diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 34767-0.txt | 7575 | ||||
| -rw-r--r-- | 34767-0.zip | bin | 0 -> 213146 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 |
5 files changed, 7591 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/34767-0.txt b/34767-0.txt new file mode 100644 index 0000000..f047b4c --- /dev/null +++ b/34767-0.txt @@ -0,0 +1,7575 @@ +The Project Gutenberg EBook of Intentions, by Oscar Wilde + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Intentions + +Author: Oscar Wilde + +Translator: Alex. Marpoutzoglou + +Release Date: December 28, 2010 [EBook #34767] + +Language: Greek + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK INTENTIONS *** + + + + +Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for +his major work in proofreading. + + + + + + + + + +Note: The tonic system has been changed from polytonic to +monotonic, otherwise the spelling of the book has not been +changed. Bold words are included in &. Words in italics +have been included in _. Footnotes have been converted to +endnotes. The text has been corrected for mispellings in names. +Corrections are indicated at the end of the book. The text +used for the corrections is the english one (PE Ebook number 887). + +Σημείωση: Το τονικό σύστημα έχει αλλάξει από πολυτονικό σε +μονοτονικό. Κατά τα άλλα έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του βιβλίου. +Λέξεις με έντονους χαρακτήρες περικλείονται σε &. Λέξεις με +πλάγιους χαρακτήρες περικλείονται σε _. Οι υποσημειώσεις έχουν +μεταφερθεί στο τέλος του βιβλίου. Λανθασμένα ονόματα του κειμένου +έχουν διορθωθεί. Οι διορθώσεις επισημαίνονται στο τέλος του βιβλίου. +Το κείμενο που χρησιμοποιήθηκε για τις διορθώσεις είναι το +αγγλικό (PE κωδικός 887). + + + +ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ + + + +ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ +ΑΛΕΞ. Γ. ΜΑΡΠΟΥΤΖΟΓΛΟΥ + + + +ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ +ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΦΕΞΗ 1915 + + + +Ο WILDE ΚΑΙ ΤΑ ΕΡΓΑ TOY + + + + +Τύποις, Αθανασίου Δεληγιάννη — Οδός Ζήνωνος αριθ. 2 + + + +Ο Oscar Fingall Ο'Flahertie Wills Wilde (1854 — 1900) ήταν υιός +του διασήμου οφθαλμολόγου Sir William Wilde και της φημισμένης +Ιρλανδής ποιήτριας Jane Francesca. + +Εσπούδασε πρώτα στο Trinity College του Δουβλίνου, όπου +εβραβεύθηκε στα ελληνικά. Ύστερ' από την αποφοίτησή του από το +Magdalen College της Οξφόρδης, όπου πήρε βραβείο για το ποίημά +του «Ravenna» (1878), εδημοσίευσε στο 1881 μια συλλογή +ποιημάτων του, που μολονότι δείχνουν την επίδραση του +Swinburne, του Shelley και του Keats και αυστηρά εκρίθηκαν απ' +όλους γενικά τους κριτικούς, είχαν ωστόσο τέλεια επιτυχία. +Εξέδωκε έπειτα κατά διαστήματα, ξέχωρος πια δραματικός +συγγραφεύς, διάφορα θεατρικά έργα, μερικά μεγάλης αξίας, με τα +οποία σαν πρόσκοπος του Bernard Shaw, κατά τη γνώμη γερμανού +κριτικού, ετοίμασε το αγγλικό κοινό για τα έργα εκείνου, που +και του έχει όχι μικρήν επίδρασην εξασκήσει. Φάνηκαν κατά +σειράν «Η Βέρα», το σαξπηρικό «Η Δούκισσα της Πάδουας», «Η +Σαλώμη», που αρχικά γραμμένη γαλλικά για τη Σάρα Μπερνάρ και +μεταφρασμένη έπειτα αγγλικά από το φίλο του Wilde Alfred +Douglas μονάχα μετά τον θάνατό του παίχθηκε, «Η Βαντάγια της +Lady Windermere», «Μια γυναίκ' ασήμαντη», «Ένας ιδανικός +σύζυγος», «Η Φλωρεντινή Τραγωδία», «Τι σημαίνει νάναι κανείς +ειλικρινής», «Κοινή κωμωδία για σοβαρούς ανθρώπους», κι' άλλα. +Πιο ποιητής είναι στα παραμύθια του, «Ο Ευτυχισμένος +Πρίγκηπας», «Το Ραϊδόσπιτο», «Τ' Αηδόνι και το Τριαντάφυλλο», +και σ' όλα εκείνα τα θαυμάσιά του «Ποιήματα σε Πρόζα». Στα +σύνορα της πιο σοβαράς καλλιτεχνικής του δημιουργίας στέκονται +το, καθώς λέγεται πως καυχήθηκε, σε δέκα τέσσερες μέρες +γραμμένο μυθιστόρημά του «Η Εικόνα του Dorian Gray» και «Η +Μπαλάντα της Φυλακής του Reading» (1897). + +*** + +Ο Wilde ανήκει στην ομάδα των προρραφαηλιτών. Είναι και +νεοκλασσικός, και νεορομαντικός, και κάποτε παρνασσιέν- +φορμίστας, και κάποτε συμβολιστής μ' όλη του την αντιπάθεια +προς τον συμβολισμό. Θαυμαστής θερμός των ιδικών μας κλασσικών +— των αρχαίων φυσικά, — που μ' εξαιρετική λατρεία φαίνεται πως +τους εμελέτησε και με ειλικρίνεια και σαν νοσταλγικά τη χαμένη +τους ωραιότητα κλαίει, κι αν δεν φθάνη στο ύψος της φιλοσοφικής +εννοίας τον Πλάτωνα, στη λεπτότητα του διαλόγου όμως πού και +πού σαν να του παραβγαίνη. Αυτό το βλέπει όποιος ξέρει να +παραβάλη το «Συμπόσιον» και τον «Φαίδρον» με τα διαλογικά μέρη +της «Εικόνας του Dorian Gray», του έργου, που όσοι χυδαίοι δεν +το κατάλαβαν το είπαν και ανήθικο. + +Σύμφωνα με τα λόγια του Emerson: «η μεγαλοφυία δανείζετ' +ευγενικά», έχει μιμηθή κι αυτός συγγραφείς σαν τον Rosseti, που +εις το μέτρο της «Ευτυχισμένης Δεσποινίδος» του έγραψε τη +«Μπαλάντα της φυλακής του Reading», τον Ruskin, τον Flaubert, +του οποίου εμιμήθη την «Ηρωδιάδα» στη «Σαλώμη». Εκτιμούσε πολύ +και τον Stendhal, τον Balzac, τον Verlaine, τον όμοιό του στην +ιδιοσυγκρασία Beaudelaire, τον Villier de l'lsle Adam κι άλλους +από τους δυνατούς, γάλλους προπάντων, συγγραφείς και ποιητάς. + +Για να διδάξη και διαδόση τις αισθητικές αρχές του ο Απόστολος +αυτός, όπως ειπώθηκε, της αισθητικής κινήσεως στην Αγγλία, +ταξείδεψε ως και στην Αμερική, όπου μπροστά σε μυριάδες +μορφωμένους ακροατάς έκαμε θαυμαστάς διαλέξεις, που με κάποια +άλλα δοκίμιά του βγήκαν αργότερα σε βιβλίο με τον τίτλο «Essays +and Lectures». Ανάμεσα σ' αυτά ξεχωρίζει μια έξοχη διάλεξή του +για την τέχνη στους σπουδαστάς των Καλών Τεχνών στη Βασιλικήν +Ακαδημία. Τις ιδέες του για την Τέχνη εσυνέχισε κατόπι σε +διάλογους και δοκίμια, που τυπώθηκαν σε βιβλίο τιτλοφορημένο +«Intensions». «Προθέσεις», κατά λέξιν, «Στοχασμοί» κατ' ουσίαν, +που επιχειρούμε τη μετάφρασή του. Παρακάτω θα πούμε δυο λόγια +για το περιεχόμενό του. + +Αρκεί να σημειώσουμ' εδώ γενικά ότι στο έργο του αυτό κτυπά το +ρεαλισμό πιο δυνατά από κάθε άλλον. Εξυμνεί τη φαντασία και την +τέχνη. Κ' έζησε σχεδόν με τη φαντασία και σύμφωνα με την τέχνη +εφαρμόζοντας στη ζωή του, μολονότι σαν ασυναίσθητα, τις θεωρίες +του για την τέχνη. Κι αυτό το είπε σ' έν' από τα πολλά παράξεν' +αποφθέγματά του, το ακόλουθο: «Να είναι κανείς όσο μπορεί πιο +τεχνητός, να ποιο είναι το πρώτο χρέος στη ζωή. Όσο για το +δεύτερο κανείς δεν το ξέρει». Ταυτίζει τη μορφή με την ουσία, +τη θεωρεί μάλιστα κι ανώτερη. «Η τέχνη είναι συγχρόνως φόρμα +και σύμβολο. Όσοι πάνε βαθειά από την επιφάνεια γυρεύοντας το +σύμβολο το κάνουν για κακό δικό τους», λέει σαν καλός +φορμίστας. Αγαπά τις γραμμές σαν αρχαίος έλλην ο νέος αυτός κι +ασύγκριτος ωραιοπαθής. Πάντα τονίζει την καλλιτεχνική σημασία +της εξωτερικεύσεως των ικανοτήτων και ορμών και κλίσεων, όποιες +κι αν είναι. Αυτό θεωρεί τελειότητα και στην εξωτερίκευση αυτή, +που κάνει το style, όπως λέει, δεν νομίζει κανένα νόμο και +καμμιά συμβατικήν ηθική αξία να βάζουν οποιοδήποτε περιορισμό. +Έτσι, λέει, τροποποιείται ο καλλιτέχνης, και μονάχα του +καλλιτέχνη βέβαια επιτρέπεται η ελευθερία αυτή. + +*** + +Στην επίσκεψή του στο Παρίσι ο Paul Bourget, ο Maurice +Rollinat, ο Paul Verlaine, o Alexandre Parodi, ο Jean Moréas +κι άλλοι του έκαναν, όπως διηγείται ο J. Joseph Renaud, θερμήν +υποδοχή και έπλεξαν το εγκώμιό του με άρθρα τους. Κι ο τότε +όμοια δοξασμένος Maurice Barrès ωργάνωσε προς τιμήν του ένα +πολύκροτο συμπόσιο. Ο J. J. Renaud, που είχε το ευτύχημα να +γευματίση την εποχήν εκείνη μαζί του σ' ένα συγγενικό σπίτι, +στου κ. και της κ. Lloyd, να πώς σκιτσάρει τον Wilde: + +«Όταν με καθυστέρηση μιας ώρας πέρασε μέσα στο σαλόνι ο Wilde, +μεγαλόσωμος και αρκετά παχύς τζέντλμαν με ξυρισμένο πρόσωπο, +ξεχώριζε από τον δείνα ή δείνα κατασκευαστή βιβλίων της +Antenil (1) με τρόπους καλυτέρου γούστου, μια φωνή εξαιρετικά +μουσική και το καθαρό γαλάζιο φως, το λίγο παιδικό, της ματιάς +του. Στη μεγάλη πρασινωπή μεταξένια γραβάτα του ένας αμέθυστος +έρριχνε κοιμάμενες λάμψεις. Τα γάντια του τα γκρίζα, τα λεπτά, +τόσο λεπτά που να φαίνωνται σχεδόν διαφανή, σαν χυτά γύρω σε +χαριτωμένα χέρια. Ένα λουλούδι, από τα ορχεοειδή κρεμόταν +τσακισμένο στην μπουτονιέρα της ρεδιγκότας του. Κάθισε δίχως ν' +ακούση τις συστάσεις και μ' έναν τόνο εξηντλημένο παρακάλεσε +την κ. Lloyd να πη να κλείσουν τα παραθυρόφυλλα και ν' ανάψουν +κεριά. Αισθανόταν πως δεν μπορούσε να υποφέρη το φως της +ημέρας. Το τραπέζι χρειάστηκε να το ξεστρώσουν, γιατί τα +λουλούδια τα σκόρπια πάνω στο τραπεζομάντηλο με το να ήταν μωβ +θα του έφερναν δυστυχία. Κατόπιν μόλις αρχίσαμε τα ορεκτικά +έγινε οριστικά ο κύριος της κουβέντας. Ποια αποτυχία! Μιλούσε +με αξιώσεις, ερωτούσε και δεν περίμενε απαντήσεις ή αποτεινόταν +απευθείας σε ωρισμένα πρόσωπα: «Δεν είδατε ποτέ φάντασμα;... +Όχι; ...Ω! μολαταύτα εσείς, Μαντάμ... ναι εσείς, Μαντάμ... τα +μάτια σας δείχνουν πως σεργιάνισαν φαντάσματα...» Ο τόνος της +φωνής του ο βρεττανικός θύμιζε τη Σάρα Μπερνάρ... Ύστερα +διηγήθηκε όλως διόλου χαμηλόφωνα, σαν νάταν τίποτε κρυφά, +ψιθυρίζοντας μυστικά τις φράσεις του, ποιητικούς κι απλοϊκούς +θρύλους... για το νιο ψαρά, που κάθε βράδυ στο γυρισμό απ' τη +θάλασσα επιμένει πως είδε σειρήνες... για το γλύπτη, που από το +μπρούντζο &της Λύπης, παν διαρκεί για πάντα, πλάθει το άγαλμα +της Ηδονής που βαστάει μια στιγμή...& Έπειτα κάποιο ζήτημα τον +ωδήγησε να περιγράψη τον Λόρδο Beaconsfield, τον τυχοδιώκτη +εκείνον της μεγαλοφυίας, και το σαλόνι της Λαίδης Blessington, +όπου ο κατόπιν μεγάλος υπουργός, άσημος τότε εβραίος με τ' +όνομα Disraeli, συναγωνίζονταν στην κομψότητα, δίχως να μένη +πίσω, με τον κόμητα d'Ocsay. Ζωγράφισε, ζωντάνεψε, κορόιδεψε +τους δυο δανδήδες με την ακρίβεια δοκουμέντου και τη ματιά +μεγάλου ιστορικού και μ' εκείνη την απόδοση σημασίας στο +γελοίον, το αίσθημα του υψηλού κωμικού, τις ξαφνικές +τρυφερότητες και την τελειότητα της φράσεως μεγάλου θεατρικού +συγγραφέως, που είναι και ποιητής. Λοξοδρομίες στην κουβέντα, +αποφθέγματα, σκέψεις γοητευτικής ειρωνείας άνθιζαν ξαφνικά στη +σειρά της θαυμαστής διηγήσεως. Για ν' ανιστορήση τις ερωτικές +θλίψεις της Λαίδης Blessington υψώθηκε σιγά σιγά σ' έναν πλατύ, +μεθυστικό λυρισμό· η ωραία φωνή του κελαϊδούσε, μαλάκωνε, +κουδούνιζε σαν μια βιόλα στη συγκινημένη σιωπή. Έφθασε αυτός ο +εγγλέζος, ο τώρα μόλις αλλόκοτος, έφθασε με την απλότητα κ' +επέρασε στην εκφραστικότητα τις πιο θαυμαστές ωδές της +ανθρωπότητος. Πολλοί από μας εκλάψαμε. Δεν φανταζόταν κανένας +ότι του ανθρώπου η ομιλία μπορούσε να ντυθή τέτοια λαμπρότητα. +Κι αυτό σ' ένα σαλόνι, δίχως σχεδόν να φαίνεται ότι αφήκε τον +τόνο της κουβέντας. Το νοιώθαμε το γιατί μια μεγάλη κυρία είπε +γι' αυτόν: «Όταν μιλάη, γύρω στο κεφάλι του βλέπω φωτοστέφανο». + +*** + +Στην Αγγλία είχε από καιρό αναγορευθή από τον τύπο και το κοινό +Maître της Σκηνής και του Μυθιστορήματος. Περίμεναν απ' αυτόν +μιαν αληθινή φiλολογικήν αναγέννηση. Και μια καθαρά προσωπική +εκτίμηση τον τριγύριζε. Η κοινωνία τον διεκδικούσε και τον +διάλεξε για διαιτητήν των κομψοτήτων, γιατί συμβούλευε σχετικά +με τη κομψοπρέπεια και τη διακοσμητική. Κανένας πράγματι δεν +έμοιασε ποτέ πιο πολύ τον Πετρώνιο! Δούκισσες τον +εσυμβουλεύονταν με σεβασμό κ' εκτίμηση για τουαλέττες, έπιπλα, +διαμαντικά. Επαναλάβαιναν τους «Αφορισμούς» του, που κάτω από +μια φαιδρήν όψη παρουσιάζουν σχεδόν πάντα ένα εξαίρετο +φιλοσοφικόν αξίωμα. + +Αγαπούσε πολύ τις παραξενιές και τις παραδοξολογίες. Θ' +αναφέρουμε δυο μονάχα παραδείγματα. Μια φορά έφτιασε στον πιο +φημισμένο ράφτη του Λονδίνου μια φορεσιά φτωχού, τριμμένη μ' +ελαφρόπετρα και σχισμένη με τέχνη, για ένα ζητιάνο, που +διακόνευε πάντα σιμά στην κατοικία του και που η άσχημη φορεσιά +του τον ενοχλούσε... Κ' έγινε τόσος λόγος γι' αυτό σ' όλο το +Λονδίνον. Μιαν άλλη φορά στην πρώτη παράσταση της &«Βαντάγιας +της Λαίδης Windermere»& το κοινό — άνθος της αριστοκρατίας και +της υψηλής μπουρζοαζίας του Λονδίνου — κάλεσε στη σκηνή δέκα +φορές τους ηθοποιούς και στο τέλος ζήτησε ξεφρενιασμένα τον +συγραφέα. Τον παρακάλεσαν με τρόπο. Εβγήκε επιτέλους από τα +παρασκήνια μ' ένα πράσινο γαρύφαλλο στη μπουτονιέρα του φράκου +του κ' ένα σιγάρο στο χέρι. Εφύσηξε μια τούφφα καπνό απ' το +στόμα κ' έτσι άρχισε: «Κυρίες, Κύριοι, δεν είναι ίσως πολύ +πρέπον να καπνίζω μπροστά σας, αλλά δεν είναι επίσης διόλου +πρέπον να με ανησυχήτε την ώρα που καπνίζω!...» Κ' εξακολούθησε +στον ίδιο τόνο. Και η αυθάδης προσφώνησις άρεσε όσο και το +έργο. + +*** + +Λίγο αργότερα ήλθε η τρομερά πτώσις. Ένας νέος ποιητής από την +τάξη των ευγενών, ο Λόρδος Alfred Douglas, ήταν μέλος της +παρέας εκείνης των θαυμαστών, που περιτριγυρίζουν πάντα κάθε +μεγάλη προσωπικότητα. Ο πατέρας του, ο Μαρκήσιος de +Queensbervy, συγγραφέας ενός σπουδαίου κώδηκος πυγμαχίας και +φίλος πρωτήτερα του Wilde, τα είχε χαλάσει κατόπιν μ' αυτόν. Ο +νέος Λόρδος δεν συμμερίσθηκε καθόλου το πάθος εκείνου. Ο +Μαρκήσιος καταδίωκε τον συγγραφέα, όπως είχε προσβάλει +πρωτήτερα, γι' άλλο γυιό του, τον Λόρδο Κ... Μια μέρα χάραξε με +την διαμαντόπετρα ενός δακτυλιδιού πάνω στο γκαλί ενός των πιο +μεγάλων κέντρων του Λονδίνου, του Albermarle Club, κάποια φράση +προσβλητική για τον Wilde. Ο ποιητής κατήγγειλε τον υβριστή +του. Ας μη λεπτολογήσουμε για τη σκοτεινή και θλιβερή δίκη, που +δεν εδέχτηκε ν' αποφύγη, ενώ μπορούσε — το δικαστήριο ακόμη κι +αυτό μαζί με τους φίλους του προσπάθησαν να τον πείσουν να φύγη +για να σκεπαστή το σκάνδαλο — κ' ίσως έπρεπε, γιατί ο +πουριτανισμός από καιρό είχε λυσσάξει εναντίον του — ούτε +θέλησε ν' αποκρούση καθαρά την κατηγορία που ήταν πολύ +αμφίβολη. Σταθερές αρνήσεις και ολίγη λογική θα τον είχανε +σώσει βέβαια. Δεν κατηγορήθηκε για ό,τι ελέχθη ότι +κατηγορήθηκε, αλλά γιατί ευρέθηκε κάποιο γράμμα του προς τον +φίλο του Alfred Douglas, που δεν είχε τίποτε παρεξηγήσιμο· η +ομορφιά του ύφους του όμως γέννησε δυσπιστία στους δικαστάς. + + — Αυτός ήταν ο συνειθισμένος τρόπος, που έγραφες στον Alfred +Douglas; τον ερώτησαν. + + — Συνειθισμένος; Κανένας μήτ' εγώ ο ίδιος δεν θα μπορούσα να +γράψω παρόμοια γράμματα κάθε μέρα, ήταν η απάντησή του. + + — Τελοσπάντων, αυτό το γράμμα είναι αλλόκοτο. + + — Μα εγώ προσπαθώ πάντα να μη γράφω παρά αλλόκοτα πράγματα! + +Για κάποιο άσεμνο φυλλάδιο, που είχαν εξακριβώσει ότι +συγγραφέας του δεν ήταν ο Wilde, τον ερώτησαν: + + — Παραδέχεσαι λοιπόν ότι τούτο εδώ είναι ανήθικο; + + — Και κάτι χειρότερο· είναι κακογραμμένο, απάντησε εκείνος. + +Ήθελε να δίνη πρότυπο ύφους και ορισμό για την ηθική σε χώρα +πουριτανών και ν' απαντήση ακόμα στην ερώτηση: + + — Ποια γνώμη έχεις εκφράσει για τον Θεό; + + — Είπα ότι ο κόσμος θα έπαιρνε γρήγορα τέλος, γιατί οι μισοί +από τους ανθρώπους δεν πίστευαν πια σ' εκείνον κ' οι άλλοι +μισοί δεν πίστευαν ακόμα σε μένα. + +Όσοι ζήλευαν τη θέση και τη δόξα του είχαν όλοι ενωθή με τους +φανατικούς καλβινιστάς εναντίον του κ' οι δικασταί, κακά +διατεθειμένοι για την άρνησή του να καταπνίξη το σκάνδαλο κ' +επηρεασμένοι από χίλιες δυο μυστικές υποβολές, στάθηκαν +χονδρικά μεροληπτικοί και τον καταδίκασαν με το μάξιμουμ της +αυστηρότητος σε φρικτά καταναγκαστικά έργα. Η δίκη αυτή έβγαλε +στη μέση ανοησίες και αχαριστίες τερατώδεις. Ο Wilde έπεσε και +στη θεληματική πεισματάρικη ξεχασιά των συμπατριωτών του, τα +βιβλία του εκάησαν, τα θεατρικά του έργα αποκλείσθηκαν από το +θέατρο, τα έπιπλά του πουλήθηκαν σε δημοπρασία και λίγο έλειψε +να βάλουν και φωτιά στο σπίτι του. Πέτροβόλημα ραγδαίο έκανε +στη στιγμή τρίψαλα τη βιτρίνα κάποιου χαρτοπωλείου, που είχ' +εκτεθειμένο το πορτραίτο του. + +Η παρισινή φιλολογία διαμαρτυρήθηκε έντονα εναντίον του +αδιάλλακτα επιδιωκομένου αφανισμού ενός, τέτοιου μάλιστα, +συγγραφέως και του έργου του. Ο Paul Adam, ο Octave Mirbeau, ο +Henri de Regnier, ο Henri Baüer και άλλοι εδημοσίευσαν +ορμητικά πλην μάταια άρθρα. Ύστερ' απλώθη η σιωπή. Στο Λονδίνον +καμμιά φωνή φιλική δεν τόλμησε ν' ακουσθή. Μονάχα ο μαρκήσιος +του Queensbervy έλαβε μια γροθιά από τον ένα γυιό του κι από +τον άλλο, τον Alfred Douglas, την ακόλουθη «Μπαλάντα του +Μίσους»: + + «Στον Πατέρα μου. + +»Σύντομη νάναι η ζωή του ανθρώπου που μισεί (είθε να μην έχη +ποτέ σάββανο μήτε νεκροκρέββατο!) Περιμένετε και κυττάτε, +κυττάτε και περιμένετε. Θα πληρώση το μισό και τόλον, τώρα ή σε +λίγο, αργά ή γρήγορα (τσελίκι, μολύβι ή σκοινί κι ο διάβολος να +του πάρη την ψυχή!) + +»Μαύρες είναι οι νύχτες, σκοτεινοί οι δρόμοι (είθε να μην έχη +ποτέ σάββανο μήτε νεκροκρέββατο!). Όμως μια μορφή ασπρισμένη +απ' το φεγγάρι είναι καλό σημάδι, η παγάνα είναι παγάνα για +έναν άνθρωπο, όπως για ένα τυφλοπόντικα, κ' ένας άνθρωπος +ψοφάει όταν είναι πολύ αυστηρός (τσελίκι, μολύβι ή σκοινί κι ο +διάβολος να του πάρη την ψυχή!). + +»Δεν θα ξομολογηθή μήτε θα διαβαστή (είθε να μην έχη ποτέ +σάββανο μήτε νεκροκρέββατο!) Ο νεκρικός κώδωνας δεν θ' αντηχήση! +Ο άνθρωπος στον τάφο και ταγρίμι στην τρώγλη, το χώμα στο +χώμα κι ο καπνός στον καπνό! (τσελίκι, μολύβι ή σκοινί κι ο +διάβολος να του πάρη την ψυχή!)» + +*** + +Μετά την αποφυλάκιση του πήγε στο Παρίσι, έπειτα στην Νεάπολη +και καταστάλαξε ξανά στο Παρίσι, όπου εκθρονισμένος βασιλιάς +του θεάτρου και της μόδας αποζητούσε στο πιοτό λήθη και +παρηγοριά. Να πώς περιγράφει την περίοδο εκείνη της ζωής του +άτυχου ποιητή ο Ernest La Jeunesse: + +«Από την ημέρα που πάτησε το πόδι του το δικό μας χώμα +ξακολουθούμε να είμαστε μάρτυρες μιας φρικτής τραγωδίας, της +προσπάθειάς του να ξαναζήση. Ο γίγαντας αυτός, που δεν μπόρεσαν +να τον καταβάλουν η άρνηση του ύπνου, της αναπαύσεως, των +βιβλίων, της τροφής και του κρασιού, λιπόθυμος σχεδόν από την +αδυναμία ζητάει στη θάλασσα πρώτα, στην Νεάπολη έπειτα, στο +Παρίσι τέλος νέα εποχή μύθων και δραμάτων. Αποτυχαίνει. Στα +σαράντα του χρόνια, μεθυσμένος ακόμα για μέλλον, δεν μπορεί +τίποτε άλλο να κάμη παρά ν' απλώση χέρια αδύναμα στο παρελθόν +του, να γυρέψη αποδείξεις γι' αυτό και να βυθισθή σε μια πικρή +ανάμνηση. Αμερικανοί εκδότες κι αμερικανικά θέατρα του ζητούσαν +καινούριο έργο· ό,τι μπόρεσε ήταν να επιτρέψη του Leonard +Imydera να τυπώση το «Ένας Ιδεώδης σύζυγος», κωμωδία που είχε +παιχθή προ ετών. Τα βαρειά του βλέφαρα βάραιναν απάνω σε +αγαπητές οπτασίες· βάδιζε με βήματα μικρά για να θυμάται +καλύτερα· αγαπούσε τη μοναξιά για να είναι περισσότερον καιρό +με τον εαυτό του, όπως ήταν κάποτε ο εαυτός του. Καθετί στη +μορφή του είχε τη ζαρωματιά των δακρύων...» + +Υπάρχει κάποια γνώμη γερμανού κριτικού, ότι στο τέλος ο Wilde +αυτοκτόνησε σε κάποιο ξενοδοχείο στα γύρω των Παρισίων. Κατά +τον J. J. Renaud, μια γρίππη μολυσματική ελύτρωσε σε πέντε +μέρες τον μεγάλο συγγραφέα. Προτού εκπνεύση δέχθηκε τάχα τον +καθολικισμό, που με την τελετουργικήν ομορφιά του πάντα τον +εσαγήνευε, όπως και το δικό μας Ροΐδη. + +Ύστερ' από το θάνατό του με την έκδοση του γνωστού ως είδος +πέμπτου Ευαγγελίου «De Profundis», ομολογίας μαζί και απολογίας +του, και γενικά μ' ολόκληρον του έργου του την ομορφιά άρχισε η +αποκατάσταση της αξίας του. Τα έργα του μεταφράσθηκαν σ' όλες +σχεδόν τις ευρωπαϊκές γλώσσες κι άρχισαν να ξανατυπώνωνται και +να ξαναπαίζωνται. Η Γερμανία, η Γαλλία, η Αυστρία και προπάντων +η Αμερική βλέπουν και η Αγγλία θυμάται ότι ο κατάδικος του +Reading ήταν υπέροχος ποιητής. Ο J. J. Renaud λέει, «ότι κ' οι +πιο λαμπρές σελίδες του έργου του δεν είναι παρά χλωμές +αντανακλάσεις του εαυτού του. Εξαίσιος, υπεράνθρωπος κοζέρ όπως +ήταν, κανένας στενογράφος ακούοντάς τον τακτικά, καθώς ο +Boswell τον Du. Johnson, θα έγραφε ένα έργο που δεν έχει +παρόμοιον η ανθρωπότης. Όποιος δεν τον άκουσε δεν ξέρει σε τι +ύψος μπορεί να φθάση ο Λόγος· ξεπερνούσε και τους πιο +φημισμένους καλλιτέχνες του Λόγου, όσον ο Τισσιανός τις +καρβουνογραφίες μικρού παιδιού απάνω στον τοίχο». + +*** + +Τον βρίσκει κανείς κυρίως μέσα στους «Στοχασμούς», τη σειρά +αυτή των διαλόγων και δοκιμίων για την Τέχνη και το Ωραίο. Το +πρώτο κεφάλαιο είναι ένας ύμνος στην Τέχνη, που ο Wilde τη +βάζει πιο ψηλά από τη Ζωή και τη Φύση σαν πρότυπο και δάσκαλό +τους. Και πρώτιστο στοιχείο της θεωρεί την ψευτιά της φαντασίας +αντίθετα προς την αλήθεια (την πεζότητα) της Ζωής και την +αιώνια ταυτότητα και μονοτονία της Φύσεως. Είναι ακόμη ένα γερό +ξετίναγμα του ρεαλισμού. + +Στο δεύτερο διηγείται θαυμαστά την ιστορία ενός δολοφόνου +αισθητικού. + +Στο τρίτο, διηρεμένο σε δυο μέρη, εξυμνεί την τέχνη των Ελλήνων +και αποδεικνύει ότι ο κριτικός είναι καλλιτέχνης. Εδώ είναι οι +καλύτερες σελίδες, που γράφηκαν για την Κριτικήν και τους +Κριτικούς και που αυτές μονάχα θ' αρκούσαν για να δοξάσουν +τόνομα του Wilde. + +Το τέταρτο είναι ολόκληρη αισθητική του θεάτρου. + + + +ΠΑΡΑΚΜΗ ΤΗΣ ΨΕΥΔΟΛΟΓΙΑΣ + +ΜΙΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΣ + + + +ΔΙΑΛΟΓΟΣ. — Πρόσωπα: Κύριλλος και Βίβιαν. Η Σκηνή: Η βιβλιοθήκη +εξοχικού σπιτιού στο Nottinghamshire. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ (μπαίνοντας από τανοικτό παράθυρο της ταράτσας). — + Αγαπητέ μου Βίβιαν, μην κλείνεσαι όλη μέρα μες στη βιβλιοθήκη. + Έξω είν' ένα ερατεινό απόγευμα. Ο αέρας είν' εξαίσιος. Μια + καταχνιά πάνω στα δάση όμοια με το πορφυρό χνούδι πάνω στο + κορόμηλο. Πάμε να ξαπλώσουμε στο χορτάρι, να καπνίσουμε και ν' + απολαύσουμε τη Φύση. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Ν' απολαύσουμε τη Φύση! Με χαρά μου σου λέω πως έχασα + αυτή τη δύναμη. Μερικοί λένε πως η Τέχνη μας κάνει ν' αγαπούμε + τη Φύση περισσότερο παρ' ό,τι την αγαπούσαμε πρωτήτερα, ότι μας + ξεσκεπάζει το μυστικό της, κι ότι ύστερ' από μια προσεκτική + μελέτη του Corot(2) και του Constable (3) βλέπομε πράγματα στη + Φύση που είχαν διαφύγει την παρατήρησή μας. Η δική μου πείρα + είναι ότι όσο περισσότερο σπουδάζομε την Τέχνη, τόσο λιγώτερο + προσέχομε τη Φύση. Ό,τι η Τέχνη μας αποκαλύπτει αληθινά είναι η + έλλειψη σχεδίου στη Φύση, οι αλλόκοτες ωμότητές της, η + εξαιρετική της μονοτονία, ο απολύτως μισός χαρακτήρας της. Η + Φύση έχει βέβαια καλές προθέσεις· όμως, όπως είπε ο + Αριστοτέλης, δεν μπορεί να τις πραγματοποίηση. Όταν παρατηρώ + κανένα τοπίο, δεν μπορώ να μην ιδώ όλες τις ελλείψεις του. Είν' + ευτύχημα μολοντούτο για μας ότι η Φύση είναι τόσον ατελής, + γιατί αλλοιώτικα δεν θα είχαμε διόλου Τέχνη. Η Τέχνη είναι η + έξυπνη διαμαρτυρία μας και η γενναία προσπάθειά μας να βάλουμε + τη φύση στη θέση της. Όσο για την άπειρη ποικιλία της φύσεως, + είναι σωστό παραμύθι αυτή. Δεν βρίσκεται στη φύση, μα στη + φαντασία ή την καλλιεργημένη τυφλομάρα εκείνου που τη βλέπει. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Καλά, μην κυττάζης εσύ το τοπίο, ξαπλώσου στο + χορτάρι, κάπνιζε και μίλα. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Ναι, αλλά η φύση δεν είναι τόσο βολική. Το χορτάρι + είναι σκληρό, υγρό, με σβώλους και γεμάτο φρικτά μαύρα έντομα. + Κι ο πιο φτωχός εργάτης του Morris (4) θα μπορούσε να σου + φτιάση ένα κάθισμα πολύ πιο αναπαυτικό παρ' ό,τι ολάκερη η + φύση. Η φύση χλωμιάζει μπροστά στα έπιπλα «της οδού που + δανείστηκε τόνομά της από την Οξφόρδη» σύμφωνα με τη + φρασεολογία του ποιητού που τόσον αγαπάς. Δεν παραπονιέμαι γι' + αυτό. Αν η Φύση ήταν αναπαυτική, το ανθρώπινο γένος ποτέ δεν θα + είχε εφεύρει την αρχιτεκτονική, κ' εγώ προτιμώ τα σπίτια στον + ανοικτόν αέρα. Στο σπίτι βλέπομε όλοι τις σωστές διαστάσεις. + Καθετί είναι στην εξουσία μας κι όλα προσαρμοσμένα στη χρήση τη + δική μας και για την ευχαρίστησή μας. Κι αυτός ο εγωισμός, που + είναι τόσο χρήσιμος για την ορθήν αντίληψη της ανθρωπίνης + αξιοπρεπείας, είναι εξ ολοκλήρου αποτέλεσμα της ζωής του + σπιτιού. Έξω στην εξοχή γίνεται κανείς αφηρημένος κι απρόσωπος. + Η ατομικότης του τον αφίνει ολότελα. Έπειτα η φύση είναι τόσον + αδιάφορη, τόσον απροσδιόριστη. Όποτε περπατώ σ' αυτό εδώ το + πάρκο, αισθάνομαι πάντα ότι δεν είμαι γι' αυτήν τίποτε παραπάνω + από τα κτήνη, που βόσκουνε στην πλαγιά ή το κολλητσόχορτο, που + ανθίζει στο χαντάκι. Τίποτε δεν είναι πιο φανερό παρ' ό,τι η + Φύση μισεί το μυαλό. Η σκέψη είναι το ανθυγιεινότερο πράμα στον + κόσμο και οι άνθρωποι πεθαίνουν απ' αυτήν απαράλλακτα καθώς από + όποιαν άλλην αρρώστεια. Ευτυχώς στην Αγγλία όπως δήποτε η σκέψη + δεν είναι κολλητική. Η λαμπρά μας φυσική κατάσταση ως λαού + οφείλεται ολότελα στην εθνική μας ηλιθιότητα. Ελπίζω ότι για + πολλά χρόνια ακόμη θα μπορέσουμε να φυλάξουμε τον μεγάλον αυτόν + ιστορικόν όγκον της ευτυχίας μας· φοβούμαι μόνο πως αρχίζομε να + γινόμασθε παραπολύ μορφωμένοι· τουλάχιστο κάθε ανίκανος για + μάθηση βάλθηκε να διδάξη. Να, αληθινά, πού κατέληξε ο + ενθουσιασμός μας για τη μόρφωση. Κ' επιτέλους πήγαινε εσύ + καλύτερα στην κουραστική κι άβολή σου φύση κι άφησέ με εμένα να + διορθώσω τα δοκίμιά μου. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Και γράφεις λοιπόν άρθρα! Τότε δεν είσαι πολύ + συνεπής σε όσα προ ολίγου μόλις είπες. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Και ποιος είναι ανάγκη να είναι συνεπής; Οι + χονδροκέφαλοι και οι δογματισταί, οι άνθρωποι οι πληκτικοί, που + σπρώχνουν τις αρχές τους ίσαμε το πικρό τέλος της πράξεως, + ίσαμε το reductio ad absurdum της εφαρμογής. Όχι εγώ. Καθώς ο + Έμερσον, έγραψα πάνω στην πόρτα της βιβλιοθήκης μου τη λέξη + «καπρίτσιο», χώρια που το άρθρο μου είναι μία σωτήρια και + πολύτιμη προειδοποίηση. Αν το προσέξουν, μπορεί να φέρη νέαν + αναγέννηση στην Τέχνη. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Ποιο είναι το θέμα του; + +ΒΙΒΙΑΝ. — Σκέπτομαι να το τιτλοφορήσω: «Η παρακμή της + ψευδολογίας. Μία διαμαρτυρία». + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Η ψευτιά! θαρρώ πως οι πολιτικοί μας την κράτησαν + αυτή τη συνήθεια. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Σε βεβαιώ ότι δεν την κρατούν. Ποτέ δεν υψώνονται + ψηλότερ' από το επίπεδο της κακής παραστάσεως των πραγμάτων· + αρκούνται συνήθως ν' αποδείχνουν, να συζητούν, να + επιχειρηματολογούν. Πόσο διαφορετικό τούτο από το χαρακτήρα του + αληθινού ψεύτη με τα ειλικρινή, άφοβά του λόγια, το υπέροχό του + το ανεύθυνο, τη γερή φυσική του περιφρόνηση σε κάθε λογής + απόδειξη! Κ' επιτέλους τι είναι ένα όμορφο ψέμα; Απλούστατα: + ότι είναι μονάχο του η δική του απόδειξη. Αν ένας άνθρωπος + είναι τόσο στερεμένος από φαντασία, ώστε να μη μπορή να πλάση + μιαν απόδειξη για να υποστηρίξη ένα ψέμα, καλύτερα να πη ευθύς + εξ αρχής την αλήθεια. Όχι, οι πολιτικοί δεν το κάνουν αυτό. + Κάτι μπορεί ίσως να λεχθή ευνοϊκό για το δικηγορικό σώμα. Ο + μανδύας του σοφιστού έχει σκεπάσει τα μέλη του. Ο προσποιημένος + ζήλος των και η ψεύτική τους ρητορική είναι ευχάριστα. Μπορούν + να παραστήσουν το μαύρο άσπρο, τον &ήττω λόγον κρείττω&, σαν να + βγήκαν φρέσκοι-φρέσκοι από τις Σχολές του Γοργίου και των άλλων + Λεοντίνων σοφιστών, και φημίζονται ότι αποσπούν από δύστροπους + δικαστάς θριαμβευτικές αποφάσεις αθωωτικές για τους πελάτες + των, κι όταν ακόμη αυτοί, όπως συχνά συμβαίνει, είναι φανερά κι + αλάθευτ' αθώοι. Όμως στενοχωρούνται από το πεζό και δεν + ντρέπονται να καταφεύγουν σε προηγούμενα. Στο πείσμα όλων τους + των προσπαθειών όμως η αλήθεια λάμπει. Και οι εφημερίδες ακόμα + εκφυλίσθηκαν. Τώρα μπορεί καθένας να βασίζεται απολύτως σ' + αυτές. Το καταλαβαίνει κανείς αυτό διατρέχοντας τις στήλες + τους. Πάντα ό,τι διαβάζεται εκείνο και συμβαίνει. Φοβούμαι πως + δεν έχει κανείς να πη πολλά ευνοϊκά ούτε για τους δικηγόρους + ούτε για τους δημοσιογράφους. Χώρι' απ' αυτό, εκείνο που εγώ + υποστηρίζω είναι η ψευτιά στην Τέχνη· θέλεις να σου διαβάσω + ό,τι έγραψα; Μπορεί να σου κάνη καλό. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Μάλιστα, αφού μου δώσης πρώτα ένα τσιγάρο. + Ευχαριστώ. Δεν μου λες εν παρόδω για ποιο περιοδικό το + προορίζεις; + +ΒΙΒΙΑΝ. — Για τη «Retrospective Review», θαρρώ πως σου τόχω πει + ότι οι εκλεκτοί την ξαναΐδρυσαν. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Ποιους εννοείς «εκλεκτούς»; + +ΒΙΒΙΑΝ. — Ω! τους Κουρασμένους Ηδονιστάς, φυσικά. Είναι ένα + κλουμπ, στο οποίον ανήκω κ' εγώ. Λένε πως βάζουμε μαραμένα + τριαντάφυλλα στην μπουτονιέρα μας, όταν ανταμώνουμε, κι ότι + τελούμε κάποια λατρεία στο Δομιτιανό. Φοβούμαι πως εσύ δεν + είσαι εκλέξιμος. Αγαπάς υπερβολικά τις απλές ηδονές. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Θα με καταψήφιζαν, υποθέτω, για ζωώδεις διαθέσεις. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Πιθανόν. Έπειτα είσαι λιγάκι πιο μεγάλος απ' ό,τι + πρέπει. Δεν δεχόμαστε τους μεσόκοπους. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Καλά, μα φαντάζομαι πως αρκετά εβαρεθήκατε ο ένας + τον άλλον. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Σωστά, αλλά αυτός είναι ένας από τους σκοπούς του + κλουμπ. Τώρα, αν μου υποσχεθής ότι δεν θα με διακόπτης έτσι + συχνά, θα σου διαβάσω το άρθρο μου. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ — Θα σ' ακούω όλος αυτί. + +ΒΙΒΙΑΝ. — (Διαβάζει με φωνή πολύ καθαρή και μουσική). + + «Η παρακμή της ψευδολογίας. Μία Διαμαρτυρία. — Ένας από τους + κυριωτέρους λόγους, που μπορούν ν' αποδοθούν στο παράξενα + κοινοτοπικό του μεγαλυτέρου μέρους της φιλολογίας του αιώνος + μας, είναι αναμφιβόλως η παρακμή της ψευδολογίας στην Τέχνη, + στην Επιστήμη και στις κοινωνικές απολαύσεις. Οι αρχαίοι + ιστορικοί μας έδωκαν νόστιμη μυθολογία στη μορφή γεγονότων. Ο + νεώτερος μυθιστοριογράφος μας παρουσιάζει κουτά συμβάντα κάτω + από τον πέπλο παραμυθιού. H Κυανή Βίβλος γίνεται πολύ γρήγορα + το ιδεώδες του για μέθοδο και ύφος. Έχει το πληκτικό του + «document humain», το άθλιό του μικρό «coin de la création», + όπου μέσα κάνει έρευνα με το μικροσκόπιό του. Θα τον βρήτε στην + Εθνική Βιβλιοθήκη ή το Βρεττανικό Μουσείο να μελετά αναίσχυντα + το θέμα του. Δεν έχει μήτε το θάρρος των ξένων ιδεών, αλλά + καταφεύγει επίμονα για το καθετί απευθείας στη ζωή και στο + τέλος ανάμεσα σε εγκυκλοπαίδειες και προσωπική πείρα βρίσκει το + δρόμο του χαράζοντας τους τύπους του από τον οικογενειακό του + κύκλο κατά το μοντέλο της εβδομαδιάτικης πλύστρας κ' έχοντας + αποκτήσει ένα σωρό χρήσιμες πληροφορίες, από τις οποίες δεν + μπορεί ολότελα να γλυτώση μήτε στου βαθύτερου στοχασμού τις + στιγμές. + + »Η ζημία, που γίνεται στη φιλολογία γενικά από το ψεύτικο αυτό + ιδεώδες της εποχής μας, δύσκολα μπορεί να υπολογισθή. Οι + άνθρωποι με κάποιαν αφροντισιά μιλούν για ένα «γεννημένο + ψεύτη», απαράλλακτα όπως μιλούν και για ένα «γεννημένο ποιητή». + Αλλά και στις δυο περιπτώσεις έχουν άδικο. Η ψευδολογία και η + ποίηση είναι τέχνες — τέχνες, καθώς το παρετήρησε ο Πλάτων, όχι + άσχετες η μια με την άλλη — και απαιτούν την προσεκτικώτερη + μελέτη, την πιο αφιλοκερδή αφοσίωση. Και πράγματι έχουν την + τεχνική τους, ακριβώς όπως οι υλιστικώτερες τέχνες, η ζωγραφική + και η γλυπτική, έχουν τα λεπτά μυστικά τους της φόρμας και του + χρώματος, τα πονηρά τα κρυφά τους, τις σκόπιμες καλλιτεχνικές + των μεθόδους. Καθώς γνωρίζει κανείς τον ποιητή από την όμορφή + του μουσική, έτσι μπορεί κανείς ν' αναγνωρίση τον ψεύτη από την + πλούσια ρυθμική προφορά του και σε καμμιάν από τις δυο + περιπτώσεις δεν αρκεί η τυχαία έμπνευση της στιγμής. Κ' εδώ, + όπως σε άλλα πράματα, η πρακτική πρέπει να πηγαίνη μπρος από + την τελειοποίηση, Όμως στις ημέρες μας, ενώ η μόδα να γράφουν + ψέματα έγινε παραπολύ κοινή, η μόδα να λένε ψέματα πάει σχεδόν + να δυσφημισθή τελείως. Πολλοί νέοι μπαίνουν στη ζωή με το + φυσικό χάρισμα του να μεγαλοποιούν, που, αν ετρεφόταν σε + ομογενές συμπαθητικό περιβάλλον ή με τη μίμηση των καλυτέρων + μοντέλων, θα μπορούσε ν' αναπτυχθή σε κάτι αληθινά μεγάλο και + θαυμαστό. Αλλά κατά κανόνα δεν γίνονται τίποτε. Ή πέφτουν σε + αφρόντιστες συνήθειες ακριβολογίας — + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Αγαπητέ μου. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Σε παρακαλώ μη με διακόπτης στη μέση της προτάσεως. — + «Ή πέφτουνε σε αφρόντιστες συνήθειες ακριβολογίας ή αρχίζουν να + συχνάζουνε στις παρέες γέρων και καλά πληροφορημένων ανθρώπων. + Και τα δυο είναι εξίσου καταστρεπτικά για τη φαντασία τους όπως + θα ήταν καταστρεπτικά για τη φαντασία όποιου και νάναι, και σε + λίγον καιρό αναπτύσσουνε μιαν ανθυγιεινή κι αρρωστιάρικη + ικανότητα να λένε την αλήθεια, αρχίζουν να βεβαιώνουν καθετί + που λέγεται μπροστά τους, δεν διστάζουν ν' αντιλέγουν σ' + ανθρώπους πολύ νεώτερους από τον εαυτό τους και καταλήγουν + συχνά να γράφουνε μυθιστορήματα τόσον όμοια με τη ζωή, που + κανένας να μη μπορή να πιστεύη στην πιθανότητά τους. Και δεν + είναι τούτο μία μοναδική περίπτωση. Είναι απλώς έν' ανάμεσα στα + πολλά παραδείγματα· κι αν δεν μπορέση να γίνη τίποτε για να + εμποδίση ή τουλάχιστο να περιορίση την τερατώδη μας λατρεία των + γεγονότων, η Τέχνη θα γίνη στείρα κ' η ομορφιά θα χαθή απ' τη + χώρα. + + »Ακόμη και Ο κ. Robert Louis Stevenson, ο ευχάριστος εκείνος + τεχνίτης αβράς και γεμάτης φαντασία πρόζας, κηλιδώθηκε μ' αυτό + το νέο ελάττωμα, γιατί δεν ξέρομε θετικά τι άλλο όνομα να + δώσουμε σ' αυτό. Είναι κάτι παρόμοιο σαν ν' αφαιρή κανείς από + μια διήγηση την πραγματικότητά της, όταν προσπαθή να την κάνη + παραπολύ αληθινή, και το &Μαύρο Τόξο& (5) είναι τόσον + αντικαλλιτεχνικό, οπού να μη μπορή να καυχιέται ότι έχει κ' + έναν αναχρονισμό, ενώ η μεταμόρφωση του Dr Jekyll (6) + διαβάζεται επικίνδυνα σαν ένα πείραμα στη «Lancet» (7). Όσο για + τον κ. Rider Haggard, που πράγματι έχει ή είχε μια φορά τις + ιδιότητες που κάνουν τον τέλεια μεγαλοπρεπή ψεύτη, τώρα τόσο + φοβάται μήπως τον υποψιαστούνε για μεγαλοφυή, ώστε, όταν μας + λέη τίποτε θαυμαστό, αισθάνεται τον εαυτό του υποχρεωμένο να + εφευρίσκη καμμιά προσωπική ανάμνηση και να την βάζη σε + υποσημείωση ως είδος δειλής επιβεβαιώσεως. Ούτε οι άλλοι μας οι + διηγηματογράφοι είναι πολύ καλύτεροι. Ο κ. Henry James γράφει + μυθικές ιστορίες σαν να κάνη κανένα επίπονο χρέος και σπαταλά + σε ταπεινά μοτίβα κι απαρατήρητες «απόψεις» το καθαρό + φιλολογικό του ύφος, τις επιτυχείς του φράσεις, την πεταχτή και + καυστική σάτυρά του. Ο κ. Hall Caen είναι αλήθεια ότι αποβλέπει + στο μεγαλόπρεπο, αλλά γράφει στη μεγαλύτερην ένταση της φωνής + του. Είναι τόσο μεγαλόφωνος, που δεν μπορεί κανείς ν' ακούση τι + λέει. Ο κ. James Payn είναι μάστορας στην τέχνη του να σκεπάζη + ό,τι δεν αξίζει να βρεθή. Κυνηγάει τολοφάνερο με τον + ενθουσιασμό ενός κοντόφθαλμου αστυνόμου. Όσο κανείς διαβάζει τα + βιβλία του και προχωρεί, τόσο η αβεβαιότης του συγγραφέως + καταντά σχεδόν ανυπόφορη. Τάλογα του Φαέθωνος του κ. William + Black δεν πετούν κατά τον ήλιο. Μόνο τρομάζουν το βράδυ τον + ουρανό με ζωηρές χρωμολιθογραφίες. Οι χωρικοί βλέποντάς τες να + σιμώνουν καταφεύγουνε στη διάλεκτό τους. Η κ. Oliphant φλυαρεί + ευχάριστα για εφημέριους, παρτίδες του λων-τέννυς, νοικοκυρωσύνη + κι άλλες πληκτικές ιστορίες. Ο κ. Marion Cranford προσφέρθηκε + θύμα στο βωμό του τοπικού χρώματος. Είναι σαν την κυρία της + γαλλικής κωμωδίας, που μιλεί εξακολουθητικά για το «beau del d' + Italie». Χώρια που απόκτησε την κακή συνήθεια να λέη ηθικές + σάχλες. Όλο και μας κοπανά πως το να είναι κανείς καλός είναι + να είναι καλός και το να είναι κακός είναι να είναι μοχθηρός. + Πού και πού καταντά σχεδόν εποικοδομητικός. Το έργο Robert + Elsmere είναι βέβαια έν' αριστούργημα, αριστούργημα του ανιαρού + είδους «genre ennuyeux», της μοναδικής μορφής της φιλολογίας, + που φαίνεται ότι ο Αγγλικός λαός τέλεια τη γουστάρει. Κάποιος + μυαλωμένος νεαρός φίλος μού έλεγε κάπου πως το έργο αυτό του + υπενθύμιζε το είδος της κουβέντας που γίνεται στο τσάι σε μια + σοβαρή οικογένεια &νοκομφορμιστών& (8) και μπορούμε να το + πιστέψουμε. + + Και πράγματι μόνο στην Αγγλία μπορούσε να βγη τέτοιο βιβλίο. Η + Αγγλία είναι η πατρίδα των χαμένων ιδεών. Όσο για τη μεγάλη + εκείνη σχολή των μυθιστοριογράφων, που ολοένα κι αυξάνει και + που γι' αυτήν ο ήλιος βγαίνει πάντα στο East-End (8a) το μόνο + πράμα που μπορεί κάνεις να πη γι' αυτούς είναι ότι βρίσκουν τη + ζωή ωμή και την αφίνουν άψητη. + + »Στη Γαλλία, μολονότι τίποτε τόσο σκόπιμα πληκτικό όσο το έργο + Robert Elsmere δεν εφάνηκε, όμως τα πράματα δεν είναι πολύ + καλύτερα. Ο κ. Guy de Maupassant με την οξεία, τσουχτερή του + ειρωνεία και το τραχύ και ζωηρό ύφος του αφαιρεί από τη ζωή και + τα λίγα φτωχά κουρέλια που τη σκεπάζουν ακόμα και μας δείχνει + τη βρωμερή, πονούσα κ' εμπυασμένη πληγή. Γράφει σκοτεινές + μικρές τραγωδίες, όπου μέσα ο καθένας γελοιοποιείται, και + πικρές κωμωδίες, που δεν μπορεί κανείς να γελάση μ' αυτές από + τα δάκρυα που προκαλούν. Ο κ. Zola, πιστός στην υψηλή αρχή που + εκθέτει σ' έν' από τα φιλολογικά του προνουντσιαμέντα ότι «ο + μεγαλοφυής άνθρωπος δεν έχει πνεύμα», είναι αποφασισμένος να + δείξη ότι, αν δεν είναι μεγαλοφυής, είναι τουλάχιστον κοινός + κουτός. Και πόσον τέλεια το καταφέρνει! Δεν του λείπει η + δύναμη. Πού και πού, όπως στη Germinal λ.