een hoogen trap van ontwikkeling zijn gekomen, waar goede markten +aanwezig zijn en van waaruit de hoofdstad langs goede spoor- en +waterwegen in korten tijd kan worden bereikt.</p> + +<p>De indijking en droogmaking van de bedoelde gronden, althans van een +deel daarvan, is reeds meermalen ter sprake gekomen, echter zonder dat +daaraan het denkbeeld eener voorafgaande afsluiting van de Zuiderzee +werd verbonden. Zoowel voor het Wieringermeer als voor het Hoornsche Hop +werden plannen tot indijking en droogmaking opgemaakt, waarvoor +concessie werd aangevraagd. Wel een bewijs, dat in de drooglegging van +deze gronden reeds lang eene vruchtdragende onderneming werd gezien.</p> + +<table summary=""> +<tbody> + <tr> + <td class="tdl1">De ontworpen Wieringer polder is groot<br /> + waarvan 18700 H.A. vruchtbaar land.</td> + <td class="tdr">21700 H.A.,</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl1">De ontworpen Hoornsche polder is groot<br /> + waarvan 27820 H.A. vruchtbaar land.</td> + <td class="tdr">31520 „ </td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl1">De beide polders te zamen dus groot<br /> + waarvan 46520 H.A<ins class="corr" id="corr9" title="Niet in Bron.">.</ins> vruchtbaar land.</td> + <td class="tdr bt">53220 H.A.,</td> + </tr> +</tbody> +</table> + +<p><span class="pagenum" title="30"> </span><a id="p_30"></a></p> + +<p>De oppervlakte van het IJsselmeer, zonder inpoldering 360000 H.A. +bedragende, wordt door de bedijking van de beide polders teruggebracht +tot 307000 H.A.</p> + +<h4><i>Kosten.</i></h4> + +<p>De raming van het werk wordt, bij beperking der droogmaking tot de beide +westelijke polders, als volgt:</p> + +<table class="bedragen" summary=""> +<tbody> +<tr> + <th class="bedragkop nobrw"></th> + <th class="bedragkop">Uit te voeren werken.</th> + <th class="bedragkop">Benoodigd<br />bedrag.</th> + <th class="bedragkop nobrw">Gezamenlijk<br />bedrag.</th> +</tr> + <tr> + <td class="tdr"></td> + <td class="tdc br"><i>De afsluiting.</i></td> + <td class="tdr br"></td> + <td class="tdr"></td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">I.</td> + <td class="tdl1 br">De afsluitdijk met de daarbij behoorende werken:</td> + <td class="tdr br"></td> + <td class="tdr"></td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"><i>a.</i></td> + <td class="tdl1 br">Afsluitdijk</td> + <td class="tdr br">ƒ 28130000</td> + <td class="tdr"></td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"><i>b.</i></td> + <td class="tdl1 br">Werken op Wieringen</td> + <td class="tdr br">„ 8000000</td> + <td class="tdr"></td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"><i>c.</i></td> + <td class="tdl1 br">Kanaal Harlingen–Piaam, met inbegrip der verhooging van den zeedijk tusschen Piaam en Zurig</td> + <td class="tdr br">„ 2585000</td> + <td class="tdr"></td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"><i>d.</i></td> + <td class="tdl1 br">Verhooging van den Balgdijk in Noordholland, en verbetering van de havens</td> + <td class="tdr br">„ 600000</td> + <td class="tdr"></td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"><i>e.</i></td> + <td class="tdl1 br">Onvoorziene werken in verband met de afsluiting, en ter afronding</td> + <td class="tdr br">„ 1485000</td> + <td class="tdr"></td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"></td> + <td class="tdl1 br"></td> + <td class="tdr br">——————</td> + <td class="tdr">ƒ 40800000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">II.</td> + <td class="tdl1 br">De verbetering van het Zwolsche Diep</td> + <td class="tdc br">„</td> + <td class="tdr">„ 3564000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">III.</td> + <td class="tdl1 br">De voorziening in de belangen der defensie</td> + <td class="tdc br">„</td> + <td class="tdr">„ 10000000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">IV.</td> + <td class="tdl1 br">De voorziening in de visscherijbelangen</td> + <td class="tdc br">„</td> + <td class="tdr">„ 4500000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"><span class="pagenum" title="31"> </span><a id="p_31"></a>V.</td> + <td class="tdl1 br">De voorziening in de belangen der waterverversching van Amsterdam, en ter afronding</td> + <td class="tdc br">„</td> + <td class="tdr">„ 236000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"></td> + <td class="tdc br"><i>De droogmaking.</i></td> + <td class="tdr br"></td> + <td class="tdr"></td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">VI.</td> + <td class="tdl1 br">De inpolderingen achter den afsluitdijk</td> + <td class="tdc br">„</td> + <td class="tdr"></td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"><i>a.</i></td> + <td class="tdl1 br">De Wieringerpolder</td> + <td class="tdr br">ƒ 12700000</td> + <td class="tdr"></td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"><i>b.</i></td> + <td class="tdl1 br">De Hoornsche polder</td> + <td class="tdr br">„ 22850000</td> + <td class="tdr"></td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"></td> + <td class="tdl1 br"></td> + <td class="tdr br">——————</td> + <td class="tdr">„ 35550000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr"></td> + <td class="tdc br">Totaal </td> + <td class="tdr br"></td> + <td class="tdr bt bb2">ƒ 94650000</td> + </tr> + +</tbody> +</table> + +<p>De totale kosten van het beperkte plan kunnen alzoo gesteld worden op +rond 95 millioen gulden.</p> + +<p>Hiervan komen, als men van de uitgaven voor de defensiewerken stelt 8 +millioen op rekening van de afsluiting en 2 millioen op rekening van de +droogmaking, voor rekening van de afsluiting <b class="size115">57 millioen</b>, en +voor rekening van de droogmaking <b class="size115">38 millioen</b>.</p> + +<p>De uitvoering van het beperkte plan zal kunnen geschieden in 18 jaren, +gedurende welk tijdverloop dus gemiddeld een bedrag van ruim 5 millioen +'s jaars zal zijn te besteden, en wel als volgt:</p> + +<p><span class="pagenum" title="32"> </span><a id="p_32"></a></p> + +<table class="bedragen" summary=""> +<tbody> + <tr> + <th class="bedragkop">Jaar.</th> + <th class="bedragkop">Uit te voeren werken.</th> + <th class="bedragkop nobrw">Te besteden bedrag in millioenen guldens.</th> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">1</td><td class="tdl1 br">Afsluitdijk en defensiewerken</td><td class="tdc">6.5</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">2</td><td class="tdl i1 br">idem</td><td class="tdc">6</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">3</td><td class="tdl i1 br">idem</td><td class="tdc">7</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">4</td><td class="tdl i1 br">idem</td><td class="tdc">7</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">5</td><td class="tdl1 br">Afsluitdijk, defensiewerken en verbetering Zwolsche Diep</td><td class="tdc">7.5</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">6</td><td class="tdl1 br">Afsluitdijk, defensiewerken, verbetering Zwolsche Diep en voorziening in de Visscherijbelangen</td><td class="tdc">11.5</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">7</td><td class="tdl1 br">Afsluitdijk, defensiewerken en verbetering Zwolsche Diep</td><td class="tdc">5.5</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">8</td><td class="tdl1 br">Afsluitdijk, defensiewerken en Wieringerpolder</td><td class="tdc">5</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">9</td><td class="tdl1 br">Afsluitdijk, en Wieringer polder</td><td class="tdc">4</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">10</td><td class="tdl1 br">Wieringer polder</td><td class="tdc">3</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">11</td><td class="tdl1 br">Wieringer polder en Hoornsche polder</td><td class="tdc">5</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">12</td><td class="tdl i1 br">idem</td><td class="tdc">5</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">13</td><td class="tdl i1 br">idem idem. en defensiewerken</td><td class="tdc">5</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">14</td><td class="tdl i1 br">idem idem</td><td class="tdc">5</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">15</td><td class="tdl1 br">Hoornsche polder</td><td class="tdc">4</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">16</td><td class="tdl i1 br">idem</td><td class="tdc">3</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">17</td><td class="tdl i1 br">idem</td><td class="tdc">3</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br">18</td><td class="tdl i1 br">idem</td><td class="tdc">2</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr br"></td><td class="tdc br">Totaal</td><td class="tdc bt bb2">95</td> + </tr> +</tbody> +</table> + +<p>De afsluitdijk zal in het 9<sup>de</sup> jaar voltooid worden<ins class="corr" id="corr10" title="Bron: ,">.