137 files changed, 5944 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/36180-8.txt b/36180-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..a24e143
--- /dev/null
+++ b/36180-8.txt
@@ -0,0 +1,2860 @@
+The Project Gutenberg EBook of Heraldiek, by Jan Godefroy
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Heraldiek
+
+Author: Jan Godefroy
+
+Release Date: May 21, 2011 [EBook #36180]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HERALDIEK ***
+
+
+
+
+Produced by The Online Distributed Proofreading Team at
+https://www.pgdp.net
+
+
+
+
+
+  +----------------------------------------------------------------+
+  |                                                                |
+  |                 OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER:                   |
+  |                                                                |
+  | De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele,     |
+  | verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te      |
+  | moderniseren.                                                  |
+  |                                                                |
+  | Bladzijde-nummering is verwijderd. Afgebroken woorden aan het  |
+  | einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld.                 |
+  |                                                                |
+  | Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn       |
+  | gecorrigeerd.                                                  |
+  |                                                                |
+  | In het origineel cursieve tekst is weergegeven als _cursief_.  |
+  |                                                                |
+  | In het boek worden lage en hoge aanhalingstekens gebruikt.     |
+  | De dubbele aanhalingstekens zijn in dit e-boek aangegeven als  |
+  | »aanhalingstekens«.                                            |
+  | In hoofdstuk VII is geprobeerd de stand en plaatsing van       |
+  | beelden zo goed mogelijk weer te geven met ASCII-tekens.       |
+  | Zie verder de html-versie.                                     |
+  |                                                                |
+  | Aan het eind van dit e-boek volgt een overzicht van de         |
+  | aangebrachte correcties.                                       |
+  |                                                                |
+  | De illustraties zijn beschikbaar bij de html-versie van dit    |
+  | e-boek op https://www.gutenberg.org                             |
+  |                                                                |
+  +----------------------------------------------------------------+
+
+
+HERALDIEK
+
+
+
+
+                               HERALDIEK
+
+                                  DOOR
+
+                              J. GODEFROY.
+
+                         MET 382 ILLUSTRATIES.
+
+                             [Illustratie]
+
+                      UITGEGEVEN TE AMSTERDAM DOOR
+                       N.V. WED. J. AHREND & ZOON
+
+
+[Illustratie: Graaf van Henneberg en zijn vrouw.
+
+Bronzen grafplaat in de kerk van Römhild,
+
+Duitsche Vroeg-Renaissance.]
+
+
+
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+DE KLEUREN
+
+I.
+
+
+De heraldiek staat met de ornamentiek in nauw verband. Vele decorateurs,
+teekenaars, ornamentisten en calligrafen hebben dan ook meer dan eens
+in hun leven met wapenschilden en wat daarmee in verband staat, te
+doen gehad, zoodat een boekje over die hoofdstukken uit de wapenkunde,
+die voor bovengenoemde categorie personen van belang zijn, in deze
+bibliotheek niet achterwege mag blijven.
+
+       *       *       *       *       *
+
+De heraldische kleuren worden ook emails of tinkturen genoemd, en zijn
+te onderscheiden in:
+
+_A._ metalen, _B._ kleuren en _C._ pelswerk.
+
+Oorspronkelijk waren er 6 tinkturen, n.l. 2 metalen: goud en zilver en
+4 kleuren: rood, blauw, zwart en groen.
+
+Naderhand zijn hieraan nog eenige kleuren toegevoegd, n.l. natuur- of
+vleeschkleur, purper, aschgrauw, ijzerkleur, bruin en oranje.
+
+       *       *       *       *       *
+
+_Goud_ en _zilver_ worden om praktische redenen dikwijls vervangen door
+geel en wit. Een goede heraldische gele kleur is chromaat.
+
+[Illustratie: 1 2 3 4 5 6 7 8 9]
+
+_Rood_ = keel; vermiljoen is de aangewezen kleur.
+
+_Blauw_ = azuur; kobalt blauw of ultramarijn.
+
+_Zwart_ = sabel; lampe- of ivoorzwart.
+
+_Groen_ = sinopel; emerald- of Parijsch groen.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Soms werden voor mensch- of dierfiguren en voorwerpen natuurlijke
+kleuren gebruikt, b.v. voor gelaat en handen vleeschkleur.
+
+Purper, roodpaars werd nooit, behalve in Spanje, als kleur voorkomend op
+het schild benut.
+
+Aschgrauw, ijzerkleur en bruin zijn vooral in lateren tijd in
+Duitschland toegepast.
+
+De natuurkleuren kwamen in de vroegere middeleeuwen niet voor; ze
+werden vervangen door benaderende kleuren, wat heraldisch beter is. Zoo
+werd een leeuw goud of rood, een adelaar zwart of rood, een visch zilver
+of azuur. Vooral aschgrauw, ijzerkleur en bruin maken het wapenteeken
+onduidelijk, en het is daarom goed, deze later toegevoegde kleuren te
+vermijden. Ook wat oranje betreft moet worden zorg gedragen, dat ze nòch
+geel, nòch op rood gaat gelijken, maar goed oranje blijft.
+
+[Illustratie: 10 11 12 13 14 15 16 17 18]
+
+       *       *       *       *       *
+
+Sterk sprekende kleuren, die reeds op grooten afstand zijn te
+onderscheiden, dus primaire en ongemengd, zijn hoofdvoorwaarde voor een
+goed heraldisch teeken. Zoo waren ook de zeer oude wapens gekleurd,
+niet, omdat men geen andere kleuren kende, maar omdat krachtige
+tegenstellingen, alleen door toepassing van primaire kleuren, een
+vereischte waren.
+
+[Illustratie: 19 20 21 22 23 24 25 26 27]
+
+Dat het hierdoor kon voorkomen, dat een adelaar blauw, een leeuw
+groen werd voorgesteld, is ook volkomen te rechtvaardigen; dit vond
+meestentijds zijn oorzaak in 't feit, dat de verschillende takken van
+eenzelfde familie moesten worden onderscheiden. In zoo'n geval werd niet
+de figuur, b.v. de leeuw door een andere vervangen, doch eenvoudig door
+een andere kleur gewijzigd; en duidelijkheidshalve was men aangewezen op
+een sprekende heraldische kleur.
+
+Als hoofdregel geldt verder, dat geen metaal op metaal, en geen
+kleur op kleur mogen worden gebruikt. Toch, waar somtijds bij zeer
+samengestelde wapenteekens afwijking noodzakelijk was, is deze afwijking
+niet altijd onheraldisch, maar niettemin ongewenscht, als ze eenigszins
+kan worden gemeden.
+
+Zoo mag dus geen roode roos op een blauw veld worden aangebracht,
+evenmin als een gouden leeuw op een zilveren veld.
+
+Purper en vleeschkleur zijn onzijdig, zoodat dus b.v. wel een kop in
+vleeschkleur op een blauw veld mag worden aangebracht.
+
+Dat metalen niet op metaal mogen worden aangebracht komt, omdat deze
+elkaar zouden overschitteren, waardoor de teekening verward zou worden
+en de omtrekken of het silhouet niet goed zouden spreken.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Een andere toevoeging van lateren tijd is het z.g. _Pelswerk_. Hiertoe
+behoort onder anderen het _hermelijn_; dit zijn in den vorm van een
+Latijnsch kruis gestyleerde staartjes van het hermelijn, van welk dier
+de vachtjes dienden om koningsmantels te voeren. Het hermelijn komt voor
+als zwarte figuren op witten of zilveren grond.
+
+Het _tegenhermelijn_ is juist omgekeerd, witte of zilveren figuurtjes op
+zwarten grond. Indien hermelijn wordt toegepast niet op het schild, dan
+komt het voor in natuurlijken vorm. Een ander pelswerk, het z.g. _vair_
+komt gevarieerd voor als, _vair_, _tegenvair_ en _paalvair_. De kleuren
+zijn steeds blauw en zilver.
+
+Voornamelijk in Duitschland komt ook nog voor het _Kürsch_, een
+schubbenvormig gerangschikt pelswerk.
+
+Omdat pelswerk niet als kleur wordt beschouwd, kan dus kleur op pelswerk
+of metaal op pelswerk worden aangebracht.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ten slotte is in de heraldiek nog veel gebruik gemaakt van
+_damasceerwerk_, dit is een zuiver ornamentaal ornamentwerk, dat
+overigens geheel zonder beteekenis is en bij wapenbeschrijving nooit
+wordt genoemd. Zoodat het willekeurig kan worden aangebracht of
+weggelaten.
+
+[Illustratie: 28 29 30 31]
+
+Voor het oorspronkelijke damast, bestaande uit geometrische
+vlakversieringen, kwamen later ranken en slingers, krullen en arabesken
+in de plaats.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Waar al deze tinkturen dikwijls in zwart en wit moeten worden
+gereproduceerd, omdat gekleurde afbeeldingen te kostbaar zijn, is
+sedert de zeventiende eeuw gebruik gemaakt van arceeringen. De oudste
+voorstellingen van kleuren geschiedde door het in de vakken plaatsen van
+de voorletters van de kleuren, maar dit gaf aanleiding tot verwarring,
+waar in de verschillende talen de kleuren verschillende benamingen
+hadden. Ook andere methoden zijn toegepast, b.v. hemellichaamteekens,
+en dagen van de week.
+
+[Illustratie: 32 33 34 35 36 37 38 39 40]
+
+Toen echter in 1638 door Petra Sancta een zwarte arceering werd bedacht
+is deze voor alle landen als heraldische kleuraanduiding in gebruik
+gekomen.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Op te merken valt, dat deze arceeringen als kleuraanduiding ook in
+lateren tijd zijn toegepast voor reliefs en graveeringen van zegels etc.
+Kan het nog voor deze graveeringen worden toegestaan, het is beslist af
+te keuren, ze voor reliefs toe te passen. Hiervoor dient men om kleur te
+bereiken te zoeken naar meer of minder relief.
+
+De arceeringen richten zich steeds naar de lengte-as van het schild,
+zoodat dus een vertikale arceering, die rood voorstelt, in scheeven
+stand kan komen te staan; en dus is de arceering onafhankelijk van de
+richting van het teekenvlak. De algemeen geldende arceeringen voor
+kleur, metaal, pelswerk en damast zijn de volgende:
+
+1. Goud, gepunteerd.
+
+2. Zilver, wit.
+
+3. Rood, verticaal gearceerd.
+
+4. Blauw, horizontaal gearceerd.
+
+5. Zwart, kruisarceering in verticale en in horizontale richting; of wel
+      zwart.
+
+6. Groen, schuin gearceerd, van boven rechts, naar onderen links
+      (schuins links).[1]
+
+7. Purper, schuin gearceerd, van boven links, naar onderen rechts
+      (schuins rechts).
+
+8. Oranje, kruisende verticale en schuinsrechtsche lijnen.
+
+9. Natuurkleur, trapvormige schuinslinksche lijntjes.
+
+10. Aschkleur, afwisselend korte horizontale en verticale streepjes.
+
+11. IJzerkleur, schuinsrechts- en links kruisende lijnen.
+
+12. Bruin, verticale en schuinslinksche lijnen.
+
+13, 14, 15, 16. Hermelijn en tegenhermelijn.
+
+17, 18. Kürsch.
+
+19, 20, 21, 22, 25. Oudere vormen van damast.
+
+23, 24, 26, 27. Nieuwere vormen van damast.
+
+28, 29, 30. Vair, paalvair en tegenvair.
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+[Voetnoot 1: Zie hoofdstuk 2, schildindeeling, voor rechts en links in
+de heraldiek.]
+
+
+
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+DE SCHILDINDEELING
+
+II.
+
+
+In de heraldiek beteekenen de namen »links« en »rechts« juist het
+omgekeerde van dat, wat er in het dagelijks leven mee bedoeld wordt.
+
+Men is n.l. gewoon de woorden _rechts_ en _links_ te laten slaan op den
+drager van het schild en niet op den beschouwer. Bij de beschrijving van
+een schild heeft men zich dus in te denken, dat men achter het schild
+staat en dit voor de borst draagt.
+
+In fig. 31 is dus de zijde A.B. de rechterkant, en de zijde D.C. de
+linkerkant van het schild, terwijl natuurlijk A.D. en B.C. de bovenkant
+en de onderkant blijven.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Door indeeling van het schild door lijnen ontstaan velden, ook
+kwartieren genaamd.
+
+In Fig. 31 is het schild verdeeld in 9 kwartieren.
+
+No's 1, 4 en 7 vormen den rechterpaal.
+
+     2, 5 en 8    »    »  paal.
+
+     3, 6 en 9    »    »  linkerpaal.
+
+     1, 2 en 3    »    »  hoofdbalk of hoofd.
+
+     4, 5 en 6    »    »  balk of faas.
+
+     7, 8 en 9    »    »  onderbalk of voet.
+
+A.B. is de rechterflank
+
+D.C. is de linkerflank.
+
+[Illustratie: 41 42 43 44 45 46 47]
+
+Voorts heeft ieder der 9 kwartieren een eigen naam, n.l.:
+
+1 = rechterhoofd of rechterkanton
+
+2 = middenhoofd
+
+3 = linkerhoofd of linkerkanton
+
+4 en 6 = rechter- en linkerflank
+
+5 = hart.
+
+7 = rechter punt,
+
+8 = punt of voet,
+
+9 = linker punt.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Bij de omschrijving van de wapens, _blasoeneeren_ genoemd, wat
+gewoonlijk geschiedt in heraldische terminologie, worden de voornaamste
+plaatsen van het schild het eerst genoemd. De voornaamste plaats is het
+hart. Vervolgens zijn de kwartieren boven en rechts in deze volgorde te
+noemen. Eerst wordt dus het hart, en daarna de rand beschreven. Als
+eereplaats geldt kwartier 1.
+
+[Illustratie: 48 49 50 51 52 53 54 55 56]
+
+       *       *       *       *       *
+
+Het aantal kwartieren, waarin een schild wordt verdeeld is verschillend.
+Het meest voorkomend is de _kwartilleering_, fig. 40.
+
+Ook komen voor schilden met
+
+fig. 44, zes kwartieren en acht kwartieren,
+
+fig. 45, tien kwartieren,
+
+fig. 46, twaalf kwartieren en zestien kwartieren,
+
+fig. 47, twintig kwartieren.
+
+De in de kwartieren geschreven cijfertjes geven de volgorde aan van de
+blasoeneering.
+
+Verder noemt men de schilden als in
+
+fig. 32, gedeeld,
+
+ » 33, doorsneden,
+
+ » 34, geschuind (boven rechts naar links onder),
+
+ » 35, _links_ geschuind (van boven links naar onderen rechts),
+
+ » 36, dubbel gedeeld,
+
+ » 37, dubbel doorsneden,
+
+ » 38, dubbel geschuind,
+
+ » 39, dubbel links geschuind,
+
+ » 40, gekwartilleerd,
+
+ » 41, schuin gekwartilleerd,
+
+ » 42, gegeerd.
+
+Dikwijls komt het voor, dat juist op het hart van het schild een kleiner
+schild, juist van den vorm van het groote, is geplaatst. Het groote
+schild noemt men dan hoofd- of rugschild; het kleine schild wordt
+hartschild genoemd. Is er juist tusschen deze twee schilden een derde
+geplaatst, dan noemt men dit het middenschild (fig. 43).
+
+Meer dan drie op elkaar geplaatste schilden komen niet voor.
+
+Het gedeelde schild, dat ook veel voorkomt, symboliseerde b.v. de
+vereeniging van twee geslachten; het wapen van den man werd dan rechts,
+het wapen van de vrouw links geplaatst.
+
+Niet altijd geschiedt de indeeling van het schild volgens rechte lijnen;
+ook gebroken en gebogen lijnen vinden bij de verdeeling hun toepassing.
+De voornaamste lijnen zijn:
+
+fig. 48 de gekanteelde lijn (getinneerde),
+
+ » 49 de schuin gekanteelde lijn,
+
+ » 50 de gegolfde lijn,
+
+ » 51 de tanden lijn,
+
+ » 52 de hoekige lijn (groote tanden),
+
+ » 53 de zigzag lijn (3 groote tanden),
+
+ » 54 de geschulpte lijn,
+
+ » 55 de uitgeschulpte lijn,
+
+ » 56 de wolklijn.
+
+
+
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+DE SCHILDVORM
+
+III.
+
+
+Het wapenschild diende oorspronkelijk tot dekking tegen zwaardslagen,
+pijlen en lansstooten. De vorm van het schild is zeer uiteenloopend en
+hangt voornamelijk af van den tijd, waarin het ontstond. De vroeger
+gangbare namen: Fransche, Duitsche, of Engelsche schilden in verband
+met den vorm zijn onjuist, omdat de vorm gelijktijdig voor alle landen
+dezelfde was. In de vroege middeleeuwen diende het schild dus voor
+practische doeleinden in den strijd en was de vorm met de praktijk in
+overeenstemming. Zoodra echter de schilden zuiver heraldisch werden,
+waren ze gevormd volgens decoratieve beginselen.
+
+Deze decoratieve beginselen in de heraldiek eischen dat voldaan wordt
+aan:
+
+1. _duidelijkheid van het beeld_, waardoor
+
+2. _doeltreffende schildvorm_ noodzakelijk is en, in overeenstemming met
+      de kunsthistorie
+
+3. _de juiste stijl_ wordt in 't oog gehouden.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Een compleet heraldisch wapen bestaat uit minstens het schild en een
+helm, die daarop is aangebracht. Kan de helm desnoods nog gemist worden,
+het schild als belangrijkste onderdeel kan niet worden weggelaten. In
+strijd nu met _stijl_ zou zijn een Gothisch driehoekschild op een Rococo
+gebouw, of een pothelm op een Renaissance schild.
+
+[Illustratie: 68]
+
+Voorts is niet ieder beschilderd schild een heraldisch; de figuur moet
+steeds in nauw verband staan met den schildvorm.
+
+De oude Middeleeuwsche wapenschilden waren van hout gemaakt, en
+overtrokken met leer, geolied linnen, perkament of met pelswerk, waarop
+de wapenfiguur in uitgeknipte metalen platen was aangebracht. Moest de
+wapenfiguur in kleur op den metalen grond komen, dan werd het schild
+met een dunne metalen laag bekleed en de gekleurde figuur daarop in
+uitgeknipt leer of pelswerk aangebracht. Terwijl later de gedeelten van
+metaal ook wel door kleur werden vervangen. Eerst veel later ontstonden
+geheel metalen schilden.
+
+Het gebruik van wapenschilden is al zeer oud; de klassieke strijders
+dekten er zich mee tegen pijlpunten. Voor de heraldiek echter beginnen
+de schilden van beteekenis te worden in de 12e eeuw.
+
+[Illustratie: 57 58 59 60 61 62 63 64]
+
+In den strijd of bij tournooien, waar de zwaar geharnaste ridder
+onkenbaar was, werd het herkenningsteeken, het wapen, op de meest in 't
+oogloopende plaats aangebracht. Als bij uitstek daarvoor geschikt, werd
+spoedig het schild als die plaats aangewezen, daar dit naar alle zijden
+tot dekking werd gericht en geheven. Door het wapenteeken werden rang
+en geslacht aan tegenstanders of toeschouwers kenbaar gemaakt.
+
+Het schild werd aan een band of bandelier om den hals gedragen, terwijl
+bovendien aan den binnenkant nog een handriem was aangebracht, waarmede
+het door de linkerhand verplaatsbaar was.
+
+De oudste schilden zijn driehoekig van vorm; ze waren in gebruik in de
+12e eeuw en in de eerste helft van de 13e eeuw. Aanvankelijk zeer hoog
+en puntig, waren slechts de randen van metalen banden voorzien, en had
+het schild nog slechts zelden een kenmerkende wapenfiguur. De hoogte was
+± ¾ manslengte, dus 1.20 Meter hoogte bij 0.60 M. boven breedte. Spoedig
+echter vermindert deze hoogte tot ½ manslengte, b.v. 0.75/0.60 M.
+
+[Illustratie: 65 66 67]
+
+In de tweede helft van de 13e eeuw en in het begin van de 14e wordt de
+driehoek bijna gelijkzijdig, en leent zich uitstekend voor van onderen
+smaller wordende beelden. (fig. 57 en fig. 65).
+
+Gedurende de 14e eeuw komen bovendien de halfronde schilden voor,
+met rechte zijkanten en aan den onderkant afgesloten door een halven
+cirkel. Deze uitsluitend heraldische schilden leenen zich goed voor
+samengestelde wapens, evenals de eveneens uitsluitend heraldische, van
+onder halfcirkelvormige, maar met toegespitste punt voorziene, schilden.
+Deze, uit de 15e eeuw afkomstig, en algemeen toegepast in de 16e eeuw,
+zijn nooit praktisch gebruikt.
+
+Tegen het einde van de 14e eeuw wordt op de tournooien gebruik gemaakt
+van ren-, of steekschilden, die in vorm gelijken op de halfronde
+schilden, maar die bovendien aan den rechterflank van een driekwart
+cirkelvormige insnijding zijn voorzien, waarin de lans kon worden
+gelegd, en waardoor de rechterhand, waarmede de lans gevoerd werd,
+beter was beschermd. Dit schild is alweer veel kleiner, ongeveer 1/5
+manslengte.
+
+[Illustratie: 69]
+
+De overige schildvormen, welke in de heraldiek voorkomen, behooren
+uitsluitend tot de periode van de decoratieve heraldiek, en vinden eerst
+hun toepassing vanaf de 15e eeuw. Dan verdwijnen de oude praktische
+vormen door het aanbrengen van insnijdingen en uitschulpingen, die,
+opgerold en omgebogen aanleiding geven tot het ontstaan van de cartouche
+schilden, die in het Renaissance tijdperk tehuis behooren.
+
+[Illustratie: 70]
+
+De voornaamste verdere vormen zijn dan nog: het schild met accoladen
+boven en onder, 16e eeuw; het cartouche schild; het Italiaansche schild,
+dat, van boven breed, naar onderen spits toe loopt, van symmetrische
+uitschulpingen is voorzien, en dat van den beginne af aan een versierden
+voet en bovenrand kreeg.
+
+Verder: het Rococoschild, dat, hoewel geheel afwijkend van elken
+praktischen vorm, niettemin volkomen verdedigbaar is uit een oogpunt
+van stijl, evenals de ellipsvormige, cirkelvormige en amandelvormige
+schilden uit den Baroktijd en den stijl Louis XVI.
+
+[Illustratie: 71 72]
+
+Goede wapenfiguren zijn echter moeilijk op deze schildvormen aan te
+brengen, vooral waar de heraldische schilden de meest willekeurige
+vormen verkregen.
+
+Ten slotte noemen we nog het ruitvormige schild, dat uitsluitend bestemd
+was voor wapens van vrouwen, en soms nog omgeven was door een geknoopt
+liefdekoord. Natuurlijk was ook dit schild zuiver heraldisch, en werden
+door vrouwen de schilden niet praktisch gebruikt.
+
+Toch hadden vrouwen grooten invloed op de ontwikkeling van de heraldiek,
+daar hun tegenwoordigheid bij de steekspelen en tournooien door de
+ridders zeer gewenscht werd.
+
+       *       *       *       *       *
+
+fig. 57. Schild uit de 12e eeuw.
+
+ » 58. Schild uit het begin van de 13e eeuw.
+
+ » 59. Halfrond schild, uit de 15e eeuw.
+
+ » 60. Renschild, 15e eeuw.
+
+ » 61. Schildvorm uit de 16e eeuw.
+
+[Illustratie: 73]
+
+ » 62. Schildvorm uit de 1ste helft van de 16e eeuw.
+
+ » 63. Ruitvormig schild (vrouwen schild).
+
+ » 64. Rococo schildvorm.
+
+ » 65. Constructie van een vroeg-Gothisch schild. A en B zijn de
+      middelpunten van de bogen, die de zijden van het schild vormen.
+
+ » 66. Iets latere schildvorm.
+
+ » 67. De middelpunten van de bogen liggen weer in A en B, evenals
+      in fig. 66. Fig. 65, 66 en 67 leenen zich uitstekend voor het
+      aanbrengen van heraldische figuren.
+
+ » 68. Heel vroege schildvormen, 1ste helft 13e eeuw. Teekening van
+      een verguld koperen schaal,  met niëllo-ornament, z.g.
+      _Limousiner_ werk. Schildvorm als fig. 66.
+
+ » 69. Fragment van een grafsteen te _Spiers_, uit het jaar 1386.
+      Schildvorm als in fig. 67.
+
+ » 70. Renaissance schild, van den vorm van een renschild. Naar een
+      teekening uit den tijd van _Albrecht Dürer_, 1ste helft van de
+      16e eeuw.
+
+ » 71 en 72. Twee cartouche schildvormen van _Jost Amman_, uit zijn
+      »tournooiboek«, (1566). Wapen van _Heilbronn_, en eenvoudige
+      cartouche. Naar houtsneden.
+
+ » 73. Wapens van een doopdoek uit 1647. Borduurwerk.
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+IV. Herautsstukken.
+
+
+De heraldische figuren, waarmede het schild versierd werd, waren
+gewoonlijk direct op 't schild geverfd; soms ook waren ze verkregen
+door de figuren uit te knippen van stijf gemaakt of gepapt linnen, dat
+zoodanig op 't schild werd vastgehecht, dat relief ontstond. Vooral de
+Middeleeuwsche schildververs te _Keulen_ en _Maastricht_ waren beroemd.
+
+In de heraldische terminologie noemt men het aanbrengen van figuren
+op het schild: »'t schild beladen met figuren«. Men heeft nu twee
+hoofdgroepen van figuren, waarmede een schild kan zijn beladen, n.l.
+_heraldische stukken_, _herauts-_ of _heroldstukken_ genaamd, en
+_heraldische beelden_ of gewone figuren, die ontleend zijn aan het
+plant-, dier-, of delfstoffenrijk.
+
+De belading van de schilden met herautsstukken is voor den decorateur
+zeker minder interessant dan de belading met de gewone figuren; evenwel,
+ze is even belangrijk en kennis ervan is noodzakelijk voor hem, die
+heraldische versieringen heeft te maken.
+
+Onder de »stukken« rangschikt men alle figuren, die hun begrenzing
+hebben in de randen van het schild zelf. Het zijn geometrische figuren,
+die ontstaan zijn door geometrische indeeling van rechte en gebogen
+lijnen, die raken aan den schildrand, en die dus het geheele veld
+verdeelen. De gewone figuren daarentegen zijn steeds vrij van den
+schildrand. Zoodat een »kruis« kan zijn een herautsstuk, maar ook een
+gewoon figuur. Het aantal herautsstukken is onbegrensd. Wij zullen hier
+alleen de meest voorkomende en de mooiste behandelen, ook al komen de
+laatste niet zooveel voor.
+
+[Illustratie: 74 75 76 77 78 79 80 81 82]
+
+Tot de herautsstukken behooren ook de in de Nederlandsche heraldiek niet
+voorkomende onverdeelde schilden, dus een schild b.v. uitsluitend van
+goud, zilver, azuur, keel, etc. Daar de bespreking van de herautsstukken
+overigens het best gaat met behulp van afbeeldingen, zullen we eenvoudig
+een serie hiervan blasoeneeren, waarbij dus, zoo als 't behoort,
+rechtsboven het eerst wordt genoemd.
+
+[Illustratie: 83 84 85 86 87 88 89 90 91]
+
+
+_A._ _Herautsstukken, ontstaan door uitsluitend verticale indeeling._
+(Het schild is _gespleten_ of _gepaald_).
+
+Hierbij wordt een veld genoemd naar het aantal lijnen dat de splijting
+bewerkstelligt, b.v. is het schild _drie maal gespleten_, dan zijn er
+3 splijtlijnen die het schild in 4 velden splijten. Bij een even getal
+splijtlijnen gebruikt men het woord paal, zoodanig, dat b.v. een door
+6 lijnen gespleten schild, dat dus zes maal gespleten is, wordt benoemd
+naar de helft van 't aantal splijtlijnen in verband met de paal: dus
+een zesmaal gespleten schild is beladen met drie palen; een viermaal
+gespleten schild is beladen met twee palen, etc. Verder kan een paal
+voorkomen uitgebogen naar rechts of uitgebogen naar links; verkort naar
+het hoofd of naar den voet en gepunt naar het hoofd of naar den voet.
+
+[Illustratie: 92 93 94 95 96 97 98 99 100]
+
+De blasoeneering van de schilden is dus als volgt:
+
+fig. 74. Gespleten, zwart en zilver.
+
+fig. 75. Op blauw een zilveren paal.
+
+fig. 76. Driemaal gespleten rood en goud.
+
+fig. 77. Een roode rechterpaal op zilver.
+
+fig. 78. In zilver een zwarte _staaf_.
+
+fig. 79. In zilver twee roode palen.
+
+fig. 80. Vijfvoudig gespleten zilver en groen.
+
+fig. 81. Op goud een roode gepunte paal.
+
+fig. 82. In zilver een _tweelingpaal_ van zwart.
+
+Deze laatste is ontstaan door op een zwarten paal een smalleren aan te
+brengen van de kleur van het veld.
+
+[Illustratie: 101 102 103 104 105 106 107 108 109]
+
+
+_B._ _Herautsstukken, ontstaan door uitsluitend horizontale indeeling._
+(Het schild is _gedeeld_ of _gefaast_).
+
+fig. 83. Gedeeld van zilver en rood.
+
+fig. 84. In zwart twee gouden balken.
+
+fig. 85. In zilver een roode balk.
+
+fig. 86. Een blauw hoofd op goud.
+
+fig. 87. Op zilver een zwarte band.
+
+fig. 88. Groen met zilveren punt.
+
+fig. 89. Vijfmaal gedeeld, zwart en zilver.
+
+fig. 90. Driemaal gedeeld zilver en rood.
+
+fig. 91. Op zilver een roode voet.
+
+[Illustratie: 110 111 112 113 114 115 116 117 118]
+
+
+_C._ _Herautsstukken, ontstaan door indeeling, uitsluitend van
+horizontale en vertikale rechte lijnen gecombineerd._
+
+fig. 92. Gekwartileerd (gevierendeeld) van goud en blauw.
+
+fig. 93. Gespleten en halfgedeeld van zilver, blauw en goud.
+
+fig. 94. Half gespleten en gedeeld, van zwart en rood, boven zilver.
+
+fig. 95. Gedeeld en tweemaal gespleten, blauw en zilver.
+
+fig. 96. Gespleten en driemaal gedeeld, rood en zilver.
+
+fig. 97. _Geschaakt_ in negen velden, zwart en zilver.
+
+fig. 98. Geschaakt, zwart en zilver. Indien het schaakbord ontstaat door
+      vele splijt- en deellijnen, wordt het aantal velden niet genoemd.
+
+fig. 99. Gekwartileerd; goud met in blauw en zilver gespleten tweede
+      kwartier en in zilver en blauw gespleten derde kwartier.
+
+fig. 100. Blauw, met verschoven zilveren paal.
+
+[Illustratie: 119 120 121 122 123 124 125 126 127]
+
+Verscheidene van deze herautsstukken komen in de Nederlandsche heraldiek
+niet voor, terwijl wij ook geen afzonderlijke benamingen ervoor hebben.
+Dit laatste vindt zijn oorzaak in 't feit, dat bij de blasoeneering
+meestal de Fransche taal werd gebruikt.
+
+       *       *       *       *       *
+
+fig. 101. Gespleten, viermaal gedeeld goud en blauw.
+
+fig. 102. Een zilveren vrij kwartier op zwart. Is dit vrije kwartier
+      klein, dan spreekt men van _kanton_.
+
+fig. 103. In blauw een gouden kanton.
+
+fig. 104. In rood een zilveren kruis.
+
+fig. 105. In zilver een zwarte getinneerde punt.
+
+fig. 106. Trapvormig, schuins gedeeld blauw en zilver.
+
+fig. 107. Getinneerde balk, rood en zilver.
+
+fig. 108. Met één rechte trede gedeeld, zilver en rood.
+
+fig. 109. Driemaal gespleten van zilver en zwart, en driemaal half
+      gedeeld van rood en goud.
+
+[Illustratie: 128 129 130 131 132 133 134 135 136]
+
+Zooals we vroeger zagen is fig. 104 een herautsstuk, omdat het kruis de
+randen van het schild tot grens heeft.
+
+Ook bij deze figuren zijn er, die weinig voorkomen; evenwel,
+volledigheidshalve hebben we ze besproken. Bovendien hebben ze hun nut,
+omdat men door deze verschillende voorbeelden tevens leert beschrijven.
+
+[Illustratie: 137 138 139 140 141 142 143 144 145]
+
+
+_D._ _Overige Herautsstukken._
+
+fig. 110. Geschuind van goud en groen.
+
+fig. 111. Links geschuind van zilver en blauw.
+
+fig. 112. Een rechter geschuind hoofd, van zwart en goud.
+
+fig. 113. In zilver een schuine linker voet van rood.
+
+fig. 114. Op rood een gouden band.
+
+fig. 115. _Gebaard_, van 6 stukken, blauw en zilver.
+
+fig. 116. Vijfmaal schuinslinks gedeeld van rood en zilver.