χ., υπάρχει κάτι το + σχεδόν επικό στο έργο του. Αλλά το έργο του είναι στραβό απ' + την αρχή ίσαμε το τέλος κι όχι από την άποψη της ηθικής, αλλά + της τέχνης. Από την ηθική μεριά είναι ακριβώς ό,τι έπρεπε να + ήταν. Ο συγγραφεύς είναι τελείως ειλικρινής και περιγράφει τα + πράματα απαράλλακτα όπως συμβαίνουν. Τι παραπάνω μπορεί να θέλη + ένας ηθικολόγος; Δεν συμπαθούμε καθόλου την ηθική αγανάκτηση + της εποχής μας κατά του κ. Zola. Είναι απλούστατα η αγανάκτηση + του Ταρτούφου για το ξεσκέπασμά του. Όμως από την τεχνική μεριά + τι μπορεί να πη κανείς ευνοϊκό για το συγγραφέα των έργων: + «L'Assommoir», «Nana» και «Pot-Bouille»; Τίποτε. Ο κ. Ruskin + περιγράφει κάπου τους χαρακτήρες των μυθιστορημάτων της George + Eliot σαν να είναι παρόμοιοι με τα σκουπίδια του κάρρου της + Pentorrville (9), αλλά οι χαρακτήρες του κ. Zola είναι πολύ + χειρότεροι. Έχουν τις φοβερές κακίες τους και τις πιο φοβερές + αρετές τους. Η αφήγηση της ζωής των είναι απολύτως δίχως + ενδιαφέρον. Ποιόνε νοιάζει τι γίνονται; Από τη φιλολογία + απαιτούμε κάτι ξέχωρο, κάποια γοητεία, ομορφιά και δύναμη + φαντασίας. Δεν γυρεύουμε να ταραχθούμε και ν' αηδιάσουμε με τα + καμώματα των κατωτέρων τάξεων. Ο κ. Daudet είναι καλύτερος. + Έχει πνεύμα, πινελιές ελαφρές και διασκεδαστικόν ύφος. Αλλά + τώρα τελευταία αυτοκτόνησε φιλολογικώς. Κανένας βέβαια δεν + μπορεί να ενδιαφέρεται για τον Delobelle με το «II faut lutter + pour l'art» που συχνολέει, ούτε για τον Valmajour με την + αιωνίαν επωδό του για ταηδόνι, ούτε για τον ποιητή στο «Jack» + με τα «mots cruels» του τώρα που μάθαμε από το «Vingt ans de ma + vie littéraire», ότι oι χαρακτήρες αυτοί είναι παρμένοι + απευθείας απ' τη ζωή. Εμάς μας φαίνονται σαν να έχασαν έξαφνα + κάθε τους ζωτικότητα, όλες τις λίγες αρετές που είχαν. Οι μόνοι + αληθινοί άνθρωποι είναι εκείνοι που ποτέ δεν υπήρξαν, κι αν + ένας μυθιστοριογράφος είναι τόσον ευτελής, ώστε να γυρεύη στη + ζωή τους ήρωές του, πρέπει τουλάχιστο να καμώνεται πως είναι + πλάσματά του κι όχι να καυχιέται ότι είναι αντίγραφα. Η + δικαιολογία για ένα χαρακτήρα σ' ένα μυθιστόρημα είναι όχι πως + οι άλλοι άνθρωποι είναι ό,τι είναι, αλλά πως ο συγγραφεύς είναι + ό,τι είναι. Αλλοιώτικα το μυθιστόρημα δεν είναι έργο Τέχνης. + Όσο για τον v. Paul Bourget, τον δάσκαλο του Roman + psychologique, κάνει λάθος να φαντάζεται ότι οι άνδρες και οι + γυναίκες της νέας ζωής μπορούν ν' αναλυθούν επ' άπειρον σε μια + σειρά αναριθμήτων κεφαλαίων. Το γεγονός είναι ότι εκείνο που + μας ενδιαφέρει στους ανθρώπους της καλής κοινωνίας — και ο κ. + Bourget σπανίως το κουνάει από το προάστειο St. Germain, εκτός + όταν έρχεται στο Λονδίνον — είναι η μάσκα, που ο καθένας τους + φορεί κι όχι η πραγματικότης που κρύβεται πίσω απ' τη μάσκα. + Είναι ταπεινωτική ομολογία αυτό, κι όμως όλοι μας είμαστε + καμωμένοι απ' την ίδια πάστα. Στον Φάλσταφ υπάρχει κάτι απ' τον + Άμλετ και στον Άμλετ κάτι του Φάλσταφ. Ο παχύς ιππότης έχει + πότε-πότε μελαγχολικές διαθέσεις, όπως ο νεαρός πρίγκηπας + στιγμές χονδρής ευθυμίας. Διαφέρουμε μεταξύ μας μονάχα + στασήμαντα. Στη φορεσιά, στο φέρσιμο, στον τόνο της φωνής, στις + θρησκευτικές δοξασίες, στο εξωτερικό, στις συνήθειες και τα + παρόμοια. Όσον αναλύει κανείς τους ανθρώπους, τόσο και λείπουν + οι λόγοι της αναλύσεως· αργά ή γρήγορα φθάνει κανείς στο φοβερό + εκείνο παγκόσμιο πράμα που λέγεται ανθρώπινη φύση. Η αλήθεια, + καθώς το ξέρει καλά όποιος εργάσθηκε ανάμεσα στους φτωχούς, η + αδελφωσύνη των ανθρώπων δεν είναι απλώς ποιητικόν όνειρο, μα + μια παραπολύ απογοητευτική και ταπεινωτική πραγματικότης. Κι αν + ένας συγγραφεύς αναλύη επίμονα τις ανώτερες τάξεις, μπορεί + ακριβώς το ίδιο να γράφη συγχρόνως και για τα κορίτσια που + πουλούνε σπίρτα ή φρούτα». — Ωστόσο, αγαπητέ μου Κύριλλε, δεν + θα σε κρατήσω περισσότερον καιρό επιμένοντας σ' αυτό εδώ το + ζήτημα. Παραδέχομαι ότι τα νέα μυθιστορήματα έχουν πολλά καλά + σημεία. Επιμένω μονάχα ότι γενικά δεν διαβάζονται. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Αυτό είναι βέβαια ένας πολύ βαρύς χαρακτηρισμός και + πρέπει να σου το πω ότι φρονώ πως σε μερικές επικρίσεις σου + είσαι άδικος. Μου αρέσουν εμένα το «The Deemster» και το «The + Daughter of Heth» και το «Le Disciple» και το «Mr. Jsaacs»· κι + όσο για το «Robert Elsmere» είμαι τέλεια, αφωσιωμένος σ' αυτό. + Όχι πως το θεωρώ σοβαρό έργο. Σαν έκθεση των προβλημάτων που + έχει ν' αντικρύση ο αληθινός χριστιανός είναι γελοίο κι + απηρχαιωμένο. Είναι απλούστατα το έργο &Φιλολογία και Δόγμα& + του Arnold, με τη φιλολογία του βγαλμένη έξω και τόσο + καθυστερεί στον αιώνα μας όσον αι &Αποδείξεις& του Paley ή η + μέθοδος της Βιβλικής ερμηνείας του Golento. Και τίποτε δεν θα + έκαμνε μικρότερη εντύπωση από τον άτυχον ήρωα, που σοβαρά + διαλαλούσε μιαν αυγή, που προ πολλού είχε χαράξει και που τόσο + του ξέφευγε η αληθινή σημασία της, ώστε να προτείνη να + εξακολουθήση η εργασία της παληάς εταιρείας με νέον όνομα» + (10). Από το άλλο μέρος όμως περιέχει πολλές επιτυχημένες + καρικατούρες κ' ένα σωρό ευχάριστες περικοπές από ξένα έργα, + και η φιλοσοφία του Green σκεπάζει με τη ζαχαρόκονή της τα + κάπως πικρά καταπότια των παραμυθιών του συγγραφέως. Δεν μπορώ + μολαταύτα να μην εκφράσω την απορία μου γιατί δεν αναφέρατε + τίποτε για τους δυο μυθιστοριογράφους, που πάντα τους + διαβάζετε, τον Balzac και τον George Meredith. Ασφαλώς και οι + δύο τους είναι ρεαλισταί. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Α! Ο Meredith! Ποιος μπορεί να τον χαρακτηρίση; Το + ύφος του είναι χάος φωτιζόμενον από λάμψεις αστραπής. Σα + συγγραφεύς καθυπόταξε το καθετί εκτός από τη γλώσσα, σαν + μυθιστοριογράφος μπορεί κάθε άλλο να κάνη παρά να διηγηθή + καμμιάν ιστορία — σαν καλλιτέχνης όλα τάχει, μόνο η αρμονία του + λείπει. Κάποιος στον Σαίξπηρ — ο Touchstone (11) νομίζω — μιλεί + για έναν άνθρωπο που σπάζει το κεφάλι του όλη την ώρα για να + δείξη πνεύμα κι αυτό μου φαίνεται πως μπορούσε να χρησιμέψη για + βάση στην κριτική του τρόπου της εργασίας του Meredith. Αλλά + ό,τι κι αν είναι, ρεαλιστής δεν είναι. Ή καλύτερα είναι παιδί + του ρεαλισμού τσακωμένο με τον πατέρα του. Ύστερ' απ' ώριμη + σκέψη εδιάλεξε να γίνη ρομαντικός. Αρνήθηκε να σκύψη το γόνα + στον Βάαλ, και στο τέλος, κι αν ακόμα το λεπτό πνεύμα του + ανθρώπου δεν επαναστατούσε ενάντια στις θορυβώδεις βεβαιώσεις + του ρεαλισμού, το ύφος του θ' αρκούσε, μοναχό του αυτό, να + κρατήση σε σεβαστήν απόσταση τη ζωή. Μ' αυτό φύτεψε γύρω στον + κήπο του ένα φράχτη γεμάτο αγκάθια κι ολοκόκκινον από θαυμάσια + τριαντάφυλλα. Όσο για τον Balzac, αυτός ήταν ένα παραπολύ + αξιοσημείωτο ταίριασμα της καλλιτεχνικής ιδιοσυγκρασίας με το + επιστημονικό πνεύμα. Το τελευταίο το κληροδότησε στους μαθητές + του· το πρώτο ήταν καθολοκληρίαν ιδικό του. Η διαφορά ανάμεσα + του βιβλίου του Zola «l' Assommoir» και των «Ιllousions + Perdues» του Balzac είναι διαφορά μεταξύ ρεαλισμού δίχως + φαντασία και πραγματικότητος φανταστικής. Όλοι οι χαρακτήρες + του Balzac, λέει ο Baudelaire, «είναι προικισμένοι με την ίδια + ζωηρότητα που ζωντάνευε αυτόν τον ίδιο. Οι μύθοι του όλοι είναι + τόσο βαθειά χρωματισμένοι, όσο τα όνειρα. Κάθε προσώπου των + έργων του το μυαλό είν' ένα όπλο γεμισμένο με θέληση ίσαμε με + το στόμιο. Κι αυτοί οι παραμάγειροι έχουν μεγαλοφυία. Μία + συνεχής μελέτη του Balzac θα έκανε τους ζωντανούς φίλους μας να + μεταβληθούν σε σκιές και τους γνωστούς μας σε σκιές σκιών. Οι + χαρακτήρες του έχουν ένα είδος ζωηράς, πολύχρωμης υπάρξεως. Μας + κυριεύουν και περιφρονούν το σκεπτικισμό. Μία από τις + μεγαλύτερες τραγωδίες της ζωής μου είναι ο θάνατος του Lucien + de Rubempré. Μου είναι μια θλίψη, που ποτέ δεν μπόρεσα να + λυτρωθώ απ' αυτήν τέλεια. Μου έρχεται στο νου στις στιγμές των + απολαύσεών μου. Τον θυμούμαι κι όταν γελώ. Όμως ο Balzac δεν + είναι περισσότερο ρεαλιστής απ' ό,τι ήταν ο Holbein. Έπλαθε τη + ζωή, δεν την αντέγραφε. Παραδέχομαι μολαταύτα πως έδωσε + παραπολύ μεγάλη σημασία στο νεωτεριστικό της μορφής κι ότι γι' + αυτό κανένα βιβλίο του δεν μπορεί να ταχθή σαν καλλιτεχνικόν + αριστούργημα στην ίδια σειρά με τη «Salambo» (12) ή τον + «Esmond» (13) ή το «The Cloister and the Hearth» (14) ή τον + &Υποκόμητα της Βαρκελώνης&. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Έχεις αντίρρηση λοιπόν στο νεωτεριστικό της μορφής; + +ΒΙΒΙΑΝ. — Μάλιστα. Είναι το τεράστιο κόστος ενός πολύ φτωχού + αποτελέσματος. Ο καθαρός νεωτερισμός στη φόρμα έχει πάντα κάτι + το εκλαϊκευτικό. Δεν μπορεί να μην το έχη. Το κοινό φαντάζεται + ότι, επειδή αυτό ενδιαφέρεται για τα ολόγυρά του, πρέπει και η + τέχνη να ενδιαφέρεται γι' αυτά και να τα πάρη για θέμα της. + Όμως απλώς το ότι ενδιαφέρεται το κοινό σ' αυτά, τα κάνει + ακατάλληλα αντικείμενα Τέχνης. Τα μόνα ωραία πράγματα, καθώς το + είπε κάποιος μια φορά, είναι εκείνα που δεν αφορούν σ' εμάς. + Εφόσον ένα πράμα μας χρησιμεύει ή μας χρειάζεται ή οπωσδήποτε + μας επιδρά προξενώντας μας πόνο ή ηδονήν ή αποτείνεται ορμητικά + στη συμπάθειά μας ή είναι ζωτικό μέρος του περιβάλλοντος όπου + ζούμε, είναι έξω από την καθαυτό σφαίρα της Τέχνης. Πρέπει να + είμαστε πολύ ή λίγο αδιάφοροι στα θέματα της Τέχνης. Πρέπει + οπωσδήποτε να μην έχουμε προτιμήσεις, προλήψεις, κανενός είδους + αίσθημα μεροληπτικό. Ακριβώς γιατί η Εκάβη δεν μας είναι διόλου + σχετική, οι πόνοι της είναι τόσο θαυμαστό μοτίβο για τραγωδία. + Δεν ξέρω τίποτε μελαγχολικώτερο στην όλην ιστορία της + φιλολογίας από το καλλιτεχνικό στάδιο του Charles Reade. Έγραψε + ένα όμορφο βιβλίο, &Το Μοναστήρι και το Τζάκι&, ένα βιβλίο τόσο + ανώτερο από τα «Romola» (15) όσο το «Romola» είναι ανώτερο από + το «Daniel Derouda» (16), και σπατάλησε το υπόλοιπο της ζωής + του σε μιαν ανόητη προσπάθεια να νεωτερίζη, να επισύρη την + προσοχή του κοινού στην κατάσταση των ποινικών μας φυλακών και + τη διαχείριση των ιδιωτικών μας φρενοκομείων. Ο Charles Dickens + ήταν αρκετά αποθαρρυντικός και συνειδητά μάλιστα όταν + προσπαθούσε να κινήση τη συμπάθειά μας προς τα θύματα της + διαχειρίσεως της Δημοσίας Αρωγής. Αλλά ο Charles Reade, ένας + καλλιτέχνης, ένας μελετητής, ένας άνθρωπος με αληθινόν αίσθημα + του ωραίου, μαινόμενος και ουρλιάζων για τις καταχρήσεις της + σύγχρονης ζωής σαν ένας κοινός λιβελλογράφος ή αισθηματίας + δημοσιογράφος, είναι πράγματι ένα θέαμα για να το θρηνούν οι + άγγελοι. Πίστεψέ με, αγαπητέ μου Κύριλλε, ότι ο νεωτερισμός στο + θέμα είναι κάτι εντελώς και απολύτως στραβό. Τη συνειθισμένη + του αιώνος φορεσιά των γκαρσονιών την πείραμε για την εσθήτα + των Μουσών και ξοδεύομε τον καιρό μας στους μολυσμένους δρόμους + και ταποκρουστικά προάστεια των αθλίων πόλεών μας αντί να τον + περνούμε στη βουνοπλαγιά με τον Απόλλωνα. Ωρισμένως είμαστε + γενεά εκφυλισμένη· επουλώσαμε τα πρωτοτόκια για ένα πινάκιο + γεγονότων. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Υπάρχει κάποια αλήθεια σ' αυτό που λες και + πράγματι, όση ευχαρίστηση και να μας δίνη το διάβασμα ενός + καθαρά μοντέρνου μυθιστορήματος, δεν βρίσκομε καμμιά + καλλιτεχνική απόλαυση στο ξαναδιάβασμά του, κι αυτό ίσως είναι + η πιο ψηλαφητή απόδειξη του τι είναι φιλολογικό και τι δεν + είναι. Αν κανείς δεν μπορή να αισθανθή ευχαρίστηση διαβάζοντας + ξανά και ξανά ένα βιβλίο, δεν είναι ανάγκη να το διαβάση + καθόλου. Αλλά τι λες για το ξαναγύρισμα στη Ζωή και στη Φύση; + Είναι η πανάκεια που πάντα μας τη συσταίνουν. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Θα σου διαβάσω το τι φρονώ γι' αυτό το ζήτημα. Το + κομματάκι αυτό είναι λίγο παρακάτω στο άρθρο, αλλά μπορώ να σου + το διαβάσω από τώρα: + + «Η λαϊκή κραυγή της εποχής μας είναι: «Ας ξαναγυρίσουμε στη Ζωή + και στη Φύση. Αυτές θα μας ξαναπλάσουν την Τέχνη και θα χύσουν + στις φλέβες της το κόκκινο αίμα· στα πόδια της θα δώσουν + γρηγοράδα και στα χέρια της δύναμη». Όμως αλλοίμονο! απατώμεθα + στις αξιέραστες και καλόβολες προσπάθειές μας. Η Φύση μένει + πάντα πίσω από τον αιώνα. Κι όσο για τη Ζωή, αυτή είναι το + στοιχείο που διαλύει την Τέχνη, ο εχθρός που ρημάζει το σπίτι + της». + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Τι εννοείς όταν λες ότι η Φύση μένει πάντα πίσω από + τον αιώνα; + +ΒΙΒΙΑΝ. — Είναι ίσως λίγο μυστηριακό. Να όμως τι εννοώ. Αν + πάρουμε για Φύση το φυσικό, απλό ένστικτο αντίθετα προς τη + συνειδητή καλλιέργεια και ανάπτυξη, το έργο που παράγεται με + την επίδρασην αυτή είναι πάντα παλαιικό στη μορφή, απηρχαιωμένο + κι ασυγχρόνιστο. Ένα της Φύσεως άγγελμα όλον τον κόσμο τον + κάνει όμοιο, μα δυο της αγγέλματα καταστρέφουν όποιο έργο + Τέχνης. Αν από την άλλη μεριά Φύση λέμε το σύνολο των + εξωτερικών για τον άνθρωπο φαινομένων, τότε οι άνθρωποι + βρίσκουν σ' αυτή ό,τι οι ίδιοι της φέρνουν. Αυτή δεν υποβάλλει + τίποτε. Ο Wordsworth πήγε στις λίμνες, όμως ποτέ δεν ήταν + ποιητής της λίμνης. Βρήκε στις πέτρες τα κηρύγματα που ο ίδιος + τα είχε κηρύξει εκεί. Πήγαινε ηθικολογώντας στα τριγύρω, αλλά η + καλή του εργασία φάνηκε όταν ξαναγύρισε όχι στη Φύση, μα στην + Ποίηση. Η ποίηση του έδωκε τη &Λαοδάμεια& και τα ωραία σοννέτα + και τη &Μεγάλη Ωδή&, όπως και είναι μεγάλη. Η Φύση του έδωκε τη + «Martha Ray» και τον «Peter Bell» και την προσφώνηση στην τσάπα + του Wilkinson. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Θαρρώ πως αυτή η όψη του πράγματος είναι + συζητήσιμη. Εγώ πάω να πιστέψω κάλλιο στην «παρόρμηση από έν' + ανοιξιάτικο δάσος», μολονότι βέβαια η καλλιτεχνική αξία μιας + τέτοιας παρορμήσεως εξαρτάται εντελώς από το είδος της + ιδιοσυγκρασίας που τη δέχεται, έτσι που ο γυρισμός στη Φύση να + σημαίνη απλώς την κατεύθυνση προς μια μεγάλη προσωπικότητα. + Υποθέτω πως θα συμφωνήσετε σ' αυτό. Προχωρώ ωστόσο στο + διάβασμα. + +ΒΙΒΙΑΝ. (Διαβάζει) — «Η τέχνη αρχίζει με την αφηρημένη + διακόσμηση, με την καθαρά φανταστική και ηδονική εργασία, + έχοντας να κάνη με ό,τι δεν είναι πραγματικό, με το ανύπαρκτο. + Αυτός είναι ο πρώτος σταθμός. Ύστερα η Ζωή γοητεύεται με το νέο + τούτο θαύμα και γυρεύει να γίνη δεκτή στο μαγεμμένο κύκλο. Η + Τέχνη παίρνει τη ζωή σαν ένα μέρος του αρχικού υλικού της, την + ξαναπλάττει και τη μεταμορφώνει σε καινούργιες φόρμες κι + απολύτως αδιαφορεί στα όσα συμβαίνουν, εφευρίσκει, φαντάζεται, + ονειρεύεται, τηρώντας αναμεταξύ της ίδιας και της + πραγματικότητος το αδιαπέραστο διάφραγμα του ωραίου ύφους, της + χρήσεως της διακοσμητικής ή του ιδεαλισμού. Το τρίτο στάδιο + είναι όταν η Ζωή αρχίζη να επικρατή και διώχνη την Τέχνη έξω + στην ερημιά. Αυτό είναι η αληθινή παραμονή στην Τέχνη κι απ' + αυτό υποφέρομε σήμερα. + + »Ας πάρουμε την περίπτωση του αγγλικού δράματος. Στην αρχή στα + χέρια των μοναχών η δραματική τέχνη ήταν αφηρημένη, + διακοσμητική και μυθολογική. Έπειτα επήρε τη Ζωή στην υπηρεσία + της και μεταχειριζομένη μερικές εξωτερικές φόρμες της ζωής + έπλασε ένα τέλειο νέο είδος όντων, που οι λύπες τους ήταν + φοβερώτερες από τη λύπη που ποτέ αισθάνθηκε ο άνθρωπος, και οι + χαρές τους δυνατώτερες από τη χαρά του εραστού, που είχαν τη + μανία των Τιτάνων και τη γαλήνη των Θεών, τερατώδεις και + θαυμαστές αμαρτίες, τερατώδεις και θαυμαστές αρετές. Τους έδωκε + γλώσσα διαφορετική από τη γλώσσα της κοινής χρήσεως, μια γλώσσα + γεμάτη από λαμπρόηχη μουσική και γλυκό ρυθμό, καμωμένη + μεγαλόπρεπη με μια σοβαρή καντέντσα, ή απαλή με μια φανταστική + ρίμα, στολισμένη με τα πετράδια θαυμαστών λέξεων και + πλουτισμένη με μιαν υψηλήν έκφραση. Έντυσε τα παιδιά της με + παράξενα ρούχα και μάσκες κι όταν αυτή έδωκε το σύνθημα, ο + αρχαίος κόσμος εσηκώθη από το μαρμαρένιο του τάφο. Νέος Καίσαρ + εβάδισε υπερήφανα διαμέσου των δρόμων της αναστημένης Ρώμης και + με πορφυρά πανιά και κώπες κινούμενες στο ρυθμό του αυλού άλλη + Κλεοπάτρα πέρασε τον ποταμό κατά πάνω προς την Αντιόχεια. Οι + παληοί μύθοι και θρύλοι και τα παληά όνειρα πήρανε μορφή και + υπόσταση. Η ιστορία ξαναγράφηκε ολάκερη και δύσκολα θα + βρισκόταν κανένας δραματικός, που να έννοιωθε και να μη + παραδεχόταν πως το αντικείμενο της Τέχνης δεν είναι η καθαρή + αλήθεια, μα η πολύπλοκη ομορφιά. Σε τούτο είχαν κάθε δίκηο. Η + Τέχνη η ίδια είναι πράγματι μια μορφή υπερβολής. Και η διαλογή, + που είναι αυτό το πνεύμα της Τέχνης, δεν είναι τίποτε άλλο παρά + ένας έντονος τρόπος υπερεμφάσεως. + + »Όμως η Ζωή έκανε σε λίγο χίλια κομμάτια την τελειότητα της + μορφής. Ακόμα και στον Σαίξπηρ βλέπομε την αρχή του τέλους. + Δείχνεται μονάχη της με το βαθμιαίο κομματιασμό του + ανομοιοκατάληκτου στίχου στα τελευταία δράματα, με την + επικράτηση που δίνεται στην πρόζα και την υπέρμετρη σημασία που + χαρίζεται στο χαρακτηρισμό. Στον Σαίξπηρ οι περικοπές, όπου η + γλώσσα είναι άκομψη, χυδαία, υπερβολική, φανταστική, ακόμα κι + άσεμνη, χρωστούνται ολότελα στη Ζωή, που αποζητάει μιαν ηχώ της + ίδιας της φωνής κι απορρίπτει την επέμβαση του ωραίου ύφους, + ενώ μόνο μ' αυτό έπρεπε η ζωή να επιτρέπεται να βρίσκη έκφραση. + Ο Σαίξπηρ δεν είναι διόλου τέλειος καλλιτέχνης. Αγαπά πολύ να + καταφεύγη στη ζωή και να δανείζεται της ζωής τη φυσικήν + έκφραση. Ξεχνάει ότι, όταν η Τέχνη παραδίδη το μέντιουμ της + φαντασίας, παραδίδει το καθετί. Ο Γκαίτε κάπου λέει: «In der + Berschränkung zeigt sich erst der Meister» — «Δουλεύοντας μέσα + σε όρια φανερώνει ο τεχνίτης τον εαυτό του», και ο περιορισμός, + ο καθαυτό όρος μιας τέχνης, είναι το ύφος. Μολαταύτα δεν είναι + ανάγκη να μακραίνουμε περισσότερο το λόγο για το ρεαλισμό του + Σαίξπηρ. Η Τρικυμία είναι η τελειότερη απ' όλες τις παλινωδίες. + Όλο που θελήσαμε να δείξουμε είναι πως το μεγαλόπρεπο έργο των + καλλιτεχνών της εποχής της Ελισσάβετ και του Ιακώβου είχε αυτό + το ίδιο μέσα του το σπόρο της ιδικής του αποσυνθέσεως, κι αν + άντλησε τη λίγη του δύναμη από το μεταχείρισμα της ζωής σαν + αρχικό υλικό, άντλησε όμως όλη του την αδυναμία από τη χρήση + της ζωής σαν καλλιτεχνική μέθοδο. Αναπόφευκτο αποτέλεσμα της + αντικαταστάσεως του δημιουργικού μέσου με τη μίμηση, αυτής της + εγκαταλείψεως της φανταστικής φόρμας, έχομε το νεώτερο αγγλικό + μελόδραμα. Οι χαρακτήρες σ' αυτά τα έργα μιλούν απάνω στη σκηνή + απαράλλακτα όπως θα μιλούσαν έξω από τη σκηνή· δεν έχουν μήτε + στην ψυχή ορμές ευγενικές μήτε στην προφορά ακόμη λεπτότητα· + είναι παρμένοι κατευθείαν από τη ζωή και ξαναπαρασταίνουν τη + χυδαιότητά της ως τη μικρότερή της λεπτομέρεια· παρουσιάζουν το + παράστημα, τους τρόπους, το κοστούμι και τον τόνο πραγματικών + ανθρώπων και θα περνούσαν απαρατήρητοι σε διαμέρισμα τρίτης + θέσεως του τραίνου. Κι ωστόσο πόσον κουραστικά είναι αυτά τα + κομμάτια! Δεν πιτυχαίνουν να κάνουν ούτε την εντύπωση της + πραγματικότητος που κυνηγούν και που είναι ο μόνος λόγος της + υπάρξεώς των. Ως μέθοδος ο ρεαλισμός είναι μία τέλεια αποτυχία. + + »Ό,τι είναι αλήθεια ως προς το δράμα και το μυθιστόρημα δεν + αληθεύει λιγώτερο για τις διακοσμητικές λεγόμενες τέχνες. + Ολάκερη η ιστορία αυτών των τεχνών στην Ευρώπη είναι η + εξιστόρηση του αγώνος αναμεταξύ του Οριενταλισμού με την + ειλικρινή του απόρριψη της μιμήσεως, τον έρωτά του προς ό,τι η + καλλιτεχνία παραδέχτηκε και την αντιπάθειά του στην πραγματικήν + αναπαράσταση των φυσικών αντικειμένων, και του ιδικού μας + πνεύματος της μιμήσεως. Όπου ο πρώτος εκυριάρχησε, καθώς στο + Βυζάντιο, τη Σικελία και την Ισπανία με πραγματική συνάφεια, ή + όπως στη λοιπή Ευρώπη με την επίδραση των σταυροφοριών, εκεί + είχαμε ωραία έργα φαντασίας· όπου τα πράματα της ζωής + μεταμορφώθηκαν σε καλλιτεχνικές συμφωνίες, κι ό,τι δεν έχει η + Ζωή εφευρέθηκε κ' έγεινε για την ευχαρίστησή της. Αλλά όπου + γυρίσαμε πίσω στη Φύση και τη Ζωή τα έργα μας γίνηκαν πρόστυχα, + ρουτινιέρικα και δίχως κανένα ενδιαφέρον. Η νεώτερη ταπητουργία + με τις επιδράσεις της από τον αέρα, την επιμελημένη προοπτική + της, τις πλατειές της εκτάσεις περιττού ουρανού, τον πιστό και + φροντισμένο ρεαλισμό της δεν έχει καμμιάν ομορφιά. Τα + εικονογραφημένα υελουργήματα της Γερμανίας είναι συχαμερά. Τώρ' + αρχίσαμε στην Αγγλία να υφαίνουμε χαλιά που μπορεί να λέγωνται + χαλιά, γιατί γυρίσαμε στη μέθοδο και το πνεύμα της Ανατολής. Οι + βελέντσες και τα χαλιά μας προ είκοσι χρόνων με τις σοβαρές + μελαγχολικές αλήθειες τους, τη μάταιη λατρεία της Φύσεως, τις + ταπεινές αναπαραστάσεις ορατών αντικειμένων κατάντησαν και για + τους Φιλισταίους ακόμα πηγή για γέλια. Ένας μορφωμένος + μουσουλμάνος μας είπε κάποτε: «Εσείς οι χριστιανοί τόσον + καταγίνεσθε να παρεξηγήτε την τετάρτη εντολή, ώστε να μην έχετε + ποτέ σκεφθή να εφαρμόσετε καλλιτεχνικά τη δεύτερη εντολή». Είχε + όλως διόλου δίκιο κι όλη η αλήθεια στο ζήτημά μας είναι ότι το + κατάλληλο σχολειό για να μάθη κανείς την τέχνη δεν είναι η Ζωή, + αλλά η Τέχνη». + + Και τώρα στάσου να σου διαβάσω ένα κομμάτι που μου φαίνεται + εμένα πως ξεκαθαρίζει τέλεια το ζήτημα. + + «Δεν είναι όμως πάντα έτσι. Δεν πρέπει να πούμε τίποτε για τους + ποιητάς, γιατί αυτοί με την άτυχη εξαίρεση του κ. Wordsworth + υπήρξαν πράγματι πιστοί στην υψηλή τους αποστολή και σ' όλο τον + κόσμο αναγνωρίζεται ότι είναι τελείως αναξιόπιστοι. Αλλά στα + έργα του Ηροδότου, που εις το πείσμα των επιπολαίων και + ανάνδρων προσπαθειών νεωτέρων ημιμαθών ν' αποδείξουν την + αλήθεια της ιστορίας του μπορεί να ονομασθή «ο Πατήρ της + ψευτιάς», στους δημοσιευμένους λόγους του Κικέρωνος, και τις + βιογραφίες του Σουετωνίου· στο καλύτερο μέρος του έργου του + Τακίτου· στη &Φυσική Ιστορία& του Πλινίου — στον &Περίπλουν& + του Άννωνος· στους παλαιοτέρους χρονικογράφους· στους Βίους των + Αγίων· στον Froissart και τον Sir Thomas Mallery· στα ταξείδια + του Μάρκο Πόλο· στον Olaus Magnus και τον Aldrovandus και + Conrad Lycosthenes με το μεγαλόπρεπο «Prodigiorum et Ostentorum + Chronicon»· στην αυτοβιογραφία του Benvenuto Cellini· + σταπομνημονεύματα του Καζανόβα· στην &Ιστορία της Πανούκλας& + του Defoe· στο &Βίο του Τζόνσον& του Boswell· στα έγγραφα του + Ναπολέοντος και στα έργα του δικού μας Κάρλαϋλ, που η Γαλλική + Επανάστασή του είναι έν' από τα πιο γοητευτικά ιστορικά + μυθιστορήματα που γράφηκαν, τα γεγονότα ή κρατούνται στην + ταιριαστή σ' αυτά δευτερεύουσά τους θέση ή ολότελ' αποκλείονται + για την βλακεία τους γενικά. Τώρ' άλλαξαν τα πράγματα. Τα + γεγονότα δεν βρίσκουνε μονάχα στήριγμα στην ιστορία, παρά + καταπατούν και τα οικόπεδα της φαντασίας και κάνουν επιδρομές + στην επικράτεια της ρομάντσας. Το παγερό τους χέρι εγγίζει το + καθετί. Πάνε να χυδαΐσουνε το ανθρώπινο γένος. Ο ωμός + εμπορικισμός της Αμερικής, το υλιστικό της πνεύμα, η αδιαφορία + της στην ποιητικήν όψη των πραγμάτων και η έλλειψη φαντασίας + και υψηλών άφθαστων ιδανικών χρωστούνται ολότελα στο ότι η χώρ' + αυτή αναγνώρισε για ήρωά της εθνικό έναν άνθρωπο, που κατά τη + δική του ομολογία ήταν ανίκανος να πη ένα ψέμα· και δεν πάει + πολύ αν υποστηρίξη κανείς ότι η ιστορία του George Washington + και της κερασιάς έβλαψε πιο πολύ και σε λιγώτερο διάστημα παρά + όποιο άλλο ηθικό διήγημα σ' ολάκερη τη φιλολογία». + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Αγαπητό μου παιδί! + +ΒΙΒΙΑΝ. — Σε βεβαιώ πως έτσ' είναι και το διασκεδαστικότερο απ' + όλα, η ιστορία της κερασιάς είναι ένα τέλειο παραμύθι. Μη + νομίζης ωστόσο πως είμαι απελπισμένος για το καλλιτεχνικό + μέλλον της Αμερικής ή της δικής μας χώρας. Άκου παρακάτω. + + «Ότι κάποια αλλαγή θα γίνη προτού κλείση ο αιώνας αυτός δεν + υπάρχει καμμιά αμφιβολία. Ζαλισμένη από την ανιαρή κ' + εποικοδομητική κουβέντα εκείνων που δεν έχουνε μήτε το πνεύμα + της υπερβολής μήτε το δαιμόνιο της ρομάντσας, κουρασμένη από + τους νοήμονες που οι αναμνήσεις τους στηρίζονται πάντα στο + μνημονικό και τα λόγια τους όλο και περιορίζονται από την + πιθανότητα και κάθε ώρα και στιγμή ενδεχόμενο να επιβεβαιωθούν + από τον πρώτον τυχόντα απλοϊκώτατον φιλισταίον, η Κοινωνία αργά + ή γρήγορα θα γυρίση πίσω στον χαμένον οδηγό της, τον μορφωμένο + και γόητα ψεύτη. Ποιος ήταν που πρώτον, δίχως ποτέ να έχη βγει + στο άγριο κυνήγι κατάβραδα με το σουρούπωμα, διηγήθηκε στους + κατάπληκτους κατοίκους των σπηλαίων το πώς έσυρε έξω από το + πορφυρό σκοτάδι του ιάσπινου άντρου του το Μεγαθήριο ή σκότωσε + το Μαμμούθ σε μια μονάχα μάχη ή επήρε τους χρυσωμένους + χαυλιόδοντές του, δεν μπορούμε να το ξέρουμε και μήτε κανένας + από τους νεώτερους ανθρωπολόγους μας μ' όλη την καυχησιάρα + επιστήμη τους είχε ποτέ το θάρρος να μας το πη. Όποιο κι αν + ήταν τόνομά του κι όποια κ' η πατρίδα του, αυτός βέβαια ήταν ο + αληθινός θεμελιωτής των κοινωνικών σχέσεων. Γιατί ο σκοπός του + ψεύτη είναι αυτή η βάση της πολιτισμένης κοινωνίας και δίχως + αυτόν ένα γεύμα, κι όταν ακόμη δίδεται στα μέγαρα των μεγάλων, + είναι τόσο πεζό όσο μια διάλεξη στη Βασιλική Εταιρεία (17) ή + μια συζήτηση στο Σύλλογο των Ενωμένων Συγγραφέων ή μια από τις + φαρσοειδείς κωμωδίες του κ. Burnand. + + »Και δεν θα είναι καλοδεχούμενος μονάχα μέσα στην κοινωνία. Η + Τέχνη φευγάτη από τις φυλακές του ρεαλισμού θα τρέξη να τον + χαιρετήση και θα του φιλήση τα όμορφά του χείλη που λένε το + ψέμα, ξέροντας πως αυτός μονάχα κατέχει το μεγάλο μυστικόν όλων + της των εκδηλώσεων, το μυστικόν ότι η αλήθεια είναι εντελώς και + απολύτως ζήτημα ύφους· ενώ η Ζωή — η φτωχή, η πιθανή, η δίχως + ενδιαφέρον ζωή του ανθρώπου — η βαργιεμένη να επαναλαβαίνη τον + εαυτό της προς όφελος του κ. Herbert Spencer, των ιστορικών της + επιστήμης και των συλλογέων στατιστικών γενικά, θα τον ακολουθή + ταπεινά προσπαθώντας ν' αναπαρασταίνη απλά κι αδασκάλευτα με το + δικό της τρόπο μερικά απ' τα θαύματα, που μιλεί γι' αυτά + εκείνος. + + »Αναμφιβόλως θα υπάρχουν πάντα κριτικοί, που σαν κάποιον + αρθρογράφο στη &Σαββατιανήν Επιθεώρηση&, θα ελέγχουνε σοβαρά + τον αφηγητή όμορφων ιστοριών για λειψή γνώση της φυσικής + ιστορίας, που θα καταμετρούν τα έργα της φαντασίας με την όλως + διόλου ανύπαρκτη σ' αυτούς δύναμη της φαντασίας και θα σηκώνουν + ψηλά τα μουντζουρωμένα απ' τη μελάνη χέρια τους με φρίκη αν + ένας τίμιος τζέντελμαν που ποτέ δεν πήγε μακρύτερ' από τους + σμίλακες του κήπου του περιγράψη κανένα γοητευτικό βιβλίο + ταξειδιού, όπως ο Sir John Mandeville,(18) ή συγγράψη ολόκληρη + παγκόσμιαν ιστορία δίχως να ξέρη τίποτε για τα περασμένα, όπως + ο μεγάλος Raleigh ((19). Για να δικαιολογήσουν τους εαυτούς των + πολεμούν να καταφύγουν πίσω απ' την ασπίδα εκείνου που έπλασε + τον μάγο Prospero και του έδωκε για δούλους του τον Κάλιμπαν + και τον Άριελ, που άκουσε τους Τρίτωνες να φυσούν τις κεράτινες + σάλπιγγές τους γύρω στες κοράλλινες υφάλους του Μαγεμένου + Νησιού και τις Νύμφες να τραγουδούν αναμεταξύ τους σ' ένα δάσος + κοντά στην Αθήνα και που ωδήγησε τους βασιλιάδες — φαντάσματα + σε σκοτεινή λιτανεία μέσ' από τον καταχνιασμένον ερεικιώνα της + Σκωτίας κ' έκρυψε την Εκάτη σε σπήλαιο μαζί με τις μάγισσες + αδερφές της. Επικαλούνται πάντα τον Σαίξπηρ κι αναφέρουν το + τριμμένο πια εκείνο κομμάτι ξεχνώντας ότι εκείνος ο άτυχος + αφορισμός για την Τέχνη, πως βαστάει αυτή τον καθρέφτη αγνάντια + στη Φύση, ξεπίτηδες ειπώθηκε απ' τον Άμλετ για να πείση τους + διπλανούς του για τον απόλυτο παραλογισμό του σ' όλα τα + ζητήματα της Τέχνης». + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Όχι δα! Δος μου ωστόσο ένα τσιγάρο ακόμα, σε + παρακαλώ. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Αγαπητέ μου ό,τι και να πης ο αφορισμός αυτός είναι + μια απλή δραματική έκφραση, που τόσο μόνο φανερώνει τις + πραγματικές ιδέες του Σαίξπηρ για την Τέχνη όσον οι λόγοι του + Ιάγου εκφράζουν τις αληθινές του ιδέες για την ηθική. Ας + πάρουμε ωστόσο το τέλος της περικοπής. + + «Η Τέχνη βρίσκει την τελειότητά της μέσα στον εαυτό της κι όχι + έξω απ' τον εαυτό της. Δεν πρέπει να κρίνεται με κανένα + εξωτερικό μέτρον ομοιότητος. Είναι ένα βέλο μάλλον παρά ένας + καθρέφτης. Έχει λουλούδια που κανένα δάσος δεν τάχει. Κάνει και + χαλάει κόσμους και μπορεί να τραβήξη το φεγγάρι απ' τον ουρανό + με μια πορφυρή κλωστή. Αυτηνής είναι οι πιο ζωντανές κι απ' τον + ζωντανόν άνθρωπο μορφές κι αυτηνής επίσης τα μεγάλα αρχέτυπα, + των οποίων τα πράγματα που υπάρχουν δεν είναι παρ' ατελή + αντίγραφα. Η φύση δεν έχει μπροστά στα μάτια της ούτε νόμους + ούτε ομοιομορφία. Μπορεί να κάνη θαύματα όταν θέλη, και + παρουσιάζονται μπροστά της, όταν καλή, τέρατ' από τα βάθη. + Μπορεί να διατάξη την αμυγδαλιά ν' ανθίση το χειμώνα και να + στείλη το χιόνι απάνω στα μεστωμένα στάχυα. Μόλις αυτή το πη, η + παγωνιά βάζει τασημένιο της δάκτυλο στο καυστικό στόμα του + Ιουνίου και τα φτερωτά λιοντάρια γλυστρούν έξω από τις τρύπες + των βουνών της Λυδίας. Οι δρυάδες κυττάζουνε μέσ' από τη λόχμη, + όταν περνάη, κ' οι καστανοί φαύνοι χαμογελάν παράξενα, όταν + τους ζυγώνη. Γερακόμορφοι θεοί τη λατρεύουν και οι κένταυροι + χοροπηδούν τριγύρω της». + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Μ' αρέσει αυτό. Το καταλαβαίνω. Είναι το τέλος; + +ΒΙΒΙΑΝ. — Όχι. Είναι μια περικοπή ακόμα, μα είναι όλως διόλου + πρακτική. Υποβάλλει απλούστατα μερικούς τρόπους, με τους + οποίους θα ξαναζωογονήσουμε τη χαμένη τέχνη της ψευδολογίας. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Ωραία, αλλά προτού μου το διαβάσης θα ήθελα να σου + κάνω μιαν ερώτηση. Τι εννοείς όταν λες ότι η ζωή η φτωχή, η + πιθανή, η δίχως ενδιαφέρον ζωή του ανθρώπου θα προσπαθή ν' + αντιγράφη τα θαύματα της Τέχνης; Κάλλιστα καταλαβαίνω την + αντίρρησή σου στο ότι θα μπορούσε η Τέχνη να χρησιμεύη σαν + καθρέφτης. Νομίζεις πως αυτό θα κατέβαζε τη μεγαλοφυία στο + επίπεδο ενός σπασμένου καθρέφτη. Αλλά δεν θα πιστεύης βέβαια + σοβαρά πως η Ζωή μιμείται την Τέχνη, πως η Ζωή είναι πράγματι ο + καθρέφτης και η Τέχνη η πραγματικότης. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Και βέβαια το πιστεύω. Μολονότι μπορεί να φαίνεται + παράδοξο — και τα παράδοξα είναι πάντα επικίνδυνα πράματα — δεν + είναι όμως γι' αυτό και λιγώτερον αληθινό το ότι πολύ + περισσότερο μιμείται η Ζωή την Τέχνη παρά η Τέχνη τη Ζωή. Όλοι + μας είδαμε στη δική μας μάλιστα εποχή εις την Αγγλία πως ένας + ωρισμένος παράξενος και γοητευτικός τύπος ομορφιάς, που + εφευρέθηκε κι αποτυπώθηκε εκφραστικώτατα από δυο ζωγράφους της + φαντασίας, έχει τόσον επιδράσει στη Ζωή, ώστε όποτε κανείς πάη + σε μιαν ιδιωτική έκθεση ή σ' ένα καλλιτεχνικό σαλόνι να βλέπη + εδώ τα μυστηριώδη μάτια του ονείρου του Rosseti (20) το + μακρουλό φιλντισένιο λαιμό, το παράξενο τετραγωνικό σαγώνι, τη + λυτή σκιερή κόμη, που τόσο την αγαπούσε, εκεί τη γλυκειά + παρθενιά της «Χρυσής Σκάλας», το σαν μπουμπούκι στόμα και την + κουρασμένην ερασμιότητα της «Laus Amoris», το ωχρό από το πάθος + πρόσωπο της Ανδρομέδας, τα λεπτά χέρια και τη λυγερήν ομορφιά + του Vivian στο «Όνειρο του Merlin». Κ' έτσ' ήταν πάντα. Ένας + μεγάλος καλλιτέχνης εφευρίσκει έναν τύπο και η Ζωή πολεμάει να + τον αντιγράφη και τον ξαναπαράγη σε λαϊκές φόρμες σαν ένας + επιχειρηματίας εκδότης. Ούτε ο Holbein ούτε ο Vandyck βρήκαν + στην Αγγλία ό,τι μας έδωκαν. Μαζί τους έφεραν τους τύπους των + και η Ζωή με τη δυνατή μιμητική της βάλθηκε να εφοδιάση το + μαέστρο με μοντέλα. Οι Έλληνες με το αψύ καλλιτεχνικό τους + ένστικτο το έννοιωσαν αυτό κ' έβαζαν στη νυφική παστάδα το + άγαλμα του Ερμή ή του Απόλλωνα για να μπορή να κάνη παιδιά η + νύφη τόσον αξιαγάπητα όσον τα έργα της τέχνης που έβλεπε στις + χαρές της ή στις λύπες της. Ήξεραν πως η Ζωή δεν κερδίζει από + την Τέχνη μονάχα πνευματικότητα, βάθος σκέψεως και αισθήματος, + ψυχική ταραχή ή γαλήνη, αλλά μπορεί να πλάθη τον εαυτό της + επάνω στις ίδιες γραμμές και τα ίδια χρώματα της Τέχνης και να + ξαναπαράγη τη μεγαλοπρέπεια του Φειδία και τη χάρη του + Πραξιτέλη. Να, απ' αυτού επρόκυψε η εναντίωσή των στο ρεαλισμό. + Τον αποστρέφοντο για καθαρά κοινωνικούς λόγους. Κατάλαβαν ότι + χωρίς άλλο κάνει άσχημους τους ανθρώπους και είχαν όλως διόλου + δίκηο. Πολεμάμε να καλυτερέψουμε τη φυλή με καθαρόν αέρα, + ελεύθερο φως ηλίου, υγιεινό νερό και φρικιαστικά γυμνά σπίτια + για καλύτερη κατοικία των κατωτέρων τάξεων. Όμως αυτά τα + πράματα φέρνουνε μονάχα υγεία, δεν παράγουν ομορφιά. Γι' αυτή + χρειάζεται η Τέχνη και οι αληθινοί μαθηταί του μεγάλου + καλλιτέχνη δεν είναι οι μιμηταί του στο σπουδαστήριο, παρά όσοι + γίνονται όμοιοι με έργα της Τέχνης του είτε πλαστικά όπως στην + εποχή των Ελλήνων είτε ζωγραφικά όπως στους νεωτέρους χρόνους· + μ' ένα λόγον η Ζωή είναι ο καλύτερος, ο μόνος μαθητής της + Τέχνης. + + Κι ό,τι συμβαίνει με τις τέχνες που βλέπομε αληθεύει και στη + φιλολογία. Η πιο φανερή και χυδαιότερη μορφή, που φανερώνεται + τούτο, είναι η περίπτωση των άτακτων παιδιών, που ύστερ' από το + διάβασμα των περιπετειών του Jack Sheppard ή του Dick Turpin + λεηλατούν τις παράγκες των κακόμοιρων πωλητριών μήλων, + παραβιάζουν τη νύχτα ζαχαροπλαστεία και τρομοκρατούν γέρους + κυρίους, που γυρίζουν από την πόλη σπίτι τους, βγαίνοντας + ξαφνικά μπροστά τους σε στενοσόκακα των προαστείων με μαύρες + μάσκες και άδεια πιστόλα. Αυτό το φαινόμενο, που δεν είναι + δίχως ενδιαφέρον και παρουσιάζεται πάντα ύστερ' από τη + δημοσίευση καμμιάς νέας εκδόσεως του ενός ή του άλλου από τα + βιβλία που ανάφερα, αποδίδεται γενικά στην επίδραση της + φιλολογίας, στη φαντασία. Όμως αυτό είναι πλάνη. Η φαντασία + είναι κατ' ουσίαν δημιουργική και αποζητάει πάντα καινούργιες + φόρμες. Ο μικρός λωποδύτης είναι απλώς το αναπόφευκτον + αποτέλεσμα του μιμητικού ενστίκτου της ζωής. Είναι και + Πραγματικότης που καταγίνεται, όπως κάθε Πραγματικότης συνήθως, + με την προσπάθεια ν' αναπαράγη τον Μύθον κι ό,τι βλέπομε να + συμβαίνη μ' αυτόν επαναλαμβάνεται σ' ευρύτερον κύκλο σ' ολάκερη + τη ζωή. Ο Schopenhauer ανάλυσε τον πεσσιμισμό που χαρακτηρίζει + την νέα σκέψη, όμως ο Άμλετ είν' εκείνος που τον ευρήκε. Ο + κόσμος έγεινε μελαγχολικός, γιατί μια φορά ένα νευρόσπαστο ήταν + μελαγχολικό. Ο Μηδενιστής, αυτός ο παράξενος μάρτυρας, που δεν + έχει καμμιά πίστη, που ανεβαίνει δίχως ενθουσιασμό στο ικρίωμα + και πεθαίνει για ό,τι δεν πιστεύει, είναι καθαρά φιλολογικό + προϊόν. Είναι εύρεσις του Tourgenieff, τελειοποιημένη από τον + Dostojeffski. Ότι ο Robespierre βγήκε από τις σελίδες του + Rousseau είναι τόσο σίγουρο, όσο βέβαιον είναι ότι το Λαϊκό + Παλάτι (Peoples Palace) υψώθηκε από τα συντρίμμια ενός + μυθιστορήματος. Η φιλολογία πάντα πάει μπροστά απ' τη ζωή. Δεν + την αντιγράφει, αλλά τη χύνει στο καλούπι, που θέλει, σύμφωνα + με το σκοπό της. Ο δέκατος ένατος αιών, όπως ξέρομε, είναι στο + μεγαλύτερό του μέρος εφεύρεση του Balzac. Οι Luciens de + Rubempré, οι Rastignacs και οι De Marsays της ζωής + παρουσιάσθηκαν πρώτα πάνω στη σκηνή της «Comédie Humaine». + Εμείς απλούστατα σημειώνουμε με λίγες υποσημειώσεις τις + άχρηστες προσθήκες, το καπρίτσιο ή τις φαντασίες ή τον + δημιουργικόν οραματισμό ενός μεγάλου μυθιστοριογράφου. Μια φορά + ρώτησα κάποια κυρία που είχε στενή γνωριμία με τον Thackeray + (21), αν έλαβε υπ' όψη κανένα μοντέλο για την Becky Sharp. Μου + είπε ότι η Becky ήταν εύρεση του Thackeray, μα η ιδέα του + χαρακτήρος του είχε υποβληθή εν μέρει από μια γκουβερνάντα που + εζούσε σιμά στη Kensington Square κ' ήταν συντρόφισσα μιας πολύ + εγωίστριας και πλούσιας γρηάς. Ερώτησα τότε τι απόγινε η + γκουβερνάντα και μου αποκρίθη ότι κάπως παράξενα λίγα χρόνια + ύστερ' από την έκδοση της Vanity Fair έφυγε με τον ανεψιό της + κυρίας που ζούσε μαζί της και για λίγον καιρό έκανε μια μεγάλη + βουτιά μες στο βούρκο της κοινωνίας ακριβώς με τους τρόπους και + τη μέθοδο της κ. Rawdon Crawley. Στο τέλος έπεσε σ' + απογοήτευση, εξαφανίσθηκε στην Ηπειρωτικήν Ευρώπη και φαινόταν + πώς και πού στο Μόντε Κάρλο κι άλλα χαρτοπαικτικά κέντρα. Ο + ευγενικός κύριος, από τον οποίον ο ίδιος μεγάλος αισθηματικός + συγγραφεύς άντλησε τον χαρακτήρα του συνταγματάρχη Newcome + πέθανε με τη λέξη «Adsum» στα χείλη, λίγους μήνες ύστερ' από + τότε που το έργο «The Newcomes» έφθασε στην τέταρτή του έκδοση. + Λίγο ύστερ' αφού ο κ. Stevenson εδημοσίευσε την περίεργη + ψυχολογική του ιστορία της μεταμορφώσεως, ένας φίλος μου, ο κ. + Hyde, στο βορεινό Λονδίνο τότε, ανυπόμονος να φθάση σε κάποιο + σιδηροδρομικό σταθμό, πήρε το πιο κοφτό κατά τη γνώμη του + μονοπάτι, έχασε