</ins> In het +8<sup>ste</sup> jaar zal worden begonnen met de werken tot bedijking van den +Wieringerpolder, welke polder in het 14<sup>de</sup> jaar droog en verkaveld kan +zijn. In het 11<sup>de</sup> jaar zal worden begonnen met de werken tot +bedijking van den Hoornschen polder, die in het 18<sup>de</sup> jaar droog en +verkaveld kan zijn.</p> + +<p>Aan het eind van het 18<sup>de</sup> jaar zal dan eene oppervlakte van ruim 46500 +H.A. vruchtbaar land zijn verkregen.</p> + +<p><span class="pagenum" title="33"> </span><a id="p_33"></a></p> + +<h4><i>Financieele beschouwingen.</i></h4> + +<p>Door de droogmaking te beperken tot de beide westelijke polders wordt +bij uitvoering van de wet de uitgaaf tot 95 millioen en de tijd van +uitvoering tot 18 jaren beperkt. Zoowel kosten als tijd worden dus +teruggebracht tot ongeveer de helft van hetgeen bij uitvoering van de +voorstellen der Staatscommissie zou worden vereischt.</p> + +<p>Het is duidelijk dat hierdoor het geheele werk beter overzienbaar wordt.</p> + +<p>Gevraagd zal echter worden of aan de uitvoering ook van dit beperkte +plan geen overwegende financiëele bezwaren zijn verbonden.</p> + +<p>Lang en ernstig heeft deze vraag de ondergeteekenden bezig gehouden; +veel eerder dan nu geschiedt zou het ontwerp zijn ingediend, ware het +niet, dat aan de financiëele quaestie bijzondere aandacht moest worden +gegeven. Nu zullen de ondergeteekenden geenszins beweren dat het hun +gelukt is een plan te ontwerpen, waardoor alle bezwaren zijn opgeheven; +zij meenen echter te kunnen aantoonen, dat de gevraagde offers op verre +na zóó groot niet zijn, als zij zich bij eene eerste beschouwing +voordoen.</p> + +<p>Men moet een scherpe grenslijn trekken tusschen de kosten der +<i>afsluiting</i> en die der <i>droogmaking</i>.</p> + +<p>De afsluiting zelve zal—daargelaten, dat zij de droogmaking veel minder +kostbaar zal maken—voor den Staat geen direct voordeel opleveren.</p> + +<p>Wel zullen de omliggende streken belangrijke voordeelen genieten, maar +de schatkist van het Rijk zal daarbij niet gebaat zijn.</p> + +<p>De ondergeteekenden zouden daarom de kosten der afsluiting ten bedrage +van ƒ57000000 beschouwd willen zien als eene uitgaaf zonder meer.</p> + +<p>Is die som echter eenmaal besteed en alles tot stand gekomen waarvoor +zij moet dienen, dan treedt men in een geheel anderen toestand. De +droogmakingen zelve kunnen dan onder zoo gunstige voorwaarden worden +ondernomen dat aan hare rentabiliteit, ook al rekent men interest op +interest, niet meer kan getwijfeld worden. Wel zullen dan groote +kapitalen voor de uitvoering bijeengebracht <span class="pagenum" title="34"> </span><a id="p_34"></a>moeten worden, doch daaruit +zullen geene verhoogingen van het budget der gewone uitgaven +voortvloeien.</p> + +<p>Met andere woorden: is de afsluiting volbracht, dan wordt de droogmaking +eene onderneming, die hare kosten, alles daaronder begrepen, zal goed +maken. De mogelijkheid bestaat zelfs dat zij meer dan dit zal doen, doch +het ware niet voorzichtig thans reeds daarop te rekenen.</p> + +<p>Door deze beschouwing komt de financiëele zijde van het vraagstuk in een +ander, en—naar de ondergeteekenden meenen—eerst in het ware licht, +want de geheele zaak, voor zoover zij de beurzen der belastingschuldigen +raakt, blijkt nu hierop neder te komen, hoe men de ƒ57000000 uit de +<i>gewone</i> middelen kan dekken. Uit deze toch moeten zij ten slotte +gevonden kunnen worden, zal men de droogmaking zelve kunnen behandelen +als een onderneming, die al hare kosten, rente daaronder begrepen, ten +volle goed maakt.</p> + +<p>Het eenvoudigst middel daartoe zou natuurlijk zijn, de voor dat doel te +besteden gelden ieder jaar als een gewone uitgaaf aan te merken. Maar +dit zou verhooging der belastingen gedurende ongeveer negen jaren met +een aanzienlijk bedrag ten gevolge hebben, en daartegen bestaan ernstige +bezwaren. Het zal onvermijdelijk zijn, de uitgaven voor de afsluiting +over een langer tijdsverloop te verdeelen. Hoe lang dat tijdsverloop zal +moeten zijn, hangt af van omstandigheden. Eene becijfering, waaraan eene +rente van 3½ pct. ten grondslag werd gelegd, deed zien, dat indien +voor de vereischte uitgaaf eenerzijds telken jare werd geleend, maar +anderzijds <i>van het eerste jaar af</i> ƒ2000000 voor rente en aflossing +werd aangewezen, in 60 jaren tijds de leeningen gedelgd zouden zijn.</p> + +<p>Het is echter niet zeker, zelfs niet waarschijnlijk, dat ieder jaar +voor de geheele vereischte uitgaaf geleend zal moeten worden, want de +uitkomsten van een dienstjaar zijn dikwijls gunstiger dan zij zich bij +het opmaken der begrootingen lieten aanzien, zoodat posten, die men +onder de buitengewone had gerangschikt, uit de gewone middelen bestreden +werden. Afgescheiden hiervan kan de toestand der kas zoodanig zijn, dat +het sluiten eener leening, zelfs tijdelijke kasversterking, uitstel +gedoogt. De hierboven genoemde termijn van 60 jaren is derhalve een +<i>maximum</i>; <span class="pagenum" title="35"> </span><a id="p_35"></a>hij kan aanmerkelijk worden bekort. Dit alleen staat vast: +wil het werk op financieel gezonde grondslagen worden ondernomen, +dan zullen gewone middelen tot een bedrag van ƒ2000000 daarvoor +beschikbaar moeten zijn, en wel gedurende een groot getal jaren, dat +intusschen het cijfer van 60 niet overschrijden zal.</p> + +<p>Het financiëele vraagstuk lost zich derhalve op in eene verhooging +van het budget der gewone uitgaven gedurende een vrij langen tijd met +ƒ2000000 's jaars. Niet terstond zal die verhooging ontstaan. +Heeft de wet het <i>Staatsblad</i> bereikt, dan kunnen de werken niet +onverwijld worden ondernomen, daar nog veel voorbereidende arbeid, +ook onteigeningswetten, noodig zullen zijn. Vóór het derde jaar na de +totstandkoming der wet zal geen belangrijke post op hoofdstuk IX der +Staatsbegrooting gebracht worden. Maar dàn moeten de ƒ2000000 +beschikbaar zijn, desvereischt door versterking der inkomsten.</p> + +<p>Desvereischt, en na de mededeelingen van den Minister van Financiën in +zijne rede van 20 September ll. bij de aanbieding der Staatsbegrooting +voor 1901 gedaan, kan bezwaarlijk worden voorgespiegeld, dat de +hierbedoelde noodzakelijkheid achterwege zal blijven. Doch al mocht dit +niet door een gunstigen samenloop van omstandigheden gebeuren, zoodat +over enkele jaren de inkomsten opnieuw versterkt moesten worden, dan +zouden de ondergeteekenden dezen prijs niet te hoog achten voor hetgeen +daardoor verkregen werd. Zwaarder en pijnlijker offers zijn door volken +gebracht om hun grondgebied uit te breiden. Voor die ƒ2000000 op te +brengen gedurende een tijdperk van <i>ten hoogste</i> 60 jaren, zou men de +mogelijkheid verkrijgen om, zonder verdere lasten op te leggen aan de +burgerij, van lieverlede eene geheele provincie toe te voegen aan ons +land.