+
+fig. 117. Geruit, van blauw en zilver.
+
+fig. 118. Andreaskruis, van zwart en zilver.
+
+fig. 119. Schuin gevierendeeld, van blauw en zilver.
+
+fig. 120. Geschuind en half links geschuind van zilver, rood en goud.
+
+[Illustratie: 146 147 148 149]
+
+fig. 121. Links geschuind en vijf maal geschuind van zilver en zwart.
+
+fig. 122. Op zilver een zwarte baar.
+
+fig. 123. Rood, met _gaffel_ van zilver.
+
+fig. 124. Op zwart een zilveren _keper_.
+
+fig. 125. Blauw, zilver gekeperd.
+
+fig. 126. Van zwart met punt (_pile_) van goud.
+
+fig. 127. Van blauw met punt (_pointe_) van zilver.
+
+fig. 128. Een _gekoust_ schild, zwart en zilver.
+
+fig. 129. Een _gekapt_ schild, zilver en blauw.
+
+fig. 130. Een links omvat veld, van rood en zilver.
+
+fig. 131. Een schild met _turven_ (boven) en _blokken_ (onder).
+
+fig. 132. Van zilver, met _latwerk_ van blauw.
+
+fig. 133. Bekleed schild van zwart en zilver.
+
+fig. 134. Schild met _boordsel_; groen met boordsel van zilver.
+
+fig. 135. Schild met _zoom_.
+
+fig. 136. Schild met _flanken_, blauw en zilver.
+
+fig. 137. Rood, met zilveren _geer_.
+
+fig. 138. Spits geruit van blauw en zilver.
+
+fig. 139. Van zwart met een zilveren punt, bandswijs van uit den linker
+      benedenhoek.
+
+fig. 140. Van zilver, met dubbel getinneerde faas van rood en _bastaard
+      balk_ van zwart over alles.
+
+fig. 141. Een schild met _besnoeide baar_.
+
+fig. 142. Een gouden schild met _barensteel_ in 't hoofd.
+
+fig. 143. Faaswijs gegolfd, rood en zilver.
+
+fig. 144. Spiraalvormig gedeeld van blauw en goud.
+
+fig. 145. Schuin gekwartileerd volgens een klaverblad, zilver en zwart.
+
+fig. 146. Wapen van _Utrecht_. Geschuind van zilver en rood. Tevens
+      voorbeeld van damast.
+
+fig. 147. }
+fig. 148. } Een tweetal cartouche-wapens, evenals fig. 146
+      herautsstukken. Fig. 147 is het wapen van _Artois_, onder _Karel
+      van Bourgondië_.
+
+fig. 149. Wapen van _Oldenburg_. Herautsstuk, in goud twee roode balken.
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+V. HERALDISCHE BIJTEEKENS OF BREUKEN.
+
+
+Alleen de oudste zoon van het huis is gerechtigd het oorspronkelijke
+wapen te dragen, en alle jongere zoons en takken van een huis zijn
+genoodzaakt het op kenbare wijze te wijzigen. Deze verandering in het
+wapen geschiedde door kenteekenen, die bijteekens of meestal _breuken_
+worden genaamd. Deze veranderingen geschiedden door:
+
+1. _Kleur_. De kleuren van de stukken werden gewisseld of vervangen door
+andere. Is b.v. het volle wapen een roode leeuw op gouden grond, dan kan
+b.v. een zijlinie van het geslacht voeren een gouden leeuw op rooden
+grond, of zelfs een zwarten leeuw op zilveren grond.
+
+2. Door _verandering in den stand_ van het stuk; b.v. een klimmende
+leeuw kan gewijzigd worden in een staanden leeuw, terwijl de kleuren
+dezelfde blijven.
+
+3. _Vermeerdering_ van het aantal stukken. B.v. als de hoofdstam drie
+lelies voert, kan een zijtak er vijf voeren.
+
+4. _Weglating_ of verplaatsing van de stukken.
+
+5. _Verdeeling_ van het schild.
+
+[Illustratie: 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163
+164 165 166 167]
+
+Een voorbeeld van toegevoegd stuk is de _barensteel_ (fig. 142); dit is
+een horizontale balk met 3 tot 9 vertikaal afhangende verkorte palen.
+Deze vertikale gedeelten waren oorspronkelijk rechthoekig, later werden
+ze verfraaid en schuin en zwaluwstaartvormig afgesneden. Ze is over
+het bestaande stuk of over de bestaande stukken aangebracht, en wordt
+ook tournooikraag genoemd. Vorstelijke personen breken tegenwoordig
+uitsluitend met den barensteel, terwijl van de niet vorstelijke personen
+alleen de oudste zoon den barensteel voert. Alle andere familieleden
+voegen ter onderscheiding toe b.v. een ster, een halve maan, een ring,
+een roos, een lelie, boordsel. Dit is wel de beste manier, omdat de
+andere wijzen van breken aan het euvel mank gaan, dat b.v. de kleur niet
+karakteristiek meer kan gewijzigd worden bij een talrijke familie, of
+dat bij een groot aantal figuren een toevoeging of weglating van een
+zelfde figuur niet spoedig in 't oog valt.
+
+De plaats van den barensteel is gewoonlijk zwevend in het schildhoofd,
+op de eereplaats even boven het hart of rakend aan den bovenrand van
+het schild. De kleur wijkt af van de schildkleur, doch is, evenals alle
+andere bijteekens, niet gebonden aan de heraldische wetten ten opzichte
+van kleur op metaal en omgekeerd. Er bestaan b.v. ook gekleurde
+barensteelen op gekleurde schilden.
+
+Fig. 140 geeft den _bastaardbalk_, als teeken van onechte geboorte.
+Men verwarre dezen balk vooral niet met den familiebalk, die in
+tegenovergestelde richting loopt, n.l. van rechts boven naar links
+onder, en die door zij- of jongere takken wordt gevoerd, b.v. verre
+bloedverwanten of neven van den drager van het wapen.
+
+Meestal wordt de bastaardbalk echter klein en verkort gedragen, omdat
+niemand er prijs op stelde te toonen dat hij buitenechtelijk geboren
+was. Bovendien werd de bastaardbalk ook wel versierd om hem zooveel
+mogelijk onkenbaar te maken. De plaats van den bastaardbalk is steeds
+in het hart van het schild.
+
+In Engeland geldt nog heden de volgende heraldische regel.
+
+De oudste zoon voert bij het leven zijns vaders den barensteel, de
+tweede zoon een halve maan, de derde een 5-stralige ster, de vierde
+een maarle, de vijfde een ring, de zesde een lelie, de zevende een
+vijfbladige roos, de achtste een ankerkruis, de negende een dubbel
+vierblad. Zoover wordt deze regeling doorgevoerd, dat de oudste zoon
+van den tweeden zoon een barensteel droeg op een halve maan, en de
+vierde zoon van den zevenden zoon een maarle op een 5 bladige roos.
+
+[Illustratie: 168 169 170 171 172 173]
+
+In Duitschland bepaalde men zich gewoonlijk tot verandering van kleur of
+verandering van het heele kleinood.
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+VI. HERALDISCHE BEELDEN.
+
+
+We zijn nu gekomen aan een der voor den ontwerper meest interessante
+hoofdstukken van de heraldiek, n.l. aan dat van de Heraldische beelden,
+die ontleend zijn aan de natuur, aan gebruiksvoorwerpen of aan de
+fantasie. Kortom, alle heraldische beelden, die niet onder zijn te
+brengen bij het hoofdstuk herautsstukken. Het groote onderscheid
+tusschen beide groepen is dan ook, dat de laatstgenoemde hun grenzen
+hebben in den schildrand, en eerstgenoemde geheel vrij liggen of slechts
+gedeeltelijk den schildrand raken.
+
+Zijn de herautsstukken geometrische of geconstrueerde figuren, de
+heraldische beelden vereischen van den teekenaar groote vaardigheid en
+handigheid in het styleeren. Hoewel er regelen bestaan, die niet uit
+het oog mogen worden verloren, is de teekenaar toch niet zoodanig aan
+strenge wetten en regels gebonden, dat hij niet eenige vrijheid zou
+hebben om, waar de stijl of de omgeving zulks gebieden, hiervan een
+weinig af te wijken.
+
+Een eerste eisch is natuurlijk weder: duidelijkheid. Een gevolg hiervan
+is, dat tijdens de Gothiek de heraldische beelden _niet naturalistisch_
+werden voorgesteld, maar _gechargeerd_ en _gestyleerd_. Eerst tijdens
+de Renaissance kwam het afbeelden van b.v. naturalistische dieren- en
+menschfiguren in gebruik.
+
+Dit terugbrengen van natuurvormen tot een bepaalden stijl, zooals zoo
+dikwijls wordt gevraagd, is niet terstond te leeren. Vaardigheid hierin
+wordt verkregen door dikwijls goede voorbeelden uit de verschillende
+stijlperioden te bekijken. De fraaiste en meest tot bestudeering
+aanbevolen heraldische beelden zijn afkomstig uit de 13e, 14e en 15e
+eeuw.
+
+[Illustratie: 174 175 176 177 178 179]
+
+Naderhand heerschte in de heraldiek te veel het naturalisme, waardoor
+het karakteristieke van het heraldische beeld, en daardoor van het
+geheele wapen, verloren ging. Wat wel te verklaren is overigens, omdat
+de practische waarde van het schild als zoodanig verloren ging.
+
+[Illustratie: 180 181]
+
+De volgende hoofdregels gelden voor de heraldische beelden:
+
+1. De figuur vulle zooveel mogelijk het geheele veld en sta in juiste
+verhouding tot de fond.
+
+2. De figuur kan ook zijn een onderdeel van een voorstelling, b.v. een
+lichaamsdeel.
+
+3. De figuur kan gecombineerd worden met andere figuren en ook met
+herautsstukken.
+
+[Illustratie: Fig. 182.]
+
+4. Het heraldische beeld moet zooveel mogelijk zijn een vlakversiering,
+dat wil zeggen een vlakke figuur, in omtrek, ingevuld door een vlakke
+kleur. Vermijding van schaduw is daarom aanbevolen.
+
+5. Het heraldisch beeld behoort te worden voorgesteld in den stijl van
+het wapen en de omgeving, waarin of waarop het is aangebracht.
+
+
+A. Het kruis.
+
+Het kruis is een der veelvuldig toegepaste heraldische beelden;
+zinnebeeld van den Ghristelijken godsdienst, is het dikwijls tijdens de
+kruistochten, toen dus ook het praktisch nut van het schild zeer groot
+was, aangenomen als wapenteeken.
+
+In zijn eenvoudigsten vorm komt het kruis voor als _kruis_ en als
+_schuinkruis_. We zagen het kruis als zoodanig reeds voorgesteld bij
+de herautsstukken. Waar de kruisridders uit alle christelijke landen
+optrokken, kon verwarring niet uitblijven; daarom werd getracht den
+kruisvorm zooveel mogelijk te varieeren door veranderde plaatsing op het
+schild of door verandering van de armen van het kruis.
+
+Een zeer belangrijke plaats is nog het hart van het kruis, dat ook voor
+talrijke varianten geschikt is.
+
+De kruizen, waarvan de armen hun beëindiging vinden in den schildrand,
+behooren, mits ze niet vervormd zijn, tot de herautsstukken. Zijn de
+armen verkort of vervormd, dan behooren ze tot de heraldische beelden.
+Het totaal aantal verschillende kruizen bedraagt ongeveer 300, welk
+groot aantal door ons hier niet kan worden behandeld.
+
+De voornaamste vormen evenwel, die ook overigens voor een ontwerper of
+teekenaar van belang zijn, daar ze vaak ook in de symboliek werden en
+worden toegepast, laten we hier volgen:
+
+Fig. 150. Het _Latijnsch kruis_ of lijdenskruis; een kruis met 3
+verkorte armen, waarvan alleen de onderste verlengd is.
+
+Fig. 151. _St. Anthoniekruis._ De bovenste arm ontbreekt.
+
+Fig. 152. _Het krukkenkruis_, waarvan de armen door St.
+Antoniekruizen worden gevormd.
+
+Fig. 153. _Het Jeruzalemsch kruis._ Goud op een zilveren veld, dus hier
+is gezondigd tegen de regelen van de heraldische tinkturen.
+
+Fig. 154. _Geboord kruis._ De rand is aangebracht, om in een geval als
+boven geen kleur op kleur te krijgen.
+
+Fig. 155. Het _ankerkruis_, eindigende in twee omgebogen punten;
+varianten hierop zijn het klaverbladkruis en het leliekruis, waarvan de
+punten eindigen in klaverbladen of leliën.
+
+[Illustratie: 183]
+
+Fig. 156. _Patriarchale kruis_ met 2 of 3 horizontale armen, die naar
+onderen in lengte toenemen.
+
+Fig. 157. _Het Maltheser kruis_, vaak ook met een vergroot hart, van de
+Maltheser of Johanniter orde, steeds wit op rood. Oorspronkelijk droegen
+de ridders van deze orde op een zwarten mantel een wit kruis. De ridders
+van de Duitsche orde droegen op een witten mantel een zwart kruis.
+
+Fig. 158. _Het hakenkruis_. Dit kruis is afkomstig van veel vroeger
+datum dan Christus' geboorte en o. a. reeds als teeken van de eeuwigheid
+in gebruik bij de oude Indische volksstammen. Terwijl eveneens de oude
+Noorsche volkeren aan dit teeken eenzelfde beteekenis hechtten.
+
+Fig. 159. _Het Grieksche kruis_, volgens welk grondplan ook dikwijls
+nog in de Middeleeuwen kerken werden gebouwd, in tegenstelling met den
+gewonen basiliekvorm, die een Latijnsch kruis tot grondplan had. Wit op
+veld van azuur.
+
+Fig. 160. _Kruis met een vergroot hart._
+
+Fig. 161. _Kruis met uitgebroken hart._
+
+Fig. 162. _Kruis gevormd van ruiten._
+
+Fig. 163. _Geklaverd kruis._
+
+Fig. 164. _Geledigd kruis_. Hiervan is als 't ware alleen de smalle rand
+blijven staan.
+
+Fig. 165. _Gepunt kruis._ Ontstaan uit het houten kruis, dat met de punt
+in de aarde werd gestoken.
+
+Fig. 166. _Geschaakt kruis._
+
+Fig. 167. _Herkruist kruis._
+
+Voor de verdere kruizen zie men de herautsstukken.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Tenslotte merken we nog op, dat eenzelfde kruis in verschillende
+tinkturen nog kan worden benoemd naar de nationaliteit: b.v. een
+Grieksch kruis is wit op azuur; een Engelsch kruis of St. Georgekruis is
+wit op rood. Terwijl verder het Duitsche kruis is sabel op zilver en het
+Fransche kruis eindigt in leliën inplaats van in klaverblaadjes.
+
+
+B. De Mensch-figuur.
+
+Dikwijls werd in de heraldiek van de menschfiguur gebruik gemaakt. Zij
+is dan voorgesteld in verschillende houdingen, kleeding en bezigheden;
+mannen, zoowel als vrouwen uit alle standen, en in 't bijzonder zulke,
+die iets kenmerkends hebben, b.v. koningen, ridders, monniken, negers,
+jonkvrouwen, wildemannen (naakt, met een bladerenkrans om de lendenen,
+en geheel behaard), heiligen en ook Turken.
+
+[Illustratie: 184 185 186 187 188 189]
+
+Is de geheele menschfiguur toegepast, dan is deze gewoonlijk »en face«
+geplaatst, zoodat deze in dezelfde richting kijkt als de drager van het
+schild. De figuur staat, zit (b.v. de H. Maagd) of knielt.
+
+Gedeelten van de menschfiguur, die ook worden toegepast zijn: _'t
+hoofd_, dat meestal naar rechts gewend is, en zelden aanziend; _het
+oog_, dat nooit van terzijde gezien, maar steeds in vooraanzicht
+geteekend werd; _de arm_, die naar de gedeeltelijke bedekking van
+kleeding is te herkennen als die b.v. van een ridder, als ze geharnast
+is; bovendien is het meest een rechterarm, die iets in de hand gekneld
+houdt.
+
+_De hand_ zelve komt èn afzonderlijk voor en ook als twee in elkaar
+geslagen handen, als teeken van broederschap. Zie fig. 69.
+
+_Het hart_ staat vertikaal, evenals de beenen, die overigens meestal
+gebogen zijn in de knie, en 3 in getal, onderling verbonden of
+afzonderlijk.
+
+Ook het _doodshoofd_ en twee gekruiste doodsbeenderen komen voor; de
+symbolische beteekenis hiervan is bekend genoeg.
+
+Vaker komen de onderdeelen van den mensch voor in verbinding met
+diervormen, maar deze heraldische beelden behooren tot de fantastische.
+
+Menschelijke lichaamsdeelen kunnen bovendien nog op twee verschillende
+wijzen worden voorgesteld, en wel als _afgescheurd_, in welk geval er
+nog lappen huid aan zijn blijven vast zitten, en als afgesneden, in welk
+geval de snijlijn recht is. Zie fig. 174 en 175.
+
+[Illustratie: 190 191 192 193 194 195]
+
+Fig. 168. Hoofd, aanziend.
+
+Fig. 169. Man, zich met de rechterhand een zwaard in de borst stekend.
+
+Fig. 170. Van zilver, met 3 Moorenhoofden van purper.
+
+Fig. 171. Drie geharnaste en gespoorde beenen, in 't hart samengevoegd
+      met de dijen.
+
+Fig. 172 a. Een hart in 't rechter kwartier. b. Een oog in 't linker
+      kwartier. c. Een geopende binnenhand in de punt.
+
+Fig. 173. Een geharnaste arm, een ring houdend.
+
+Fig. 174. Een afgerukt been.
+
+Fig. 175. In azuur drie afgesneden zilveren knieën.
+
+Fig. 176. Borstbeeld.
+
+Fig. 177. Doodshoofd met gekruiste beenderen.
+
+Fig. 178. In rood een zilveren hoofd van ter zijde, rechts gewend, met
+      lauwerkrans van sinopel.
+
+Fig. 179. Mensch-figuur.
+
+Fig. 180. Geharnaste ridders.
+
+Fig. 181. Geharnast ruiter, teekening van Albrecht Dürer.
+
+Fig. 182. St. Joris, voorgesteld als een geharnast ridder, (midden 16e
+      eeuw) door Hans Burgmayer.
+
+Fig. 183. Menschelijke lichaamsdeelen als heraldische motieven.
+      Grafsteen te Salzburg ± 1528.
+
+
+C. Dieren.
+
+In de heraldiek zijn velerlei soort dieren toegepast geworden; bovendien
+werd variatie aangebracht in den stand of door samenvoeging van meerdere
+exemplaren; ook onderdeelen als koppen, nagels etc., zelfs onthoofde
+dieren komen voor.
+
+Voor de afzonderlijke lichaamsdeelen geldt het zelfde, wat gezegd is
+voor de menschelijke lichaamsdeelen: ze kunnen zijn _afgerukt_ en
+_afgesneden_. Een kop kan zijn in profiel of aanziend, terwijl hij vaak
+is gekroond, of rust op een halsband.
+
+De meest kenmerkende stand van het dier is tevens de meest heraldische
+stand; zoo is een leeuw 't best in z'n karakter afgebeeld als hij
+klimmend is voorgesteld met dreigend opgeheven klauwen. Zijn natuurlijke
+wapens als tanden en klauwen krijgen een gechargeerd karakter; hierdoor
+spreekt de geheele figuur meer.
+
+Elke kleur kan voor de dieren worden gebruikt; 't best is echter de bij
+de natuurkleur het meest passende tinktuur. We hebben dit op blz. 7
+reeds besproken onder het hoofdstuk: kleuren.
+
+Wat den stand betreft kunnen de viervoetige dieren worden voorgesteld
+b.v. als klimmend, loopend, zittend, springend, liggend, stappend,
+staand, hardloopend, neerspringend, zwemmend etc.
+
+Verder is 't mogelijk variatie aan te brengen door de dieren te maken:
+gekroond, geklauwd, getongd, gehalsband, aanziend, afgewend, omgewend en
+verminkt.
+
+In den regel worden de viervoeters afgebeeld gezien van terzijde, dus
+»en profil«, en zijn dan (meestal) naar rechts gewend; of naar links
+gewend of aanziend als deze minder algemeene stand nadrukkelijk is
+voorgeschreven.
+
+
+D. De leeuw.
+
+Van alle viervoetige dieren komt de leeuw het meest voor. Reeds in ons
+land is hij als wapenbeeld toegepast in de 2e helft van de 12e eeuw door
+den hertog van Brabant en de graven van Holland en van Vlaanderen. Ook
+in Duitschland is het gebruik van den leeuw zeer oud.
+
+De wijze van voorstelling is zeer verschillend. De oudste leeuwen hebben
+een spitsen kop en een geopenden muil, zonder tong of tanden. Het
+lichaam is bij de heupen zeer smal, bij de borst wat breeder. Manen en
+haren worden nooit gedetailleerd. De normale stand is klimmend, waarbij
+de leeuw recht overeind staat, gereed als 't ware om aan te vallen.
+
+[Illustratie: 196 197 198 199 200 201 202 203 204]
+
+De oude styleering is zeer eigenaardig; aangezien de leeuw aan de
+heraldici niet bekend was, moesten deze afgaan op van hooren zeggen, en
+de meest gruwelijke eigenschappen, die het verscheurende dier werden
+toegeschreven, werden overdreven voorgesteld. Zoodat eigenlijk de oudste
+leeuwen heel weinig lijken op een werkelijken leeuw, maar niettemin
+echt leeuwerig deden met hun vurig krullende tong, hun groote, wijd
+uitgespreide klauwen, opengesperden muil en woeste oogen, waaraan een
+menschelijke uitdrukking werd gegeven.
+
+[Illustratie: 205 206 207 208 209 210]
+
+De staart van den leeuw wordt voorgesteld als zijnde naar boven gericht,
+terwijl het uiteinde, bestaande uit een zwaren bos haar, naar de rug
+van het dier is toegekeerd, terwijl vaak ook juist in 't midden van
+den staart een haarkwast werd aangebracht, een zuiver ornamentaal
+toevoegsel. Uit dit toevoegsel ontspringt soms nog een tweede staart,
+waarnaar de staart »_gespleten_« wordt genoemd.
+
+Bij de blasoeneering komt dit gespleten zijn niet in aanmerking;
+dezelfde leeuw kan voor hetzelfde wapen enkelvoudig zijn of gespleten,
+zonder dat dit invloed heeft.
+
+In den beginne worden de klauwen klaverbladvormig voorgesteld, terwijl
+hier onder nog een met een nagel gewapende teen werd aangebracht.
+
+De kleur van den leeuw is meestal goud of rood, minder vaak zwart en
+zeer zelden blauw. De nagels en tanden zijn anders gekleurd; is de leeuw
+van metaal, dan zijn de nagels rood of blauw; is de leeuw gekleurd, dan
+zijn de nagels metaal; _altijd verschillen de wapens van het dier van
+de kleur van het veld_. Ook de oogen zijn òf van zilver, òf, bij een
+metalen leeuw, van kleur.
+
+In de vroege wapens staat de leeuw met z'n lichaamsas vertikaal;
+z'n lichaamsas valt dan samen met die van het schild. Gevolg van het
+vereischte: het driehoekige schildoppervlak zooveel mogelijk regelmatig
+te vullen met ornament. Vooral in Duitschland is dit het geval. Later,
+in de 15e eeuw, krijgt de leeuw een meer voorovergebogen stand.
+
+De volkomen beharing van de oudste leeuwen verandert later in een
+plaatselijke beharing van manen, staart en onderzijde van buik en
+pooten.
+
+De lijnenschema's fig. 196, fig. 197 en fig. 198 geven de construkties
+aan voor een Romaanschen, Gothischen en Renaissance leeuw.
+
+Fig. 184. _Gekroonde klimmende leeuw_, geklauwd en getongd.
+
+Fig. 185. _Staande leeuw._
+
+Fig. 186. _Stappende of geluipaarde leeuw._
+
+Fig. 187. _Liggende leeuw._
+
+Fig. 188. _Omziende leeuw._
+
+Fig. 189. _Omgewende leeuw_, baarswijs geplaatst.
+
+Fig. 190. _Neerspringende leeuw_, bandswijs geplaatst.
+
+Fig. 191. _Onthoofde leeuw._
+
+Fig. 192. _Opkomende leeuw._
+
+Fig. 193. _Ontlede leeuw._
+
+Fig. 194. _Leeuw_, in 't hoofd uitkomend, aan de punt opkomend.
+
+Fig. 195. _Welpen._ Indien meer dan twee leeuwen in één veld voorkomen,
+noemt men ze welpen.
+
+Fig. 196. _Lijnschema voor een Romaanschen leeuw._
+
+Fig. 197. _    »       »    »  Gothischen leeuw._
+
+Fig. 198. _    »       »    »  Renaissance leeuw._
+
+In fig. 196 is duidelijk te zien, hoe de stand van de pooten in nauw
+verband staat met den driehoekigen schildvorm.
+
+Fig. 199. _15e eeuwsche leeuw_, met een golvende lichaamsas.
+
+Fig. 200. _14e eeuwsche leeuw_, met een vertikale lichaamsas.
+
+Fig. 201. _Springende leeuw._
+
+Fig. 202. _Zittende leeuw._
+
+Fig. 203. _Gehoonde leeuw_, d. w. z. ontdaan van tong, tanden, klauwen
+en staart.
+
+Fig. 204. _Gesplitstaarte leeuw._
+
+Bij plaatsing van meer dan één roofdier (b.v. leeuw) op een schild, zijn
+ze altijd afgewend, omdat ze anders zouden vechten; deze stand komt
+niettemin soms voor.
+
+
+E. De luipaard.
+
+De luipaard wordt voorgesteld als een loopende leeuw, met dit
+onderscheid evenwel, dat de kop aanziend is. In dezen stand is steeds
+de binnenste (voor den aanschouwer) voorpoot opgeheven en de binnen
+achterpoot naar voren geplaatst. De staart is horizontaal teruggeslagen
+over den rug. Voor de rest is het lichaam als van een leeuw. Dit
+dier in verticalen stand wordt een _geleeuwden luipaard_ genoemd,
+in tegenstelling weer met een loopend zijwaarts ziend dier, dat een
+_geluipaarde leeuw_ wordt genoemd. Dikwijls ook wordt geen onderscheid
+gemaakt tusschen een luipaard en een geluipaarden leeuw; bovendien
+bestond in de oude heraldische kunst dit onderscheid in 't geheel niet
+en stelde men luipaard en leeuw op dezelfde wijze voor. Waarschijnlijk
+ook omdat terwille van de ruimte bij een driehoekig schild, bij
+toepassing van meerdere leeuwen deze boven elkaar moesten worden
+geplaatst en dan loopend.
+
+De pluim van den staart behoort naar buiten te wijzen. Overigens gelden
+dezelfde bepalingen als die, welke genoemd zijn bij den leeuw:
+
+Fig. 205. _zwart, met drie luipaards van goud._
+
+Fig. 206. _Geleeuwde luipaard._
+
+Fig. 207. _Geluipaarde leeuwen op Duitsch cartouche schild._
+
+Fig. 208. _Luipaard, stappend._
+
+[Illustratie: 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220]
+
+[Illustratie: 221 222 223 224 225 226 227 228 229 230 231]
+
+
+F. De adelaar.
+
+Wat de leeuw voor viervoeters beteekent in de heraldiek is de adelaar
+voor de vogels: beide koningen in hun rijk, door moed en kracht
+uitmuntend. De adelaar is, meer nog dan de leeuw, geheel verworden tot
+ornament, zoodat alleen de conventie hier nog direct den adelaar in doet
+herkennen. Het lichaam van voren gezien (buikzijde) draagt een kop en
+profil naar rechts gewend, met geopenden krommen snavel, uitgestoken
+gekrulde tong en woest blikkende oogen. De vleugels zijn uitgespreid
+zóó, dat de uiteinden der afwisselend smalle en breede, licht gebogen
+veeren met de punten op een boog liggen; deze veeren van iederen
+vleugel zijn 3-12 in getal, (in de oudste tijden het kleinste aantal)
+en symmetrisch geplaatst; ze worden naar onderen langer, dus juist
+omgekeerd als bij het levende dier. De gekrulde staart, uit weinig
+symmetrisch geplaatste gekrulde veeren bestaand, eindigt in een punt,
+soms in een lelie.
+
+De pooten worden zeer krachtig en buiten verhouding groot voorgesteld en
+zijn zijdelings gericht; soms omknellen ze voorwerpen, b.v. een bol en
+een scepter. Het aantal teenen is drie naar buiten en één naar binnen
+gericht.
+
+De adelaars in de oude heraldiek hebben aan weerszijden twee gekrulde
+veeren aan den hals; in de latere heraldiek vermeerdert dit aantal. De
+veeren, die het lichaam bedekken, zijn als spitse punten geteekend, met
+een ribbe.
+
+De adelaar met één kop heet _koninklijk_. De adelaar met twee van elkaar
+gewende koppen wordt _keizerlijk_ genaamd, doch behoort onder de rubriek
+fantastische beelden.
+
+Ook deelen van het dier worden toegepast, b.v. een klauw (grijpend) of
+twee vleugels, met de ruggen naar elkaar gewend (_vlucht_ genaamd). De
+adelaar wordt _arendsvogel_ genoemd, als hij van bek en pooten beroofd
+is. De kleur is meestal zwart, soms rood of zilver.
+
+Fig. 209. _Adelaar_, naar Michaël Ostendorfer. Houtsnede uit 1540.
+
+Fig. 210. _Dubbele adelaar_, naar een Duitsch meester. Houtsnede uit
+1507 (fantastisch beeld).
+
+Fig. 211. _15e eeuwsche adelaar_ van het Sebaldusgraf te Neurenberg.
+
+Fig. 212 en 213. Als fig. 211, door Peter Vischer.
+
+Fig. 214. _Drie afgerukte adelaarskoppen._
+
+Fig. 215. _Arendsvogels_, steeds meer dan één in aantal, zonder pooten
+en snavel.
+
+Fig. 216. _Lijnschema voor een Gothischen adelaar._
+
+Fig. 217. _Lijnschema voor een Renaissanceadelaar._
+
+Fig. 218. _Romaansche adelaar._
+
+Fig. 219. _Streng gestyleerde adelaar_ uit de 13e eeuw.
+
+Fig. 220. _Tweekoppige adelaar_, naar een Duitsch meester (fantastisch
+beeld). Titelblad uit Zwaben.
+
+
+G. Andere dieren.
+
+Veelvuldig komen verder voor:
+
+_Tijger_ en _panter_, producten van de fantasie; de _beer_, meestal
+zwart met wapens van rood of goud; de _ever_, zwart; de _wolf_, kleur
+rood met neerhangenden staart en naar voren gerichte ooren; de _vos_,
+kleur zwart, rood of zilver meestal, en met opgerichten pluimvormigen
+staart; het _hert_, springend of trotsch voortschrijdend, dragend een
+gewei met zes takken, drie aan elken hoorn; de _bok_, meestal steenbok
+met naar achter omgebogen gegroefde hoorns; de _ram_, met bijna
+cirkelvormig gebogen hoorns; het _schaap_; het _Paaschlam_, vaak met
+nimbus en kruis voorzien; de _stier_, stootend of klimmend (woedend);
+de _os_; de _koe_; het _paard_ (hengst) met vliegenden staart en manen
+en zonder teugels, zadel of stijgbeugels; de _hond_, meestal zwart of
+zilver en van de soort hazewind; de _brak_, een hond met hangende ooren
+en dikwijls voorzien van een met scherpe punten gewapenden halsband; het
+_stekelvarken_; de _ezel_; de _olifant_; de _haan_, in gevechtshouding,
+met sprekenden kam en weinig gestyleerde staartveeren; de _uil_; de
+_raaf_; de _valk_, met kap en belletjes en kruk; de _meeuw_, de _eend_;
+de _zwaan_; de _zwaluw_; de _ooievaar_, staand op één poot en in den
+anderen b.v. een steen houdend; de _reiger_, met ingetrokken hals en
+een gekrulde veer achter aan den kop; de _pauw_, pronkend; de _duif_;
+de _papegaai_; de _merels_, vogeltjes zonder pooten en snavel, vooral in
+Frankrijk; de _dolfijn_, evenals de _bot_, de _zalm_ en andere visschen,
+die gebogen, zwemmend, gepaard, stijgend, gevind, geschubd etc. kunnen
+zijn; de _kreeft_, rood, dus _gekookt_; de _hagedis_; de _slang_, blauw,
+groen of zilver; de _zeester_; de _schelp_; en minder veelvuldig
+voorkomend nog tal van andere dieren.
+
+[Illustratie: 232 233 234 235 236 237 238 239 240]
+
+Fig. 221. _Hert._
+
+Fig. 222. _Brak._
+
+Fig. 223. _Beer._
+
+Fig. 224. _Brakskop._
+
+Fig. 225. _Paaschlam._
+
+Fig. 226. _Ever_, wild zwijn.