το δρόμο του κ' ευρέθηκε μέσα σ' ένα δίχτυ + ελεεινών και ασχημόθωρων σοκακιών. Αυτό τούδωσε στα νεύρα κι + άρχισε να περπατά εξαιρετικά γρήγορα, όταν ξαφνικά ένα παιδάκι + κάτω από ένα θολωτό δρόμο τρέχοντας βρέθηκε ανάμεσα στα πόδια + του κ' εκυλίσθη χάμου. Αυτός εσκόνταψε πάνω του και το + καταπάτησε, κ' εκείνο φοβισμένο φυσικά παραπολύ και λίγο + πειραγμένο έβαλε τις φωνές, όπου μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα + γέμισε όλος ο δρόμος από ανθρώπους του όχλου, που ξεχύνονταν + από τα σπίτια σα μερμήγκια. Τον περικύκλωσαν και τον ρώτησαν + τόνομά του. Πήγαινε να τους το πη, όταν άξαφνα θυμήθηκε το + επεισόδιο στην αρχή της ιστορίας του κ. Stevenson (22). Τόσον + ετρόμαξε αναγνωρίζοντας στη δική του περιπέτεια τη φοβερή + εκείνη και καλογραμμένη σκηνή, και το ότι έκανε τυχαίως αλλά + πραγματικά ό,τι ο κ. Hyde του μύθου είχε κάνει σκόπιμα, ώστε + τόβαλε στα πόδια όσο μπορούσε πιο γρήγορα. Τον πήραν όμως + καταπόδι και τρύπωσε στο τέλος σε μια κλινική χειρούργου, που η + πόρτα της έτυχε νάναι ανοικτή κ' εξήγησε στο βοηθό, που ήταν + εκείνη την ώρα μέσα, τι ακριβώς είχε συμβή. Ο όχλος των + φιλανθρωπιστών, αφού έλαβε λίγα χρήματα, πείσθηκε να γυρίση + πίσω και μόλις άδειασε τελείως ο τόπος έφυγε κ' εκείνος. Όταν + έβγαιν' έξω κτύπησε στο μάτι του τόνομα στη μπρούντζινη + επιγραφή πάνω στην πόρτα. Ήταν «Zekyll». Ή επιτέλους έπρεπε να + ήταν. + + Εδώ η μίμηση ως το σημείο που προχώρησε ήταν φυσικά τυχαία. + Στην ακόλουθη περίπτωση η μίμηση ήταν συνειδητή. Στα 1879, όταν + είχα φύγει απ' την Οξφόρδη, στο σπίτι ενός από τους ξένους + πρέσβεις αντάμωσα μια γυναίκα πολύ παράξενης εξωτικής ομορφιάς. + Γενήκαμε στενοί φίλοι και πάντα είμαστε μαζί. Μολαταύτα ό,τι μ' + ενδιέφερε πιο πολύ σ' αυτήν ήταν όχι η ομορφιά της, μα ο + χαρακτήρας της, ο εντελώς αόριστος χαρακτήρας της. Φαινόταν σαν + να μην είχε καμμιά προσωπικότητα, μα την πιθανότητα πολλών + τύπων. Κάποτε παραγινόταν αποκλειστικά στην τέχνη, μεταμόρφωνε + το σαλόνι της σε ατελιέ και περνούσε δυο ή τρεις μέρες την + εβδομάδα στις πινακοθήκες ή στα μουσεία. Άλλοτε παρευρισκότανε + σε ιπποδρόμια, φορούσε τα πιο αλλόκοτα κοστούμια της ιππευτικής + και δεν μιλούσε παρά για στοιχήματα. Άφινε τη θρησκεία χάριν + του μεσμερισμού(ζωικομαγνητισμού), τον μεσμερισμό για την + πολιτική και την πολιτική για τις μελοδραματικές συγκινήσεις + της φιλανθρωπίας. Ήταν πράγματι ένα είδος Πρωτέως και τέτοιαν + αποτυχία είχε σ' όλες της τις μεταμορφώσεις, όποιαν είχε κ' + εκείνος ο θαυματουργός θαλάσσιος θεός, όταν τον έπιασε ο + Οδυσσεύς. Μια μέρα σε κάποιο γαλλικό περιοδικό άρχισε να + δημοσιεύεται ένα έργο με συνέχεια. Εκείνη την εποχή διάβαζα + τέτοια διηγήματα και θυμούμαι καλά τι έκπληξη μου έκανε η + περιγραφή της ηρωίδος. Έμοιαζε τόσο πολύ τη φίλη μου που επήγα + το περιοδικό σ' αυτήν κι ανεγνώρισε εκεί μέσα τον εαυτό της και + φάνηκε σαν να γοητεύθηκε από την ομοιότητα. Πρέπει να σας πω εν + παρόδω ότι το διήγημα ήταν μεταφρασμένο από το έργο ενός Ρώσσου + συγγραφέως, που δεν είχε πάρει βέβαια τον τύπο του από τη φίλη + μου. Λοιπόν για να πούμε σύντομα περί τίνος πρόκειται λίγους + μήνες αργότερα ήμουν στη Βενετία και βρίσκοντας το περιοδικό + στο αναγνωστήριο του ξενοδοχείου το πήρα να ιδώ τι απόγινε η + ηρωίδα. Ήταν πολύ λυπηρά η διήγηση, γιατί το κορίτσι στο τέλος + είχε φύγει με κάποιον άνθρωπο πολύ κατώτερό της στην κοινωνική + θέση, μα και στο χαρακτήρα όπως και στο μυαλό. Έγραψα την ίδια + κείνη βραδυά στη φίλη μου τη γνώμη μου για τον John Bellini και + τα θαυμαστά παγωτά στου Φλόριο και την καλλιτεχνικήν αξία της + γόνδολας, αλλά πρόσθεσα σε υστερόγραφο πως το ομοιότυπό της στο + διήγημα είχε φερθή πολύ άσχημα. Δεν ξέρω γιατί το πρόσθεσα + αυτό, όμως θυμούμαι πως έννοιωσα κάποιο φόβο μέσα μου μήπως κι + αυτή θα έκανε το ίδιο. Προτού το γράμμα μου την προλάβη, αυτή + είχε φύγει με κάποιον, που την άφησε ύστερ' από έξη μήνες. Την + είδα κατόπιν στα 1884 στο Παρίσι όπου κατοικούσε με τη μητέρα + της, και τη ρώτησα αν το διήγημα είχε να κάνη τίποτε με τη δική + της ιστορία. Μου είπε ότι είχε αισθανθή μιαν όλως διόλου + αδάμαστη παρόρμηση ν' ακολουθήση βήμα προς βήμα την ηρωίδα στον + αλλόκοτο και μοιραίο δρόμο της κι ότι μ' αίσθημα αληθινού + τρόμου επρόβλεπε τα τελευταία λίγα κεφάλαια της ιστορίας. Όταν + δημοσιεύθηκαν της φάνηκε πως ήταν υποχρεωμένη να τα αντιγράψη + στη ζωή της κι αυτό το έκαμε. Να ολοφάνερο κ' εξαιρετικά + μάλιστα τραγικό παράδειγμα του μιμητικού ενστίκτου που έλεγα. + + Δεν θέλω μολαταύτα να επιμείνω σε ατομικά παραδείγματα. Η + προσωπική πείρα είναι ένας πολύ κακός και περιωρισμένος κύκλος. + Εκείνο που θέλω να τονίσω είναι η γενική αρχή ότι η Ζωή + μιμείται την Τέχνη πολύ περισσότερο παρ' όσον η Τέχνη τη Ζωή + και είμαι βέβαιος ότι, αν σκεφθήτε λιγάκι γι' αυτό, θα βρήτε + πως είναι σωστό. Η Ζωή βαστάει τον καθρέφτη μπροστά στην Τέχνη + και είτε αντιγράφει κανένα παράξενο τύπο της φαντασίας κάποιου + ζωγράφου ή γλύπτη είτε εφαρμόζει στην πράξη τόνειρο του Μύθου. + Και για να μιλήσουμε επιστημονικά, η βάση της ζωής, η ενέργεια + της ζωής, όπως θάλεγε ο Αριστοτέλης, είναι απλούστατα η + επιθυμία της εκφράσεως και η Τέχνη παρουσιάζει πάντα λογής- + λογής φόρμες, που μ' αυτές να μπορή να πραγματοποιήται η + έκφραση εκείνη. Η ζωή αρπάζει τις φόρμες αυτές και τις + μεταχειρίζεται κι όταν ακόμα τη βλάπτουν. Πολλοί νέοι + αυτοκτόνησαν γιατί αυτοκτόνησε ο Rolla, σκοτώθηκαν με τα ίδια + τους χέρια γιατί με τα ίδια του χέρια σκοτώθηκε ο Werther. + Συλλογίσου μια φορά τι χρωστούμε στη μίμηση του Χριστού ή του + Καίσαρος. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Η θεωρία τούτη είναι αναμφισβήτητα πολύ περίεργη, + αλλά για να τη συμπληρώσης πρέπει να δείξης ότι και η Φύση, + όπως η Ζωή, είναι μίμηση της Τέχνης. Είσαι προετοιμασμένος για + να το αποδείξης αυτό; + +ΒΙΒΙΑΝ. — Αγαπητέ μου, είμαι προετοιμασμένος ν' αποδείξω + οτιδήποτε. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Ώστε η φύση ακολουθεί τον τοπιογράφο και παίρνει + απ' αυτόν τις εντυπώσεις που θα κάμη; + +ΒΙΒΙΑΝ. — Βέβαια. Κι από πού παίρνομε, αν όχι από τους + Εμπρεσσιονιστάς, εκείνες τις θαυμαστές σταχτιές ομίχλες, που + κατεβαίνουν έρποντας στους δρόμους μας, λερώνοντας τους φανούς + του φωταερίου και μετατρέποντας τα σπίτια μας σε σκιές τεράτων; + Σε ποιον χρωστούμε, αν όχι σ' αυτούς και στο δάσκαλό τους, τις + αξιολάτρευτες ασημένιες καταχνιές που κατακαθίζουν επάνω στον + ποταμό μας και μεταμορφώνουνε σε λιπόθυμες μορφές ωχρής χάρης + την καμπυλωτή γέφυρα και τη σαλευόμενη λέμβο; Την έκτακτην + αλλαγή στο κλίμα της Αγγλίας τα τελευταία δέκα χρόνια τη + χρωστούμε ολότελα σε ωρισμένη σχολή Τέχνης. Χαμογελάς. Κύτταξε + το ζήτημα από την επιστημονικήν ή μεταφυσική του όψη και θα δης + πως έχω δίκηο. Γιατί τι είναι η Φύση; Η Φύση δεν είναι καμμία + μεγάλη μάννα, που μας γέννησε. Είναι δικό μας πλάσμα. Στο μυαλό + μας μέσα ζωντανεύει. Τα πράματα υπάρχουνε γιατί τα βλέπομε. Το + τι βλέπομε και πώς τα βλέπομε εξαρτάται από τις Τέχνες, που μας + έκαναν επίδραση. Να κυττάξη κανείς ένα πράμα είναι πολύ + διαφορετικό από το να το βλέπη. Δεν βλέπει κανείς κάτι όσο δεν + βλέπει την ομορφιά του. Μονάχα όταν τη δη, έρχεται εκείνο σε + ύπαρξη. Τώρα οι άνθρωποι βλέπουν την καταχνιά, όχι γιατί είναι + καταχνιά, αλλά γιατί οι ποιηταί και οι ζωγράφοι διδάξανε τη + μυστηριώδη ερασμιότητα τέτοιων φαινομένων. Μπορεί να υπήρχαν + καταχνιές στο Λονδίνο αιώνες τώρα. Τολμώ να πω ότι υπήρχαν, + αλλά κανένας δεν τις είδε, κ' έτσι δεν ξέρουμε τίποτε γι' + αυτές. Δεν υπήρχαν ως που να τις βρη η Τέχνη. Τώρα πρέπει να + παραδεχθούμε ότι γίνεται κατάχρηση της καταχνιάς. Κατάντησε + απλή επιτήδευση τρόπου μιας κλίκας, που ο υπέρμετρος ρεαλισμός + των μεθόδων της φέρνει βρογχίτιδα στους κουτούς. Εκεί που οι + μορφωμένοι αρπάζουν καμμιάν εντύπωση, οι αμόρφωτοι αρπάζουν + κανένα κρυολόγημα. Έτσι να γενούμε λίγο φιλάνθρωποι και να + καλέσουμε την Τέχνη να στρήψη αλλού τα θαυμάσια μάτια της. + Τόκαμε κιόλας αληθινά. Εκείνο το λευκό τρέμουλο φως του ήλιου, + που βλέπει κανείς τώρα στη Γαλλία με ταλλόκοτα μωβ εξανθήματα + και τις ακατάπαυστα κινούμενες μενεξεδένιες σκιές είναι η + τελευταία της φαντασία και στο σύνολο του η Φύση το αναπαράγει + θαυμαστά. Εκεί που μας έδινε τους Corots και Daubignys, μας + δίνει τώρα εξαίρετους Manets και γόητες Pisaros, που μας + φέρουνε σε έκσταση. Είναι στιγμές, λίγες πράγματι, + αξιοπαρατήρητες όμως πού και πού, όπου η Φύση γίνεται απολύτως + μοντέρνα. Βέβαια δεν είναι πάντα να βασισθή κανείς σ' αυτή. Η + αλήθεια είναι ότι βρίσκεται κάποτε στην ατυχή αυτή θέση. Η + Τέχνη δημιουργεί μιαν ασύγκριτη και μοναδικήν εντύπωση και + ύστερ' απ' αυτό τραβάει πέρα σ' άλλα πράματα. Η Φύση απ' το + άλλο μέρος ξεχνώντας ότι η μίμηση μπορεί να γίνη ο πιο + ειλικρινής τρόπος προσβολής εξακολουθεί να επαναλαμβάνη αυτό το + αποτέλεσμα ως που όλοι να το βαρεθούμε. Κανένας σήμερα μ' + αληθινή μόρφωση δεν μιλεί ποτέ πια για την ωραιότητα μιας + δύσεως. Οι δύσεις του ήλιου είναι όλως διόλου παληάς μόδας. + Ανήκουνε στην εποχή που ο Turner (23) ήταν η τελευταία νότα + στην Τέχνη. Το να τις θαυμάζη κανείς τώρα είν' ένα διακριτικό + σημάδι επαρχιωτισμού στην ιδιοσυγκρασία. Χώρια που όσο πάνε και + χειροτερεύουν. Χθες η κυρία Arundel επέμενε να πάω στο παράθυρο + και να κυττάξω τον ουρανό στη δόξα του, καθώς είπε. Βέβαια και + δεν μπορούσα να μην πάω να ιδώ. Η κυρία Arundel είναι μια από + κείνες τις ψευτόμορφες Φιλισταίες, που δεν μπορεί κανείς τίποτε + να τους αρνηθή. Και τι ήταν; Απλούστατα ένας Turner δευτέρας + τάξεως, ένας Turner μιας κακής περιόδου με όλα τα χειρότερα + σφάλματα ενός ζωγράφου μεγαλοποιημένα κ' έντονα. Φυσικά είμαι + πρόθυμος να παραδεχθώ ότι και η Ζωή πολύ συχνά κάνει το ίδιο + σφάλμα. Παράγει τους ψεύτικους Renés (24) της και τους + πλαστούς της Vautrins (25), ακριβώς όπως η Φύση μας δίνει τη + μια μέρα έναν ύποπτο Cuyp (26) και την άλλη έναν περισσότερο + από αμφισβητήσιμο Rousseau (27). Ωστόσο η Φύση ερεθίζει + περισσότερον κανένα, όταν κάνη τέτοια πράματα. Φαίνεται τόσον + ανόητο, τόσον πεζό, τόσον περιττό. Ένας ψεύτικος Vaudrin μπορεί + να είναι ευχάριστος. Ένας ύποπτος Cuyp είναι ανυπόφορος. Όμως + δεν θέλω να είμαι περαπολύ σκληρός προς τη Φύση. Ήθελα το + κανάλι, μάλιστα στο Hastings, να μη φαινόταν τόσο συχνά σαν + ένας Henry Moore (28), γκρίζο μαργαριτάρι με κίτρινες + φωτοβολές, αλλά πάλιν όταν η Φύση έχη πιο μεγάλη ποικιλία και η + Τέχνη φυσικά θα έχη μεγαλύτερη ποικιλία. Ότι μιμείται την Τέχνη + δεν νομίζω ότι θα το αρνιόταν τώρα κι ο χειρότερος εχθρός της. + Είναι το μοναδικό σημάδι, που την κρατεί σε συνάφεια με τον + πολιτισμένον άνθρωπο. Aλλ' απέδειξα τάχα τη θεωρία μου προς + ευχαρίστησή σου; + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Την απόδειξες προς μεγάλη μου δυσαρέσκεια κι αυτό + είναι καλύτερο. Όμως κι όταν ακόμα παραδεχθής την ύπαρξη + τέτοιου μιμητικού ενστίκτου στη Ζωή και στη Φύση, σίγουρα θα + ομολογήσης ότι η Τέχνη εκφράζει τον χαρακτήρα της εποχής της, + το πνεύμα του καιρού της, τις ηθικές και κοινωνικές συνθήκες, + που την τριγυρίζουν και που κάτω από την επίδρασή της + φανερώνεται. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Όχι βέβαια! Η Τέχνη δεν εκφράζει τίποτε άλλο παρά τον + εαυτό της. Αυτή είναι η αρχή της νέας αισθητικής μου· κι αυτό + πιο πολύ παρά ο ζωντανός σύνδεσμος μεταξύ μορφής και ουσίας που + εξηγεί επίμονα ο κ. Pater (29) είναι που κάνει τη Μουσική τον + τύπον όλων των Τεχνών. Φυσικά τα έθνη και τα άτομα με τη γερή + φυσική ματαιοδοξία, που είναι το μυστικό της υπάρξεως, μένουν + πάντα με την εντύπωση πως γι' αυτούς μιλούν οι Μούσες, + προσπαθούν πάντα να βρούνε στη γαλήνια αξιοπρέπεια της τέχνης + της φαντασίας κάποιον καθρέφτη των θολωμένων παθών τους, + ξεχνώντας πάντα ότι ο ψάλτης της ζωής δεν είναι ο Απόλλων, αλλά + ο Μαρσύας. Μακρυά από την πραγματικότητα και με τα μάτια + γυρισμέν' από τους ίσκιους του σπηλαίου η Τέχνη ξεσκεπάζει την + τελειότητα τη δική της και ο έκπληκτος όχλος, που βλέπει το + άνοιγμα του θαυμαστού πολυπέταλου ρόδου φαντάζεται πως η δική + του ιστορία είναι εκείνη που ανιστοριέται εκεί, το δικό του + πνεύμα εκείνο που βρίσκει νέα μορφή. Όμως δεν είναι αυτό. Η πιο + υψηλή τέχνη πετάει το βάρος του ανθρωπίνου πνεύματος και + κερδίζει πιο πολύ από ένα νέο μέντιουμ καινούργιου υλικού παρά + από οποιοδήποτε ενθουσιασμό για την τέχνη ή από όποιο υψηλό + πάθος ή όποιο μεγάλο ξύπνημα της συναισθήσεως των ανθρώπων. + Ξεδιπλώνεται αποκλειστικά στις δικές της γραμμές. Δεν + συμβολίζει καμμιάν εποχή. Οι εποχές είναι δικά της σύμβολα. + + Ακόμα κι όσοι υποστηρίζουν ότι η Τέχνη αντιπροσωπεύει πάντα + μιαν εποχή κ' έναν τόπο και κάποιο λαό δεν μπορεί να μη + παραδεχθούν ότι όσον περισσότερο μιμητική είναι μία Τέχνη τόσον + ολιγώτερον αντιπροσωπεύει το πνεύμα της εποχής της· τα μοχθηρά + πρόσωπα των Ρωμαίων αυτοκρατόρων μας κυττάζουν από κάτω από τον + ακάθαρτο πορφυρίτη και τη στιγματισμένην λάσπη, που + ευχαριστιόνταν να τα δουλεύουν οι ρεαλισταί αρτίστες της εποχής + και φανταζόμεθα ότι στα ωμά εκείνα χείλη και τις βαρειά + ηδονικές μασέλλες μπορούμε να βρούμε το μυστικό της καταστροφής + της Αυτοκρατορίας. Δεν ήταν όμως έτσι. Οι κακίες του Τιβέριου + δεν μπορούσαν να χαλάσουν εκείνον τον υπέροχο πολιτισμό, + απαράλλακτα όπως οι αρετές των Αντωνίνων δεν μπορούσαν να τον + σώσουν. Έπεσε γι' άλλους μικροτέρου ενδιαφέροντος λόγους. Οι + Σίβυλλες και οι προφήτες της Κάπελας Σιξτίνας (30) μπορεί να + χρησιμεύσουν σε μερικούς για να ξηγήσουν τη νέα εκείνη γέννηση + του χειραφετημένου Πνεύματος, που λέμε Αναγέννηση. Αλλά τι μας + λεν οι μεθύστακες και φωνακλάδες χωρικοί της Ολλανδικής Τέχνης + για τη μεγάλη ψυχή της Ολλανδίας; Όσο πιο αφηρημένη και πιο + εθνική είναι μία Τέχνη, τόσο περισσότερο μας ξεσκεπάζει τον + χαρακτήρα της εποχής της. Αν θέλουμε να νοιώσουμε με το μέσον + της Τέχνης ένα Έθνος, να κυττάξουμε την αρχιτεκτονική ή τη + μουσική του. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Συμφωνώ τελείως με σένα σ' αυτό. Το πνεύμα μιας + εποχής μπορεί κάλλιστα να εκφρασθή με τις αφηρημένες και + ιδεολογικές τέχνες, γιατί αφηρημένο και ιδεολογικό είναι και το + Πνεύμα. Από το άλλο μέρος, για την όψη μιας εποχής, για το + εξωτερικό της, πρέπει φυσικά να καταφύγουμε στις εικαστικές + τέχνες. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Δεν το νομίζω. Κ' επιτέλους ό,τι πράγματι προσφέρουν + οι εικαστικές τέχνες είναι απλώς το διαφορετικό ύφος ξεχωριστών + καλλιτεχνών ή ωρισμένων καλλιτεχνικών σχολών. Ασφαλώς δεν + φαντάζεσαι ότι οι άνθρωποι του Μεσαιώνος έχουν καμμιάν + ομοιότητα με τις εικόνες τις ζωγραφισμένες επάνω σε μεσαιωνικά + χρωματιστά γυαλιά ή σε μεσαιωνικές λιθογραφίες ή ξυλογραφίες ή + μεταλλουργήματα και ταπητουργήματα ή χειρόγραφα. Ήταν + πιθανώτατα πολύ κοινοί τύποι με τίποτε που να ήταν αλλόκοτο ή + αξιοπαρατήρητο ή φανταστικό στην όψη. Ο μεσαιών, όπως τον + εγνωρίσαμε στην Τέχνη, είναι απλώς μία ωρισμένη μορφή ύφους και + δεν υπάρχει κανείς λόγος γιατί ένας καλλιτέχνης μ' αυτό το ύφος + να μην έπρεπε να γεννηθή στον δέκατον ένατον αιώνα. Κανένας + μεγάλος καλλιτέχνης δεν βλέπει τα πράγματα όπως ακριβώς είναι. + Αν τα έβλεπε έτσι, θα έπαυε να είναι καλλιτέχνης. Πάρε ένα + παράδειγμα από την εποχή μας. Ξέρω ότι αγαπάς πολύ τα + γιαπωνέζικα είδη. Τώρα πράγματι φαντάζεσαι ότι υπάρχουν + Γιαπωνέζοι, όπως μας παρουσιάζονται στην Τέχνη; Αν το + φαντάζεσαι, δεν κατάλαβες καθόλου τη γιαπωνέζικη Τέχνη. Οι + Γιαπωνέζοι είναι το με σκέψη και αυτοσυνείδητο δημιούργημα + μερικών ξέχωρων καλλιτεχνών. Αν τοποθετήσετε μιαν εικόνα του + Hokusai ή του Hokkei ή ενός οποιουδήποτε από τους μεγάλους + ντόπιους ζωγράφους δίπλα σ' ένα Γιαπωνέζο κύριον ή μια + Γιαπωνέζα κυρία, θα ιδήτε ότι δεν υπάρχει και η ελαχίστη + ομοιότης μεταξύ των. Οι σημερινοί άνθρωποι που ζούνε στην + Ιαπωνία δεν είναι διαφορετικοί από τους κοινούς Εγγλέζους, δηλ. + είναι όλως διόλου κοινοί τύποι και δεν έχουν τίποτε το περίεργο + ή έκτακτο. Πράγματι δε ολάκερη η Ιαπωνία είναι μια καθαρά + εφεύρεση. Δεν υπάρχει τέτοια χώρα ούτε τέτοιος λαός. Ένας από + τους γοητευτικώτερους ζωγράφους μας επήγε τελευταία στη χώρα + των Χρυσανθέμων με την ανόητην ελπίδα να ιδή Γιαπωνέζους. Όλο + που είδε, όλο που είχε την ευκαιρία να ζωγραφίση ήταν λίγα + φανάρια και μερικές βεντάγιες. Εστάθη ολότελ' ανίκανος ν' + ανακαλύψη τους κατοίκους, όπως κάλλιστα τόδειξε η έκθεσή του + στην Πινακοθήκη των κ. κ. Dowdeswell. Δεν ήξερε πως οι + Γιαπωνέζοι είναι απλώς, όπως είπα, κάποιος τρόπος για έκφραση, + μια εξαίσια καλλιτεχνική φαντασία. Κ' έτσι λοιπόν, αν θέλης να + έχης εντύπωση από τίποτε γιαπωνέζικο, μην κάνης σαν περιηγητής + και πας στην Ιαπωνία. Απεναντίας να καθήσης στο σπίτι σου και + να βυθιστής στα έργα γιαπωνέζων καλλιτεχνών και έπειτα, όταν θα + έχης αφομοιώσει μέσα σου το πνεύμα του ύφους των και συλλάβει + τον φανταστικό τρόπο της ενατενίσεώς των, πήγαινε κανέν + απόγευμα και κάθου στο Πάρκο ή κάνε βόλτες κάτω στο Piccadilly + κι αν δεν έχης εκεί απολύτως γιαπωνέζικες εντυπώσεις, πουθενά + δεν θα τις έχης. Ή για να γυρίσωμε πίσω στα περασμένα, πάρε + άλλο παράδειγμα, τους αρχαίους Έλληνες. Νομίζεις ότι η Ελληνική + Τέχνη μας λέει καμμιά φορά σαν τι ήταν οι Έλληνες; Πιστεύεις + ότι οι Ατθίδες ήταν όμοιες με τις αγαλματένιες μεγαλοπρεπείς + μορφές των ζωοφόρων του Παρθενώνος ή σαν τις θαυμαστές θεές που + είναι καθισμένες στις τριγωνικές προσόψεις του ίδιου μνημείου; + Αν κρίνετε από την Τέχνη, βέβαια θα ήταν. Αλλά διαβάστε αίφνης + μιαν αυθεντία, όπως ο Αριστοφάνης, θα βρήτε πως οι Ατθίδες + κουμπώνονταν σφιχτά, φορούσαν σανδάλια με ψηλά τακούνια, βάφανε + τα μαλλιά τους κίτρινα, έβαζαν κοκκινάδι στο πρόσωπο κ' + έμοιαζαν απαράλλακτα οποιαδήποτε σημερινή ανόητη της μόδας ή + πεσμένη γυναίκα. Το γεγονός είναι ότι κυττάζομε πίσω στους + αιώνες απολύτως μέσον της Τέχνης και η Τέχνη ευτυχώς ούτε μια + φορά δεν μας είπε την αλήθεια. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Αλλά τι θα πης για τα νεωτεριστικά πορτραίτα των + άγγλων ζωγράφων; Ασφαλώς μοιάζουν τους ανθρώπους που έχουν την + αξίωση ότι αναπαριστάνουν. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Ακριβώς. Τόσο πολύ τους μοιάζουν, ώστε ύστερ' από + εκατό χρόνια κανένας δεν θα τα πιστέψη. Τα μόνα πορτραίτα, που + κανείς πιστεύει, είναι τα πορτραίτα που μέσα τους πολύ λίγο + είναι εκείνου που ποζάρει και παραπολύ του καλλιτέχνη. Του + Holbein τα σκίτσα ανδρών και γυναικών της εποχής του μας κάνουν + εντύπωση με την απόλυτη πραγματικότητά τους. Αλλ' αυτό + συμβαίνει απλούστατα, γιατί ο Holbein ανάγκασε τη ζωή να δεχθή + τους όρους του, να περιορισθή στα όρια που της έβαλε αυτός, ν' + αναπαράγη τον τύπο που έδιδε και να φαίνεται όπως ήθελε αυτός. + Είναι το ύφος που μας κάνει να πιστεύωμε κάτι, το ύφος και + τίποτε άλλο. Παρά πολλοί από τους νεώτερους προσωπογράφους μας + είναι προωρισμένοι σε απόλυτη λησμονιά. Ποτέ δεν ζωγραφίζουν + ό,τι βλέπουν, ζωγραφίζουν ό,τι το κοινό βλέπει και το κοινόν + ποτέ δεν βλέπει τίποτε. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Νομίζω πως θα μπορούσα τώρα ν' ακούσω μ' ευχαρίστηση + το τέλος του άρθρου σου. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Ευχαρίστως. Αν θα ωφελήση όμως σε τίποτε, αυτό δεν + μπορώ πράγματι να το πω. Ο αιών μας είναι ασφαλώς ο πιο κουτός + και πιο πεζός αιών που μπορούσε να υπάρχη. Γιατί ακόμα κι ο + Ύπνος μας εγέλασε κ' έκλεισε τις ελεφαντένιες τις πόρτες κι + άνοιξε τις κεράτινες πόρτες. Τα όνειρα της μεγάλης μέσης τάξεως + τούτης της χώρας, όπως ανιστοριούνται στους δύο ογκώδεις τόμους + του κ. Myers (31) και στις Πραγματείες της ψυχικής Εταιρείας, + είναι τα πιο θλιβερά πράματα που εδιάβασα ποτέ. Δεν υπάρχει + ούτε ένας καν όμορφος βραχνάς ανάμεσα σ' αυτά. Είναι κοινοί, + ευτελείς και οχληροί. Όσο για την Εκκλησία, δεν φαντάζομαι + τίποτε καλύτερο για την ανάπτυξη μιας χώρας από την παρουσία + μιας ομάδος ανθρώπων, που το χρέος τους να είναι το να + πιστεύουν στο υπερφυσικό, να κάνουν κάθε μέρα θαύματα και να + βαστούν ζωντανή εκείνη τη μυθοπλαστική δύναμη, που τόσο + απαραίτητη είναι για τη φαντασία. Όμως στην Εκκλησία της + Αγγλίας πετυχαίνει κανείς όχι με την επιδεκτικότητα πίστεως που + έχει, αλλά με την ικανότητά του προς δυσπιστίαν. Η δική μας + Εκκλησία είναι η μόνη όπου ο σκεπτικιστής παραστέκει στο βωμό + κι όπου ο Άγ. Θωμάς θεωρείται ο ιδανικός απόστολος. Πολλοί + άξιοι κληρικοί, που περνούνε τη ζωή τους με θαυμαστές + αγαθοεργίες, ζουν και πεθαίνουν απαρατήρητοι κι αγνώριστοι· + αλλ' αρκεί ένας επιπόλαιος, αμόρφωτος αρριβίστ, από όποιο από + τα δύο Πανεπιστήμια, ν' ανέβη πάνω στο βήμα και να εκφράση τις + αμφιβολίες του για την Κιβωτό του Νώε, τον όνο του Βαλαάμ ή τον + Ιωνά και το κήτος για να τρέξη η μισή Λόντρα να τον ακούση και + να κάθηται μ' ανοικτό το στόμα σ' εκστατικό θαυμασμό προς το + υπέροχο μυαλό του. Η ανάπτυξη κοινής αντιλήψεως στην Αγγλικήν + Εκκλησία είναι κάτι που να λυπάται κανείς πολύ. Είναι αληθινά + μια εξευτελιστική υποχώρηση σε κατώτερη μορφή ρεαλισμού· είναι + συγχρόνως κι ανόητο. Βγαίνει από μιαν εντελή άγνοια της + ψυχολογίας. Ο άνθρωπος μπορεί να πιστέψη το αδύνατο, αλλά ποτέ + το απίθανο. Ωστόσο ας διαβάσω το τέλος του άρθρου μου: + + «Εκείνο που έχουμε να κάνουμε, εκείνο οπωσδήποτε που χρωστάμε + να κάνουμε, είναι ν' αναζωογονήσουμε αυτήν την παληά Τέχνη της + ψευδολογίας. Πολλή εργασία μπορεί φυσικά να γίνη για τη μόρφωση + του λαού από ερασιτέχνες στον οικογενειακό κύκλο, σε φιλολογικά + γεύματα και το μεταμεσημβρινό τσάι. Μα αυτό είναι απλώς η + ελαφρά και χαριτωμένη όψη της ψευδολογίας, όπως πιθανόν ν' + ακούστηκε στα γεύματα των Κρητών. Υπάρχουν και πολλές άλλες + μορφές: Το να λεν ψέμματα για να κερδίζουν κανέν' άμεσο + προσωπικόν όφελος λ. χ. — με κάποιον ηθικό σκοπό, όπως λένε — + μολονότι τώρα τελευταίως το θεωρούν αυτό αξιοπεριφρόνητο, ήταν + εξαιρετικά κοινό στον αρχαίο κόσμο. Η Αθηνά γελά, όταν ο + Οδυσσεύς της λέη «τα λόγια των πονηρών του σχεδίων», κατά την + φρασεολογία του William Morris, και η δόξα του έρωτα της ψευτιάς + φωτίζει το ωχρό μέτωπο του άσπιλου ήρωα της τραγωδίας του + Ευριπίδη και κατατάζει μεταξύ των ευγενικών γυναικών των + περασμένων εποχών τη νέα νύφη μιας από τις ωραιότερες ωδές του + Ορατίου. Αργότερα ό,τι στην αρχή δεν ήταν παρά έν' απλό φυσικό + ένστικτον υψώθηκε σε αυτοσυνείδητη επιστήμη. Καλοδουλεμμένοι + κανόνες συνταχθήκαν για οδηγία του ανθρωπίνου γένους και μια + σπουδαία φιλολογική σχολή εφύτρωσε γύρω σ' αυτό το θέμα. Και + πράγματι, όταν κανείς θυμηθή την έξοχη φιλοσοφική πραγματεία + του Sanchez επάνω σ' ολάκερη την υπόθεση, δεν μπορεί να μη + λυπηθή γιατί κανένας ποτέ δεν σκέφθηκε να κάνη μιαν ευθηνή και + περιληπτικήν έκδοση των έργων του μεγάλου σοφιστή λύτη των + προβλημάτων της συνειδήσεως. Ένα σύντομο στοιχειώδες έργο: «Πώς + και πότε να λέη κανείς ψέμματα», κομψοτυπωμένο και φθηνό, θα + είχε μεγάλη κυκλοφορία και θα πρόσφερε πρακτική υπηρεσία σε + πολλούς ειλικρινείς και βαθυστόχαστους ανθρώπους. Να λέη κανείς + ψέμματα για τη βελτίωση των νέων, που είναι η βάση της + οικογενειακής ανατροφής, αυτό εξακολουθεί ακόμη μεταξύ μας, και + τα πλεονεκτήματά του τόσο θαυμαστά ανιστοριούνται στα πρώτα + βιβλία της Πολιτείας του Πλάτωνος, ώστε να είναι περιττό να + μακραίνουμε το λόγο γι' αυτά. Είναι τρόπος ψευδολογίας που γι' + αυτόν όλες οι καλές μητέρες έχουν ξέχωρες ικανότητες, είναι + όμως επιδεκτικός μεγαλυτέρας αναπτύξεως κ' έχει μολαταύτα + δυστυχώς παραμεληθή από το Σχολείο. Να ψεύδωνται για ένα μισθό + είναι κάτι πολύ γνωστό στην Fleet Street και το επάγγελμα ενός + πολιτικού ηγέτη — συγγραφέως βρίσκει κι αυτό πλεονεκτήματα στην + ψευδολογία. Λένε όμως ότι αυτό το είδος της ψευτιάς είναι + λιγάκι κουτή ενασχόληση κι ασφαλώς δεν οδηγεί πιο μακρυά από + μιαν επιδεικτικήν ασημότητα. Η μόνη φόρμα ψευδολογίας, που + είναι έξω από κάθε ψεγάδι, είναι το να λέη κανείς ψέμματα μόνο + για να λέη ψέμματα και η πιο υψηλή ανάπτυξη αυτής της φόρμας, + όπως το υποδείξαμε προ ολίγου, είναι η ψευδολογία στην Τέχνη. + Ακριβώς όπως όσοι δεν αγαπούν τον Πλάτωνα περισσότερον από την + Αλήθεια δεν μπορούν να περάσουν το κατώφλι της Ακαδημίας, έτσι + όσοι δεν αγαπούν την Ομορφιά περισσότερον από την Αλήθεια δεν + ξέρουν ποτέ το εσωτερικώτερο ιερό της Τέχνης. Το στέρεο ηλίθιο + εγγλέζικο μυαλό μένει χωμένο στην άμμο της ερήμου, όπως η + Σφίγγα στο θαυμαστό διήγημα (32) του Flaubert και η φαντασία La + Chimère (33) χορεύει γύρω της και της φωνάζει με την ψεύτικη + σα φλογέρας φωνή της. Μπορεί να μη την ακούση τώρα, μα ασφαλώς + καμμιά μέρα, όταν όλοι βαρεθούμε μέχρι θανάτου τον κοινοτοπικό + χαρακτήρα του νεώτερου μύθου, θα την ακούση και θα προσπαθήση + να δανεισθή τα φτερά της. + + »Kι όταν εκείν' η ημέρα χαράξη ή κοκκινήση εκείν' η δύση, πόσο + χαρούμενοι θα γενούμεν όλοι! Τα γεγονότα θα λογίζωνται σαν + ανάξια εμπιστοσύνης, η Αλήθεια θα βρεθή πως μοιρολογάει απάνω + στις αλυσίδες της και η Ρομάντσα με τον αέρα της το θαυματουργό + θα ξανάρθη στη χώρα. Αυτή η όψη του κόσμου θ' αλλάξη μπροστά + στα έκπληκτα μάτια μας. Από τη θάλασσα θα βγουν ο Behemoth και + ο Leviathan και θα πλεύσουν γύρω στις ψηλόπρυμνες γαλέρες, όπως + το κάνουν στους μαγικούς χάρτες της εποχής εκείνης, που ήταν + δυνατόν να διαβάζονταν τα γεωγραφικά βιβλία. Δράκοντες θα + περιπλανούνται γύρω στα ερείπια και ο Φοίνικας θα πετάξη από + την πύρινη φωλιά του ψηλά στον αέρα. Θα βάλουμε τα χέρια μας + απάνω στο βασιλίσκο (34) και θα ιδούμε το πετράδι στο κεφάλι + του φρύνου. Ο ιππόγρυψ (Πήγασος) μασσώντας τη χρυσωμένη βρώμη + του θα κάθεται στους σταύλους μας κι απάνω από τα κεφάλια μας + θα πετάη το Γαλάζιο Πουλί, ψέλνοντας όμορφα κι αδύνατα πράματα, + πράματα αξιολάτρευτα και που ποτέ δεν γίνονται, πράματα που δεν + υπάρχουν και πρέπει να υπάρχουν. Όμως προτού γίνουν όλ' αυτά, + πρέπει να καλλιεργήσουμε τη χαμένη Τέχνη της ψευδολογίας. + +ΚΥΡΙΛΛΟΣ. — Τότε πρέπει να την καλλιεργήσουμε ολάκερη κι + αμέσως. Αλλά, για ν' αποφύγουμε τα λάθη, θα ήθελα να μου ειπής + σύντομα τα δόγματα της νέας αισθητικής. + +ΒΙΒΙΑΝ. — Εν συντόμω λοιπόν είναι τακόλουθα. Η Τέχνη δεν + εκφράζει ποτέ τίποτε άλλο παρά τον εαυτό της. Έχει ανεξάρτητη + ζωή, ακριβώς όπως η Σκέψη, κι αναπτύσσεται σκέτα πάνω στις + δικές της γραμμές. Δεν είναι κατ' ανάγκην ρεαλιστική σε μιαν + εποχή ρεαλισμού, ούτε πνευματική σε μιαν εποχή πίστεως. Μακρυά + από το να είναι δημιούργημα της εποχής της είναι συνήθως εκ + διαμέτρου αντίθετη προς εκείνην και η μόνη ιστορία που φυλάγει + για μας είναι η ιστορία της δικής της προόδου. Κάποτε γυρίζει + πίσω πάνω σταχνάρια της κι αναζωογονεί κάποιαν αρχαία φόρμα, + όπως συνέβη με την αρχαϊκή κίνηση της Ελληνικής Τέχνης και την + προρραφαηλική των ημερών μας. Άλλοτε προλαβαίνει ολότελα την + εποχή της και παράγει σ' έναν αιώνα εργασίαν που χρειάζεται + ένας άλλος αιών για να την εννοήσουν, να την εκτιμήσουν και να + την απολαύσουν οι άνθρωποι. Σε καμμιά περίπτωση δεν + ξαναπαρουσιάζει την εποχή της. Να περνούνε από την Τέχνη μιας + εποχής στην εποχή την ίδια είναι ένα μεγάλο λάθος που κάνουν οι + ιστορικοί. + + Το δεύτερο δόγμα είναι το εξής. Όλη η κακή Τέχνη προέρχεται από + την επιστροφή στη Ζωή και τη Φύση και από το ανύψωμα αυτών σε + ιδεώδη. Η Ζωή και η Φύση μπορεί καμμιά φορά να χρησιμοποιούνται + σα μέρος της πρώτης ύλης της Τέχνης, όμως προτού προσφέρουν + καμμιά πραγματική υπηρεσία στην Τέχνη, πρέπει να έχουν + μεταφερθή σε καλλιτεχνικές συνθήκες. Τη στιγμή που η Τέχνη + παραδίδει το μέντιουμ της φαντασίας, παραδίδει το καθετί. Ως + μέθοδος ο ρεαλισμός είναι τελεία αποτυχία και τα δυο πράματα + που πρέπει κάθε καλλιτέχνης ν' αποφεύγη είναι νεωτερισμός στη + φόρμα και νεωτερισμός στην υπόθεση. Για μας που ζούμε στον + δέκατον ένατον αιώνα, οποιοσδήποτε αιών εκτός του ιδικού μας + είναι κατάλληλο θέμα για την Τέχνη. Τα μόνα ωραία πράματα είναι + όσα δεν αφορούν εις εμάς. Για να έχω την ευχαρίστηση να κάνω + μια παραπομπή στον ίδιο τον εαυτό μου, οι πόνοι της Εκάβης + είναι κατάλληλο μοτίβο για τραγωδία, ακριβώς γιατί η Εκάβη δεν + μας είναι καθόλου σχετική. Χώρι' απ' αυτό το νεωτεριστικό + γίνεται πάντα παλαιικό. Ο Zola κάθεται για να μας δώση μιαν + εικόνα της Δευτέρας Αυτοκρατορίας. Ποιόνε νοιάζει τώρα για τη + Δευτέρα Αυτοκρατορία; Είναι παράκαιρο. Η Ζωή προχωρεί πιο + γρήγορ' από το Ρεαλισμό, όπως ο Ρομαντισμός πηγαίνει πάντα πιο + μπροστά απ' τη Ζωή. + + Το τρίτο δόγμα είναι ότι η Ζωή μιμείται την Τέχνη πολύ + περισσότερο παρά η Τέχνη τη Ζωή. Αυτό δεν είναι αποτέλεσμα + μονάχα του μιμητικού ενστίκτου της Ζωής, αλλά και του ότι + συνειδητός σκοπός της Ζωής είναι να εκφράζη πάντα τον εαυτό + της, και η Τέχνη της προσφέρει κάποιες όμορφες φόρμες που μ' + αυτές να πραγματοποιή αυτή της την ενέργεια. Είναι μια θεωρία + που ποτέ πριν δεν έχει ειπωθή, όμως είναι εξαιρετικά καρποφόρος + και ρίχνει ολότελα καινούργιο φως στην ιστορία της Τέχνης. + + Έπεται σαν πόρισμα από τα παραπάνω ότι η εξωτερική Φύση επίσης + μιμείται την Τέχνη. Οι μόνες εντυπώσεις που μπορεί να μας + δείχνη είναι εντυπώσεις που τις είχαμε πριν με την ποίηση ή τις + ζωγραφιές. Αυτό είναι το μυστικό θέλγητρο της Φύσεως καθώς και + η εξήγηση της αδυναμίας της. + + Η τελευταία αποκάλυψη είναι ότι η ψευδολογία, το να λένε όμορφα + αναληθή πράματα, είναι ο καθαυτό σκοπός της Τέχνης. Αλλά περί + αυτού νομίζω μίλησα αρκετά εκτενώς. Και τώρα έλα πάμε έξω στην + ταράτσα, όπου «το κάτασπρο σα γάλα παγώνι γέρνει από μαρασμό σα + φάντασμα», ενώ το βραδινό αστέρι «βάφει μ' ασήμι το σούρουπο». + Με το λυκόφως η Φύση γίνεται θαυμάσια υποβλητική και δεν της + λείπει ερατεινότης, μολονότι ίσως ο κυριώτερος σκοπός της είναι + ν' αντιγράφη τους ποιητάς. Έλα και μιλήσαμε αρκετά. + + + +ΚΟΝΤΥΛΙ, ΜΟΛΥΒΟΚΟΝΤΥΛΟ ΚΑΙ ΦΑΡΜΑΚΙ + +ΣΠΟΥΔΗ ΣΤΟ ΠΡΑΣΙΝΟ + + + +ΚΟΝΤΥΛΙ, ΝΟΛΥΒΟΚΟΝΤΥΛΟ ΚΑΙ ΦΑΡΜΑΚΙ + + + +Πάντοτε ήταν ζήτημα μομφής εναντίον των καλλιτεχνών και των +ανθρώπων των γραμμάτων ότι τους λείπει η ισορροπία και η +τελειότης φύσεως. Κατά κανόνα έτσι πρέπει να είναι εξ ανάγκης. +Εκείν' η συγκέντρωση της ματιάς και η ένταση για το σκοπό, που +είναι τα χαρακτηριστικά της καλλιτεχνικής ιδιοσυγκρασίας, είναι +καθ' εαυτά ένα είδος περιορισμού. Σε κείνους, που είναι +απασχολημένοι απ' αρχής με την ομορφιά της φόρμας, τίποτε άλλο +δεν φαίνεται να έχη μεγάλη σημασία. Μολοντούτο υπάρχουν πολλές +εξαιρέσεις του κανόνος αυτού. Ο Rubens υπηρέτησε ως πρέσβυς και +ο Goethe ως πολιτικός σύμβουλος και ο Milton ως γραμματεύς στα +λατινικά του Cromwell. Ο Σοφοκλής είχε πολιτικόν αξίωμα στην +πατρίδα του· οι ουμορισταί και οι συγγραφείς δοκιμίων και +μυθιστορημάτων της Νέας Αμερικής φαίνεται ότι τίποτε καλύτερο +δεν επιθυμούν από το να γίνουν οι διπλωματικοί αντιπρόσωποι της +χώρας των και ο φίλος του Charles Lamb (35), ο Thomas Griffiths +Wainewright, το θέμα του συντόμου αυτού απομνημονεύματος, +μολονότι εξαιρετικά καλλιτεχνικής ιδιοσυγκρασίας, ακολούθησε +και άλλους κυρίους εκτός από την τέχνη, και ήταν όχι μονάχα +ποιητής και ζωγράφος, τεχνοκρίτης, αρχαιοδίφης και συγγραφεύς +στην πρόζα, ερασιτέχνης τερπνών πραγμάτων και διλλετάντης +ωραίων πραγμάτων, αλλά και σιδηράς όχι μετρίας ή κοινής αξίας, +κ' επιδέξιος και κρυφός φαρμακευτής δίχως ταίρι σχεδόν στον +παρόντα και σ' οποιονδήποτε αιώνα. + +Αυτός ο σημαντικός άνθρωπος, ο τόσο δυνατός στην πέννα, στο +μολύβι και στο φαρμάκι, όπως ωραία είπε κάποιος μεγάλος ποιητής +σημερινός, γεννήθηκε στο Chiswick στα 1794. Ο πατέρας του ήταν +γυιός ενός διασήμου επιτρόπου του Gray's Ιnn και Hatton Garden. +Η μητέρα του ήταν κόρη του περιφήμου Dr. Griffiths, του ιδρυτή +και εκδότη της &Μηνιαίας Επιθεωρήσεως&, του συνεταίρου σε μιαν +άλλη φιλολογική επιχείρηση του Thomas Davis, του φημισμένου +εκείνου βιβλιοπώλη, για τον οποίον ο Johnson είπε πως δεν ήταν +βιβλιοπώλης, αλλά «ένας κύριος που ασχολείτο με βιβλία», του +φίλου του Goldsmith (36) και του Wedgwood (37) και ενός από +τους πιο γνωστούς ανθρώπους της εποχής του. Η κυρία Wainewright +πέθανε είκοσι ενός ετών γεννώντας τον και μια νεκρολογία της +στην «Gentleman's magazine» μας λέει για την «αξιολάτρευτη +διάθεσή της και τα πολλά της προτερήματα» και προσθέτει κάπως +χαριτωμένα: «υποθέτομε πως κατάλαβε τα έργα του κ. Locke (38) +τόσον καλά όσον οποιοσδήποτε σημερινός από το ένα και το άλλο +φύλο». Ο πατέρας του δεν έζησε πολύν καιρό ύστερ' από το θάνατο +της νέας του γυναίκας και το μικρό παιδί φαίνεται πως +ανατράφηκε από τον πάππο του, και όταν αυτός πέθανε στα 1803, +από το θείο του George Edward Griffiths, που ύστερα τον +εφαρμάκωσε. Τα παιδικά του χρόνια τα πέρασε στο Linden House +Turnham Green, μιαν από κείνες τις ωραίες κατοικίες της εποχής +του βασιλέως Γεωργίου, που δυστυχώς εξαφανίστηκαν με την +εισβολήν του κτίστη των προαστείων και που εις στους ερατεινούς +κήπους και το δασωμένο πάρκο του χρωστούσε εκείνον τον απλοϊκό +και δίχως πάθος έρωτα της φύσεως, που δεν τον αφήκε ποτέ σ' όλη +του τη ζωή και που τον έκανε τόσο παράξενα δεκτικόν της +πνευματικής επιδράσεως της ποιήσεως του Wordsworth. Σπούδασε +στην Ακαδημία του Charles Burney στο Hammersmith. Ο κ. Burney +ήταν ο γυιός του ιστορικού της μουσικής και ο πλησιέστερος +συγγενής του καλλιτέχνη νέου, που προωρισμένος ήταν να γίνη ο +σπουδαιότερος μαθητής του. Φαίνεται πως ήταν άνθρωπος με αρκετή +μόρφωση και σε κατόπιν χρόνια ο κ. Wainewright συχνά μιλούσε με +πολλή συμπάθεια γι' αυτόν ως φιλόσοφον, αρχαιολόγον και +θαυμάσιον δάσκαλον, που, ενώ εκτιμούσε το διανοητικό μέρος της +αγωγής, δεν ξεχνούσε την σπουδαιότητα της ηθικής ανατροφής στη +μικρήν ηλικία. Με τις οδηγίες του κ. Burney πρώτα ανέπτυξε το +καλλιτεχνικό του ταλέντο και ο κ. Hazlitt (39) αναφέρει ότι +κάποιο βιβλίο ιχνογραφικό, που μεταχειριζόταν στο σχολείο, +είναι υπαρκτόν ακόμα και τώρα και δείχνει μεγάλο ταλέντο και +φυσικό αίσθημα. Και πρώτα η ζωγραφική τον είχε γοητεύσει. Πολύ +αργότερα αποζήτησε την έκφραση με την πέννα ή το δηλητήριο. + +Πρωτήτερα όμως απ' αυτό φαίνεται ότι παρασύρθηκε από παιδικά +ρομαντικά όνειρα και τον ιπποτισμό της στρατιωτικής ζωής κ' +έγινε νεαρός στρατιώτης της φρουράς. Αλλά η αμέριμνη άσωτη ζωή +των συντρόφων του δεν πέτυχε να ικανοποιήση τη λεπτή +καλλιτεχνικήν ιδιοσυγκρασία ενός που ήταν πλασμένος γι' άλλα +πράματα. Σε λίγον καιρό είχε βαρεθή την υπηρεσία. «Η τέχνη, μας +λέει με λόγια που ακόμα συγκινούν πολλούς με τη θερμή τους +ειλικρίνεια και την παράξενη φωτιά τους, η τέχνη άγγισε τον +αποστάτη της· με την αγνή κ' ευγενικήν επίδρασή της η βλαβερή +ομίχλη διαλύθηκε· τα αισθήματά μου τα ξεραμένα, τα θερμασμένα +και θολωμένα τα αναζωογόνησε με μια δροσερή, φρέσκη ανθοφορία, +απλή κι όμορφη για τους ανθρώπους με την απλή καρδιά». Όμως η +τέχνη δεν ήταν η μόνη αιτία της αλλαγής. «Τα έργα του +Wordsworth, εξακολουθεί, συντελέσανε πολύ στο να γαληνέψη ο +ζαλιστικός στρόβιλος που εξ ανάγκης συμπίπτει με τις ξαφνικές +μεταβολές. Έχυσα απάνω τους δάκρυα ευτυχίας κ' ευγνωμοσύνης». + +Σύμφωνα με την αλλαγήν αυτή αφήκε το στρατό με την τραχεία ζωή +του στρατώνα και τις χοντρές φλυαρίες του συσσιτίου και γύρισε +ξανά στο Linden House γεμάτος με τον νεογέννητον αυτόν +ενθουσιασμό για μόρφωση. Μια σοβαρή αρρώστεια, στην οποία, για +να μεταχειριστούμε τα δικά του λόγια, «συντρίφτηκε σαν πήλινο +κανάτι», τον εγονάτισε για κάμποσον καιρό. Ο λεπτά κουρδισμένος +οργανισμός του, όσον αδιάφορος κι αν μπορούσε να ήταν στο να +επιβάλλη πόνους στους άλλους, ήταν ο ίδιος παραπολύ ευαίσθητος +στον πόνο. Οπισθοχωρούσε μπροστά στα βάσανα, σαν μπροστά σε +κάτι που μπορούσε να χαλά και να κολοβώνη τη ζωή του ανθρώπου +και φαίνεται πως είχε περιπλανηθή μέσα σ' εκείνη την τρομερή +κοιλάδα της μελαγχολίας, απ' την οποίαν τόσα μεγάλα, ίσως +μεγαλύτερα, πνεύματα ποτέ πια δεν ανάκυψαν. Όμως αυτός ήταν +νέος — μονάχα εικοσιπέντε χρόνων — και γρήγορα βγήκε έξω από τα +πεθαμένα μαύρα νερά, όπως τα έλεγε, στην ευρύτερη ατμόσφαιρα +της ανθρωπιστικής αναπτύξεως. Τον καιρό που αναλάμβανε από την +αρρώστεια, που τον είχε οδηγήσει ίσαμε τις πύλες του Θανάτου, +του κατέβηκε η ιδέα να υιοθετήση τη φιλολογία σαν μια τέχνη. +«Είπαμε με τον John Woodvill (40), λέει, πως «θα ήταν θεία ζωή +να μένη κανείς σε τέτοιο στοιχείο», να βλέπη, ν' ακούη, να +γράφη γενναία πράγματα. + + «Οι υψηλές αυτές κι ορμητικές + της ζωής οι γλύκες + δε μετριάζονται ποτές + απ' του