</p> + +<p>Dit laatste moet nog in bijzonderheden worden toegelicht. Door de +droogmaking van het tweetal thans daarvoor te bestemmen gedeelten, zal, +na aftrek van den voor wegen, dijken en watergangen in te nemen grond, +46500 H.A. vruchtbaar land worden aangewonnen.</p> + +<p>Trekt men hiervan nog, zooals door de Staatscommissie is gedaan, af 1% +van de oppervlakte, te reserveeren voor de uitbreiding van de nieuw te +stichten gemeenten, en aan deze kosteloos af te staan, dan blijft er +over aan vruchtbaar <i>verkoopbaar</i> land:</p> + +<p><span class="pagenum" title="36"> </span><a id="p_36"></a></p> + +<table summary=""> +<tbody> + <tr> + <td class="tdl">in den Wieringerpolder rond</td> + <td class="tdr">18500 H.A.</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl word2"> „ „ Hoornschen „ „</td> + <td class="tdr">27500 „ </td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">te zamen</td> + <td class="tdr bt">46000 H.A.</td> + </tr> +</tbody> +</table> + +<p>Deze grond kan, naar gelang van de vordering der droogmaking, in +gedeelten worden uitgegeven.</p> + +<p>Het is wenschelijk, dat die uitgifte eerst plaats heeft na verloop van +drie jaren na de droogvalling van den grond, gedurende welke jaren de +bebouwing dan voor rekening van den Staat kan geschieden.</p> + +<p>In verband hiermede en met de grootte van de afdeelingen, waarin de +polders naar hunne hoogteligging verdeeld worden, zouden dan, te +beginnen met het 14<sup>de</sup> jaar, jaarlijks ongeveer 5800 H.A. kunnen +worden uitgegeven, zoodat de laatste uitgifte in het 21<sup>ste</sup> jaar +plaats heeft.</p> + +<p>Zonder dat hier behoeft te worden uitgemaakt op welke wijze de grond +zal worden uitgegeven, mag toch wel worden aangenomen, dat in de +<i>verkoopwaarde</i> daarvan de voor droogmaking uitgegeven gelden zullen +worden teruggevonden.</p> + +<p>Dat bij uitvoering van dit beperkte plan jaarlijks nog geen 6000 H.A., +en in het geheel slechts 46000 H.A., aan de markt zullen worden +gebracht, en dat nog wel van den meest gunstig gelegen grond, zal er +zeker toe bijdragen om de vrees voor neerdrukking van de koop- of +pachtprijzen weg te nemen.</p> + +<p>De Staatscommissie noemde in haar rapport voor de vermoedelijke +verkoopwaarde van den grond geen cijfer, al werd door haar eene +berekening gegeven van den <i>kostenden prijs</i> van den grond in +verschillende onderstellingen, een prijs waaraan de verkoopwaarde van +den grond dus gelijk zou moeten zijn, opdat de kosten der onderneming +gedekt kunnen worden geacht. De kostende prijs zou, bij voorafgaande +afsluiting, waarvan de kosten over de vier inpolderingen worden +omgeslagen, volgens de Staatscommissie zijn: gemiddeld ƒ982 der H.A. +indien geen rente in rekening wordt gebracht, en ƒ1350 per H.A. met +bijrekening van eenvoudige rente.</p> + +<p>Een beter uitgangspunt geeft de waarschijnlijke <i>opbrengst</i> van de +nieuwe gronden.</p> + +<p>De Staatscommissie meende die opbrengst (pachtwaarde) op ƒ60 <span class="pagenum" title="37"> </span><a id="p_37"></a>per H.A. +te mogen ramen, na aftrek van de dijks- en polderlasten, en wel op grond +van de cijfers, welke door de commissie van schatters voor de herziening +der belastbare opbrengst van de ongebouwde eigendommen zijn gegeven.</p> + +<p>Dat die raming niet bijzonder hoog is, bewijzen de pachten van ƒ90 à +ƒ120 per H.A., die heden ten dage worden besteed in de IJpolders, +waarmede een groot deel der gronden in de nieuwe polders het best zullen +zijn te vergelijken.</p> + +<p>Een pachtwaarde nu van ƒ60 per H.A. vertegenwoordigt voor de 46000 +H.A. van de Wieringer- en Hoornsche polders een jaarlijksche opbrengst +van ƒ2760000.</p> + +<p>De totale kosten van het beperkte droogmakingsplan, zonder de afsluiting +en de bijkomende werken, zullen volgens de hierboven gegeven raming, +bedragen ongeveer <i>38 millioen gulden</i>, welke kosten tot 48,5 millioen, +overeenkomende met eenen jaarlijkschen rentelast van ƒ1700000 bij een +rentevoet van 3½ pct. zullen stijgen, indien rente op rente in +rekening worden gebracht en ondersteld wordt dat voor elk der beide +polders alle gronden drie jaar na de droogmaking in gebruik zijn +gegeven.</p> + +<p>De jaarlijksche opbrengst zal dus den jaarlijkschen rentelast volgens +deze rekening met ruim 1 millioen gulden kunnen overtreffen, waaruit +genoegzaam blijkt, dat die droogmakingen na de afsluiting als +winstgevende ondernemingen beschouwd kunnen worden.</p> + +<p>De ondergeteekenden aarzelen dan ook niet, als hunne overtuiging uit te +spreken, dat de uitvoering van het in dit wetsontwerp neergelegde plan +zonder gevaar voor 's lands geldmiddelen kan worden ondernomen.</p> + +<p>Wellicht zal hier de opmerking worden gemaakt, dat, terwijl de Staat +alle uitgaven draagt, de voordeelen van de afsluiting voor het grootste +deel zullen worden genoten door de om de Zuiderzee gelegen landstreken.</p> + +<p>Dit is volkomen waar. Alleen de besparing op het onderhoud van de Rijks +zee- en havenwerken en op de kosten der bemaling van het Noordzeekanaal +komt rechtstreeks aan de Staatskas ten goede.</p> + +<p>Overigens komen de voordeelen voor de scheepvaart en voor het +landverkeer grootendeels, en komt de besparing op het onderhoud der +zeeweringen en op de kosten der waterloozing geheel <span class="pagenum" title="38"> </span><a id="p_38"></a>ten voordeele van +de inwoners der omliggende provinciën en waterschappen, terwijl de +betere waterverversching van Friesland en Noordholland in de eerste +plaats ten goede komt aan de bezitters en bewoners der in die gewesten +gelegen landerijen.</p> + +<p>Deze overweging mag echter, naar de overtuiging van de ondergeteekenden, +niet gelden waar het betreft de economische waarde te bepalen van een +werk van openbaar nut als dit.</p> + +<p>Ook bij andere groote openbare werken is dit niet geschied.</p> + +<p>Of vloeiden de voordeelen van de verbetering van den Rotterdamschen +waterweg, van den aanleg van het Merwedekanaal en van zoo menig ander +kostbaar op Rijkskosten uitgevoerd werk rechtstreeks in de Staatskas of +kwamen deze gelijkelijk aan alle ingezetenen van Nederland ten goede?</p> + +<p>Naar de meening van de ondergeteekenden rechtvaardigen de groote +belangen, die voor niet minder dan vijf provinciën aan de afsluiting der +Zuiderzee zijn verbonden, ten volle dat de kosten van dit werk geheel +door den Staat worden gedragen, en dit des te meer waar een aanzienlijk +deel van die kosten door de droogmaking rechtstreeks in de Staatskas +zal terugvloeien. Van het vorderen eener bijdrage in de kosten van de +betrokken belanghebbenden moet dan ook ditmaal worden afgezien, te meer +daar het bedrag dier bijdrage niet in billijkheid zou kunnen worden +vastgesteld voordat de rekening van de droogmaking geheel was +afgesloten.</p> + +<h3>Latere droogmakingen.</h3> + +<p>Na uitvoering van de afsluiting en de droogmaking der beide westelijke +polders, waarop het wetsontwerp betrekking heeft, is het te verwachten +dat de droogmaking van de beide andere polders of van andere deelen van +het IJsselmeer zal worden ter hand genomen, hetzij door dit geslacht, +hetzij door een volgend.</p> + +<p>De thans voorgestelde afsluiting van de Zuiderzee zal aan die latere +droogmaking evenzeer ten goede komen als zij het doet aan die van de +beide westelijke polders.