+
+Fig. 227. _Wolf._
+
+Fig. 228. _Paard_, links gewend op Duitsch cartoucheschild. Naar Jost
+Amman.
+
+Fig. 229. _Bok._
+
+Fig. 230. _Haas._
+
+Fig. 231. _Koe._
+
+Fig. 232. _Vlucht._
+
+Fig. 233. _Arendsklauw._
+
+Fig. 234. _Haan._
+
+Fig. 235. _Zwaan._
+
+Fig. 236. _Raaf._
+
+Fig. 237. _Maarlen_, zonder pooten of bek en steeds en profil.
+
+Fig. 238. _Uilen._
+
+Fig. 239. _Pauw._
+
+Fig. 240. _Halve vlucht._
+
+Fig. 241. _Adelaars._
+
+Fig. 242. _Phoenix of Phenix_, een fabelachtige vogel, die,
+onsterfelijk, uit een brandenden stapel takken verrijst.
+
+Fig. 243. _Duif_, naar rechts gewend. Teeken van vrede.
+
+Fig. 244. _Olifant_, stappend; dragend een toren met 4 kanteelen en twee
+boogschutters.
+
+Fig. 245. _Mercurius- of aesculaapstaf._
+
+Fig. 246. _Slang_, tweemaal geknoopt.
+
+Fig. 247. _Visschen._
+
+Fig. 248. _Kreeft._
+
+Fig. 249. _Drie bijen._
+
+Fig. 250. _Gekwartilleerd_; in blauw drie gouden leliën in het eerste en
+vierde kwartier en in het tweede en derde van blauw een dolfijn in goud.
+
+Fig. 251. _Schelpen._ Boven buiten-, beneden binnenaanzicht.
+
+Fig. 252. _Dolfijn_, rechts gewend.
+
+
+H. De Plant en hare onderdeelen.
+
+Reeds in de oude heraldiek leverde het plantenrijk een groot aantal der
+benoodigde heraldische beelden; boomen, takken, bloemen, bladeren en
+vruchten werden veelvuldig gebruikt.
+
+De _boom_ staat meestal òf met de wortels in een berg (schildvoet),
+of is uitgerukt; de stam staat paalswijs en is voorzien van weinig
+symmetrisch geplaatste takken met naar verhouding buiten proportie
+groote bladeren, die, de soort kenmerkend, zijn gestyleerd. Soms ook
+komt een boom zonder bladeren voor. De kleur van de bladeren is groen;
+de stam is gewoonlijk zwart of bruin.
+
+Het meest komen voor de _eik_; de _linde_; de _denneboom_; de
+_pijnboom_; de _cypres_; de _palm_; de _berk_. De linde heeft
+hartvormige bladeren, de den wordt voorgesteld als een kegel op
+een stam en de berk heeft een zilveren stam met groen loof.
+
+[Illustratie: 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 252]
+
+Ook _takken_ komen voor, soms meerdere op een schild en voorzien van
+bladeren; bovengenoemde boomsoorten leveren de voorbeelden, terwijl ook
+nog veelvuldig _klaverbladeren_ en _laurierbladeren_ worden toegepast.
+Het klaverblad heeft steeds een steel; zonder dezen heet het drieblad.
+Van de bloemen zijn de roos en de lelie de meest in de heraldiek
+gewilde.
+
+De _roos_, van boven gezien, is de wilde roos, met 5 hartvormige of
+slechts even aan den rand ingebogen bloembladeren, van rood, goud of
+zilver, en waartusschen 5 spitse groene kelkbladeren. Het hart is van
+goud. _Gevulde rozen_ hebben meer dan één bladlaag.
+
+[Illustratie: 253 254 255 256 257 258 259 260 261]
+
+De _lelie_ is gestyleerd in den bekenden Franschen lelievorm (fleur de
+lis).
+
+Reeds in 1179 komt ze voor in het Fransche wapen (vanwaar de naam
+Francica). Van de 3 bladeren, die in 't midden door een band worden
+saamgehouden, is het middenste onder en boven toegepunt; de beide
+buitenste boven en onder naar buiten omgebogen. Het deel onder den
+band is een verkleinde herhaling van het deel boven den band, terwijl
+het eerstgenoemde deel somwijlen ook alleen, zonder het tweede deel,
+voorkomt. Een afwijkende vorm is de _ontloken lelie_.
+
+Andere vaak voorkomende bloemen zijn nog: _de zonnebloem_, de _papaver_,
+de _distel_, het _viooltje_, de _korenbloem_ etc.
+
+Ten slotte zijn nog te noemen de vruchten, meestal hangend aan een
+tak met bladeren, als daar zijn: _appel_, _pijn-_ en _denneappel_;
+_granaatappel_, _eikel_, _druif_, _korenaar_, _korenschoof_.
+
+[Illustratie: 262 263 264 265 266 267 268 269 270 271 272]
+
+Fig. 253, 254, 255 en 256. _Verschillende heraldische rozen._
+
+Fig. 257, 258. _Leliën met gevulden voet._
+
+Fig. 259. _Lelie zonder voet._
+
+Fig. 260. _Ontloken lelie._
+
+Fig. 261. _Rozetak._
+
+Fig. 262. _Laurier_, uitgerukt (wortels zichtbaar). Meest van groen.
+
+Fig. 263. _Wijndruif_; _klaverblad_; _hulst_.
+
+Fig. 264. _Peer_; _eikel_; _denappel_.
+
+Fig. 265. _Bloem en granaatappel._
+
+Fig. 266. _Eikel met bladerentak._
+
+Fig. 267. _Drie denappels._
+
+Fig. 268. _Eiketakken._
+
+Fig. 269. _Denappel_, wapen van Augsburg, door Jost Amman.
+
+Fig. 270. _Lindeboom_, op ruitschild.
+
+Fig. 271. _Uitgerukte eikeboom._ Italiaansch, 1479.
+
+Fig. 272. _Lelie_, van een relief uit Beieren.
+
+
+I. Fantastische beelden.
+
+Deze worden gevormd door samenstellingen van mensch en dier of van
+dieren onderling, en ontstonden uit sagen en overlevering, en
+grootendeels ook door de kruistochten.
+
+De _dubbele adelaar_ heeft twee van elkaar afgewende koppen.
+
+Reeds in de oud-Egyptische en Assyrische kunst, dus lang voor Christus'
+geboorte, kwam dit fantastische dier voor; in de heraldiek echter sedert
+de 13e en 14e eeuw. Als het Duitsche Rijkswapen dateert het uit het
+begin van de 15e eeuw, tijdens keizer Sigmund. In later tijd werd de
+dubbele adelaar gekroond, en werden de klauwen voorzien van scepter en
+zwaard, en rijksappel.
+
+De _gevleugelde leeuw_, een leeuw met vleugels.
+
+De _griffioen_ of grijpvogel, het bovendeel van een adelaar gezet op een
+onderlichaam van een leeuw, gevleugeld, met een opgerichten staart of
+den staart tusschen de achterpooten door onder de buik.
+
+De _centaur_, half paard, half mensch.
+
+De _draak_, een reptiel met vleermuizenvleugels, vuur spuwend uit
+den grooten geopenden muil en neusgaten, met twee adelaars- of
+leeuwenklauwen en een gekamden, in weerhaken eindigenden staart.
+
+De _weerwolf_; de _salamander_; de _zeeleeuw_.
+
+De _meermin_, een naakte vrouw met vischstaart; de _meerman_.
+
+De _melusine_, een gekleede, gekroonde vrouw, wier lichaam onder de
+borst overgaat in 2 vischstaarten, die ze met beide handen vasthoudt.
+(12e eeuw, wapen van Palermo).
+
+[Illustratie: 273 274 275 276 277 278 279 280 281 282 283]
+
+De _Eenhoorn_. Een springend paard met gespleten hoeven, leeuwenstaart
+en rechten, doch gedraaiden hoorn voor het voorhoofd.
+
+De _Harpy_, een adelaar met vrouwenbuste, (hoofd, hals en borst).
+
+Fig. 273. _Meermin of Melusine_, met twee staarten; zie ook fig. 281.
+
+Fig. 274. _Zeeleeuw_, combinatie van leeuw en visch.
+
+Fig. 275. _Eenhoorn._
+
+Fig. 276. _Grijpvogel_, klimmend. Kop en vleugels van een adelaar.
+
+Fig. 277. _Draak_; oude houtsnede.
+
+Fig. 278. _Draak_, twee adelaarsklauwen. Gevleugeld reptiel.
+
+[Illustratie: 284 285 286 287 288 289 290 291 292 293 294 295 296 297
+298 299 300 301]
+
+Fig. 279. _Eenhoorn_, in twee kleuren; fragment van een Italiaansch
+wapen.
+
+Fig. 280. _Wapen van Neurenberg_; combinatie van jonkvrouw en adelaar,
+Harpij.
+
+Fig. 281. _Sirene_; eindigt in vischstaart.
+
+Fig. 282. _Lintworm_; drakenkop, slangenlichaam en vischstaart.
+
+Fig. 283. _Panter._ Zonder vleugels, lijkend op grijpvogel.
+
+
+J. Hemellichamen en elementen.
+
+De _zon_ wordt voorgesteld als een zestienstralige schijf met een gelaat
+»en face«. Deze zijn vaak afwisselend recht en vlammend gebogen. De
+kleur is goud. In de oude heraldiek heet de zon in den rechterbovenhoek
+opgaand, in den linkerbovenhoek ondergaand.
+
+De _maan_ is een zilveren, naar links of rechts gekeerde sikkel; ook
+kunnen de punten naar boven of naar beneden wijzen. Voorzien van een
+gelaat, is dit in profiel en van goud.
+
+De _sterren_ zijn 5-puntig (Fransch, Italiaansch en Engelsch) of
+6-puntig en 8-puntig (Duitsch, Nederlandsch). Steeds wijst de punt naar
+boven. Als _komeet_ heeft de staart een andere tinktuur.
+
+Verder komt de _aarde_ voor als wereldbol met equator (niet in de oude
+heraldiek); de _regenboog_, een gebogen balk van rood, goud en blauw;
+de _wolken_, zie fig. 56, zijn blauw of zilver; de _bliksem_, nooit
+zigzagvormig maar als een van boven komende bundel stralen of vlammen;
+voorts _golven_ (blauw en zilver); _bergen_, drie- en zesberg;
+_grasveld_, _zee_ of _rivier_.
+
+Fig. 284, 298. _Zon._
+
+Fig. 285. _Maan_ en _sterren_.
+
+Fig. 286. _Golven._
+
+
+K. Gebouwen, gebruiksvoorwerpen etc.
+
+Onder deze rubriek worden heel veel voorwerpen gerangschikt, waarvan men
+nu naam nòch beteekenis meer kent. Toch heeft men zich te beperken bij
+toepassing van producten uit de moderne industrie, daar heraldische
+beelden uit deze rubriek een bepaald karakter behooren te dragen;
+terwijl toch geen bepaalde regels voor die vormgeving zijn vast te
+stellen.
+
+Bij de bestudeering van de oude heraldiekprenten merken we op, dat vele
+voorwerpen, die niet direct herkenbaar zijn, verband houden met den naam
+van den schilddrager.
+
+De voorwerpen zijn te verdeelen in een aantal rubrieken, b.v.
+
+_a._ gebouwen, schepen.
+
+_b._ wapens en oorlogswerktuigen.
+
+_c._ werktuigen en voorwerpen, betrekking hebbend op jacht, vischvangst,
+      landbouw en veeteelt.
+
+_d._ kleeding.
+
+_e._ muziekinstrumenten, huisraad, religieuse voorwerpen etc.
+
+Alle te geven is ondoenlijk. Bepalen we ons tot beschrijving van enkele.
+
+[Illustratie: 302 303 304 305 306 307 308 309 310 311 312 313 314 315
+316]
+
+Fig. 287. _Handschoen._
+
+Fig. 288. _Hoed of muts._
+
+Fig. 289. _Vuurslag._
+
+Fig. 290. _Eg._
+
+Fig. 291. _Gesp en ring._
+
+Fig. 292. _Weerhaken._
+
+Fig. 293. _Zwaard._
+
+Fig. 294. _Voetangel._
+
+Fig. 295. _Sleutels_ (zie fig. 303).
+
+Fig. 296. _Wiel of rad._
+
+Fig. 297. _Letter._
+
+Fig. 298. Zie onder _J_.
+
+Fig. 299. _Schaats_, _viool_.
+
+Fig. 300. _Molenijzer._
+
+Fig. 301. _Monogrammen._
+
+Fig. 302. _Toren._
+
+Fig. 303. _Sleutels._
+
+Fig. 304. _Standaard._
+
+Fig. 305. _Schaar._
+
+Fig. 306. _Jachthoorn._
+
+Fig. 307. _Wolfshaken._
+
+Fig. 308. _Ketelhaak._
+
+Fig. 309. _Schaakstuk._
+
+Fig. 310. _Poort._
+
+Fig. 311. _Hakmes._
+
+Fig. 312. _Karbonkel._
+
+Fig. 313. _Kan._
+
+Fig. 314. _Lansen._
+
+Fig. 315. _Wereldbol._
+
+Fig. 316. _Paalswijs in blauwe en zilveren degen_, dragend op de punt
+      een gouden kroon en vergezeld van twee leliën van hetzelfde. Wapen
+      van Jeanne d'Arc.
+
+Verder komen veelvuldig voor:
+
+Kasteel, met tinnen en torens; poort of valdeur; kerk, in zij- of
+vooraanzicht met 2 tot 4 torens en hooge vensters; molen; schip-brug;
+palissade; piek; knots; dolk; stormram; vaandel; weerhaak; pijl en boog;
+strijdbijl; schild; vuurwapen; stompe vogelpijl; molensteen; zeis;
+sikkel; ploegijzer; hoefijzer; gordel; kroon; harnas; harp; luit; hamer;
+bijl; stoel; anker; ballen en ringen; schakel (onderdeel van de ketting
+van de guldenvlies orde); muuranker; herdersstaf; altaar; bisschopsstaf;
+bijbel; wierookvat; kandelaber; etc., te veel om op te noemen of af te
+beelden. Voorwerpen uit de moderne techniek en kunstnijverheid zijn
+zooveel mogelijk te vermijden en te vervangen door oude symbolen.
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+VII. STAND EN PLAATSING VAN DE BEELDEN.
+
+
+Somtijds worden er verscheidene van dezelfde figuren op één schild
+geplaatst. Is 't aantal onbepaald groot, dan luidt de term _bestrooid_
+of _bezaaid_. De beelden, b.v. kruizen, adelaars, leeuwen, lelies zijn
+dan even groot. _Geordineerd_ heeten de beelden, als het aantal bepaald
+is; in dit geval is ook de plaats bepaald.
+
+Staat er één beeld op het veld, dan is de plaats in 't midden; de eigen
+vorm van het beeld geeft dan de richting paalswijs of faaswijs aan. Dus
+een zwaard staat b.v. in 't midden, paalswijs. Twee beelden staan naast
+elkaar [..], in bijzondere gevallen boven elkaar [:]. Drie beelden staan
+[·¸·], geschreven 2-1; in bijzondere gevallen [¸·¸] of [...] of [÷].
+Vier beelden staan [::]; zijn er 5 dan is de rangschikking [:¸:],
+geschreven 2-2-1. Soms ook [·÷·] (1-3-1) of [:·:] (2-1-2) in den
+vorm van het Andreaskruis. Zes beelden staan ['·:·'] en zeven [:÷:].
+De plaatsing is dus geordineerd door den schildvorm.
+
+_Vergezeld_ noemt men een groot beeld, waaromheen kleinere zijn
+gerangschikt. Zie b.v. fig. 153 en 313. _Belegd_ is b.v. een paal,
+waarop sterren zijn aangebracht. Verder kunnen de beelden, indien
+er meer dan één is geplaatst op het veld, zijn o. a. afgewend,
+tegengekeerd, gelijkgewend, etc.
+
+
+
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+VIII. DE HELM.
+
+_Helmkroon_, _kussen_, _helmkleed_, _wrong_ en _penning_.
+
+
+Reeds in de grijze oudheid beschermden de strijders zich het hoofd tegen
+zwaardslagen door een helm. Sedert de 12e eeuw dient de helm ook tot
+aanbrenging van heraldische versierselen. De helm leent zich uit den
+aard der zaak minder goed tot versiering van wapens van steden en
+vereenigingen en van vrouwen. Toch komt de helm ook op deze wapens voor.
+Behalve de pothelm kan iedere helm tot heraldische versiering dienen;
+voornamelijk echter de tornooi- en de steekhelm, die dan nog met het
+kleinood worden verfraaid.
+
+De oudste helm is de _pothelm_ (fig. 318), bijna cylindervormig, alleen
+aan den gezichtskant flauw uitgebogen en van een neus voorzien. De
+helmtop is plat, later kegelvormig verhoogd; op oogshoogte zit een gleuf
+en op mondhoogte zijn gaatjes voor ademhaling aangebracht. Onder den
+helm is een _bassinet_ aangebracht, met afhangende maliën (weefwerk als
+'t ware van metalen schakeltjes); op het bassinet of bekkeneel lagen
+kussentjes, om de slagen op den zeer zwaren helm te breken. De helm
+rust op de schouders, weegt gewoonlijk meer dan 5 K.G. en is zwart, met
+verguld of verzilverd beslag. Deze helmvorm wordt in de heraldiek _zeer
+zelden_ gebruikt.
+
+[Illustratie: 317 318 319 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330
+331]
+
+In de 15e eeuw wordt de _salade_ of _renhoed_ (fig. 330) gebruikt,
+met een lang staartstuk in den nek. Deze komt in de heraldiek niet
+voor, daar hij diende voor oorlogsgebruik. Op tornooien werd de in de
+heraldiek gebruikte _steekhelm_ (fig. 325) sedert de 15e en 16e eeuw
+gebruikt. Deze weegt ± 20 K.G., maar rust op schouders, borst en rug,
+daar hij bevestigd is aan borst- en schouderplaten van het harnas. De
+kijksleuf sprong ver naar voren uit, en leverde daardoor minder gevaar
+op voor de oogen. Nog sierlijker is de _tornooihelm_ (fig. 331). De
+kijksleuf hiervan was aanmerkelijk verwijd en werd beschermd door
+vertikaal uitgebogen stangen. Deze constructie was mogelijk, omdat deze
+helmvorm diende in den strijd met het stompe zwaard, en niet in een
+lansgevecht. In de 2e helft van de 15e eeuw wordt tusschen de vertikale
+stangen een horizontale aangebracht ter versterking, zoodat een
+traliënrooster ontstond. Inwendig werd de helm donkerrood gevoerd (fig.
+332-342).
+
+De _Bourgondische helm_ (fig. 329) heeft geen staartstuk, een beweegbaar
+vizier en vast kinstuk. Deze helm sluit van terzijde, terwijl men
+bovengenoemde helmen allen over het hoofd liet zakken.
+
+Slechts de pothelm (13e en 14e eeuw), de steekhelm (15e en 16e eeuw) en
+de tornooihelm (2e helft 15e eeuw) worden in de heraldiek gebruikt.
+
+De helm van regeerende vorsten is van goud, van prinsen dito, maar met
+minder traliën. Hertogen hebben zilveren helmen met goud versierd.
+Verder kunnen helmen nog zijn van zilver en van gepolijst staal. Ook
+helmen duiden dus een rang aan.
+
+De helm staat steeds vertikaal op het schild; helt dit laatste, dan
+staat de helm op den bovenhoek. Het schild is steeds iets hooger dan de
+helm, die »en face« of gedeeltelijk gedraaid kan staan. Het helmteeken
+draait met den helm mede; de onderrand rust steeds op den bovenrand van
+het schild. Helmen kunnen _in aantal_ op het schild voorkomen. Hoe meer
+helmen hoe kleiner ze worden.
+
+Vrouwenwapens vertoonen uit den aard der zaak geen helm; evenmin als
+die der geestelijken, die den helm vervangen door mijter en kromstaf.
+Soms echter, om aan te toonen dat ze het geloof verdedigen, voeren ze
+bovendien een helm en een zwaard. Zie fig. 344 en 350.
+
+Fig. 317. }
+Fig. 318. } _Pothelmen._
+
+Fig. 319. }
+Fig. 320. } _Voor en zijaanzicht van een pothelm._
+
+Fig. 321. _Bassinet._
+
+Fig. 322. _Bourgondische helm._
+
+Fig. 323. _Overgangsvorm van pothelm en steekhelm._
+
+Fig. 324. _Fransche salade._
+
+Fig. 325. _Steekhelm._
+
+Fig. 326. _Steekhelm van boven gezien._
+
+Fig. 327. _Vizierhelm._
+
+Fig. 328. _Steekhelm._
+
+Fig. 329. _Bourgondische helm._
+
+Fig. 330. _Salade of renhoed._
+
+Fig. 331. _Tornooihelm._
+
+De overgang van helm naar helmteeken wordt gevormd door een _helmkroon_
+(fig. 335), die steeds zeer eenvoudig is, en waarvan de punten
+eindigen in Gothische bladvormen, leliën of klaverbladeren. Ze diende
+oorspronkelijk om de verbinding van helm en helmteeken onzichtbaar
+te maken en bestond aanvankelijk uit een geel geschilderden rand.
+
+De helmkroon duidt in geen geval eenigen rang of stand aan, zooals de
+rangkroon.
+
+Een _kussen_ vindt soms plaats onder een wapenbord; het is steeds
+vierkant en van kwasten op de hoeken voorzien.
+
+De _wrong_ (fig. 368) is een ringvormig kussen, omwonden met een lint
+in de kleuren van het schild, welk lint aan de achterzijde eindigt in
+een strik met wapperende einden. Ze vervangt de helmkroon en diende om
+slagen te breken. Het _helmkleed_ (fig. 332-342) was een lap stof, die,
+over den helm gelegd, diende tot wering van de zonnestralen, die den
+metalen helm gloeiend zouden maken; het hangt naar de achterzijde en aan
+de zijden naar beneden af en behoort bij het wapen. Oorspronkelijk een
+rechte lap stof, werd het helmkleed, dat uitsluitend op tornooien werd
+gebruikt, spoedig uitgesneden in bladvormige lobben, om vernieling en
+gehavendheid in den strijd te verbergen; bovendien waren binnen- en
+buitenzijde verschillend van kleur; nooit evenwel was de kleur metaal
+en steeds zijn de bladuiteinden gestyleerd in strakke lijnen, nooit
+slap neerhangend. Het helmkleed ontspringt onder de wrong. De oudste
+helmkleeden zijn het minst uitgesneden (fig. 70, 149 en 183).
+
+De _penning_ behoort niet bij den helm en kan worden toegepast of worden
+weggelaten. Het is een munt, die aan een koord om den hals van den helm
+is gehangen en sedert de 15e eeuw is toegepast.
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+IX. HELMTEEKENS.
+
+
+Het helmteeken is een heraldisch sieraad, even hoog of hooger
+dan de helm zelf (in verband met het gewicht); het is erfelijk en
+onafscheidelijk aan den helm verbonden, zoodat een enkele helm geen
+wapenhelm is. De voorstelling houdt meestal verband met het wapenbeeld,
+ook wat kleur betreft. Het eerst wordt het helmteeken toegepast op den
+pothelm; ter bevestiging dienden gaatjes, zooals fig. 326 aantoont.
+
+_Hoorns_ komen veel als sieraad voor; ze zijn eenvoudig als een
+halve maan gebogen, of dubbel gebogen. Zie fig. 339 en fig. 342; de
+eerste vorm is de oudste. Hoorns met open ringvormige einden noemt men
+trompen (deze naam houd echter geen verband met een olifantsslurf);
+ze komen sedert de 15e eeuw voor. Hoorns worden versierd met bladeren,
+schelletjes, vlaggetjes of platte stukjes blik, die bij 't bewegen een
+rinkelend geluid geven; bovendien zijn ze gekleurd als het schild; dus
+b.v. geschaakt.
+
+Ook hertenhoorns of geweien (fig. 336) komen voor, maar zeldzaam. Een
+voorbeeld is het wapen van Oranje, met gouden gewei. Tusschen de hoorns
+is vaak een dier geplaatst, b.v. een griffioen, een leeuw, etc.
+
+_Vluchten_ zijn niet-naturalistische kunstmatige adelaarsvluchten, van
+leer of dun hout of blik vervaardigd; òf evenwijdig aan de schouders
+van den helm afstaand, òf als een kam loodrecht op de richting van
+de schouders over den helm afloopend (zie fig. 338, 348). Steeds
+paarsgewijs komen ze voor en heeten open of gesloten vlucht.
+
+[Illustratie: 332 333 334 335 336 337 338 339 340 341 342]
+
+_Wapenborden_ dienden voor beschildering met herautsstukken, die niet
+plastisch af te beelden zijn. Het waren beschilderde planken, met
+versieringen aan de kanten en op de hoeken, rustend meestal op een op
+den helm liggend kussen.
+
+[Illustratie: 343 344 345 346 347 348 349 350 351]
+
+_Vederbossen_ zijn bundels ganze-, hane-, pauwe- of struisveeren. Ze
+zijn meestal in beschilderde kokers vereenigd (fig. 351) of komen direct
+uit een wapenkroon (fig. 335). Pauweveeren wijzen oorspronkelijk op
+hooge geboorte; struisveeren zijn uit lateren tijd.
+
+_Hoeden_, _mutsen_ en _mijters_ komen dikwijls boven schilden voor,
+zonder helm. Ook _vlaggen_ (fig. 73) en planten (fig. 333 en 334) worden
+dikwijls gebruikt.
+
+_Menschen_ en _dieren_ komen voor in hun geheel of als deelen. Zie fig.
+69, 180, 337, 341, 346 en 349.
+
+Rompen zijn meestal voorgesteld zonder armen en voeten. Bloemen of
+andere voorwerpen nemen de plaats in van de armen, terwijl de romp
+overgaat in het dekkleed. Het hoofd is vaak met aller hande vreemde
+mutsen versierd, terwijl mannen meestal een baard en vrouwen eigenaardig
+en opgemaakt versierd haar dragen. Ook borstbeelden _met_ armen zijn nog
+goed heraldisch (fig. 341). Voorts komen voor adelaar, leeuw, brak,
+zwaan, eenhoorn, lelie, roos etc.
+
+In 't algemeen is men tamelijk vrij in de voorstelling van het
+helmteeken, zooals uit de fig. 332-351 is te zien. Alleen moet het
+steeds verbonden zijn aan den helm en niet, zooals b.v. in Frankrijk, er
+boven zweven.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Fig. 332, 333, 334, 335, 336. _Helmteekens_, naar Hans Burgkmair.
+
+Fig. 337. _Helmteeken_, naar Israel van Meckeren.
+
+Fig. 338. _Heele vlucht._
+
+Fig. 339. _Hoorns._
+
+Fig. 340. _Bandvormig helmkleed._
+
+Fig. 341. _Helmteeken_, naar een Duitschen graveur.
+
+Fig. 342. _Hoorns_, versierd met bladeren.
+
+Fig. 343. _Bisschopshoed_, groen met 2 × 6 kwasten. Van een boekband.
+
+Fig. 344. _Helmteeken_, naar gravure van Michael Wohlgemuth.
+
+Fig. 345. _Aartsbisschopshoed_, groen met 2 × 10 kwasten.
+
+Fig. 346. _Zittende leeuw tusschen twee trompen._
+
+Fig. 347. _Pauselijke tiara._
+
+Fig. 348. _Vlucht van terzijde._
+
+Fig. 349. _Hoorns in plaats armen._
+
+Fig. 350. _Bisschopsmuts_, naar Hans Burgkmair.
+
+Fig. 351. _Veerenkoker._
+
+[Illustratie: 352 353 354 355 356 357 358 359 360 361 362 363 364 365
+366 367 368 369 370 371]
+
+
+Kronen, mutsen, emblemen, orden.
+
+Soms wordt de helm vervangen door een kroon, die den rang aanduidt van
+den eigenaar van het wapen. Oorspronkelijk waren de dragers alleen
+koningen, die in werkelijkheid bij officieele plechtigheden de kroon
+ook droegen als hoofddeksel. Tegenwoordig voert hoogere en lagere adel
+eveneens een kroon, wel te onderscheiden van de helmkronen.
+
+De _Duitsche keizerskroon_ is zeer verschillend van teekening. De
+oudere vorm, fig. 354, vertoont een haarband, versierd met email en
+edelgesteenten; hierop rusten bladvormige versierselen, z.g. fleurons;
+de kroon wordt naar boven afgesloten door een kap, in 2 helften gedeeld,
+waar tusschen een beugel van voren naar achteren loopt, die den
+rijksappel draagt.
+
+De tegenwoordige Duitsche keizerskroon, fig. 358, wijkt in vorm
+belangrijk af. Ze bestaat uit 4 groote en 4 kleine platen; van de groote
+loopen 4 beugels naar den top samen, dragend den rijksappel. Beide
+kronen hebben aan weerszijden linten.
+
+De _koningskroon_ is een haarband, met fleurons versierd; 5 beugels
+komen samen in den top; tusschen de 5 zichtbare fleurons zijn 5 paarlen
+geplaatst, terwijl ook de beugels, die den rijksappel dragen, met
+paarlen zijn versierd. In 't hart van iedere fleuron staat een roode
+steen. De kroon is van goud, de wereldbol blauw. Afwijkende vormen zijn
+o. a. de Hongaarsche en de Boheemsche koningskroon.
+
+_Groothertogen_ dragen een gevoerde koningskroon. De overige adel draagt
+in alle landen niet dezelfde kronen. De voornaamste kronen zijn verder
+die van den: _hertog_, _vorst_ of _prins_, _markies_, _graaf_,
+_burggraaf_, _baron_, _ridder_ en _edelman_. Voor de verschillende
+gebruikelijke kroonvormen raadplege men de fig. 352-371.
+
+Ook _hoeden_ en _mutsen_ wijzen op een rang en worden ook werkelijk
+gedragen.
+
+_Hertogen-_ en _vorstenhoeden_ zijn oorspronkelijk van purper, met,
+inplaats van haarband, een hermelijnen omslag. De Doge van Venetië droeg
+een phrygische vrijheidsmuts met haarband en één dwarsbeugel. Zie fig.
+371.
+
+De _Paus_ draagt de _tiara_, een hooge, witte muts, met uitgebogen
+zijden, omgeven door 3 boven elkaar geplaatste kronen en op den top den
+rijksappel; 2 banden bevinden zich aan weerszijden. Fig. 347.
+
+Een _bisschop_ draagt een _mitra_ of _mijter_; de muts is even boven
+den haarband in 2 helften gespleten zóó, dat er tusschen een segment
+uitvalt. Met 2 banden aan weerszijden is verder de mijter rijk versierd,
+fig. 350.
+
+Een _kardinaal_ draagt een rooden platten hoed met 15 roode kwasten aan
+weerszijden afhangend (totaal dus 30). Elke groep is van boven af in
+aantal gerangschikt 1, 2, 3, 4, 5.
+
+[Illustratie: Fig. 372 Fig. 373]
+
+Een _patriarch_ draagt een dito hoed, doch alles in 't groen.
+
+Een _bisschop_ draagt soms, inplaats van een mijter, een hoed als
+boven, n.l. de aartsbisschop een groenen met 10 kwasten, een bisschop
+een groenen met 6 kwasten. De lagere geestelijkheid draagt zwarte hoeden
+met 6 tot 2 kwasten.
+
+_Emblemen_ zijn waardigheidsteekens of zinnebeelden van bepaalde
+personen en niet erfelijk. Ze worden om of achter het schild geplaatst.
+
+De paus gebruikt hiervoor 2 gekruiste sleutels (fig. 347), een
+aartsbisschop een 2 armig kruis (fig. 343). Andere emblemen zijn b.v.
+een kromstaf en zwaard gekruist, een maarschalkstaf, ankers voor
+admiralen, etc.
+
+Andere voorkomende waardigheidsemblemen zijn nog de _ridderorden_,
+eveneens (op een zeer zeldzame uitzondering na, b.v. de stichters der
+orde) niet erfelijk. Als versiering van het wapen worden ze toegepast
+als schildhoofd, kwartier of bijschild; het laatste was een klein, aan
+den bovenhoek van het schild bevestigd schildje.
+
+Enkele der voornaamste orden zijn:
+
+De _Maltheser of Johanniterorde_, gesticht 1090, insigne een zilveren
+Maltheserkruis. (Zie fig. 157).
+
+De _Duitsche orde_, een zwart kruis met zilveren randen.
+
+De _Orde van het gulden vlies_, in 1429 gesticht door den hertog van
+Bourgondië; een gouden ramsvel aan een ketting van vuursteenen en
+vuurslagen, om het schild gehangen. Het devies is: Praetium non vile
+laborum (een niet geringe prijs voor wat volbracht werd). (Fig. 379).
+
+De _orde van de Tempeliers_ (nu opgeheven).
+
+De _zwanenorde_; de _orde Van het heilige graf_.
+
+De _orde van den kouseband_, spreuk: Hony soit qui mal y pense.
+Oorspronkelijk alleen een donkerblauw fluweelen band met gouden rand en
+bovenstaand devies.