πεθαμού το φόβο». + +Είναι αδύνατο να μη νοιώση κανείς ότι σ' αυτό εδώ το κομμάτι +έχομε την έκφραση ενός ανθρώπου, που είχε αληθινό πάθος για τα +γράμματα. «Να βλέπη, ν' ακούη να γράφη γενναία πράματα», να, +ποιος ήταν ο σκοπός του. + +Ο Scott, ο εκδότης του &Λονδινείου Περιοδικού&, έκπληκτος για +την ιδιοφυία του νέου, είτε υπό την επίδραση της παράξενης +γοητείας, που εξασκούσε σ' όποιον έκανε τη γνωριμία του, τον +εκάλεσε να γράψη σειράν άρθρων επάνω σε καλλιτεχνίας ζητήματα +και με διάφορα φανταστικά ψευδώνυμα άρχισε εκείνος να +συνεισφέρη στη φιλολογία της εποχής του. Janus Weathercock, +Egomet Bonmot και Van Vinhvooms ήτανε μερικές από τις αλλόκοτες +μάσκες κάτω από τις οποίες θέλησε να κρύβη τη σοβαρότητά του, ή +να ξεσκεπάση την ελαφρότητά του. Η μάσκα μας λέει πιο πολλά +πράματα παρά το πρόσωπο. Αυτές οι μεταμφιέσεις ετόνωσαν την +προσωπικότητά του. Σε απίστευτα σύντομο διάστημα καιρού έκανε +μάρκα δική του. Ο Charles Lamb μιλεί για τον «ευγενικόν, +ανοιχτόκαρδο Wainewright, του οποίου η πρόζα έρχεται «πρώτη +στη σειρά». Ακούσαμε να λένε γι' αυτόν πως γλεντούσε σ' ένα +petit-dîner μαζί τον Macready (41) τον John Forster (42), τον +Maginn (43), τον Talfourd (44), τον Sir Wentworth Dilke, τον +ποιητήν John Clare (45) κι άλλους. Όπως ο Disraeli αποφάσισε να +εκπλήξη την πόλη ως δανδής και τα ωραία του δαχτυλίδια, το +παληό γλυμμένο πετράδι της καρφίτσας του και τα μουχρά +λεμονόχρωμα πέτσινα γάντια του ήταν πολύ γνωστά και ο Hazlitt +τα θεωρούσε πράγματι σα σημάδια νεωτερισμού στη φιλολογία· ενώ +τα άφθονα κατσαρά μαλλιά του, τα ωραία του μάτια, και τα λεπτά +άσπρα χέρια του τού έδιναν την επικίνδυνη κ' ευχάριστη +διάκριση, που τον έδειχνε διαφορετικόν από τους άλλους. Υπήρχε +κάτι σ' αυτόν από τον Lucien de Rubempré του Balzac. Πού και +πού μας υπενθυμίζει τον Julien Sorel. Ο de Quincey (46) τον +είδε κάποτε. Ήταν σ' ένα γεύμα στου Charles Lamb. «Στη +συντροφιά ανάμεσα — κ' ήταν όλοι τους άνθρωποι των γραμμάτων — +εκάθησε ένας φονιάς», έτσι μας τα διηγείται και προχωρώντας +περιγράφει πως εκείνη την ημέρα είχε αρρωστήσει κ' είχε +αηδιάσει και την ανδρική και τη γυναικεία μορφή κι ωστόσο +έννοιωσε τον εαυτό του πως κύτταζε μ' ένα διανοητικό ενδιαφέρον +πέρα στην άλλη άκρη του τραπεζιού τον νεαρό συγγραφέα, που κάτω +από τους προσποιημένους του τρόπους του φάνηκε πως κρυβόταν μι' +ανεπιτήδευτη αισθηματικότης, και συλλογίζεται «ποια ξαφνική +ανάπτυξη αλλόκοτου ενδιαφέροντος» θα του άλλαζε τη διάθεση, αν +ήξερε τότε ποιου φοβερού αμαρτήματος ήταν ήδη ένοχος ο +φιλευόμενος, που τόση προσοχή του έδινε ο Lamb. + +Της ζωής τούτου το έργο υπάγεται φυσικά στις τρεις κατηγορίες, +που το υπέβαλε ο κ. Swinburne και μπορεί να γίνη εν μέρει +παραδεκτόν ότι, αν αφήσουμε κατά μέρος τα κατορθώματά του +σχετικά με τη δηλητηρίαση, ό,τι πράγματι μας αφήκε δύσκολα +δικαιολογεί τη φήμη που έχει. + +Αλλά μονάχα οι Φιλισταίοι ζητούν να εκτιμήσουν μια +προσωπικότητα με το χυδαίο μέτρο της παραγωγής. Αυτός ο νεαρός +δανδής κάλλιο το είχε κάτι να γίνη παρά κάτι να κάνη. +Ανεγνώρισε ότι η ζωή η ίδια είναι μία τέχνη κ' έχει το ύφος της +απαράλλακτα όπως οι τέχνες, που ζητούν να την εκφράσουν. Ούτε +και είναι δίχως ενδιαφέρον το έργο του. Ακούσαμε να λεν ότι ο +William Blake (47) σταμάτησε κάποτε στην Βασιλικήν Ακαδημία +μπροστά σε μια από τις εικόνες του και τη χαρακτήρισε ως «πολύ +όμορφη». Τα δοκίμιά του προδιέγραψαν πολλά απ' όσα +πραγματοποιήθηκαν κατόπιν. Φαίνεται ωσάν να επρόλαβε μερικά από +κείνα τα συμβάντα της νεωτέρας πνευματικής καλλιεργείας, που +θεωρούνται από πολλούς ως ουσιώδη. Γράφει για τη Τζιοκόντα και +για μερικούς αρχαιoτέρους Γάλλους ποιητάς ως και για την +Ιταλικήν Αναγέννηση. Αγαπά τα ελληνικά πολύτιμα πετράδια και τα +περσικά χαλιά και τις μεταφράσεις, της εποχής της Ελισάβετ, του +&Έρωτα και της Ψυχής& και την &Υπνερωτομαχίαν& και τους τρόπους +του δεσίματος των βιβλίων και τις παλαιικές εκδόσεις και τα +δοκίμια με τα πλατειά περιθώρια. Είναι οξύτατα αισθαντικός για +την αξία του κάθε φορά ωραίου περιβάλλοντος και ποτέ δεν +κουράζεται να μας περιγράφη τις κάμαρες, που μέσα τους έζησε, ή +θα του άρεζε να ζήση. Είχε εκείνον τον παράξενον έρωτα του +πρασίνου, που στα άτομα είναι πάντα σημάδι μιας λεπτής +καλλιτεχνικής ιδιοσυγκρασίας και στα έθνη λένε πως δείχνει μια +χαλαρότητα, αν όχι παρακμήν ηθών. Όπως ο Beaudelaire, αγαπούσε +πολύ τις γάτες και σαν τον Gautier μαγεύονταν από κείνο το +«γλυκό μαρμάρινο τέρας» διπλού φύλου, που μπορούμε και τώρα να +ιδούμε στη Φλωρεντία και στο Λούβρο. + +Υπάρχει φυσικά πολύ μέρος στις περιγραφές του, και σε όσα +υποβάλλει σχετικά με τη διακοσμητική, που δείχνει πως δεν +ελευθερώθηκε τελείως από το ψεύτικο γούστο της εποχής του. Όμως +είναι φανερόν ότι ήταν ο πρώτος, που αναγνώρισε ποτέ, ότι το +κλειδί της αισθητικής εκλεκτικότητος είναι η αρμονία όλων των +αληθινά ωραίων πραγμάτων ασχέτως με χρόνο ή τόπο, σχολήν ή +τεχνοτροπία. Ένοιωσε ότι στη διακόσμηση μιας κάμαρας, που δεν +θα είναι για επίδειξη παρά για κατοικία, δεν πρέπει ν' +αποβλέψουμε ποτέ σε καμμιάν αρχαιολογικήν ανόρθωση των +περασμένων, ούτε να βαρύνουμε τον εαυτό μας με οποιαδήποτε +φανταστικήν ανάγκη ιστορικής ακριβείας. Σ' αυτή την +καλλιτεχνικήν αντίληψη είχε όλως διόλου δίκηο. Όλα τα όμορφα +πράματα ανήκουν στην ίδιαν εποχή. + +Κ' έτσι στη βιβλιοθήκη του, όπως μας την περιγράφει ο ίδιος, +βρίσκουμε το αβρό πήλινο Ελληνικό αγγείο με τις εξαίρετες +ζωγραφιστές όψεις του και το μισοσβυσμένο: ΚΑΛΟΣ χαριτωμένα +ακόμη στην πλευρά του· κι από πίσω κρέμεται μια χαλκογραφία της +«Δελφικής Σίβυλλας» του Michael Angelo ή του «Ειδυλλίου» του +Giorgione. Εδώ είναι ένα κομμάτι Φλωρεντινής μαγιόλικας (48) κ' +εκεί μια χοντρή λάμπα από κανέναν παληό Ρωμαϊκόν τάφο. Απάνω +στο τραπέζι στέκει ένα βιβλίο των ωρών «μέσα σε σκέπασμα από +στερεό επιχρυσωμένον ασήμι, επεξεργασμένο με παράξενα σχέδια +και κατάστικτο από μικρά μπριλλάντια και ρουμπίνια», και δίπλα +σ' αυτό «συμμαζεμένο ένα μικρό άσχημο τέρας, κανένας Λάρος (49) +ίσως, βγαλμένος πάνω στο σκάψιμο από κανέν' από τα ηλιόλουστα +χωράφια της σιτοφόρου Σικελίας». Μερικοί αρχαίοι μπρούντζοι +βρίσκονταν σε αντίθεση «με την ωχρά λάμψη δυο ευγενικών +&Χριστών Εσταυρωμένων&, που ο ένας είναι χαραγμένος σε φίλντισι +και ο άλλος αποτυπωμένος σε κερί». Έχει τους δίσκους του από +λίθους της Tassie, τη λεπτή του μπομπονιέρα συρμού Λουδοβίκου +XIV με μια μινιατούρα από τον Petitot (50), τις πολυάκριβες του +«χωματένιες συρματόπλεκτες γύρω καφετί τσαϊέρες», την από πετσί +μαροκινό λεμονί επιστολοθήκη του και το κάθισμά του το +«καταπράσινο à la Pomone (51)». + +Μπορεί κανείς να τον φαντασθή ανάμεσα στα βιβλία του, τις +εικόνες και τις χαλκογραφίες του, σωστόν βιρτουόζο, βαθύ +τεχνοκρίτη να ξεφυλλίζη την ωραία συλλογή του Μάρκου Αντωνίου +και το «Liber Studiorurn» του Turner, του οποίου ήταν θερμός +θαυμαστής, ή να εξετάζη μ' ένα μεγεθυντικό φακό μερικά από +ταρχαία διαμαντικά και τις δαχτυλιδόπετρές του, «την κεφαλή του +Αλεξάνδρου πάνω σ' έναν αχάτη με διπλή όψη» ή «εκείνο το έξοχο +«altissino relievo απάνω σε μισοδιάφανον όνυχα, τον Δία τον +Αιγίοχο». Πάντα ήταν μεγάλος ερασιτέχνης εγγλύφων και δίνει +μερικές πολύ χρήσιμες οδηγίες για τον καλύτερο τρόπο να +σχηματίση κανείς συλλογή. Και πραγματικώς, ενώ τέλεια εκτιμούσε +τη νέα τέχνη, ποτέ δεν ξέχασε τη σπουδαιότητα της +αναπαραστάσεως των μεγάλων αριστουργημάτων του παρελθόντος κι +ό,τι λέει για την αξία των γύψινων καλουπιών είναι +αξιοθαύμαστο. + +Ως τεχνοκρίτης ασχολήθηκε αρχικά με τις σύνθετες εντυπώσεις που +αφίνει ένα έργο Τέχνης, και ασφαλώς το πρώτο βήμα στην +αισθητική κριτική είναι να εκτιμά κανείς τις δικές του +εντυπώσεις. Δεν έδωκε καμμιά προσοχή στις αφηρημένες συζητήσεις +για τη φύση του ωραίου και η ιστορική μέθοδος, που ανέκαθεν +έφερε τόσο πλούσιους καρπούς, δεν ήταν της εποχής του, όμως +ποτέ δεν εξέχασε τη μεγάλην αλήθεια, ότι η πρώτη επίκληση της +τέχνης δεν γίνεται ούτε στο μυαλό ούτε στην αισθαντικότητα, +αλλά στην καλλιτεχνικήν ιδιοσυγκρασία· και πολλές φορές τονίζει +ότι αυτή η ιδιοσυγκρασία, αυτό το «γούστο», όπως το λέει, +ασυναίσθητα οδηγούμενο και τελειοποιούμενο με τη συχνήν επαφή +με τα καλύτερα έργα στο τέλος μορφώνεται σε μιαν ορθή κρίση. +Φυσικά είναι συρμοί στην τέχνη, όπως είναι η μόδα στη φορεσιά, +κ' ίσως κανένας από μας δεν μπορεί τέλεια να ελευθερώση τον +εαυτό του από την επίδραση της συνήθειας και του νεωτερισμού. +Βέβαια δεν μπορούσε, κ' ειλικρινά ομολογεί πόσο δύσκολο είναι +να κάνη κανείς μια σωστήν εκτίμηση της σύγχρονης εργασίας. Αλλά +συνολικά το γούστο του ήταν καλό και γερό. Εθαύμαζε τον Turner +και τον Constable (52) τον καιρό που δεν τους πρόσεχε κανένας, +όπως γίνεται τώρα, και το ξάνοιξε πως από την υψηλή τέχνη της +σκηνογραφίας απαιτούμε κάτι περισσότερον από απλή βιομηχανία κι +ακριβή αντιγραφή. Για την άποψη 'Ερεκιώνος σιμά στο Norwich' του +Crome (53) παρατηρεί ότι δείχνει «πόσο μια λεπτομερής εξέταση +των στοιχείων στο άγριο φανέρωμά τους βοηθεί κι όταν πρόκειται +για ένα δίχως ενδιαφέρον κάμπο» και για το λαϊκό τύπο της +σκηνογραφίας των ημερών του λέει ότι είναι «μία απλή απαρίθμηση +λόφων και λαγκαδιών, κούτσουρων από δέντρα, βάτων, νερών, +λειβαδιών, καλυβιών και σπιτιών· κάτι παραπάνω από την +τοπογραφία, είδος χαρτογραφίας με εικόνες, από την οποία +λείπουν τα ουράνια τόξα, οι ραγδαίες βροχές, οι καταχνιές, τα +φωτοστέφανα, οι πλατιές ακτίνες που πετούν ανάμεσα σε σχισμένα +σύγνεφα, οι καταιγίδες, το φως των αστεριών, όλα τα πολυάκριβα +του αληθινού ζωγράφου». Δεν του άρεσε καθόλου το πεζόν ή η +κοινοτοπία στην τέχνη, κ' ενώ ευχαριστιούνταν να διασκεδάζη τον +Wilkie στο γεύμα, τόσο λίγη σημασία έδινε στις εικόνες του Sir +David (54) όση και στα ποιήματα του Crabbe (55). Δεν συμπαθούσε +τις μυστικές και ρεαλιστικές τάσεις του καιρού του, και μας +λέει καθαρά πως ο μεγάλος θαυμασμός προς τον Fuseli οφείλεται +κατά μέγα μέρος στο ότι ο μικρός Ελβετός δεν θεωρούσε +απαραίτητον ένας ζωγράφος να ζωγραφίζη μοναχά ό,τι βλέπει. Οι +αρετές που αποζητούσε σε μιαν εικόνα ήταν η σύνθεση, η ομορφιά +και η ευγενικότης των γραμμών, ο πλούτος των χρωμάτων κ' η +δύναμη της φαντασίας. Εξ άλλου όμως δεν ήταν και δογματικός. +«Υποστηρίζω ότι κανένα έργο τέχνης δεν μπορεί να κριθή με +άλλους κανόνες παρά με κείνους που βγαίνουν απ' το ίδιο το +έργο· αν είναι συνεπές ή όχι με τον εαυτό του, ιδού το ζήτημα». +Αυτός είναι ένας από τους εξόχους αφορισμούς του. Κι όταν κρίνη +ζωγράφους τόσο διαφορετικούς, όπως ο Landseer (56) και ο Martin +(57), ο Hohtard (58) και ο Etty (59), δείχνει, για να +μεταχειρισθούμε μια φράση κλασσική πια, πως προσπαθεί «να βλέπη +τα αντικείμενα όπως είναι αυτά καθ' εαυτά». + +Ωστόσο, καθώς πρωτήτερα υπέδειξα, ποτέ δεν μένει τελείως +ευχαριστημένος με τις κριτικές του απάνω σε σύγχρονά του έργα. +«Το παρόν, λέει, μου είναι μια τόσον ευχάριστη σύγχυση, όσον ο +Αριόστος, όταν πρώτη φορά τον εδιάβασα... Τα νεωτεριστικά με +θαμπώνουν. Πρέπει να τα βλέπω με το τηλεσκόπιο του Χρόνου. Ο +Elia παραπονιέται ότι σ' αυτόν η αξία ενός χειρογράφου +ποιήματος είναι ασαφής. Το «τύπωμα», όπως εξαίρετα μας λέει, +«την ορίζει. Πενήντα χρόνων σκουριά κάνει το ίδιο στις εικόνες». +Είναι πιο ευτυχής, όταν γράφη για τον Watteau και τον Lancret, +για τον Rubens, για τον Giorgione, για τον Rembrandt και τον +Corregio και τον Michael Angelo· ευτυχέστατος δε, όταν γράφη +για ελληνικά πράματα. Ό,τι ήταν γοτθικό πολύ λίγο τον +εσυγκίνησε, αλλά η κλασσική τέχνη και η τέχνη της Αναγεννήσεως +του ήταν πάντα αγαπητές. Έννοιωσε το τι η δική μας η Αγγλική +Σχολή μπορούσε να κερδίση από τη μελέτη των ελληνικών προτύπων +και ποτέ δεν κουράζεται να υποδεικνύη στο νέο σπουδαστή τις +καλλιτεχνικές δυνάμεις που κρύβονται μέσα στα ελληνικά μάρμαρα +και τον ελληνικόν τρόπο της εργασίας. Στις κρίσεις του για τους +μεγάλους Ιταλούς Καλλιτέχνες, λέει ο de Quincey, «φάνηκε ένας +τόνος ειλικρίνειας και φυσικής αισθαντικότητος, όπως θα +συνέβαινε με κείνον που θα μιλούσε σύμφωνα με τη δική του γνώμη +και δεν θα ήταν απλός αντιγραφεύς βιβλίων». Ο μεγαλύτερος +έπαινος που μπορεί να του κάνουμε είναι ότι προσπάθησε να +ζωντανέψη το ύφος σα μια συνειδητή παράδοση. Όμως είδε πως +κανένας αριθμός διαλέξεων για την Τέχνη, ούτε κανενός είδους +συνέδρια περί τέχνης, ή «σχέδια για την προαγωγή των καλών +τεχνών», δεν θα φέρουν ποτέ αυτό το αποτέλεσμα. Οι άνθρωποι, +λέει πολύ σωστά, και με το αληθινό πνεύμα της Toynbee Hall +(60), πρέπει πάντα νάχουν «μπροστά στα μάτια τους τα καλύτερα +μοντέλα». + +Όπως θα περίμενε κανείς από έναν που υπήρξε ζωγράφος, συχνά +είναι παραπολύ τεχνικός στις τεχνοκρισίες του. Για του Τεντορέ +το έργο «Ο Άγιος Γεώργιος σώζων την Αιγυπτίαν πριγκήπισσαν από +τον Δράκοντα» παρατηρεί τακόλουθα: + +«Το φόρεμα της Sabra, ζωηρού πρωσσικού μπλε, ξεχωρίζει από +τωχρό πρασινωπό φόντο με μια κόκκινη σαν κιννάβαρι σάρπα· και +στους δυνατούς χρωματισμούς των δύο ανταποκρίνονται σε +χαμηλότερον, όπως έπρεπε, τόνο τα πορφυρένια ρούχα κ' η +γαλαζωτή σιδερένια πανοπλία του Αγίου δίπλα σε μια ισορροπία +του ζωηρά γαλανού παραπετάσματος του προσκηνίου με τις λουλακί +σκιές του αγρίου δάσους, που τριγυρίζει το κάστρο». + +Και σ' άλλο μέρος μιλεί σοφά για «μιαν αβρά Schiavone +ποικιλμένη ωσάν πρασιά λαλέδων με πλούσιους σκόρπιους +χρωματισμούς», για «έν' ακτινοβόλο πορτραίτο, αξιοπαρατήρητο τη +morbidezza (61) του, του φειδωλού Moroni» και για μιαν άλλη +εικόνα «χυλώδη στη σάρκα». + +Αλλά κατά κανόνα τις εντυπώσεις του από το έργο τις θεωρεί ως +ένα καλλιτεχνικό σύνολο και φροντίζει να μεταμορφώνη τις +εντυπώσεις του αυτές σε λόγια, να δίνη δηλαδή το φιλολογικόν +αντίστοιχο στο φανταστικό και διανοητικό προϊόν. Ήταν ένας από +τους πρώτους που ανέπτυξαν τη φιλολογία της τέχνης, όπως την +είπαν, του δεκάτου εννάτου αιώνος, τη φόρμα εκείνη της +φιλολογίας, που οι πιο τέλειοι αντιπρόσωποί της υπήρξαν ο +Ruskin και ο Browning (62). Η περιγραφή του έργου του Lancret +(63) «Ιταλικόν Συμπόσιον», όπου «μια μαυρομαλλούσα κόρη +ερωτευμένη με την κακία κοίτεται ξαπλωμένη απάνω στο χόρτο το +σπαρμένο με μαργαρίτες», είναι από μερικές επόψεις πολύ +γοητευτική. Ιδού η ερμηνεία του της «Σταυρώσεως» του Rembrandt· +είναι πολύ χαρακτηριστική του ύφους του: + +«Σκοτάδι — μαύρο σαν καπνιά κι απαίσιο σκοτάδι — περικλείει +ολόκληρη τη σκηνογραφία· μονάχα πάνω από το καταραμένο ξύλο, +ωσάν από μια φρικώδη χαραμάδα του ολοσκότεινου ταβανιού, +πλημμύρα βροχής, χιονόνερο, νερό άχρωμο ρέει κάτω μ' ορμή, +σκορπίζοντας ένα φως πρισματικό, φρικαλέο, φοβερώτερον ακόμη κι +από την ψηλαφητή νύκτα. Τώρα η γη λαχανιάζει δυνατά και +γρήγορα! Ο σκοτισμένος Σταυρός τρέμει! Οι ανέμοι εσώπασαν — ο +αγέρας ησυχάζει — μια καταχθόνια βουή βογγάει κάτω από τα πόδια +τους και μερικοί από τον άθλιον εκείνον όχλο αρχίζουν να +κατεβαίνουν από το λόφο. Τα άλογα μυρίζονται τον επερχόμενο +τρόμο κι αδάμαστα από το φόβο τους καταντούν. Γοργοσιμώνει η +στιγμή όπου σχεδόν κομματιασμένος από το ίδιο του βάρος, +εξαντλημένος από το χαμένον αίμα που τρέχει τώρα σε λεπτότερα +ρέμματα από τις σχισμένες Του φλέβες, με τα μηλίγγια και το +στήθος βουτημένα στον ίδρωτα και τη μελανιασμένη Του γλώσσα +ξεραμμένη από τον πύρινο του θανάτου πυρετό, ο Ιησούς κράζει +«Διψώ». Και το φονικό ξείδι υψώνεται προς Αυτόν. + +»Το κεφάλι Του γέρνει και το ιερό κορμί αναίσθητο κουνιέται +πάνω στο Σταυρό. Αστραπή κόκκινης φλόγας διαπερνά την +ατμοσφαίρα κ' εξαφανίζεται. Σπάζουν οι βράχοι του Καρμήλου και +του Λιβάνου· η θάλασσα κυλάει ψηλά από την άμμο τα μαύρα +βορβορώδη κύματά της. Η γη ανοίγει κ' οι τάφοι αφίνουν +ελεύθερους τους κατοίκους των. Οι νεκροί κ' οι ζωντανοί +ανακατωμένοι σε τέτοιο αφύσικο συναπάντημα τρέχουν μες στην +ιερή πόλη. Νέα θαύματα τους περιμένουν εκεί. Το καταπέτασμα του +ναού — το αδιαπέραστο καταπέτασμα — σχίζεται από πάνω ίσαμε +κάτω κ' εκείνο το φοβερό απομονωτήριο, που έκλεινε τα Εβραϊκά +μυστήρια — τη μοιραία Κιβωτό με τις τράπεζες και την Επτάφωτη +λυχνία — ξεσκεπάζεται κάτω από το φως υπερφυσικής φλόγας στο +πλήθος που απομακρύνθη από το Θεό! + +»Ο Rembrandt ποτέ δεν εζωγράφισε με χρώματα αυτό το σκίτσο κ' +είχε πολύ δίκηο. Θάχανε σχεδόν όλα του τα θέλγητρα, χάνοντας +εκείνον τον ελκυστικό πέπλο της αοριστίας, που δίνει τόση +ευρυχωρία στην αβέβαιη φαντασία για ν' ασκήται. Τώρα είναι σαν +κάτι από άλλον κόσμο. Ένα σκοτεινό βάραθρο μας χωρίζει. Μονάχα +νοερώς μπορεί να το ζυγώσουμε». + +Σ' αυτό το κομμάτι γραμμένο — μας το λέει ο συγγραφεύς — «με +φόβο κ' ευλάβεια» υπάρχει κάτι τι το φοβερό και πολύ που είναι +όλως διόλου φρικαλέο, αλλά με δύναμη λίγο ωμή ή όπως δήποτε με +κάποιαν ωμή βιαιότητα λέξεων, ιδιότητα που η σημερινή εποχή +πολύ θα την εκτιμούσε, γιατί είναι το κύριό της ελάττωμα. + +Πιο ευχάριστο είναι ωστόσο να πάρουμε τώρ' αυτή δα την +περιγραφή του «Κεφάλου και της Πρόκριδος (64)» του Giulio Romano +(65): + +«Πρέπει να διαβάσουμε το θρήνο του Μόσχου για το Βίωνα, το +γλυκό βοσκό, προτού να κυττάξουμε τούτη την εικόνα, ή να +σπουδάσουμε πρώτα την εικόνα σαν προετοιμασία για το θρήνο. Τις +ίδιες σχεδόν μορφές έχομε και στα δυο. Για το κάθε θύμα +ψιθυρίζουν τα ψηλά άλση και τα δασωμένα άντρα· τα λουλούδια +βγάζουνε μελαγχολική ευωδιά από τα μπουμπούκια τους· ταηδόνι +μυρολογάει στους γκρεμνούς και το χελιδόνι μες στις φιδωτές +λαγκαδιές· όμοια οι σάτυροι κ' οι φαύνοι με το μαύρο πέπλο +βογγάνε, κ' οι νεράιδες μες στο ρουμάνι λυώνουν στα δάκρυα. Τα +πρόβατα και οι τράγοι αφίνουν τη βοσκή τους· κ' οι ορειάδες που +τους αρέσει να σκαρφαλώνουν στις άφταστες κορφές των ολόισων +βράχων κατεβαίνουν με τρεχάλα μακριά από το άσμα των +ανεμόδαρτων πεύκων τους, ενώ οι δρυάδες σκύβουν από τα κλαδιά +των δέντρων, που ανταμώνονται, και τα ποτάμια βουίζουν πένθιμα +για την κάτασπρη Πρόκριδα σε πολυστέναχτα ρέμματα «γεμίζοντας +από βουή τον απέραντον Ωκεανό». + +»Οι χρυσές μέλισσες λουφασμένες είναι πάνω στον γεμάτο θυμάρι +Υμηττό και το κέρας του έρωτος της Ηούς δεν θα σκορπίζη πια το +κρύο λυκαυγές απ' την κορφή του. Το προσκήνιο είναι ένα +χορτοσκεπασμένο κ' ηλιοκαμμένο ανάχωμα σκασμένο σε ψηλώματα και +κοιλώματα σαν κύματα, που γίνονται πιο ανώμαλα από πολλές ρίζες +και κούτσουρα δέντρων, πελεκημένων άκαιρα, που ξεπετούνε πάλι +πρασινωπά βλαστάρια. Το ανάχωμα αυτό απότομα ψηλώνει δεξιά +απόνα πυκνό αλσύλλιο, αδιαπέραστο απ' το φως οποιουδήποτε +άστρου, που μπροστά στην είσοδό του κάθεται ο κεραυνόπληκτος +Θεσσαλός βασιληάς, βαστώντας ανάμεσα στα γόνατά του το +φιλντισένιο κείνο κορμί, που μια στιγμή πρωτήτερα παραμέριζε τα +πυκνά κλαριά με το ίσιο του μέτωπο και πατούσε πάνω στις +τσουκνίδες και τα λούλουδα με πόδι που το είχε αγκυλώσει η +ζήλεια και τώρα δίχως τρόπο να του δοθή βοήθεια βαρύ είναι κι +ολότελ' ακίνητο, εκτός όταν ο ζέφυρος ανεμίζη τα πυκνά μαλλιά +του. + +»Ανάμεσ' από τους πυκνοφυτεμμένους γύρω κορμούς των δέντρων +σαστισμένες οι νύμφες του ρουμανιού προσπερνούν βιαστικά με +θορυβώδεις φωνές. + +»Και σάτυροι προβαίνουν μ' ελαφόδερμα ντυμένοι και στεφανωμένοι +με κισσό. Και στις κεράτινες μορφές τους παράξενη ζωγραφίζεται +λύπη. + +»Η Λαίλαψ ξαπλωμένη χάμου δείχνει με το λαχάνιασμά της τη γοργή +περπατησιά του θανάτου. Από την άλλη μεριά του συμπλέγματος ο +Ενάρετος Έρως με φτερά μαζωμέν' από τη λύπη προτείνει τη σαΐτα +σ' έναν ολόκληρο λαό του ρουμανιού, που σιμώνει, από φαύνους, +κριούς, τράγους, σατύρους και σατυρομάννες, που σφίγγουν τα +μικρά τους δυνατώτερα με τα τρεμάμεν' από το φόβο τους χέρια, +που όλοι μαζί τρέχουν απ' αριστερά μέσα σ' ένα βαθουλό δρομάκι +ανάμεσα στο προσκήνιο κ' ένα βραχώδη τοίχο, που στα ριζά του +μια βρύση χύνει απ' τον κρουνό της λυπητερά νερά. Πάνω και +μακρύτερ' από την Εφιδρυάδα έν' άλλο θηλυκό τραβώντας τα μαλλιά +της παρουσιάζεται ανάμεσα στους πλεγμένους γύρω με γιρλάντες +κληματαριάς στύλους παρθένου άλσους. Το κέντρο της εικόνας +είναι γεμισμένο με ισκιερά λειβάδια που γέρνουν προς τις +εκβολές κάποιου ποταμού — πιο πέρα φαίνετ' η άπειρη δύναμη των +ρεμμάτων του Ωκεανού, που απ' τα βάθη του η Ροδοδάκτυλος Ηώς, +σβύνοντας ταστέρια, οδηγεί ψηλά τους θαλασσόβρεκτους ίππους της +για να ιδή την αγωνία του πεθαμού της αντιπάλου της». + +Αν η περιγραφή αυτή ξαναγραφόταν με προσοχή, θα ήταν πράγματι +θαυμασία. Η ιδέα να κάνουν από ζωγραφιές πεζά ποιήματα είναι +έξοχη. Πολύ μέρος της καλύτερης νέας φιλολογίας προέρχεται από +την ίδια πηγή. Σε μια πολύ άσχημη κ' αισθαντική εποχή οι Τέχνες +δανείζονται όχι απ' τη ζωή, αλλά η μια από την άλλη. + +Οι συμπάθειές του ήταν το ίδια αξιοθαύμαστα ποικίλες. Σε καθετί +λ.χ. που σχετίζονταν με τη σκηνή ενδιαφέρονταν παραπολύ κ' +έντονα υποστήριζε την ανάγκη της αρχαιολογικής ακρίβειας στο +κοστούμι και τη σκηνογραφία. «Στην τέχνη, λέει σ' έν' από τα +δοκίμιά του, ό,τι αξίζει τον κόπο να γίνη, αξίζει να γίνη καλά» +κ' εκφράζει την γνώμην ότι μια κ' επιτρέψουμε να μπαίνουνε +κάποιοι αναχρονισμοί, γίνεται δύσκολο ύστερα να ορίσουμε πού +πρέπει να βαλθούν τα σύνορα. Στη φιλολογία πάλι, όπως ο Lord +Beaconsfield (66) σε μια πολύκροτην ευκαιρία, ήταν κι αυτός «με +το μέρος των αγγέλων». Ήταν απ' τους πρώτους που εθαύμαζαν τον +Keats και τον Shelley: «τον μέχρι τρεμούλας αισθαντικό και +ποιητή Shelley», καθώς τον λέει. Ο θαυμασμός του για τον +Wordsworth ήτανε βαθύς κ' ειλικρινής. Εκτιμούσε ακέραια τον +William Blake. Έν από τα καλύτερ' αντίγραφα του έργου +«Τραγούδια Αθωότητος και Πείρας», που υπάρχει ως τα σήμερα, +γράφηκε αποκλειστικά γι' αυτόν. Αγαπούσε τον Alain Chartier και +τον Ronsard και τους δραματικούς της εποχής της Ελισάβετ και +τους Chaucer, Chapman και Petrarch. Γι' αυτόν όλες οι τέχνες +ήταν το ίδιο. «Οι κριτικοί μας, παρατηρεί πολύ σοφά, δεν +φαίνονται νάχουν ιδέα της ταυτότητος των αρχικών σπερμάτων της +ποιήσεως και της ζωγραφικής, ούτε ότι όποια δήποτε πραγματική +πρόοδος στη σοβαρή σπουδή της μιας φέρει ανάλογη τελειότητα και +στην άλλη»· κι αλλού λέει ότι, αν ένας άνθρωπος που δεν +θαυμάζει τον Michael Angelo κάνη λόγο για το θαυμασμό του προς +τον Μίλτωνα, ή τον εαυτό του γελά ή τους ακροατές του. Προς +τους συναδέλφους του στη London Magagine ήταν πάντα αβρός κ' +επαινεί τους Barry Cornwall, Allan Cunningham, Hazlitt, Elton +και Leigh Hunt χωρίς την ελαχίστη δόση φιλικής κακίας. Μερικά +σκίτσα του τού Charles Lamb είναι θαυμαστά στο είδος τους και +με την τέχνη του αληθινού κωμωδού δανείζονται το ύφος τους από +το θέμα τους. + +«Τι μπορώ να πω περισσότερο για σένα απ' ό,τι όλοι ξέρουν; Ότι +δηλαδή έχεις την ευθυμία μικρού παιδιού με τη γνώση του ανδρός +και τόσον ευγενική καρδιά, όσο καμμιά απ' όσες φέρνουν δάκρυα +στα μάτια; Πόσον έξυπνα παρεξηγούσε ό,τι θα του έλεγες κ' έβαζε +στη μέση επίκαιρα κανένα ψέμμα που ήταν παράκαιρο! Η κουβέντα +του δίχως καμμιά προσποίηση, όπως των αγαπημένων του της εποχής +της Ελισάβετ, περνούσε κάποτε τελείως απαρατήρητη μάλιστα. Σαν +κόκκος καθαρού χρυσού οι φράσεις του μπορούσαν να +σφυρηλατηθούνε σε ολάκερα ελάσματα...» + +Ένα μέρος του φιλολογικού του σταδίου αξίζει ξέχωρα να +σημειωθή. Η νεώτερη δημοσιογραφία, μπορεί να πη κανείς, ότι +χρωστάει πολλά σ' αυτόν, καθώς και σ' άλλους που έζησαν στην +αρχή αυτού του αιώνος. Ήταν ο πρόσκοπος της Ασιατικής πρόζας +και του άρεσαν τα γραφικά επίθετα κ' οι φουσκωμένες υπερβολές. +Ένα ύφος τόσο πλούσιο, ώστε να κρύβη το θέμα, είν' έν' απ' τα +μεγαλύτερα κατορθώματα μιας σπουδαίας και πολύ θαυμαζόμενης +Σχολής των κυριωτέρων συγγραφέων της Fleet Street, που μπορεί +να πη κανείς πως ήταν εφεύρεση του Janus Weathercock (67). +Κατάλαβε επίσης ότι ήταν πολύ εύκολο με τη συχνήν επανάληψη να +κάνη το κοινό να ενδιαφέρεται για την προσωπικότητά του και στα +καθαρώς δημοσιογραφικά άρθρα του αυτός ο εξαιρετικός νέος λέει +στον κόσμο τι έφαγε στο γεύμα, πού ψωνίζει τα ρούχα του, τι +κρασιά του αρέσουν και σε τι κατάσταση βρίσκεται η υγεία του, +ωσάν να έγραφε βδομαδιάτικες σημειώσεις σε καμμιά λαϊκή +εφημερίδα της εποχής μας. Κ' ενώ αυτή είναι η ολιγώτερο +σημαντική όψη του έργου του, έχει εξασκήσει ωστόσο την πιο +φανερήν επίδραση. Ο δημοσιογράφος σήμερα είναι ένας άνθρωπος +που πεθαίνει τον κόσμο με τις λεπτομέρειες των ανομιών της +ιδιωτικής του ζωής. + +Καθώς πολλοί άνθρωποι της Τέχνης, αγαπούσε παραπολύ τη Φύση. +«Τρία πράματα, λέει κάπου, μ' αρέσουν εξαιρετικά: να κάθωμαι +τεμπέλικα πάνω σε μια κορφή, που έχει αποκάτω πλούσια θέα· να +κάθωμαι στον ίσκιο ψηλών δέντρων, ενώ γύρω λάμπει ο ήλιος, και +ν' απολαιβαίνω μοναξιά με τη γνώση πως τριγύρω υπάρχει +γειτονιά. Η εξοχή μού τα δίνει όλ' αυτά». Γράφει για τις +περιπλανήσεις του ανάμεσα σε ρείκια κι' άλλα χαμόκλαδα μ' ωραία +κίτρινα άνθη, όπου επαναλάβαινε την «Ωδή στη βραδυά» του +Collins, έτσι για ν' απολάψη καλύτερα την ομορφιά της στιγμής. +Γράφει πως βουτούσε το πρόσωπό του «μέσα σε μια νερωμένη πρασιά +μυρτολούλουδων, βρεμμένων με δροσοσταλίδες του Μάη», κ' ακόμα +για την απόλαυση να βλέπη τις αγελάδες ν' ανασσαίνουν γλυκά, +«να γυρνούν πίσω μ' αργό βήμα στο σπίτι κατά το σούρουπο», και +ν' ακούη «τον απόμακρον ήχο των κουδουνιών των προβάτων». Μια +του φράση: «ο πολύανθος λαμπύριζε στο κρύο του στρώμα, στο +χώμα, σα μια εικόνα μοναξιάς του Giorgione στη μουντή δρύινη +κορνίζα της», είναι παράδοξα χαρακτηριστική της ιδιοσυγκρασίας +του και το ακόλουθο κομμάτι είναι στο είδος του αρκετά όμορφο: + +«Το κοντό τρυφερό χορτάρι ήταν σπαρμένο με μαργαρίτες πυκνές +όπως τ' αστέρια στον ουρανό την καλοκαιρινή νυχτιά. Οι άγριοι +κρωγμοί των τάχα απασχολημένων κορακιών έρχονταν ευχάριστα +ημερωμένες απόνα σε μικρήν απόσταση ψηλό ισκιερόν άλσος φτελιών +και σε διαλείμματ' ακούονταν η φωνή παιδιού που έδιωχνε τα +πουλιά από τα νιόσπαρτα χωράφια. Το γαλάζιο φόντο είχε χρώμα +βαθιά ultramarine. Ούτ' ένα σύγνεφο δεν εχάραζε στον ήσυχον +αιθέρα· μονάχα στην άκρη στον ορίζοντα χυνόνταν λίγο φως, ζεστή +γάζα ατμού καταχνιάς, που αγνάντια του το γειτονικό χωριό με +την παληά πέτρινην εκκλησιά του ξεχώριζε με μια θαμπωτικήν +ασπράδα. Θυμήθηκα του Wordsworth το έργο «Στίχοι γραμμένοι το +Μάρτη». + +Όμως δεν πρέπει να ξεχάσουμε πως ο μορφωμένος, που χάραζε τις +γραμμές αυτές και που τόσο τον επιδρούσε ο Wordsworth, ήταν, +όπως είπα και στην αρχή αυτής της σκιαγραφίας, ένας από τους +πιο έξυπνους και μυστικούς φαρμακευτάς αυτού και οποιουδήποτε +άλλου αιώνος. Πώς στην αρχή γοητεύθηκε από την παράξενη αυτήν +αμαρτία δεν μας το λέει· και το ημερολόγιο, όπου σημείωσε +προσεκτικά ταποτελέσματα των φοβερών πειραμάτων του και των +μεθόδων, που έβαλε σ' ενέργεια, είναι δυστυχώς για μας χαμένο. +Ακόμα και στις τελευταίες του ημέρες το κρατούσε μυστικό και +προτιμούσε ν' ακούη να του λεν για τα έργα «Εκδρομή» και +«Ποιήματα Αισθηματικά». Δεν υπάρχει αμφιβολία ωστόσο ότι το +δηλητήριο που μεταχειριζόταν ήταν η στρυχνίνη. Σ' έν' από τα +ωραία δακτυλίδια του, για τα οποία τόσον εκαυχιόταν και που +χρησίμευαν για να δείχνουν κτυπητά τον όμορφο τύπο των αβρών +φιλντισένιων χεριών του, συνήθιζε να φέρνη κρύσταλλα του +Ινδικού _nux vomica_, που είν' ένα φαρμάκι, καθώς μας λέει ένας +από τους βιογράφους του, «σχεδόν δίχως γεύση, δυκολοεύρετο κ' +επιδεκτικό διαλύσεως επ' άπειρον». Οι φόνοι που έκανε, λέει ο +De Quincey, ήσαν περισσότεροι παρ' ό,τι μαθεύτηκαν από την +ανάκριση. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι έτσι είναι, και μερικούς +απ' αυτούς αξίζει να τους αναφέρωμε. Το πρώτο του θύμα ήταν ο +θειός του Thomas Griffiths. Τον εφαρμάκεψε στα 1829 για να +κληρονομήση το Linden House, μέρος που είχε παραπολύ συνδεθή μ' +αυτό. Τον Αύγουστο του επόμενου έτους δηλητηρίασε την πεθερά +του, την κ. Abercrombie, και τον επόμενο Δεκέμβρη την αξιέραστη +Ελένη Abercrombie, την κουνιάδα του. Το γιατί σκότωσε την κ. +Abercrombie δεν εμαθεύτηκε. Μπορεί από κάποιο καπρίτσιο, ή για +να τονώση κανένα φρικτό αίσθημα δυνάμεως, που ένοιωθε μέσα του, +ή γιατί κάτι θα είχε υποψιαστή εκείνη, ή κ' έτσι δίχως λόγο. +Αλλά ο σκοτωμός της Ελένης Abercrombie έγινε από τον ίδιο και +τη γυναίκα του για ένα ποσό απάνω-κάτω από 18000 λίρες, για το +οποίον είχαν ασφαλίσει τη ζωή της σε διάφορα γραφεία Ασφαλείας. +Να και τα περιστατικά. Στις 12 του Δεκέμβρη αυτός κ' η γυναίκα +του και το παιδί τους ήρθαν από το Linden House στο Λονδίνο κ' +ενοικίασαν κάμαρες στο 12 Conduit Street, Regent Street. Μαζί +τους έμειναν κ' οι δύο αδερφές Ελένη και Μαγδαληνή Abercrombie. +Στις 14 το βράδυ πήγαν όλοι μαζί στο θέατρο και την ίδια νύχτα, +ύστερ' από το δείπνο, η Ελένη αρρώστησε. Την άλλη μέρα ήταν +πολύ άσχημα και κάλεσαν τον Dr. Locock του Hanover Square, για +να την κυττάξη. Έζησε ίσαμε τη Δευτέρα, 20 του μηνός, οπότε +ύστερ' από την πρωινήν επίσκεψη του γιατρού ο κ. και η κ. +Wainewright της έφεραν λίγη μαρμελάδα φαρμακεμμένη κ' έπειτα +βγήκαν έξω για περίπατο. Όταν εγύρισαν πίσω η Helen Abercrombie +είχε πεθάνει. Ήταν επάνω-κάτω είκοσι χρόνων, ψηλή, γεμάτη +χάρες, ξανθόμαλλη κοπέλλα. Ένα ελκυστικό σκίτσο της με κόκκινη +κιμωλία από το γαμπρό της υπάρχει ακόμα και δείχνει πόσον το +ύφος του ως καλλιτέχνη είχε επηρεασθή από τον Sir Thomas +Lawrence, ζωγράφο, που το έργο του πάντα το θαύμαζε. Ο de +Quincey λέει ότι η κ. Wainewright πραγματικά δεν είχε γνώση των +μυστικών του φόνου. Ας το ελπίσουμε. Η αμαρτία πρέπει να είναι +μοναχική και δίχως συνενόχους. Οι ασφαλιστικές εταιρείες, +υποπτεύοντας ταληθινά γεγονότα στην περίστασην αυτή, αρνήθηκαν +να πληρώσουν την αποζημίωση με την τεχνική βάση της +παρεξηγήσεως και ελλείψεως ενδιαφέροντος κι ο φαρμακευτής μ' +έν' αξιοπερίεργο θάρρος έκανε αγωγή στο δικαστήριο, The Court +of Chancery, ενάντια στην εταιρεία «Imperials», αφού +συμφωνήθηκε ότι η ίδια απόφαση θα κανόνιζε και τις άλλες +περιπτώσεις. Η δίκη ωστόσο δεν τέλειωσε ούτε σε πέντε χρόνια, +όταν στο τέλος, ύστερ' από μια διαφωνία, βγήκε η απόφαση +ευνοϊκή για τις Εταιρείες. Ο δικαστής στην περίσταση αυτή ήταν +ο Λόρδος Abinger. Ο _Egomet Bonmot_ αντιπροσωπευόταν από τον κ. +Erle και τον Sir William Follet και ο εισαγγελεύς με τον Sir +Frederick Pollock παρουσιάστηκαν από το άλλο μέρος. Ο ενάγων +δυστυχώς δεν μπόρεσε να παρευρεθή σε καμμιάν από τις +συνεδριάσεις της δίκης. Η άρνηση των Εταιρειών να του δώσουν +τις 18000 τον έφερε σε μεγάλην οικονομική στενοχώρια. Και +πράγματι λίγους μήνες ύστερ' από το φόνο της Helen Abercrombie +τον έπιασαν για χρέος στους δρόμους του Λονδίνου την ώρα που +έκανε σερενάτα στ' όμορφο κορίτσι ενός από τους φίλους του. +Αυτήν τη δυσκολία την ενίκησε εγκαίρως, όμως λίγο αργότερα +σκέφτηκε να φύγη κάλλιο στο εξωτερικό και να μείνη εκεί ώσπου +να συμβιβαστή κάπως με τους δανειστάς του. Έφυγε λοιπόν για τη +Boulogne να επισκεφθή τον πατέρα του κοριτσιού, που αναφέραμε +παραπάνω, κ' εκεί τον κατάφερε ν' ασφαλιστή στην Pelican +Company για λίρες 3000. Μόλις έγιναν οι απαραίτητες διατυπώσεις +και το συμβόλαιο εξεδόθη, έρριξε μερικά κρύσταλλα στρυχνίνης +στον καφέ του, εκεί που κάθουνταν οι δυο τους μια βραδυά ύστερ' +από το δείπνο. Ο ίδιος δεν κέρδησε τίποτε μ' αυτό. Ο σκοπός του +ήταν απλούστατα να εκδικηθή την Εταιρεία που είχε αρνηθή να του +πληρώση την αξία της αμαρτίας του. Ο φίλος του πέθανε την άλλη +μέρα μπροστά του κι αυτός έφυγε αμέσως από τη Boulogne σ' ένα +ταξείδι για σκίτσα στα γραφικώτερα μέρη της Βρεττάνης και +φιλοξενιούνταν στην ωραίαν έπαυλη ενός γέρου Γάλλου στο St. +Omer. Έπειτα πήγε στο Παρίσι, όπου έμεινε πολλά χρόνια, ζώντας, +όπως λένε μερικοί, πολυτελέστατα, και, καθώς λεν άλλοι, «κρυφά +με το δηλητήριο στην τσέπη και κατατρομάζοντας όλους όσοι τον +εγνώρισαν». Στα 1837 εγύρισε πίσω στην Αγγλία μυστικά. Κάποια +ιδιόρρυθμη τρελλή γοητεία τον έφερε πίσω. Ακολούθησε μια +γυναίκα, που αγαπούσε. + +Ήταν Ιούνιος κ' έμενε σ' έν' από τα ξενοδοχεία του Covent +Garden. Η κάμαρά του ήταν στο ισόγειο κ' είχε πάντα κατεβασμένα +τα στόρια, από φόβο μην τον ιδούνε. Δεκατρία χρόνια πριν, όταν +έκανε την κομψή του συλλογή φαϊάντζας και Μάρκου Αντωνίου, είχε +πλαστογραφήσει τα ονόματα των κηδεμόνων του σ' ένα πληρεξούσιο, +με το οποίο κατώρθωσε να πάρη αρκετό μέρος από τα χρήματα, που +είχε κληρονομίσει από τη μητέρα του, και να κάνη το γάμο του. +Ήξερε πως αυτή η πλαστογραφία είχε ανακαλυφθή κι ότι γυρνώντας +στην Αγγλία έβαζε σε κίνδυνο τη ζωή του. Κι όμως εγύρισε. +Πρέπει κανείς ν' απορήση γι' αυτό; Ειπώθηκε πως η γυναίκα ήταν +πολύ όμορφη· κι ότι δεν τον αγαπούσε. + +Κατά τύχην τον ανακάλυψαν. Μία φωνή στο δρόμο του έσυρε την +προσοχή και με το καλλιτεχνικό του ενδιαφέρον για τη νεώτερη +ζωή παραμέρισε για μια στιγμή το στόρι από το παράθυρο. Κάποιος +απόξω φώναξε τότε: «Μπρε, τούτος είναι ο Wainewright, ο +πλαστογράφος». Ήταν ο Forrester, ο ταχυδρομικός διανομεύς της +Bon Street. + +Στις 5 του Ιουλίου τον έφεραν στο Old Bailey. Το ακόλουθο +ρεπορτάζ της δίκης δημοσιεύτηκε στους Τάιμς: + +«Ενώπιον του κ. Justice Vanghan και του κ. Baron Αlderson ο +Thomas Griffiths Wainewright, ηλικίας σαράντα δυο ετών, +άνθρωπος καλού εξωτερικού, με μουστάκια, κατηγορήθηκε για +πλαστογράφηση πληρεξουσίου για £ 2259, με σκοπό ν' απατήση τον +Διοικητή και την Εταιρεία της Τραπέζης της Αγγλίας. Η Τράπεζα +δήλωσε ότι δεν ήθελε να χυθή αίμα και ο κατηγορούμενος +καταδικάσθηκε σε ισόβια εξορία». + +Τον πήγαν στο Newgate, για να τον μεταφέρουν κατόπι στις +αποικίες. Σε μια σελίδα ενός παληού του δοκιμίου είχε φαντασθή +τον εαυτό του «φυλακισμένο στη Horsemonger Gaol με καταδίκη σε +θάνατο», γιατί δεν είχε μπορέσει να νικήση τον πειρασμό να +κλέψη μερικούς Μάρκους Αντωνίους απ' το Βρεττανικό Μουσείο για +να συμπληρώση τη συλλογή του. Τώρα η καταδίκη γι' αυτόν, +άνθρωπον μορφωμένον, ήτον είδος θανάτου. Παραπονέθηκε πικρά γι' +αυτό στους φίλους του κι απόδειξε με αρκετή δόση λογικής, ότι +τα χρήματα κατ' ουσίαν ήταν δικά του, αφού του τα είχε αφημένα +η μητέρα του, κι ότι η πλαστογραφία είχε γίνει προ δεκατρία +χρόνια, που κατά τη δική του φρασεολογία αποτελούσε μια +(ελαφρυντική περίπτωση) circonstance attenuante (68). Η διαρκής +ταυτότης της προσωπικότητος είναι ένα πολύ λεπτό μεταφυσικό +πρόβλημα και ο Αγγλικός νόμος ασφαλώς λύει το ζήτημα πολύ +πρόχειρα. Υπάρχει ωστόσο κάτι το δραματικό στο ότι αυτή η +αυστηρή τιμωρία του επιβάλθηκε όχι για το χειρότερο απ' όλα τα +εγκλήματά του, αν λάβουμε υπ' όψει την καταστρεπτική του +επίδραση στην πρόζα της νεώτερης δημοσιογραφίας. + +Όταν ήταν στη φυλακή, ο Dickens, ο Macready και ο Hablot Browne +τον βρήκαν εκεί τυχαίως. Γύριζαν τις φυλακές του Λονδίνου +ζητώντας καλλιτεχνικές εντυπώσεις και στο Newgate πήρε το μάτι +τους ξαφνικά τον Wainewright. Τους αντίκρυσε με μια προκλητική +ματιά, καθώς μας λέει ο Forster, και ο Macready «τρόμαξε μόλις +αναγνώρισε εκείνον που του ήταν τόσο στενός γνώριμος σε +περασμένα χρόνια και που είχε καθήσει πολλές φορές στο τραπέζι +του». + +Άλλοι έδειξαν μεγαλύτερη περιέργεια και το κελλί του για +κάμποσον καιρό ήταν ένα είδος οκνού περιπάτου της μόδας. Πολλοί +άνθρωποι των γραμμάτων πήγαιναν να επισκεφθούν τον παληό +φιλολογικό σύντροφό τους. Όμως δεν ήταν πια ο ευγενικός +ανοικτόκαρδος James που θαύμαζε ο Charles Lamb. Φαίνεται πως +είχε καταντήσει αρκετά κυνικός. + +Στον πράκτορα μιας ασφαλιστικής Εταιρείας, που του είχε κάνει +επίσκεψη έν' απόγεμα και νόμισε πως έπρεπε να επωφεληθή από την +περίσταση αυτή, και να του υποδείξη ότι επιτέλους το έγκλημα +είναι κακός υπολογισμός, αποκρίθη: «Σερ εσείς οι αστοί κάνετε +τους λογαριασμούς σας κι απολαβαίνετε τις συνέπειές των. +Μερικοί λογαριασμοί σας βγαίνουν σωστοί, κι άλλοι όχι. Οι δικοί +μου δεν βγήκαν σωστοί, οι δικοί σας βγήκαν. Αυτή είναι η μόνη +διαφορά, σερ, μεταξύ μου και του επισκέπτη μου. Αλλά, σερ, θα +σας πω κάτι, που σ' αυτό πέτυχα ίσαμε το τέλος. Αποφάσισα σ' +όλη μου τη ζωή να κρατήσω τη στάση ενός τζέντλμαν και πάντα την +κράτησα αυτή τη στάση. Ακόμα την κρατώ. Είναι συνήθεια σ' αυτόν +τον τόπο οι κάτοικοι κάθε κελλιού να το σκουπίζουν με τη σειρά +του ο καθένας. Έχομ' ένα κελλί εγώ μ' έναν πληθοκτίστη κ' έναν +καπνοδοχοκαθαριστή, αλλά ποτέ δε μου δίνουν τη σκούπα!» Όταν +κάποιος φίλος του τον κατέκρινε για το φόνο της Helen +Abercrombie, σήκωσε τους ώμους κι απάντησε: «Μάλιστα, ήταν +φοβερό πράμα, μα κ' εκείν' η ευλογημένη είχε κάτι σφυρά πολύ +χοντρά». + +Από το Newgate τον πήγαν στις καρίνες του Portsmouth κι από κει +τον έστειλαν με τη Susan στη χώρα του Van Diemen μαζί μ' άλλους +τριακόσιους κατάδικους. Το ταξίδι θα του φάνηκε πολύ δυσάρεστο +και σ' ένα γράμμα του σε κάποιο φίλο του παραπονέθηκε