</p> + +<p>De droogmaking zonder voorafgaande afsluiting werd door de +Staatscommissie geraamd:</p> + +<table summary=""> +<tbody> + <tr> + <td class="tdl">voor den zuidoostelijken polder op</td> + <td class="tdr">ƒ 85000000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl word2"> „ „ noordoostelijken „ „</td> + <td class="tdr">„ 50500000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">te zamen op</td> + <td class="tdr bt">ƒ 135500000</td> + </tr> +</tbody> +</table> + +<p><span class="pagenum" title="39"> </span><a id="p_39"></a></p> + +<p>De droogmaking bij voorafgaande afsluiting werd geraamd:</p> + +<table summary=""> +<tbody> + <tr> + <td class="tdl">voor den zuidoostelijken polder op</td> + <td class="tdr">ƒ 61850000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl word2"> „ „ noordoostelijken „ „</td> + <td class="tdr">„ 32500000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">te zamen op</td> + <td class="tdr bt bb2">ƒ 94350000</td> + </tr> +</tbody> +</table> + +<p>Het verschil bedraagt ruim <i>41 millioen gulden</i>, welk bedrag door de +voorafgaande afsluiting op de kosten van droogmaking der beide +oostelijke polders wordt bespaard.</p> + +<h3>Droogmaking met afsluiting in vergelijking met droogmaking zonder afsluiting.</h3> + +<p>Hier is het de plaats om de vraag te stellen, die reeds door de +Staatscommissie bij de beschouwing van het volledige plan van +droogmaking is gesteld en beantwoord, en die bij dit beperkte plan nog +meer op den voorgrond komt: Is het wel wenschelijk de Zuiderzee eerst af +te sluiten alvorens tot droogmaking over te gaan?</p> + +<p>Het is toch niet te ontkennen dat de afsluiting, die met de daaraan +onvermijdelijk verbonden uitgaven voor visscherij-, afwaterings-, +scheepvaart- en defensiebelangen, een bedrag van 57 millioen gulden +vordert, voordat nog een hectare grond is drooggemaakt, de kosten van +het geheele werk zeer hoog opvoert.</p> + +<p>Waar nu niet, zooals de Staatscommissie voorstelde, aan de afsluiting +terstond de droogmaking van ruim 194000 H.A., doch zooals dit voorstel +luidt de droogmaking van slechts 46500 H.A. vruchtbaar land wordt +verbonden, klemt dit bezwaar te sterker.</p> + +<p>Is nu een dergelijke werkwijze, zoo zal worden gevraagd, wel met een +goed financieel beleid overeen te brengen, en ligt het niet veel meer +voor de hand om onmiddellijk met het maken van een der beide +inpolderingen te beginnen, en dan, wanneer de daarmede te verkrijgen +uitkomsten zulks wettigen, ook den tweeden, en desverkiezende later ook +den derden en den vierden polder droog te maken?</p> + +<p>Om die vraag goed te beantwoorden, moet het oog gevestigd worden op de +voordeelen die de afsluiting biedt, zoowel op zich <span class="pagenum" title="40"> </span><a id="p_40"></a>zelf voor de +omringende landstreek als voor de drooggemaakte polders.</p> + +<p>De eerstbedoelde voordeelen zijn in het vorenstaande uitvoerig +behandeld.</p> + +<p>Er blijft dus over na te gaan welke de voordeelen zijn van de afsluiting +voor de inpolderingen.</p> + +<p>Vooreerst kunnen in de afgesloten Zuiderzee de dijken van de nieuwe +polders goedkooper worden gemaakt; zij behoeven dan slechts eene +waterkeering te vormen tegen de hoogste waterstanden die op het +afgesloten IJsselmeer te wachten zijn, en kunnen dus aanmerkelijk lager +blijven en op eenvoudiger en goedkooper wijze worden samengesteld dan +wanneer zij in de open Zuiderzee moesten worden aangelegd en de hoogste +stormvloeden moesten keeren. Ook het onderhoud van deze dijken zal +belangrijk minder kosten.</p> + +<p>Ten andere zal de bemaling van de inpolderingen bij voorafgaande +afsluiting in gunstiger conditie verkeeren. Indien toch de stoomgemalen +op de open Zuiderzee uitslaan zal in den regel tot een hooger peil +moeten worden opgemalen dan wanneer op het afgesloten IJsselmeer kan +worden uitgeslagen.</p> + +<p>De Staatscommissie berekende de kosten van droogmaking zonder +voorafgaande afsluiting:</p> + +<table summary=""> +<tbody> + <tr> + <td class="tdl">voor den Wieringerpolder op</td> + <td class="tdr">ƒ 21400000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl word2"> „ „ Hoornschen „ „</td> + <td class="tdr">„ 37300000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">voor de beide polders</td> + <td class="tdr bt bb2">ƒ 58700000</td> + </tr> +</tbody> +</table> + +<p>en de kosten van de droogmaking met afsluiting:</p> + +<table summary=""> +<tbody> + <tr> + <td class="tdl">voor den Wieringerpolder op</td> + <td class="tdr">ƒ 12700000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdl word2"> „ „ Hoornschen „ „</td> + <td class="tdr">„ 22850000</td> + </tr> + <tr> + <td class="tdr">voor de beide polders</td> + <td class="tdr bt bb2">ƒ 35550000</td> + </tr> +</tbody> +</table> + +<p>Het verschil, dus de besparing op de kosten van droogmaking, is ruim <i>23 +millioen gulden</i>.</p> + +<p>Dit bedrag klimt tot ruim <i>64 millioen</i> indien daarbij wordt gevoegd de +besparing, ad ruim 41 millioen, die op de kosten van droogmaking der +beide oostelijke inpolderingen door de voorafgaande afsluiting wordt +verkregen.</p> + +<p><span class="pagenum" title="41"> </span><a id="p_41"></a></p> + +<p>Daarbij komt dan nog de door de afsluiting te verkrijgen besparing op +de onderhoudskosten van de polderdijken en op de kosten van bemaling der +inpolderingen, welke besparing merkbaar zal zijn aan het lagere bedrag +der polderlasten.</p> + +<p>Maar niet overwegingen van bloot financiëelen aard moeten, naar de +Regeering meent, den doorslag geven bij de keus tusschen droogmaking met +en zonder afsluiting.</p> + +<p>Er zijn redenen van anderen aard die, ook afgezien van het geldelijk +voordeel, beslist de voorkeur moeten doen geven aan het plan tot +droogmaking met voorafgaande afsluiting.</p> + +<p>Daar zijn vooreerst de bezwaren, die voor de militaire verdediging des +lands verbonden zijn aan het maken van de inpolderingen wanneer de +Zuiderzee niet wordt afgesloten, en die er zelfs waarschijnlijk toe +zouden moeten leiden om van de landaanwinning, althans voor zooveel de +beide oostelijke polders betreft, af te zien.</p> + +<p>Vervolgens moet in het oog worden gehouden dat de <i>veiligheid</i> van de +nieuwe inpolderingen veel beter is gewaarborgd <i>met</i> dan <i>zonder</i> +afsluitdijk.</p> + +<p>Met afsluitdijk toch zullen de nieuwe polders achter meerdijken komen +te liggen die ten opzichte van de zee slaperdijken zijn. Zelfs in het +bijna ondenkbare geval van een doorbraak in den afsluitdijk tijdens +stormvloed, zou wel de waterstand van het IJsselmeer belangrijk rijzen, +doch waarschijnlijk niet in die mate dat de meerdijken van de polders, +die eene minste hoogte van 2.50 M. + N. A. P. bekomen, zouden +overloopen. Zonder afsluitdijk daarentegen zullen de nieuwe polders +onmiddellijk zijn gelegen achter <i>zeedijken</i>, die bij stormvloeden een +groot waterverschil zullen moeten keeren.</p> + +<p>De vraag mag dan ook wel worden gesteld of de bevolking van een +dergelijken polder zich voldoende <i>veilig</i> zou gevoelen, en of niet +de meerdere risico, waaraan de gebruikers van den grond zouden zijn +blootgesteld, in een lagere pacht- of verkoopwaarde van de gronden zou +worden teruggevonden.</p> + +<p>Op deze plaats moet er op worden gewezen, dat door aan de droogmaking +van verschillende gedeelten van de Zuiderzee de afsluiting van den +waterplas te doen voorafgaan, niet anders gehandeld wordt dan door het +voorgeslacht steeds is gedaan.</p> + +<p><span class="pagenum" title="42"> </span><a id="p_42"></a></p> + +<p>Nimmer toch is een deel van den diepen zeebodem drooggelegd dat +onmiddellijk aan de open zee grensde. Of zouden in de 17<sup>de</sup> eeuw de +Beemster, de Purmer, de Schermer, de Wormer, die alle toch vroeger in +open gemeenschap hebben gestaan met de Zuiderzee, zijn drooggemaakt, +indien niet in vorige eeuwen de wateren van Hollands Noorderkwartier van +de zee waren gescheiden door de dijken, die aan de plaatsen Monnikendam, +Edam, Zaandam, Schardam, enz. hun naam hebben gegeven?