+
+De _orde van den Deenschen olifant_, hangende aan een keten van
+olifanten.
+
+In Frankrijk treft men nog dikwijls om vrouwenschilden (ruitvormig) een
+gewonden koord aan, met liefdeknoopen.
+
+Tegenwoordig heeft ieder land ordeteekens. De oudste zijn echter de
+voornaamste, en werden en worden alleen door oude adellijke geslachten
+gedragen.
+
+De _deviesen_ hier boven genoemd, zijn wapen- of lijfspreuken,
+meestal in oud-Fransche taal of in Latijn. Ze zijn kort en krachtig.
+Lijfspreuken zijn niet erfelijk. Wapenspreuken behooren aan een
+geslacht. Meestal is de spreuk op een onder het wapen slingerend lint
+aangebracht. Soms staan wapenspreuken in verband met, d. w. z. zij zijn
+afgeleid van den naam van het geslacht.
+
+Fig. 352. _Hongaarsche koningskroon._
+
+Fig. 353. _Boheemsche koningskroon._
+
+Fig. 354. _Oude Duitsche keizerskroon._
+
+Fig. 355. _Tegenwoordige koningskroon._
+
+Fig. 356. _Hertogshoed._
+
+Fig. 357. _Groothertogkroon_, roode voering.
+
+Fig. 358. _Duitsche keizerskroon._
+
+Fig. 359. _Vorstenhoed._
+
+Fig. 360. _Gravenkroon_, met 9 paarlen zichtbaar.
+
+Fig. 361. _Gravenhoed._
+
+Fig. 362. _Koningskroon._
+
+Fig. 363. _Baronnenkroon_, 7 paarlen zichtbaar.
+
+Fig. 364. _Markiezenkroon._
+
+Fig. 365. _Fransche baronnenkroon._
+
+Fig. 366. _Stedenkroon._ Geen rangkroon.
+
+Fig. 367. _Kroon ter versiering_, voor dieren.
+
+Fig. 368. _Wrong._
+
+Fig. 369. _Ridderkroon_, 5 paarlen zichtbaar.
+
+Fig. 370. _Ouderwetsche kroon_, geen rangkroon.
+
+Fig. 371. _Muts van den Doge van Venetië._
+
+
+Schildhouders en Wapententen.
+
+_Schildhouders_ komen eerst sedert de 14e eeuw voor. Ze staan naast of
+achter 't schild, bewaken en steunen dit en zien er naar, kijken den
+beschouwer aan of kijken afgewend als er twee zijn. Overigens zijn voor
+de toepassing geen vaste regels te geven. Het meest gebruikelijk zijn:
+engelen (staand, knielend), menschen, wildemannen en wildevrouwen,
+eenhoorns, leeuwen en griffioenen. Vogels, hoewel voor dit doel
+toegepast, leenen zich minder goed. De schildhouders houden het wapen
+met de handen of voorpooten vast en zijn soms gewapend. B.v. de wilde
+mannen met een knots.
+
+[Illustratie: 374 375 376 377 378 379 380 381]
+
+Een schildhouder staat naast het schild of er achter, en kan ook 2
+wapenschilden vasthouden (bij huwelijk).
+
+Twee schildhouders zijn van dezelfde of van verschillende soort, en
+staan soms in verband met den geslachtsnaam (beer, geslacht Orsini).
+
+Vele landen hebben tegenwoordig de schildhouders vastgesteld, b.v.
+Nederland gekroonde leeuwen.
+
+_Wapenmantels_ komen sedert de 17e eeuw voor, het eerst in Frankrijk.
+Het zijn aan de hoeken en in 't midden boven 't wapen opgenomen
+draperieën, die geheel achter 't schild hangen, zuiver decoratief, en
+van franje en koorden met kwasten voorzien. Boven het in 't midden
+opgenomen gedeelte staat de rangkroon. In dit geval heet de draperie
+wapen_mantel_. Staat alles wat op 't schild betrekking heeft vóór de
+draperie, dan noemt men deze wapen_tent_.
+
+Alleen vorstelijke personen voeren een wapenmantel.
+
+Deze is purper, rood of blauw, bezaaid b.v. met lelies, leeuwen
+of adelaars en gevoerd met hermelijn.
+
+Fig. 372. Compleet wapen, met wildemannen als schildhouders, naar een
+Fransch meester.
+
+Fig. 373. Compleet wapen, met leeuwen als schildhouders, naar een
+Duitsch meester.
+
+Fig. 374. Schildhouder, naar Hans Burgkmair.
+
+Fig. 375. Renaissance schildhouder, naar Albrecht Dürer.
+
+Fig. 376. Schildhouder, naar een onbekend meester.
+
+Fig. 377. Drukkersmerk, naar Alexander Minutiano.
+
+Fig. 378. Wapentent.
+
+Fig. 379. Ordeteeken van het gulden vlies; 2 verschillende stylaties.
+
+Fig. 380. Knoopenkoord of Liefdekoord.
+
+Fig. 381. Orde van het Heilige graf.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ten slotte verwijzen we hen, die een meer uitgebreide studie van de
+heraldiek willen maken, dan we hier geven, naar het uitmuntende werk van
+Jan H. Junius: Heraldiek.
+
+[Decoratieve illustratie]
+
+
+
+
+INHOUD
+
+
+                                                 Blz.
+
+     I. Kleuren                                     5
+
+    II. Schildindeeling                            13
+
+   III. Schildvorm                                 17
+
+    IV. Herautstukken                              26
+
+     V. Heraldische bijteekens of breuken          37
+
+    VI. Heraldische beelden                        41
+
+        A. Het kruis                               45
+
+        B. De Menschfiguur                         47
+
+        C. Dieren                                  50
+
+        D. De leeuw                                51
+
+        E. De luipaard                             55
+
+        F. De adelaar                              57
+
+        G. Andere dieren                           58
+
+        H. De plant en hare onderdeelen            60
+
+        I. Fantastische beelden                    64
+
+        J. Hemellichamen en elementen              66
+
+        K. Gebouwen, gebruiksvoorwerpen etc.       67
+
+   VII. Stand en plaatsing van de beelden          70
+
+  VIII. De Helm                                    71
+
+    IX. Helmteekens                                75
+
+        Kronen, mutsen, emblemen, orden            79
+
+        Schildhouders en wapententen               83
+
+
+
+
+  +-------------------------------------------+
+  |                                           |
+  |       OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER:        |
+  |                                           |
+  |  De volgende correcties zijn in de tekst  |
+  |  aangebracht:                             |
+  |                                           |
+  |  Bron (B:) -- Correctie (C:)              |
+  |                                           |
+  |  B: biblotheek niet achterwege            |
+  |  C: bibliotheek niet achterwege           |
+  |  B: als kleur aanduiding ook in           |
+  |  C: als kleuraanduiding ook in            |
+  |  B: Hermelijn en tegen hermelijn          |
+  |  C: Hermelijn en tegenhermelijn           |
+  |  B: »  linkerpaal,                        |
+  |  C: »  linkerpaal.                        |
+  |  B:  » 42, gegeerd,                       |
+  |  C:  » 42, gegeerd.                       |
+  |  B: gericht en geheven Door               |
+  |  C: gericht en geheven. Door              |
+  |  B: fig. 105. Trapvormig,                 |
+  |  C: fig. 106. Trapvormig,                 |
+  |  B: verschillende kruisen bedraagt        |
+  |  C: verschillende kruizen bedraagt        |
+  |  B: Fig, 152, _Het                        |
+  |  C: Fig. 152. _Het                        |
+  |  B: [Illustratie: ]                       |
+  |  C: [Illustratie: 183]                    |
+  |  B: onderen in lengte toenemen,           |
+  |  C: onderen in lengte toenemen.           |
+  |  B: in tegenstellig met den               |
+  |  C: in tegenstelling met den              |
+  |  B: Fig. 166, _Geschaakt kruis._          |
+  |  C: Fig. 166. _Geschaakt kruis._          |
+  |  B: Augsburg, door Jost Amman,            |
+  |  C: Augsburg, door Jost Amman.            |
+  |  B: begin van de 15 eeuw, tijdens         |
+  |  C: begin van de 15e eeuw, tijdens        |
+  |  B: Nig. 331. _Tornooihelm._              |
+  |  C: Fig. 331. _Tornooihelm._              |
+  |  B: sieraad, evenhoog of hooger           |
+  |  C: sieraad, even hoog of hooger          |
+  |  B: _burggraaf_, _baron_ _ridder_ en      |
+  |  C: _burggraaf_, _baron_, _ridder_ en     |
+  |  B: _Hertogen_ en _vorstenhoeden_         |
+  |  C: _Hertogen-_ en _vorstenhoeden_        |
+  |  B: om vrouwen schilden (ruitvormig)      |
+  |  C: om vrouwenschilden (ruitvormig)       |
+  |  B: door oude adelijke geslachten         |
+  |  C: door oude adellijke geslachten        |
+  |  B: voeren een wapenmantel;               |
+  |  C: voeren een wapenmantel.               |
+  |  B: bezaaid b.v, met lelies,              |
+  |  C: bezaaid b.v. met lelies,              |
+  +-------------------------------------------+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Heraldiek, by Jan Godefroy
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HERALDIEK ***
+
+***** This file should be named 36180-8.txt or 36180-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/3/6/1/8/36180/
+
+Produced by The Online Distributed Proofreading Team at
+https://www.pgdp.net
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/36180-8.zip b/36180-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..5cfc844
--- /dev/null
+++ b/36180-8.zip
diff --git a/36180-h.zip b/36180-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..02ada96
--- /dev/null
+++ b/36180-h.zip
diff --git a/36180-h/36180-h.htm b/36180-h/36180-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..90be74c
--- /dev/null
+++ b/36180-h/36180-h.htm
@@ -0,0 +1,3068 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.1//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml11/DTD/xhtml11.dtd">
+
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="nl">
+
+<head>
+  <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" />
+  <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
+  <title>
+    The Project Gutenberg eBook of Heraldiek, by J. Godefroy.
+  </title>
+  <style type="text/css">
+
+body         {margin-left: 8%; margin-right: 8%;}
+
+h1           {text-align: center; clear: both; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em; font-size: 230%;}
+h2           {text-align: center; clear: both; margin-top: 2em; line-height: 2em; font-size: 115%;}
+h2.h2inh     {margin-top: 3em; letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em; font-size: 150%;}
+h3           {text-align: center; clear: both; margin-top: 2em; font-size: 115%;}
+h3.ch4h3     {text-align: left; margin-top: 1.5em; font-size: 100%;
+              padding-left: 1.5em; text-indent: -1.5em; font-weight: normal;}
+
+p            {margin-top: .4em; margin-bottom: .4em; text-align: justify; text-indent: 1em;}
+p.tp         {margin-top: 3em; margin-bottom: 3em; text-align: center; text-indent: 0em;}
+p.subh2      {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; text-align: center; text-indent: 0em;
+              font-weight: normal; font-size: 100%;}
+p.figuur     {padding-left: 3em; text-indent: -2em;}
+
+div.title    {margin-top: 3em; margin-bottom: 3em; text-align: center;}
+div.voorblad {margin-top: 3em; margin-bottom: 1em; text-align: center; font-size: 140%;}
+
+/* TB */
+hr           {width: 33%; clear: both; border: 1px solid black;
+              margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;}
+hr.tb        {border-style: none;}
+hr.fnsep     {width: 10%; text-align: left; margin-top: 0.5em; margin-left: 0; margin-right: 0;}
+hr.hrinh     {width: 20%; margin-top: 3em; margin-bottom: 3em;}
+
+.pagenum     {/* uncomment the next line for invisible page numbers */
+              /* visibility: hidden;  */
+              position: absolute; left: 93%; text-indent: 0em; text-align: right;
+              font-size: small; font-weight: normal; font-variant: normal; font-style: normal;
+              letter-spacing: normal; color: #888888;}
+span[title].pagenum:after {content: "[" attr(title) "] ";}
+
+/* TABLES */
+table        {margin-left: auto; margin-right: auto;
+              padding: 0; border: 0; border-collapse: collapse;}
+.toc         {font-size: 80%;}
+td.tdl       {text-align: left; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em;}
+td.tdr       {text-align: right; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em;}
+
+/* ALIGN */
+.clear       {clear: both;}
+.floatleft   {float: left; width: auto;}
+.floatright  {text-align: left; text-indent: 0em; float: right; width: auto;}
+sup          {vertical-align: 0.3em; font-size: 75%;}
+ins.corr     {border-bottom: 1px dotted red; text-decoration: none;}
+
+/* LISTS */
+ul           {list-style: none; margin-left: 1.5em; margin-top: 0.4em; margin-bottom: 0.4em;
+              padding-left: 1em; text-indent: -1em;}
+li           {text-indent: -1.5em;}
+
+/* IMAGES */
+img          {border: 0;}
+.figcenter   {margin-left: auto; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; margin-right: auto;
+              text-align: center;}
+.caption     {text-align: center; font-size: 80%;}
+.chbegin     {margin-top: 2.5em; margin-bottom: 1em;}
+.chend       {margin-top: 2em; margin-bottom: 2em;}
+
+/* FOOTNOTES */
+.footnote        {margin-left: 5%; margin-right: 5%; font-size: 90%; text-align: justify; }
+.footnote .label {position: absolute; right: 89%; text-align: right; text-decoration: none;}
+.fnanchor        {vertical-align: super; font-size: 80%; text-decoration: none;}
+
+.size80      {font-size: 80%;}
+.size140     {font-size: 140%;}
+.size200     {font-size: 200%;}
+
+/* Transcriber Note */
+.TNbox       {margin: 10% 10% 5% 10%; border: 1px solid; padding: 1em;
+              background-color: #dddddd; font-family: sans-serif; font-size: 90%;}
+.TNbox h2    {font-variant: small-caps; font-size: 130%; letter-spacing: 0;
+              margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; line-height: 2em;}
+.TNbox p     {text-indent: 0em; margin-top: 0.7em; margin-bottom: 0.7em;}
+.TNbox table {width: 100%; font-size: 90%;}
+.TNbox th    {text-align: left;}
+.TNbox td    {text-align: left; vertical-align: top;}
+td.td2       {width: 20%;}
+td.td4       {width: 40%;}
+
+  </style>
+</head>
+
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Heraldiek, by Jan Godefroy
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Heraldiek
+
+Author: Jan Godefroy
+
+Release Date: May 21, 2011 [EBook #36180]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HERALDIEK ***
+
+
+
+
+Produced by The Online Distributed Proofreading Team at
+https://www.pgdp.net
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<div class="TNbox">
+
+  <h2>Opmerkingen van de bewerker</h2>
+
+  <p>De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, verouderde spelling.
+  Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren.</p>
+
+  <p>Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld.
+  De illustraties met figuren zijn verplaatst naar plaats deze figuren in de tekst verklaard worden.
+  Van deze illustraties is ook een vergroting beschikbaar door op de illustratie te klikken.</p>
+
+  <p>Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd; deze zijn voorzien van een
+  <ins class="corr" title="Bron: dnnne roed stipppellijn">dunne rode stippellijn</ins>,
+  waarbij de Brontekst via een zwevende pop-up beschikbaar is.</p>
+
+  <p>Een overzicht van de aangebrachte correcties is te vinden aan
+  <a href="#correctie">het eind van dit bestand</a>.</p>
+
+</div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 476px;">
+  <img src="images/cover.jpg" width="476" height="720" alt="voorkant boek" title="voorkant" />
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="1">&nbsp;</span><a id="p_1"></a></p>
+
+<div class="voorblad">HERALDIEK</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="2">&nbsp;</span><a id="p_2"></a></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="3"><br />&nbsp;</span><a id="p_3"></a></p>
+
+<div class="title">
+  <h1>HERALDIEK</h1>
+
+  <p class="tp size80">DOOR</p>
+
+  <p class="tp size140">J. GODEFROY.</p>
+
+  <p class="tp">MET 382 ILLUSTRATIES.</p>
+
+  <div class="figcenter" style="width: 67px;">
+    <img src="images/ill_p003.png" width="67" height="87" alt="Decoratieve illustratie" title="NIL DESPERANDUM" />
+  </div>
+
+  <p class="tp size80">UITGEGEVEN TE AMSTERDAM DOOR<br />
+  N.V. WED. J. AHREND &amp; ZOON</p>
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="4">&nbsp;</span><a id="p_4"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em;">
+  <a href="images/ill_p004.png"><img src="images/ill_p004-t.png" width="342" height="542" alt="Graaf van Henneberg en zijn vrouw.--Bronzen grafplaat in de kerk van Römhild, Duitsche Vroeg-Renaissance." title="[Klik voor vergroting (555×1034px, 235kb)]" /></a>
+  <div class="caption">Graaf van Henneberg en zijn vrouw.<br />Bronzen grafplaat in de kerk van Römhild,<br /> Duitsche Vroeg-Renaissance.</div>
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="5">&nbsp;</span><a id="p_5"></a></p>
+
+<div class="figcenter chbegin" style="width: 433px;">
+  <img src="images/ill_p005.png" width="433" height="158" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<h2 id="I">DE KLEUREN<br />I.</h2>
+
+<p>De heraldiek staat met de ornamentiek in nauw verband. Vele decorateurs,
+teekenaars, ornamentisten en calligrafen hebben dan ook meer dan eens
+in hun leven met wapenschilden en wat daarmee in verband staat, te
+doen gehad, zoodat een boekje over die hoofdstukken uit de wapenkunde,
+die voor bovengenoemde categorie personen van belang zijn, in deze
+<ins class="corr" id="corr1" title="Bron: biblotheek">bibliotheek</ins> niet achterwege mag blijven.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>De heraldische kleuren worden ook emails of tinkturen genoemd, en zijn
+te onderscheiden in:</p>
+
+<p><i>A.</i> metalen, <i>B.</i> kleuren en <i>C.</i> pelswerk.</p>
+
+<p>Oorspronkelijk waren er 6 tinkturen, n.l. 2 metalen: goud en zilver en 4
+kleuren: rood, blauw, zwart en groen.</p>
+
+<p>Naderhand zijn hieraan nog eenige kleuren toegevoegd, n.l. natuur- of
+vleeschkleur, purper, aschgrauw, ijzerkleur, bruin en oranje.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p><i>Goud</i> en <i>zilver</i> worden om praktische redenen dikwijls vervangen door
+geel en wit. Een goede heraldische gele kleur is chromaat.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="6">&nbsp;</span><a id="p_6"></a></p>
+
+<p><i>Rood</i> = keel; vermiljoen is de aangewezen kleur.</p>
+
+<p><i>Blauw</i> = azuur; kobalt blauw of ultramarijn.</p>
+
+<p><i>Zwart</i> = sabel; lampe- of ivoorzwart.</p>
+
+<p><i>Groen</i> = sinopel; emerald- of Parijsch groen.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Soms werden voor mensch- of dierfiguren en voorwerpen natuurlijke
+kleuren gebruikt, b.v. voor gelaat en handen vleeschkleur.</p>
+
+<p>Purper, roodpaars werd nooit, behalve in Spanje, als kleur voorkomend op
+het schild benut.</p>
+
+<p>Aschgrauw, ijzerkleur en bruin zijn vooral in lateren tijd in
+Duitschland toegepast.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="7">&nbsp;</span><a id="p_7"></a></p>
+
+<p>De natuurkleuren kwamen in de vroegere middeleeuwen niet voor; ze
+werden vervangen door benaderende kleuren, wat heraldisch beter is. Zoo
+werd een leeuw goud of rood, een adelaar zwart of rood, een visch zilver
+of azuur. Vooral aschgrauw, ijzerkleur en bruin maken het wapenteeken
+onduidelijk, en het is daarom goed, deze later toegevoegde kleuren te
+vermijden. Ook wat oranje betreft moet worden zorg gedragen, dat ze nòch
+geel, nòch op rood gaat gelijken, maar goed oranje blijft.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Sterk sprekende kleuren, die reeds op grooten afstand zijn te
+onderscheiden, dus primaire en ongemengd, zijn hoofdvoorwaarde voor een
+goed heraldisch teeken. Zoo waren ook de zeer oude wapens gekleurd,
+niet, omdat <span class="pagenum" title="8">&nbsp;</span><a id="p_8"></a>men geen andere kleuren kende, maar omdat krachtige
+tegenstellingen, alleen door toepassing van primaire kleuren, een
+vereischte waren.</p>
+
+<p>Dat het hierdoor kon voorkomen, dat een adelaar blauw, een leeuw
+groen werd voorgesteld, is ook volkomen te rechtvaardigen; dit vond
+meestentijds zijn oorzaak in 't feit, dat de verschillende takken van
+eenzelfde familie moesten worden onderscheiden. In zoo'n geval werd niet
+de figuur, b.v. de leeuw door een andere vervangen, doch eenvoudig door
+een andere kleur gewijzigd; en duidelijkheidshalve was men aangewezen op
+een sprekende heraldische kleur.</p>
+
+<p>Als hoofdregel geldt verder, dat geen metaal op metaal, <span class="pagenum" title="9">&nbsp;</span><a id="p_9"></a>en geen
+kleur op kleur mogen worden gebruikt. Toch, waar somtijds bij zeer
+samengestelde wapenteekens afwijking noodzakelijk was, is deze afwijking
+niet altijd onheraldisch, maar niettemin ongewenscht, als ze eenigszins
+kan worden gemeden.</p>
+
+<p>Zoo mag dus geen roode roos op een blauw veld worden aangebracht,
+evenmin als een gouden leeuw op een zilveren veld.</p>
+
+<p>Purper en vleeschkleur zijn onzijdig, zoodat dus b.v. wel een kop in
+vleeschkleur op een blauw veld mag worden aangebracht.</p>
+
+<p>Dat metalen niet op metaal mogen worden aangebracht komt, omdat deze
+elkaar zouden overschitteren, waardoor de teekening verward zou worden
+en de omtrekken of het silhouet niet goed zouden spreken.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Een andere toevoeging van lateren tijd is het z.g. <i>Pelswerk</i>. Hiertoe
+behoort onder anderen het <i>hermelijn</i>; dit zijn in den vorm van een
+Latijnsch kruis gestyleerde staartjes van het hermelijn, van welk dier
+de vachtjes dienden om koningsmantels te voeren. Het hermelijn komt voor
+als zwarte figuren op witten of zilveren grond.</p>
+
+<p>Het <i>tegenhermelijn</i> is juist omgekeerd, witte of zilveren figuurtjes op
+zwarten grond. Indien hermelijn wordt toegepast niet op het schild, dan
+komt het voor in natuurlijken vorm. Een ander pelswerk, het z.g. <i>vair</i>
+komt gevarieerd voor als, <i>vair</i>, <i>tegenvair</i> en <i>paalvair</i>. De kleuren
+zijn steeds blauw en zilver.</p>
+
+<p>Voornamelijk in Duitschland komt ook nog voor het <i>Kürsch</i>, een
+schubbenvormig gerangschikt pelswerk.</p>
+
+<p>Omdat pelswerk niet als kleur wordt beschouwd, kan dus kleur op pelswerk
+of metaal op pelswerk worden aangebracht.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Ten slotte is in de heraldiek nog veel gebruik gemaakt van
+<i>damasceerwerk</i>, dit is een zuiver ornamentaal ornamentwerk, dat
+overigens geheel zonder beteekenis is en bij wapenbeschrijving nooit
+wordt genoemd. Zoodat het <span class="pagenum" title="10">&nbsp;</span><a id="p_10"></a>willekeurig kan worden aangebracht of
+weggelaten.</p>
+
+<p>Voor het oorspronkelijke damast, bestaande uit geometrische
+vlakversieringen, kwamen later ranken en slingers, krullen en arabesken
+in de plaats.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Waar al deze tinkturen dikwijls in zwart en wit moeten worden
+gereproduceerd, omdat gekleurde afbeeldingen te kostbaar zijn, is
+sedert de zeventiende eeuw gebruik gemaakt van arceeringen. De oudste
+voorstellingen van kleuren geschiedde door het in de vakken plaatsen van
+de voorletters van de kleuren, maar dit gaf aanleiding tot verwarring,
+waar in de verschillende talen de kleuren verschillende benamingen
+hadden. Ook andere methoden <span class="pagenum" title="11">&nbsp;</span><a id="p_11"></a>zijn toegepast, b.v. hemellichaamteekens,
+en dagen van de week.</p>
+
+<p>Toen echter in 1638 door Petra Sancta een zwarte arceering werd bedacht
+is deze voor alle landen als heraldische kleuraanduiding in gebruik gekomen.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Op te merken valt, dat deze arceeringen als <ins class="corr" id="corr2" title="Bron: kleur aanduiding">kleuraanduiding</ins>
+ook in lateren tijd zijn toegepast voor reliefs en graveeringen van zegels etc.
+Kan het nog voor deze graveeringen worden toegestaan, het is beslist af
+te keuren, ze voor reliefs toe te passen. Hiervoor dient men om kleur te
+bereiken te zoeken naar meer of minder relief.</p>
+
+<p>De arceeringen richten zich steeds naar de lengte-as <span class="pagenum" title="12">&nbsp;</span><a id="p_12"></a>van het schild,
+zoodat dus een vertikale arceering, die rood voorstelt, in scheeven
+stand kan komen te staan; en dus is de arceering onafhankelijk van de
+richting van het teekenvlak. De algemeen geldende arceeringen voor
+kleur, metaal, pelswerk en damast zijn de volgende:</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p006.png"><img src="images/ill_p006-t.png" width="342" height="344" id="fig1-9" alt="Figuren 1&ndash;9." title="Figuren 1&ndash;9. [Klik voor vergroting (619×940px, 40kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">1. Goud, gepunteerd.</p>
+
+<p class="figuur">2. Zilver, wit.</p>
+
+<p class="figuur">3. Rood, verticaal gearceerd.</p>
+
+<p class="figuur">4. Blauw, horizontaal gearceerd.</p>
+
+<p class="figuur">5. Zwart, kruisarceering in verticale en in horizontale richting; of wel
+zwart.</p>
+
+<p class="figuur">6. Groen, schuin gearceerd, van boven rechts, naar onderen links
+(schuins links).<a id="FNa_1" href="#FN_1" class="fnanchor">[1]</a></p>
+
+<p class="figuur">7. Purper, schuin gearceerd, van boven links, naar onderen rechts
+(schuins rechts).</p>
+
+<p class="figuur">8. Oranje, kruisende verticale en schuinsrechtsche lijnen.</p>
+
+<p class="figuur">9. Natuurkleur, trapvormige schuinslinksche lijntjes.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p007.png"><img src="images/ill_p007-t.png" width="342" height="345" id="fig10-18" alt="Figuren 10&ndash;18." title="Figuren 10&ndash;18. [Klik voor vergroting (619×943px, 43kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">10. Aschkleur, afwisselend korte horizontale en verticale streepjes.</p>
+
+<p class="figuur">11. IJzerkleur, schuinsrechts- en links kruisende lijnen.</p>
+
+<p class="figuur">12. Bruin, verticale en schuinslinksche lijnen.</p>
+
+<p class="figuur">13, 14, 15, 16. Hermelijn en <ins class="corr" id="corr3" title="Bron: tegen hermelijn">tegenhermelijn</ins>.</p>
+
+<p class="figuur">17, 18. Kürsch.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 343px;">
+  <a href="images/ill_p008.png"><img src="images/ill_p008-t.png" width="343" height="344" id="fig19-27" alt="Figuren 19&ndash;27." title="Figuren 19&ndash;27. [Klik voor vergroting (618×934px, 56kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">19, 20, 21, 22, 25. Oudere vormen van damast.</p>
+
+<p class="figuur">23, 24, 26, 27. Nieuwere vormen van damast.</p>
+
+<p class="figuur">28, 29, 30. Vair, paalvair en tegenvair.</p>
+
+<div class="figcenter chend" style="width: 207px;">
+  <img src="images/ill_p012.png" width="207" height="134" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<hr class="fnsep" />
+
+<div class="footnote"><a id="FN_1" href="#FNa_1" class="label">[1]</a> Zie <a href="#cross1">hoofdstuk 2, schildindeeling</a>, voor rechts en links in
+de heraldiek.</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="13">&nbsp;</span><a id="p_13"></a></p>
+
+<div class="figcenter chbegin" style="width: 429px;">
+  <img src="images/ill_p013.png" width="429" height="156" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<h2 id="II">DE SCHILDINDEELING<br />II.</h2>
+
+<p id="cross1">In de heraldiek beteekenen de namen &bdquo;links&rdquo; en &bdquo;rechts&rdquo; juist het
+omgekeerde van dat, wat er in het dagelijks leven mee bedoeld wordt.</p>
+
+<p>Men is n.l. gewoon de woorden <i>rechts</i> en <i>links</i> te laten slaan op den
+drager van het schild en niet op den beschouwer. Bij de beschrijving van
+een schild heeft men zich dus in te denken, dat men achter het schild
+staat en dit voor de borst draagt.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p010.png"><img src="images/ill_p010-t.png" width="341" height="344" id="fig28-31" alt="Figuren 28&ndash;31." title="Figuren 28&ndash;31. [Klik voor vergroting (620×931px, 19kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p>In fig. 31 is dus de zijde A.B. de rechterkant, en de zijde D.C. de
+linkerkant van het schild, terwijl natuurlijk A.D. en B.C. de bovenkant
+en de onderkant blijven.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Door indeeling van het schild door lijnen ontstaan velden, ook
+kwartieren genaamd.</p>
+
+<p>In <a href="#fig28-31">Fig. 31</a> is het schild verdeeld in 9 kwartieren.</p>
+
+<p>No's 1, 4 en 7 vormen den rechterpaal.</p>
+
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 2, 5 en 8 &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; paal.</p>
+
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 3, 6 en 9 &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; linkerpaal<ins class="corr" id="corr4" title="Bron: ,">.</ins></p>
+
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 1, 2 en 3 &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; hoofdbalk of hoofd.</p>
+
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 4, 5 en 6 &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; balk of faas.</p>
+
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 7, 8 en 9 &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; onderbalk of voet.</p>
+
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A.B. is de rechterflank</p>
+
+<p>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; D.C. is de linkerflank.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="14">&nbsp;</span><a id="p_14"></a></p>
+
+<p>Voorts heeft ieder der 9 kwartieren een eigen naam, n.l.:</p>
+
+<ul>
+  <li>1 = rechterhoofd of rechterkanton</li>
+
+  <li>2 = middenhoofd</li>
+
+  <li>3 = linkerhoofd of linkerkanton</li>
+
+  <li>4 en 6 = rechter- en linkerflank</li>
+
+  <li>5 = hart.</li>
+
+  <li>7 = rechter punt,</li>
+
+  <li>8 = punt of voet,</li>
+
+  <li>9 = linker punt.</li>
+</ul>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Bij de omschrijving van de wapens, <i>blasoeneeren</i> genoemd, wat
+gewoonlijk geschiedt in heraldische terminologie, worden de voornaamste
+plaatsen van het schild het <span class="pagenum" title="15">&nbsp;</span><a id="p_15"></a>eerst genoemd. De voornaamste plaats is het
+hart. Vervolgens zijn de kwartieren boven en rechts in deze volgorde te
+noemen. Eerst wordt dus het hart, en daarna de rand beschreven. Als
+eereplaats geldt kwartier 1.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Het aantal kwartieren, waarin een schild wordt verdeeld is verschillend.
+Het meest voorkomend is de <i>kwartilleering</i>, <a href="#fig32-40">fig. 40</a>.</p>
+
+<p>Ook komen voor schilden met</p>
+
+<p class="figuur">fig. 44, zes kwartieren en acht kwartieren,</p>
+
+<p class="figuur">fig. 45, tien kwartieren,</p>
+
+<p class="figuur">fig. 46, twaalf kwartieren en zestien kwartieren,</p>
+
+<p class="figuur">fig. 47, twintig kwartieren.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 343px;">
+  <a href="images/ill_p014.png"><img src="images/ill_p014-t.png" width="343" height="346" id="fig41-47" alt="Figuren 41&ndash;47." title="Figuren 41&ndash;47. [Klik voor vergroting (622×940px, 19kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="16">&nbsp;</span><a id="p_16"></a></p>
+
+<p>De in de kwartieren geschreven cijfertjes geven de volgorde aan van de blasoeneering.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p011.png"><img src="images/ill_p011-t.png" width="341" height="344" id="fig32-40" alt="Figuren 32&ndash;40." title="Figuren 32&ndash;40. [Klik voor vergroting (619×935px, 13kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p>Verder noemt men de schilden als in</p>
+
+<p class="figuur">fig. 32, gedeeld,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 33, doorsneden,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 34, geschuind (boven rechts naar links onder),</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 35, <i>links</i> geschuind (van boven links naar onderen rechts),</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 36, dubbel gedeeld,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 37, dubbel doorsneden,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 38, dubbel geschuind,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 39, dubbel links geschuind,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 40, gekwartilleerd,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 41, schuin gekwartilleerd,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 42, gegeerd<ins class="corr" id="corr5" title="Bron: ,">.</ins></p>
+
+<p>Dikwijls komt het voor, dat juist op het hart van het schild een kleiner
+schild, juist van den vorm van het groote, is geplaatst. Het groote
+schild noemt men dan hoofd- of rugschild; het kleine schild wordt
+hartschild genoemd. Is er juist tusschen deze twee schilden een derde
+geplaatst, dan noemt men dit het middenschild (<a href="#fig41-47">fig. 43</a>).</p>
+
+<p>Meer dan drie op elkaar geplaatste schilden komen niet voor.</p>
+
+<p>Het gedeelde schild, dat ook veel voorkomt, symboliseerde b.v. de
+vereeniging van twee geslachten; het wapen van den man werd dan rechts,
+het wapen van de vrouw links geplaatst.</p>
+
+<p>Niet altijd geschiedt de indeeling van het schild volgens rechte lijnen;
+ook gebroken en gebogen lijnen vinden bij de verdeeling hun toepassing.