</p> + +<p>Zou de Haarlemmermeer zijn drooggemaakt indien niet in vroegere eeuwen +zijne wateren te Spaarndam en Halfweg van die van het open IJ waren +afgescheiden geworden, en zou men zonder de afsluiting te Schellingwoude +de IJpolders hebben drooggelegd en deze hebben blootgesteld aan de door +stormvloeden in de Zuiderzee opgezette wateren van het open IJ?</p> + +<p>Men wijze hierbij niet op de bedijking van de Zijpe in 1597 en van den +Wieringerwaard in 1608, en op die van den Waard- en Groetpolder in 1843 +en van den Anna Paulownapolder in de jaren 1845-1847. Deze polders +kunnen toch niet vergeleken worden met de diepgelegen droogmakerijen +waarvan hier sprake is; het zijn gedeeltelijk bedijkte schorgronden, die +wat hun aard betreft meer overeenkomen met de Friesche en Groninger +Wadpolders en met de bedijkingen in Zeeland en Zuidholland.</p> + +<h3>Besluit.</h3> + +<p>De vraag moet ten slotte nog worden beantwoord, of er voor den Staat +<i>voldoende reden</i> bestaat om <i>thans</i> tot de uitvoering van het groote +werk te besluiten.</p> + +<p>Dat ook bij de uitvoering van het thans voorgestelde beperkte plan een +belangrijk deel van de uitgaven door de opbrengst van de drooggemaakte +gronden kan worden gedekt en hetgeen nog ontbreekt ruimschoots wordt +opgewogen door de voordeelen van de afsluiting, dat bij uitvoering van +het volledige ontwerp der Staatscommissie de opbrengst der droogmaking +de gezamenlijke uitgaaf kan overtreffen, en het werk dus een directe +bate aan de Staatskas kan opleveren, mag op zichzelf nog niet alleen de +drijfveer zijn om het werk te beginnen. Immers het ligt niet op den weg +van den Staat om een werk als dit uit een <span class="pagenum" title="43"> </span><a id="p_43"></a>bloot speculatief oogpunt te +ondernemen. Hoofddoel moet zijn het vermeerderen van de algemeene +welvaart, door het scheppen van een beteren waterstaatstoestand in een +belangrijk deel des lands, door de vergrooting van den vaderlandschen +bodem met eene aanzienlijke uitgestrektheid vruchtbaar land, en door het +openen van een uitgebreid arbeidsveld voor Nederlandsche nijverheid en +werkkracht.</p> + +<p>Wat nu het eerste betreft, de verbetering die voor de omliggende +provinciën zal worden verkregen ten aanzien van veiligheid tegen de zee, +waterloozing, waterverversching en verkeer is in het bovenstaande +genoegzaam duidelijk aangewezen.</p> + +<p>En wat de droogmaking betreft, al wordt bij uitvoering van dit +wetsvoorstel slechts een aanwinst verkregen van ruim 46000 hectaren, +dat is nog geen vierde gedeelte van de oppervlakte die bij uitvoering +van het voorstel der Staatscommissie zou worden drooggelegd, ook deze +aanwinst van grondgebied, ter grootte van ongeveer twee en een half maal +de oppervlakte van den Haarlemmermeerpolder, is waarlijk belangrijk +genoeg om daarop de beschouwingen toe te passen, die in het verslag der +Staatscommissie, zoomede in de studie van de heeren <span class="mixcap">van der Houven van +Oordt</span> en <span class="mixcap">Vissering</span>, worden aangetroffen ter aanbeveling van het grootere +droogmakings-ontwerp der Zuiderzeevereeniging, en waarheen de +ondergeteekenden verder ten aanzien van dit onderwerp meenen te kunnen +verwijzen.</p> + +<h3>Artikelen.</h3> + +<h4 class="h4art">Art. 1.</h4> + +<p>De Regeering stelt zich voor, dat bij de uitvoering van de in deze wet +genoemde werken in hoofdzaak zullen gevolgd worden de daarvoor in het +verslag der Staatscommissie aangegeven plannen, behoudens de wijzigingen +die, ook in verband met de adviezen der in artikel 3 bedoelde commissie, +gedurende de voorbereiding en uitvoering noodig zullen blijken. Voor +eene uitvoerige beschrijving der ontworpen werken, waarvan in het +onderstaande een overzicht wordt gegeven, zij daarom verwezen naar het +Verslag der Staatscommissie.</p> + +<p><span class="pagenum" title="44"> </span><a id="p_44"></a></p> + +<h5 class="h5art">1º. De afsluiting.</h5> + +<p>Met de afsluiting der Zuiderzee over Wieringen moet worden begonnen.</p> + +<p>Daartoe moet een dijk worden gelegd van de Noordhollandsche kust bij de +van Ewijcksluis tot Wieringen en een dijk van Wieringen naar de Friesche +kust bij Piaam.</p> + +<p>De gezamelijke lengte dezer dijken is ongeveer 29,3 K.M.</p> + +<p>De afsluitdijk zal eene gemiddelde kruinshoogte van 5,40 M. + N.A.P. +verkrijgen, oploopende van 5,20 M. aan de westzijde tot 5,60 M. aan de +oostzijde, en eene kruinsbreedte van 2 M.</p> + +<p>De 17 M. breede binnenberm biedt gelegenheid aan tot aanleg van een +kunstweg voor gewoon verkeer benevens een spoorweg met dubbel spoor, +tusschen Noordholland en Friesland.</p> + +<p>Voor de uitwaterings- en scheepvaartsluizen in de afsluiting is geen +betere plaats aan te wijzen dan de oostpunt van Wieringen bij het dorp +Den Oever, tegen welke plaats ook ten aanzien van de belangen der +militaire verdediging geen bedenking bestaat.</p> + +<p>De uitwateringssluizen, met eene gezamenlijke wijdte van 300 M., zullen +worden aangelegd in vijf groepen, elk van zes sluizen. Elke sluis +verkrijgt eene wijdte van 10 M. en eene slagdorpeldiepte van 4,40 M. - +N.A.P.</p> + +<p>Naast deze sluizen worden twee schutsluizen gebouwd, waarvan één wijd 10 +M. en de tweede, in het bijzonder voor visschersschepen bestemd, wijd 6 +M. De sluizen zijn door buiten- en binnen-toeleidingskanalen in +verbinding te brengen met de open zee en met het IJsselmeer.</p> + +<p>Voor het IJsselmeer is een peil aan te nemen van 0,40 M. - N.A.P., dat +bij droogte des zomers, in verband met de meerdere behoefte tot +waterinlating van de aan het IJsselmeer gelegen provinciën, tijdelijk is +te verhoogen tot ongeveer 0,20 M. - N.A.P.</p> + +<h5 class="h5art">2º. De droogmaking.</h5> + +<p>Om boven aangegeven redenen wordt in dit wetsontwerp voorgesteld het +droogmaken van twee der vier door de Staatscommissie aangegeven +inpolderingen.</p> + +<p>De kruinshoogte van de dijken dezer droogmakerijen zal zijn 2,50 M. +boven N.A.P.</p> + +<p><span class="pagenum" title="45"> </span><a id="p_45"></a></p> + +<p>Wegens het belangrijk verschil in hoogte van den bodem, is het +wenschelijk elke droogmakerij in verschillende afdeelingen te verdeelen +en deze afzonderlijk te bemalen. Met het oog op de hoogteligging van den +bodem is eene verdeeling van den Wieringerpolder in vier en van den +Hoornschen polder in drie afdeelingen doelmatig te achten.</p> + +<p>De vaarten der verschillende polderafdeelingen zijn door schutsluizen +met elkander in verbinding te brengen.</p> + +<p>Van veel belang is eene krachtige en diepgaande bemaling voor de +droogmakerijen, ook met het oog op eene spoedige ontzilting van den +drooggelegden grond. Tot voorkoming van teleurstelling is voor den bodem +op eene inklinking van 1 M. te rekenen, en het toekomstige polderpeil +voor elke polderafdeeling aan te nemen op 1 M. beneden de laagste +gedeelten van het maaiveld, na de inklinking. Het polderpeil wordt dus +op die wijze aangenomen ter diepte van 2 M. onder de laagste gedeelten +van den bodem van elke polderafdeeling, zooals deze zich vertoont +onmiddellijk na de droogmaking.</p> + +<p>Voor de bemaling van de beide polders zijn in het geheel acht +stoomgemalen ontworpen, met een gezamenlijk vermogen van 4330 +paardekrachten, de reserve inbegrepen.</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>De drooggelegde grond dient zoodanig te worden verkaveld, dat op ruime +schaal wordt voorzien in de eischen van afwatering en tevens zooveel +mogelijk in alle richtingen gelegenheid aanwezig is tot aan- en afvoer +te land en te water van landbouwbenoodigdheden en producten.</p> + +<p>Aan deze eischen wordt in ruime mate voldaan door het plan van +verkaveling dat door de Staatscommissie is opgemaakt, volgens welk plan +kavels zullen worden gevormd van 1000 M. lengte bij 200 M. breedte, +alzoo groot 20 H.A., door eene hein- of tusschensloot verdeeld in twee +helften van 100 M. breedte en door drie dwarsslooten in vier gelijke +deelen van 250 M. lengte. De kavels worden aan de beide lange zijden +begrensd door twee slooten, aan één der korte zijden door een hoofdweg +en aan de andere korte zijde door een hoofdtocht. Hoofdwegen en +hoofdtochten doorsnijden op die wijze de polders haaks op de richting +der kavelslooten voor ieder hunner op onderlinge afstanden van 2000 M.</p> + +<p><span class="pagenum" title="46"> </span><a id="p_46"></a></p> + +<h6><i>Wijze van uitgifte der drooggemaakte gronden.</i></h6> + +<p>In het verslag der Staatscommissie alsmede in de studie van de heeren +<span class="mixcap">van der Houven van Oordt</span> en <span class="mixcap">Vissering</span> komen uitvoerige beschouwingen +voor omtrent de wijze van uitgifte der drooggemaakte gronden.</p> + +<p>De ondergeteekenden stellen zich voor om, geleid door het nadere advies, +dat hieromtrent van de in art. 3 bedoelde Staatscommissie wordt +verwacht, de uitgifte in het algemeen in den geest van de bedoelde +beschouwingen te doen plaats vinden.</p> + +<h6><i>Invloed van de droogmaking op den gezondheidstoestand.</i></h6> + +<p>Met betrekking tot de gevolgen van de droogmaking uit hygiënisch oogpunt +is op grond van de door de Staatscommissie daaromtrent geleverde +beschouwingen, het volgende op te merken:</p> + +<p>Gedurende de droogmaking zal de droogvallende, moerasachtige bodem +aanleiding kunnen geven tot de ontwikkeling van malaria-ziekten. +Hetzelfde zal het geval zijn in de eerste jaren na de droogmaking, +gedurende het verkavelen en zwart maken van den grond. Het met deze +werkzaamheden belaste werkvolk staat aan malaria-invloed bloot.</p> + +<p>De wijze, waarop het werk wordt uitgevoerd, zal echter van grooten +invloed zijn op de hygiënische toestanden waaronder het werkvolk +verkeert. Door de droogmaking te bewerkstelligen van achtereenvolgende, +niet te groote oppervlakten en de drasperiode daarvan zooveel mogelijk +te beperken, verder door het waterpeil zoo snel mogelijk te doen dalen +en zooveel doenlijk op konstante hoogte te houden, heeft men het in +handen de malaria-periode te verkorten. Bovendien is men heden ten dage +tegenover malaria, zoowel preventief als curatief, beter geneeskundig +gewapend dan vroeger.</p> + +<p>De waarschijnlijkheid, dat malaria-ziekten zich op eenigszins +aanzienlijken afstand van de broedplaatsen zouden uitbreiden, is uiterst +gering. De mogelijkheid van door malaria te worden aangetast zal beperkt +blijven tot de drooggemaakte polders zelf en de naaste omgeving langs de +Zuiderzeeoevers. Is echter de schadelijke periode voorbij, dan mag de +toestand der oeverlanden <span class="pagenum" title="47"> </span><a id="p_47"></a>beschouwd worden als hoogst waarschijnlijk +hygiënisch gunstiger dan thans.</p> + +<p>De vraag kan gesteld worden of de overgang van zout- tot zoetwater geen +schadelijke gevolgen zal hebben voor de oeverbewoners.</p> + +<p>De ervaring leert toch in het algemeen, dat lagere organismen niet +blijven bestaan wanneer zij van zout- in zoetwater worden overgebracht. +Het afsterven van zulke organismen op groote schaal zou leiden tot +rotting en derhalve tot vorming van stinkende producten, vooral dan, als +het water stil staat en hoogere temperatuur de rottingsprocessen +begunstigt.</p> + +<p>Gaat men echter na, hoe thans de toestand is van de Zuiderzee, dan staat +vast dat daarin zoowel in zoet- als in brak- of zoutwater levende lagere +organismen verblijven. Immers nabij den IJssel komen plaatsen voor, waar +het water slechts weinig van zoetwater verschilt en terwijl in eene +breede strook langs de Utrechtsche, Geldersche, Overijsselsche en +Friesche kust tot nabij Stavoren het soortelijk gewicht minder is dan +1,008, verschilt het in het Noordelijk gedeelte niet veel van dat van +zeewater. De lagere organismen in de Zuiderzee moeten zich dus reeds +hebben gescheiden in die, welke enkel in zoet-, enkel in brak- of enkel +in zoutwater kunnen gedijen, terwijl sommige hunner het zoover moeten +gebracht hebben, dat zij minder gevoelig zijn voor wisselingen in het +zoutgehalte van de hen omgevende middenstof.</p> + +<p>Waarschijnlijk mag men het derhalve achten, dat de Zuiderzee voorwaarden +levert om aan lagere organismen gelegenheid te geven, geleidelijk hun +woongebied te verplaatsen naar mate het minder zoute water het terrein +van brak<ins class="corr" id="corr11" title="Niet in Bron.">-</ins> of zoutwater verovert.</p> + +<h5 class="h5art">3º. De voorziening in de belangen van waterkeering, afwatering en scheepvaart.</h5> + +<h6 class="h6voorz">1º. als een gevolg van de afsluiting.</h6> + +<div class="subh6">a. <i>de waterkeering.</i></div> + +<p>Het ligt in de bedoeling, den Frieschen zeedijk bij den afsluitdijk te +verhoogen tot het peil, waarop de kruin van den afsluitdijk zal komen te +liggen, en die verhooging noordwaarts geleidelijk te niet te doen loopen +bij Zurig. Voor deze verhooging <span class="pagenum" title="48"> </span><a id="p_48"></a>kan ten deele worden gebruik gemaakt +van den uit de ontgraving voor het kanaal Harlingen–Piaam +voortkomenden grond.</p> + +<p>Evenzoo is eene verhooging van den Balgdijk in Noordholland, beginnende +bij den afsluitdijk en noordwaarts te niet loopende, ontworpen.</p> + +<div class="subh6">b. <i>de afwatering.</i></div> + +<p>Zooals in het bovenstaande reeds werd opgemerkt, worden in verband met +de afsluiting geen andere werken tot voorziening in de belangen der +afwatering vereischt, dan de uitwateringssluizen op Wieringen, die in +het plan van de afsluiting zijn opgenomen.</p> + +<div class="subh6">c. <i>de scheepvaart.</i></div> + +<p>Het kanaal Harlingen–Piaam dient zoo dicht mogelijk bij +Harlingen uit te monden in het kanaal van Koetille naar Harlingen, en +kan voor een groot gedeelte worden gevormd door verruiming van de +bestaande dijkvaart. De bodem moet eene breedte van 20 M. bij eene +diepte van 2.40 M. onder Friesch zomerpeil verkrijgen, terwijl voor de +onteigening is te rekenen op eene latere verbreeding van het kanaal met +10 M.</p> + +<p>Te Piaam is eene schutsluis te bouwen van 8 M. wijdte met 2.50 M. diepte +op den slagdrempel en 50 à 60 M. schutlengte.</p> + +<p>De verbetering van het Zwolsche diep zal bestaan in het uitbrengen van +nieuwe, verder buitenwaarts reikende, leidammen en het baggeren van eene +vaargeul van voldoende diepte tusschen die dammen.</p> + +<p>De verbetering van de Zuiderzeehavens zal bestaan in het verdiepen van +die havens, zoodanig dat daarin onder het peil van het IJsselmeer +dezelfde diepte wordt aangetroffen als thans bij dagelijksch hoogwater +aanwezig is. Deze verdieping is noodig voor alle havens, daar deze toch +zoowel tijdens als ná de afsluiting toegankelijk moeten blijven. Voor +die havens, welke niet spoedig na de afsluiting door de droogmaking van +de rechtstreeksche gemeenschap met het IJsselmeer afgesloten worden, zal +wellicht ook eenige verlenging van de havendammen noodig blijken.</p> + +<h6 class="h6voorz">2º. Als een gevolg van de droogmaking.</h6> + +<p><span class="pagenum" title="49"> </span><a id="p_49"></a></p> + +<p>Ter voorziening in de afwaterings- en scheepvaartbelangen van de +landstreken, die door de droogmakerijen van het af te sluiten deel der +Zuiderzee worden afgesneden, zijn de volgende werken ontworpen:</p> + +<div class="subh6"><i>Voor den Wieringerpolder.</i></div> + +<p class="lijst"><i>a.</i> Een kanaal van Kolhorn naar Geestmerambachtsluis en van daar tot +Medemblik, waar het wordt afgesloten door eene schut- en +uitwateringssluis, waarbij een stoomgemaal;</p> + +<p class="lijst"><i>b.</i> een kanaal door den Anna Paulownapolder, van de duikersluis van den +Wieringerwaard tot de van Ewijcksvaart, tot afwatering van den boezem +van den Wieringerwaard op de van Ewijcksvaart;</p> + +<p class="lijst"><i>c.