+De voornaamste lijnen zijn:</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p015.png"><img src="images/ill_p015-t.png" width="341" height="344" id="fig48-56" alt="Figuren 48&ndash;56." title="Figuren 48&ndash;56. [Klik voor vergroting (622×936px, 28kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">fig. 48 de gekanteelde lijn (getinneerde),</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 49 de schuin gekanteelde lijn,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 50 de gegolfde lijn,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 51 de tanden lijn,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 52 de hoekige lijn (groote tanden),</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 53 de zigzag lijn (3 groote tanden),</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 54 de geschulpte lijn,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 55 de uitgeschulpte lijn,</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 56 de wolklijn.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="17">&nbsp;</span><a id="p_17"></a></p>
+
+<div class="figcenter chbegin" style="width: 429px;">
+  <img src="images/ill_p017.png" width="429" height="173" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<h2 id="III">DE SCHILDVORM<br />III.</h2>
+
+<p>Het wapenschild diende oorspronkelijk tot dekking tegen zwaardslagen,
+pijlen en lansstooten. De vorm van het schild is zeer uiteenloopend en
+hangt voornamelijk af van den tijd, waarin het ontstond. De vroeger
+gangbare namen: Fransche, Duitsche, of Engelsche schilden in verband
+met den vorm zijn onjuist, omdat de vorm gelijktijdig voor alle landen
+dezelfde was. In de vroege middeleeuwen diende het schild dus voor
+practische doeleinden in den strijd en was de vorm met de praktijk in
+overeenstemming. Zoodra echter de schilden zuiver heraldisch werden,
+waren ze gevormd volgens decoratieve beginselen.</p>
+
+<p>Deze decoratieve beginselen in de heraldiek eischen dat voldaan wordt aan:</p>
+
+<ul>
+  <li>1. <i>duidelijkheid van het beeld</i>, waardoor</li>
+
+  <li>2. <i>doeltreffende schildvorm</i> noodzakelijk is en, in overeenstemming met
+  de kunsthistorie</li>
+
+  <li>3. <i>de juiste stijl</i> wordt in 't oog gehouden.</li>
+</ul>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Een compleet heraldisch wapen bestaat uit minstens het schild en een
+helm, die daarop is aangebracht. Kan de helm desnoods nog gemist worden,
+het schild als belangrijkste onderdeel kan niet worden weggelaten. In
+<span class="pagenum" title="18">&nbsp;</span><a id="p_18"></a>strijd nu met <i>stijl</i> zou zijn een Gothisch driehoekschild op een
+Rococo gebouw, of een pothelm op een Renaissance schild.</p>
+
+<p>Voorts is niet ieder beschilderd schild een heraldisch; de figuur moet
+steeds in nauw verband staan met den schildvorm.</p>
+
+<p>De oude Middeleeuwsche wapenschilden waren van hout gemaakt, en
+overtrokken met leer, geolied linnen, perkament of met pelswerk, waarop
+de wapenfiguur in uitgeknipte metalen platen was aangebracht. Moest de
+wapenfiguur in kleur op den metalen grond komen, dan werd het schild
+met een dunne metalen laag bekleed en de gekleurde figuur daarop in
+uitgeknipt leer of pelswerk aangebracht. Terwijl later de gedeelten van
+metaal ook wel door kleur werden vervangen. Eerst veel later ontstonden
+geheel metalen schilden.</p>
+
+<p>Het gebruik van wapenschilden is al zeer oud; de <span class="pagenum" title="19">&nbsp;</span><a id="p_19"></a>klassieke strijders
+dekten er zich mee tegen pijlpunten. Voor de heraldiek echter beginnen
+de schilden van beteekenis te worden in de 12e eeuw.</p>
+
+<p>In den strijd of bij tournooien, waar de zwaar geharnaste ridder
+onkenbaar was, werd het herkenningsteeken, het wapen, op de meest in 't
+oogloopende plaats aangebracht. Als bij uitstek daarvoor geschikt, werd
+spoedig het schild als die plaats aangewezen, daar dit naar alle zijden
+tot dekking werd gericht en geheven<ins class="corr" id="corr6" title="Niet in Bron.">.</ins>
+Door het wapenteeken werden rang
+en geslacht aan tegenstanders of toeschouwers kenbaar gemaakt.</p>
+
+<p>Het schild werd aan een band of bandelier om den hals gedragen, terwijl
+bovendien aan den binnenkant nog een handriem was aangebracht, waarmede
+het door de linkerhand verplaatsbaar was.</p>
+
+<p>De oudste schilden zijn driehoekig van vorm; ze waren in gebruik in de
+12e eeuw en in de eerste helft van de 13e eeuw. Aanvankelijk zeer hoog
+en puntig, waren slechts de randen van metalen banden voorzien, en had
+het schild nog slechts zelden een kenmerkende wapenfiguur. De hoogte
+was ±&nbsp;&frac34; manslengte, dus 1.20 Meter <span class="pagenum" title="20">&nbsp;</span><a id="p_20"></a>hoogte bij 0.60 M. boven breedte.
+Spoedig echter vermindert deze hoogte tot &frac12; manslengte, b.v. 0.75/0.60&nbsp;M.</p>
+
+<p>In de tweede helft van de 13e eeuw en in het begin van de 14e wordt de
+driehoek bijna gelijkzijdig, en leent zich uitstekend voor van onderen
+smaller wordende beelden. (<a href="#fig57-64">fig. 57</a> en <a href="#fig65-67">fig. 65</a>).</p>
+
+<p>Gedurende de 14e eeuw komen bovendien de halfronde schilden voor,
+met rechte zijkanten en aan den onderkant afgesloten door een halven
+cirkel. Deze uitsluitend heraldische schilden leenen zich goed voor
+samengestelde wapens, evenals de eveneens uitsluitend heraldische, van
+onder halfcirkelvormige, maar met toegespitste punt voorziene, schilden.
+Deze, uit de 15e eeuw afkomstig, en algemeen toegepast in de 16e eeuw,
+zijn nooit praktisch gebruikt.</p>
+
+<p>Tegen het einde van de 14e eeuw wordt op de tournooien <span class="pagenum" title="21">&nbsp;</span><a id="p_21"></a>gebruik gemaakt
+van ren-, of steekschilden, die in vorm gelijken op de halfronde
+schilden, maar die bovendien aan den rechterflank van een driekwart
+cirkelvormige insnijding zijn voorzien, waarin de lans kon worden
+gelegd, en waardoor de rechterhand, waarmede de lans gevoerd werd,
+beter was beschermd. Dit schild is alweer veel kleiner, ongeveer &#8533;
+manslengte.</p>
+
+<p>De overige schildvormen, welke in de heraldiek voorkomen, behooren
+uitsluitend tot de periode van de decoratieve heraldiek, en vinden eerst
+hun toepassing vanaf de 15e eeuw. Dan verdwijnen de oude praktische
+vormen door het aanbrengen van insnijdingen en uitschulpingen, die,
+opgerold en omgebogen aanleiding geven tot het <span class="pagenum" title="22">&nbsp;</span><a id="p_22"></a>ontstaan van de cartouche
+schilden, die in het Renaissance tijdperk tehuis behooren.</p>
+
+<p>De voornaamste verdere vormen zijn dan nog: het schild met accoladen
+boven en onder, 16e eeuw; het cartouche schild; het Italiaansche schild,
+dat, van boven breed, naar onderen spits toe loopt, van symmetrische
+uitschulpingen is voorzien, en dat van den beginne af aan een versierden
+voet en bovenrand kreeg.</p>
+
+<p>Verder: het Rococoschild, dat, hoewel geheel afwijkend van elken
+praktischen vorm, niettemin volkomen verdedigbaar is uit een oogpunt
+van stijl, evenals de ellipsvormige, cirkelvormige en amandelvormige
+schilden uit den Baroktijd en den stijl Louis XVI.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="23">&nbsp;</span><a id="p_23"></a></p>
+
+<p>Goede wapenfiguren zijn echter moeilijk op deze schildvormen aan te
+brengen, vooral waar de heraldische schilden de meest willekeurige
+vormen verkregen.</p>
+
+<p>Ten slotte noemen we nog het ruitvormige schild, dat uitsluitend bestemd
+was voor wapens van vrouwen, en soms nog omgeven was door een geknoopt
+liefdekoord. Natuurlijk was ook dit schild zuiver heraldisch, en werden
+door vrouwen de schilden niet praktisch gebruikt.</p>
+
+<p>Toch hadden vrouwen grooten invloed op de ontwikkeling van de heraldiek,
+daar hun tegenwoordigheid bij de steekspelen en tournooien door de
+ridders zeer gewenscht werd.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p019.png"><img src="images/ill_p019-t.png" width="342" height="223" id="fig57-64" alt="Figuren 57&ndash;64." title="Figuren 57&ndash;64. [Klik voor vergroting (952×595px, 33kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">fig. 57. Schild uit de 12e eeuw.</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 58. Schild uit het begin van de 13e eeuw.</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 59. Halfrond schild, uit de 15e eeuw.</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 60. Renschild, 15e eeuw.</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 61. Schildvorm uit de 16e eeuw.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="24">&nbsp;</span><a id="p_24"></a></p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 62. Schildvorm uit de 1<sup>ste</sup> helft van de 16e eeuw.</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 63. Ruitvormig schild (vrouwen schild).</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 64. Rococo schildvorm.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p020.png"><img src="images/ill_p020-t.png" width="342" height="303" id="fig65-67" alt="Eenvoudige Constructies van Gothische Schilden; Figuren 65&ndash;67." title="Eenvoudige Constructies van Gothische Schilden; Figuren 65&ndash;67. [Klik voor vergroting (668×804px, 12kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 65. Constructie van een vroeg-Gothisch schild. A en B zijn de
+middelpunten van de bogen, die de zijden van het schild vormen.</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 66. Iets latere schildvorm.</p>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 67. De middelpunten van de bogen liggen weer in A en B, evenals in
+fig. 66. Fig. 65, 66 en 67 leenen zich uitstekend voor het
+aanbrengen van heraldische figuren.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p018.png"><img src="images/ill_p018-t.png" width="341" height="284" id="fig68" alt="Figuur 68." title="Figuur 68. [Klik voor vergroting (754×762px, 106kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 68. Heel vroege schildvormen, 1<sup>ste</sup> helft 13e eeuw. Teekening van
+een verguld koperen schaal, <span class="pagenum" title="25">&nbsp;</span><a id="p_25"></a> met niëllo-ornament, z.g.
+<i>Limousiner</i> werk. Schildvorm als <a href="#fig65-67">fig. 66</a>.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p021.png"><img src="images/ill_p021-t.png" width="341" height="344" id="fig69" alt="Figuur 69." title="Figuur 69. [Klik voor vergroting (630×955px, 190kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 69. Fragment van een grafsteen te <i>Spiers</i>, uit het jaar 1386.
+Schildvorm als in <a href="#fig65-67">fig. 67</a>.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p022.png"><img src="images/ill_p022-t.png" width="342" height="344" id="fig70" alt="Figuur 70." title="Figuur 70. [Klik voor vergroting (669×879px, 103kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 70. Renaissance schild, van den vorm van een renschild. Naar een
+teekening uit den tijd van <i>Albrecht Dürer</i>, 1<sup>ste</sup> helft van de
+16e eeuw.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p023.png"><img src="images/ill_p023-t.png" width="342" height="275" id="fig71-72" alt="Figuren 71&ndash;72." title="Figuren 71&ndash;72. [Klik voor vergroting (899×647px, 58kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 71 en 72. Twee cartouche schildvormen van <i>Jost Amman</i>, uit zijn
+&bdquo;tournooiboek&rdquo;, (1566). Wapen van <i>Heilbronn</i>, en eenvoudige
+cartouche. Naar houtsneden.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p024.png"><img src="images/ill_p024-t.png" width="341" height="344" id="fig73" alt="Wapens van een 17e Eeuwsche Doopdoek, Figuur 73." title="Wapens van een 17e Eeuwsche Doopdoek, Figuur 73. [Klik voor vergroting (634×951px, 194kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; 73. Wapens van een doopdoek uit 1647. Borduurwerk.</p>
+
+<div class="figcenter chend" style="width: 213px;">
+  <img src="images/ill_p025.png" width="213" height="152" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="26">&nbsp;</span><a id="p_26"></a></p>
+
+<div class="figcenter chbegin" style="width: 434px;">
+  <img src="images/ill_p026.png" width="434" height="152" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<h2 id="IV">IV. Herautsstukken.</h2>
+
+<p>De heraldische figuren, waarmede het schild versierd werd, waren
+gewoonlijk direct op 't schild geverfd; soms ook waren ze verkregen door
+de figuren uit te knippen van stijf gemaakt of gepapt linnen, dat
+zoodanig op 't schild werd vastgehecht, dat relief ontstond. Vooral de
+Middeleeuwsche schildververs te <i>Keulen</i> en <i>Maastricht</i> waren beroemd.</p>
+
+<p>In de heraldische terminologie noemt men het aanbrengen van figuren op
+het schild: &bdquo;'t schild beladen met figuren&rdquo;. Men heeft nu twee
+hoofdgroepen van figuren, waarmede een schild kan zijn beladen, n.l.
+<i>heraldische stukken</i>, <i>herauts-</i> of <i>heroldstukken</i> genaamd, en
+<i>heraldische beelden</i> of gewone figuren, die ontleend zijn aan het
+plant-, dier-, of delfstoffenrijk.</p>
+
+<p>De belading van de schilden met herautsstukken is voor den decorateur
+zeker minder interessant dan de belading met de gewone figuren; evenwel,
+ze is even belangrijk en kennis ervan is noodzakelijk voor hem, die
+heraldische versieringen heeft te maken.</p>
+
+<p id="cross2">Onder de &bdquo;stukken&rdquo; rangschikt men alle figuren, die hun begrenzing
+hebben in de randen van het schild zelf. Het zijn geometrische figuren,
+die ontstaan zijn door geometrische indeeling van rechte en gebogen
+lijnen, die raken aan den schildrand, en die dus het geheele veld
+verdeelen. De gewone figuren daarentegen zijn steeds <span class="pagenum" title="27">&nbsp;</span><a id="p_27"></a>vrij van den
+schildrand. Zoodat een &bdquo;kruis&rdquo; kan zijn een herautsstuk, maar ook een
+gewoon figuur. Het aantal herautsstukken is onbegrensd. Wij zullen hier
+alleen de meest voorkomende en de mooiste behandelen, ook al komen de
+laatste niet zooveel voor.</p>
+
+<p>Tot de herautsstukken behooren ook de in de Nederlandsche heraldiek niet
+voorkomende onverdeelde schilden, dus een schild b.v. uitsluitend van
+goud, zilver, azuur, keel, etc. Daar de bespreking van de herautsstukken
+overigens het best gaat met behulp van afbeeldingen, zullen we eenvoudig
+een serie hiervan blasoeneeren, waarbij dus, zoo als 't behoort,
+rechtsboven het eerst wordt genoemd.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="28">&nbsp;</span><a id="p_28"></a></p>
+
+<h3 class="ch4h3"><i>A.</i> <i>Herautsstukken, ontstaan door uitsluitend verticale indeeling.</i>
+(Het schild is <i>gespleten</i> of <i>gepaald</i>).</h3>
+
+<p>Hierbij wordt een veld genoemd naar het aantal lijnen dat de splijting
+bewerkstelligt, b.v. is het schild <i>drie maal gespleten</i>, dan zijn er 3
+splijtlijnen die het schild in 4 velden splijten. Bij een even getal
+splijtlijnen gebruikt men het woord paal, zoodanig, dat b.v. een door 6
+lijnen gespleten schild, dat dus zes maal gespleten is, wordt benoemd
+naar de helft van 't aantal splijtlijnen in verband met de paal: dus een
+zesmaal gespleten schild is beladen met drie palen; een viermaal
+gespleten schild is beladen met twee palen, etc. Verder kan een paal
+voorkomen uitgebogen naar rechts of uitgebogen naar <span class="pagenum" title="29">&nbsp;</span><a id="p_29"></a>links; verkort naar
+het hoofd of naar den voet en gepunt naar het hoofd of naar den voet.</p>
+
+<p>De blasoeneering van de schilden is dus als volgt:</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p027.png"><img src="images/ill_p027-t.png" width="342" height="344" id="fig74-82" alt="Figuren 74&ndash;82." title="Figuren 74&ndash;82. [Klik voor vergroting (628×959px, 28kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">fig. 74. Gespleten, zwart en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 75. Op blauw een zilveren paal.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 76. Driemaal gespleten rood en goud.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 77. Een roode rechterpaal op zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 78. In zilver een zwarte <i>staaf</i>.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 79. In zilver twee roode palen.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 80. Vijfvoudig gespleten zilver en groen.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 81. Op goud een roode gepunte paal.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 82. In zilver een <i>tweelingpaal</i> van zwart.</p>
+
+<p>Deze laatste is ontstaan door op een zwarten paal een <span class="pagenum" title="30">&nbsp;</span><a id="p_30"></a>smalleren aan te
+brengen van de kleur van het veld.</p>
+
+<h3 class="ch4h3"><i>B.</i> <i>Herautsstukken, ontstaan door uitsluitend horizontale indeeling.</i>
+(Het schild is <i>gedeeld</i> of <i>gefaast</i>).</h3>
+
+<div class="figcenter" style="width: 343px;">
+  <a href="images/ill_p028.png"><img src="images/ill_p028-t.png" width="343" height="345" id="fig83-91" alt="Figuren 83&ndash;91." title="Figuren 83&ndash;91. [Klik voor vergroting (625×963px, 28kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">fig. 83. Gedeeld van zilver en rood.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 84. In zwart twee gouden balken.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 85. In zilver een roode balk.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 86. Een blauw hoofd op goud.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 87. Op zilver een zwarte band.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 88. Groen met zilveren punt.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 89. Vijfmaal gedeeld, zwart en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 90. Driemaal gedeeld zilver en rood.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 91. Op zilver een roode voet.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="31">&nbsp;</span><a id="p_31"></a></p>
+
+<h3 class="ch4h3"><i>C.</i> <i>Herautsstukken, ontstaan door indeeling, uitsluitend van
+horizontale en vertikale rechte lijnen gecombineerd.</i></h3>
+
+<div class="figcenter" style="width: 343px;">
+  <a href="images/ill_p029.png"><img src="images/ill_p029-t.png" width="343" height="345" id="fig92-100" alt="Figuren 92&ndash;100." title="Figuren 92&ndash;100. [Klik voor vergroting (626×957px, 30kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">fig. 92. Gekwartileerd (gevierendeeld) van goud en blauw.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 93. Gespleten en halfgedeeld van zilver, blauw en goud.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 94. Half gespleten en gedeeld, van zwart en rood, boven zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 95. Gedeeld en tweemaal gespleten, blauw en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 96. Gespleten en driemaal gedeeld, rood en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 97. <i>Geschaakt</i> in negen velden, zwart en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 98. Geschaakt, zwart en zilver. Indien het schaakbord ontstaat door
+vele splijt- en deellijnen, wordt het aantal velden niet genoemd.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 99. Gekwartileerd; goud met in blauw en zilver <span class="pagenum" title="32">&nbsp;</span><a id="p_32"></a>gespleten tweede
+kwartier en in zilver en blauw gespleten derde kwartier.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 100. Blauw, met verschoven zilveren paal.</p>
+
+<p>Verscheidene van deze herautsstukken komen in de Nederlandsche heraldiek
+niet voor, terwijl wij ook geen afzonderlijke benamingen ervoor hebben.
+Dit laatste vindt zijn oorzaak in 't feit, dat bij de blasoeneering
+meestal de Fransche taal werd gebruikt.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p030.png"><img src="images/ill_p030-t.png" width="342" height="344" id="fig101-109" alt="Figuren 101&ndash;109." title="Figuren 101&ndash;109. [Klik voor vergroting (627×960px, 30kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">fig. 101. Gespleten, viermaal gedeeld goud en blauw.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 102. Een zilveren vrij kwartier op zwart. Is dit vrije kwartier
+klein, dan spreekt men van <i>kanton</i>.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 103. In blauw een gouden kanton.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="33">&nbsp;</span><a id="p_33"></a></p>
+
+<p class="figuur">fig. 104. In rood een zilveren kruis.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 105. In zilver een zwarte getinneerde punt.</p>
+
+<p class="figuur">fig. <ins class="corr" id="corr7" title="Bron: 105">106</ins>. Trapvormig, schuins gedeeld blauw en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 107. Getinneerde balk, rood en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 108. Met één rechte trede gedeeld, zilver en rood.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 109. Driemaal gespleten van zilver en zwart, en driemaal half
+gedeeld van rood en goud.</p>
+
+<p>Zooals we <a href="#cross2">vroeger</a> zagen is fig. 104 een herautsstuk, omdat het kruis de
+randen van het schild tot grens heeft.</p>
+
+<p>Ook bij deze figuren zijn er, die weinig voorkomen; evenwel,
+volledigheidshalve hebben we ze besproken. Bovendien hebben ze hun nut,
+omdat men door deze verschillende voorbeelden tevens leert beschrijven.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="34">&nbsp;</span><a id="p_34"></a></p>
+
+<h3 class="ch4h3"><i>D.</i> <i>Overige Herautsstukken.</i></h3>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p031.png"><img src="images/ill_p031-t.png" width="341" height="344" id="fig110-118" alt="Figuren 110&ndash;118." title="Figuren 110&ndash;118. [Klik voor vergroting (620×951px, 35kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">fig. 110. Geschuind van goud en groen.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 111. Links geschuind van zilver en blauw.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 112. Een rechter geschuind hoofd, van zwart en goud.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 113. In zilver een schuine linker voet van rood.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 114. Op rood een gouden band.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 115. <i>Gebaard</i>, van 6 stukken, blauw en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 116. Vijfmaal schuinslinks gedeeld van rood en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 117. Geruit, van blauw en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 118. Andreaskruis, van zwart en zilver.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p032.png"><img src="images/ill_p032-t.png" width="342" height="345" id="fig119-127" alt="Figuren 119&ndash;127." title="Figuren 119&ndash;127. [Klik voor vergroting (622×950px, 28kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">fig. 119. Schuin gevierendeeld, van blauw en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 120. Geschuind en half links geschuind van zilver, rood en goud.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="35">&nbsp;</span><a id="p_35"></a></p>
+
+<p class="figuur">fig. 121. Links geschuind en vijf maal geschuind van zilver en zwart.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 122. Op zilver een zwarte baar.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 123. Rood, met <i>gaffel</i> van zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 124. Op zwart een zilveren <i>keper</i>.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 125. Blauw, zilver gekeperd.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 126. Van zwart met punt (<i>pile</i>) van goud.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 127. Van blauw met punt (<i>pointe</i>) van zilver.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p033.png"><img src="images/ill_p033-t.png" width="342" height="344" id="fig128-136" alt="Figuren 128&ndash;136." title="Figuren 128&ndash;136. [Klik voor vergroting (620×939px, 27kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">fig. 128. Een <i>gekoust</i> schild, zwart en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 129. Een <i>gekapt</i> schild, zilver en blauw.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 130. Een links omvat veld, van rood en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 131. Een schild met <i>turven</i> (boven) en <i>blokken</i> (onder).</p>
+
+<p class="figuur">fig. 132. Van zilver, met <i>latwerk</i> van blauw.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="36">&nbsp;</span><a id="p_36"></a></p>
+
+<p class="figuur">fig. 133. Bekleed schild van zwart en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 134. Schild met <i>boordsel</i>; groen met boordsel van zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 135. Schild met <i>zoom</i>.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 136. Schild met <i>flanken</i>, blauw en zilver.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p034.png"><img src="images/ill_p034-t.png" width="341" height="344" id="fig137-145" alt="Figuren 137&ndash;145." title="Figuren 137&ndash;145. [Klik voor vergroting (624×945px, 39kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">fig. 137. Rood, met zilveren <i>geer</i>.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 138. Spits geruit van blauw en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 139. Van zwart met een zilveren punt, bandswijs van uit den linker
+benedenhoek.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 140. Van zilver, met dubbel getinneerde faas van rood en <i>bastaard
+balk</i> van zwart over alles.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 141. Een schild met <i>besnoeide baar</i>.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 142. Een gouden schild met <i>barensteel</i> in 't hoofd.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 143. Faaswijs gegolfd, rood en zilver.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 144. Spiraalvormig gedeeld van blauw en goud.</p>
+
+<p class="figuur">fig. 145. Schuin gekwartileerd volgens een klaverblad, zilver en zwart.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p035.png"><img src="images/ill_p035-t.png" width="342" height="344" id="fig146-149" alt="Wapen van Utrecht; Wapens van hertog Karel van Bourgondië; Wapen van Oldenburg, Figuren 146&ndash;149." title="Wapen van Utrecht; Wapens van hertog Karel van Bourgondië; Wapen van Oldenburg, Figuren 146&ndash;149. [Klik voor vergroting (645×959px, 82kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">fig. 146. Wapen van <i>Utrecht</i>. Geschuind van zilver en rood. Tevens
+voorbeeld van damast.</p>
+
+<div style="padding-left: 3em;">
+  <div class="floatleft" style="margin-left: -2em;">fig. 147.<br /> fig. 148.</div>
+  <span class="size200">}</span>
+  Een tweetal cartouche-wapens, evenals fig. 146 herautsstukken.
+  Fig. 147 is het wapen van <i>Artois</i>, onder <i>Karel van Bourgondië</i>.
+</div>
+
+<p class="figuur clear">fig. 149. Wapen van <i>Oldenburg</i>. Herautsstuk, in goud twee roode balken.</p>
+
+<div class="figcenter chend" style="width: 212px;">
+  <img src="images/ill_p036.png" width="212" height="190" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="37">&nbsp;</span><a id="p_37"></a></p>
+
+<div class="figcenter chbegin" style="width: 433px;">
+  <img src="images/ill_p037.png" width="433" height="152" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<h2 id="V">V. HERALDISCHE BIJTEEKENS OF BREUKEN.</h2>
+
+<p>Alleen de oudste zoon van het huis is gerechtigd het oorspronkelijke
+wapen te dragen, en alle jongere zoons en takken van een huis zijn
+genoodzaakt het op kenbare wijze te wijzigen. Deze verandering in het
+wapen geschiedde door kenteekenen, die bijteekens of meestal <i>breuken</i>
+worden genaamd. Deze veranderingen geschiedden door:</p>
+
+<p>1. <i>Kleur</i>. De kleuren van de stukken werden gewisseld of vervangen door
+andere. Is b.v. het volle wapen een roode leeuw op gouden grond, dan kan
+b.v. een zijlinie van het geslacht voeren een gouden leeuw op rooden
+grond, of zelfs een zwarten leeuw op zilveren grond.</p>
+
+<p>2. Door <i>verandering in den stand</i> van het stuk; b.v. een klimmende
+leeuw kan gewijzigd worden in een staanden leeuw, terwijl de kleuren
+dezelfde blijven.</p>
+
+<p>3. <i>Vermeerdering</i> van het aantal stukken. B.v. als de hoofdstam drie
+lelies voert, kan een zijtak er vijf voeren.</p>
+
+<p>4. <i>Weglating</i> of verplaatsing van de stukken.</p>
+
+<p>5. <i>Verdeeling</i> van het schild.</p>
+
+<p>Een voorbeeld van toegevoegd stuk is de <i>barensteel</i> (<a href="#fig137-145">fig. 142</a>); dit is
+een horizontale balk met 3 tot 9 vertikaal afhangende verkorte palen.
+Deze vertikale gedeelten waren oorspronkelijk rechthoekig, later werden
+ze verfraaid en schuin en zwaluwstaartvormig afgesneden. Ze <span class="pagenum" title="38">&nbsp;</span><a id="p_38"></a>is over
+het bestaande stuk of over de bestaande stukken aangebracht, en wordt
+ook tournooikraag genoemd. Vorstelijke personen breken tegenwoordig
+uitsluitend met den barensteel, terwijl van de niet vorstelijke personen
+alleen de oudste zoon den barensteel voert. Alle <span class="pagenum" title="39">&nbsp;</span><a id="p_39"></a>andere familieleden
+voegen ter onderscheiding toe b.v. een ster, een halve maan, een ring,
+een roos, een lelie, boordsel. Dit is wel de beste manier, omdat de
+andere wijzen van breken aan het euvel mank gaan, dat b.v. de kleur niet
+karakteristiek meer kan gewijzigd worden bij een talrijke familie, of
+dat bij een groot aantal figuren een toevoeging of weglating van een
+zelfde figuur niet spoedig in 't oog valt.</p>
+
+<p>De plaats van den barensteel is gewoonlijk zwevend in het schildhoofd,
+op de eereplaats even boven het hart of rakend aan den bovenrand van het
+schild. De kleur wijkt af van de schildkleur, doch is, evenals alle
+andere bijteekens, niet gebonden aan de heraldische wetten ten opzichte
+van kleur op metaal en omgekeerd. Er bestaan b.v. ook gekleurde
+barensteelen op gekleurde schilden.</p>
+
+<p><a href="#fig137-145">Fig. 140</a> geeft den <i>bastaardbalk</i>, als teeken van onechte geboorte.
+Men verwarre dezen balk vooral niet met den familiebalk, die in
+tegenovergestelde richting loopt, n.l. van rechts boven naar links
+onder, en die door zij- of jongere takken wordt gevoerd, b.v. verre
+bloedverwanten of neven van den drager van het wapen.</p>
+
+<p>Meestal wordt de bastaardbalk echter klein en verkort gedragen, omdat
+niemand er prijs op stelde te toonen dat hij buitenechtelijk geboren
+was. Bovendien werd de bastaardbalk ook wel versierd om hem zooveel
+mogelijk onkenbaar te maken. De plaats van den bastaardbalk is steeds in
+het hart van het schild.</p>
+
+<p>In Engeland geldt nog heden de volgende heraldische regel.</p>
+
+<p>De oudste zoon voert bij het leven zijns vaders den barensteel, de
+tweede zoon een halve maan, de derde een 5-stralige ster, de vierde
+een maarle, de vijfde een ring, de zesde een lelie, de zevende een
+vijfbladige roos, de achtste een ankerkruis, de negende een dubbel
+vierblad. Zoover wordt deze regeling doorgevoerd, dat de oudste zoon van
+den tweeden zoon een barensteel droeg op een halve maan, en de vierde
+zoon van den zevenden zoon een maarle op een 5 bladige roos.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="40">&nbsp;</span><a id="p_40"></a></p>
+
+<p>In Duitschland bepaalde men zich gewoonlijk tot verandering van kleur of
+verandering van het heele kleinood.</p>
+
+<div class="figcenter chend" style="width: 213px;">
+  <img src="images/ill_p040b.png" width="213" height="152" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="41">&nbsp;</span><a id="p_41"></a></p>
+
+<div class="figcenter chbegin" style="width: 430px;">
+  <img src="images/ill_p041.png" width="430" height="148" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<h2 id="VI">VI. HERALDISCHE BEELDEN.</h2>
+
+<p>We zijn nu gekomen aan een der voor den ontwerper meest interessante
+hoofdstukken van de heraldiek, n.l. aan dat van de Heraldische beelden,
+die ontleend zijn aan de natuur, aan gebruiksvoorwerpen of aan de
+fantasie. Kortom, alle heraldische beelden, die niet onder zijn te
+brengen bij het hoofdstuk herautsstukken. Het groote onderscheid
+tusschen beide groepen is dan ook, dat de laatstgenoemde hun grenzen
+hebben in den schildrand, en eerstgenoemde geheel vrij liggen of slechts
+gedeeltelijk den schildrand raken.</p>
+
+<p>Zijn de herautsstukken geometrische of geconstrueerde figuren, de
+heraldische beelden vereischen van den teekenaar groote vaardigheid en
+handigheid in het styleeren. Hoewel er regelen bestaan, die niet uit
+het oog mogen worden verloren, is de teekenaar toch niet zoodanig aan
+strenge wetten en regels gebonden, dat hij niet eenige vrijheid zou
+hebben om, waar de stijl of de omgeving zulks gebieden, hiervan een
+weinig af te wijken.</p>
+
+<p>Een eerste eisch is natuurlijk weder: duidelijkheid. Een gevolg hiervan
+is, dat tijdens de Gothiek de heraldische beelden <i>niet naturalistisch</i>
+werden voorgesteld, maar <i>gechargeerd</i> en <i>gestyleerd</i>. Eerst tijdens de
+Renaissance kwam het afbeelden van b.v. naturalistische dieren- en
+menschfiguren in gebruik.</p>
+
+<p>Dit terugbrengen van natuurvormen tot een bepaalden <span class="pagenum" title="42">&nbsp;</span><a id="p_42"></a>stijl, zooals zoo
+dikwijls wordt gevraagd, is niet terstond te leeren. Vaardigheid hierin
+wordt verkregen door dikwijls goede voorbeelden uit de verschillende
+stijlperioden te bekijken. De fraaiste en meest tot bestudeering aanbevolen
+heraldische beelden zijn afkomstig uit de 13e, 14e en 15e eeuw.</p>
+
+<p>Naderhand heerschte in de heraldiek te veel het naturalisme, waardoor
+het karakteristieke van het heraldische beeld, en daardoor van het
+geheele wapen, verloren ging. Wat wel te verklaren is overigens, omdat
+de practische waarde van het schild als zoodanig verloren ging.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="43">&nbsp;</span><a id="p_43"></a></p>
+
+<p>De volgende hoofdregels gelden voor de heraldische beelden:</p>
+
+<ul>
+  <li>1. De figuur vulle zooveel mogelijk het geheele veld en sta in juiste
+  verhouding tot de fond.</li>
+
+  <li>2. De figuur kan ook zijn een onderdeel van een voorstelling, b.v. een
+  lichaamsdeel.</li>
+
+  <li>3. De figuur kan gecombineerd worden met andere figuren en ook met
+  herautsstukken.</li>
+
+  <li><span class="pagenum" title="44">&nbsp;</span><a id="p_44"></a>4. Het heraldische beeld moet zooveel mogelijk zijn een vlakversiering,
+  dat wil zeggen een vlakke figuur, in omtrek, ingevuld door een vlakke
+  kleur. Vermijding van schaduw is daarom aanbevolen.</li>
+
+  <li>5. Het heraldisch beeld behoort te worden voorgesteld in den stijl van
+  het wapen en de omgeving, waarin of waarop het is aangebracht.</li>
+</ul>
+
+<p><span class="pagenum" title="45">&nbsp;</span><a id="p_45"></a></p>
+
+<h3 id="VI_A">A. Het kruis.</h3>
+
+<p>Het kruis is een der veelvuldig toegepaste heraldische beelden;
+zinnebeeld van den Ghristelijken godsdienst, is het dikwijls tijdens de
+kruistochten, toen dus ook het praktisch nut van het schild zeer groot
+was, aangenomen als wapenteeken.</p>
+
+<p>In zijn eenvoudigsten vorm komt het kruis voor als <i>kruis</i> en als
+<i>schuinkruis</i>. We zagen het kruis als zoodanig reeds voorgesteld bij
+de herautsstukken. Waar de kruisridders uit alle christelijke landen
+optrokken, kon verwarring niet uitblijven; daarom werd getracht den
+kruisvorm zooveel mogelijk te varieeren door veranderde plaatsing op het
+schild of door verandering van de armen van het kruis.</p>
+
+<p>Een zeer belangrijke plaats is nog het hart van het kruis, dat ook voor
+talrijke varianten geschikt is.</p>
+
+<p>De kruizen, waarvan de armen hun beëindiging vinden in den schildrand,
+behooren, mits ze niet vervormd zijn, tot de herautsstukken. Zijn de
+armen verkort of vervormd, dan behooren ze tot de heraldische beelden.
+Het totaal aantal verschillende <ins class="corr" id="corr8" title="Bron: kruisen">kruizen</ins> bedraagt ongeveer 300, welk
+groot aantal door ons hier niet kan worden behandeld.</p>
+
+<p>De voornaamste vormen evenwel, die ook overigens voor een ontwerper of
+teekenaar van belang zijn, daar ze vaak ook in de symboliek werden en
+worden toegepast, laten we hier volgen:</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 463px;">
+  <a href="images/ill_p038.png"><img src="images/ill_p038-t.png" width="463" height="342" id="fig150-167" alt="Figuren 150&ndash;167." title="Figuren 150&ndash;167. [Klik voor vergroting (918×1291px, 72kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 150. Het <i>Latijnsch kruis</i> of lijdenskruis; een kruis met 3
+verkorte armen, waarvan alleen de onderste verlengd is.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 151. <i>St. Anthoniekruis.</i> De bovenste arm ontbreekt.</p>
+
+<p class="figuur">Fig<ins class="corr" id="corr9" title="Bron: ,">.</ins> 152. <i>Het krukkenkruis</i>, waarvan de armen door St.
+Antoniekruizen worden gevormd.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 153. <i>Het Jeruzalemsch kruis.</i> Goud op een zilveren veld, dus hier
+is gezondigd tegen de regelen van de heraldische tinkturen.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 154. <i>Geboord kruis.</i> De rand is aangebracht, om in een geval als
+boven geen kleur op kleur te krijgen.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 155. Het <i>ankerkruis</i>, eindigende in twee omgebogen <span class="pagenum" title="46">&nbsp;</span><a id="p_46"></a>punten;
+varianten hierop zijn het klaverbladkruis en het leliekruis, waarvan de
+punten eindigen in klaverbladen of leliën.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 156. <i>Patriarchale kruis</i> met 2 of 3 horizontale armen, die naar
+onderen in lengte toenemen<ins class="corr" id="corr10" title="Bron: ,">.</ins></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 157. <i>Het Maltheser kruis</i>, vaak ook met een vergroot hart, van de
+Maltheser of Johanniter orde, steeds wit op rood. Oorspronkelijk droegen
+de ridders van deze orde op een zwarten mantel een wit kruis. De ridders
+van de Duitsche orde droegen op een witten mantel een zwart kruis.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 158. <i>Het hakenkruis</i>. Dit kruis is afkomstig van veel <span class="pagenum" title="47">&nbsp;</span><a id="p_47"></a>vroeger
+datum dan Christus' geboorte en o. a. reeds als teeken van de eeuwigheid
+in gebruik bij de oude Indische volksstammen. Terwijl eveneens de oude
+Noorsche volkeren aan dit teeken eenzelfde beteekenis hechtten.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 159. <i>Het Grieksche kruis</i>, volgens welk grondplan ook dikwijls nog
+in de Middeleeuwen kerken werden gebouwd, in <ins class="corr" id="corr11" title="Bron: tegenstellig">tegenstelling</ins>
+met den gewonen basiliekvorm, die een Latijnsch kruis tot grondplan had.
+Wit op veld van azuur.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 160. <i>Kruis met een vergroot hart.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 161. <i>Kruis met uitgebroken hart.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 162. <i>Kruis gevormd van ruiten.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 163. <i>Geklaverd kruis.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 164. <i>Geledigd kruis</i>. Hiervan is als 't ware alleen de smalle rand
+blijven staan.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 165. <i>Gepunt kruis.</i> Ontstaan uit het houten kruis, dat met de punt
+in de aarde werd gestoken.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 166<ins class="corr" id="corr12" title="Bron: ,">.</ins> <i>Geschaakt kruis.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 167. <i>Herkruist kruis.</i></p>
+
+<p>Voor de verdere kruizen zie men de <a href="#fig101-109">herautsstukken</a>.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Tenslotte merken we nog op, dat eenzelfde kruis in verschillende
+tinkturen nog kan worden benoemd naar de nationaliteit: b.v. een
+Grieksch kruis is wit op azuur; een Engelsch kruis of St. Georgekruis is
+wit op rood. Terwijl verder het Duitsche kruis is sabel op zilver en het
+Fransche kruis eindigt in leliën inplaats van in klaverblaadjes.</p>
+
+<h3 id="VI_B">B. De Mensch-figuur.</h3>
+
+<p>Dikwijls werd in de heraldiek van de menschfiguur gebruik gemaakt. Zij
+is dan voorgesteld in verschillende houdingen, kleeding en bezigheden;
+mannen, zoowel als vrouwen uit alle standen, en in 't bijzonder zulke,
+die iets kenmerkends hebben, b.v. koningen, ridders, monniken, negers,
+jonkvrouwen, wildemannen (naakt, met een bladerenkrans om de lendenen,
+en geheel behaard), heiligen en ook Turken.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="48">&nbsp;</span><a id="p_48"></a></p>
+
+<p>Is de geheele menschfiguur toegepast, dan is deze gewoonlijk &bdquo;<span xml:lang="fr">en face</span>&rdquo;
+geplaatst, zoodat deze in dezelfde richting kijkt als de drager van het
+schild. De figuur staat, zit (b.v. de H. Maagd) of knielt.</p>
+
+<p>Gedeelten van de menschfiguur, die ook worden toegepast zijn: <i>'t
+hoofd</i>, dat meestal naar rechts gewend is, en zelden aanziend; <i>het
+oog</i>, dat nooit van terzijde gezien, maar steeds in vooraanzicht
+geteekend werd; <i>de arm</i>, die naar de gedeeltelijke bedekking van
+kleeding is te herkennen als die b.v. van een ridder, als ze geharnast
+is; <span class="pagenum" title="49">&nbsp;</span><a id="p_49"></a>bovendien is het meest een rechterarm, die iets in de hand gekneld
+houdt.</p>
+
+<p><i>De hand</i> zelve komt èn afzonderlijk voor en ook als twee in elkaar
+geslagen handen, als teeken van broederschap. Zie <a href="#fig69">fig. 69</a>.</p>
+
+<p><i>Het hart</i> staat vertikaal, evenals de beenen, die overigens meestal
+gebogen zijn in de knie, en 3 in getal, onderling verbonden of
+afzonderlijk.</p>
+
+<p>Ook het <i>doodshoofd</i> en twee gekruiste doodsbeenderen komen voor; de
+symbolische beteekenis hiervan is bekend genoeg.</p>
+
+<p>Vaker komen de onderdeelen van den mensch voor in verbinding met
+diervormen, maar deze heraldische beelden behooren tot de fantastische.</p>
+
+<p>Menschelijke lichaamsdeelen kunnen bovendien nog op twee verschillende
+wijzen worden voorgesteld, en wel als <i>afgescheurd</i>, in welk geval er
+nog lappen huid aan zijn blijven vast zitten, en als afgesneden, in welk
+geval de snijlijn recht is. Zie <a href="#fig174-179">fig. 174 en 175</a>.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p040a.png"><img src="images/ill_p040a-t.png" width="342" height="380" id="fig168-173" alt="Figuren 168&ndash;173." title="Figuren 168&ndash;173. [Klik voor vergroting (568×1049px, 33kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 168. Hoofd, aanziend.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 169. Man, zich met de rechterhand een zwaard in de borst stekend.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 170. Van zilver, met 3 Moorenhoofden van purper.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 171. Drie geharnaste en gespoorde beenen, in 't hart samengevoegd
+met de dijen.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 172 a. Een hart in 't rechter kwartier. b. Een oog in 't linker
+kwartier. c. Een geopende binnenhand in de punt.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 173. Een geharnaste arm, een ring houdend.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p042.png"><img src="images/ill_p042-t.png" width="341" height="378" id="fig174-179" alt="Figuren 174&ndash;179." title="Figuren 174&ndash;179. [Klik voor vergroting (567×1042px, 35kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 174. Een afgerukt been.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 175. In azuur drie afgesneden zilveren knieën.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 176. Borstbeeld.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 177. Doodshoofd met gekruiste beenderen.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 178. In rood een zilveren hoofd van ter zijde, rechts gewend, met
+lauwerkrans van sinopel.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 179. Mensch-figuur.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 412px;">
+  <a href="images/ill_p043.png"><img src="images/ill_p043-t.png" width="412" height="369" id="fig180-181" alt="Figuren 180&ndash;181." title="Figuren 180&ndash;181. [Klik voor vergroting (1141×1085px, 108kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 180. Geharnaste ridders.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 181. Geharnast ruiter, teekening van Albrecht Dürer.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="50">&nbsp;</span><a id="p_50"></a></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p044.png"><img src="images/ill_p044-t.png" width="341" height="387" id="fig182" alt="DIVVS GEORGIVS CHRISTIANORVM MILITVM PRO PVGNATOR, Figuur 182." title="DIVVS GEORGIVS CHRISTIANORVM MILITVM PRO PVGNATOR, Figuur 182. [Klik voor vergroting (690×977px, 165kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 182. St. Joris, voorgesteld als een geharnast ridder, (midden 16e
+eeuw) door Hans Burgmayer.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p046.png"><img src="images/ill_p046-t.png" width="342" height="377" id="fig183" alt="Figuur 183." title="Figuur 183. [Klik voor vergroting (552×1007px, 102kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 183. Menschelijke lichaamsdeelen als heraldische motieven.
+Grafsteen te Salzburg ± 1528.</p>
+
+<h3 id="VI_C">C. Dieren.</h3>
+
+<p>In de heraldiek zijn velerlei soort dieren toegepast geworden; bovendien
+werd variatie aangebracht in den stand of door samenvoeging van meerdere
+exemplaren; ook <span class="pagenum" title="51">&nbsp;</span><a id="p_51"></a>onderdeelen als koppen, nagels etc., zelfs onthoofde
+dieren komen voor.</p>
+
+<p>Voor de afzonderlijke lichaamsdeelen geldt het zelfde, wat gezegd is
+voor de menschelijke lichaamsdeelen: ze kunnen zijn <i>afgerukt</i> en
+<i>afgesneden</i>. Een kop kan zijn in profiel of aanziend, terwijl hij vaak
+is gekroond, of rust op een halsband.</p>
+
+<p>De meest kenmerkende stand van het dier is tevens de meest heraldische
+stand; zoo is een leeuw 't best in z'n karakter afgebeeld als hij
+klimmend is voorgesteld met dreigend opgeheven klauwen. Zijn natuurlijke
+wapens als tanden en klauwen krijgen een gechargeerd karakter; hierdoor
+spreekt de geheele figuur meer.</p>
+
+<p>Elke kleur kan voor de dieren worden gebruikt; 't best is echter de bij
+de natuurkleur het meest passende tinktuur. We hebben dit op <a href="#p_7">blz. 7</a>
+reeds besproken onder het hoofdstuk: kleuren.</p>
+
+<p>Wat den stand betreft kunnen de viervoetige dieren worden voorgesteld
+b.v. als klimmend, loopend, zittend, springend, liggend, stappend,
+staand, hardloopend, neerspringend, zwemmend etc.</p>
+
+<p>Verder is 't mogelijk variatie aan te brengen door de dieren te maken:
+gekroond, geklauwd, getongd, gehalsband, aanziend, afgewend, omgewend en
+verminkt.</p>
+
+<p>In den regel worden de viervoeters afgebeeld gezien van terzijde, dus
+&bdquo;<span xml:lang="fr">en profil</span>&rdquo;, en zijn dan (meestal) naar rechts gewend; of naar links
+gewend of aanziend als deze minder algemeene stand nadrukkelijk is
+voorgeschreven.</p>
+
+<h3 id="VI_D">D. De leeuw.</h3>
+
+<p>Van alle viervoetige dieren komt de leeuw het meest voor. Reeds in ons
+land is hij als wapenbeeld toegepast in de 2e helft van de 12e eeuw door
+den hertog van Brabant en de graven van Holland en van Vlaanderen. Ook
+in Duitschland is het gebruik van den leeuw zeer oud.</p>
+
+<p>De wijze van voorstelling is zeer verschillend. De oudste leeuwen hebben
+een spitsen kop en een geopenden muil, <span class="pagenum" title="52">&nbsp;</span><a id="p_52"></a>zonder tong of tanden. Het
+lichaam is bij de heupen zeer smal, bij de borst wat breeder. Manen en
+haren worden nooit gedetailleerd. De normale stand is klimmend, waarbij
+de leeuw recht overeind staat, gereed als 't ware om aan te vallen.</p>
+
+<p>De oude styleering is zeer eigenaardig; aangezien de leeuw aan de
+heraldici niet bekend was, moesten deze afgaan op van hooren zeggen, en
+de meest gruwelijke eigenschappen, die het verscheurende dier werden
+toegeschreven, werden overdreven voorgesteld. Zoodat eigenlijk de oudste
+leeuwen heel weinig lijken op een werkelijken leeuw, maar niettemin
+echt leeuwerig deden met hun vurig krullende tong, hun groote, wijd
+uitgespreide klauwen, <span class="pagenum" title="53">&nbsp;</span><a id="p_53"></a>opengesperden muil en woeste oogen, waaraan een
+menschelijke uitdrukking werd gegeven.</p>
+
+<p>De staart van den leeuw wordt voorgesteld als zijnde naar boven gericht,
+terwijl het uiteinde, bestaande uit een zwaren bos haar, naar de rug
+van het dier is toegekeerd, terwijl vaak ook juist in 't midden van
+den staart een haarkwast werd aangebracht, een zuiver ornamentaal
+toevoegsel. Uit dit toevoegsel ontspringt soms nog een tweede staart,
+waarnaar de staart &bdquo;<i>gespleten</i>&rdquo; wordt genoemd.</p>
+
+<p>Bij de blasoeneering komt dit gespleten zijn niet in aanmerking;
+dezelfde leeuw kan voor hetzelfde wapen enkelvoudig zijn of gespleten,
+zonder dat dit invloed heeft.</p>
+
+<p>In den beginne worden de klauwen klaverbladvormig voorgesteld, terwijl
+hier onder nog een met een nagel gewapende teen werd aangebracht.</p>
+
+<p>De kleur van den leeuw is meestal goud of rood, minder vaak zwart en
+zeer zelden blauw. De nagels en tanden zijn anders gekleurd; is de leeuw
+van metaal, dan zijn de <span class="pagenum" title="54">&nbsp;</span><a id="p_54"></a>nagels rood of blauw; is de leeuw gekleurd, dan
+zijn de nagels metaal; <i>altijd verschillen de wapens van het dier van
+de kleur van het veld</i>. Ook de oogen zijn òf van zilver, òf, bij een
+metalen leeuw, van kleur.</p>
+
+<p>In de vroege wapens staat de leeuw met z'n lichaamsas vertikaal;
+z'n lichaamsas valt dan samen met die van het schild. Gevolg van het
+vereischte: het driehoekige schildoppervlak zooveel mogelijk regelmatig
+te vullen met ornament. Vooral in Duitschland is dit het geval. Later,
+in de 15e eeuw, krijgt de leeuw een meer voorovergebogen stand.</p>
+
+<p>De volkomen beharing van de oudste leeuwen verandert later in een
+plaatselijke beharing van manen, staart en onderzijde van buik en pooten.</p>
+
+<p>De lijnenschema's <a href="#fig196-204">fig. 196, fig. 197 en fig. 198</a> geven de construkties
+aan voor een Romaanschen, Gothischen en Renaissance leeuw.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p048.png"><img src="images/ill_p048-t.png" width="342" height="395" id="fig184-189" alt="Figuren 184&ndash;189." title="Figuren 184&ndash;189. [Klik voor vergroting (582×1070px, 35kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 184. <i>Gekroonde klimmende leeuw</i>, geklauwd en getongd.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 185. <i>Staande leeuw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 186. <i>Stappende of geluipaarde leeuw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 187. <i>Liggende leeuw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 188. <i>Omziende leeuw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 189. <i>Omgewende leeuw</i>, baarswijs geplaatst.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p050.png"><img src="images/ill_p050-t.png" width="342" height="395" id="fig190-195" alt="Figuren 190&ndash;195." title="Figuren 190&ndash;195. [Klik voor vergroting (581×1066px, 52kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 190. <i>Neerspringende leeuw</i>, bandswijs geplaatst.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 191. <i>Onthoofde leeuw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 192. <i>Opkomende leeuw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 193. <i>Ontlede leeuw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 194. <i>Leeuw</i>, in 't hoofd uitkomend, aan de punt opkomend.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 195. <i>Welpen.</i> Indien meer dan twee leeuwen in één veld voorkomen,
+noemt men ze welpen.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 343px;">
+  <a href="images/ill_p052.png"><img src="images/ill_p052-t.png" width="343" height="344" id="fig196-204" alt="Figuren 196&ndash;204." title="Figuren 196&ndash;204. [Klik voor vergroting (604×844px, 52kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 196. <i>Lijnschema voor een Romaanschen leeuw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 197. <i>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; Gothischen leeuw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 198. <i>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&bdquo;&nbsp; Renaissance leeuw.</i></p>
+
+<p>In fig. 196 is duidelijk te zien, hoe de stand van de pooten in nauw
+verband staat met den driehoekigen schildvorm.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 199. <i>15e eeuwsche leeuw</i>, met een golvende lichaamsas.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 200. <i>14e eeuwsche leeuw</i>, met een vertikale lichaamsas.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 201. <i>Springende leeuw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 202. <i>Zittende leeuw.</i></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="55">&nbsp;</span><a id="p_55"></a></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 203. <i>Gehoonde leeuw</i>, d. w. z. ontdaan van tong, tanden, klauwen
+en staart.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 204. <i>Gesplitstaarte leeuw.</i></p>
+
+<p>Bij plaatsing van meer dan één roofdier (b.v. leeuw) op een schild, zijn
+ze altijd afgewend, omdat ze anders zouden vechten; deze stand komt
+niettemin soms voor.</p>
+
+<h3 id="VI_E">E. De luipaard.</h3>
+
+<p>De luipaard wordt voorgesteld als een loopende leeuw, met dit
+onderscheid evenwel, dat de kop aanziend is. In dezen stand is steeds
+de binnenste (voor den aanschouwer) voorpoot opgeheven en de binnen
+achterpoot naar voren geplaatst. De staart is horizontaal teruggeslagen
+over den rug. Voor de rest is het lichaam als van een leeuw. Dit dier
+in verticalen stand wordt een <i>geleeuwden luipaard</i> genoemd, in
+tegenstelling weer met een loopend zijwaarts ziend dier, dat een
+<i>geluipaarde leeuw</i> wordt genoemd. Dikwijls ook wordt geen onderscheid
+gemaakt tusschen een luipaard en een geluipaarden leeuw; bovendien
+bestond in de oude heraldische kunst dit onderscheid in 't geheel niet
+en stelde men luipaard en leeuw op dezelfde wijze voor. Waarschijnlijk
+ook omdat terwille van de ruimte bij een driehoekig schild, bij
+toepassing van meerdere leeuwen deze boven elkaar moesten worden
+geplaatst en dan loopend.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p053.png"><img src="images/ill_p053-t.png" width="341" height="274" id="fig205-210" alt="Figuren 205&ndash;210." title="Figuren 205&ndash;210. [Klik voor vergroting (855×733px, 84kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p>De pluim van den staart behoort naar buiten te wijzen. Overigens gelden
+dezelfde bepalingen als die, welke genoemd zijn bij den leeuw:</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 205. <i>zwart, met drie luipaards van goud.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 206. <i>Geleeuwde luipaard.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 207. <i>Geluipaarde leeuwen op Duitsch cartouche schild.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 208. <i>Luipaard, stappend.</i></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="56">&nbsp;</span><a id="p_56"></a></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="57"><br />&nbsp;</span><a id="p_57"></a></p>
+
+<h3 id="VI_F">F. De adelaar.</h3>
+
+<p>Wat de leeuw voor viervoeters beteekent in de heraldiek is de adelaar
+voor de vogels: beide koningen in hun rijk, door moed en kracht
+uitmuntend. De adelaar is, meer nog dan de leeuw, geheel verworden tot
+ornament, zoodat alleen de conventie hier nog direct den adelaar in doet
+herkennen. Het lichaam van voren gezien (buikzijde) draagt een kop <span xml:lang="fr">en
+profil</span> naar rechts gewend, met geopenden krommen snavel, uitgestoken
+gekrulde tong en woest blikkende oogen. De vleugels zijn uitgespreid
+zóó, dat de uiteinden der afwisselend smalle en breede, licht gebogen
+veeren met de punten op een boog liggen; deze veeren van iederen vleugel
+zijn 3&ndash;12 in getal, (in de oudste tijden het kleinste aantal) en
+symmetrisch geplaatst; ze worden naar onderen langer, dus juist
+omgekeerd als bij het levende dier. De gekrulde staart, uit weinig
+symmetrisch geplaatste gekrulde veeren bestaand, eindigt in een punt,
+soms in een lelie.</p>
+
+<p>De pooten worden zeer krachtig en buiten verhouding groot voorgesteld en
+zijn zijdelings gericht; soms omknellen ze voorwerpen, b.v. een bol en
+een scepter. Het aantal teenen is drie naar buiten en één naar binnen gericht.</p>
+
+<p>De adelaars in de oude heraldiek hebben aan weerszijden twee gekrulde
+veeren aan den hals; in de latere heraldiek vermeerdert dit aantal. De veeren,
+die het lichaam bedekken, zijn als spitse punten geteekend, met een ribbe.</p>
+
+<p>De adelaar met één kop heet <i>koninklijk</i>. De adelaar met twee van elkaar
+gewende koppen wordt <i>keizerlijk</i> genaamd, doch behoort onder de rubriek
+fantastische beelden.</p>
+
+<p>Ook deelen van het dier worden toegepast, b.v. een klauw (grijpend) of
+twee vleugels, met de ruggen naar elkaar gewend (<i>vlucht</i> genaamd). De
+adelaar wordt <i>arendsvogel</i> genoemd, als hij van bek en pooten beroofd
+is. De kleur is meestal zwart, soms rood of zilver.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="58">&nbsp;</span><a id="p_58"></a></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 209. <i>Adelaar</i>, naar Michaël Ostendorfer. Houtsnede uit 1540.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 210. <i>Dubbele adelaar</i>, naar een Duitsch meester. Houtsnede uit
+1507 (fantastisch beeld).</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 211. <i>15e eeuwsche adelaar</i> van het Sebaldusgraf te Neurenberg.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 212 en 213. Als fig. 211, door Peter Vischer.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 214. <i>Drie afgerukte adelaarskoppen.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 215. <i>Arendsvogels</i>, steeds meer dan één in aantal, zonder pooten en snavel.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 216. <i>Lijnschema voor een Gothischen adelaar.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 217. <i>Lijnschema voor een Renaissanceadelaar.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 218. <i>Romaansche adelaar.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 219. <i>Streng gestyleerde adelaar</i> uit de 13e eeuw.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 220. <i>Tweekoppige adelaar</i>, naar een Duitsch meester (fantastisch
+beeld). Titelblad uit Zwaben.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 542px;">
+  <a href="images/ill_p056.png"><img class="floatleft" src="images/ill_p056-t.png" width="267" height="342" id="fig211-220" alt="Figuren 211&ndash;220." title="Figuren 211&ndash;220. [Klik voor vergroting (665×966px, 86kb)]" /></a>
+  <a href="images/ill_p056a.png"><img class="floatright" src="images/ill_p056a-t.png" width="275" height="342" id="fig221-231" alt="Figuren 221&ndash;231." title="Figuren 221&ndash;231. [Klik voor vergroting (667×884px, 68kb)]" /></a>
+  <div class="clear"></div>
+</div>
+
+<h3 id="VI_G">G. Andere dieren.</h3>
+
+<p>Veelvuldig komen verder voor:</p>
+
+<p><i>Tijger</i> en <i>panter</i>, producten van de fantasie; de <i>beer</i>, meestal
+zwart met wapens van rood of goud; de <i>ever</i>, zwart; de <i>wolf</i>, kleur
+rood met neerhangenden staart en naar voren gerichte ooren; de <i>vos</i>,
+kleur zwart, rood of zilver meestal, en met opgerichten pluimvormigen
+staart; het <i>hert</i>, springend of trotsch voortschrijdend, dragend een
+gewei met zes takken, drie aan elken hoorn; de <i>bok</i>, meestal steenbok
+met naar achter omgebogen gegroefde hoorns; de <i>ram</i>, met bijna
+cirkelvormig gebogen hoorns; het <i>schaap</i>; het <i>Paaschlam</i>, vaak met
+nimbus en kruis voorzien; de <i>stier</i>, stootend of klimmend (woedend); de
+<i>os</i>; de <i>koe</i>; het <i>paard</i> (hengst) met vliegenden staart en manen en
+zonder teugels, zadel of stijgbeugels; de <i>hond</i>, meestal zwart of
+zilver en van de soort hazewind; de <i>brak</i>, een hond met hangende ooren
+en dikwijls voorzien van een met scherpe punten gewapenden halsband; het
+<i>stekelvarken</i>; de <i>ezel</i>; de <i>olifant</i>; de <i>haan</i>, in gevechtshouding,
+met sprekenden kam en weinig gestyleerde staartveeren; de <span class="pagenum" title="59">&nbsp;</span><a id="p_59"></a><i>uil</i>; de
+<i>raaf</i>; de <i>valk</i>, met kap en belletjes en kruk; de <i>meeuw</i>, de <i>eend</i>;
+de <i>zwaan</i>; de <i>zwaluw</i>; de <i>ooievaar</i>, staand op één poot en in den
+anderen b.v. een steen houdend; de <i>reiger</i>, met ingetrokken hals en een
+gekrulde veer achter aan den kop; de <i>pauw</i>, pronkend; de <i>duif</i>; de
+<i>papegaai</i>; de <i>merels</i>, vogeltjes zonder pooten en snavel, vooral in
+Frankrijk; de <i>dolfijn</i>, evenals de <i>bot</i>, de <i>zalm</i> en andere visschen,
+die gebogen, zwemmend, gepaard, stijgend, gevind, geschubd etc. kunnen
+zijn; de <i>kreeft</i>, rood, dus <i>gekookt</i>; de <i>hagedis</i>; de <i>slang</i>, blauw,
+groen of zilver; de <i>zeester</i>; de <i>schelp</i>; en minder veelvuldig
+voorkomend nog tal van andere dieren.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 221. <i>Hert.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 222. <i>Brak.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 223. <i>Beer.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 224. <i>Brakskop.</i></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="60">&nbsp;</span><a id="p_60"></a></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 225. <i>Paaschlam.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 226. <i>Ever</i>, wild zwijn.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 227. <i>Wolf.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 228. <i>Paard</i>, links gewend op Duitsch
+cartoucheschild. Naar Jost Amman.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 229. <i>Bok.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 230. <i>Haas.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 231. <i>Koe.</i></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 343px;">
+  <a href="images/ill_p059.png"><img src="images/ill_p059-t.png" width="343" height="335" id="fig232-240" alt="Figuren 232&ndash;240." title="Figuren 232&ndash;240. [Klik voor vergroting (619×901px, 62kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 232. <i>Vlucht.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 233. <i>Arendsklauw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 234. <i>Haan.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 235. <i>Zwaan.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 236. <i>Raaf.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 237. <i>Maarlen</i>, zonder pooten of bek en steeds <span xml:lang="fr">en profil</span>.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 238. <i>Uilen.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 239. <i>Pauw.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 240. <i>Halve vlucht.</i></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 343px;">
+  <a href="images/ill_p061.png"><img src="images/ill_p061-t.png" width="343" height="353" id="fig241-252" alt="Figuren 241&ndash;252." title="Figuren 241&ndash;252. [Klik voor vergroting (606×956px, 79kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 241. <i>Adelaars.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 242. <i>Phoenix of Phenix</i>, een fabelachtige vogel, die,
+onsterfelijk, uit een brandenden stapel takken verrijst.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 243. <i>Duif</i>, naar rechts gewend. Teeken van vrede.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 244. <i>Olifant</i>, stappend; dragend een toren met 4 kanteelen en twee
+boogschutters.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 245. <i>Mercurius- of aesculaapstaf.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 246. <i>Slang</i>, tweemaal geknoopt.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 247. <i>Visschen.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 248. <i>Kreeft.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 249. <i>Drie bijen.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 250. <i>Gekwartilleerd</i>; in blauw drie gouden leliën in het eerste en
+vierde kwartier en in het tweede en derde van blauw een dolfijn in goud.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 251. <i>Schelpen.</i> Boven buiten-, beneden binnenaanzicht.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 252. <i>Dolfijn</i>, rechts gewend.</p>
+
+<h3 id="VI_H">H. De Plant en hare onderdeelen.</h3>
+
+<p>Reeds in de oude heraldiek leverde het plantenrijk een groot aantal der
+benoodigde heraldische beelden; boomen, takken, bloemen, bladeren en
+vruchten werden veelvuldig gebruikt.</p>
+
+<p>De <i>boom</i> staat meestal òf met de wortels in een berg (schildvoet),
+of is uitgerukt; de stam staat paalswijs en is voorzien van weinig
+symmetrisch geplaatste takken met naar verhouding buiten proportie
+groote bladeren, die, de soort kenmerkend, zijn gestyleerd. Soms ook
+komt een boom zonder bladeren voor. De kleur van de bladeren is groen;
+de stam is gewoonlijk zwart of bruin.</p>
+
+<p>Het meest komen voor de <i>eik</i>; de <i>linde</i>; de <i>denneboom</i>; de
+<i>pijnboom</i>; de <i>cypres</i>; de <i>palm</i>; de <i>berk</i>. De linde heeft
+<span class="pagenum" title="61">&nbsp;</span><a id="p_61"></a>hartvormige bladeren, de den wordt voorgesteld als een kegel op een
+stam en de berk heeft een zilveren stam met groen loof.</p>
+
+<p>Ook <i>takken</i> komen voor, soms meerdere op een schild en voorzien van
+bladeren; bovengenoemde boomsoorten leveren de voorbeelden, terwijl ook
+nog veelvuldig <i>klaverbladeren</i> en <i>laurierbladeren</i> worden toegepast.