</i> een kanaal van de van Ewijcksluis langs en door Wieringen tot nabij +het dorp den Oever, waar het met eene schut- en uitwateringssluis is af +te sluiten. Tijdens den aanleg van dit kanaal kan in de afwatering en +scheepvaart door de van Ewijcksluis voorzien worden, door het kanaal +langs den Balgdijk tusschen de van Ewijcksvaart en het Noordhollandsch +kanaal daarvoor in te richten. Op die wijze wordt eene +scheepvaartverbinding binnendoor tusschen het Nieuwediep en het +IJsselmeer verkregen, welke ook voor de militaire defensie van belang is.</p> + +<p>Elk der onder <i>a</i> en <i>c</i> bedoelde kanalen is door een schutsluis in +verbinding te brengen met de watergangen in den nieuwen polder.</p> + +<div class="subh6"><i>Voor den Hoornschen polder.</i></div> + +<p>Langs de geheele inpoldering van Blokkershoek tot Monnikendam is een +uitwaterings- en scheepvaartkanaal ontworpen, dat te Lutje-Schardam door +eene uitwaterings- en schutsluis in twee panden is verdeeld.</p> + +<p>Het noordelijk pand komt in den regel gemeen te liggen met het +IJsselmeer. Alleen bij buitengewoon hooge of lage waterstanden van het +meer moet dit pand kunnen worden afgesloten, <span class="pagenum" title="50"> </span><a id="p_50"></a>waartoe bij Blokkershoek +eene uitwaterings- en schutsluis is te bouwen.</p> + +<p>Het zuidelijk pand komt in open gemeenschap met den Schermerboezem. Het +loost te Monnikendam door een schut- en uitwateringssluis op het +IJsselmeer en te Lutje-Schardam op het noordelijk pand.</p> + +<p>Het zuidelijk pand is bij Edam en Schardam en het noordelijk pand bij +Hoorn door eene schutsluis in verbinding te brengen met de watergangen +in den nieuwen polder. Voorts zijn op twee plaatsen schutsluizen +ontworpen tot verbinding van den nieuwen polder met het IJsselmeer.</p> + +<p>Daar door de verlaging van den waterstand op het zuidelijk deel der +Zuiderzee na de afsluiting, de thans reeds ongunstige toestand van den +toegang tot de haven van Monnikendam nog zal verergeren, is in het +belang der scheepvaart de vaart van Monnikendam naar Ilpendam langs de +ringvaart van de Purmer, te verbeteren, en op laatstgenoemd punt door +eene schutsluis in verbinding te brengen met het Noordhollandsch Kanaal.</p> + +<h5 class="h5art">4º. De voorziening in de belangen der defensie.</h5> + +<p>Het ligt in de bedoeling, de in de begrooting opgenomen post van 10 +millioen gulden voor voorzieningen in de belangen der defensie te +besteden voor de navolgende werken:</p> + +<p class="lijst">1º verdedigingswerken bij de sluizen te Piaam en op Wieringen, +derwijze aangelegd, dat het gebruik dezer sluizen aan den vijand +wordt ontzegd en aan ons wordt gewaarborgd;</p> + +<p class="lijst">2º. voorzieningen aan de stelling van den Helder of wel tot +afsluiting der Vliegaten;</p> + +<p class="lijst">3º. voorzieningen ten behoeve van de inundatiën der stelling van +Amsterdam, als: <i>a.</i> het maken van de noodige sluiswijdte te +Monnikendam tot aanvoer van inundatiewater; <i>b.</i> verbetering en +desgevorderd vermeerdering van waterwegen voor de wegvoering van dat +water; <i>c.</i> het maken van een zestal damsluizen in de boezemwateren +van Noordholland, ter voorkoming van aftapping van het +inundatiewater in de te vormen diepe zuidwestelijke inpoldering; +<span class="pagenum" title="51"> </span><a id="p_51"></a><ins class="corr" id="corr12" title="Bron: [alinea-scheiding]"></ins><i>d.</i> +de middelen tot het inundeeren van de +zuidwestpunt der zuidwestelijke inpoldering;</p> + +<p class="lijst">4º. de noodige forten van Edam tot nabij Monnikendam.</p> + +<h4 class="h4art">Art. 2.</h4> + +<p>Op de Zuiderzee bestaat eene levendige visscherij, voornamelijk op +haring, bot, ansjovis, spiering, aal en garnaal.</p> + +<p>Er zijn gemeenten, vanwaar uitsluitend op de Zuiderzee gevischt wordt, +andere waarvoor de Zuiderzeevisscherij hoofdzaak is, doch vanwaar ook +gedeeltelijk op de Noordzee gevischt wordt en eindelijk zulke, waarvoor +de Noordzeevisscherij hoofdzaak is, doch vanwaar gedurende een gedeelte +van het jaar ook op de Zuiderzee gevischt wordt. Afziende van de +laatste, blijven voor de beide eerste categorieën 18 gemeenten over, met +eene vloot van meer dan 1500 vaartuigen, bemand met 3000 koppen, +waarmede uitsluitend of voornamelijk op de Zuiderzee gevischt wordt.</p> + +<p>Die opbrengst van de Zuiderzeevisscherij is aan zeer groote +wisselvalligheid onderhevig. Voor een ongunstig jaar als 1888 wordt de +waarde die de gevangen visch aan de visschers opbrengt, op ruim 1 +millioen gulden geschat; gewoonlijk echter is de opbrengst aanzienlijk +meer. Eene overvloedige ansjovisvangst kan alleen reeds in een jaar meer +dan 1 millioen gulden afwerpen. Dooreen genomen bedraagt de +bruto-opbrengst van de Zuiderzeevisscherij waarschijnlijk ongeveer 2 +millioen gulden per jaar.</p> + +<p>Na de afsluiting zal het gedeelte der Zuiderzee benoorden die afsluiting +voor de visscherij, uitgenomen die van schelpdieren, van geen beteekenis +zijn, hetgeen mag worden afgeleid uit het feit, dat daar ook thans +nagenoeg geen andere visscherij plaats grijpt, en de natuurlijke +omstandigheden aldaar door de afsluiting geen beteekenende wijzigingen +zullen ondergaan.</p> + +<p>Hoewel het zoetwatermeer achter den afsluitdijk en zoetwatervisschen zal +kunnen voeden, zoo zal daarin van eene visscherij op dergelijke groote +schaal als thans in de Zuiderzee moeilijk sprake kunnen zijn. Afsluiting +van de Zuiderzee maakt dus, reeds tijdens den aanleg van den +afsluitdijk, aan de visscherij op die zee als groote industrie een +einde.</p> + +<p><span class="pagenum" title="52"> </span><a id="p_52"></a></p> + +<p>Niet alleen wordt door de afsluiting aan hen, die thans uitsluitend van +de Zuiderzeevisscherij leven, het middel van bestaan ontnomen, maar ook +hun materieel, dat ongeschikt is voor de Noordzeevisscherij, wordt +nagenoeg waardeloos gemaakt. Aan het nadeel dat de afsluiting voor de +Zuiderzeevisscherij te weeg zal brengen, behoort dan ook zooveel +mogelijk te worden te gemoet gekomen.</p> + +<p>Dit zou in de eerste plaats kunnen geschieden door die visschers, welke +thans hun bedrijf uitsluitend of voornamelijk op de Zuiderzee +uitoefenen, op Rijkskosten in het bezit te stellen van vaartuigen, +geschikt en uitgerust voor de visscherij op de Noordzee. De +Staatscommissie geeft nog andere vormen van schadeloosstelling aan de +hand en raamt de kosten, die de voorziening in de visscherijbelangen +voor het Rijk zal veroorzaken, op ƒ4500000. Het schijnt der Regeering +niet noodig, thans reeds in bijzonderheden vast te stellen, hoe aan het +verlies, dat de afsluiting aan de Zuiderzeevisschersbevolking zal +berokkenen, zal worden te gemoet gekomen; zulks kan later worden +geregeld, nadat daarover het advies van eene deskundige commissie zal +zijn ingewonnen. Intusschen is in de begrooting van uitgaven op de door +de Staatscommissie noodig geoordeelde tegemoetkoming gerekend.</p> + +<h4 class="h4art">Art. 3.</h4> + +<p>Het ligt in de bedoeling de uitvoering van de werken, met uitzondering +natuurlijk van die ter voorziening in de defensiebelangen, te doen +geschieden onder toezicht van de ambtenaren van den Waterstaat.</p> + +<p>Dit corps zal daartoe tijdelijk eene uitbreiding moeten ondergaan, daar +de gewone dienst zijne eischen blijft doen gelden.</p> + +<p>Het is evenwel, met het oog op de velerlei belangen van uiteenloopenden +aard, die bij de uitvoering van het geheele werk betrokken zijn, +wenschelijk dat er een centraal lichaam besta, dat de achtereenvolgens +op te maken ontwerpen aan die verschillende belangen kan toetsen, ten +einde die, met het geldelijk belang van den Staat, zooveel mogelijk tot +hun recht te doen komen.