+Het klaverblad heeft steeds een steel; zonder dezen heet het drieblad.
+Van de bloemen zijn de roos en de lelie de meest in de heraldiek
+gewilde.</p>
+
+<p>De <i>roos</i>, van boven gezien, is de wilde roos, met 5 hartvormige of
+slechts even aan den rand ingebogen bloembladeren, van rood, goud of
+zilver, en waartusschen 5 <span class="pagenum" title="62">&nbsp;</span><a id="p_62"></a>spitse groene kelkbladeren. Het hart is van
+goud. <i>Gevulde rozen</i> hebben meer dan één bladlaag.</p>
+
+<p>De <i>lelie</i> is gestyleerd in den bekenden Franschen lelievorm (<span xml:lang="fr">fleur de lis</span>).</p>
+
+<p>Reeds in 1179 komt ze voor in het Fransche wapen (vanwaar de naam
+Francica). Van de 3 bladeren, die in 't midden door een band worden
+saamgehouden, is het middenste onder en boven toegepunt; de beide
+buitenste boven en onder naar buiten omgebogen. Het deel onder den band
+is een verkleinde herhaling van het deel boven den band, terwijl het
+eerstgenoemde deel somwijlen ook alleen, zonder het tweede deel,
+voorkomt. Een afwijkende vorm is de <i>ontloken lelie</i>.</p>
+
+<p>Andere vaak voorkomende bloemen zijn nog: <i>de zonnebloem</i>, de <i>papaver</i>,
+de <i>distel</i>, het <i>viooltje</i>, de <i>korenbloem</i> etc.</p>
+
+<p>Ten slotte zijn nog te noemen de vruchten, meestal <span class="pagenum" title="63">&nbsp;</span><a id="p_63"></a>hangend aan een tak
+met bladeren, als daar zijn: <i>appel</i>, <i>pijn-</i> en <i>denneappel</i>;
+<i>granaatappel</i>, <i>eikel</i>, <i>druif</i>, <i>korenaar</i>, <i>korenschoof</i>.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p062.png"><img src="images/ill_p062-t.png" width="341" height="309" id="fig253-261" alt="Figuren 253&ndash;261." title="Figuren 253&ndash;261. [Klik voor vergroting (643×800px, 58kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 253, 254, 255 en 256. <i>Verschillende heraldische rozen.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 257, 258. <i>Leliën met gevulden voet.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 259. <i>Lelie zonder voet.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 260. <i>Ontloken lelie.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 261. <i>Rozetak.</i></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p063.png"><img src="images/ill_p063-t.png" width="342" height="361" id="fig262-272" alt="Figuren 262&ndash;272." title="Figuren 262&ndash;272. [Klik voor vergroting (649×993px, 84kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 262. <i>Laurier</i>, uitgerukt (wortels zichtbaar). Meest van groen.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 263. <i>Wijndruif</i>; <i>klaverblad</i>; <i>hulst</i>.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 264. <i>Peer</i>; <i>eikel</i>; <i>denappel</i>.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 265. <i>Bloem en granaatappel.</i></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="64">&nbsp;</span><a id="p_64"></a></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 266. <i>Eikel met bladerentak.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 267. <i>Drie denappels.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 268. <i>Eiketakken.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 269. <i>Denappel</i>, wapen van Augsburg, door Jost Amman<ins class="corr" id="corr13" title="Bron: ,">.</ins></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 270. <i>Lindeboom</i>, op ruitschild.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 271. <i>Uitgerukte eikeboom.</i> Italiaansch, 1479.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 272. <i>Lelie</i>, van een relief uit Beieren.</p>
+
+<h3 id="VI_I">I. Fantastische beelden.</h3>
+
+<p>Deze worden gevormd door samenstellingen van mensch en dier of van
+dieren onderling, en ontstonden uit sagen en overlevering, en
+grootendeels ook door de kruistochten.</p>
+
+<p>De <i>dubbele adelaar</i> heeft twee van elkaar afgewende koppen.</p>
+
+<p>Reeds in de oud-Egyptische en Assyrische kunst, dus lang voor Christus'
+geboorte, kwam dit fantastische dier voor; in de heraldiek echter sedert
+de 13e en 14e eeuw. Als het Duitsche Rijkswapen dateert het uit het
+begin van de 15<ins class="corr" id="corr14" title="Niet in Bron.">e</ins> eeuw, tijdens keizer Sigmund. In later tijd werd
+de dubbele adelaar gekroond, en werden de klauwen voorzien van scepter
+en zwaard, en rijksappel.</p>
+
+<p>De <i>gevleugelde leeuw</i>, een leeuw met vleugels.</p>
+
+<p>De <i>griffioen</i> of grijpvogel, het bovendeel van een adelaar gezet op een
+onderlichaam van een leeuw, gevleugeld, met een opgerichten staart of
+den staart tusschen de achterpooten door onder de buik.</p>
+
+<p>De <i>centaur</i>, half paard, half mensch.</p>
+
+<p>De <i>draak</i>, een reptiel met vleermuizenvleugels, vuur spuwend uit den
+grooten geopenden muil en neusgaten, met twee adelaars- of
+leeuwenklauwen en een gekamden, in weerhaken eindigenden staart.</p>
+
+<p>De <i>weerwolf</i>; de <i>salamander</i>; de <i>zeeleeuw</i>.</p>
+
+<p>De <i>meermin</i>, een naakte vrouw met vischstaart; de <i>meerman</i>.</p>
+
+<p>De <i>melusine</i>, een gekleede, gekroonde vrouw, wier lichaam onder de
+borst overgaat in 2 vischstaarten, die ze <span class="pagenum" title="65">&nbsp;</span><a id="p_65"></a>met beide handen vasthoudt.
+(12e eeuw, wapen van Palermo).</p>
+
+<p>De <i>Eenhoorn</i>. Een springend paard met gespleten hoeven, leeuwenstaart
+en rechten, doch gedraaiden hoorn voor het voorhoofd.</p>
+
+<p>De <i>Harpy</i>, een adelaar met vrouwenbuste, (hoofd, hals en borst).</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p065.png"><img src="images/ill_p065-t.png" width="342" height="309" id="fig273-283" alt="Figuren 273&ndash;283." title="Figuren 273&ndash;283. [Klik voor vergroting (618×817px, 69kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 273. <i>Meermin of Melusine</i>, met twee staarten; zie ook fig. 281.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 274. <i>Zeeleeuw</i>, combinatie van leeuw en visch.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 275. <i>Eenhoorn.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 276. <i>Grijpvogel</i>, klimmend. Kop en vleugels van een adelaar.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 277. <i>Draak</i>; oude houtsnede.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 278. <i>Draak</i>, twee adelaarsklauwen. Gevleugeld reptiel.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="66">&nbsp;</span><a id="p_66"></a></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 279. <i>Eenhoorn</i>, in twee kleuren; fragment van een Italiaansch wapen.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 280. <i>Wapen van Neurenberg</i>; combinatie van jonkvrouw en adelaar, Harpij.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 281. <i>Sirene</i>; eindigt in vischstaart.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 282. <i>Lintworm</i>; drakenkop, slangenlichaam en vischstaart.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 283. <i>Panter.</i> Zonder vleugels, lijkend op grijpvogel.</p>
+
+<h3 id="VI_J">J. Hemellichamen en elementen.</h3>
+
+<p>De <i>zon</i> wordt voorgesteld als een zestienstralige schijf met een gelaat
+&bdquo;<span xml:lang="fr">en face</span>&rdquo;. Deze zijn vaak afwisselend recht en vlammend gebogen. De
+kleur is goud. In de oude heraldiek heet de zon in den rechterbovenhoek
+opgaand, in den linkerbovenhoek ondergaand.</p>
+
+<p>De <i>maan</i> is een zilveren, naar links of rechts gekeerde sikkel; ook
+kunnen de punten naar boven of naar beneden wijzen. Voorzien van een
+gelaat, is dit in profiel en van goud.</p>
+
+<p>De <i>sterren</i> zijn 5-puntig (Fransch, Italiaansch en Engelsch) of
+6-puntig en 8-puntig (Duitsch, Nederlandsch). Steeds <span class="pagenum" title="67">&nbsp;</span><a id="p_67"></a>wijst de punt naar
+boven. Als <i>komeet</i> heeft de staart een andere tinktuur.</p>
+
+<p>Verder komt de <i>aarde</i> voor als wereldbol met equator (niet in de oude
+heraldiek); de <i>regenboog</i>, een gebogen balk van rood, goud en blauw; de
+<i>wolken</i>, zie <a href="#fig48-56">fig. 56</a>, zijn blauw of zilver; de <i>bliksem</i>, nooit
+zigzagvormig maar als een van boven komende bundel stralen of vlammen;
+voorts <i>golven</i> (blauw en zilver); <i>bergen</i>, drie- en zesberg;
+<i>grasveld</i>, <i>zee</i> of <i>rivier</i>.</p>
+
+<p class="figuur" id="cross3">Fig. 284, 298. <i>Zon.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 285. <i>Maan</i> en <i>sterren</i>.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 286. <i>Golven.</i></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p066.png"><img src="images/ill_p066-t.png" width="342" height="224" id="fig284-301" alt="Figuren 284&ndash;301." title="Figuren 284&ndash;301. [Klik voor vergroting (572×939px, 35kb)]" /></a>
+</div>
+
+<h3 id="VI_K">K. Gebouwen, gebruiksvoorwerpen etc.</h3>
+
+<p>Onder deze rubriek worden heel veel voorwerpen gerangschikt, waarvan men
+nu naam nòch beteekenis meer kent. Toch heeft men zich te beperken bij
+toepassing van producten uit de moderne industrie, daar heraldische
+beelden uit deze rubriek een bepaald karakter behooren te dragen;
+terwijl toch geen bepaalde regels voor die vormgeving zijn vast te
+stellen.</p>
+
+<p>Bij de bestudeering van de oude heraldiekprenten merken we op, dat vele
+voorwerpen, die niet direct herkenbaar zijn, verband houden met den naam
+van den schilddrager.</p>
+
+<p>De voorwerpen zijn te verdeelen in een aantal rubrieken, b.v.</p>
+
+<ul>
+  <li><i>a.</i> gebouwen, schepen.</li>
+
+  <li><i>b.</i> wapens en oorlogswerktuigen.</li>
+
+  <li><i>c.</i> werktuigen en voorwerpen, betrekking hebbend op jacht, vischvangst,
+  landbouw en veeteelt.</li>
+
+  <li><i>d.</i> kleeding.</li>
+
+  <li><i>e.</i> muziekinstrumenten, huisraad, religieuse voorwerpen etc.</li>
+</ul>
+
+<p>Alle te geven is ondoenlijk. Bepalen we ons tot beschrijving van enkele.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 287. <i>Handschoen.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 288. <i>Hoed of muts.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 289. <i>Vuurslag.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 290. <i>Eg.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 291. <i>Gesp en ring.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 292. <i>Weerhaken.</i></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="68">&nbsp;</span><a id="p_68"></a></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 293. <i>Zwaard.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 294. <i>Voetangel.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 295. <i>Sleutels</i> (zie <a href="#fig302-316">fig. 303</a>).</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 296. <i>Wiel of rad.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 297. <i>Letter.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 298. Zie onder <a href="#cross3"><i>J</i></a>.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 299. <i>Schaats</i>, <i>viool</i>.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 300. <i>Molenijzer.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 301. <i>Monogrammen.</i></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p068.png"><img src="images/ill_p068-t.png" width="341" height="361" id="fig302-316" alt="Figuren 302&ndash;316." title="Figuren 302&ndash;316. [Klik voor vergroting (603×986px, 86kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 302. <i>Toren.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 303. <i>Sleutels.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 304. <i>Standaard.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 305. <i>Schaar.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 306. <i>Jachthoorn.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 307. <i>Wolfshaken.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 308. <i>Ketelhaak.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 309. <i>Schaakstuk.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 310. <i>Poort.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 311. <i>Hakmes.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 312. <i>Karbonkel.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 313. <i>Kan.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 314. <i>Lansen.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 315. <i>Wereldbol.</i></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="69">&nbsp;</span><a id="p_69"></a></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 316. <i>Paalswijs in blauwe en zilveren degen</i>, dragend
+op de punt een gouden kroon en vergezeld van twee leliën van hetzelfde.
+Wapen van Jeanne d'Arc.</p>
+
+<p>Verder komen veelvuldig voor:</p>
+
+<p>Kasteel, met tinnen en torens; poort of valdeur; kerk, in zij- of
+vooraanzicht met 2 tot 4 torens en hooge vensters; molen; schip-brug;
+palissade; piek; knots; dolk; stormram; vaandel; weerhaak; pijl en boog;
+strijdbijl; schild; vuurwapen; stompe vogelpijl; molensteen; zeis;
+sikkel; ploegijzer; hoefijzer; gordel; kroon; harnas; harp; luit; hamer;
+bijl; stoel; anker; ballen en ringen; schakel (onderdeel van de ketting
+van de guldenvlies orde); muuranker; herdersstaf; altaar; bisschopsstaf;
+bijbel; wierookvat; kandelaber; etc., te veel om op te noemen of af te
+beelden. Voorwerpen uit de moderne techniek en kunstnijverheid zijn
+zooveel mogelijk te vermijden en te vervangen door oude symbolen.</p>
+
+<div class="figcenter chend" style="width: 213px;">
+  <img src="images/ill_p069.png" width="213" height="152" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="70">&nbsp;</span><a id="p_70"></a></p>
+
+<div class="figcenter chbegin" style="width: 431px;">
+  <img src="images/ill_p070.png" width="431" height="148" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<h2 id="VII">VII. STAND EN PLAATSING VAN DE BEELDEN.</h2>
+
+<p>Somtijds worden er verscheidene van dezelfde figuren op één schild
+geplaatst. Is 't aantal onbepaald groot, dan luidt de term <i>bestrooid</i>
+of <i>bezaaid</i>. De beelden, b.v. kruizen, adelaars, leeuwen, lelies zijn
+dan even groot. <i>Geordineerd</i> heeten de beelden, als het aantal bepaald
+is; in dit geval is ook de plaats bepaald.</p>
+
+<p>Staat er één beeld op het veld, dan is de plaats in 't midden; de eigen
+vorm van het beeld geeft dan de richting paalswijs of faaswijs aan. Dus
+een zwaard staat b.v. in 't midden, paalswijs. Twee beelden staan naast elkaar
+<img src="images/ill_p070-2a.png" style="display:inline;" alt="" />,
+in bijzondere gevallen boven elkaar
+<img src="images/ill_p070-2b.png" style="display:inline; vertical-align: -0.2em; padding-top: 0.4em;" alt="" />. Drie beelden staan
+<img src="images/ill_p070-3a.png" style="display:inline; vertical-align: -0.2em; padding-top: 0.4em;" alt="" />, geschreven 2-1; in bijzondere gevallen
+<img src="images/ill_p070-3b.png" style="display:inline; vertical-align: -0.2em; padding-top: 0.4em;" alt="" /> of
+<img src="images/ill_p070-3c.png" style="display:inline; vertical-align: 0.2em; padding-top: 0.4em;" alt="" /> of
+<img src="images/ill_p070-3d.png" style="display:inline; vertical-align: -0.3em; padding-top: 0.4em;" alt="" />. Vier beelden staan
+<img src="images/ill_p070-4.png" style="display:inline; vertical-align: -0.2em; padding-top: 0.4em;" alt="" />;
+zijn er 5 dan is de rangschikking
+<img src="images/ill_p070-5a.png" style="display:inline; vertical-align: -0.5em; padding-top: 0.4em;" alt="" />, geschreven 2-2-1. Soms ook
+<img src="images/ill_p070-5b.png" style="display:inline; vertical-align: -0.5em; padding-top: 0.4em;" alt="" /> (1-3-1) of
+<img src="images/ill_p070-5c.png" style="display:inline; vertical-align: -0.3em; padding-top: 0.4em;" alt="" /> (2-1-2) in
+den vorm van het Andreaskruis. Zes beelden staan
+<img src="images/ill_p070-6.png" style="display:inline; vertical-align: -0.5em; padding-top: 0.4em;" alt="" /> en zeven
+<img src="images/ill_p070-7.png" style="display:inline; vertical-align: -0.5em; padding-top: 0.4em;" alt="" />.
+De plaatsing is dus geordineerd door den schildvorm.</p>
+
+<p><i>Vergezeld</i> noemt men een groot beeld, waaromheen kleinere zijn
+gerangschikt. Zie b.v. fig. <a href="#fig150-167">153</a> en <a href="#fig302-316">313</a>. <i>Belegd</i> is b.v. een paal,
+waarop sterren zijn aangebracht. Verder kunnen de beelden, indien er
+meer dan één is geplaatst op het veld, zijn o. a. afgewend,
+tegengekeerd, gelijkgewend, etc.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="71">&nbsp;</span><a id="p_71"></a></p>
+
+<div class="figcenter chbegin" style="width: 430px;">
+  <img src="images/ill_p071.png" width="430" height="150" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<h2 id="VIII">VIII. DE HELM.</h2>
+
+<p class="subh2"><i>Helmkroon</i>, <i>kussen</i>, <i>helmkleed</i>, <i>wrong</i> en <i>penning</i>.</p>
+
+<p>Reeds in de grijze oudheid beschermden de strijders zich het hoofd tegen
+zwaardslagen door een helm. Sedert de 12e eeuw dient de helm ook tot
+aanbrenging van heraldische versierselen. De helm leent zich uit den
+aard der zaak minder goed tot versiering van wapens van steden en
+vereenigingen en van vrouwen. Toch komt de helm ook op deze wapens voor.
+Behalve de pothelm kan iedere helm tot heraldische versiering dienen;
+voornamelijk echter de tornooi- en de steekhelm, die dan nog met het
+kleinood worden verfraaid.</p>
+
+<p>De oudste helm is de <i>pothelm</i> (<a href="#fig317-331">fig. 318</a>), bijna cylindervormig, alleen
+aan den gezichtskant flauw uitgebogen en van een neus voorzien. De
+helmtop is plat, later kegelvormig verhoogd; op oogshoogte zit een gleuf
+en op mondhoogte zijn gaatjes voor ademhaling aangebracht. Onder den
+helm is een <i>bassinet</i> aangebracht, met afhangende maliën (weefwerk als
+'t ware van metalen schakeltjes); op het bassinet of bekkeneel lagen
+kussentjes, om de slagen op den zeer zwaren helm te breken. De helm rust
+op de schouders, weegt gewoonlijk meer dan 5 K.G. en is zwart, met
+verguld of verzilverd beslag. Deze helmvorm wordt in de heraldiek <i>zeer
+zelden</i> gebruikt.</p>
+
+<p>In de 15e eeuw wordt de <i>salade</i> of <i>renhoed</i> (<a href="#fig317-331">fig. 330</a>) gebruikt, <span class="pagenum" title="72">&nbsp;</span><a id="p_72"></a>met
+een lang staartstuk in den nek. Deze komt in de heraldiek niet voor,
+daar hij diende voor oorlogsgebruik. Op tornooien werd de in de
+heraldiek gebruikte <i>steekhelm</i> (<a href="#fig317-331">fig. 325</a>) sedert de 15e en 16e eeuw
+gebruikt. Deze weegt ± 20 K.G., maar rust op schouders, borst en rug,
+daar hij bevestigd is aan borst- en schouderplaten van het harnas. De
+kijksleuf sprong ver naar voren uit, en leverde daardoor minder gevaar
+op voor de oogen. Nog sierlijker is de <i>tornooihelm</i> (<a href="#fig317-331">fig. 331</a>). De
+kijksleuf hiervan was aanmerkelijk verwijd en werd beschermd door
+vertikaal uitgebogen stangen. Deze constructie was mogelijk, omdat deze
+helmvorm diende in den strijd met het stompe zwaard, en niet in een
+lansgevecht. In de <span class="pagenum" title="73">&nbsp;</span><a id="p_73"></a>2e helft van de 15e eeuw wordt tusschen de vertikale
+stangen een horizontale aangebracht ter versterking, zoodat een
+traliënrooster ontstond. Inwendig werd de helm donkerrood gevoerd (<a href="#fig332-342">fig.
+332&ndash;342</a>).</p>
+
+<p>De <i>Bourgondische helm</i> (<a href="#fig317-331">fig. 329</a>) heeft geen staartstuk, een beweegbaar
+vizier en vast kinstuk. Deze helm sluit van terzijde, terwijl men
+bovengenoemde helmen allen over het hoofd liet zakken.</p>
+
+<p>Slechts de pothelm (13e en 14e eeuw), de steekhelm (15e en 16e eeuw) en
+de tornooihelm (2e helft 15e eeuw) worden in de heraldiek gebruikt.</p>
+
+<p>De helm van regeerende vorsten is van goud, van prinsen dito, maar met
+minder traliën. Hertogen hebben zilveren helmen met goud versierd.
+Verder kunnen helmen nog zijn van zilver en van gepolijst staal. Ook
+helmen duiden dus een rang aan.</p>
+
+<p>De helm staat steeds vertikaal op het schild; helt dit laatste, dan
+staat de helm op den bovenhoek. Het schild is steeds iets hooger dan de
+helm, die &bdquo;<span xml:lang="fr">en face</span>&rdquo; of gedeeltelijk gedraaid kan staan. Het helmteeken
+draait met den helm mede; de onderrand rust steeds op den bovenrand van
+het schild. Helmen kunnen <i>in aantal</i> op het schild voorkomen. Hoe meer
+helmen hoe kleiner ze worden.</p>
+
+<p>Vrouwenwapens vertoonen uit den aard der zaak geen helm; evenmin als die
+der geestelijken, die den helm vervangen door mijter en kromstaf. Soms
+echter, om aan te toonen dat ze het geloof verdedigen, voeren ze
+bovendien een helm en een zwaard. Zie fig. <a href="#fig343-351">344 en 350</a>.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p072.png"><img src="images/ill_p072-t.png" width="342" height="344" id="fig317-331" alt="Figuren 317&ndash;331." title="Figuren 317&ndash;331. [Klik voor vergroting (629×923px, 64kb)]" /></a>
+</div>
+
+<div style="padding-left: 3em;">
+  <div class="floatleft" style="margin-left: -2em;">Fig. 317.<br />
+  Fig. 318.</div> <span class="size200">}</span> <i>Pothelmen.</i>
+</div>
+
+<div class="clear" style="padding-left: 3em;">
+  <div class="floatleft" style="margin-left: -2em;">Fig. 319.<br />
+  Fig. 320.</div> <span class="size200">}</span> <i>Voor en zijaanzicht van een pothelm.</i>
+</div>
+
+<p class="figuur clear">Fig. 321. <i>Bassinet.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 322. <i>Bourgondische helm.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 323. <i>Overgangsvorm van pothelm en steekhelm.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 324. <i>Fransche salade.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 325. <i>Steekhelm.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 326. <i>Steekhelm van boven gezien.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 327. <i>Vizierhelm.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 328. <i>Steekhelm.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 329. <i>Bourgondische helm.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 330. <i>Salade of renhoed.</i></p>
+
+<p class="figuur"><ins class="corr" id="corr15" title="Bron: Nig.">Fig.</ins> 331. <i>Tornooihelm.</i> </p>
+
+<p>De overgang van helm naar helmteeken wordt gevormd <span class="pagenum" title="74">&nbsp;</span><a id="p_74"></a>door een <i>helmkroon</i>
+(<a href="#fig332-342">fig. 335</a>), die steeds zeer eenvoudig is, en waarvan de punten eindigen
+in Gothische bladvormen, leliën of klaverbladeren. Ze diende
+oorspronkelijk om de verbinding van helm en helmteeken onzichtbaar te
+maken en bestond aanvankelijk uit een geel geschilderden rand.</p>
+
+<p>De helmkroon duidt in geen geval eenigen rang of stand aan, zooals de
+rangkroon.</p>
+
+<p>Een <i>kussen</i> vindt soms plaats onder een wapenbord; het is steeds
+vierkant en van kwasten op de hoeken voorzien.</p>
+
+<p>De <i>wrong</i> (<a href="#fig352-371">fig. 368</a>) is een ringvormig kussen, omwonden met een lint in
+de kleuren van het schild, welk lint aan de achterzijde eindigt in een
+strik met wapperende einden. Ze vervangt de helmkroon en diende om
+slagen te breken. Het <i>helmkleed</i> (<a href="#fig332-342">fig. 332&ndash;342</a>) was een lap stof, die,
+over den helm gelegd, diende tot wering van de zonnestralen, die den
+metalen helm gloeiend zouden maken; het hangt naar de achterzijde en aan
+de zijden naar beneden af en behoort bij het wapen. Oorspronkelijk een
+rechte lap stof, werd het helmkleed, dat uitsluitend op tornooien werd
+gebruikt, spoedig uitgesneden in bladvormige lobben, om vernieling en
+gehavendheid in den strijd te verbergen; bovendien waren binnen- en
+buitenzijde verschillend van kleur; nooit evenwel was de kleur metaal en
+steeds zijn de bladuiteinden gestyleerd in strakke lijnen, nooit slap
+neerhangend. Het helmkleed ontspringt onder de wrong. De oudste
+helmkleeden zijn het minst uitgesneden (<a href="#fig70">fig. 70</a>, <a href="#fig146-149">149</a> en <a href="#fig183">183</a>).</p>
+
+<p>De <i>penning</i> behoort niet bij den helm en kan worden toegepast of worden
+weggelaten. Het is een munt, die aan een koord om den hals van den helm
+is gehangen en sedert de 15e eeuw is toegepast.</p>
+
+<div class="figcenter chend" style="width: 136px;">
+  <img src="images/ill_p074.png" width="136" height="71" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="75">&nbsp;</span><a id="p_75"></a></p>
+
+<div class="figcenter chbegin" style="width: 432px;">
+  <img src="images/ill_p075.png" width="432" height="157" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<h2 id="IX">IX. HELMTEEKENS.</h2>
+
+<p>Het helmteeken is een heraldisch sieraad, <ins class="corr" id="corr16" title="Bron: evenhoog">even hoog</ins> of
+hooger dan de helm zelf (in verband met het gewicht); het is erfelijk en
+onafscheidelijk aan den helm verbonden, zoodat een enkele helm geen
+wapenhelm is. De voorstelling houdt meestal verband met het wapenbeeld,
+ook wat kleur betreft. Het eerst wordt het helmteeken toegepast op den
+pothelm; ter bevestiging dienden gaatjes, zooals <a href="#fig317-331">fig. 326</a> aantoont.</p>
+
+<p><i>Hoorns</i> komen veel als sieraad voor; ze zijn eenvoudig als een halve
+maan gebogen, of dubbel gebogen. Zie <a href="#fig332-342">fig. 339</a> en <a href="#fig332-342">fig. 342</a>; de eerste
+vorm is de oudste. Hoorns met open ringvormige einden noemt men trompen
+(deze naam houd echter geen verband met een olifantsslurf); ze komen
+sedert de 15e eeuw voor. Hoorns worden versierd met bladeren,
+schelletjes, vlaggetjes of platte stukjes blik, die bij 't bewegen een
+rinkelend geluid geven; bovendien zijn ze gekleurd als het schild; dus
+b.v. geschaakt.</p>
+
+<p>Ook hertenhoorns of geweien (<a href="#fig332-342">fig. 336</a>) komen voor, maar zeldzaam. Een
+voorbeeld is het wapen van Oranje, met gouden gewei. Tusschen de hoorns
+is vaak een dier geplaatst, b.v. een griffioen, een leeuw, etc.</p>
+
+<p><i>Vluchten</i> zijn niet-naturalistische kunstmatige adelaarsvluchten, van
+leer of dun hout of blik vervaardigd; òf evenwijdig aan de schouders van
+den helm afstaand, òf als een kam loodrecht op de richting van de
+schouders <span class="pagenum" title="76">&nbsp;</span><a id="p_76"></a>over den helm afloopend (zie <a href="#fig332-342">fig. 338</a>, <a href="#fig343-351">348</a>). Steeds
+paarsgewijs komen ze voor en heeten open of gesloten vlucht.</p>
+
+<p><i>Wapenborden</i> dienden voor beschildering met herautsstukken, <span class="pagenum" title="77">&nbsp;</span><a id="p_77"></a>die niet
+plastisch af te beelden zijn. Het waren beschilderde planken, met
+versieringen aan de kanten en op de hoeken, rustend meestal op een op
+den helm liggend kussen.</p>
+
+<p><i>Vederbossen</i> zijn bundels ganze-, hane-, pauwe- of struisveeren. Ze
+zijn meestal in beschilderde kokers vereenigd (<a href="#fig343-351">fig. 351</a>) of komen direct
+uit een wapenkroon (<a href="#fig332-342">fig. 335</a>). <span class="pagenum" title="78">&nbsp;</span><a id="p_78"></a>Pauweveeren wijzen oorspronkelijk op
+hooge geboorte; struisveeren zijn uit lateren tijd.</p>
+
+<p><i>Hoeden</i>, <i>mutsen</i> en <i>mijters</i> komen dikwijls boven schilden voor,
+zonder helm. Ook <i>vlaggen</i> (<a href="#fig73">fig. 73</a>) en planten (<a href="#fig332-342">fig. 333 en 334</a>) worden
+dikwijls gebruikt.</p>
+
+<p><i>Menschen</i> en <i>dieren</i> komen voor in hun geheel of als deelen. Zie <a href="#fig69">fig.
+69</a>, <a href="#fig180-181">180</a>, <a href="#fig332-342">337</a>, <a href="#fig332-342">341</a>, <a href="#fig343-351">346</a> en <a href="#fig343-351">349</a>.</p>
+
+<p>Rompen zijn meestal voorgesteld zonder armen en voeten. Bloemen of
+andere voorwerpen nemen de plaats in van de armen, terwijl de romp
+overgaat in het dekkleed. Het hoofd is vaak met aller hande vreemde
+mutsen versierd, terwijl mannen meestal een baard en vrouwen eigenaardig
+en opgemaakt versierd haar dragen. Ook borstbeelden <i>met</i> armen zijn nog
+goed heraldisch (<a href="#fig332-342">fig. 341</a>). Voorts komen voor adelaar, leeuw, brak,
+zwaan, eenhoorn, lelie, roos etc.</p>
+
+<p>In 't algemeen is men tamelijk vrij in de voorstelling van het
+helmteeken, zooals uit de <a href="#fig332-342">fig. 332</a>&ndash;<a href="#fig343-351">351</a> is te zien. Alleen moet het
+steeds verbonden zijn aan den helm en niet, zooals b.v. in Frankrijk, er
+boven zweven.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 341px;">
+  <a href="images/ill_p076.png"><img src="images/ill_p076-t.png" width="341" height="490" id="fig332-342" alt="Figuren 332&ndash;342." title="Figuren 332&ndash;342. [Klik voor vergroting (838×1370px, 183kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 332, 333, 334, 335, 336. <i>Helmteekens</i>, naar Hans Burgkmair.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 337. <i>Helmteeken</i>, naar Israel van Meckeren.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 338. <i>Heele vlucht.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 339. <i>Hoorns.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 340. <i>Bandvormig helmkleed.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 341. <i>Helmteeken</i>, naar een Duitschen graveur.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 342. <i>Hoorns</i>, versierd met bladeren.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p077.png"><img src="images/ill_p077-t.png" width="342" height="429" id="fig343-351" alt="Figuren 343&ndash;351." title="Figuren 343&ndash;351. [Klik voor vergroting (829×1184px, 155kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 343. <i>Bisschopshoed</i>, groen met 2&nbsp;×&nbsp;6 kwasten. Van een boekband.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 344. <i>Helmteeken</i>, naar gravure van Michael Wohlgemuth.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 345. <i>Aartsbisschopshoed</i>, groen met 2&nbsp;×&nbsp;10 kwasten.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 346. <i>Zittende leeuw tusschen twee trompen.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 347. <i>Pauselijke tiara.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 348. <i>Vlucht van terzijde.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 349. <i>Hoorns in plaats armen.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 350. <i>Bisschopsmuts</i>, naar Hans Burgkmair.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 351. <i>Veerenkoker.</i></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="79">&nbsp;</span><a id="p_79"></a></p>
+
+<h3 id="IX_B">Kronen, mutsen, emblemen, orden.</h3>
+
+<p>Soms wordt de helm vervangen door een kroon, die den rang aanduidt van
+den eigenaar van het wapen. Oorspronkelijk waren de dragers alleen
+koningen, die in werkelijkheid bij officieele plechtigheden de kroon ook
+droegen als hoofddeksel. Tegenwoordig voert hoogere en lagere adel
+eveneens een kroon, wel te onderscheiden van de helmkronen.</p>
+
+<p>De <i>Duitsche keizerskroon</i> is zeer verschillend van teekening. De oudere
+vorm, <a href="#fig352-371">fig. 354</a>, vertoont een haarband, versierd met email en
+edelgesteenten; hierop rusten bladvormige <span class="pagenum" title="80">&nbsp;</span><a id="p_80"></a>versierselen, z.g. fleurons;
+de kroon wordt naar boven afgesloten door een kap, in 2 helften gedeeld,
+waar tusschen een beugel van voren naar achteren loopt, die den
+rijksappel draagt.</p>
+
+<p>De tegenwoordige Duitsche keizerskroon, <a href="#fig352-371">fig. 358</a>, wijkt in vorm
+belangrijk af. Ze bestaat uit 4 groote en 4 kleine platen; van de groote
+loopen 4 beugels naar den top samen, dragend den rijksappel. Beide
+kronen hebben aan weerszijden linten.</p>
+
+<p>De <i>koningskroon</i> is een haarband, met fleurons versierd; 5 beugels
+komen samen in den top; tusschen de 5 zichtbare fleurons zijn 5 paarlen
+geplaatst, terwijl ook de beugels, die den rijksappel dragen, met
+paarlen zijn versierd. In 't hart van iedere fleuron staat een roode
+steen. De kroon is van goud, de wereldbol blauw. Afwijkende vormen zijn
+o. a. de Hongaarsche en de Boheemsche koningskroon.</p>
+
+<p><i>Groothertogen</i> dragen een gevoerde koningskroon. De overige adel draagt
+in alle landen niet dezelfde kronen. De voornaamste kronen zijn verder
+die van den: <i>hertog</i>, <i>vorst</i> of <i>prins</i>, <i>markies</i>, <i>graaf</i>,
+<i>burggraaf</i>, <i>baron</i><ins class="corr" id="corr17" title="Bron: .">,</ins> <i>ridder</i> en <i>edelman</i>. Voor de
+verschillende gebruikelijke kroonvormen raadplege men de <a href="#fig352-371">fig. 352-371</a>.</p>
+
+<p>Ook <i>hoeden</i> en <i>mutsen</i> wijzen op een rang en worden ook werkelijk
+gedragen.</p>
+
+<p><i>Hertogen<ins class="corr" id="corr18" title="Niet in Bron.">-</ins></i> en <i>vorstenhoeden</i> zijn oorspronkelijk van purper,
+met, inplaats van haarband, een hermelijnen omslag. De Doge van Venetië
+droeg een phrygische vrijheidsmuts met haarband en één dwarsbeugel.