</p> + +<p>De samenstelling van dat centrale lichaam, dat als eene commissie <span class="pagenum" title="53"> </span><a id="p_53"></a>wordt +bedoeld, waarin deskundigen op verschillend gebied zitting zullen +hebben, zal nader bij Koninklijk besluit zijn te regelen. Ook zal op die +wijze voor de commissie een algemeene instructie moeten worden +vastgesteld, waarbij nader valt te overwegen of de taak der commissie +zal worden beperkt tot het geven van advies aan de Hoofden der betrokken +Departementen, dan wel of aan haar ook deel zal worden gegeven aan de +onmiddellijke leiding van de voorbereiding en uitvoering der werken, +bijv. door haar op te dragen de voorbereiding van overeenkomsten en +regelingen, die aan de uitvoering der werken moeten voorafgaan of +daaruit moeten voortvloeien, de voorbereiding van de uitgifte der +drooggemaakte gronden, en meer andere bemoeiingen.</p> + +<p>Eene dergelijke commissie werd ingesteld bij Koninklijk besluit van 22 +Mei 1839 om het speciaal beheer en toezicht uit te oefenen over de +bedijking en droogmaking van het Haarlemmermeer. Zij bleef tot de +voltooiing van het werk in 1852 in functie, al werd hare samenstelling +meermalen gewijzigd.</p> + +<p>De leden dezer commissie genoten geen bezoldiging. Zij was verplicht +alle voordrachten, door haar omtrent de werken te doen, aan het +Departement van Binnenlandsche Zaken te doen toekomen, en kon geen +werken doen uitvoeren zonder daartoe te zijn gemachtigd.</p> + +<p>In het wetsontwerp voor de bedijking en droogmaking van het zuidelijk +gedeelte der Zuiderzee, dat in 1877 werd ingediend, was bepaald dat de +uitvoering der werken zou worden opgedragen aan eene door den Koning te +benoemen bezoldigde Staatscommissie, wier instructie bij Koninklijk +besluit zou worden vastgesteld.</p> + +<p>Het volgen van den laatsten weg komt der Regeering minder +aanbevelenswaardig voor, daar hierdoor als het ware een college van +Staatsambtenaren zou worden in het leven geroepen, onafhankelijk van de +betrokken Ministers. Veel meer aanbeveling verdient het, de eenheid +tusschen de verschillende werkzaamheden te bevorderen, door de +instelling eener centrale commissie, wier taak in de eerste plaats zal +zijn der Regeering van advies te dienen, aan welke commissie dan ook een +deel der werkzaamheden, de uitvoering betreffende, zal kunnen worden +opgedragen, onder de betrokken Ministers evenwel, die voor den gang van +zaken verantwoordelijk blijven.</p> + +<p><span class="pagenum" title="54"> </span><a id="p_54"></a></p> + +<p>Het komt der Regeering niet wenschelijk voor, in de wet te bepalen of +de leden der commissie als zoodanig al dan niet bezoldigd zullen worden; +eene beslissing hieromtrent kan bij de instelling der commissie worden +genomen.</p> + +<h4 class="h4art">Art. 4 <span style="font-variant: normal;">en</span> 5.</h4> + +<p>In deze artikelen zijn bepalingen voorgesteld, geheel overeenstemmende +met die, welke bij de wetten van 22 December 1861 (<i>Staatsblad</i> n<sup>o</sup>. +149) en 3 December 1874 (<i>Staatsblad</i> n<sup>o</sup>. 193) werden vastgesteld ten +aanzien van het beheer der gelden, bestemd voor den aanleg der +Staatsspoorwegen en voor de voltooiing van het vestingstelsel.</p> + +<p>Zij brengen mede, dat de voor het werk benoodigde gelden jaarlijks +zullen worden aangevraagd, en verzekeren dus, dat de Staten-Generaal +ieder jaar gelegenheid zullen hebben om den voortgang van het werk te +beoordeelen en alle daarmede verbandhoudende aangelegenheden in gemeen +overleg met de Regeering te overwegen. Die bepalingen zullen tevens ten +gevolge hebben, dat wat er in eenig jaar van de toegestane sommen +ongebruikt mocht blijven, niet in het saldo der algemeene Staatsrekening +zal opgaan, maar tot het doel blijft voorbehouden, daar volgens art. +5<i>b</i> het saldo der rekening van iederen dienst steeds in de rekening der +volgende zal overgaan.</p> + +<div class="floatright ri1"> + + <div class="minmem"><i>De Minister van Waterstaat,<br /> + Handel en Nijverheid</i>,<br /> + C. LELY.</div> + + <div class="minmem"><i>De Minister van Financiën</i>,<br /> + PIERSON.</div> + + <div class="minmem"><i>De Minister van Oorlog</i>,<br /> + A. KOOL.</div> + + <div class="minmem"><i>De Minister van Binnenlandsche Zaken</i>,<br /> + H. GOEMAN BORGESIUS.</div> + +</div> + +<p><span class="pagenum" title="55"> </span><a id="p_55"><br /></a></p> + +<p><span class="pagenum" title="56"> </span><a id="p_56"></a></p> + +<div class="figcenter" style="width: 372px; margin-top: 3em;"> + + <a href="images/ontwerp.jpg"><img src="images/ontwerp-th.jpg" width="372" height="608" alt="ONTWERP VOOR DE AFSLUITING EN GEDEELTELIJKE DROOGMAKING + DER ZUIDER-ZEE.—Schaal 1 à 400.000.—Lith. Gebrs. J & H v. Langenhuysen, Den Haag." title="[Klik voor vergroting (2325×3800px, 663kb)]" /></a> + + <div class="caption"><b class="size90">ONTWERP VOOR DE AFSLUITING EN GEDEELTELIJKE DROOGMAKING DER ZUIDER-ZEE.</b><br /> + <span class="size80">Schaal 1 à 400.000.</span><br /> + <i class="size67">Lith. Gebrs. J & H v. Langenhuysen, Den Haag.</i> + </div> + +</div> + +<div class="TNbox"> +<a id="correctie"></a> + +<h2>Overzicht aangebrachte correcties</h2> + +<p>De volgende correcties zijn aangebracht in de tekst:</p> + +<table summary="correcties in tekst"> + <thead> + <tr><th>Plaats</th><th>Bron</th><th>Correctie</th></tr> + </thead> + <tbody> + <tr><td class="td2"><a href="#corr1">Blz. 18</a></td><td class="td4">meedere</td><td class="td4">meerdere</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr2">Blz. 18</a></td><td class="td4">milioen</td><td class="td4">millioen</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr3">Blz. 19</a></td><td class="td4">aardenbaan</td><td class="td4">aarden baan</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr4">Blz. 25</a></td><td class="td4">meedere</td><td class="td4">meerdere</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr5">Blz. 26</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">”</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr6">Blz. 27</a></td><td class="td4">Staatcommissie</td><td class="td4">Staatscommissie</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr7">Blz. 29</a></td><td class="td4">ongeteekenden</td><td class="td4">ondergeteekenden</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr8">Blz. 29</a></td><td class="td4">gunstigt</td><td class="td4">gunstigst</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr9">Blz. 29</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">.</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr10">Blz. 32</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">.</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr11">Blz. 47</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">-</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr12">Blz. 51</a></td><td class="td4">[<i>alinea-scheiding</i>]</td><td class="td4">[<i>Verwijderd</i>]</td></tr> + </tbody> +</table> +</div> + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ontwerp van wet tot afsluiting en +droogmaking van de Zuiderzee met toelichtende memorie, by Cornelis Lely + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ONTWERP *** + +***** This file should be named 36317-h.htm or 36317-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/6/3/1/36317/ + +Produced by The Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/36317-h/images/ontwerp-th.jpg b/36317-h/images/ontwerp-th.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..87287bc --- /dev/null +++ b/36317-h/images/ontwerp-th.jpg diff --git a/36317-h/images/ontwerp.jpg b/36317-h/images/ontwerp.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ef47e66 --- /dev/null +++ b/36317-h/images/ontwerp.jpg diff --git a/36317-h/images/tp.png b/36317-h/images/tp.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8f1b047 --- /dev/null +++ b/36317-h/images/tp.png |