+Zie <a href="#fig352-371">fig. 371</a>.</p>
+
+<p>De <i>Paus</i> draagt de <i>tiara</i>, een hooge, witte muts, met uitgebogen
+zijden, omgeven door 3 boven elkaar geplaatste kronen en op den top den
+rijksappel; 2 banden bevinden zich aan weerszijden. <a href="#fig343-351">Fig. 347</a>.</p>
+
+<p>Een <i>bisschop</i> draagt een <i>mitra</i> of <i>mijter</i>; de muts is even boven den
+haarband in 2 helften gespleten zóó, dat er tusschen een segment uitvalt.
+Met 2 banden aan weerszijden is verder de mijter rijk versierd, <a href="#fig343-351">fig. 350</a>.</p>
+
+<p>Een <i>kardinaal</i> draagt een rooden platten hoed met 15 roode <span class="pagenum" title="81">&nbsp;</span><a id="p_81"></a>kwasten aan
+weerszijden afhangend (totaal dus 30). Elke groep is van boven af in
+aantal gerangschikt 1, 2, 3, 4, 5.</p>
+
+<p>Een <i>patriarch</i> draagt een dito hoed, doch alles in 't groen.</p>
+
+<p>Een <i>bisschop</i> draagt soms, inplaats van een mijter, een <span class="pagenum" title="82">&nbsp;</span><a id="p_82"></a>hoed als
+boven, n.l. de aartsbisschop een groenen met 10 kwasten, een bisschop
+een groenen met 6 kwasten. De lagere geestelijkheid draagt zwarte hoeden
+met 6 tot 2 kwasten.</p>
+
+<p><i>Emblemen</i> zijn waardigheidsteekens of zinnebeelden van bepaalde
+personen en niet erfelijk. Ze worden om of achter het schild geplaatst.</p>
+
+<p>De paus gebruikt hiervoor 2 gekruiste sleutels (<a href="#fig343-351">fig. 347</a>), een
+aartsbisschop een 2 armig kruis (<a href="#fig343-351">fig. 343</a>). Andere emblemen zijn b.v.
+een kromstaf en zwaard gekruist, een maarschalkstaf, ankers voor
+admiralen, etc.</p>
+
+<p>Andere voorkomende waardigheidsemblemen zijn nog de <i>ridderorden</i>,
+eveneens (op een zeer zeldzame uitzondering na, b.v. de stichters der
+orde) niet erfelijk. Als versiering van het wapen worden ze toegepast
+als schildhoofd, kwartier of bijschild; het laatste was een klein, aan
+den bovenhoek van het schild bevestigd schildje.</p>
+
+<p>Enkele der voornaamste orden zijn:</p>
+
+<p>De <i>Maltheser of Johanniterorde</i>, gesticht 1090, insigne een zilveren
+Maltheserkruis. (Zie <a href="#fig150-167">fig. 157</a>).</p>
+
+<p>De <i>Duitsche orde</i>, een zwart kruis met zilveren randen.</p>
+
+<p>De <i>Orde van het gulden vlies</i>, in 1429 gesticht door den hertog van
+Bourgondië; een gouden ramsvel aan een ketting van vuursteenen en
+vuurslagen, om het schild gehangen. Het devies is: Praetium non vile
+laborum (een niet geringe prijs voor wat volbracht werd). (<a href="#fig374-381">Fig. 379</a>).</p>
+
+<p>De <i>orde van de Tempeliers</i> (nu opgeheven).</p>
+
+<p>De <i>zwanenorde</i>; de <i>orde Van het heilige graf</i>.</p>
+
+<p>De <i>orde van den kouseband</i>, spreuk: Hony soit qui mal y pense.
+Oorspronkelijk alleen een donkerblauw fluweelen band met gouden rand en
+bovenstaand devies.</p>
+
+<p>De <i>orde van den Deenschen olifant</i>, hangende aan een keten van olifanten.</p>
+
+<p>In Frankrijk treft men nog dikwijls om <ins class="corr" id="corr19" title="Bron: vrouwen schilden">vrouwenschilden</ins> (ruitvormig)
+een gewonden koord aan, met liefdeknoopen.</p>
+
+<p>Tegenwoordig heeft ieder land ordeteekens. De oudste zijn echter de
+voornaamste, en werden en worden alleen door oude <ins class="corr" id="corr20" title="Bron: adelijke">adellijke</ins> geslachten
+gedragen.</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="83">&nbsp;</span><a id="p_83"></a></p>
+
+<p>De <i>deviesen</i> hier boven genoemd, zijn wapen- of lijfspreuken, meestal
+in oud-Fransche taal of in Latijn. Ze zijn kort en krachtig.
+Lijfspreuken zijn niet erfelijk. Wapenspreuken behooren aan een
+geslacht. Meestal is de spreuk op een onder het wapen slingerend lint
+aangebracht. Soms staan wapenspreuken in verband met, d. w. z. zij zijn
+afgeleid van den naam van het geslacht.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p079.png"><img src="images/ill_p079-t.png" width="342" height="360" id="fig352-371" alt="Figuren 352&ndash;371." title="Figuren 352&ndash;371. [Klik voor vergroting (829×982px, 109kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 352. <i>Hongaarsche koningskroon.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 353. <i>Boheemsche koningskroon.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 354. <i>Oude Duitsche keizerskroon.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 355. <i>Tegenwoordige koningskroon.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 356. <i>Hertogshoed.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 357. <i>Groothertogkroon</i>, roode voering.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 358. <i>Duitsche keizerskroon.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 359. <i>Vorstenhoed.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 360. <i>Gravenkroon</i>, met 9 paarlen zichtbaar.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 361. <i>Gravenhoed.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 362. <i>Koningskroon.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 363. <i>Baronnenkroon</i>, 7 paarlen zichtbaar.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 364. <i>Markiezenkroon.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 365. <i>Fransche baronnenkroon.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 366. <i>Stedenkroon.</i> Geen rangkroon.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 367. <i>Kroon ter versiering</i>, voor dieren.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 368. <i>Wrong.</i></p>
+
+<p class="figuur">Fig. 369. <i>Ridderkroon</i>, 5 paarlen zichtbaar.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 370. <i>Ouderwetsche kroon</i>, geen rangkroon.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 371. <i>Muts van den Doge van Venetië.</i></p>
+
+<h3 id="IX_C">Schildhouders en Wapententen.</h3>
+
+<p><i>Schildhouders</i> komen eerst sedert de 14e eeuw voor. Ze staan naast of
+achter 't schild, bewaken en steunen dit en zien er naar, kijken den
+beschouwer aan of kijken afgewend als er twee zijn. Overigens zijn voor
+de toepassing geen vaste regels te geven. Het meest gebruikelijk zijn:
+engelen (staand, knielend), menschen, wildemannen en wildevrouwen,
+eenhoorns, leeuwen en griffioenen. Vogels, hoewel voor dit doel
+toegepast, leenen zich minder goed. De schildhouders houden het wapen
+met de handen <span class="pagenum" title="84">&nbsp;</span><a id="p_84"></a>of voorpooten vast en zijn soms gewapend. B.v. de wilde
+mannen met een knots.</p>
+
+<p>Een schildhouder staat naast het schild of er achter, en kan ook 2
+wapenschilden vasthouden (bij huwelijk).</p>
+
+<p>Twee schildhouders zijn van dezelfde of van verschillende soort, en
+staan soms in verband met den geslachtsnaam (beer, geslacht Orsini).</p>
+
+<p><span class="pagenum" title="85">&nbsp;</span><a id="p_85"></a></p>
+
+<p>Vele landen hebben tegenwoordig de schildhouders vastgesteld, b.v.
+Nederland gekroonde leeuwen.</p>
+
+<p><i>Wapenmantels</i> komen sedert de 17e eeuw voor, het eerst in Frankrijk.
+Het zijn aan de hoeken en in 't midden boven 't wapen opgenomen
+draperieën, die geheel achter 't schild hangen, zuiver decoratief, en
+van franje en koorden met kwasten voorzien. Boven het in 't midden
+opgenomen gedeelte staat de rangkroon. In dit geval heet de draperie
+wapen<i>mantel</i>. Staat alles wat op 't schild betrekking heeft vóór de
+draperie, dan noemt men deze wapen<i>tent</i>.</p>
+
+<p>Alleen vorstelijke personen voeren een wapenmantel<ins class="corr" id="corr21" title="Bron: ;">.</ins></p>
+
+<p>Deze is purper, rood of blauw, bezaaid b.v<ins class="corr" id="corr22" title="Bron: ,">.</ins> met lelies, leeuwen
+of adelaars en gevoerd met hermelijn.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 480px;">
+  <a href="images/ill_p081.png"><img class="floatleft" src="images/ill_p081-t.png" width="480" height="341" id="fig373" alt="Figuur 373." title="Figuur 373. [Klik voor vergroting (629×946px, 142kb)]" /></a>
+  <a href="images/ill_p081a.png"><img class="floatright" src="images/ill_p081a-t.png" width="245" height="341" id="fig372" alt="Figuur 372." title="Figuur 372. [Klik voor vergroting (614×971px, 157kb)]" /></a>
+  <div class="clear"></div>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 372. Compleet wapen, met wildemannen als schildhouders, naar een
+Fransch meester.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 373. Compleet wapen, met leeuwen als schildhouders, naar een
+Duitsch meester.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 342px;">
+  <a href="images/ill_p084.png"><img src="images/ill_p084-t.png" width="342" height="430" id="fig374-381" alt="Figuren 374&ndash;381." title="Figuren 374&ndash;381. [Klik voor vergroting (843×1132px, 158kb)]" /></a>
+</div>
+
+<p class="figuur">Fig. 374. Schildhouder, naar Hans Burgkmair.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 375. Renaissance schildhouder, naar Albrecht Dürer.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 376. Schildhouder, naar een onbekend meester.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 377. Drukkersmerk, naar Alexander Minutiano.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 378. Wapentent.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 379. Ordeteeken van het gulden vlies; 2 verschillende stylaties.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 380. Knoopenkoord of Liefdekoord.</p>
+
+<p class="figuur">Fig. 381. Orde van het Heilige graf.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Ten slotte verwijzen we hen, die een meer uitgebreide studie van de
+heraldiek willen maken, dan we hier geven, naar het uitmuntende werk van
+Jan H. Junius: Heraldiek.</p>
+
+<div class="figcenter chend" style="width: 174px;">
+  <img src="images/ill_p085.png" width="174" height="105" alt="Decoratieve illustratie" title="" />
+</div>
+
+<p><span class="pagenum" title="i">&nbsp;</span><a id="p_i"></a></p>
+
+<p><span class="pagenum" title="ii"><br />&nbsp;</span><a id="p_ii"></a></p>
+
+<h2 class="h2inh"><a id="INHOUD"></a>INHOUD</h2>
+
+<table class="toc" summary="">
+<tbody>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"></td><td class="tdr">Blz.</td></tr>
+  <tr><td class="tdr"><a href="#I">I.</a></td><td class="tdl">Kleuren</td><td class="tdr"><a href="#p_5">5</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"><a href="#II">II.</a></td><td class="tdl">Schildindeeling</td><td class="tdr"><a href="#p_13">13</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"><a href="#III">III.</a></td><td class="tdl">Schildvorm</td><td class="tdr"><a href="#p_17">17</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"><a href="#IV">IV.</a></td><td class="tdl">Herautstukken</td><td class="tdr"><a href="#p_26">26</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"><a href="#V">V.</a></td><td class="tdl">Heraldische bijteekens of breuken</td><td class="tdr"><a href="#p_37">37</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"><a href="#VI">VI.</a></td><td class="tdl">Heraldische beelden</td><td class="tdr"><a href="#p_41">41</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#VI_A">A.</a> Het kruis</td><td class="tdr"><a href="#p_45">45</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#VI_B">B.</a> De Menschfiguur</td><td class="tdr"><a href="#p_47">47</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#VI_C">C.</a> Dieren</td><td class="tdr"><a href="#p_50">50</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#VI_D">D.</a> De leeuw</td><td class="tdr"><a href="#p_51">51</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#VI_E">E.</a> De luipaard</td><td class="tdr"><a href="#p_55">55</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#VI_F">F.</a> De adelaar</td><td class="tdr"><a href="#p_57">57</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#VI_G">G.</a> Andere dieren</td><td class="tdr"><a href="#p_58">58</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#VI_H">H.</a> De plant en hare onderdeelen</td><td class="tdr"><a href="#p_60">60</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#VI_I">I.</a> Fantastische beelden</td><td class="tdr"><a href="#p_64">64</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#VI_J">J.</a> Hemellichamen en elementen</td><td class="tdr"><a href="#p_66">66</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#VI_K">K.</a> Gebouwen, gebruiksvoorwerpen etc.</td><td class="tdr"><a href="#p_67">67</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"><a href="#VII">VII.</a></td><td class="tdl">Stand en plaatsing van de beelden</td><td class="tdr"><a href="#p_70">70</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"><a href="#VIII">VIII.</a></td><td class="tdl">De Helm</td><td class="tdr"><a href="#p_71">71</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"><a href="#IX">IX.</a></td><td class="tdl">Helmteekens</td><td class="tdr"><a href="#p_75">75</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#IX_B">Kronen, mutsen, emblemen, orden</a></td><td class="tdr"><a href="#p_79">79</a></td></tr>
+  <tr><td class="tdr"></td><td class="tdl"><a href="#IX_C">Schildhouders en wapententen</a></td><td class="tdr"><a href="#p_83">83</a></td></tr>
+</tbody>
+</table>
+
+<hr class="hrinh"/>
+
+<div class="TNbox">
+<a id="correctie"></a>
+
+<h2>Overzicht aangebrachte correcties</h2>
+
+<p>De volgende correcties zijn aangebracht in de tekst:</p>
+
+<table summary="correcties in tekst">
+  <thead>
+    <tr><th>Plaats</th><th>Bron</th><th>Correctie</th></tr>
+  </thead>
+  <tbody>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr1">Blz. 5</a></td><td class="td4">biblotheek</td><td class="td4">bibliotheek</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr2">Blz. 11</a></td><td class="td4">kleur aanduiding</td><td class="td4">kleuraanduiding</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr3">Blz. 12</a></td><td class="td4">tegen hermelijn</td><td class="td4">tegenhermelijn</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr4">Blz. 13</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr5">Blz. 16</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr6">Blz. 19</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr7">Blz. 33</a></td><td class="td4">105</td><td class="td4">106</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr8">Blz. 45</a></td><td class="td4">kruisen</td><td class="td4">kruizen</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr9">Blz. 45</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr10">Blz. 46</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr11">Blz. 47</a></td><td class="td4">tegenstellig</td><td class="td4">tegenstelling</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr12">Blz. 47</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr13">Blz. 64</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr14">Blz. 64</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">e</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr15">Blz. 73</a></td><td class="td4">Nig.</td><td class="td4">Fig.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr16">Blz. 75</a></td><td class="td4">evenhoog</td><td class="td4">even hoog</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr17">Blz. 80</a></td><td class="td4">.</td><td class="td4">,</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr18">Blz. 80</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">-</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr19">Blz. 82</a></td><td class="td4">vrouwen schilden</td><td class="td4">vrouwenschilden</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr20">Blz. 82</a></td><td class="td4">adelijke</td><td class="td4">adellijke</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr21">Blz. 85</a></td><td class="td4">;</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr22">Blz. 85</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">.</td></tr>
+  </tbody>
+</table>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Heraldiek, by Jan Godefroy
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HERALDIEK ***
+
+***** This file should be named 36180-h.htm or 36180-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/3/6/1/8/36180/
+
+Produced by The Online Distributed Proofreading Team at
+https://www.pgdp.net
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/36180-h/images/cover.jpg b/36180-h/images/cover.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6986df1
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/cover.jpg
diff --git a/36180-h/images/ill_p003.png b/36180-h/images/ill_p003.png
new file mode 100644
index 0000000..a76ecd9
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p003.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p004-t.png b/36180-h/images/ill_p004-t.png
new file mode 100644
index 0000000..49b150c
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p004-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p004.png b/36180-h/images/ill_p004.png
new file mode 100644
index 0000000..6259b20
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p004.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p005.png b/36180-h/images/ill_p005.png
new file mode 100644
index 0000000..58ff663
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p005.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p006-t.png b/36180-h/images/ill_p006-t.png
new file mode 100644
index 0000000..0db3c3e
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p006-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p006.png b/36180-h/images/ill_p006.png
new file mode 100644
index 0000000..a09b134
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p006.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p007-t.png b/36180-h/images/ill_p007-t.png
new file mode 100644
index 0000000..a20b63c
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p007-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p007.png b/36180-h/images/ill_p007.png
new file mode 100644
index 0000000..1aa9e79
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p007.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p008-t.png b/36180-h/images/ill_p008-t.png
new file mode 100644
index 0000000..e342459
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p008-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p008.png b/36180-h/images/ill_p008.png
new file mode 100644
index 0000000..701dc17
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p008.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p010-t.png b/36180-h/images/ill_p010-t.png
new file mode 100644
index 0000000..f8dd1cd
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p010-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p010.png b/36180-h/images/ill_p010.png
new file mode 100644
index 0000000..a2c571f
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p010.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p011-t.png b/36180-h/images/ill_p011-t.png
new file mode 100644
index 0000000..016250b
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p011-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p011.png b/36180-h/images/ill_p011.png
new file mode 100644
index 0000000..24c5288
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p011.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p012.png b/36180-h/images/ill_p012.png
new file mode 100644
index 0000000..199a6db
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p012.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p013.png b/36180-h/images/ill_p013.png
new file mode 100644
index 0000000..e910915
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p013.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p014-t.png b/36180-h/images/ill_p014-t.png
new file mode 100644
index 0000000..fabe199
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p014-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p014.png b/36180-h/images/ill_p014.png
new file mode 100644
index 0000000..0e46050
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p014.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p015-t.png b/36180-h/images/ill_p015-t.png
new file mode 100644
index 0000000..94589f5
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p015-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p015.png b/36180-h/images/ill_p015.png
new file mode 100644
index 0000000..3f5f85a
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p015.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p017.png b/36180-h/images/ill_p017.png
new file mode 100644
index 0000000..8a3a140
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p017.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p018-t.png b/36180-h/images/ill_p018-t.png
new file mode 100644
index 0000000..7a46209
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p018-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p018.png b/36180-h/images/ill_p018.png
new file mode 100644
index 0000000..4229357
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p018.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p019-t.png b/36180-h/images/ill_p019-t.png
new file mode 100644
index 0000000..cb9403d
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p019-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p019.png b/36180-h/images/ill_p019.png
new file mode 100644
index 0000000..8d6e002
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p019.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p020-t.png b/36180-h/images/ill_p020-t.png
new file mode 100644
index 0000000..428d388
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p020-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p020.png b/36180-h/images/ill_p020.png
new file mode 100644
index 0000000..c12aa3a
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p020.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p021-t.png b/36180-h/images/ill_p021-t.png
new file mode 100644
index 0000000..a37394c
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p021-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p021.png b/36180-h/images/ill_p021.png
new file mode 100644
index 0000000..0e648c4
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p021.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p022-t.png b/36180-h/images/ill_p022-t.png
new file mode 100644
index 0000000..ad65de5
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p022-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p022.png b/36180-h/images/ill_p022.png
new file mode 100644
index 0000000..26e739a
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p022.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p023-t.png b/36180-h/images/ill_p023-t.png
new file mode 100644
index 0000000..2298283
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p023-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p023.png b/36180-h/images/ill_p023.png
new file mode 100644
index 0000000..02e71e4
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p023.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p024-t.png b/36180-h/images/ill_p024-t.png
new file mode 100644
index 0000000..8acb8af
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p024-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p024.png b/36180-h/images/ill_p024.png
new file mode 100644
index 0000000..f13276f
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p024.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p025.png b/36180-h/images/ill_p025.png
new file mode 100644
index 0000000..1aaaebe
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p025.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p026.png b/36180-h/images/ill_p026.png
new file mode 100644
index 0000000..8a8c25c
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p026.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p027-t.png b/36180-h/images/ill_p027-t.png
new file mode 100644
index 0000000..f8b183f
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p027-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p027.png b/36180-h/images/ill_p027.png
new file mode 100644
index 0000000..b9f08e1
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p027.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p028-t.png b/36180-h/images/ill_p028-t.png
new file mode 100644
index 0000000..26907fe
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p028-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p028.png b/36180-h/images/ill_p028.png
new file mode 100644
index 0000000..5d41288
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p028.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p029-t.png b/36180-h/images/ill_p029-t.png
new file mode 100644
index 0000000..65a86a9
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p029-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p029.png b/36180-h/images/ill_p029.png
new file mode 100644
index 0000000..21c7b9a
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p029.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p030-t.png b/36180-h/images/ill_p030-t.png
new file mode 100644
index 0000000..df2c92b
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p030-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p030.png b/36180-h/images/ill_p030.png
new file mode 100644
index 0000000..4470b84
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p030.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p031-t.png b/36180-h/images/ill_p031-t.png
new file mode 100644
index 0000000..c551c6b
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p031-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p031.png b/36180-h/images/ill_p031.png
new file mode 100644
index 0000000..0d9dfc0
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p031.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p032-t.png b/36180-h/images/ill_p032-t.png
new file mode 100644
index 0000000..587824c
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p032-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p032.png b/36180-h/images/ill_p032.png
new file mode 100644
index 0000000..4a04aa8
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p032.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p033-t.png b/36180-h/images/ill_p033-t.png
new file mode 100644
index 0000000..a1d5222
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p033-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p033.png b/36180-h/images/ill_p033.png
new file mode 100644
index 0000000..1aa8d9c
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p033.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p034-t.png b/36180-h/images/ill_p034-t.png
new file mode 100644
index 0000000..9fb45c5
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p034-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p034.png b/36180-h/images/ill_p034.png
new file mode 100644
index 0000000..94a83f9
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p034.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p035-t.png b/36180-h/images/ill_p035-t.png
new file mode 100644
index 0000000..63dda11
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p035-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p035.png b/36180-h/images/ill_p035.png
new file mode 100644
index 0000000..6845967
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p035.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p036.png b/36180-h/images/ill_p036.png
new file mode 100644
index 0000000..5ae9129
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p036.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p037.png b/36180-h/images/ill_p037.png
new file mode 100644
index 0000000..57cf2cc
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p037.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p038-t.png b/36180-h/images/ill_p038-t.png
new file mode 100644
index 0000000..913e81e
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p038-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p038.png b/36180-h/images/ill_p038.png
new file mode 100644
index 0000000..a66e043
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p038.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p040a-t.png b/36180-h/images/ill_p040a-t.png
new file mode 100644
index 0000000..a5e8c8c
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p040a-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p040a.png b/36180-h/images/ill_p040a.png
new file mode 100644
index 0000000..720ac96
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p040a.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p040b.png b/36180-h/images/ill_p040b.png
new file mode 100644
index 0000000..2935150
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p040b.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p041.png b/36180-h/images/ill_p041.png
new file mode 100644
index 0000000..b4c140d
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p041.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p042-t.png b/36180-h/images/ill_p042-t.png
new file mode 100644
index 0000000..6168db0
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p042-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p042.png b/36180-h/images/ill_p042.png
new file mode 100644
index 0000000..18f54e1
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p042.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p043-t.png b/36180-h/images/ill_p043-t.png
new file mode 100644
index 0000000..449a8a8
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p043-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p043.png b/36180-h/images/ill_p043.png
new file mode 100644
index 0000000..532cca4
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p043.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p044-t.png b/36180-h/images/ill_p044-t.png
new file mode 100644
index 0000000..2b2b1bb
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p044-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p044.png b/36180-h/images/ill_p044.png
new file mode 100644
index 0000000..a8ec653
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p044.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p046-t.png b/36180-h/images/ill_p046-t.png
new file mode 100644
index 0000000..1ca5212
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p046-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p046.png b/36180-h/images/ill_p046.png
new file mode 100644
index 0000000..af9db24
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p046.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p048-t.png b/36180-h/images/ill_p048-t.png
new file mode 100644
index 0000000..823c425
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p048-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p048.png b/36180-h/images/ill_p048.png
new file mode 100644
index 0000000..3031318
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p048.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p050-t.png b/36180-h/images/ill_p050-t.png
new file mode 100644
index 0000000..15a2356
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p050-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p050.png b/36180-h/images/ill_p050.png
new file mode 100644
index 0000000..98f83c8
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p050.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p052-t.png b/36180-h/images/ill_p052-t.png
new file mode 100644
index 0000000..32a6c68
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p052-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p052.png b/36180-h/images/ill_p052.png
new file mode 100644
index 0000000..1d16246
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p052.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p053-t.png b/36180-h/images/ill_p053-t.png
new file mode 100644
index 0000000..2a0b93f
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p053-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p053.png b/36180-h/images/ill_p053.png
new file mode 100644
index 0000000..8583bcf
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p053.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p056-t.png b/36180-h/images/ill_p056-t.png
new file mode 100644
index 0000000..42797f9
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p056-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p056.png b/36180-h/images/ill_p056.png
new file mode 100644
index 0000000..bdb78dd
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p056.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p056a-t.png b/36180-h/images/ill_p056a-t.png
new file mode 100644
index 0000000..604a86d
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p056a-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p056a.png b/36180-h/images/ill_p056a.png
new file mode 100644
index 0000000..5ac8d28
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p056a.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p059-t.png b/36180-h/images/ill_p059-t.png
new file mode 100644
index 0000000..de8e7c4
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p059-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p059.png b/36180-h/images/ill_p059.png
new file mode 100644
index 0000000..478ffa4
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p059.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p061-t.png b/36180-h/images/ill_p061-t.png
new file mode 100644
index 0000000..cefd5df
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p061-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p061.png b/36180-h/images/ill_p061.png
new file mode 100644
index 0000000..920b5e5
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p061.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p062-t.png b/36180-h/images/ill_p062-t.png
new file mode 100644
index 0000000..d611cab
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p062-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p062.png b/36180-h/images/ill_p062.png
new file mode 100644
index 0000000..dae2fc2
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p062.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p063-t.png b/36180-h/images/ill_p063-t.png
new file mode 100644
index 0000000..30e79e3
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p063-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p063.png b/36180-h/images/ill_p063.png
new file mode 100644
index 0000000..e0945b2
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p063.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p065-t.png b/36180-h/images/ill_p065-t.png
new file mode 100644
index 0000000..a173ed9
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p065-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p065.png b/36180-h/images/ill_p065.png
new file mode 100644
index 0000000..d9febd8
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p065.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p066-t.png b/36180-h/images/ill_p066-t.png
new file mode 100644
index 0000000..a6bdc7b
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p066-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p066.png b/36180-h/images/ill_p066.png
new file mode 100644
index 0000000..78a7176
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p066.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p068-t.png b/36180-h/images/ill_p068-t.png
new file mode 100644
index 0000000..b78a3e6
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p068-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p068.png b/36180-h/images/ill_p068.png
new file mode 100644
index 0000000..a051c32
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p068.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p069.png b/36180-h/images/ill_p069.png
new file mode 100644
index 0000000..e23a00c
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p069.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-2a.png b/36180-h/images/ill_p070-2a.png
new file mode 100644
index 0000000..93c723f
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-2a.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-2b.png b/36180-h/images/ill_p070-2b.png
new file mode 100644
index 0000000..7e04dbd
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-2b.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-3a.png b/36180-h/images/ill_p070-3a.png
new file mode 100644
index 0000000..982fec0
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-3a.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-3b.png b/36180-h/images/ill_p070-3b.png
new file mode 100644
index 0000000..08681af
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-3b.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-3c.png b/36180-h/images/ill_p070-3c.png
new file mode 100644
index 0000000..e59dea0
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-3c.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-3d.png b/36180-h/images/ill_p070-3d.png
new file mode 100644
index 0000000..062e923
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-3d.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-4.png b/36180-h/images/ill_p070-4.png
new file mode 100644
index 0000000..4dfb681
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-4.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-5a.png b/36180-h/images/ill_p070-5a.png
new file mode 100644
index 0000000..1235480
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-5a.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-5b.png b/36180-h/images/ill_p070-5b.png
new file mode 100644
index 0000000..1a20025
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-5b.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-5c.png b/36180-h/images/ill_p070-5c.png
new file mode 100644
index 0000000..b763781
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-5c.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-6.png b/36180-h/images/ill_p070-6.png
new file mode 100644
index 0000000..afaf5c2
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-6.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070-7.png b/36180-h/images/ill_p070-7.png
new file mode 100644
index 0000000..4ed9105
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070-7.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p070.png b/36180-h/images/ill_p070.png
new file mode 100644
index 0000000..d0e0620
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p070.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p071.png b/36180-h/images/ill_p071.png
new file mode 100644
index 0000000..7708644
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p071.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p072-t.png b/36180-h/images/ill_p072-t.png
new file mode 100644
index 0000000..4e160c5
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p072-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p072.png b/36180-h/images/ill_p072.png
new file mode 100644
index 0000000..146bc56
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p072.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p074.png b/36180-h/images/ill_p074.png
new file mode 100644
index 0000000..858a4d4
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p074.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p075.png b/36180-h/images/ill_p075.png
new file mode 100644
index 0000000..8a397a0
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p075.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p076-t.png b/36180-h/images/ill_p076-t.png
new file mode 100644
index 0000000..561b3ce
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p076-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p076.png b/36180-h/images/ill_p076.png
new file mode 100644
index 0000000..b0f82a4
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p076.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p077-t.png b/36180-h/images/ill_p077-t.png
new file mode 100644
index 0000000..a1c5e55
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p077-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p077.png b/36180-h/images/ill_p077.png
new file mode 100644
index 0000000..7625102
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p077.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p079-t.png b/36180-h/images/ill_p079-t.png
new file mode 100644
index 0000000..e5fa69a
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p079-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p079.png b/36180-h/images/ill_p079.png
new file mode 100644
index 0000000..d89d04b
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p079.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p081-t.png b/36180-h/images/ill_p081-t.png
new file mode 100644
index 0000000..1e67966
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p081-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p081.png b/36180-h/images/ill_p081.png
new file mode 100644
index 0000000..3702db9
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p081.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p081a-t.png b/36180-h/images/ill_p081a-t.png
new file mode 100644
index 0000000..910287d
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p081a-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p081a.png b/36180-h/images/ill_p081a.png
new file mode 100644
index 0000000..360c5ef
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p081a.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p084-t.png b/36180-h/images/ill_p084-t.png
new file mode 100644
index 0000000..60727eb
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p084-t.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p084.png b/36180-h/images/ill_p084.png
new file mode 100644
index 0000000..3e275b7
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p084.png
diff --git a/36180-h/images/ill_p085.png b/36180-h/images/ill_p085.png
new file mode 100644
index 0000000..bd28774
--- /dev/null
+++ b/36180-h/images/ill_p085.png
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..d8629fd
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #36180 (https://www.gutenberg.org/ebooks/36180)