πικρά για +το αίσχος· «ο σύντροφος των ποιητών και των καλλιτεχνών» να +εξαναγκαστή να συντροφέψη «γουρούνια». Το κοσμητικό που κολνάει +στους συντρόφους του δεν πρέπει να μας εκπλήξη. Το έγκλημα στην +Αγγλία σπάνια είναι αποτέλεσμα της αμαρτίας. Πάντα σχεδόν είναι +συνέπεια της πείνης. Δεν ήταν πιθανώτατα κανένας απάνω στο +πλοίο που να ήταν γι' αυτόν συμπαθητικός ακροατής ούτε καν +ψυχολογικά ενδιαφέρουσα φύσις. + +Ο έρωτάς του προς την τέχνη ωστόσο ποτέ δεν τον άφησε. Στη +Hobart Town άνοιξ' έν' ατελιέ και ξανάρχισε να σκιτσάρη και να +ζωγραφίζη πορτραίτα και η ομιλία και οι τρόποι του δεν +φαίνονταν νάχασαν τη γοητεία τους. Ούτε παράτησε τη συνήθειά +του να δηλητηριάζη κι αναφέρονται δύο περιστατικά, όπου +προσπάθησε να ξεκάμη ανθρώπους, που τον είχανε βρίσει. Αλλά το +χέρι του φαίνεται πως είχε χάσει τη μαστοριά του. Κ' οι δύο +δοκιμές του ήταν τέλειες αποτυχίες και στα 1844 εντελώς +απογοητευμένος από την κοινωνία της Τασμανίας έκανε υπόμνημα +στο Διοικητή του τόπου Sir John Eardley Wilmot, παρακαλώντας +τον να τον αφήση ελεύθερο. Στο υπόμνημ' αυτό λέει για τον εαυτό +του, ότι «βασανίζονταν από ιδέες που ζητούσαν επίμονα εξωτερική +φόρμα κ' εκτέλεση, πως εμποδίζονταν ν' αναπτύξη τις γνώσεις του +και ν' ασκηθή στο ωφέλιμο ή τουλάχιστο στο διακοσμητικό λόγο. Η +αίτησή του όμως απορρίφθηκε κι ο σύντροφος του Coleridge +παρηγοριούνταν στους θαυμαστούς εκείνους Paradis Artificiels +(69), που το μυστικό τους είναι γνωστό μονάχα στους οπιομανείς. +Στα 1852 πέθανε από αποπληξία έχοντας για μόνο σύντροφό του μια +γάτα που την αγαπούσε υπερβολικά. + +Τα εγκλήματά του φαίνεται πως είχαν σπουδαία επίδραση στην +τέχνη του. Έδωκε μια δυνατή ατομικότητα στο ύφος του, που δεν +θα την είχε σίγουρα το αρχικό του έργο. Σε μια του σημείωση στο +&Βίο του Dickens& ο Forster αναφέρει, ότι στα 1847 η Lady +Blessington έλαβε από τον αδερφό της, Major Power, που είχε +κάποια στρατιωτική θέση στη Hobart Town, μια ελαιογραφία νεαράς +κόρης από το τεχνικό πινέλο εκείνου (70) και λένε πως «φρόντισε +να δώση την έκφραση της ιδικής του κακίας στο πορτραίτο του +όμορφου καλόκαρδου κοριτσιού». Ο Ζολάς σ' έν' από τα +μυθιστορήματά του μας μιλεί για ένα νέο, που, αφού έκανε κάποιο +φόνο, ρίχτηκε στην τέχνη και ζωγράφισε πρασινωπά +εμπρεσσιονιστικά πορτραίτα εντελώς σεβαστών προσώπων, που όλα +έχουν κάποια περίεργη ομοιότητα με το θύμα του. Η ανάπτυξη του +ύφους του Wainewright μου φαίνεται πολύ πιο λεπτή ή υποβλητική. +Μπορεί κανείς να φαντασθή μια γερή ατομικότητα να ξεπροβάλλη +από την αμαρτία. + +Αυτή η παράδοξη και γοητευτική μορφή, που θάμπωσε για λίγα +χρόνια το φιλολογικό Λονδίνο κ' έκανε μια τόσο λαμπρή debut (71) +στη ζωή και στα γράμματα, είναι δίχως αμφιβολία πολύ +αξιοσπούδαστη. Ο κ. W. Carew Haglitt, ο τελευταίος του +βιογράφος, στον οποίο χρωστώ πολλά από τα συμβάντα που +αναφέρονται σ' αυτό το σημείωμα και του οποίου το μικρό βιβλίο +είναι πράγματι ατίμητο στο είδος του, είναι της γνώμης ότι ο +έρωτάς του στην Τέχνη και στη Φύση ήταν απλή καυχησιολογία και +προσποίηση· κι άλλοι του αρνιούνται κάθε φιλολογική δύναμη. +Αυτό μου φαίνεται εμένα μια επιπόλαιη ή τουλάχιστο σφαλερή +ιδέα. Το ότι ένας άνθρωπος είναι φαρμακευτής, αυτό δεν είν' +επιχείρημα κατά της πρόζας του. Οι οικιακές αρετές δεν είναι η +αληθινή βάση της Τέχνης, μολονότι μπορεί να χρησιμέψουν +εξαίρετα σε τεχνίτες δευτέρας τάξεως. Δυνατόν ο De Quincey να +παραφούσκωσε το κριτικό του ταλέντο και δεν μπορώ να μην +επαναλάβω ότι στα έργα που δημοσίεψε το περισσότερο μέρος είναι +πολύ γνωστό, πολύ κοινό, πολύ δημοσιογραφικό, στην κακή σημασία +της κακής αυτής λέξεως. Πού και πού είναι καθαρά χυδαίος στην +έκφραση και πάντα του λείπει ο αυτοπεριορισμός του αληθινού +καλλιτέχνη. Αλλά για μερικά από τα σφάλματά του πρέπει να +ψέξουμε την εποχή οπού ζούσε· κ' επιτέλους πρόζα που την είπε ο +Charles Lamb «έξοχη» δεν έχει μικρό ιστορικό ενδιαφέρον. Ότι +είχε ειλικρινή έρωτα στην Τέχνη και στη Φύση μου φαίνεται +βέβαιο. Δεν είναι ουσιαστικώς ασυμβίβαστα το έγκλημα κ' η +διανοητική ανάπτυξη. Δεν μπορούμε να ξαναγράψουμε την ιστορία +για να ικανοποιήσουμε το ηθικό αίσθημά μας. + +Φυσικά είναι πολύ κοντινός στην εποχή μας, ώστε να μη μπορούμε +να μορφώσουμε γι' αυτόν γνώμη καθαρά καλλιτεχνική. Είναι +αδύνατο να μην αισθανώμεθα μια δυνατή προκατάληψη εναντίου ενός +ανθρώπου, που μπορούσε να δηλητηριάση τον Lord Tennyson ή τον +Γλάδστωνα ή τον Master of Balliol (72). Αν όμως ο άνθρωπος είχε +φορέσει κοστούμι διαφορετικό ή μιλήσει γλώσσα διαφορετική από +τη δική μας, αν είχε ζήσει στην αυτοκρατορική Ρώμη ή στον καιρό +της Ιταλικής Αναγεννήσεως ή στην Ισπανία τον δέκατον έβδομον +αιώνα ή σ' όποιαν άλλη χώρα ή εποχή εκτός από τη δική μας, θα +είμαστε εντελώς ικανοί να εκτιμήσουμε δίχως προκατάληψη τη θέση +και την αξία του. + +Ξέρω πως είναι πολλοί ιστορικοί ή τουλάχιστο συγγραφείς πάνω σε +ιστορικά θέματα, που ακόμα νομίζουν πως είναι ανάγκη να +εφαρμόζουν στην ιστορία ηθικές κρίσεις και που μοιράζουν τα +εγκώμια και τα ψεγάδια με τη σοβαρήν αυταρέσκεια δασκάλου που +πέτυχε στη δουλειά του. Αυτό όμως είναι μια ανόητη συνήθεια, +που δείχνει καθαρά πως το ένστικτο της ηθικής μπορεί να υψωθή +σε τέτοιο βαθμό τελειότητος, οπού να παρουσιάζεται εκεί που δεν +χρειάζεται. Κανείς με αληθινήν αίσθηση της ιστορίας δεν +φαντάστηκε να κατηγορήση τον Νέρωνα ή να επιπλήξη τον Τιβέριο ή +να κατακρίνη τον Καίσαρα Βοργία. Αυτά τα πρόσωπα γίνηκαν σα +νευρόσπαστα θεάτρου. Μπορεί να μας γεμίζουν την ψυχή τρόμο, +φρίκη ή θαυμασμό, αλλά δεν μας βλάπτουν. Δεν είναι σε άμεση με +μας σχέση. Δεν έχομε να τους φοβηθούμε καθόλου, Αυτοί πέρασαν +στη σφαίρα της Τέχνης και της Επιστήμης και ούτε η Τέχνη ούτε η +Επιστήμη έχει να κάνη τίποτε με την ηθικήν επιδοκιμασία ή +αποδοκιμασία. Αυτό μπορεί να συμβή ίσως καμμιά μέρα και με το +φίλο του Charles Lamb. Τώρα νομίζω ότι είναι λίγο πολύ +σύγχρονος, ώστε να μπορή να τον μεταχειριστούμε μ' εκείνο το +λεπτό πνεύμα της αδιάφορης περιέργειας, στο οποίο χρωστάμε +τόσες γοητευτικές μελέτες για τους μεγάλους εγκληματίες της +Ιταλικής Αναγεννήσεως από την πέννα του κ. John Addington +Symonds, της Miss Α. Mary F. Robinson, της Miss Vernon Lee κι +άλλων ξακουσμένων συγγραφέων. Ωστόσο η Τέχνη δεν τον ξέχασε. +Είναι ο ήρωας του _Hunted Down_ του Dickens, ο Varney της +_Lucretia_ του Bulwer και είναι ικανοποιητικό να σημειωθή ότι +το μυθιστόρημα έκανε κάποιαν τιμή σ' έναν που ήταν τόσο γερός +με το «κοντύλι, το μολυβοκόντυλο και το φαρμάκι». Να είναι +κανείς υποβλητικός για το μυθιστόρημα σημαίνει πως είναι κάτι +παραπάνω από μια πραγματικότητα. + + + +Ο ΚΡΙΤΙΚΟΣ ΩΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΣ + +ΜΕ ΛΙΓΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΑ ΜΗΝ ΚΑΝΗ ΚΑΝΕΙΣ +ΤΙΠΟΤΕ + + + +Ο ΚΡΙΤΙΚΟΣ ΩΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΣ + +ΔΙΑΛΟΓΟΣ. Μέρος I. Πρόσωπα: Γιλβέρτος και Ερνέστος. Σκηνή: Η +βιβλιοθήκη ενός σπιτιού στο Piccadilly, που βλέπει το Green +Park. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. (στο πιάνο). — Αγαπητέ μου Ερνέστε, σαν τι νάναι αυτό + που σε κάνει να γελάς; + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. (σηκώνοντας ψηλά τα μάτια). — Γελώ για μια σπουδαία + ιστορία, που μόλις την ετελείωσα σ' αυτόν εδώ τον τόμο των + Αναμνήσεων, που βρήκα πάνω στο τραπέζι σου. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Τι βιβλίο είναι; Α! το είδα. Δεν το διάβασα όμως + ακόμα. Είναι καλό; + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Να, εκεί που έπαιζες εσύ πιάνο, το ξεφύλλισα + διασκεδάζοντας, αν και κατά κανόνα δεν μ' αρέσουν τα νεώτερα + βιβλία αναμνήσεων. Γράφονται συνήθως από ανθρώπους που ή + ξέχασαν τελείως τις αναμνήσεις των, ή δεν έκαναν τίποτε άξιον + αναμνήσεως. Αυτό μολαταύτα είναι αναμφιβόλως η σωστή εξήγηση + της λαϊκότητός των, γιατί το Εγγλέζικο κοινό πάντα + ευχαριστιέται υπερβολικά όταν του μιλή καμμιά μετριότης. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Αλήθεια. Το κοινόν είναι θαυμαστό για την + επιείκειά του. Συμπαθάει καθετί, εκτός από τη μεγαλοφυία. Μα να + σου πω, εμένα μ' αρέσουν όλα τα βιβλία αναμνήσεων. Τα αγαπώ + τόσο για τη φόρμα, όσο για το θέμα τους. Στη φιλολογία η απλή + περιαυτολογία είναι διασκεδαστική. Αυτή είναι που μας γοητεύει + μέσα σε επιστολές τόσο διαφορετικών προσώπων, όπως ο Κικέρων + και ο Balzac, ο Flaubert και ο Berlioz (73), ο Μπάυρων και η + Madame de Savigny. Όταν την ανταμώνουμε, — και περίεργο που + πολύ σπάνια συμβαίνει αυτό —, δεν μπορούμε να μην την + καλοδεχτούμε και μήτε που τη ξεχνούμεν εύκολα. Η ανθρωπότης + πάντα θ' αγαπάη τον Rousseau, γιατί ξομολογήθηκε τις αμαρτίες + του όχι σε κανέναν παπά, μα στον κόσμο. Κ' οι κοιμώμενες + νύμφες, που ο Cellini (74) έπλασε από μπρούντζο για το κάστρο + του Βασιληά Φραγκίσκου, ο πράσινος μαλαματένιος Περσεύς ακόμα, + που εις την ανοικτή Loggia της Φλωρεντίας δείχνει στο φεγγάρι + τον φονικόν τρόμο που πέτρωνε τη ζωή, δεν της χάρισαν + μεγαλύτερην ευχαρίστηση παρ' όσην εκείν' η αυτοβιογραφία, όπου + ο υπέροχος κατεργάρης της Αναγεννήσεως διηγείται την ιστορία + της δόξης και της ντροπής του. Οι ιδέες, ο χαρακτήρ, τα + κατορθώματα του ανθρώπου λίγο μας ενδιαφέρουν. Μπορεί να είναι + σκεπτικιστής όπως ο ευγενικός Sieur de Montaigne, ή άγιος σαν + το σκληρό γυιό της Μόνικας (75) όμως, όταν μας λέη τα μυστικά + του, μπορεί πάντα να μαγέψη ταυτιά μας για ν' ακούνε και τα + χείλη μας για να σωπάνε. Ο τρόπος της σκέψεως που ο Καρδινάλιος + Newman (76) τον αντιπροσώπευσε — αν μπορή να ειπωθή τρόπος + σκέψεως εκείνος που ζητεί να λύση προβλήματα διανοητικά με την + άρνηση της υπεροχής του νου — δεν πρέπει, δεν είναι δυνατον, + νομίζω, να ζήση. Μα ο κόσμος ποτέ δεν θα βαρεθή να παρακολουθή + εκείνη την ταραγμένη ψυχή στην πρόοδό της από σκοτάδι σε + σκοτάδι. + + Η μοναχική εκκλησία του Littlemore, όπου «η πνοή της πρωίας + είναι υγρή και οι πιστοί λίγοι», θα του είναι πάντ' αγαπητή, κι + όποτε οι άνθρωποι ιδούν τη μυγδαλιά ν' ανθίζη πάνω στον τοίχο + του Trinity College, θα θυμούνται τον χαριτωμένο φοιτητή, που + εις του λουλουδιού τον βέβαιο γυρισμό είδε την προφητεία ότι + θάμενε πάντα σιμά στην Άγια Μητέρα (77) των ημερών του, + προφητεία που η Πίστη στη σοφία, ή την ανοησία της, δεν άφησε + να πραγματοποιηθή. Μάλιστα, η αυτοβιογραφία είναι ακαταμάχητα + ελκυστική. Ο καημένος, ο κουτός, ο φαντασμένος ο Secretary + Pepys (78) με φλυαρίες άνοιξε το δρόμο του στον κύκλο των + Αθανάτων και, ξέροντας πως η αδιακρισία είναι το καλύτερο μέρος + της αξίας, πηγαινοέρχεται μεταξύ των (79) ντυμένος εκείνον «τον + άλικο χνουδωτό μανδύα με τα χρυσά κουμπιά και το δαντελλωτό + σειρίτι», που τόσο του αρέσει να μας τον περιγράφη, με την + ησυχία του φλυαρώντας για ευχαρίστηση δική του, μα και για δικό + μας γλέντι, σχετικά με το Ινδικό μπλε μεσοφούστανο που αγόρασε + της γυναίκας του, ή «τα καλά χοιρινά μεζεδάκια» και το «νόστιμο + μοσχαρίσιο φρικασέ a la française» που του άρεσαν πολύ, τις + παρτίδες μπιλλιάρδου που έκανε με το Vill Joyce, «το τρέξιμό + του πίσω από τις όμορφες», την απαγγελία του από τον Hamlet + κάποια Κυριακή, το βιολί που έπαιζε τις καθημερινές, κι άλλα + ανόητα και τιποτένια πράγματα. Ακόμα και στην καθημερινή ζωή η + περιαυτολογία έχει τα θέλγητρά της. Όταν οι άνθρωποι μας μιλούν + γι' άλλους είναι συνήθως λίγο κουτοί. Όταν όμως μας μιλούν για + τον εαυτό τους, πάντα σχεδόν είν' ελκυστικοί· και θα ήταν + τέλειοι, αν μπορούσε κανείς να τους διέκοπτε όταν άρχιζαν να + γίνωνται βαρετοί, με τόσην ευκολία μ' όση κλείνει κανείς ένα + βιβλίο που το βαριέται. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Είναι πολύ σπουδαίο εκείνο το αν, όπως θάλεγε ο + Touchstone. Μα πιστεύεις λοιπόν σοβαρά ότι ο καθένας θα έπρεπε + να γίνεται ο δικός του Boswell; (80) Τότε τι θα γίνονταν οι + φιλόπονοί μας θησαυρισταί Βίων και Αναμνήσεων; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Τι γίνηκαν ως τώρα; Είναι η πανούκλα του αιώνος + μας, τίποτε παραπάνω τίποτε παρακάτω. Κάθε μεγάλος άνθρωπος + έχει τώρα τους μαθητάς του και πάντα ο Ιούδας είναι κείνος που + γράφει τη βιογραφία του. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Αγαπητέ μου! + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Φοβούμαι πως είν' αλήθεια αυτό που λέω. Άλλοτε + συνηθίζαμε ν' αγιάζουμε τους ήρωες. Ο νεωτερισμός είναι να τους + εκχυδαΐζουν. Φτηνές εκδόσεις μεγάλων βιβλίων μπορεί νάναι + ευχάριστο πράγμα, μα φτηνές εκδόσεις μεγάλων ανδρών είναι + τέλεια σιχαμερό. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Μπορεί να σε ρωτήσω, Γιλβέρτε, ποιους εννοείς; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Ω! Όλους τους δευτέρας τάξεως litterateurs (81). + Μας έχουν κάνει έφοδο ένα σωρό άνθρωποι που, όταν ο ποιητής ή ο + ζωγράφος πεθαίνη και πάη, έρχονται σπίτι με το νεκροθάφτη και + ξεχνούν πως η μόνη τους δουλειά είναι να καθήσουν βουβοί. Αλλά + δεν πρέπει να γίνη λόγος γι' αυτούς. Αυτοί είναι οι ταφογδύτες + της φιλολογίας. Η σκόνη δίνεται στον ένα και η στάχτη στον + άλλο, μα την ψυχή δεν μπορούν να την φτάσουν. Και τώρα τι + θέλεις να σου παίξω; Chopin ή Dvorak; Θέλεις να σου παίξω μια + φαντασία Dvorak; Συνθέτει παθητικά, παράξενα, χρωματισμένα + πράγματα. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Όχι· δεν θέλω μουσική τώρ' αυτή τη στιγμή. Είναι + κάτι πολύ αόριστο πράγμα. Ψες που τρώγαμε με τη βαρώνη + Bernstein, μολονότι πολύ γοητευτική γυναίκα, επέμενε να συζητή + για τη μουσική σαν να ήταν κάτι γραμμένο γερμανικά. Τώρα μ' + ό,τι κι αν μοιάζη η μουσική στη φωνή, με χαρά μου το λέω ότι + δεν μοιάζει ούτε στον ελάχιστο βαθμό τα γερμανικά. Είναι κάτι + τύποι πατριωτισμού πράγματι τέλεια εξευτελιστικοί. Όχι, + Γιλβέρτε, σε παρακαλώ μη παίζης πια. Μίλα μου ως που το λεπτό + φως της ημέρας μπη μέσα στην κάμαρα. Υπάρχει κάτι στη φωνή σου + που είναι θαυμαστό. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — (Σηκωνόμενος από το πιάνο). Δεν έχω απόψε διάθεση + για κουβέντα. Αληθινά σου λέω. Τι απαίσια που χαμογελάς έτσι! + Πού είναι τα σιγάρα; Α! ευχαριστώ. Τι εξαίσιοι αυτοί οι + μοναδικοί νάρκισσοι! Φαίνονται σαν καμωμένοι από κεχριμπάρι και + καινούριο φίλτινσι. Είναι σαν Ελληνικές αντίκες της καλυτέρας + περιόδου. Ποια ιστορία στην εξομολόγηση του γεμάτου τύψεις + Ακαδημαϊκού σ' έκανε να γελάσης; Πες μου την. Τώρα, που έπαιξα + Chopin, νοιώθω σαν να έκλαψα για αμαρτίες που ποτέ δεν έκανα + και σαν να μυρολόγησα πάνω σε τραγικές ιστορίες που δεν ήτανε + δικές μου. Η μουσική πάντα μου φαίνεται πως κάνει αυτήν την + εντύπωση. Πλάθει για τον καθένα κάτι περασμένα που δεν τα ήξερε + ποτέ και τον εμπνέει λύπες που κρυβόταν πίσω από τα δάκρυά του. + Μπορώ να φαντασθώ άνθρωπον που να πέρασε μια τελείως πεζή ζωή, + που όμως ακούοντας κατά τύχην ένα παράξενο κομμάτι μουσικής ν' + ανακάλυψε έξαφνα ότι η ψυχή του, δίχως αυτός να λάβη γνώση, + πέρασε φοβερές δοκιμασίες, ένοιωσε τρομερές χαρές, ή άγριους + ρομαντικούς έρωτες ή μεγάλες αυταπαρνήσεις. Έλα λοιπόν, πες μου + την αυτήν την ιστορία. Θέλω να περάσω την ώρα μου ευχάριστα. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Ω! Δεν ξέρω και αν έχη και καμμία σημασία. Μα εγώ + νομίζω πως εξηγεί θαυμάσια την αληθινή αξία της συνειθισμένης + κριτικής της Τέχνης. Κάποια κυρία, φαίνεται, ρώτησε κάποτε + σοβαρά τον γεμάτον τύψεις Ακαδημαϊκόν, όπως τον λες, αν η + ξακουστή εικόνα του «Μια ανοιξιάτικη ήμερα στο Whiteley» ή + «Περιμένοντας το τελευταίο λεωφορείο», ή κάποιο άλλο τέτοιο + θέμα, ζωγραφίστηκε με το χέρι. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Κ' έτσι ήταν; + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Είσαι αδιόρθωτος. Και για να μιλήσουμε σοβαρά, ποια + η ωφέλεια της κριτικής της Τέχνης; Γιατί να μην αφίνεται + μονάχος κ' ελεύθερος ο καλλιτέχνης να πλάθη καινούριον κόσμο, + σαν θέλει κι όχι να ζωγραφίζη τον γνωστό μας κόσμο, που, + φαντάζομαι, πόσο θέλαμε τον βαρεθή, αν η τέχνη με το λεπτό της + εκλεκτικό πνεύμα και το αβρό της ένστικτο της διαλογής δεν τον + εξάγνιζε για μας και δεν τον τελειοποιούσε προς στιγμήν; Μου + φαίνεται πως η φαντασία σκορπίζει, ή θάθελε να σκορπίση, γύρω + της μοναξιά και ό,τι εργάζεται καλύτερα στη σιωπή και την + ερημιά. Γιατί τάχα να πρέπη ο καλλιτέχνης να ενοχλήται από τη + διαπεραστική φωνή της κριτικής; Γιατί εκείνοι που δεν μπορούν + να δημιουργούν ν' αναλαμβάνουν να εκτιμούνε την δημιουργικήν + εργασία; Τι μπορεί να ξέρουν τούτοι για κείνη; Αν η εργασία + ενός ανθρώπου εύκολα εννοείται, κάθε εξήγηση είναι περιττή... + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Κι αν είναι ακατανόητη, κάθε εξήγηση είναι κακή. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Δεν είπα αυτό. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Κι όμως έπρεπε να το πης. Σήμερα τόσο λίγα + μυστήρια μας έχουν μείνει, ώστε δεν θέλουμε να χωριστούμε ούτε + κι από έν' απ' αυτά. Τα μέλη της Browning Society, όπως οι + θεολόγοι της Broad Church Party ή οι συγγραφείς της Walter + Scott Great Writers Series μου φαίνεται πως περνούν τον καιρό + τους πολεμώντας να εξατμίσουν τη θεϊκότητά τους. Εκεί που + θαρρούσε κανείς πως ο Browning ήταν μυστικιστής, αυτοί πάσχισαν + ν' αποδείξουν ότι δεν ήταν παρά ένας μουγγός. Εκεί που κανένας + φανταζόταν πως κάτι είχε να κρύψη, αυτοί αποδείξανε ότι πολύ + λίγα πράγματα είχε να μας αποκαλύψη. Αλλά μιλώ τώρα μονάχα για + την ασυνάρτητη εργασία του. Εν συνόλω ο άνθρωπος ήταν μεγάλος. + Δεν ήταν βέβαια κανένας από τους Ολυμπίους και είχε όλες τις + ατέλειες ενός Τιτάνος. Δεν έβλεπε συνολικά, και σπάνια μπορούσε + να ψάλλη. Η εργασία του χάλασε με την πάλη, τη βία και τον κόπο + και δεν πέρασε από το αίσθημα στη φόρμα, αλλ' από τη σκέψη στο + χάος. Μολαταύτα ήταν μεγάλος. Τον είπαν penseur, και πράγματι + ήταν ένας άνθρωπος που πάντα σκεπτόταν, και σκεπτόταν + μεγαλόφωνα. Όμως δεν τον εγοήτευε η σκέψη, αλλά οι τρόποι + σύμφωνα με τους οποίους κινείται η σκέψη. Τη μηχανή αγαπούσε, + κι όχι εκείνο που φτιάν' η μηχανή. Η μέθοδος, με την οποίαν ο + τρελλός φτάνει στην τρέλλα του, του ήταν τόσον αγαπητή, όσον η + πιο υψηλή σοφία του σοφού. Τόσο μάλιστα ο λεπτός μηχανισμός του + μυαλού τον εγοήτευε, οπού περιφρονούσε τη γλώσσα ή τη θεωρούσε + σαν λειψό όργανο της εκφράσεως. Η ρίμα, εκείνος ο εξαίσιος ήχος + που εις της Μούσας τον κοίλο λόφο δημιουργεί τον εαυτό του κι + απαντά στην ίδια του φωνή· η ρίμα που εις τα χέρια του αληθινού + καλλιτέχνη γίνεται όχι απλώς υλικό στοιχείο της ομορφιάς του + μέτρου, μα και πνευματικό στοιχείο της σκέψεως και του πάθους, + ξυπνώντας νέες, μπορεί, διαθέσεις ή ταράζοντας καινούρια πομπή + ιδεών ή ανοίγοντας μ' απλή γλύκα κ' υποβολή φωνής καμμιά + χρυσόπορτα που κι αυτή ακόμα η φαντασία του κάκου την είχε + κρούσει· η ρίμα, που μπορεί του ανθρώπου τη φωνή να την + μεταβάλη σε θεϊκή λαλιά· η ρίμα, η μόνη χορδή που προσθέσαμε + στην Ελληνική λύρα, στα χέρια του Robert Browning γίνηκε έν' + αλλόκοτο, άμορφο πράγμα, που κάπου-κάπου τον έκανε να + μεταμορφώνεται στην ποίηση σαν κανένας ταπεινός κοσμικός και με + τη γλώσσα φουσκώνοντας το μάγουλο ν' ανεβαίνη πολύ συχνά τον + Πήγασο. Είναι στιγμές όπου μας πληγώνει με μια τερατώδη + μουσική. Ναι, κι όταν μόνο σπάζοντας τις χορδές της λύρας του + μπορή να βγάζη μουσική, την σπάζει και κροτούνε παράφωνα, και + καμμιά φορά Αθηναϊκός τέττιξ βγάζοντας μελωδία από τρέμουλα + φτερά δεν κάθεται πάνω στο φίλντισι για να κάνη την κίνηση + τέλεια ή λιγώτερο τραχύ το διάλειμμα. Ωστόσο ήταν μεγάλος. Και + μολονότι τη γλώσσα την μετέβαλε σε περιφρονημένο πηλό, όμως + έπλασε άντρες και γυναίκες, όπου ζούνε. Είναι το πιο Σαιξπήρειο + πλάσμα από τον καιρό του Σαίξπηρ. Αν ο Σαίξπηρ μπορούσε να + ψάλλη με μυριάδες χείλη, ο Browning μπορούσε να τραυλίζη με + χιλιάδες στόματα. Και τώρ' ακόμα τη στιγμή που μιλώ — και μιλώ + όχι εναντίον του, αλλά ευνοϊκά γι' αυτόν — γλιστρά μέσα στην + κάμαρα το κοπάδι των προσώπων που έπλασε. Να, εκεί σέρνεται ο + Fra Lippο Lippi με το μάγουλ' ακόμ' αναμμένο από το ζεστό + κάποιας κοπέλλας φιλί. Εκεί στέκει ο φοβερός Saul με ταρχοντικά + ζαφείρια που λαμπυρίζουν στο σαρίκι του. Εκεί είναι ο Mildred + Tresham κι ο Ισπανός καλόγερος κιτρινισμένος από μίσος και χολή + και ο Blougram κι ο Ben Ezra και ο επίσκοπος του St. Praxed. Ο + τζουτζές του Setebos (82) τραυλίζει στην κόγχη κι ο Sebald, + ακούοντας την Pippa να περνά δίπλα, κυττάζει το άγριο πρόσωπο + της Ottima και τη σιχαίνεται και σιχαίνεται τη δική του αμαρτία + και τον εαυτό του. Ωχρός σαν το λευκό ατλάζι του γιλέκου του ο + μελαγχολικός βασιληάς παρατηρεί με ρεμβώδη επίβουλα μάτια τον + παραπολύ φιλόνομο Strafford να προχωρή προς το μοιραίο του + τέλος. Κι ο Ανδρέας ανατριχιάζει ακούοντας τα κουνούπια να + βουΐζουν στον κήπο και προστάζει την ίδια του γυναίκα να κατέβη + κάτω. — Μάλιστα, ο Browning ήταν μεγάλος. Και σαν τι θα τον + θυμάται ο κόσμος; Σαν ποιητή; Ά! όχι σαν ποιητή! Θα τον + θυμούνται σαν μυθιστοριογράφο, σαν το μεγαλύτερο ίσως + μυθιστοριογράφο απ' όσους είχαμε. Η αίσθησή του της δραματικής + τοποθετήσεως ήταν ασύγκριτη, κι αν δεν μπορούσε να λύση τα δικά + του προβλήματα, μπορούσε τουλάχιστο να προτείνη προβλήματα· και + τι περισσότερο πρέπει ένας καλλιτέχνης να κάμη; Αν τον πάρουμε + σαν πλάστη χαρακτήρων, έρχεται δεύτερος στη σειρά ύστερ' από το + δημιουργό του Hamlet. Αν ήταν και στο λόγο δυνατός, ίσως θα + κάθονταν στο πλάι του. Ο μόνος άνθρωπος που μπορεί να του + εγγίση την άκρη του μανδύα του είναι ο George Meredith. Ο + Meredith είναι ο Browning της πρόζας. Το ίδιο είναι και ο + Browning κατ' ουσίαν. Μεταχειρίστηκε την ποίηση σαν μέσο για να + γράψη πρόζα. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Κάποια αλήθεια υπάρχει σ' αυτά που λες, μα δεν + είναι όλ' η αλήθεια. Σε πολλά σημεία έχεις άδικο. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Είναι δύσκολο να μην είναι κανένας άδικος σ' ό,τι + αγαπά. Μα ας ξαναγυρίσουμε τώρα εκεί που είχαμε καταλήξει. Τι + έλεγες; + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Απλούστατα, ότι στις καλύτερες ημέρες της Τέχνης + δεν υπήρχαν τεχνοκρίτες. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μου φαίνεται πως άκουσα αυτή την παρατήρηση + πρωτήτερα, Ερνέστε. Έχει όλη τη ζωτικότητα μιας πλάνης κι όλη + την οχληρότητα παληού φίλου. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Είν' αλήθεια. Μάλιστα, δεν είναι ανάγκη να κουνάς + το κεφάλι σου έτσι ιδιότροπα. Είναι πολύ σωστή η παρατήρηση. + Στις καλύτερες ημέρες της Τέχνης δεν ήταν τεχνοκρίτες. Ο + γλύπτης εσκάλιζε στον όγκο του μαρμάρου τον μεγάλο με τα + κάτασπρα μέλη Ερμή, που εκοιμόταν εκεί μέσα. Οι προπλάστες κ' + οι χρυσωτές εικόνων έδιναν τόνο και υφή στο άγαλμα, κι ο + κόσμος, όταν το έβλεπε, το ελάτρευε κ' εβουβαίνονταν. Έχυνε τον + αναλυμένο μπρούντζο στο καλούπι του άμμου και το ποτάμι του + κόκκινου μετάλλου επάγωνε σε καμπύλες ευγενικές κ' έπαιρνε τον + τύπο θεϊκού κορμιού. Με σμάλτο ή στιλβωμένα πετράδια έδιν' + ανάβλεμμα στα δίχως δράση μάτια. Τα σαν υάκινθος (83) σγουρά + μαλλιά κυμάτιζαν κάτω από τη σμίλη του. Κι όταν σε κανένα + σκοτεινό ζωγραφισμένο ναό ή σε καμμιά πολύστηλη ηλιοφώτιστη + στοά ο γυιός της Λητώς στήθηκε πάνω στανάβαθρό του, όσοι + περνούσαν σιμά, περνώντας αβρά μέσ' από τον λαμπρότατο γύρω + αιθέρα (διά λαμπροτάτου βαίνοντες αβρώς αιθέρος) (84) ένοιωθαν + μια καινούργια επίδραση να πλημμυρίζη τις ζωές του και σαν + όνειρο ή με το αίσθημα αλλόκοτης και ζωντανής χαράς πήγαιναν + σπίτια τους ή στην καθημερινή τους εργασία ή πλανιόνταν ίσως + έξω από τις πύλες της πόλεως στο νυμφοσύχναστο εκείνο λειβάδι, + όπου ο νεαρός Φαίδρος έπλενε τα πόδια του, και ξαπλώνοντας + απάνω στο μαλακό χορτάρι και κάτω από τα ψηλά ανεμόδαρτα + πλατάνια και τανθισμένα agnus castus άρχιζαν να μελετούν το + θαύμα της ομορφιάς και σώπαιναν σαν μουγγοί μ' έν' ασυνήθιστο + φόβο. Εκείνη την εποχή ο καλλιτέχνης ήταν ελεύθερος. Από τη + ρεμματιά έπαιρνε τον λεπτό πηλό στα δάκτυλά του και μ' ένα + μικρό εργαλείο από ξύλο ή κόκκαλο το μεταμόρφωνε σε φόρμες + τόσον εξαίσιες, οπού οι άνθρωποι τις έδιναν σαν αθύρματα στους + νεκρούς και τα βρίσκουμε και τώρα στους σκονισμένους τάφους, + απάνω στην κίτρινη βουνοπλαγιά της Τανάγρας, με τωχρό χρυσό και + τη σβυνάμενη πορφύρα, που μένουν χρονοτριβώντας λίγον καιρό + ακόμα στα μαλλιά, στα χείλη, στη φορεσιά. Πάνω σε τοίχο + φρεσκοπλαστρωμένο και βαμμένο με λαμπερό κόκκινον άμμο ή μίγμα + γάλακτος και κρόκου, ζωγράφιζε κάποια που πατούσε με κουρασμένα + πόδια τους άλικους και μ' άσπρα λουλούδια αστροκέντητους + ασφοδελώνες, κάποια «που εις τα ματόκλαδά της, απλώνονταν όλος + ο Τρωικός πόλεμος», την Πολυξένη, τη θυγατέρα του Πριάμου, ή + παράσταινε τον Οδυσσέα, τον συνετό και πολυμήχανο, δεμένο με + γερά σχοινιά στο κατάρτι του πλοίου για να μπορή ν' ακούη δίχως + πειρασμό το άσμα των Σειρήνων, ή περιπλανώμενον πλάι στο καθαρό + ποτάμι του Αχέροντα, όπου φαντάσματα ψαριών γλυστρούσαν κάτω + στη χαλικόστρωτη κοίτη, ή έδειχνε τους Πέρσες με περικεφαλαίες + και περικνημίδες να κυνηγιούνται από τους Έλληνες στον + Μαραθώνα, ή τις τριήρεις να κροτούν με τα χάλκινα έμβολά τους + στη μικρή της Σαλαμίνας θάλασσα. Σχεδίαζε με μυτερό ασήμι και + κάρβουνο πάνω στην περγαμηνή και την αργασμένη κέδρο. Και σε + φίλντισι απάνω και ροδόχρωμη τερρακότα ζωγράφιζε με κερί, + λυώνοντάς το πρώτα σε χυμόν από εληές και στερεώνοντάς το + ύστερα με ζεσταμένο σίδερο. Το λεπτοπελεκημένο ξύλο, το + μάρμαρο, το λινό κανναβόπανο γέμιζαν θαύματα, όταν το πινέλο + του περνούσε χαϊδευτικά από πάνω τους· κ' η ζωή βλέποντας την + ίδια της εικόνα σώπαινε, μη τολμώντας να μιλήση. Κάθε ζωή ήτανε + δική του πράγματι· από τους εμπόρους που κάθονταν στην αγορά ως + τον κουκουλωμένο στην κάππα του βοσκό του βουνού, από τη νύμφη + την κρυμμένη ανάμεσα στις δάφνες και τον φαύνο που έπαιζε το + σουραύλι καταμεσήμερα ίσαμε τον βασιληά που μέσα σε μακρουλό + φορείο με πράσινα παραπετάσματα τον έφερναν δούλοι πάνω σε + λαμπυρίζοντας από το λάδι ώμους και τον ανέμιζαν με ριπίδια από + φτερά παγωνιού. Άντρες και γυναίκες με τη χαρά ή τη λύπη στο + πρόσωπό τους περνούσαν από μπροστά του. Τους εκύτταζε και το + μυστικό τους ήταν δικό του πια. Με τη φόρμα και το χρώμα + εξανάπλαθε έναν κόσμο. + + Όλες οι άλλες τέχνες ήταν το ίδιο δικές του. Αυτός κρατούσε τα + πετράδια γύρω στο στρεφόμενο δίσκο κι ο αμέθυστος γινόταν το + άλικο κλινάρι του Άδωνι και πάνω στον φλεβοχρωματισμένον αχάτη + περνούσε τρεχάτη η Άρτεμις με τα λαγωνικά της. Σφυρηλατούσε το + μάλαμα σε τριαντάφυλλα και τάσμιγε κατόπιν για να φκιάση + περιδέραιο ή βραχιόλι. Σφυρηλατούσε το μάλαμα σε στεφάνια για + του νικητή το κράνος ή σε σχήμα φοινικιάς για τη χλαμύδα της + Τύρου, ή σε μάσκες για τους βασιλικούς νεκρούς. Στο πίσω του + ασημένιου καθρέφτη χάραζε την Θέτιδα γεννημένη από τις Νηρηίδες + ή την ερωτοκτυπημένη Φαίδρα με την τροφό της, ή την Περσεφόνη + που βαργεμένη από το να θυμάται εκάρφωνε παπαρούνες στα μαλλιά + της. Ο αγγειοπλάστης καθόταν στο καλύβι του και σαν λουλούδι + από το σιωπηλό τροχό το αγγείο έβγαινε μέσα στα χέρια του. + Στόλιζε τη βάση και τον κορμό και τις άκρες με ομοίωμα λεπτού + φύλλου εληάς ή πολύκλωνον αγκαθιού ή καμπυλωτού κι + αφροστεφανωμένου κύματος. Έπειτα με μαύρο ή κόκκινο χρώμα + ζωγράφιζε εφήβους παλαιστάς ή δρομείς· ιππείς πάνοπλους μ' + αλλόκοτες οικοσημασμένες ασπίδες και παράξενες προσωπίδες, ενώ + καβαλλίκευαν από κοχυλωτό άρμα άλογα ολόρθα στα πισινά τους + πόδια· τους θεούς καθισμένους σε συμπόσιο ή κάνοντας θαύματα· + τους ήρωες με τους θριάμβους ή τους πόνους των. Κάποτε χάραζε + με λεπτές άλικες γραμμές σε άσπρο φόντο τον αποχαυνωμένο + νιόνυφο με τη νέα του γυναίκα και τον Έρωτα φτερουγίζοντα γύρω + τους — έναν Έρωτα σαν έν' από τους αγγέλους του Donatello —, + ένα πλασματάκι γελαστό με χρυσωμένα ή μπλε φτερά. Και στην + κυρτή πλευρά έγραφε τόνομα του φίλου του. Το ΚΑΛΟΣ ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ ή + ΚΑΛΟΣ ΧΑΡΜΙΔΗΣ μας λέει την ιστορία της εποχής του. Το ίδιο στη + στεφάνη του ανοικτού κυπέλλου εσκίτσαρε το λάφι στη βοσκή του ή + το λεοντάρι στην ησυχία του, όπως η φαντασία του θα το ήθελε. + Από το λεπτεπίλεπτο μπουκαλάκι της μυρουδιάς χαμογελούσε η + Αφροδίτη για την τουαλέττα της και μ' ολόγυμνον Μαινάδιον + συντροφιά ο Διόνυσος χόρευε, με τα πόδια γυμνά και μες στο + μούστο βαμμένα, γύρω στην κανάτα του κρασιού, εκεί που σαν + Σάτυρος ο γέρω-Σειληνός κυλιόταν πάνω στα φουσκωμένα ασκιά ή + κουνούσε κείνο το μαγικό σπαθί, που είχε στην άκρη ένα τριμμένο + κώνον ελάτου και τη λαβή στεφανωμένη με μουχρό κισσό. Και + κανένας δεν ερχόταν να ταράξη τον καλλιτέχνη στην εργασία του. + Καμμιά ανεύθυνη φλυαρία δεν τον ανησυχούσε. Δεν βασανίζονταν με + γνώμες. Δίπλα στον Ιλισσό, λέει κάπου ο Arnold, δεν ήταν + κανένας Higginbotham. Κοντά στον Ιλισσό, αγαπητέ μου Γιλβέρτε, + δεν γίνονταν ανόητα συνέδρια για την Τέχνη, που να κουβαλούν + επαρχιωτισμό στις επαρχίες και να μαθαίνουν τις μετριότητες πώς + να γαυγύζουν. Σιμά στον Ιλισσό δεν ήταν οχληρές εφημερίδες για + την τέχνη, όπου μέσα να φλυαρούν μπακάληδες για ό,τι δεν + νοιώθουν. Στους καλαμοφυτεμμένους όχθους της μικρής εκείνης + ρεμματιάς δεν επόζαρε γελοία δημοσιογραφία που νάχη το + μονοπώλιο της κριτικής καθέδρας, ενώ έπρεπε ν' απολογιέται στην + έδρα του κατηγορουμένου. Οι Έλληνες δεν είχαν τεχνοκρίτες. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Ερνέστε, είσαι πολύ διασκεδαστικός, αλλά οι + θεωρίες σου είναι εντελώς σάπιες. Φοβούμαι πως θ' άκουες κανένα + μεγαλύτερό σου, όταν κουβέντιαζε γι' αυτά. Αυτό πάντα είναι + επικίνδυνο κι αν το αφήσης να εκφυλισθή σε συνήθεια, θα δης ότι + είναι ολότελα καταστρεπτικό για τη διανοητική ανάπτυξη. Όσο για + τη νέα δημοσιογραφία, δεν είναι δουλειά δική μου να την + υπερασπισθώ. Δικαιολογεί την ύπαρξή της με τη μεγάλην αρχή του + Δαρβίνου της επιβιώσεως του χυδαιοτέρου. Εμένα μ' ενδιαφέρει + μονάχα η φιλολογία. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Μα ποια είναι η διαφορά δημοσιογραφίας και + φιλολογίας; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Ω! η δημοσιογραφία δεν είναι για διάβασμα κ' η + φιλολογία δεν διαβάζεται. Αυτό είναι όλο. Όσο για κείνο όμως + που είπες ότι οι Έλληνες δεν είχαν κριτικούς της Τέχνης, αυτό + σε βεβαιώ είναι μεγάλη πλάνη, θα ήταν πιο σωστό νάλεγες πως οι + Έλληνες ήταν έθνος τεχνοκριτών. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Αλήθεια; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Και βέβαια, έθνος τεχνοκριτών. Αλλά δεν θέλω να + σου χαλάσω την ηδονικήν αναληθή εικόνα, που μου ζωγράφισες, της + σχέσεως του Έλληνος καλλιτέχνη με τη διανοητικότητα της εποχής + του. Δεν είναι απλώς η καθαυτό ασχολία του ιστορικού το να δίνη + μίαν ακριβή περιγραφή του ό,τι δεν έχει συμβή, αλλά και το + αναπαλλοτρίωτο προνόμιο κάθε ανθρώπου μυαλωμένου και + μορφωμένου. Ούτε θέλω να μιλήσω σαν σοφός. Η δασκαλική + συνδιάλεξη είναι είτε επιτήδευση των αμαθών είτε επάγγελμα των + διανοητικά αχρήστων. Όσο για την, που λεν μεταρρυθμιστική + συνομιλία, αυτή είναι απλώς η ανόητη μέθοδος, με την οποίαν οι + πιο ανόητοι φιλανθρωπισταί πολεμούν αρρωστιάρικα ν' αφοπλίσουν + τη δίκαιη κατακραυγή των εγκληματικών τάξεων. Όχι, άσε με να + σου παίξω κάτι τι τρελλό άλικο του Dvorak. Οι ωχρές μορφές + απάνω στα ταπητουργήματα των τοίχων μας χαμογελούν και τα βαριά + ματόκλαδα του μπρούντζινου Ναρκίσσου μου εδιπλώθηκαν για ύπνο. + + Ας μη συζητήσουμε τίποτε σοβαρά. Έχω τέλεια συνείδηση του ότι + γεννηθήκαμε σ' έναν αιώνα, όπου οι κουτοί μονάχα περνούν για + σοβαροί και ζω με τον τρόμο μην παρεξηγηθώ. Μη με ταπεινώνης + ίσαμε το επίπεδο να σου δίνω χρήσιμες πληροφορίες. Η εκπαίδευση + είναι κάτι θαυμαστό, όμως καλόν είναι να θυμόμαστε πού και πού + ότι τίποτε που αξίζει τη γνώση δεν μπορεί να διδαχθή. Από τις + μισοανοιγμένες κουρτίνες του παραθυριού βλέπω το φεγγάρι σαν + ένα κομμένο κομμάτι ασήμι. Σαν χρυσωμένα μελίσσια σωρεύονται + γύρω του ταστέρια. Ο ουρανός είν' ένας σκληρός κοίλος + σάπφειρος. Πάμ' έξω στη νυχτιά. Η σκέψη είναι κάτι θαυμάσιο, + όμως η περιπέτεια είναι κάτι πιο θαυμάσιο. Ποιος ξέρει αν δεν + μπορή να συναντήσωμε τον Prince Florizel της Βοημίας και ν' + ακούσωμε την όμορφη της Κούβας να μας πη πως δεν είναι ό,τι + φαίνεται πως είναι; (85) + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Είσαι φοβερά απολυταρχικός. Επιμένω να συζητήσουμε + το ζήτημα. Είπες πως οι Έλληνες ήταν έθνος από τεχνοκρίτες. Τι + κριτική της Τέχνης μας άφησαν; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Αγαπητέ μου Ερνέστε, κι αν κ' ένα κομμάτι ακόμα + κριτικής της Τέχνης δεν διασώζονταν ίσαμ' εμάς από την εποχή + των Ελλήνων ή των Ελληνιστών, πάλι θα ήταν όχι λιγώτερον + αληθινό πως οι Έλληνες ήταν έθνος τεχνοκριτών κι ότι αυτοί + εφεύραν την κριτική της Τέχνης, όπως εφεύραν την κριτική κάθε + άλλου πράγματος. Γιατί, — ποιο επιτέλους είναι το πρώτο μας + χρέος στους Έλληνες; Απλούστατα το κριτικό πνεύμα. Κι αυτό το + πνεύμα, που το εξασκήσαν σε ζητήματα θρησκευτικά κ' + επιστημονικά, ηθικής και μεταφυσικής, πολιτικής και αγωγής, το + εξασκήσαν το ίδιο και σε ζητήματα Τέχνης· και πράγματι, των δύο + πιο υψηλών και υπερόχων Τεχνών μας άφησαν το πιο στερεό σύστημα + κριτικής που είδε ο κόσμος. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Και ποιες είναι οι δυο υπέροχες και πιο υψηλές + Τέχνες; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Η Ζωή και η Φιλολογία, η ζωή και η τέλεια έκφραση + της ζωής. Τις αρχές της πρώτης, όπως τις παραδεχτήκαν οι + Έλληνες, δεν μπορεί σχεδόν να τις εκτιμήσουμε σ' έναν αιώνα + χαλασμένον από ψεύτικα ιδανικά, όπως είναι τα δικά μας. Οι + αρχές της τελευταίας, όπως τις παραδεχτήκαν εκείνοι, είναι τόσο + λεπτές καμμιά φορά, που δύσκολα τις νοιώθουμ' εμείς. + Αναγνωρίζοντας ότι η πιο τέλεια Τέχνη είν' εκείνη που πιο + τέλεια καθρεφτίζει τον άνθρωπο σ' όλες τις άπειρες ποικιλίες + του, μαστόρεψαν την κριτική της γλώσσας, μελετημένη στο φως του + απλού υλικού εκείνης της Τέχνης, σε τέτοιο βαθμό, που εμείς με + το τονικό σύστημά μας της λογικής ή αισθηματικής εμφάσεως πολύ + δύσκολα μπορούμε να την φτάσουμε. Μελέτησαν λ. χ. τη μετρική + κίνησι της πρόζας τόσον επιστημονικά, όσον επιστημονικά ένας + νεώτερος μουσικός μελετά, την αρμονία και τη μελοποιία και, + περιττό να το προσθέσω, με πιο λεπτό αισθητικό ένστικτο. Σ' + αυτό είχαν δίκηο, όπως σ' όλα είχανε δίκηο. Από την εφεύρεση + της τυπογραφίας κ' εδώ και την καταστρεπτική γέννηση του + διαβάσματος στης μεσαίες και κατώτερες τάξεις στη χώρα τούτη, + μια τάση αναπτύχθηκε στη φιλολογία ν' αποτείνεται όσον πάει και + πιώτερο στο μάτι και λιγώτερο πάντα στ' αυτί, που είναι η + αίσθηση, την οποίαν από της απόψεως της καθαράς τέχνης έπρεπε + να ζητά να ευχαριστή και στους κανόνας της ικανοποιήσεώς της να + μένη πιστή. Ακόμα και το έργο του κ. Pater, του καλύτερου + γενικά τεχνίτη της Αγγλικής πρόζας που σήμερα πλάθεται γύρω + μας, μοιάζει συχνά πιο πολύ κομμάτι μωσαϊκού παρά μουσικού και + φαίνεται εδώ κ' εκεί πως του λείπει η αληθινή ρυθμική ζωή των + λέξεων, και η ωραία λευτεριά και ο πλούτος της εντυπώσεως, που + η τέτοια ρυθμική ζωή κάνει. Εμείς πράγματι τη γραφή την κάναμε + έναν ωρισμένον τύπο εκθέσεως και την πήραμε για μια φόρμα + δουλεμένου σχεδίου. Οι Έλληνες από το άλλο μέρος τη γραφή την + θεωρούσαν απλώς σαν έναν τρόπο χρονογραφίας. Τη δοκιμή την + έκαναν πάντα με τον προφορικό λόγο στις μουσικές και μετρικές + σχέσεις του. Η φωνή ήταν το μέσον και ταυτί ο κριτικός. Μου + έρχεται καμμιά φορά στο νου η σκέψη πως η τύφλωση του Ομήρου + μπορεί νάναι πράγματι καλλιτεχνικός μύθος, πλασμένος σε ημέρες + που είχε πέραση η κριτική, και χρησιμεύοντας για να μας θυμίζη + όχι απλώς ότι ο μεγάλος ποιητής είναι πάντα ένας προφήτης που + βλέπει πιο πολύ με τα μάτια της ψυχής παρά του σώματος, αλλά κι + ότι είν' ένας αληθινός ψάλτης, που πλάθει το άσμα του από + μουσική, επαναλαβαίνοντας κάθε στίχο πολλές φορές μονάχος στον + εαυτό του ώσπου να βρη το μυστικό της μελωδίας του, ψάλλοντας + κρυφά τα λόγια που είναι φτερωμένα με φως. Κι αν αυτό είν' έτσι + ή αλλοιώς, ασφαλώς όμως στην τύφλωσή του ως αφορμή, αν όχι ως + αιτία, χρωστάει ο μεγάλος Άγγλος ποιητής το μεγαλόπρεπο + περπάτημα και το φωνητικό μεγαλείο των τελευταίων του στίχων. + Όταν ο Μίλτων δεν μπορούσε πια να γράφη, άρχισε να ψάλλη. Ποιος + θα σύγκρινε το μέτρο του έργου του C o m u s με τα μέτρα των + έργων του S a m s o n A g o n i s t e s, Paradise Lost ή + Paradise Regained; Όταν ο Μίλτων τυφλώθηκε, εσύνθετε τα + ποιήματά του, όπως και κάθε άλλος έπρεπε να κάνη, με τη φωνή + μονάχα κ' έτσι ο αυλός ή το καλάμι της παληάς εποχής έγινε + κείνο το όργανο με τις πολλές στάσεις, που η πλούσια ηχηρά + μουσική του έχει όλη τη μεγαλοπρέπεια του Ομηρικού στίχου, αν + όχι τη γληγοράδα του, και είναι η μια άφθαρτη κληρονομιά της + Αγγλικής φιλολογίας που κυριαρχεί σ' όλους τους αιώνες, γιατί + τους ξεπερνάει και μένει πάντα μαζί μας, γιατ' είναι αθάνατη + στη μορφή. Μάλιστα, το γράψιμο έβλαψε πολύ τους συγγραφείς. + Πρέπει να ξαναγυρίσουμε στη φωνή. Αυτή πρέπει νάναι ο γνώμονάς + μας, κ' ίσως τότε θα μπορέσουμε να εκτιμήσουμε κάποιες από τις + λεπτότητες της κριτικής της Τέχνης των Ελλήνων. + + Σήμερα, όπως είναι τα πράγματα, δεν μπορούμε να το κάνουμε. + Κάποτε όταν έγραψα ένα κομμάτι πρόζας, που ήμουν αρκετά + μετριόφρων ώστε να το θεωρήσω απολύτως απαλλαγμένο από λάθος, + μια τρομερή σκέψη μου πέρασε από το μυαλό, πως μπορούσε να + ήμουνα ένοχος της ανήθικης θηλυπρεπείας να μεταχειρίζωμαι + τροχαϊκά και τρισβραχέα μέτρα, εγκλήματος, για το οποίον ένας + σοφός κριτικός της εποχής του Αυγούστου ελέχχει με παραπολύ + δίκαιη αυστηρότητα τον λαμπρόν αν και κάπως παράξενον Ηγεσίαν. + Με πιάνει ρίγος ακόμα όταν το σκέπτωμαι, κι απορώ αν το + θαυμάσιο ηθικό αποτέλεσμα της πρόζας εκείνου του μάγου + συγγραφέως, που κάποτε με πνεύμα αφρόντιστης γενναιοδωρίας προς + την αμόρφωτη τάξη της κοινωνίας μας εκήρυξε ότι η διαγωγή είναι + τα τρία τέταρτα της ζωής, δεν θα εκμηδενισθή ολότελα από την + ανακάλυψη ότι οι paeons δεν είναι καλά βαλμένοι. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Α! τώρα καταντάς πια φλύαρος. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Και ποιος δεν θα γινόταν τέτοιος, όταν του λέγαν + πως οι Έλληνες δεν είχαν τεχνοκρίτες; Μπορώ να το καταλάβω επί + τέλους όταν μου ειπούνε πως η δημιουργική ιδιοφυία των Ελλήνων + εχάθηκε μέσα στην κριτική, όχι όμως πως η φυλή που της + χρωστούμε το κριτικό πνεύμα δεν έκανε κριτική. Μη μου ζητάς να + σου δώσω τον απολογισμό της Κριτικής της Τέχνης των Ελλήνων από + τον Πλάτωνα ως τον Πλωτίνον. Η νύκτα είναι τόσον ερατεινή, ώστε + να μη μπορή να γίνη αυτό, και το φεγγάρι, αν μας άκουε, θάβαζε + περισσότερη στάχτη στα μούτρα του, παρ' όσην έχει τώρα. Όμως + θυμήσου μοναχά ένα τέλειο μικρό έργο αισθητικής κριτικής, την + Ποιητική του Αριστοτέλη. Δεν είναι τέλειο στη μορφή, γιατί δεν + είναι καλογραμμμένο, καμωμένο ίσως από σκόρπιες σημειώσεις για + καμμιά τεχνική διάλεξη ή ξέχωρες περικοπές προωρισμένες για + κανένα μεγαλύτερο έργο, μα απολύτως τέλειο ως προς την ουσία + και την εξέταση του θέματος. Η ηθική επίδραση της Τέχνης, η + σπουδαιότης της για τη μόρφωση και η θέση της στη διάπλαση του + χαρακτήρος αναπτύχθηκε μια για πάντα από τον Πλάτωνα. Εδώ η + Τέχνη εξετάζεται όχι από την ηθική της άποψη, μα από την καθαρά + αισθητική της όψη. Ο Πλάτων βέβαια πραγματεύθηκε πολλά τελείως + καλλιτεχνικά θέματα, όπως η σημασία της ενότητος σ' ένα έργο + Τέχνης, η ανάγκη του τόνου και της αρμονίας, η αισθητική αξία + των φαινομένων, η σχέση των ορατών τεχνών με τον εξωτερικόν + κόσμο και του μύθου με την πραγματικότητα. Πρώτος ίσως αυτός + ξύπνησε στην ψυχή των ανθρώπων την ανεκπλήρωτη ακόμη επιθυμία + να γνωρίσουμε τη συνάφεια της Ομορφιάς προς την Αλήθεια και τη + θέση του Ωραίου στην ηθική και διανοητική τάξη του Κόσμου. Τα + προβλήματα του ιδεαλισμού και του ρεαλισμού, όπως τα εκθέτει, + μπορεί να φαίνωνται στους πολλούς δίχως καμμιά συνέπεια στη + μεταφυσική σφαίρα της αφηρημένης οντότητος όπου τα τοποθετεί, + αλλά μετατόπισέ τα στη σφαίρα της Τέχνης και θα δης πώς πάλι + είναι ζωντανά κ' έχουν τη σημασία τους. Μπορεί μάλιστα σαν + κριτικός του Ωραίου νάναι προωρισμένος ο Πλάτων να ζη αιώνια, + κι αλλάζοντας τόνομα του κύκλου της θεωρίας του μπορεί ν' + ανακαλύψουμε μια νέα φιλοσοφία. Αλλά ο Αριστοτέλης, όπως ο + Goethe, πραγματεύεται την Τέχνη στις αρχικές συγκεκριμένες + εκδηλώσεις της. Παίρνει λ. χ. την τραγωδία, εξετάζει το υλικό + που μεταχειρίζεται, δηλ. τη γλώσσα, την υπόθεσή της που είναι η + ζωή, τη μέθοδο με την οποίαν εργάζεται, που είναι η δράση, τους + όρους κάτω από τους οποίους ξεσκεπάζει τον εαυτό της, που είναι + οι όροι της θεατρικής παραστάσεως, τη λογική κατασκευή της που + είναι η πλοκή, και τον τελικόν αισθητικό σκοπό της, που είναι + ν' αποτείνεται στο αίσθημα του καλού διαμέσου των παθών, του + φόβου και του ελέου. Εκείνη η εξάγνιση και πνευματικοποίηση της + φύσεως, που την ονομάζει &κάθαρσιν& (86), είναι, όπως είπε ο + Goethe, ουσιαστική αισθητική και όχι ηθική, όπως το φαντάσθηκε + ο Lessing. Αποβλέποντας πρώτα-πρώτα στην εντύπωση που κάνει ένα + έργο Τέχνης, ο Αριστοτέλης φροντίζει ν' αναλύση εκείνη την + εντύπωση, να ερευνήση την πηγή της, να ιδή πώς παράγεται. Σαν + φυσιολόγος και ψυχολόγος, ξέρει ότι η υγεία μιας λειτουργίας + είναι στην ενέργεια. Νάχη κανείς κάποιαν ικανότητα για ένα + πάθος και να μη το νοιώθη έχει ως συνέπεια το να μένη ατελής + και περιωρισμένος. Το μιμητικό θέαμα της ζωής, που η τραγωδία + το παρουσιάζει, καθαρίζει την ψυχή από πολύ «υλικό επικίνδυνο». + Και παρασταίνοντας υψηλά κι άξια θέματα για την άσκηση των + συναισθημάτων εξαγνίζει και κάνει πνευματικώτερο τον άνθρωπο· + και μάλιστα όχι μόνο τον κάνει πνευματικώτερο, μα και τον + οδηγεί σε ευγενικά αισθήματα, για τα οποία αλλοιώτικα μπορεί να + μην είχε καμμιά ιδέα, γιατί κατά την γνώμην μου η λέξη + &κάθαρσις& έχει κάποια σχέση με την ιεροτελεστία της μυήσεως, + αν δεν είναι αυτή, όπως φαντάζομαι, η μόνη κι αληθινή της + έννοια εδώ. Αυτά φυσικά είναι ένας σκέτος σκελετός του βιβλίου. + Αλλά βλέπεις τι τέλειο κομμάτι αισθητικής κριτικής που είναι. + Ποιος άλλος πράγματι εκτός από ένα Έλληνα μπορούσε ν' αναλύση + έτσι την τέχνη; Ύστερ' από τη μελέτη του βιβλίου αυτού δεν + απορεί πια κανένας γιατί η Αλεξάνδρεια αφιερώθηκε τόσον πλατειά + στην κριτική της Τέχνης και γιατί βλέπομε σήμερα τις + καλλιτεχνικές ιδιοσυγκρασίες να ερευνούνε κάθε ζήτημα ύφους και + τρόπου, να συζητούν για τις μεγάλες Ακαδημείες της ζωγραφικής, + όπως λ. χ. για τη Σχολή της Σικυώνος, πού πάσχισε να φυλάξη τις + άξιες παραδόσεις της παληάς τεχνοτροπίας ή για τις ρεαλιστικές + κ' εμπρεσιονιστικές Σχολές, που αποβλέπανε στο ν' + αναπαρασταίνουν τη ζωή ή τα στοιχεία του ιδεαλισμού με + πορτραίτα ή την καλλιτεχνικήν αξία της επικής φόρμας σ' έναν + αιώνα τόσο νεωτεριστικό, όπως ο δικός των, ή αυτό ακόμα το θέμα + του καλλιτέχνη. Πράγματι φοβούμαι ότι οι αντικαλλιτεχνικές + ιδιοσυγκρασίες της εποχής ασχολήθηκαν το ίδιο με θέματα της + φιλολογίας και της Τέχνης, γιατί οι καταγγελίες για λογοκλοπία + δεν είχαν τέλος και τέτοιες κατηγορίες πηγάζουνε είτε από τα + τερατώδη στόματα εκείνων που μην έχοντας τίποτε δικό τους + φαντάζονται πως μπορούν να κερδίσουν φήμη πλουσίων με τις φωνές + που βάζουν ότι τάχα τους έκλεψαν. Και σε βεβαιώ, αγαπητέ μου + Ερνέστε, ότι οι Έλληνες φλυάρησαν για τους ζωγράφους των, + ακριβώς όπως κάνουν σήμερα οι άνθρωποι, και είχαν τις + ιδιαίτερες θεωρίες των και τις χρηματικές επιδείξεις των και + σωματεία Τεχνών και επαγγελμάτων και το Προρραφαηλικό κίνημά + τους και τάσεις προς τον ρεαλισμό κ' έκαναν και διαλέξεις + καλλιτεχνικές κ' έγραφαν δοκίμια καλλιτεχνικά κ' έβγαλαν + ιστορικούς της Τέχνης κι αρχαιολόγους κι όλα τα σχετικά τους. + Ακόμα κ' οι θεατρικοί ιμπρεσσάριοι των θιάσων που περιώδευαν + είχανε μαζί τους τούς δραματικούς κριτικούς των, όταν έβγαιναν + σε περιοδεία και τους πλήρωναν πολύ καλούς μισθούς για να + γράφουν κριτικές για ρεκλάμα. Ό,τι πράγματι είναι νεωτεριστικό + στη ζωή μας το χρωστούμε στους Έλληνες. Ό,τι είναι αναχρονισμός + οφείλεται στο μεσαιωνισμό. Οι Έλληνες μας έδωκαν ολόκληρο το + σύστημα της κριτικής της Τέχνης και πόσο λεπτό ήταν το κριτικό + τους ένστικτο το βλέπει κανείς λαβαίνοντας υπ' όψιν ότι το + υλικό, που απάνω του έκαναν κριτική, ήταν, όπως είπα παραπάνω, + η γλώσσα. Γιατί το υλικό, που μεταχειρίζεται ο ζωγράφος ή ο + γλύπτης, είναι ισχνό, αν συγκριθή με το υλικό των λέξεων. Οι + λέξεις δεν έχουν μοναχά μουσική γλυκειά σαν της λύρας και της + κιθάρας τη μουσική, χρώμα τόσον πλούσιο και ζωηρό όσον εκείνο + που κάνει ερατεινή για μας την οθόνη των Βενετών και των + Ισπανών, και πλαστικότητα όχι λιγώτερο θετική και ασφαλή από + κείνη που παρουσιάζεται στο μάρμαρο ή το μπρούντζο, αλλά και η + σκέψη και το πάθος και η πνευματικότης ανήκει σ' αυτές κι + αποκλειστικά μάλιστα σ' αυτές. Αν οι Έλληνες έκαναν την κριτική + μονάχα της γλώσσας θα ήταν πάλιν οι πιο μεγάλοι τεχνοκρίτες του + κόσμου. Η γνώση των αρχών της πιο υψηλής Τέχνης είναι και γνώση + των αρχών όλων των τεχνών. + + Μα βλέπω ότι το φεγγάρι κρύβεται πίσω από ένα θειαφόχρωμο + σύννεφο. Μέσ' από μια μαυρειδερή χαίτη, που αναταράζεται, + λαμπυρίζει σαν μάτι λιονταριού. Φοβάται πως θα σου μιλήσω για + τον Λουκιανό και τον Λογγίνο, για τον Κουϊντιλιανό και τον + Διονύσιο, για τον Πλίνιο και τον Φρόντο και τον Παυσανία· για + όλους εκείνους που στον αρχαίο κόσμο έγραψαν ή μίλησαν απάνω σε + καλλιτεχνικά ζητήματα. Δεν είν' ανάγκη όμως να φοβάται. Είμαι + κουρασμένος από την εκστρατεία μου μέσα στη σκοτεινή ανιαρή + άβυσσο των γεγονότων. Τώρα τίποτ' άλλο δεν μου μένει πάρεξ η + θεία &μονόχρονος ηδονή& (87) ενός ακόμα σιγάρου. Τα σιγαρέττα + τουλάχιστο δεν φέρνουν κόρο. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Δοκίμασε ένα από τα δικά μου. Είναι καλύτερα, + υποθέτω. Τα παίρνω κατ' ευθείαν από το Κάιρο. Η μόνη χρησιμότης + των attachés (88) μας είναι ότι προμηθεύουν στους φίλους των + εξαίρετον καπνό. Κι αφού εκρύβηκε ξανά το φεγγάρι, ας + μιλήσουμε, λίγο ακόμα. Είμαι σχεδόν έτοιμος να παραδεχθώ πως + δεν είχα δίκηο σ' ό,τι έλεγα για τους Έλληνες. Ήταν, όπως + είπες, έθνος τεχνοκριτών. Το παραδέχομαι και λυπούμαι λιγάκι + για λογαριασμό τους· γιατί το δημιουργικό ταλέντο είναι ανώτερο + από το κριτικό. Ούτε μπορεί να γίνη καμμιά σύγκριση μεταξύ + τους. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Η αντίθεση μεταξύ των είναι ολότελα αυθαίρετη. + Δίχως το κριτικό ταλέντο δεν υπάρχει καλλιτεχνική δημιουργία + αξία αυτού του ονόματος. Προ ολίγου μίλησες για το λεπτό εκείνο + πνεύμα της εκλογής και το αβρό ένστικτο της διαλογής, με τα + οποία ο καλλιτέχνης ξετιμάει τη ζωή για μας και της δίνει μια + στιγμή την τελειότητα. Λοιπόν εκείνο το πνεύμα το εκλεκτικό, + εκείνο το λεπτό τακτ του τι πρέπει να παραλείπεται κάθε φορά + είναι πραγματικά το ταλέντο του κριτικού σε μιαν από τις + χαρακτηριστικότερες όψεις του και κανένας που δεν έχει το + ταλέντο του κριτικού δεν μπορεί να δημιουργήση τίποτε + καλλιτεχνικό. Ο ορισμός της φιλολογίας από τον Arnold ότι είναι + η κριτική της ζωής δεν ήταν πολύ επιτυχημένος στη διατύπωση, + όμως δείχνει πόσο βαθιά εκτιμούσε τη σπουδαιότητα του στοιχείου + της κριτικής στη δημιουργικήν εργασία. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Έπρεπε να είχα πη ακόμα ότι οι μεγάλοι καλλιτέχνες + εργάζονται δίχως νάχουν συνείδηση της εργασίας των και, όπως + κάπου, νομίζω, παρατηρεί ο Emerson, πάντα ήταν «σοφώτεροι απ' + ό,τι τους πίστευαν». + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Δεν είν' αλήθεια, Ερνέστε. Κάθε λεπτή εργασία + φαντασίας είναι συνειδητή και μ' ώριμη σκέψη γινομένη. Κανένας + ποιητής δεν τραγουδάει γιατί πρέπει να τραγουδά· τουλάχιστο + κανένας μεγάλος ποιητής δεν το κάνει γι' αυτό. Ο μεγάλος ο + ποιητής τραγουδάει γιατί θέλει να τραγουδά. Έτσι είναι σήμερα + κ' έτσι ήταν πάντα. Καμμιά φορά πάμε να συλλογιστούμε ότι οι + φωνές που ακούστηκαν εις τη χαραυγή της ποιήσεως ήταν + απλούστερες, δροσερώτερες και φυσικώτερες παρά οι δικές μας κι + ότι ο κόσμος, που έβλεπαν οι πρώτοι ποιηταί κι όπου + περπατούσαν, είχε κάποιον ξέχωρο ποιητικό χαρακτήρα και + μπορούσε δίχως καμμίαν αλλαγή να γίνη τραγούδι. Το χιόνι τώρα + κάθεται πυκνό απάνω στον Όλυμπο και οι απόκρημνες κατηφορικές + πλαγιές του είναι γυμνές κ' ερημικές, μα κάποτε φανταζόμαστε + πως τα ολόλευκα πόδια των Μουσών εσάρωναν πρωί-πρωί τη δροσιά + από τις ανεμώνες και κατάβραδα έρχονταν ο Απόλλων να πη + τραγούδια στους βοσκούς μες στη λαγκαδιά. Αλλά μ' αυτό δεν + κάνουμε τίποτ' άλλο παρά ν' αποδίδουμε σ' άλλους αιώνες ό,τι + επιθυμούμε ή νομίζουμε πως επιθυμούμε για το δικό μας αιώνα. Η + ιστορική μας αίσθηση είναι στραβή. Κάθε αιών που γεννά ποίηση + είναι τεχνητός αιών κ' η εργασία που μας φαίνετ' εμάς ως το + φυσικώτατο κι απλούστατο προϊόν της εποχής της είναι πάντα + καρπός της πιο συνειδητής προσπαθείας. Πίστεψέ με, Ερνέστε, δεν + υπάρχει καμμία Καλή Τέχνη δίχως αυτοσυνειδησία, κι + αυτοσυνειδησία ή κριτικό πνεύμα είν' ένα και το αυτό. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Καταλαβαίνω τι θέλεις να πης και βλέπω πως υπάρχει + κάποια αλήθεια σ' αυτό που λες. Μα ασφαλώς θα παραδεχθής και συ + πως τα μεγάλα ποιήματα του αρχαίου κόσμου, τα πρώτα ανώνυμα + μαζωμένα ποιήματα, ήταν ο καρπός της φαντασίας των φυλών παρά + των ατόμων. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Όχι όταν έγιναν ποίηση. Όχι όταν πήραν μιαν ωραία + μορφή. Γιατί δεν υπάρχει Τέχνη όπου δεν υπάρχει ύφος, ούτε ύφος + όπου δεν υπάρχει ενότης, κ' η ενότης βγαίνει από το άτομο. Δεν + υπάρχει καμμιά αμφιβολία ότι ο Όμηρος είχε να κάμη με παληούς + σκοπούς, και ιστορίες, όπως ο Shakespeare είχε ν' αντλήση από + χρονικά και δράματα και μυθιστορήματα, μα αυτά ήταν απλώς το + πρώτο υλικό. Τα πήρε και τάβαλε στο καλούπι του τραγουδιού. + Γίνηκαν δικά του, γιατί αυτός τάκαμε αγαπητά. Ήταν πλασμένα από + μουσικήν, + + Κ' έτσι δεν ήταν διόλου πλασμένα, + γ' αυτό δα για πάντα πλασμένα θα ήταν. + + Όσο περισσότερο μελετάει κανείς τη ζωή και τη φιλολογία, τόσο + γερά αισθάνεται πως από πίσω από κάθε πράγμα θαυμαστό στέκεται + το άτομο, κι ότι δεν κάνει η στιγμή τον άνθρωπο, μα ο άνθρωπος + πλάθει την εποχή. Πράγματι πάω να πιστέψω πως κάθε μύθος και + θρύλος που μας φαίνεται ότι βγήκε από το Θαύμα ή το φόβο ή τη + φαντασία μιας φυλής ή ενός έθνους ήταν στην αρχή του εφεύρεση + ενός μονάχα νου. Ο παράξενα περιωρισμένος αριθμός των μύθων μου + φαίνεται πως μας οδηγεί σ' αυτό το συμπέρασμα. Μα ας μη + πελαγώσουμε τώρα σε ζητήματα συγκριτικής μυθολογίας. Ας + κρατήσουμε τη θέση μας στο ζήτημα της κριτικής. Εκείνο που θέλω + να τονίσω είναι το εξής. Ένας αιών που δεν έχει κριτική τέχνη + είν' ένας αιών, στον οποίον η Τέχνη δεν κινείται κ' είναι + ιερατική και περιωρισμένη στην αναπαραγωγή παληών καλουπιών, ή + ένας αιών που δεν έχει καμμιά Τέχνη. Πέρασαν αιώνες κριτικής + τέχνης που δεν ήτανε δημιουργικοί στην κοινή της λέξεως + σημασία, αιώνες οπού το μυαλό του ανθρώπου γύρεψε να + τακτοποιήση τους θησαυρούς του θησαυροφυλακίου του, να χωρίση + το μάλαμα από το ασήμι και το ασήμι από το μολύβι, να μετρήση + ξανά και ξανά τις διαμαντόπετρες και να δώση ονόματα στα + μαργαριτάρια. Όμως ποτέ δεν επέρασε αιών δημιουργικός που να + μην ήταν και της κριτικής τέχνης αιών. Γιατί η κριτική ικανότης + είναι που εφευρίσκει καινούριες φόρμες. Η τάσις της δημιουργίας + είναι να επαναλαβαίνη τον εαυτό της. Στο κριτικό ένστικτο + χρεωστούμε κάθε νέα Σχολή που βγαίνει στη μέση, κάθε καινούριο + καλούπι που η Τέχνη βρίσκει έτοιμο στα χέρια της. Δεν υπάρχει + πράγματι και μια φόρμα, που τώρα η τέχνη μεταχειρίζεται, που να + μη μας ήρθε από το κριτικό πνεύμα της Αλεξάνδρειας, όπου αυτές + οι φόρμες εφευρέθηκαν ή έγιναν στερεότυπες και τελειοποιήθηκαν, + όχι μονάχα γιατί εκεί το Ελληνικό πνεύμα έγινε πιο συνειδητό, — + και πράγματι στο τέλος εξατμίσθηκε στο σκεπτικισμό και τη + θεολογία, — αλλά και γιατί σ' αυτή την πόλη, κι όχι στην Αθήνα, + αποτάθηκε η Ρώμη για τα μοντέλα της και με τη διάσωση της + Λατινικής έζησαν τα γράμματα κ' οι Τέχνες. Όταν στον καιρό της + Αναγεννήσεως η Ελληνική φιλολογία χάραζε στην Ευρώπη, το έδαφος + ήταν κάπως προετοιμασμένο γι αυτήν. Αλλά για να γλυτώσουμε από + τις λεπτομέρειες της ιστορίας, που πάντα είναι κουραστικές και + συνήθως ανακριβείς, ας πούμε γενικά ότι οι τύποι των Τεχνών + οφείλονται στο Ελληνικό κριτικό πνεύμα. Σε τούτο χρωστούμε το + επικό, το λυρικό κι ολάκερο το δράμα σε κάθε του ανάπτυξη μαζί + με την κωμωδία, το ειδύλλιο, το ρομαντικό μυθιστόρημα και το + μυθιστόρημα των περιπετειών, το δοκίμιο, το διάλογο, τη + ρητορική, τη διάλεξη — γι' αυτό το τελευταίο είδος έπρεπε ίσως + να θεωρηθούν ασυγχώρητοι — και το επίγραμμα στην πλατειά της + λέξεως σημασία. Πραγματικά του χρωστούμε κάθε είδος εκτός από + το σοννέτο, που όμως μπορεί σ' αυτό να παραλληλίσουμε κάποιο + παράξενο κίνημα σκέψεως που βρίσκουμε στην Ανθολογία, την + Αμερικανική δημοσιογραφική τέχνη, που δεν μπορεί αλλού πουθενά + να βρεθή όμοια μ' αυτή, και την μπαλλάντα σε μια πλαστή + Σκοτζέζικη διάλεκτο, που ένας από τους πιο φιλόπονους + συγγραφείς μας επρότεινε τελευταία να χρησιμοποιηθή ως θεμέλιο + για μιαν οριστική κι ομόφωνη προσπάθεια από μέρος δευτέρας + τάξεως συγγραφέων να γίνουν αληθινά ρομαντικοί. Κάθε νέα Σχολή, + καθώς φαίνεται, φωνάζει ενάντια στην κριτική, όμως στην κριτική + δύναμη που έχει ο άνθρωπος μέσα του χρωστάει την αρχή της. Το + καθαρά δημιουργικόν ένστικτο δεν νεωτερίζει, αλλά ξαναπαράγει. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Έλεγες πως η κριτική είναι ουσιαστικό μέρος του + δημιουργικού πνεύματος, και παραδέχομαι κ' εγώ τώρα τελείως τη + θεωρία σου. Μα τι θα πης για την κριτική που είναι έξω από τη + δημιουργικότητα; Έχω μιαν ανόητη συνήθεια να διαβάζω περιοδικά + και μου φαίνεται πως πολύ μέρος της νεωτέρας κριτικής δεν έχει + καμμιάν απολύτως αξία. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Τέτοιο είναι και το μεγαλύτερο μέρος της νεωτέρας + δημιουργικής εργασίας. Η μετριότης σε ισοζυγία με τη μετριότητα + και η αναρμοδιότης χειροκροτούσα τον αδερφό της, αυτό είναι το + θέαμα που μας χαρίζει κάπου-κάπου η καλλιτεχνική δράσις στην + Αγγλία. Ωστόσο μου φαίνεται πως έχω λίγο άδικο σ' αυτό το + ζήτημα. Οι κριτικοί γενικά — και μιλώ φυσικά για την ανώτερη + τάξη, για κείνους που γράφουν στα φύλλα των έξη πεννών — είναι + πολύ πιο μορφωμένοι από τους ανθρώπους που καλούνται να + επιθεωρήσουν τα έργα των. Αυτό βέβαια θα περίμενε κανείς + μονάχα, γιατί η κριτική απαιτεί απείρως ανώτερη μόρφωση παρά η + δημιουργία. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Αλήθεια; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Και βέβαια. Ο καθένας μπορεί να γράψη ένα τρίτομο + μυθιστόρημα. Αρκεί μονάχα να μην έχη απολύτως καμμιά γνώση της + ζωής και της φιλολογίας. Η δυσκολία, που φαντάζομαι ότι ο + κριτικογράφος αισθάνεται, είναι να υποφέρη νάχη μπροστά του ένα + οποιοδήποτε πρότυπο. Όπου δεν υπάρχει ύφος, εκεί ούτε πρότυπο + δεν θα μπορή να υπάρχη. Οι φτωχοί κριτικογράφοι υποβιβάζονται, + κατά τα φαινόμενα, σε ρεπόρτερ αστυνομίας της λογογραφίας, σε + χρονικογράφους των όσα διαπράττουν οι κοινοί εγκληματίαι της + Τέχνης. Λένε γι' αυτούς καμμιά φορά πως δεν διαβάζουν πέρα-πέρα + τα έργα που τους δίνουν να κριτικάρουν. Και δεν τα διαβάζουν. + Αν τα διάβαζαν, θα γίνονταν σίγουρα μισάνθρωποι ή, αν μου + επιτρέπεται να δανεισθώ μια φράση κάποιας από τις όμορφες + τελειόφοιτες της Newnham (89) τέλειοι μισογύναι για το υπόλοιπο + της ζωής των (90). Ούτε είναι ανάγκη να τα διαβάζουν. Για να + καταλάβη κανείς την προέλευση και την ποιότητα ενός κρασιού δεν + είναι ανάγκη να πιη ολάκερο το βαρέλι. Πρέπει να είναι τελείως + εύκολο σε μιαν ώρα να πουν αν ένα βιβλίο αξίζη ή δεν αξίζη + τίποτε. Δέκα λεπτά αρκούν πράγματι, αν έχη κανείς την αίσθηση + της μορφής. Ποιος θα θέλη να πελαγώση μέσα σ' ένα ηλίθιο τόμο; + Τον δοκιμάζει κανείς απλώς, κι αυτό είναι αρκετό, περισσότερο + από αρκετό κατά τη γνώμη μου. Ξέρω καλά ότι υπάρχουν πολλοί + τίμιοι εργάται στη ζωγραφική καθώς και στη λογογραφία, που + αποκρούουν ολότελα την κριτική. Κ' έχουν δίκιο. Η εργασία τους + δεν έχει τη μανταλιτέ της εποχής των. Δεν μας φέρνει κανένα + καινούριο στοιχείο ηδονής. Δεν υποβάλλει κανένα νέο κίνημα + σκέψεως ή πάθους ή ομορφιάς. Ούτε λόγος πρέπει να γίνεται γι' + αυτήν. Πρέπει να την αφήσουμε στη λήθη που της αξίζει. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Αλλά, συγγνώμην, αγαπητέ μου, που σε διακόπτω· μου + φαίνεται πως αφίνεις το πάθος σου για την κριτική να σε + παρασύρη παραπολύ μακριά. Γιατί πρέπει να παραδεχθής επιτέλους + και συ πως είναι πιο δύσκολο να κάνη κανένας κάτι παρά να + μιλήση γι' αυτό. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Πιο δύσκολο να κάνη κανένας κάτι παρά να μιλήση + γι' αυτό; Καθόλου μάλιστα. Είναι μια χοντρή πλάνη του όχλου + αυτή. Πολύ πιο δύσκολο είναι να μιλήση κανείς για κάτι παρά να + το κάνη. Στην πραγματικότητα της ζωής αυτό είν' ολοφάνερο. + Οποιοσδήποτε μπορεί να κάμη ιστορία. Μονάχα ο μεγάλος άνθρωπος + μπορεί να τη γράψη. Δεν υπάρχει τρόπος ενεργείας ούτε είδος + συγκινήσεως που να μην το συμμεριζόμαστε με τα κατώτερα ζώα. + Μονάχα με τη γλώσσα στεκόμαστε πιο ψηλά απ' αυτά ή ο ένας από + τον άλλο, με τη γλώσσα πούναι ο γονιός κι όχι το παιδί της + σκέψεως. Η δράση είναι πράγματι πάντα εύκολη, κι όταν μας + παρουσιάζεται στην πιο βαριά, γιατ' είναι κ' η πιο συνεχής, + μορφή της — και τέτοιαν εγώ θεωρώ την εμπορική της μορφή — + γίνεται απλούστατα το καταφύγιο των ανθρώπων που δεν έχουν να + κάμουν τίποτε απολύτως. Όχι, Ερνέστε, μη μου μιλάς για δράση. + Είν' ένα τυφλό εξάρτημα εξωτερικών επιδράσεων και κινείται με + μιαν ώθηση που δεν της γνωρίζει τη φύση. Είναι κάτι τι λειψό + στην ουσία του, γιατί περιορίζεται από την τύχη και δεν ξέρει + την κατεύθυνσή του την ίδια, που βρίσκεται σε διαφωνία με το + σκοπό του. Η βάσις του είναι η έλλειψις φαντασίας. Είναι το + τελευταίο καταφύγιο εκείνων που δεν ξέρουν να ρεμβάζουν. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Γιλβέρτε, τον κόσμο τον μεταχειρίζεσαι σαν να ήταν + κανένα τόπι κρυστάλλινο. Το βαστάς στο χέρι σου και το + αναποδογυρίζεις για να κάνης το γούστο μιας πεισματάρας + φαντασίας. Δεν κάνεις τίποτ' άλλο παρά ν' αντιγράφης την + ιστορία. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Ένα χρέος που έχουμε στην ιστορία είναι να την + αντιγράψουμε. Και δεν είν' αυτό η μικρότερη των ασχολιών που + επιφυλάσσονται για το πνεύμα της κριτικής. Όταν θάχουμε + ανακαλύψει τους κριτικούς νόμους που κυβερνούν τη ζωή, τότε θα + νοιώσουμε ότι ο μόνος που έχει περισσότερα ονειροπολήματα από + τον ονειροπόλο είναι ο άνθρωπος της δουλειάς. Αυτός, πράγματι, + δεν ξέρει ούτε την αρχή ούτε το αποτέλεσμα των πράξεών του. Στο + χωράφι, όπου ενόμισε αυτός πως έσπειρε αγκάθια, εμείς κάναμε + τον τρύγο μας κ' η συκιά που φύτεψε για να την απολαύσουμε + είναι τόσον ξερή όσο ένα γαϊδουράγκαθο και πιο πικρή απ' αυτό. + Για να μην ξέρη ποτέ η Ανθρωπότης πού πηγαίνει κατώρθωσε νάβρη + το δρόμο της. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Νομίζεις λοιπόν πως στον κύκλο της δράσεως ο + συνειδητός σκοπός είναι μια απάτη; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Κάτι χειρότερο από μιαν απάτη. Αν εζούσαμεν αρκετά + ώστε να βλέπαμε ταποτελέσματα των πράξεών μας, ίσως όσοι λένε + πως είναι καλοί θ' αρρώσταιναν από μιαν οκνή μετάνοια κ' + εκείνοι που ο κόσμος τους έχει για κακούς θα ζωντάνευαν με μιαν + ευγενική χαρά. Κάθε τι μικρό που κάνομε περνά μέσα στη μεγάλη + μηχανή της ζωής που μπορεί ν' αλέθη τις αρετές μας σε σκόνη και + να τις κάνη άχρηστες ή να μεταβάλη τις αμαρτίες μας σε στοιχεία + καινούριου πολιτισμού, πιο θαυμαστού και λαμπρότερου από κάθε + άλλον που πέρασε. Αλλά οι άνθρωποι είναι σκλάβοι των λέξεων. + Τους πιάνει μανία εναντίον του Υλισμού, όπως τον ονομάζουν, + ξεχνώντας ότι δεν έγινε καμμιά υλική μεταρρύθμισις που να μην + επνευματοποίησε τον κόσμο κι ότι λίγα είναι, αν είναι και + κανένα, τα πνευματικά ξυπνήματα που δεν σπατάλησαν τη δύναμη + του κόσμου σε άγονες ελπίδες κι άκαρπες ορμές κι άδειες ή + παγιδευτικές δοξασίες. Ό,τι λεν Αμαρτία είν' ένα ουσιαστικό + στοιχείο προόδου. Δίχως αυτήν ο κόσμος θα λίμναζε ή θα γερνούσε + ή θα καταντούσε άχρωμος. Με την εντατική βεβαίωση της + ατομικότητός μας απολυτρώνει από τη μονοτονία του ενός τύπου. + Με το ν' απορρίπτη τις τρέχουσες ιδέες για την ηθική γίνεται + ένα με την πιο υψηλήν ηθική. Και για να πούμε και για τις + αρετές! Τι είναι οι αρετές; Η φύσις, μας λέει ο Ρενάν, λίγο + γνοιάζεται για την εγκράτεια, κ' ίσως στη ντροπή της Μαγδαληνής + κι όχι στη δική τους αγνότητα χρωστούν οι Λουκρητίες των + νεωτέρων χρόνων την απαλλαγή τους από τις κηλίδες. Η ελεημοσύνη + κι αγαθοεργία, καθώς κ' εκείνοι που αποτελούν το τυπικό μέρος + της θρησκείας των αναγκάσθηκαν να τ° ομολογήσουν, γεννάει χίλια + δυο κακά. Η απλή ύπαρξις της συνειδήσεως, της δυνάμεως εκείνης + για την οποία τόσο φλυαρούν ανέκαθεν οι άνθρωποι και με τόσην + αμάθεια καυχιώνται, είναι σημάδι της λειψής αναπτύξεώς μας. + Πρέπει ν' απορροφηθή από το ένστικτο για να γίνουμε υπέρτεροι. + Η αυταπάρνηση είναι απλώς μια μέθοδος, με την οποίαν ο άνθρωπος + σταματάει την πρόοδό του, κ' η αυτοθυσία μια επιβίωσις του + εθίμου του ακρωτηριασμού που είχαν οι βάρβαροι, μέρος της + παληάς λατρείας του ψωμιού, που είναι ένας τόσο φοβερός παράγων + στην ιστορία του κόσμου και που έχει και σήμερα τα θύματά της + από ημέρα σε ημέρα και τους βωμούς της μες στη χώρα. Οι αρετές! + Ποιος ξέρει τι είν' οι αρετές; Όχι εσύ, ούτ' εγώ. Ούτε κανένας. + Καλό είναι για τη ματαιοδοξία μας να σκοτώνουμε τον εγκληματία, + γιατί, αν τον αφήναμε να ζήση, μπορεί να μας έδειχνε τι + κερδίσαμε από το έγκλημά του. Καλό για την ησυχία του να πάη ο + άγιος να μαρτυρήση. Του γίνεται η χάρη να μην ιδή το φρικτό + θέαμα του θερισμού της σποράς του. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Γιλβέρτε, βγάζεις μια πολύ άσχημη νότα. Ας + γυρίσουμε πίσω στα πιο χαριτωμένα χωράφια της φιλολογίας. Τι + έλεγες; Ότι πιο δύσκολο είναι να μιλήση κανείς παρά να το κάνη; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. (Ύστερ' από μικρή διακοπή). — Μάλιστα· θαρρώ πως + τόλμησα να υποστηρίξω την απλήν αυτή αλήθεια. Ασφαλώς βλέπεις + τώρα πως έχω δίκηο. Όταν ένας άνθρωπος ενεργή, είν' ένα + νευρόσπαστο. Όταν περιγράφη, είναι ο ποιητής. Εδώ είναι όλο το + μυστικό. Ήταν αρκετά εύκολο στις αμμοσκεπασμένες πεδιάδες του + ανεμόδαρτου Ιλίου να πετά κανείς τη σκαλισμένη σαΐτα από το + έγχρωμο τόξο ή να ρίχνη απάνω σε ασπίδα από βωδινό πετσί και + φλογόθωρο χαλκό το μακρύ κοντάρι με την από ξύλο μελίας λαβή. + Ήταν εύκολο για τη μοιχαλίδα βασίλισσα ν' απλώση χάμου τα + Τυριανά χαλιά για τον κύριό της κ' ύστερα, όταν εκείνος + λουζόταν στη μαρμαρένια γούρνα μέσα ξαπλωμένος, να του ρίξη + 'πάνω από το κεφάλι του το άλικο δίκτυ και να φωνάξη στον + ωρηοπρόσωπο εραστή της να τον λογχίση ανάμεσ' από τα πλέγματα + στην καρδιά, που θα έπρεπε να είχε ραγίσει στην Αυλίδα. Και για + την Αντιγόνη ακόμα, μόλο που την πρόσμενε σαν αρραβωνιαστικός + της ο θάνατος, ήταν εύκολο να περάση μέσ' από τη μολεμένην + ατμόσφαιρα καταμεσήμερα, ν' ανέβη στο λόφο και ν' αποσκεπάση με + σπλαχνικό χώμα το κακομοιριασμένο γυμνό πτώμα που απόμνησκε + άταφο. Μα τι να πούμε για κείνους που γράψανε γι' αυτά τα + πράγματα; Τι για κείνους που έδωκαν πραγματικότητα και τα + έκαμαν να ζουν για πάντα; Δεν είναι πιο μεγάλοι από τους άντρες + και τις γυναίκες που τραγουδούν; «Ο Έκτωρ ο γλυκός εκείνος + ιππότης επέθανε», κι ο Λουκιανός μας λέει πως στο μισοσκότεινον + κάτω κόσμο είδε ο Μένιππος το λευκασμένο κρανίο της Ελένης κι + απόρεσε ότι για το χατήρι ενός τόσον ασχημόθωρου πράγματος όλα + εκείνα τα κογχωτά καράβια ρίχτηκαν στη θάλασσα, οι ωραίοι + εκείνοι θωρακοφερεμένοι άντρες σύρθηκαν χάμου, οι πόλεις + εκείνες με τα κάστρα τους γένηκαν στάχτη. Κι όμως καθεμέρα η + όμοια με κύκνο της Λήδας θυγατέρα βγαίνει στο στρατόπεδο και + σεργιανίζει τα κύματα του πολέμου. Οι γέροι με τασπρειδερά + γένια θαυμάζουν τη χάρη της, ενώ αυτή στέκει πλάι στο βασιλιά. + Στην κάμαρά του τη φκιασμένη από χρωματιστό φίλντισι είναι + ξαπλωμένος ο αγαπητικός της. Γυαλίζει την κομψή του πανοπλία + και κτενίζει το άλικο λοφίο του. Ο άντρας της μ' έναν υπασπιστή + κ' ένα δούλο πηγαίνει από σκηνή σε σκηνή. Μπορεί να ιδή τα + γυαλιστερά του μαλλιά κ' ακούει ή φαντάζεται πως ακούει την + καθαρή εκείνη κρύα φωνή. Στην αυλή κάτω ο γυιός του Πριάμου + κουμπώνει τον χάλκινο θώρακά του. Τα άσπρα μπράτσα της + Ανδρομάχης είναι γύρω στο λαιμό του. Την περικεφαλαία του + αφίνει χάμου για να μη τρομάξη το μωρό τους. Πίσω από τους + κεντητούς μπερντέδες της σκηνής του κάθεται ο Αχιλλεύς, + ντυμένος μυρωμένη φορεσιά, ενώ ο γκαρδιακός του φίλος με τη + στολή του τη χρυσωμένη κι ασημωμένη ετοιμάζεται να πάη στη + μάχη. Από ένα παράξενα γλυμμένο κιβώτιο, που η μητέρα του η + Θέτις το είχε φέρει στο πλοίο του, ο αρχηγός των Μυρμιδόνων + βγάζει τη μυστική κύλικα, που ανθρώπου χείλη ποτέ δεν την είχαν + αγγίξει, και την καθαρίζει με θειάφι και με κρύο νερό την + δροσίζει και πλένοντας τα χέρια του γεμίζει το γυαλισμένο της + κοίλωμα με μαύρο κρασί και ραντίζει τη γη με το πηκτό αίμα του + σταφυλιού προς τιμήν Εκείνου, που εις τη Δωδώνη προφήτες με + γυμνά πόδια προσκυνούσαν, και προσεύχεται σ' Αυτόν, μη ξέροντας + ότι του κάκου προσεύχεται κι ότι από τα χέρια δυο ιπποτών της + Τροίας, του Ευφόρβου, του γυιού του Πανθέως, που τα τσουλούφια + του με χρυσάφι ήταν θηλυκωμένα, και του γυιού του Πριάμου του + λεοντόκαρδου, ο Πάτροκλος, των φίλων του ο φίλτατος, θα εύρισκε + το μοιραίο τέλος. Φαντάσματα είν' αυτοί; Ήρωες της καταχνιάς + και του βουνού; Σκιές μέσα σε τραγούδι: Όχι! Είναι πραγματικοί. + Δράσις! Τι είναι η δράσις; Πεθαίνει τη στιγμή που ενεργεί. + Είναι μία ταπεινή παραχώρησις στην πράξη. Ο κόσμος πλάστηκε από + τον τραγουδιστή και τον ονειροπόλο. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Ενώ μιλείς μου φαίνεται πως είναι όπως τα λες. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Έτσι είναι πραγματικά. Στο κάστρο της Τροίας που + λυώνει σε σκόνη κοίτεται η σαύρα σαν κάτι τι από πράσινο + μπρούντζο. Η κουκουβάγια έκτισε τη φωλιά της στο παλάτι του + Πριάμου. Στην έρμη πεδιάδα πλανιώνται οι βοσκοί με τα κοπάδια + τους κ' εκεί που εις την κρασάτην επιφάνεια της λαδερής + θάλασσας, που &Οίνοπα πόντον& (91) τη λέει ο Όμηρος, οι με + χάλκινη πρώρα και με μίλτο χαραγμένες μεγάλες τριήρεις των + Δαναών άραξαν με τα γυαλιστερά τους ημικύκλια, εκεί ο μοναχικός + ψαράς του Θύνου κάθεται στη μικρή του βάρκα και βλέπει πώς + πηδάνε οι φελλοί του δικτύου του. Μολαταύτα κάθε πρωί ανοίγουν + διάπλατες οι πύλες της πόλης και πεζοί ή πάνω σε άρματα οι + πολεμισταί προχωρούν στη μάχη και μυκτηρίζουν τους εχθρούς των + πίσω από τις σιδερένιες τους μάσκες. Ολημέρα λυσσομανάει η + αμάχη, κι όταν η νύχτα πέση, λαμπυρίζουν τα δαδιά στις τέντες + κι' ανάβει ο φανός στη μεγάλη κάμαρα. Όσοι ζούνε δουλεύοντας το + μάρμαρο ή ζωγραφίζοντας το πανί ξέρουν από τη ζωή μια μονάχα + εξαιρετική στιγμή, αιώνια πράγματι στην ομορφιά της, μα + περιωρισμένη σε μια νότα πάθους ή μια διάθεση γαλήνης. Εκείνοι + που τους ζωντανεύει ο ποιητής έχουν τα χίλια δυο συναισθήματά + τους, της χαράς και του τρόμου, της τόλμης και της απελπισίας, + της ηδονής και του πόνου. Οι εποχές έρχονται και πάνε με + πρόσχαρην ή λυπητερή συνοδεία, και με πόδια φτερωμένα ή + μολυβένια περνούνε τα χρόνια από μπροστά τους. Έχουν τη νιότη + τους και την ανδρική τους ηλικία, είναι παιδιά και γερνούνε. + Αυγή είναι πάντα για την Αγία Ελένη, ως ο Veronese (92) την + είδε στο παράθυρο. Μέσ' από τον ήσυχον αέρα οι άγγελοι της + φέρνουν το σύμβολο του πόνου του Θεού. Οι δροσιστικές πρωινές + πνοές ξανεμίζουν τα χρυσά μαλλιά στο μέτωπό της. Στον μυτερόν + εκείνο λόφο σιμά στη Φλωρεντία, όπου ξαπλωμένοι είναι οι + ερωτευμένοι του Giorgione, πάντα είναι ηλιοστάσιο μεσημεριού, + μεσημεριού που κάτω από τους καλοκαιρινούς ήλιους δίνει τόσην + ατονία, που το ισχνό γυμνό κορίτσι δύσκολα να μπορή να βουτήξη + στη μαρμαρένια γούρνα τη στρογγυλή φούσκα του κατακάθαρου + ποτηριού και τα μακριά δάκτυλα του κιθαριστή κάθονται ήσυχα + 'πάνω στις χορδές. Πάντα χαράμματα είναι για τις χορεύτρες + νύμφες που ο Corot άφησ' ελεύθερες ανάμεσα στις ασημένιες + λεύκες της Γαλλίας. Σ' αιώνια χαραυγή κουνιώνται κείνες οι + λεπτούτσικες διάφανες μορφές, που τάσπρα τρεμουλιαστά ποδαράκια + τους φαίνονται σαν να μην αγγίζουν το δροσοποτισμένο χορτάρι + που πατούνε. Όμως όσοι περπατούν μέσα στο έπος, το δράμα ή τη + ρομάντσα βλέπουν όσο περνούν οι κοπιαστικοί μήνες να μεγαλώνουν + και να σβύνουν τα νέα φεγγάρια και παρατηρούν τη νύκτα + αποβραδύς ίσαμε το χάραμμα του πρωινού αστεριού και μπορούν να + σημειώνουν από την ανατολή του ηλίου ίσαμε το ηλιοβασίλεμμα την + ήμερα, που ολοένα μεταμορφώνεται μ' όλο το μάλαμα και μ' όλες + τις σκιές της. Γι' αυτούς, όπως και για μας, τα λουλούδια + ανθούν και μαραίνονται και η Γη, η Πρασινοτυλιγμένη θεά, καθώς + την είπε ο Coleridge, αλλάζει την φορεσιά της για να τους + ευχαριστήση. Το άγαλμα συγκεντρώνεται σε μια μοναδική στιγμή + τελειότητος. Η εικόνα η χρωματισμένη 'πάνω στο κανναβόπανο δεν + έχει πνευματικό στοιχείο για να μπορή να μεγαλώση ή ν' αλλάξη. + Αν δεν ξέρουν τίποτε για το θάνατο, είναι γιατί ξέρουν πολύ + λίγα για τη ζωή, επειδή τα μυστικά της ζωής και του θανάτου + ανήκουν σ' εκείνους, και μόνο σ' εκείνους, που το πέρασμα του + καιρού τους επηρεάζει και που κατέχουνε όχι μονάχα το παρόν, + αλλά και το μέλλον, και μπορεί να σηκώνωνται ή να πέφτουν από + ένα παρελθόν δόξας ή ντροπής. Η κίνησις, αυτό το πρόβλημα των + τεχνών που φαίνονται, μπορεί να πραγματοποιήται μονάχα από τη + Φιλολογία. Η Φιλολογία μας δείχνει το κορμί με τη γοργότητά του + και την ψυχή στην παντοτεινήν ανησυχία της. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Μάλιστα, τώρα βλέπω τι θέλεις να πης. Αλλά βέβαια + όσο ψηλότερ' ανεβάζεις τον δημιουργό καλλιτέχνη τόσο χαμηλότερα + στέκει ο κριτικός. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Γιατί τάχ' αυτό; + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Γιατί το καλύτερο που έχει να μας δώση δεν είναι + παρά ένας αντίλαλος μιας πλούσιας μουσικής ή θολή σκιά μιας + φόρμας με καθαρό διάγραμμα. Μπορεί, αλήθεια, η ζωή να είναι ένα + χάος, όπως μου λες πως είναι, τα μαρτύριά της νάναι ταπεινά κ' + οι ηρωισμοί της άξιοι καταφρόνιας· και η δουλειά της Φιλολογίας + μπορεί να είναι το να πλάθη από το πρώτο υλικό της σημερινής + υπάρξεως έναν καινούριο κόσμο, που να είναι πιο θαυμαστός, πιο + διαρκής και πιο αληθινός από τον κόσμο που τα κοινά μάτια + βλέπουν και μέσα στον οποίο οι κοινές φύσεις γυρεύουν να + πραγματοποιήσουν την τελειοποίησή τους. Αλλ' ασφαλώς, αν ο + καινούριος κόσμος πλάστηκε με το πνεύμα και το άγγιγμα μεγάλου + καλλιτέχνη, θάναι κάτι τόσο τέλειο, ώστε να μη μείνη τίποτε για + τον κριτικό να κάνη. Καλά το νοιώθω τώρα και πρόθυμα + παραδέχομαι ότ' είναι πολύ πιο δύσκολο να μιλήση κανείς για + κάτι παρά να το κάνη. Αλλά μου φαίνεται πως αυτό το στερεό και + σημαντικό αξίωμα, που πράγματι γαληνεύει εξαιρετικά το αίσθημα + και πρέπει να γίνη δεκτό ως &μότο& από κάθε Φιλολογικήν + Ακαδημία, εφαρμόζεται μονάχα στις σχέσεις Τέχνης και Ζωής και + όχι στις σχέσεις που μπορεί να υπάρχουν μεταξύ της Τέχνης και + της Κριτικής. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Ασφαλώς όμως η Κριτική είναι καθ' εαυτήν μια + τέχνη. Και καθώς η καλλιτεχνική δημιουργία έχει μέσα της τη + λειτουργία της κριτικής δυνάμεως και δίχως αυτή βέβαια δεν + μπορεί να υπάρχη, έτσι κ' η Κριτική είναι πραγματικά + δημιουργική στην πιο υψηλήν έννοια της λέξεως. Η Κριτική είναι + πράγματι και δημιουργική κι ανεξάρτητη. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Κι ανεξάρτητη; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μάλιστα, ανεξάρτητη. Η Κριτική δεν θα κρίνεται με + κανένα ταπεινό κριτήριο μιμήσεως ή ομοιότητος, απαράλλακτα όπως + και το έργο του ποιητή ή του γλύπτη. Ο κριτικός έχει την ίδια + σχέση με το έργο της Τέχνης, που κρίνει, που έχει κι ο + καλλιτέχνης με τον ορατό κόσμο της φόρμας και του χρώματος ή + τον αόρατο του πάθους και της σκέψεως. Ούτε καν γυρεύει για την + τελειοποίηση της τέχνης του τα λεπτότερα υλικά. Οτιδήποτε του + κάνει τη δουλειά του. Κι απαράλλακτα όπως από τους ευτελείς + ηδονικούς έρωτες της κουτής γυναίκας ενός χωριανού γιατρού του + βρώμικου χωριού Yonville-l'-Abbaye, σιμά στο Rouen, ο Gustave + Flaubert, στάθηκε ικανός να πλάση έν' αριστούργημα ύφους, έτσι + από θέματα μικρής ή μηδαμινής σημασίας, καθώς είναι οι φετεινές + ή όποιας χρονιάς εικόνες της Βασιλικής Ακαδημίας, τα ποιήματα + του κ. Lewis Morris, τα μυθιστορήματα του κ. Ohnet, ή τα + δράματα του κ. Henry Arthur Jones, κι ο αληθινός κριτικός, άμα + γουστάρη όμοια να διευθύνη ή να ξοδιάση την παρατηρητικότητά + του, μπορεί να παρουσιάση στη μέση έργο που νάναι ασύντριφτο + στην ομορφιά και γιομάτο στην ουσία του από διανοητική + λεπτότητα. Γιατί όχι; Η κουταμάρα πάντα είν' ένας ακαταμάχητος + πειρασμός για μια λάμψη κ' η ηλιθιότης το αιώνιο Bestia + Trionfans, που βγάζει τη σοφία από το άντρο της. Για έναν + καλλιτέχνη τόσο δημιουργικό όσον ο κριτικός τι σημαίνει το + θέμα; Τίποτε περισσότερο τίποτε λιγώτερο παρ' ό,τι για τον + μυθιστοριογράφο και τον ζωγράφο. Όπως εκείνοι, μπορεί να βρίσκη + κι αυτός παντού τα μοτίβα του. Η εκτέλεση είναι που δείχνει. + Δεν υπάρχει τίποτε που να μην υποβάλλη ή να μην προκαλή. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Μα είν' αληθινά δημιουργική τέχνη η Κριτική; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Γιατί να μην είναι; Εργάζεται με υλικά και τα + δίνει φόρμα, που είναι συγχρόνως καινούρια κ' ευχάριστη. Τι + παραπάνω μπορεί να πη κανείς για την ποίηση; Θα ήθελα να + ονομάσω την Κριτική δημιουργία μέσα σε δημιουργία. Γιατί, όπως + οι μεγάλοι καλλιτέχνες από την εποχή του Ομήρου και του + Αισχύλου ίσαμε τον Shakespeare και τον Keats δεν πήγαν να + γυρέψουν το θέμα τους απευθείας στη ζωή, αλλά το ζήτησαν στο + θρύλο και στο μύθο και την παράδοση, το ίδιο κι ο κριτικός + παίρνει και δουλεύει θέματα που άλλοι τα ξεκαθάρισαν γι' αυτόν, + και στα οποία η φανταστική μορφή και το χρώμα είχαν κιόλα + προστεθή. Κι ακόμα θα έλεγα πως η υψηλή Κριτική με το να είναι + η αγνότερη μορφή της προσωπικής εντυπώσεως είναι στο είδος της + πιο δημιουργική κι από τη δημιουργία, αφού και λιγώτερο + αναφέρεται σ' όποιον εξωτερικό γνώμονα και δικαιολογεί μονάχη + της την ύπαρξή της και, όπως θα έλεγαν οι Έλληνες, είναι αυτή + καθ' εαυτήν και για τον εαυτό της σκοπός. Κι ασφαλώς δεν + εμποδίζεται ποτέ από τα δεσμά της αληθοφανείας. Δεν την + επηρεάζουν ποτέ ευτελείς πιθανολογίες ούτ' εκείνες οι δειλές + παραχωρήσεις στις ανιαρές επαναλήψεις της ιδιωτικής ή δημόσιας + ζωής. Μπορεί κανείς από το μύθο να μεταφερθή στην + πραγματικότητα. Όχι όμως κι από την ψυχή. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Από την ψυχή; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μάλιστα, από την ψυχή. Και πράγματι η υψηλή + Κριτική είναι το ιστορικό της ίδιας του καθενός ψυχής. Είναι + πιο γοητευτική παρά η ιστορία για τον καθένα, σχετικά με τον + ίδιον εαυτό του βέβαια. Πιο ευχάριστη είναι από τη φιλοσοφία, + γιατί το θέμα της είναι συγκεκριμένο κι όχι αφηρημένο, + πραγματικό κι όχι αόριστο. Είναι η πιο λεπτή μορφή της + αυτοβιογραφίας, γιατί δεν έχει να κάνη με γεγονότα, μα με τις + σκέψεις της ζωής· όχι με τις τυχαίες σωματικές πράξεις ή + περιστατικά της ζωής, μα με τις πνευματικές διαθέσεις και τα + φανταστικά πάθη του νου. Πάντα κάνω γούστο με την ανόητη + ματαιοδοξία εκείνων των συγγραφέων και καλλιτεχνών της εποχής + μας, που φαντάζονται ότι η πρώτη δουλειά του κριτικού είναι να + φλυαρήση για τα δικά τους κατωτέρας ποιότητος έργα. Το καλύτερο + που μπορεί κανείς να πη για τα περισσότερα έργα της νεώτερης + δημιουργικής τέχνης είναι το ότι είναι κάπως λιγώτερο χυδαία + από την πραγματικότητα κ' έτσι ο κριτικός, με τη λεπτή του + αίσθηση να ξεχωρίζη τα πράγματα, και το αλάθητο ένστικτό του να + τα εξευγενίζη, θα προτιμά να κυττάζη στον ασημένιο καθρέφτη ή + πίσω από πλεκτό βέλο και θα στρέψη τα μάτια του μακριά από το + χάος και το θόρυβο της πραγματικής υπάρξεως και αν ακόμα ο + καθρέφτης είναι θολωμένος και το βέλο ξεσχισμένο. Ο μόνος + σκοπός του είναι να εκθέση τις δικές του εντυπώσεις. Γι' αυτόν + ζωγραφίζονται οι εικόνες, γράφονται τα βιβλία και σκαλίζονται + τα μάρμαρα σε μορφές. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Θαρρώ πως άκουγα κάποιαν άλλη θεωρία για την + Κριτική. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μάλιστα· ειπώθηκε από κάποιον, που τη χαριτωμένη + μνήμη του όλοι σεβόμαστε και που της φλογέρας του η μουσική + σαγήνεψε και τράβηξε κάποτε την Περσεφόνη από τα λειβάδια της + Σικελίας κ' έκανε κείνα τάσπρα πόδια της να σαλέψουν, κι όχι + του κάκου, της Cumnor (93) τα μυρτολούλουδα, ότι ο καθαυτό + σκοπός της Κριτικής είναι να βλέπη τα πράγματα ακριβώς όπως + είναι. Μα αυτό είναι μια σοβαρή πλάνη κι όποιος την πιστεύει + δεν έχει γνώση της πιο τέλειας φόρμας της Κριτικής, που εις την + ουσία της είναι καθαρά υποκειμενική και γυρεύει να φανερώση το + δικό της κι όχι ξένα μυστικά. Γιατί η υψηλή Κριτική την Τέχνη + δεν την παίρνει για να την εξηγή, παρά για να πη απλώς τις + εντυπώσεις που της κάνει. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Αλλά έτσ' είναι πράγματι; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Και βέβαια έτσ' είναι. Ποιόνε γνοιάζει αν η γνώμη + του Ruskin για τον Turner είναι σωστή ή όχι; Τι έχει να κάνη + αυτό; Εκείνη η δυνατή και μεγαλόπρεπη πρόζα του, τόσο ζωηρή και + φλογερή στην ευγενικιά της ευγλωττία, τόσο πλούσια στην τέλεια + δουλεμένη κι αρμονισμένη μουσική της, τόσο σίγουρη κι αλάθευτη + στις καλές της εκφράσεις, ως προς την εκλογή τη λεπτή της + λέξεως και του επιθέτου, είναι τουλάχιστο τόσο μεγάλο έργο + τέχνης όσον οποιοδήποτε από τα θαυματουργά εκείνα + ηλιοβασιλέμματα, που ασπρίζουν ή λυώνουν επάνω στα σαπισμένα + καναβόπανά τους στην Αγγλική Πινακοθήκη· μεγαλύτερο πράγματι — + σκέπτεται κανείς καμμιά φορά — όχι απλώς γιατί η ισόπαλη + ομορφιά της βαστάει πιο πολύ, μα και γιατί αποτείνεται κατά + χίλιους τρόπους· η ψυχή μιλάει στην ψυχή στις γραμμές εκείνες, + που έχουν μακρύ ρυθμό, όχι με τη φόρμα και το χρώμα μονάχα, αν + και τέλεια και δίχως τίποτε να πάη χαμένο γίνεται τούτο μ' + αυτά, αλλά και με τη διανοητική κ' αισθηματικήν έκφραση, με το + υψηλό πάθος και την υψηλότερη σκέψη, με την εσωτερικότητα της + φαντασίας και τον ποιητικό σκοπό· μεγαλύτερο, λογιάζω πάντα, + όσο η Φιλολογία είναι η πιο μεγάλη Τέχνη. Ποιον πάλι τον μέλει + αν ο Pater έβαλε στο πορτραίτο της Monna Lisa κάτι που ο + Leonardo ποτέ δεν το φαντάσθηκε; Ο ζωγράφος μπορεί να ήταν + απλώς σκλάβος κάποιου αρχαϊκού χαμόγελου, όπως κάποιοι το + πίστεψαν, όμως όποτε μπαίνω στις δροσερές στοές του Παλατιού + του Λούβρου και στέκω μπροστά σ' εκείνη την παράξενη μορφή + «βαλμένη στη μαρμαρένια σάρκα της μέσα σ' εκείνο το τσίρκο των + φανταστικών βράχων σαν μέσα σε χλωμό φως κάτω από τη θάλασσα», + ψιθυρίζω μονάχος μου: «είναι πιο αρχαία κι από τους βράχους που + ανάμεσά τους κάθεται· σαν το βρυκόλακα πολλές φορές πέθανε κ' + έμαθε τα μυστικά του τάφου· και σε βαθειές θάλασσες βουτήχτρα, + φέρνει γύρω της τις σκοτεινές ημέρες τους· και με τους εμπόρους + της Ανατολής έκανε παζάρια για παράξενα υφάδια· κ' ήταν, καθώς + η Λήδα, η μητέρα της Ελένης του Τρωικού πολέμου, και σαν την + Άγια Άννα, της Μαρίας τη μητέρα· κι όλ' αυτά της ήταν σαν τον + ήχο της λύρας και του φλάουτου και μένουν μονάχα με την + τρυφερότητα, με την οποίαν έδωκαν τύπο στις γραμμές, που όλο + αλλάζαν, και με την οποία χρωμάτισαν τα ματόκλαδα και τα + χέρια». Και λέω στο φίλο μου: «Η μορφή που τόσο παράξενα βγήκε + μέσ' από τα νερά εκφράζει τι ο άνθρωπος κατέληξε ύστερ' από + χίλια χρόνια να επιθυμήση» και μου απαντά εκείνος: «Σ' αυτό το + κεφάλι απάνω όλα τα άκρα του κόσμου μαζεύτηκαν και τα ματόκλαδα + είναι λίγο κουρασμένα». Κ' έτσι η εικόνα γίνεται πιο θαυμαστή + για μας παρ' ό,τι πραγματικά είναι και μας φανερώνει ένα + μυστικό που τίποτε δεν ξέρει γι' αυτό· κ' η μουσική της + μυστικιστικής πρόζας είναι τόσο γλυκειά στ' αυτιά μας, όσο + γλυκειά ήταν η μουσική του φλαουτίστα που δάνεισε στα χείλη της + Τζιοκόντας εκείνες τις πονηρές και φαρμακερές καμπύλες. Με + ρωτάς τι θάλεγε ο Leonardo, αν κανένας του είχε πη για την + εικόν' αυτή πως «όλες οι σκέψεις κ' η πείρα του κόσμου χάραξαν + κ' ετύπωσαν εκεί 'πάνω ό,τι ήταν ικανό να εξευγενίση και να + κάνη εκφραστική την εξωτερική φόρμα, το ζωισμό δηλ. των + Ελλήνων, τη Ρωμαϊκή λαγνεία, τη ρέμβη του Μεσαιώνος με την + πνευματική του φιλοδοξία και τους φανταστικούς του έρωτες, τον + γυρισμό του ειδωλολατρικού κόσμου και τις αμαρτίες των + Βοργιών»· θ' αποκρινόταν πιθανώτατα ότι δεν είχε υπ' όψει ο + ίδιος τίποτ' απ' αυτά, μα κύτταξε μονάχα πώς να βάλη σε τάξη + τις γραμμές και τις μάζες και φρόντισε για καινούριους και + παράξενους συνδυασμούς του γαλάζιου και του πράσινου. Και γι' + αυτόν ακριβώς τον λόγο η Κριτική, από την οποία πήρα κομμάτια, + είναι από το είδος της πιο υψηλής κριτικής. Το έργο της Τέχνης + το παίρνει απλώς σαν μια αρχή καινούριας πλάσεως. Δεν + περιορίζει τον εαυτό της — ας το υποθέσουμε τουλάχιστο για μια + στιγμή — στο ν' ανακαλύψη τον πραγματικό σκοπό του καλλιτέχνη + και να τον παραδεχθή ως οριστικόν. Και σ' αυτό έχει δίκηο, + γιατί η σημασία κάθε όμορφου πράγματος, που πλάστηκε, είναι + τουλάχιστο τόσο στην ψυχή εκείνου που το παρατηρεί, όσο ήταν + στην ψυχή εκείνου που τόπλασε. Κι ο παρατηρητής, αυτός είναι + μάλλον εκείνος που δίνει στο ωραίο πράγμα τις χίλιες μύριες + σημασίες του και μας το παρουσιάζει σαν κάτι θαυμαστό και το + βάζει σε κάποια νέα σχέση με την εποχή, ώστε ν' αποτελή ζωτικό + μέρος της ζωής μας και σύμβολο εκείνου που γυρεύουμε ή γυρέψαμε + και φοβούμαστε ίσως μη το πετύχουμε. Όσο περισσότερο μελετώ, + Ερνέστε, τόσο καθαρώτερα βλέπω πως το κάλλος των ορατών τεχνών + είναι όπως η ωραιότης της μουσικής για να κάνη πρώτα-πρώτα + εντύπωση, κι ότι μπορεί να χαλάση, όπως συχνά και το παθαίνει, + με οποιαδήποτε υπερβολή διανοητικού σκοπού από μέρος του + τεχνίτη. Γιατί, όταν το έργο τελειώση, έχει συνηθέστατα μιαν + ανεξάρτητη δική του ζωή και μπορεί να δώση κάποιο μήνυμα πολύ + διαφορετικό απ' ό,τι του είχαν βάλει στο στόμα για να πη. + Καμμιά φορά, όταν αφουκράζωμαι την εισαγωγή του Ταγχάουζερ, μου + φαίνεται πως βλέπω εκείνον τον κομψόν ιππότη να πατάη απαλά + πάνω στ' ανθόστρωτο χορτάρι και πως ακούω τη φωνή της Αφροδίτης + από τον γιομάτο σπηλιές λόφο. Μα άλλες φορές μου μιλεί για + χίλια δυο διαφορετικά πράγματα, για μένα τον ίδιο ίσως και τη + ζωή μου ή για τη ζωή άλλων, που κανείς αγάπησε και βαρέθηκε ν' + αγαπά, ή για τα πάθη που δεν εγνώρισε ο άνθρωπος και τα + κυνηγάει. Απόψε μπορεί να εμπνεύση σε κανένα εκείνο που + ειπώθηκε ΕΡΩΣ ΤΩΝ ΑΔΥΝΑΤΩΝ, εκείνο το Amour de l'impossible + (94), που πέφτει σαν μανία σε πολλούς, που νομίζουν πως ζουν σε + ασφάλεια κ' έξω από κάθε βλάβη κ' έτσι φαρμακώνονται ξαφνικά με + το φαρμάκι του δίχως όρια πόθου, και στο κυνήγι τατέλειωτο του + ό,τι δεν μπορούν να πετύχουν αδυνατίζουν και λιγοθυμούν ή + σκοντάφτουν και πέφτουν. Αύριο σαν τη μουσική, που μας + αναφέρουν ο Αριστοτέλης και ο Πλάτων, σαν την ευγενικιά Δωρική + μουσική των Ελλήνων, μπορεί να κάνη χρέος γιατρού και να μας + δώση το βοτάνι του πόνου και να γιατρέψη την πληγωμένη καρδιά + και «να βάνη την ψυχή σε αρμονία μ' όλα τα σωστά πράγματα». Κι + ό,τι είναι αληθινό για τη μουσική είν' αληθινό και για όλες τις + τέχνες. Η ομορφιά έχει τόσες σημασίες όσες διαθέσεις έχει η + ψυχή. Είναι το σύμβολο των συμβόλων. Η ομορφιά φανερώνει το + καθετί, γιατί δεν εκφράζει τίποτε. Όταν μας φανερώνη τον εαυτό + της, μας δείχνει όλον τον φλογόθωρο κόσμο. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Μα τέτοιο έργο λες να είναι αληθινά κριτική; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Είναι η πιο υψηλή Κριτική, γιατί κρίνει όχι απλώς + το ατομικό έργο της τέχνης, μα την ίδια την Ομορφιά, και κάνει + θαυματουργή μια μορφή, που ο τεχνίτης θα την άφινε άδεια ή + ακατανόητη ή ατελώς αντιληπτή. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Η πιο υψηλή Κριτική λοιπόν είναι πιο δημιουργική + από τη δημιουργία κι ο αρχικός σκοπός του κριτικού είναι να + βλέπη το αντικείμενο όπως δεν είναι πράγματι αυτό καθ' εαυτό. + Αυτή είναι η θεωρία σου, μου φαίνεται, ή όχι; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μάλιστα, αυτή είναι η θεωρία μου. Για τον κριτικό + το έργο της τέχνης είναι απλώς υποβοηθητικό για μια καινούρια + εργασία δική του, που δεν είναι καμμιά ανάγκη να μοιάζη φανερά + στο πράγμα που κρίνει. Έν' από τα χαρακτηριστικά της ωραίας + φόρμας είναι ότι μπορεί να βάζη εκεί μέσα κανείς με το νου του + ό,τι θέλει ή να βλέπη μέσα εκεί ό,τι του αρέσει· κ' η Ομορφιά, + που δίνει στη δημιουργία το παγκόσμιο κ' αισθητικό στοιχείο, + κάνει τον κριτικό πλάστη με τη σειρά του και του ψιθυρίζει + χίλια δυο πράγματα διαφορετικά απ' ό,τι είχε στο μυαλό του + εκείνος που σκάλισε το άγαλμα ή ζωγράφισε την κορνίζα ή χάραξε + το πετράδι. + + Κάποιοι καμμιά φορά, που δεν νοιώθουνε μήτε τη φύση της πιο + υψηλής Κριτικής μήτε τη μαγεία της πιο υψηλής Τέχνης, λένε πως + οι εικόνες που αρέσει πιο πολύ του κριτικού να γράφη γι' αυτές + είναι όσες ανήκουν στην ανεκδοτολογία της ζωγραφικής κι όσες + έχουν σχέση με σκηνές παρμένες από τη φιλολογία ή την ιστορία. + Όμως αυτό δεν είναι αληθινό. Πράγματι τέτοιες εικόνες είναι + πολύ ευκολονόητες. Πρέπει να τις κυττάξει κανένας στις + εικονογραφίες και σαν τέτοιες ακόμα είναι αποτυχίες, γιατί δεν + κεντάνε τη φαντασία, μα της βάζουν απεναντίας σύνορα. Γιατί το + βασίλειο του ζωγράφου, καθώς και πρωτήτερα είπα, είναι πολύ + διαφορετικό από του ποιητή. Στον τελευταίο ανήκει η ζωή απόλυτα + κι ολοκληρωτικά. Όχι μονάχα η ομορφιά που βλέπουν οι άνθρωποι, + μα κ' εκείνη που την ακούνε· όχι απλώς η στιγμιαία χάρη της + μορφής ή η περαστική χαρά του χρώματος, αλλά ολάκερος ο κύκλος + του αισθήματος και της σκέψεως. Ο ζωγράφος είναι τόσο + περιωρισμένος, ώστε μόνο με τη μάσκα του κορμιού μπορεί να μας + δείξη το μυστικό της ψυχής· μόνο με συνθηματικές εικόνες μπορεί + να χειρισθή τις ιδέες· μοναχά με τα φυσικά αντίστοιχά της + μπορεί να καταπιαστή την ψυχολογία. Και πόσο ανεπαρκώς το + κάνει, ζητώντας να παραδεχτούμε το σαρίκι του Μαύρου ως σύμβολο + της υψηλής λύσσας του Οθέλλου ή έναν κρονόληρο σε μια φουρτούνα + ως την άγρια μανία του Ληρ! Κ' εν τούτοις φαίνεται σαν τίποτε + να μη μπορή να το σταματήση. Πολλοί από τους παλαιοτέρους + ζωγράφους μας περνούν την κακή και χαμένη ζωή τους κυνηγώντας + κρυφά στ' αμπελοχώραφα των ποιητών, χαλνώντας τα μοτίβα των με + την άσχημη χρήση που κάνουν και πολεμώντας να ξαναδώσουν με + ορατή φόρμα ή χρώμα το θαύμα και τη λαμπράδα του αόρατου. Οι + εικόνες τους είναι κατά φυσικήν συνέπειαν ανυπόφορα αηδείς. + Εξευτελίσανε τις άφαντες τέχνες υποβιβάζοντάς τις σε φανερές, + κι αν είναι κάτι ανάξιο να το δη κανείς, είναι το φανερό. Δεν + λέω πως ο ποιητής κι ο ζωγράφος δεν μπορούν να πάρουν το ίδιο + θέμα. Πάντα γινόταν αυτό και πάντα θα γίνεται. Μα ενώ ο ποιητής + μπορεί νάναι ή να μην είναι ζωγραφικός, όπως το θέλει αυτός, ο + ζωγράφος πάντα πρέπει τέτοιος νάναι. Γιατί ο ζωγράφος είναι + περιωρισμένος όχι σ' ό,τι βλέπει στη φύση παρά σ' ό,τι μπορεί + να φανή στο καναβόπανο. + + Κ' έτσι, αγαπητέ μου Ερνέστε, τέτοιες εικόνες δεν θα γοητεύσουν + πραγματικά τον κριτικό, θα τις αφήση αυτές για να πάρη άλλα + έργα, που να τον κάνουν να σκεφθή, να ονειροπολήση, να + φαντασθή· έργα που έχουν την λεπτήν ιδιότητα της υποβολής και + φαίνονται σαν να λεν πως μπορεί κανείς μέσα κι απ' αυτά ακόμα + να καταφύγη σε πλατύτερον κόσμο. Καμμιά φορά λένε πως η + τραγωδία της ζωής του καλλιτέχνη είναι που δεν μπορεί να + πραγματοποιήση το ιδανικό του. Αλλά η αληθινή τραγωδία που + παίρνει καταπόδι τους περισσότερους καλλιτέχνες είναι ότι + πραγματοποιούν το ιδανικό τους και με το παραπάνω. Γιατί όταν + το ιδανικό εκπληρωθή, του φεύγει το θαύμα και το μυστήριο και + γίνεται απλώς μόνον αρχή για άλλο ιδανικό διαφορετικό. Να γιατί + η μουσική είναι ο τέλειος τύπος της Τέχνης. Η μουσική ποτέ δεν + μπορεί να φανερώση το τελικό μυστικό της. Αυτή επίσης είναι η + εξήγηση της αξίας των ορίων στην τέχνη. Ο γλύπτης πρόθυμα + παραιτά τη μίμηση του χρώματος κι ο ζωγράφος τις πραγματικές + διαστάσεις των σχημάτων, γιατί με τέτοιες θυσίες κατορθώνουν ν' + αποφεύγουν την παραπολύ ωρισμένη παράσταση της Πραγματικότητος, + που θα ήταν απλή μίμηση, και την παραπολύ ωρισμένη + πραγματοποίηση του Ιδανικού, που θα ήταν κάτι υπερβολικά + διανοητικό. Μ' αυτή ακριβώς την ατέλειά της η Τέχνη γίνεται + τέλεια σε Ομορφιά κ' έτσι αποτείνεται όχι στη δύναμη της + αναγνωρίσεως ούτε στο λογικό, μα στην αισθητικήν αντίληψη + μονάχα, που ενώ παραδέχεται το λογικό και την αναγνώριση ως + στάδια της κατανοήσεως, τα υποτάζει και τα δυο σε μια καθαρά + συνθετική εντύπωση του καλλιτεχνικού έργου στο σύνολό του και + παίρνοντας ό,τι ξένα στοιχεία, που συγκινούν, μπορεί το έργο + νάχη, μεταχειρίζεται τη σύνθεσή τους αυτή σαν μέσο, με το οποίο + μια πιο πλούσια αρμονία θα μπορούσε να προστεθή και στην + τελικήν ακόμη εντύπωση. Βλέπεις λοιπόν πώς συμβαίνει ο + αισθητικός κριτικός ν' απορρίπτη αυτούς τους ολοφάνερους + τρόπους εκφράσεως της Τέχνης, που ένα μήνυμα μονάχα έχουν να + φέρουν κι άμα το φέρουν γίνονται μουγγοί και στείροι, και ν' + αποζητά τρόπους, που υποβάλλουν ρέμβη ή παρόμοια ψυχική διάθεση + και με τη φανταστική τους ομορφιά όλες τις εξηγήσεις δείχνουν + αληθινές, μα καμμιάν απ' αυτές τελική. Κάποια βέβαια ομοιότητα + η δημιουργική εργασία του κριτικού θα έχη με το έργο που τον + έσπρωξε στη δημιουργία, μα θάναι τέτοια ομοιότης, που υπάρχει + όχι μεταξύ της Φύσεως και του καθρέφτη που υποθέτουμε πως ο + ζωγράφος τοπείων ή πορτραίτων βαστούσε αντίκρυ της, αλλά μεταξύ + της Φύσεως και του έργου του διακοσμητή καλλιτέχνη. Απαράλλακτα + όπως 'πάνω στα δίχως άνθια Περσικά χαλιά τριαντάφυλλα και + λαλέδες λουλουδίζουν κ' είν' εράσμια στην όψη, μολονότι δεν + παριστάνονται σε σχήματα και γραμμές που να ξεχωρίζουν, όπως το + μαργαριτάρι κ' η πορφύρα του θαλασσινού όστρακου καθρεφτίζεται + στην εκκλησία του Αγίου Μάρκου της Βενετίας· καθώς ο θόλος του + θαυμαστού παρεκκλησίου της Ραβέννας στολίζεται πολυτελέστατα με + το χρυσό και το πράσινο και το ζαφειρένιο της ουράς του + παγωνιού, μολονότι τα πουλιά της Ήρας δεν φτερουγίζουν εκεί + μέσα, έτσι ο κριτικός ξαναπαράγει το έργο που κρίνει με τρόπο, + που δεν είναι ποτέ μιμητικός και που μέρος της γοητείας του + ίσα-ίσα αποτελεί η απόρριψις της ομοιότητος, και μας δείχνει μ' + αυτόν τον τρόπον όχι μονάχα τη σημασία μα και το μυστήριο της + Ομορφιάς, και μεταφέροντας κάθε τέχνη στη Φιλολογία λύει + συγχρόνως το πρόβλημα της ενότητος της Τέχνης. Μα βλέπω πως + είναι ώρα για σουπέ. Αφού κατεβάσουμε λίγο Chambertin(95) και + μερικούς ορτολάνους, θα πάρουμε το ζήτημα του κριτικού ως + ερμηνευτή. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Ω! παραδέχεσαι λοιπόν ότι επιτρέπεται καμμιά φορά ο + κριτικός να εξετάζη τα πράγματα όπως αληθινά είναι; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Δεν είμαι βέβαιος γι' αυτό. Μπορεί ίσως να το + παραδεχθώ ύστερ' από το σουπέ. Το σουπέ έχει μια διαβολική + επίδραση. + + + + Ο ΚΡΙΤΙΚΟΣ ΩΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΣ + + + + ΔΙΑΛΟΓΟΣ. Mέρος II. Πρόσωπα: τα ίδια. Σκηνή: η ίδια. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Οι ορτολάνοι ήταν νόστιμοι και το Chambertin έξοχο + και τώρα μπορεί να γυρίσουμε στο θέμα μας εκεί που το αφήσαμε. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Ω! ας μη το κάνουμ' αυτό. Η κουβέντα πρέπει ν' + αγγίζη καθετί, μα να μη συγκεντρώνεται σε τίποτε. Έλα να + μιλήσουμε τώρα για την &Ηθικήν Αγανάκτηση, τα αίτια και τη + θεραπεία της&, θέμα που σκοπεύω να γράψω 'πάνω σ' αυτό, ή για + την &Επιβίωση του Θερσίτη&, όπως δείχνεται στ' αγγλικά κωμικά + φύλλα ή για οτιδήποτε άλλο θέμα. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Όχι· θέλω να συζητήσουμε για τον Κριτικό και την + Κριτική. Μου είπες πως η πιο υψηλή Κριτική εξετάζει την Τέχνη + όχι ως προς την εκφραστική της ιδιότητα, αλλ' απλώς ως προς την + ιδιότητά της να κάνη εντύπωση, κι ότι επομένως είναι και + δημιουργική κι ανεξάρτητη, τέχνη ξέχωρη καθ' εαυτήν πράγματι, + έχοντας την ίδια σχέση με τη δημιουργικήν εργασία που αυτή έχει + με τον ορατόν κόσμο της φόρμας και του πάθους και της σκέψεως. + Τώρα λοιπόν πες μου· δεν γίνεται ο κριτικός καμμιά φορά κι + αληθινός ερμηνευτής; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μάλιστα, ο κριτικός γίνεται ερμηνευτής σαν το + θέλει ο ίδιος. Μπορεί να περάση από τη θετικήν εντύπωση, που + του κάνει το πλάσμα της Τέχνης συνολικά, σε μιαν ανάλυση ή + έκθεση του έργου, και σ' αυτόν τον χαμηλότερο κύκλο, όπως + υποθέτω ότ' είναι, πολλά ευχάριστα πράγματα είναι για να + ειπωθούν ή να γένουν. Ωστόσο δεν είναι πάντα δουλειά του να + εξηγή το έργο της Τέχνης. Μπορεί να θέλη κάλλιο να εμβαθύνη στο + μυστήριό του, να σηκώση γύρω σ' αυτό και γύρω στον πλάστη του + την καταχνιά εκείνη του θαύματος που είν' εξίσου αγαπητή στους + θεούς και στους πιστούς των. Οι κοινοί άνθρωποι «βρίσκουν + τρομερήν άνεση στη Σιών». Έχουν την αξίωση να περιπατούν + αλαμπρατσέτα με τους ποιητάς και μ' έναν εύκολον, γιομάτον + αμάθειαν τρόπον να ρωτάνε: «Γιατί τάχα πρέπει να διαβάζουμε + ό,τι γράφηκε για τον Σαίξπηρ και τον Μίλτωνα; Μπορούμε να + διαβάσουμε τα δραματικά έργα και τα ποιήματά τους. Αυτό + φτάνει». Αλλά το να μπορή κανείς να εκτιμήση τον Μίλτωνα, όπως + το είπε κι ο τελευταίος Πρύτανις του Πανεπιστημίου Lincoln, + είναι η αμοιβή τελείας μαθήσεως. Κι όποιος επιθυμεί να καταλάβη + καλά τον Σαίξπηρ πρέπει να νοιώση ποιες ήταν οι σχέσεις του + Σαίξπηρ με την Αναγέννηση και τη Μεταρρύθμιση, με την εποχή της + Ελισάβετ και του Ιακώβου· πρέπει νάχη μάθει την ιστορία της + πάλης για επικράτηση που έγινε μεταξύ των παλαιών κλασσικών + μορφών και του νέου πνεύματος της ρομάντσας, μεταξύ της Σχολής + του Sidney, Daniel και Johnson και της Σχολής του Marlowe και + του μεγαλύτερου γυιού του (96) πρέπει να ξέρη το υλικό που είχε + στη διάθεσή του ο Σαίξπηρ και τη μέθοδο, με την οποία το + μεταχειριζόταν, και τις συνθήκες της Θεατρικής παραστάσεως τον + δέκατον έκτον και δέκατον έβδομον αιώνα, τους περιορισμούς και + την ελευθερία και τη φιλολογική κριτική στον καιρό του Σαίξπηρ + και τις βλέψεις, τους τρόπους, και τους κανόνες της εποχής + εκείνης· πρέπει να μελετήση το Ελληνικό δράμα και τη συνάφεια + που υπάρχει μεταξύ της τέχνης εκείνου που έπλασε τον Αγαμέμνονα + και της τέχνης εκείνου που έπλασε τον Macbeth· μ' ένα λόγο + πρέπει νάναι ικανός να συνδέση το Λονδίνο της εποχής της + Ελισάβετ με την Αθήνα της εποχής του Περικλή και να μάθη την + αληθινή θέση του Σαίξπηρ στην ιστορία του δράματος στην Ευρώπη + και γενικά σ' όλον τον κόσμο. Ο κριτικός είναι βέβαια κ' + ερμηνευτής, όμως δεν θάναι γι' αυτόν η Τέχνη καμμιά Σφίγγα που + προτείνει αινίγματα και που το κούφο μυστικό της θα μάντευε και + θα ξεσκέπαζε κάποιος με πρισμένα πόδια που ούτε τόνομά της δεν + θάξερε. Απεναντίας θα την θεωρή σαν μια θεά που το μυστήριό της + θάναι δουλειά του να το κάνη πιο μυστικό και το μεγαλείο της + θάναι προνόμιό του να παρουσιάση πιο θαυμαστό στα μάτια των + ανθρώπων. + + Εδώ, Ερνέστε, συμβαίνει κι αυτό το παράξενο. Ο κριτικός είναι + πράγματι ερμηνευτής, όχι όμως σαν εκείνον που απλώς + επαναλαβαίνει σ' άλλη μορφή ένα μήνυμα που του έβαλαν στα χείλη + για να το πη. Γιατί, όπως η τέχνη ενός τόπου, μονάχα όταν + έρχεται σε συνάφεια με την Τέχνη ξένων λαών, αποκτά εκείνη την + ατομική και ξέχωρη ζωή που τη λέμε εθνισμό, έτσι αλλοκότως + αντίστροφα μονάχα εντείνοντας την ατομικότητά του μπορεί κι ο + κριτικός να ερμηνεύη την ατομικότητα και το έργο των άλλων κι + όσο δυνατά μπαίνει η προσωπικότης αυτή στην εξηγήση, τόσο + πραγματικώτερη γίνεται τούτη, τόσο πιο ικανοποιητική, πιο + πειστική, πιο αληθινή. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Εγώ σου λέω πως η ατομικότης είναι στοιχείο που + φέρνει σύγχυση. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Όχι, είναι στοιχείο που ξεσκεπάζει. Αν θέλης να + νοιώσης τους άλλους, πρέπει να τονώσης την ατομικότητά σου. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Και ποιο τάχα το αποτέλεσμα τότε; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Θα σου το πω κ' ίσως σου το εξηγήσω καλύτερα μ' + ένα ωρισμένο παράδειγμα. Μου φαίνεται πως, ενώ ο κριτικός της + φιλολογίας έρχεται πρώτος στη σειρά έχοντας πιο φαρδύ δρόμο και + πιο πλατειά θέα και πιο ευγενικό υλικό, και οι άλλες οι τέχνες + έχουν η καθεμιά τον κριτικό της. Ο ηθοποιός είναι ο κριτικός + του δράματος. Δείχνει το έργο του ποιητή κάτω από νέες συνθήκες + και με τρόπο αποκλειστικά δικό του. Παίρνει τη γραμμένη λέξη + και η δράσις, η χειρονομία, η φωνή του γίνονται μέσα + αποκαλύψεως. Ο τραγουδιστής ή ο παίκτης κιθάρας και βιόλας + είναι ο κριτικός της μουσικής. Ο χαράκτης μιας εικόνας αφαιρεί + από τη ζωγραφιά τα όμορφα χρώματά της, όμως μας δείχνει με τη + χρήση καινούριου υλικού τον αληθινό χρωματισμό της, τον τόνο + και την αξία της και τις σχέσεις που έχουν αναμεταξύ τους οι + μάζες της· κ' έτσι είναι κι αυτός ο κριτικός της εικόνας, γιατί + κριτικός είν' εκείνος που μας δείχνει ένα έργο Τέχνης σε φόρμα + διαφορετική από τη φόρμα του έργου, και η χρήση καινούριου + υλικού είν' ένα στοιχείο τόσο κριτικό όσο και δημιουργικό. Κ' η + γλυπτική το ίδιο έχει τον κριτικό της, που μπορεί νάναι είτε + χαράκτης πετραδιών, όπως ήταν στην εποχή των Ελλήνων, είτε + ζωγράφος σαν το Mantegna, που προσπάθησε ν' αναπαραστήση 'πάνω + στο κανναβόπανο το κάλλος της πλαστικής γραμμής και την + αρμονική σεμνοπρέπεια μιας λιτανείας σε ανάγλυφο. Και για όλους + αυτούς τους δημιουργικούς κριτικούς της τέχνης είναι φανερό πως + η ατομικότης είναι απόλυτο στοιχείο αληθινής ερμηνείας. Όταν ο + Rubinstein μας παίζη τη Sonata Appasionata του Beethoven, δεν + μας ξαναδίνει μόνο τον Beethoven, μα και τον εαυτό του, κ' έτσι + μας ξαναδίνει τον Beethoven απόλυτα, τον Beethoven + ξαναερμηνευόμενον μέσον μιας πλούσιας αρτιστικής ιδιοσυγκρασίας + και ζωντανευόμενον θαυμαστά από μια νέα και γερή ατομικότητα. + Όταν κανένας μεγάλος ηθοποιός παίζη τον Σαίξπηρ, την ίδια πείρα + έχομε. Η δική του ατομικότης γίνεται ζωτικό μέρος της + ερμηνείας. Μερικοί πότε-πότε λένε πως οι ηθοποιοί μας δίνουν ο + καθένας τον δικό του Άμλετ κι όχι του Σαίξπηρ· κι αυτή η πλάνη + — γιατί πλάνη είναι — επαναλαβαίνεται, λυπούμαι που το λέω, κι + από κείνον τον μάγο και χαριτωμένο συγγραφέα, που τελευταία + αποσύρθηκε από τον θόρυβο της φιλολογίας στην ησυχία της Βουλής + των Κοινοτήτων, εννοώ τον συγγραφέα του Obiter Dicta (97). Στην + πραγματικότητα δεν υπάρχει, κανένας Άμλετ Σαιξπηρικός. Αν ο + Άμλετ έχη κάτι τι το καθωρισμένο, όπως όλα τα έργα της Τέχνης, + έχει επίσης κι όλη τη σκοτεινότητα που ανήκει στη ζωή. Είναι + τόσοι Άμλετ όσες και μελαγχολίες. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Τόσοι Άμλετ όσες και μελαγχολίες; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μάλιστα· κι όπως η Τέχνη αναβλύζει από την + ατομικότητα, έτσι και μονάχα στην ατομικότητα μπορεί να + φανερώνεται, κι από το αντάμωμα των δύο γεννιέται η ερμηνευτική + κριτική. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Ώστε ο κριτικός ως ερμηνευτής δεν θα δίνη λιγώτερ' + απ' όσα παίρνει και θα δανείζεται; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Θα μας δείχνη πάντα το έργο της τέχνης σε κάποια + νέα σχέση προς την εποχή μας. Θα μας θυμίζη πάντα ότι τα μεγάλα + καλλιτεχνήματα είναι ζωντανά πράγματα, τα μόνα αλήθεια ζωντανά + πράγματα. Τόσο πολύ πράγματι θα το αισθάνεται αυτό, που είμαι + βέβαιος πως, όσον ο πολιτισμός προχωρεί και γινόμαστε + περισσότερο ωργανωμένοι, τα διαλεκτά πνεύματα κάθε αιώνος, τα + κριτικά κ' εξευγενισμένα με τη μόρφωση μυαλά, τόσο λιγώτερο θα + ενδιαφέρωνται κάθε φορά για την πραγματική ζωή και &θα κυττούν + όλες τους σχεδόν τις εντυπώσεις ν' αντλούν απ ό,τι άγγιξε η + Τέχνη&. Γιατί η ζωή είναι φοβερά λειψή στη μορφή. Οι + καταστροφές της ξεσπούν ανάποδα, και σ' ανθρώπους που δεν + έπρεπε. Τρόμος αλλόκοτος φτερουγίζει γύρω στις κωμωδίες της κ' + οι τραγωδίες της φαίνεται πως καταλήγουνε σε φάρσα. Λαβώνεται + πάντα όποιος τη σιμώση. Τα πράγματα βαστούν ή παραπολύ ή + λιγώτερο απ' όσο φτάνει. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Κακομοίρα ζωή! Κακομοίρα ζωή του ανθρώπου! Δεν σε + συγκινούν λοιπόν μήτε τα δάκρυα, που ο Ρωμαίος ποιητής μας λέει + πως είναι μέρος της ουσίας της; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Και παραπολύ γρήγορα φοβούμαι πως με συγκινούν. + Γιατί όταν κανείς γυρίση πίσω και κυττάξη την ζωή, που ήταν + τόσο ζωηρή στην ένταση των συγκινήσεών της και τόσο γεμάτη + φλογισμένες στιγμές εκστάσεως και χαράς, όλα του φαίνονται σαν + όνειρο και πλάνη. Ποια είναι τα ψεύτικα πράγματα για έναν, αν + όχι τα πάθη, που κάποτε τον εφλόγισαν σαν φωτιά; Ποια είναι + ταπίστευτα παρ' όσα πίστεψε πιστά; Ποια ταπίθανα, αν όχι όσα + έκανε ο ίδιος; Όχι, Ερνέστε, η ζωή μας γελάει με σκιές σαν + κανένας παίκτης νευροσπάστων. Της γυρεύουμε ηδονή. Μας την + δίνει συντροφεμένη με πίκρα κι απογοήτευση. Αγναντεύουμ' έναν + ευγενικόν πόνο που θαρρούμε πως θα χαρίση στις ημέρες μας την + πορφυρή αξιοπρέπεια της τραγωδίας, μ' αυτός περνάει δίπλα μας + και φεύγει κι άλλα λιγώτερο ευγενικά πράγματα παίρνουν τη θέση + του και κάποιο γκρίζο ανεμόδαρτο χάραμμα ή κανένα μυρωμένο + σιγαλό και χρυσαφένιο απόβραδο βρίσκουμε πως μ' ανάλγητην + έκπληξη ή πέτρινη καρδιά κυττάμε μια πλεξούδα χρυσών μαλλιών, + που τόσο άγρια κάποτε λατρέψαμε και τόσο τρελλά φιλήσαμε. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Ώστε η ζωή είναι μια αποτυχία; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Από την καλλιτεχνική της όψη ασφαλώς. Και το + κυριώτατο πράγμα, που κάνει τη ζωή χρεωκοπημένη από την + καλλιτεχνικήν αυτή μεριά, είν' εκείνο που δίνει στη ζωή την + ευτελή της ασφάλεια, το ότι δηλαδή δεν μπορεί ποτέ κανείς να + ξαναδοκιμάση απαράλλακτα την ίδια συγκίνηση. Πόσο διαφορετικά + είναι τα πράγματα στον κόσμο της Τέχνης! Σ' ένα χώρισμα της + βιβλιοθήκης αποπίσω σου είναι η &Θεία Κωμωδία& και ξέρω πως αν + την ανοίξω σ' ένα ωρισμένο μέρος θα αισθανθώ έν' άγριο μίσος + εναντίον κάποιου που ποτέ δεν με πείραξε ή μια λατρεία για + κάποιον που ποτέ δεν θα ιδώ. Δεν υπάρχει κατάστασις πάθους που + να μη μπορή η Τέχνη να μας τη δώση, κι όσοι από μας βρήκαν το + μυστικό της μπορούν από πρώτα να ειπούν ποια θα είναι η πείρα + των. Μπορούμε να διαλέξουμε την ημέρα και την ώρα μας. Μπορούμε + να πούμε στον εαυτό μας: «Αύριο τα ξημερώματα θα περάσουμε με + τον σοβαρό Βιργίλιο την κοιλάδα της σκιάς και του θανάτου» και + να! το χάραμμα μας βρίσκει στο σκοτεινό δάσος κι ο ποιητής της + Μάντουας δίπλα μας. Περνούμε από την πόρτα του θρύλου του + ολέθριου στην ελπίδα και με λύπη ή χαρά βλέπομε τη φρίκη του + άλλου κόσμου. Οι υποκριταί πάνε δίπλα με τα βαμμένα τους μούτρα + και τις κουκούλες των από χρυσωμένο μολύβι. Μ' όλους τους + ακατάπαυτους ανέμους, που τους παρασύρουν, οι λάγνοι μας + κυττούν και βλέπομε τους αιρετικούς να ξεσχίζουν τις σάρκες + τους και τους λαίμαργους να τους μαστιγώνη η βροχή. Σπάζομε τα + ξεραΐδια από το δέντρο πούναι στο άλσος των Αρπυιών και κάθε + μουχρό φαρμακερό κλωνί ματώνει με κόκκινο αίμα μπροστά μας και + βγάζει δυνατή πικρή φωνή. Από μια κεράτινη σάλπιγγα μας μιλεί ο + Οδυσσεύς κι όταν από τον φλόγινο τάφο του σηκώνεται ο μεγάλος + Ghibelline, η περηφάνεια που θριαμβεύει απάνω από τα βάσανα + εκείνου του κρεββατιού γίνεται για μια στιγμή δική μας. Μέσα + στη χλωμοπόρφυρη ατμοσφαίρα πετούν όσοι κηλίδωσαν τον κόσμο με + την όμορφη κηλίδα της αμαρτίας των κι από σιχαμερήν αρρώστεια + κτυπημένος, υδρωπικός, με πρισμένο το κορμί, όμοιος με τεράστιο + λαούτο κοίτεται χάμου ο Adamo di Brescia, ο κιβδηλοποιός. Μας + παρακαλεί ν' ακούσωμε την αθλιότητά του· σταματούμε, και με + φριμένα και μισοανοιγμένα χείλη μας λέει πως ονειρεύεται + μερονυχτίς ρυάκια κατακάθαρου νερού, που σε κρύα δροσισμένα + κανάλλια πηδούν προς τα κάτω 'πάνω από τους πράσινους λόφους + της Casente. Ο Σίνων ο ψεύτης Έλλην της Τρωάδος τον κοροϊδεύει. + Εκείνος τον κτυπά στο πρόσωπο κ' έτσι πιάνονται. Γλεντούμε με + τη ντροπή τους κι αργοπορούμε ωσότου ο Βιργίλιος να μας μαλλώση + και να μας φέρη μακριά στην ωχυρωμένη εκείνη από τους γίγαντας + πόλη, όπου ο μεγάλος Νεμρώδ φυσάει το βούκινό του. Φοβερά + πράγματα είν' ακόμα για να ιδούμε και πηγαίνουμε να τ' + ανταμώσουμε με του Δάντη τη στολή και την καρδιά. Περνούμε τα + έλη της Στυγός κι ο Argenti κολυμπώντας στα γλιστερά κύματα + έρχεται κατά τη βάρκα. Μας φωνάζει, μα εμείς δεν τον δεχόμαστε. + Χαιρόμαστε όταν ακούμε τη φωνή του τη γεμάτη αγωνία κι ο + Βιργίλιος μας επαινεί για την πίκρα του σαρκασμού μας. Πατούμε + 'πάνω στο κρύο κρύσταλλο του Κωκυτού, όπου μέσα οι προδόται + ξυλιασμένοι κολλάνε σαν τάχυρα 'πάνω στο γυαλί. Το πόδι μας + σκοντάφτει στο κεφάλι του Bocca. Δεν μας λέει τόνομά του κ' + εμείς τραβούμε φούχτες τα μαλλιά από το κρανίο που ουρλιάζει. Ο + Alberigo μας παρακαλεί να σπάσουμε τον πάγο στο πρόσωπό του για + να μπορή να κλάψη λιγάκι. Του δίνομε το λόγο μας κι όταν + τελειώνη τη θλιβερή διήγησή του δεν το βαστούμε, μα τραβούμε + παραπέρα· τέτοια σκληρότης είναι πράγματι φιλοφροσύνη, γιατί + ποιος μπορεί νάναι πιο ποταπός από κείνον που σπλαχνίζεται τους + καταδικασμένους από τον Θεό; Ανάμεσα στα σαγόνια του Εωσφόρου + βλέπομε τον άνθρωπο που πούλησε τον Χριστό κ' εκείνους που + σκότωσαν τον Καίσαρα. Τρέμουμε και προχωρούμε για να δούμε + ταστέρια. + + Στο Καθαρτήριο ο αέρας είναι πιο ελεύθερος και το ιερό βουνό + ψηλώνει με το καθάριο φως της ημέρας. Εδώ είναι γαλήνη για μας· + και για όσους λίγον καιρό μένουν εδώ είναι λίγη γαλήνη και γι' + αυτούς, αν και ωχρή από το φαρμάκι της Maremma (98). Η Madonna + Pia περνάει μπροστά μας κ' η Ισμήνη, με τον πόνο του απάνω + κόσμου ακόμα γύρω της, είναι κι αυτή εδώ. Οι ψυχές, η μια + ύστερ' από την άλλη, μας κάνουν να συμμεριστούμε κάποια + μετάνοια ή κάποια χαρά. Εκείνος που της χήρας του το μυρολόι + τον έμαθε να πίνη το γλυκό αψέντι του πόνου μας μιλεί για τη + Νέλλα που προσεύχονταν στο μοναχικό της κλινάρι κι από το στόμα + του Buonconte ακούμε πως ένα μοναχό δάκρυ μπορεί να γλυτώση από + τον διάβολο τον αμαρτωλό που πεθαίνει. Ο Sordello, ο ευγενικός + εκείνος κι ακατάδεχτος Λομβαρδός μας κυττάζει από μακριά σαν + ξαπλωμένο λιοντάρι. Μόλις μαθαίνει πως ο Βιργίλιος είναι της + Μάντουας πολίτης πέφτει στο λαιμό του και καθώς έμαθε πως είν' + ο ψάλτης της Ρώμης έπεσε στα πόδια του. Σ' εκείνη την κοιλάδα, + που η χλόη και τα λουλούδια της είναι πιο όμορφα από το σκαστό + σμαράγδι και το Ινδιάνικο ξύλο και πιο λαμπερά από την πορφύρα + και τασήμι, τραγουδάνε όσοι ήτανε βασιλιάδες στη γη· μα τα + χείλη του Ροδόλφου του Hapsburg δεν κινιούνται με τη μουσική + των άλλων κι ο Φίλιππος της Γαλλίας χτυπάει το στήθος του κι ο + Ερρίκος της Αγγλίας κάθεται μονάχος. Προχωρούμε ολοένα + σκαρφαλώνοντας στη θαυμάσια σκάλα και ταστέρια γίνονται + μεγαλύτερα απ' ό,τι συνήθως είναι, και το άσμα των βασιλιάδων + αδυνατίζει και τέλος φτάνουμε στα εφτά χρυσά δέντρα και τον + κήπο του Επιγείου Παραδείσου. Πάνω σ' ένα άρμα που το έσερνε + ένας αετολέων (99) παρουσιάζεται κάποιος που το μέτωπό του + είναι ζωσμένο μ' αγριλιά, πούναι ντυμένος φλογόθωρη φορεσιά και + πράσινη χλαίνα και σκεπασμένος είναι με άσπρο βέλο. Η παλιά + φλόγα ξυπνάει μέσα μας, το αίμα μας ρέει γοργά στις φλέβες με + τρομερούς παλμούς. Την αναγνωρίζουμε. Είναι η Βεατρίκη, η + γυναίκα που την ελατρέψαμε. Ο πάγος που είχε πήξει γύρω στην + καρδιά μας λυώνει. Ξεσπούμε σ' άγρια δάκρυα αγωνίας και + σκύβουμε το μέτωπό μας ίσαμε τη γη, γιατί ξέρομε πως κάναμε + αμαρτία. Όταν έχουμε κάνει μετάνοια και αγνισθή και πιη από τη + βρύση της Λήθης και λουσθή στην πηγή της Εύνοιας η δέσποινα της + ψυχής μας μάς σηκώνει ψηλά στον Ουράνιο Παράδεισο. Από το + αιώνιο μαργαριτάρι, το φεγγάρι, το πρόσωπο της Piccarda Donati + γέρνει κατ' επάνω μας. Η ομορφιά της μας ταράζει για μια στιγμή + κι όταν σαν κάτι που πέφτει και περνάει μέσ' από το νερό + διαβαίνη δίπλα μας και πάη, την τηράμε ακόμα με μαγεμένα μάτια. + Ο γλυκός πλανήτης της Αφροδίτης είναι γεμάτος εραστές. Η + Cunizza, η αδελφή του Ezzelin, η δέσποινα της καρδιάς του + Sordello, είν' εδώ και ο Folco, ο παθητικός τραγουδιστής της + Προβηγγίας, που από τον πόνο του για την Azalaïs παράτησε τον + κόσμο, και η Χαναναία Εταίρα, που την ψυχή της πρώτην απ' όλες + εγλύτωσε ο Χριστός. Ο Joachim της Flora στέκεται στον ήλιο και + στον ήλιο ο Aquinas ξαναδηγιέται την ιστορία του Αγίου + Φραγκίσκου και ο Bonaventure την ιστορία του Αγίου Δομινίκου. + Μέσ' από τα φλογισμένα ρουμπίνια του Άρη σιμώνει ο Cacciaguida. + Μας λέει για τη σαΐτα που πετάει το τόξο της εξορίας και πόσο + πικρό είναι το ξένο ψωμί και πόσο ανηφορική η σκάλα του ξένου + σπιτιού. Στον Κρόνο η ψυχή δεν ψάλλει και ο οδηγός μας ακόμα + δεν τολμά να χαμογελάση. Σε χρυσή αναβάθρα 'πάνω φουντώνουν και + χαμηλώνουν οι φλόγες. Τέλος βλέπομε την πομπή του Μυστικού + Ρόδου. Η Βεατρίκη στηλώνει τα μάτια της 'πάνω στο πρόσωπο του + Θεού και δε τα στρέφει πια αλλού. Μας επιτρέπεται να χαρούμε το + μακάριο θέαμα· γνωρίσαμε την Αγάπη που κινεί τον ήλιο και + ταστέρια. + + Μάλιστα, μπορούμε να φέρουμε τη Γη εξακόσιους ετήσιους γύρους + πίσω και να γίνουμ' ένα με τον μεγάλο Φλωρεντινό, να + γονατίσουμε μαζί του στον ίδιο βωμό και να συμμερισθούμε την + έκστασή του και την καταφρόνια του. Κι αν βαρεθούμε καμμιάν από + τις παλιές εποχές και θέλουμε να αισθανθούμε την εποχή μας μ' + όλη της την πράξη και την αμαρτία, δεν είναι βιβλία που μπορούν + να μας κάνουν να ζήσουμε σε μια μοναδική ώρα πιο πολύ παρά σε + είκοσι χρόνια ντροπή; Πλάι στο χέρι σου είν' ένας μικρός τόμος, + δεμένος με πετσί χρώματος πρασίνου του Νείλου, με σκόρπια 'πάνω + του χρυσωμένα νούφαρα και ισιαμένα με σκληρό φίλντισι. Είναι το + βιβλίο που ταγάπησε ο Gautier, ταριστούργημα του Beaudelaire. + Άνοιξέ το στο μελαγχολικό εκείνο μαντριγκάλ που αρχινά έτσι: + + Que m' importe que tu sois sage ? + Sois belle! et sois triste! + + και θα δης πως λατρεύεις κ' εσύ τον πόνο, όπως ποτέ σου δεν + ελάτρεψες τη χαρά. Πάρε κατόπιν το ποίημα για τον άνθρωπο που + βασανίζει τον εαυτό του, άφησε τη λεπτή του μουσική να σταλάξη + στο μυαλό σου και να χρωματίση τις σκέψεις σου και θα γίνης για + μια στιγμή ό,τι ήταν εκείνος που τόγραψε· μάλιστα όχι μια + στιγμή μονάχα, μα πολλές άγονες φεγγαρόλουστες νυχτιές και + πολλές στείρες ανήλιες ημέρες κάποι' απελπισία που δεν είναι + δική σου θε κτίση τη φωλιά της μέσα σου κ' η ξένη αθλιότης τα + σωθικά σου θα τρώη. Διάβασέ το ολάκαιρο το βιβλίο, άφησέ το να + πη στην ψυχή σου κ' ένα μονάχ' από τα μυστικά του κ' η ψυχή σου + ανυπόμονα θα θέλη περισσότερα να μαθαίνη και με φαρμακερό μέλι + θα τρέφεται και θα γυρεύη να μετανοιώση για ξένα εγκλήματα, για + τα οποία δεν έχει καμμιάν ενοχή και να δίνη εξιλέωση για + τρομερές ηδονές που ποτέ δεν εγνώρισε. Κ' ύστερα, όταν βαρεθής + τα λουλούδια αυτά της κακίας, γύρισε προς τάνθη που φυτρώνουν + στο περιβόλι της Perdita (100) και στα ποτισμένα κροντήρια τους + δρόσισε το θερμασμένο μέτωπό σου κι άφησε η ερασμιότης τους να + γιατρέψη και να ξαναβάλη στον τόπο της την ψυχή σου ή ξύπνησε + από τον λησμονημένο τάφο του τον γλυκό Σύριο Μελέαγρο και πες + του του εραστή της Ηλιοδώρας να σου τραγουδήση, γιατί κι αυτός + έχει λουλούδια στο τραγούδι του, κόκκινα μπουμπούκια ροδιού και + ίριδες που μυρίζουν σμύρνα και νάρκισσους δακτυλιδένιους και + βαθυγάλαζα ζουμπούλια και μαντζουράνες και διπλωμένα + βοϊδομάτια. Του ήταν αγαπητό το άρωμα χωραφιού φασουλιών + κατάβραδα κι ο μυρωδάτος νάρδος που φύτρωνε στα βουναλάκια της + Συρίας και το φρέσκο πράσινο θυμάρι, η μαγεία του κρασοπότηρου. + Τα πόδια της αγάπης του σαν περπατούσε στο περιβόλι ήταν σαν + κρίνα στοιβασμένα πάνω σε κρίνα. Πιο απαλά από τα πέταλα της + υπναρούς παπαρούνας ήταν τα χείλη της, πιο μαλακά από τις + βιολέττες και σαν τις βιολέττες μυρωμένα. Ο φλογόθωρος κρόκος + ψήλωνε το κεφαλάκι του μέσ' από τη χλόη για να την κυττάξη. Γι' + αυτήν ο λεπτόκορμος νάρκισσος μάζευε τη δροσερή βροχή κ' οι + ανεμώνες ξεχνούσαν τους Σικελικούς ανέμους που τις έκαναν + κόρτε. Μα μήτε ο κρόκος, μήτε η ανεμώνη, μήτε ο νάρκισσος ήταν + τόσο όμορφα όσον ωραία ήταν αυτή. + + Είναι κάτι τι παράξενο αυτή η μεταβίβασις της συγκινήσεως. + Παθαίνουμε τις ίδιες αρρώστειες με τους ποιητάς κι ο + τραγουδιστής μας δανείζει τον πόνο του. Πεθαμένα χείλη μας + στέλλουν μήνυμα και καρδιές που έλυωσαν μπορούν να μας + μεταδώσουν τη χαρά τους. Τρέχουμε να φιλήσουμε το ματωμένο + στόμα της Φαντίνας κι ακολουθούμε τη Manon Lescaut σ' ολόκληρου + του κόσμου τον γύρο. Δική μας η ερωτομανία του Τυριανού, κι ο + τρόμος του Ορέστη κι αυτός δικός μας. Δεν υπάρχει πάθος που να + μη μπορούμε να αισθανθούμε, μήτε ηδονή που να μη μπορούμε να τη + δοκιμάσουμε, και μπορεί να διαλέξουμε τον καιρό που θα + βυθισθούμε σ' αυτά και τον καιρό της απολυτρώσεώς μας. + + Ζωή! Ζωή! Ας μην πάμε στη ζωή για ν' απολαύσωμε ή να δοκιμάσωμε + τίποτε. Είναι κάτι στενεμένο από τις περιστάσεις, ανακόλουθο + στην έκφρασή του και δίχως εκείνη την ανταπόκριση της μορφής + και του πνεύματος, που είναι το μόνο πράγμα που μπορεί να + ικανοποιήση την καλλιτεχνική και κριτική ιδιοσυγκρασία. Μας + κάνει να πληρώσωμε πολύ ακριβά τα καλά της και το ταπεινότερο + από τα μυστικά της το αγοράζουμε σ' ένα τεράστιο κι άπειρο + κόστος. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Πρέπει λοιπόν για το κάθε τι ν' ποτεινώμαστε στην + Τέχνη; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Για το κάθε τι. Γιατί η Τέχνη δεν μας βλάπτει. Τα + δάκρυα που χύνομε σε μια δραματική παράσταση είναι ο τύπος των + εξαιρετικών αγόνων συγκινήσεων, πούναι δουλειά της Τέχνης να + ξυπνήση. Κλαίμε, μα δεν πληγωνόμαστε. Πονούμε, μα ο πόνος μας + δεν είναι πικρός. Στην πραγματική ζωή του ανθρώπου ο πόνος, + καθώς ο Σπινόζας κάπου το λέει, είναι σταθμός περαστικός σε μια + κατώτερη τελειότητα. Όμως ο πόνος, με τον οποίον μας γεμίζει η + Τέχνη, μας εξαγνίζει και μας μυεί, για να πάρω τη λέξη και + τούτη τη φορά από τους μεγάλους Έλληνας τεχνοκρίτας. Με την + Τέχνη, και μόνο με την Τέχνη, μπορούμε να πραγματοποιήσουμε την + τελειότητά μας· με την Τέχνη, και μονάχα μ' αυτή, μπορούμε να + θωρακισθούμε ενάντια στους χυδαίους κινδύνους της υπάρξεως. + Αυτό προκύπτει όχι μονάχα από το ότι τίποτε που μπορεί κανείς + να φαντασθή δεν αξίζει να εκτελεσθή, και μπορεί κανείς να + φαντασθή το κάθε τι, αλλά κι από τον λεπτό νόμο ότι οι δυνάμεις + των αισθημάτων καθώς κ' οι φυσικές δυνάμεις είναι περιωρισμένες + σ' έκταση κ' ενέργεια. Μπορεί κανείς να αισθάνεται τόσο μόνο κι + όχι παραπάνω. Και τι μας γνοιάζει με ποιαν ηδονή πολεμά η ζωή + να φέρη κανένα σε πειρασμό ή με τι πόνο γυρεύει να κολοβώση και + ν' αφανίση την ψυχή κανενός, αν στη θέα της ζωής εκείνων που + ποτέ δεν υπήρξαν βρήκε κανείς ταληθινό μυστικό της χαράς κ' + έχυσε δάκρυα στο θάνατο εκείνων που, όπως η Cordelia κ' η κόρη + του Brabantio, δεν μπορεί ποτέ να πεθάνουν; + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Στάσου μια στιγμή. Μου φαίνεται πως σ' ό,τι είπες + υπάρχει κάτι τι σύρριζα ανήθικο. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Όλες οι τέχνες είναι ανήθικες. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Όλες οι τέχνες; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μάλιστα. Γιατί η συγκίνηση απλώς είναι ο σκοπός + της τέχνης κ' η συγκίνηση χάριν της ενεργείας είναι ο σκοπός + της ζωής και εκείνου του πρακτικού οργανισμού που τον λέμε + κοινωνία. Η κοινωνία, πούναι η αρχή και η βάση της ηθικής, + υπάρχει μονάχα για τη συγκέντρωση της ανθρώπινης ενέργειας, και + για να εξασφαλίση τη δική της συνέχιση και γερή σταθερότητα + ζητά, και δίκαια ζητά, από κάθε μέλος της να συνεισφέρη κάποια + μορφή παραγωγικής εργασίας για το κοινό όφελος και να δουλεύη + και να κοπιάζη, ώστε η εργασία της ημέρας νάχη γίνει. Η + κοινωνία συχνά συγχωρεί τον εγκληματία, ποτέ όμως τον + ονειροπόλο. Οι ωραίες άκαρπες συγκινήσεις, που η Τέχνη γεννάει + μέσα μας, είναι μισητές στα μάτια της, και τόσο απόλυτα οι + άνθρωποι υποδουλώνονται από την τυραννία του τρομερού αυτού + κοινωνικού ιδεώδους, ώστε μαζώνονται πάντα ξεδιάντροπα σε + ξέχωρα θεάματα κι άλλα κέντρα και ρωτούν ο ένας τον άλλο με + φωνή στεντορεία: «τι κάνετε» ενώ «τι σκέπτεσθε;» είν' η μόνη + ερώτηση που κάθε πολιτισμένος άνθρωπος έπρεπε να επιτρέπη στον + εαυτό του ν' αποτείνη σ' άλλον. Με καλό σκοπό λεν αυτό σίγουρα + οι τίμιοι και λαμπροί αυτοί άνθρωποι. Γι' αυτό ίσως είναι και + υπερβολικά πληκτικοί. Μα κάποιος πρέπει να τους μάθη ότι, ενώ + κατά τη γνώμη της κοινωνίας η Ονειροπόλος Σκέψις είναι η + σοβαρώτερη αμαρτία που ένας πολίτης μπορεί νάναι ένοχος γι' + αυτήν, σύμφωνα με την πιο υψηλή και λεπτή μόρφωση είναι η πιο + κατάλληλη απασχόληση του ανθρώπου. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Η Ονειροπόλος Σκέψις; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Η Ονειροπόλος Σκέψις. Σου είπα πρωτήτερα πως είναι + πιο δύσκολο να μιλήση κανείς για κάτι παρά να το κάνη. Πρέπει + να σου πω τώρα πως το να μη κάνη κανείς τίποτε είναι το πιο + δύσκολο πράγμα και το πιο διανοητικό. Για τον Πλάτωνα, με το + πάθος του για τη σοφία, αυτή ήταν η ευγενικώτερη μορφή της + ενέργειας. Για τον Αριστοτέλη, με το πάθος του για τη γνώση, + αυτή ήταν το ίδιο, η πιο ευγενική μορφή της ενέργειας. Σ' αυτήν + ωδήγησε τους Αγίους και τους μυστικοπαθείς του Μεσαιώνος το + πάθος για την αγιότητα. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Υπάρχουμε λοιπόν για να μη κάνωμε τίποτε. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Για να μη κάνουν τίποτε υπάρχουν οι εκλεκτοί. Η + δράσις είναι περιωρισμένη και σχετική. Απεριόριστη κι απόλυτη + είν' η ματιά εκείνου που κάθεται ήσυχα και μελετά, που + περπατάει μοναχός και ονειροπολεί. Όμως εμείς που γεννηθήκαμε + στα τέλη του Θαυμαστού αυτού αιώνος είμαστε τόσο πολύ + μορφωμένοι και τόσο πολύ κριτικοί συγχρόνως, τόσο διανοητικά + λεπτοί και τόσο περίεργοι για τις εξαιρετικές απολαύσεις, ώστε + να μη μπορή να παραδεχθούμε οποιεσδήποτε θεωρίες για τη ζωή + θυσιάζοντας τον τρόπο της συνειθισμένης ζωής. Για μας η citta + divina είναι άχρωμη και το fruitio Dei δίχως σημασία. Ο + Μεταφυσική δεν ικανοποιεί τις ιδιοσυγκρασίες μας κ' η + θρησκευτική έκστασις επάλιωσε πια. Ο κόσμος, που από μέσα του + βλέποντας ο Ακαδημαϊκός φιλόσοφος γίνεται ο «θεατής όλων των + καιρών κι όλων των υπάρξεων», δεν είναι πραγματικά ένας + ιδανικός κόσμος, μα απλώς ένας κόσμος αφηρημένων ιδεών. Όταν + μπαίνουμε σ' αυτόν, λιμοκτονούμε μες στα παγερά μαθηματικά της + σκέψεως. Οι αυλές της πόλεως του Θεού δεν μας είναι πια + ανοικτές. Τις πύλες της φυλάγει η Αμάθεια και, για να τις + διαβούμε, πρέπει να παραδώσουμε ό,τι στη φύση μας είναι πιο + θεϊκό. Φτάνει που οι πατέρες μας επίστεψαν. Εξαντλήσανε τη + δύναμη της πίστεως των φυλών του ανθρωπίνου γένους. Η διαθήκη + τους σ' εμάς είναι ο σκεπτικισμός, που τον φοβούνταν εκείνοι. + Αν τον είχαν εκφράσει με λόγια, ίσως δεν θα ζούσε ανάμεσά μας + ως σκέψις. Όχι, Ερνέστε, όχι. Δεν μπορούμε να γυρίσουμε πάλι + πίσω στους αγίους. Πολύ περισσότερα μπορεί να μάθη κανείς από + τους αμαρτωλούς. Δεν μπορεί να ξαναγυρίσουμε στον φιλόσοφο κι ο + μυστικιστής μας οδηγάει στα στραβά. Ποιος, όπως ο κ. Pater + κάπου ερωτά, θ' άλλαζε την καμπύλη ενός απλού ροδοπέταλου για + κείνο το άμορφο ανέπαφο Ον, που ο Πλάτων το βάζει τόσο ψηλά; τι + είναι για μας ο Φωτισμός του Philo, η Άβυσσος του Eckhart, η + Οπτασία του Böhme, ακόμα κι ο τερατώδης Ουρανός που + αποκαλύφθηκε στα τυφλωμένα μάτια του Swedenborg; Τέτοια + πράγματα είναι μικρότερα από την κίτρινη σάλπιγγα ενός + ασφοδέλου του αγρού, πολύ κατώτερα παρά η πιο ταπεινή από τις + ορατές τέχνες· γιατί, απαράλλακτα όπως η Φύση είναι ύλη που + πολεμάει να μπη στο μυαλό, έτσι και η Τέχνη είναι μυαλό που + εκφράζει τον εαυτό του με τις συνθήκες της ύλης και μ' αυτόν + τον τρόπο ακόμα και στις κατώτερες εκδηλώσεις της μιλεί όμοια + και στις αισθήσεις και στην ψυχή. Στην αισθητική ιδιοσυγκρασία + το αόριστο είναι πάντα αποκρουστικό. Οι Έλληνες ήταν έθνος + καλλιτεχνών, γιατί δεν τους δόθηκε η έννοια του απείρου. Όπως ο + Αριστοτέλης κι όπως ο Γκαίτε ύστερ' από τη μελέτη του Κάντιου, + θέλομε το συγκεκριμένο, και τίποτε άλλο απ' αυτό δεν μας + ικανοποιεί. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Τι λοιπόν προτείνεις να γίνη; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μου φαίνεται πως με την ανάπτυξη του κριτικού + πνεύματος θα γίνωμε ικανοί να εκτιμήσωμε όχι μονάχα τη δική μας + ζωή, μα και τη συνολική ζωή της φυλής κ' έτσι θα κατορθώσωμε να + κάνωμε τους εαυτούς μας μοντέρνους στην αληθινή σημασία της + λέξεως. Γιατί εκείνος, που το παρόν είναι το μόνο πράγμα που + του είναι παρόν, δεν ξέρει τίποτε για την εποχή που ζη. Για να + εκτιμήση κανείς τον δέκατον ένατον αιώνα, πρέπει να νοιώση κάθε + αιώνα που προηγήθηκε και βοήθησε να πάρη τούτος μορφή. Για να + ξέρη κανείς οτιδήποτε για τον εαυτό του πρέπει να ξέρη το κάθε + τι για τους άλλους. Δεν πρέπει να υπάρχη διάθεσις που να μη + μπορή κανείς να τη ζωντανέψη. Είναι τούτο αδύνατο; Δεν το + νομίζω. Ξεσκεπάζοντας σε μας τον απόλυτο μηχανισμό κάθε είδους + δράσεως και γλυτώνοντάς μας έτσι από το φορτίο της ευθύνης της + ηθικής, που φορτωθήκαμε μοναχοί μας, και που μας είναι εμπόδιο + για την πρόοδό μας, η επιστημονική αρχή της Κληρονομικότητος + έγινε, όπως ήταν φυσικό, η εγγύηση για τη διανοητική ζωή. Μας + έδειξε ότι ποτέ δεν είμεθα ολιγώτερο ελεύθεροι παρ' όταν + προσπαθούμε να δράσωμε. Έφραξε τα γύρω μας με το δίκτυ του + κυνηγού κ' έγραψε 'πάνω στον τοίχο την προφητεία της μοίρας + μας. Δεν μπορούμε να την ιδούμε, γιατί είναι μέσα μας. Δεν + μπορούμε να την ιδούμε παρά επάνω σε καθρέφτη που να καθρεφτίζη + την ψυχή μας. — Είναι η Νέμεσις δίχως τη μάσκα της. Είναι η + τελευταία από τις Μοίρες και η τρομερώτερη. Είναι ο μόνος από + τους θεούς, που γνωρίζομε το αληθινό του όνομα. + + Κι ωστόσο, ενώ στον κύκλο της πρακτικής κ' εξωτερικής ζωής + αφαίρεσε από την ενέργεια την ελευθερία της κι από τη + δραστηριότητα την εκλογή της, στην υποκειμενική σφαίρα, όπου + δουλεύει η ψυχή, μας έρχεται αυτή η τρομερή σκιά με πολλά δώρα + στα χέρια της, δώρα αλλόκοτων ιδιοσυγκρασιών και λεπτών + ευαισθησιών, δώρα άγρια πόθων και παγερών διαθέσεων αδιαφορίας, + πολυσύνθετα και πολύμορφα δώρα σκέψεων με ποικιλία αναμεταξύ + τους, και παθών που αντιπαλαίουν τόνα με τάλλο. Κ' έτσι δεν + είναι η δική μας η ζωή αυτή που ζούμε, αλλά η ζωή των + πεθαμένων, και η ψυχή που κατοικεί μέσα μας δεν είναι μια απλή + πνευματική ολότης, που να μας κάνη προσωπικούς και ατομικούς, + πλασμένη για να μας υπηρετή και μπασμένη μέσα μας για τη δική + μας χαρά. Είναι κάτι που εκατοίκησε σε φοβερά μέρη και σε + αρχαίους τάφους εφώλιασε. Αρρώστησε από πολλές αρρώστειες κ' + έχει την ενθύμηση αλλοκότων αμαρτιών. Σοφώτερη είναι από μας, + και η σοφία της είναι πικρή. Μας γεμίζει μ' επιθυμίες που δεν + είναι δυνατόν να πραγματοποιηθούν και μας κάνει ν' ακολουθήσωμε + ό,τι ξέρομε πως δεν μπορεί να το πετύχωμε. Ένα πράγμα ως τόσο + μπορεί να κάμη για μας, Ερνέστε. Μπορεί να μας πάη μακριά από + περιβάλλον που οι ομορφιές του σκοτίζονται από την καταχνιά της + πραγματικότητος είτε η εξευτελιστική ασχήμια και οι χυδαίες + απαιτήσεις που αφανίζουν την τελειότητα της αναπτύξεώς μας. + Μπορεί να μας βοηθήση ν' αφήσωμε τον αιώνα, που γεννηθήκαμε και + να περάσωμε σ' άλλους αιώνας και να βρούμε ότι δεν είμαστε + εξόριστοι από την ατμοσφαίρα τους. Μπορεί να μας μάθη πώς ν' + αποφεύγωμε την ιδική μας πείρα και ν' αποκτήσωμε την πείρα + εκείνων που είναι πιο μεγάλοι από μας. Ο πόνος του Λεοπάρδη που + φωνάζει ενάντια στη ζωή γίνεται δικός μας πόνος. Ο Θεόκριτος + φυσάει τον αυλό του και γελά μ' εμάς με τα χείλη της νύμφης και + του βοσκού. Ντυμένοι την από πετσί λύκου προβιά του Pierre + Vidal φεύγομε μπροστά στα λαγωνικά, και μες στην πανοπλία του + Lancelot πηδάμε από της Βασίλισσας το Άλσος 'πάνω στο άλογο. + Εψιθυρίσαμε τον έρωτά μας τον μυστικό κάτω από την κουκούλα του + Abelard, και κάτω από τη λευκασμένη φορεσιά του Villon + τραγουδήσαμε τη ντροπή μας. Μπορούμε να βλέπωμε την αυγή με του + Σέλλεϋ τα μάτια, και όταν περιπλανιόμαστε με τον Ενδυμίωνα η + Σελήνη ερωτεύεται τα μάτια μας. Δική μας είναι η αγωνία του + Άτυος (101) και δικά μας η αδύναμη μανία και ο ευγενικός πόνος + του Δανού. Θαρρείς πως είναι η φαντασία που μας κάνει ικανούς + να ζούμε τις αναρίθμητες αυτές ζωές; Και βέβαια που είναι η + φαντασία· και η φαντασία είναι αποτέλεσμα κληρονομικότητος. + Είναι απλώς η συγκεντρωμένη πείρα της φυλής. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Αλλά πού βλέπεις εδώ τη λειτουργία του πνεύματος + της κριτικής; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Η μόρφωση, που μ' αυτή τη μεταβίβαση της πείρας + της φυλής είναι κατορθωτή, μπορεί να τελειοποιηθή μονάχα με το + πνεύμα της κριτικής, και πράγματι μπορεί κανείς να πη ότι αυτά + τα δυο είναι ένα και το αυτό. Γιατί ποιος είναι ο αληθινός + κριτικός αν μη εκείνος που φέρει μέσα του τα όνειρα, τις ιδέες + και τα αισθήματα χιλιάδων γενεών και για τον οποίον καμμιά + μορφή σκέψεως δεν είναι ξένη και κανένας παλμός συγκινήσεως δεν + είναι άγνωστος; Και ποιος ο αληθινά μορφωμένος άνθρωπος αν μη + εκείνος που με λεπτή μελέτη και ακατάδεκτη άρνηση έκανε το + ένστικτο συνειδητό και διανοητικό και μπορεί να ξεχωρίση το + έργο που έχει αξία και διακρίνεται από κείνο που δεν έχει αξία, + κ' έτσι με συσχέτιση και σύγκριση γίνεται κύριος των μυστικών + του ύφους και της σχολής και νοιώθει τη σημασία τους κι ακούει + τη φωνή τους και αναπτύσσει εκείνο το πνεύμα της αφιλοκερδούς + περιεργείας, που είναι η πραγματική ρίζα όπως είναι και το + πραγματικό άνθος της διανοητικής ζωής, και μ' αυτόν τον τρόπο + φθάνει στη διανοητική διαύγεια, κι αφού έχει μάθει «το καλύτερο + απ' όσα ξέρουν και σκέπτονται οι άνθρωποι στον κόσμο», ζη — + πραγματικά, όχι φανταστικά, όπως μπορούσε να υποθέση κανείς — + με τους αθανάτους; + + Μάλιστα, Ερνέστε, τη ζωή της ονειροπόλου σκέψεως, που έχει + σκοπό της όχι &να κάνη& παρά να είναι, κι όχι απλώς &να είναι + παρά να γίνεται&, αυτή μας δίνει το πνεύμα της κριτικής. Έτσι + ζουν οι θεοί. Είτε μελετώντας τη δική τους τελειοποίηση, όπως + μας λέγει ο Αριστοτέλης, είτε, καθώς το φαντάσθηκε ο Επίκουρος, + παρατηρώντας με τατάραχα μάτια του θεατή την τραγική κωμωδία + του κόσμου που έπλασαν. Κ' εμείς το ίδιο μπορούμε να ζούμε σαν + αυτούς και να βλέπωμε με τις κατάλληλες συγκινήσεις τις + ποικίλες σκηνές, που παρουσιάζουν ο άνθρωπος και η Φύσις. + Μπορούμε να γίνωμε άνθρωποι του πνεύματος αποσπώντας τον εαυτό + μας από τη δράση και να τελειοποιηθούμε διώχνοντας την πράξη. + Συχνά μου ήλθε η σκέψις ότι ο Browning αισθάνθηκε κάτι + παρόμοιο. Ο Σαίξπηρ σπρώχνει τον Άμλετ σε ζωή ενεργείας και τον + κάνει να εκπληρώση με κοπιαστική εργασία τον προορισμό του. Ο + Browning μπορούσε να μας είχε δώσει έναν Άμλετ που θα είχε + εκπληρώσει τον προορισμό του με τη σκέψη. Τα επεισόδια και τα + γεγονότα ήταν γι' αυτόν ψεύτικα και δίχως καμμιά σημασία. Αυτός + έκανε την ψυχή πρωταγωνιστή στην τραγωδία της ζωής και θεωρούσε + την εργασία σαν το ένα αντιδραστικό στοιχείο του δράματος. Για + μας οπωσδήποτε ο ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ είναι το αληθινό ιδανικό. Από + το ψηλό Κάστρο της Σκέψεως μπορούμε να βλέπωμε πέρα τον Κόσμο + της Γαλήνης· και συγκεντρωμένος εντός του και τέλειος ο + αισθητικός κριτικός μελετά τη ζωή, και καμμιά, τολμηρά ριγμένη, + σαΐτα δεν μπορεί να τρυπήση τους αρμούς του εφιππίου του. Αυτός + τουλάχιστον είναι ασφαλής. Ανακάλυψε το πώς να ζη. + + Τέτοιος τρόπος ζωής είναι ανήθικος; Μάλιστα, όλες οι τέχνες + είναι ανήθικες εκτός από εκείνες τις χυδαιότερες μορφές της + σαρκικής ή διδακτικής τέχνης, που ζητούν να σπρώξουν στην + εκτέλεση του καλού ή του κακού. Γιατί κάθε είδους πράξις ανήκει + στον κύκλο της ηθικής. Ο σκοπός της Τέχνης είναι να δημιουργή + απλώς ψυχικές διαθέσεις. Τέτοιος τρόπος ζωής είναι θεωρητικός; + Ω! δεν είναι τόσο εύκολο πράγμα να είναι κανείς θεωρητικός όσο + το φαντάζονται οι σωστοί Φιλισταίοι. Θα ήταν καλό για την + Αγγλία αν ήταν έτσι. Δεν υπάρχει καμμία χώρα στον κόσμο που να + έχη τόσην ανάγκη ανθρώπων μη πρακτικών όσον η δική μας. Σε μας + η Σκέψις εξευτελίζεται με τη συνεχή συνάφειά της με την + πρακτική. Ποιος από κείνους που κινούνται μέσα στην ένταση και + το θόρυβο της σημερινής υπάρξεως, φωνακλάς πολιτευτής, + ταραχοποιός κοινωνικός μεταρρυθμιστής ή κακομοίρης στενοκέφαλος + παππάς, τυφλωμένος από τα βάσανα της ασήμαντης εκείνης μερίδος + της κοινωνίας που μέσα της έχει ρίξει τον κλήρο του, μπορεί + σοβαρά ν' αξιώση ότι είναι ικανός να σχηματίση μιαν αφιλοκερδή + διανοητική κρίση για οποιοδήποτε ζήτημα; Κάθε επάγγελμα + σημαίνει μια πρόληψη. Η ανάγκη ενός σταδίου υποχρεώνει τον + καθένα κάπου να μεροληπτή. Ζούμε στον αιώνα εκείνων που + παραδούλεψαν κ' εκείνων που μισόμαθαν, στον αιώνα που οι + άνθρωποι είναι τόσον εργατικοί οπού καταντούν απολύτως ηλίθιοι. + Και μολονότι μπορεί να φαίνεται σκληρό, δεν μπορώ να μη το πω + ότι τέτοιοι άνθρωποι είναι άξιοι της τύχης των. Το σίγουρο μέσο + να μη ξέρη κανείς τίποτε για τη ζωή είναι το να προσπαθή να + γίνη χρήσιμος. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Γοητευτικό δόγμα, Γιλβέρτε. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Δεν είμαι βέβαιος γι' αυτό, αλλά τουλάχιστο έχει + τη μικρότερη αρετή να είναι αληθινό. Ότι η επιθυμία να κάνη + κανείς καλό στους άλλους παράγει άφθονη εσοδεία από αυθάδεις + σχολαστικούς είναι το μικρότερο από τα κακά που προξενεί. Ο + αυθάδης σχολαστικός είναι ψυχολογική μελέτη μεγάλου + ενδιαφέροντος· και μολονότι απ' όλες τις πόζες η πόζα του + ηθικολόγου είναι η πιο προσβλητική, ωστόσο το να έχης κάποια + πόζα κάτι είναι κι αυτό. Είναι μια τυπική αναγνώριση του πόσο + σπουδαίο είναι να παίρνης τη ζωή από μιαν ωρισμένη και λογική + μεριά. Το ότι η Ανθρωπιστική συμπάθεια πολεμάει τη φύσι με το + να εξασφαλίζη την επιβίωση της αποτυχίας μπορεί να κάνη τον + επιστήμονα ν' αηδιάση τις εύκολες αρετές της. Ο πολιτικός + οικονομολόγος μπορεί να φωνάζη εναντίον της, γιατί βάζει στο + ίδιο επίπεδο τον απρονόητο με τον προνοητικό και αφαιρεί από τη + ζωή το δυνατώτερο αίτιο και το πεζότερο ελατήριο της εργασίας. + Όμως στα μάτια του διανοουμένου ανθρώπου η πραγματική βλάβη που + κάνει η συγκινημένη συμπάθεια είναι ότι περιορίζει τη γνώση κ' + έτσι μας εμποδίζει να λύσωμε κ' ένα μόνο οποιοδήποτε κοινωνικό + πρόβλημα. Προσπαθούμε τώρα ν' απομακρύνωμε την κρίση που + έρχεται, την επανάσταση που σιμώνει, καθώς την λένε οι φίλοι + μου οι Φαβιανισταί, με εράνους κ' ελεημοσύνες. Καλά, μα όταν η + επανάσταση ή η κρίση φθάση, θα είμαστε αδύναμοι, γιατί τίποτε + δεν θα ξέρωμε. Κ' έτσι, Ερνέστε, ας μη γελιόμαστε. Η Αγγλία + ποτέ δεν θα είναι πολιτισμένη, αν δεν προσθέση στις κτήσεις της + και την Ουτοπία. Περισσότερες από μιαν αποικίες της μπορεί ν' + αφήση με κέρδος για μια τόσον ωραία χώρα. Ό,τι χρειαζόμαστε + είναι μη πρακτικοί άνθρωποι που βλέπουν πέρ' από τη στιγμή και + σκέπτονται πέρ' από την ημέρα. Όσοι προσπαθούν να οδηγήσουν + τους ανθρώπους μπορούν να το κάνουν ακολουθώντας μονάχα τον + όχλο. Με τη φωνή &του βοώντος εν τη ερήμω& πρέπει να + ετοιμασθούν αι &τρίβοι των θεών&. Ίσως όμως σκέπτεσαι ότι εις + το να παρατηρή κανείς μονάχα για να παρατηρή και εις το να + ρεμβάζη μονάχα για να ρεμβάζη υπάρχει κάτι που είναι εγωιστικό. + Αν σκέπτεσαι έτσι, μη το λες. Η αυτοθυσία χρειάζεται ένα τόσον + εγωιστικόν αιώνα, όσον ο δικός μας, για να θεοποιηθή. Εκλέγει + έναν ολότελ' αρπακτικόν σαν τον δικό μας αιώνα η περισσότερον + από τις λεπτές διανοητικές αρετές εκτίμηση των επιπόλαιων κ' + αισθηματικών εκείνων αρετών, που είναι άμεσο πρακτικό κέρδος + για τον ίδιον αυτόν αιώνα. Αποτυχαίνουν και στο σκοπό τους + αυτοί οι φιλανθρωπισταί κ' αισθηματολόγοι της εποχής μας που + καθεμέρα και κοπανούν στον καθένα τα &προς τον πλησίον + καθήκοντά του&. Γιατί η ανάπτυξη της φυλής κρέμεται από την + ανάπτυξη των ατόμων κι όπου η αυτοανάπτυξη έπαψε να είναι το + ιδανικό, το διανοητικό επίπεδο χαμηλώνει ευθύς και συχνά + χάνεται τελειωτικά. Αν καθήσης καμμιά φορά στο τραπέζι με + κάποιον που ξόδεψε τη ζωή του για να μορφώση τον εαυτό του — + σπάνιος ο τύπος αυτός στην εποχή μας, μολονότι παραδέχομαι πως + μπορεί κάποτε να τον συναντήσης — σηκώνεσαι από το τραπέζι πιο + πλούσιος και με τη συναίσθηση ότι κάποιο υψηλό ιδεώδες άγγισε + κι άγιασε για μια στιγμή τις ημέρες σου. Αλλά να καθήση κανείς, + αγαπητέ μου Ερνέστε, δίπλα σ' έναν άνθρωπο που έφαγε τη ζωή του + πολεμώντας να μορφώση άλλους, ω, τι φρικτή πείρα θα ήταν τούτη! + Πόσο τρομακτική είναι εκείνη η αμάθεια που έρχεται σαν + αναπόφευκτο αποτέλεσμα της καταστρεπτικής συνηθείας να + μεταβιβάζη κανείς γνώμες σε άλλους! Πόσο περιωρισμένο + αποδεικνύεται το μυαλό αυτού του ανθρώπου! Πόσο μας κουράζει + και πόσο πρέπει να κουράζη και τον εαυτό του με τις ατελείωτες + κι αρρωστειάρικες επαναλήψεις του! Πόσο λειψός είναι από κάθε + στοιχείο διανοητικής αναπτύξεως! Σε τι αισχρό κύκλο μέσα + στριφογυρίζει ακατάπαυτα! + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Μιλείς μ' έν' αλλόκοτο αίσθημα, Γιλβέρτε. Είχες τη + φρικτή, όπως είπες, αυτή πείρα τώρα τελευταία; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Πολύ ολίγοι από μας τη διαφεύγουν. Οι άνθρωποι λεν + πως ο δάσκαλος είναι έξω (από την Αγγλία). Για καλό μας θα + ήθελα να ήταν έτσι. Αλλά ο τύπος, από τους αντιπροσώπους του + οποίου ένας μονάχα, και σίγουρα ο πιο άσημος, είν' αυτός, μου + φαίνεται πως κυριαρχεί και τώρα στη ζωή μας· κι απαράλλακτα + όπως ο φιλανθρωπιστής είναι η επιδημία του ηθικού κόσμου, έτσι + επιδημία του διανοητικού κόσμου είναι ο άνθρωπος, που τόσο + καταγίνεται με την προσπάθεια να μορφώση τους άλλους, ώστε να + μη του μένη ποτέ καιρός να μορφώση τον εαυτό του. Όχι, Ερνέστε· + η αυτοανάπτυξη, ναι, αυτή είναι το αληθινό ιδανικό του + ανθρώπου. Ο Γκαίτε το ένοιωσε αυτό και το πρώτο μας χρέος προς + αυτόν είναι μεγαλύτερο απ' ό,τι χρωστούμε σε οποιονδήποτε άλλον + από την εποχή των Ελλήνων κ' εδώ. Οι Έλληνες το ένοιωσαν και + μας αφήκαν, σαν διαθήκη τους για τη σκέψη των μεταγενεστέρων, + την αντίληψη της ζωής της ρεμβώδους σκέψεως καθώς και τη μέθοδο + της κριτικής, με την οποία μονάχα τέτοια ζωή μπορεί αληθινά να + πραγματοποιηθή. Αυτή μόνη έκανε μεγάλη την Αναγέννηση και μας + εχάρισε τις φιλολογικές γνώσεις. Κι αυτή μόνη θα μπορούσε να + κάμη μεγάλον και τον δικό μας αιώνα· γιατί η πραγματική + αδυναμία της Αγγλίας δεν είναι οι ανεπαρκείς εξοπλισμοί και + τανοχύρωτα παράλιά της, ούτε η φτώχεια που σέρνεται σε ανήλιαγα + στενοσόκκακα ή το μεθοκόπημα που παραληρεί σε συχαμένους + αυλόγυρους, αλλ' απλώς το ότι τα ιδανικά της είν' αισθηματικά + και όχι διανοητικά. + + Δεν αρνούμαι πως το διανοητικό ιδεώδες είναι δυσκολόφθαστο ούτε + ότι είναι, κ' ίσως και για πολλά χρόνια ακόμη θα είναι, + αντιδημοτικό στον όχλο. Είναι τόσον εύκολο στους ανθρώπους να + συμπαθούν τη δυστυχία και τόσο δύσκολο να συμπαθήσουν τη σκέψη. + Πράγματι τόσο λίγο νοιώθουν οι κοινοί άνθρωποι τι αληθινά είναι + η σκέψη, ώστε φαίνονται σαν να φαντάζωνται πως άμα ειπούν ότι + μια κάποια θεωρία είναι επικίνδυνη απαγγέλλουν και την καταδίκη + της, ενώ τέτοιες μονάχα θεωρίες έχουν κάποιαν αληθινή + διανοητικήν αξία. Μια ιδέα που δεν είναι επικίνδυνη, δεν αξίζει + να ειπωθή ιδέα. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Γιλβέρτε, με θαμπώνεις. Μου είπες πως κάθε Τέχνη + είναι ουσιαστικά ανήθικη. Πας να μου πης τώρα ότι και κάθε + σκέψη είναι στην ουσία της επικίνδυνη · + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μάλιστα, στον πρακτικό κόσμο έτσι είναι. Η + ασφάλεια της κοινωνίας στέκει στη συνήθεια και το δίχως + συνείδηση ένστικτο, και η βάση της στερεότητος της κοινωνίας ως + υγιούς οργανισμού είναι η τελεία έλλειψη κάθε διανοήσεως από τα + μέλη της. Η μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων γνωρίζοντάς το καλά + τούτο πάνε φυσικά με το μέρος του λαμπρού εκείνου συστήματος, + που τους ανεβάζει στην αξιοπρέπεια μηχανών, και λυσσούν τόσο + μανιακά εναντίον της εισαγωγής της διανοήσεως σε οποίο ζήτημα + που αποβλέπει στη ζωή, ώστε του έρχεται κανενός ο πειρασμός να + ορίση τον άνθρωπο σαν ένα λογικό ζώο που πάντα χάνει την + υπομονή του άμα τον καλέσουν να ενεργήση σύμφωνα με το λογικό. + Ας αφήσωμε όμως τον πρακτικό κόσμο και ας μη πούμε τίποτε για + τους κακούς φιλανθρωπιστάς, που μπορεί κανείς κάλιστα να τους + αφήση στο έλεος του αμυγδαλομμάτη σοφού του Κίτρινου Ποταμού — + του Chuang Tsu, που έχει αποδείξει πως τέτοιες καλόβολες μα + πειρακτικές οχληρότητες κατάστρεψαν την απλή κι ατόφιαν αρετή + που υπάρχει στον άνθρωπο. Είναι ένα κουραστικό θέμα και θα + ήθελα πολύ να ξαναγυρίσωμε στον κύκλον όπου μέσα η κριτική είν' + ελεύθερη. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Στον διανοητικόν κύκλο; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Ακριβώς. Θυμάσαι που έλεγα πως ο κριτικός είναι + εις το είδος του δημιουργικός όσο κι ο καλλιτέχνης, που το έργο + του μπορεί να έχη αξίαν απλώς εφόσον υποβάλλει στον κριτικό + καμμιά καινούρια διάθεση νοητική κ' αισθητική, την οποίαν + μπορεί να φανερώση αυτός με ίσην ή και μεγαλύτερην υπεροχή στη + φόρμα και με τη χρήση νέου μέσου εκφράσεως να την κάνη + διαφορετικά όμορφη και πιο τέλεια. Μου φάνηκε, αλήθεια, πως + στάθηκα λίγο σκεπτικιστής στη θεωρία αυτή. Ίσως όμως να σε + αδίκησα. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Δεν είμαι αληθώς σκεπτικιστής στο ζήτημα αυτό, αλλά + πρέπει να ομολογήσω πως νοιώθω πολύ καλά ότι τέτοιο έργο, που, + καθώς λέει, το δημιουργεί ο κριτικός — και πρέπει αναμφιβόλως + να παραδεχθώ κανείς ότι το έργο αυτό είναι δημιουργικό — τέτοιο + έργο είναι κατ' ανάγκην καθαρά υποκειμενικό, ενώ τα μεγαλύτερα + έργα είναι πάντα αντικειμενικά, αντικειμενικά κι απρόσωπα. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Η διαφορά μεταξύ υποκειμενικού και αντικειμενικού + έργου είναι διαφορά εξωτερικής μορφής μονάχα. Διαφορά ασήμαντη + και όχι ουσιαστική. Κάθε καλλιτεχνική δημιουργία είναι απολύτως + υποκειμενική. Κι αυτό το τοπείο ακόμα που παρατηρούσε ο Gorot + ήταν, όπως το είπε ο ίδιος, απλή διανοητική του διάθεση· κ' + εκείνες οι μεγάλες μορφές του Ελληνικού ή Αγγλικού δράματος, + που μας φαίνονται σαν να κατέχουν πραγματική δική των υπόσταση, + ξέχωρη από τους ποιητάς που τις εδημιούργησαν, είναι στην + τελική τους ανάλυση οι ίδιοι οι ποιηταί όχι όπως ενόμιζαν πως + ήταν, μα όπως ενόμιζαν πως δεν ήταν και με τέτοια σκέψη τέτοιοι + παραδόξως για μια στιγμή κατάντησαν. Γιατί έξω από τον εαυτό + μας δεν μπορούμε ποτέ να βγούμε, ούτε μπορεί να υπάρχη τίποτε + στο πλάσμα που δεν ήταν υποστατό μέσα στον πλάστη. Ακόμα θα + έλεγα πως όσο πιο αντικειμενικό φαίνεται να είν' ένα πλάσμα + τόσο πιο υποκειμενικό πράγματι είναι. Ο Σαίξπηρ μπορεί ν' + αντίκρυσε στους λευκούς δρόμους του Λονδίνου τον Rosencrantz + και τον Guilderstern ή να είδε τους υπηρέτες των αντίμαχων + σπιτιών να δαγκώνουν τα μεγάλα δάκτυλά τους με άχτι ο ένας του + αλλουνού στη μέση στην πλατεία· όμως ο Άμλετ εβγήκε μέσ' από + την ψυχή του κι ο Ρωμαίος μέσ' από το πάθος του. Ήταν στοιχεία + της φύσεώς του που τους έδωκε ορατή μορφή, παλμοί που τόσο + δυνατά τάραξαν μέσα του ώστε αναγκαστικά να τους αφήση να + δοκιμάσουν την ενέργειά τους όχι στο κατώτερο επίπεδο της + πραγματικής ζωής, όπου θα εμποδίζονταν και θα περιορίζονταν και + θάμεναν έτσι ατελείς, αλλά σ' εκείνο το φανταστικό επίπεδο της + τέχνης, όπου ο Έρωτας μπορεί στο θάνατο να βρη πραγματικά την + τελειοποίησή του, όπου μπορεί κανείς να μαχαιρώση τον ωτακουστή + πίσω από το παραπέτασμα της πόρτας και να παλέψη μέσα σ' ένα + νεόσκαπτο μνημούρι και να κάνη ένα ένοχο βασιληά να καταπίνη + τον πόνο του και να δη τη σκιά του πατέρα του κάτω από τις + χλωμές του φεγγαριού λάμψεις να γλυστράη περήφανη μέσ' στον + τέλειο οπλισμό της από τον ένα καταχνιασμένον τοίχο στον άλλον. + Η δράσις με το να είναι περιωρισμένη θα άφινε τον Σαίξπηρ + ανικανοποίητον και αφανέρωτον και ακριβώς, όπως εστάθη ικανός + να κάνη το καθετί με το να μη κάνη τίποτε, έτσι και μην + αναφέροντας ποτέ τον εαυτό του στα δράματά του κατώρθωσε να τον + φανερώνουν αυτά τέλεια και να μας δείχνουν την αληθινή του φύση + και ιδιοσυγκρασία πολύ καλύτερα παρά εκείνα τα παράξενα κ' + εξαίρετα σοννέτα, κ' εκείνα ακόμη απ' αυτά που μέσα τους βάζει + γυμνό μπρος σε κρυσταλλένια μάτια το μυστικό της καρδιάς του. + Μάλιστα, η αντικειμενική φόρμα είναι η πιο υποκειμενική στην + ουσία. Ο άνθρωπος είναι πολύ ολιγώτερον ο ίδιος όταν μιλή για + τον εαυτό του. Δος του μια μάσκα και θα σου πη την αλήθεια. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Ο κριτικός τότε με το να είναι περιωρισμένος στην + υποκειμενική φόρμα θα είναι κατ' ανάγκην ολιγώτερον ικανός να + εξωτερικεύση τέλεια τον εαυτό του παρά ο καλλιτέχνης, που πάντα + έχει στη διάθεσή του τις απρόσωπες και αντικειμενικές φόρμες. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Όχι κατ' ανάγκην, και καθόλου μάλιστα, αν + παραδεχθή ότι κάθε τρόπος κριτικής στην πιο υψηλή ανάπτυξή του + είναι απλώς μία διάθεση κι ότι ποτέ δεν είμεθα πιο αληθινοί + στον εαυτό μας παρ' όταν είμεθα ασυνεπείς. Ο αισθητικός + κριτικός, συνεπής μονάχα στην αρχή της ομορφιάς, σ' όλα τα + πράγματα αποζητάει πάντα φρέσκες εντυπώσεις, παίρνοντας από τις + διάφορες Σχολές το μυστικό της μαγείας των, σκύβοντας, μπορεί, + καμμιά φορά μπροστά σε ξένους βωμούς ή χαμογελώντας, αν το + γουστάρη έτσι η φαντασία του, σε παράξενους νέους θεούς. Ό,τι + οι άλλοι ονομάζουν το παρελθόν ενός ανθρώπου έχει αναμφιβόλως + σχέση μ' αυτούς, αλλά δεν έχει τίποτε να κάνη μ' αυτόν. Όποιος + λαμβάνει υπ' όψιν το παρελθόν του, είναι ανάξιος να έχη μέλλον + μπροστά του. Όταν κανείς έδωκε έκφραση σε μια διάθεσή του, + έκανε ό,τι είχε να κάνη μ' αυτή. Γελάς, μα πίστεψέ με πως έτσι + είναι. Χθες ο Ρεαλισμός εγοήτευε τον καθένα. Έπαιρνε κανείς απ' + αυτόν εκείνο το nouveau frisson (102), που ήταν σκοπός του να + γεννήση· τον ανέλυσε κατόπιν, τον ερμήνεψε, τον βαρέθηκε. Κατά + την παρακμή του ήλθε ο Luministe στη ζωγραφική και ο + Symboliste στην ποίηση, και το πνεύμα του μεσαιωνισμού, το + πνεύμα εκείνο που δεν ανήκει στο χρόνο, αλλά στην + ιδιοσυγκρασία, ξύπνησε ξαφνικά στη λαβωμένη Ρωσσία και μας + κλόνισε για μια στιγμή με την τρομερή γοητεία του πόνου. Σήμερα + όλοι φωνάζουν για τη Ρομάντσα (Romance), και, να, τα φύλλα + τρεμουλιάζουν στην κοιλάδα και στις βυσσινιές βουνοκορφές + περπατά η Ομορφιά. με σβέλτα χρυσωμένα ποδάρια. Οι παλιές μόδες + δημιουργίας φυσικά χρονοτριβούν ακόμα. Οι καλλιτέχνες + ξαναπαρουσιάζουν τον εαυτό τους, είτε ο ένας τον άλλο, με + πληκτικήν επανάληψιν. Όμως η Κριτική πάντα προχωρεί και ο + κριτικός πάντα αναπτύσσεται. Ούτε πάλι είναι πραγματικά + περιωρισμένος ο κριτικός στην υποκειμενική μορφήν εκφράσεως. Η + μέθοδος του δράματος είναι και δική του μέθοδος, καθώς και η + μέθοδος του έπους. Μπορεί να μεταχειρισθή τον διάλογο, καθώς + εκείνος που έβαλε τον Μίλτωνα να μιλήση με τον Marvel για τη + φύση της κωμωδίας και της τραγωδίας κ' έκανε τον Sidney και τον + Lord Brooke να μιλήσουν για τα γράμματα κάτω από τις βαλανιδιές + του Penshurst ή να πάρη το διήγημα, όπως αρέσει του κ. Pater να + κάνη, που κάθε ένα από τα Φανταστικά Πορτραίτα του — δεν είν' + αυτός ο τίτλος του βιβλίου; — μας παρουσιάζει κάτω από τη + φανταστική φορεσιά του μύθου κάποιο φίνο κ' εξαίρετο κομμάτι + κριτικής, ένα για το ζωγράφο Watteau, άλλο για τη φιλοσοφία του + Σπινόζα, άλλο για τα ειδωλολατρικά στοιχεία της αρχής της + Αναγεννήσεως και τελευταίο και από κάποιες μεριές + υποβλητικώτερο για την αρχή εκείνου του Aufklärung, εκείνης + της χαραυγής των γραμμάτων που έφεξε στη Γερμανία τον + τελευταίον αιώνα και που η δική μας διανοητική μόρφωση τόσα της + χρωστά. Ο διάλογος βέβαια, η θαυμαστή αυτή φιλολογική φόρμα, + που από τον Πλάτωνα ως τον Λουκιανό κι από τον Λουκιανό ως τον + Giordano Bruno κι από τον Bruno ως τον μεγαλόπρεπον εκείνο γέρο + Ειδωλολάτρη, που τόσο του άρεσε του Κάρλαϋλ, όλοι οι + δημιουργικοί κριτικοί του κόσμου τη μεταχειρισθήκαν, δεν μπορεί + ποτέ να χάση τα θέλγητρά του για τον διανοούμενο άνθρωπο ως + μέσον εκφράσεως. Μ' αυτόν μπορεί να φανερώση τον εαυτό του και + σε κάθε φαντασία να δώση μορφή και πραγματικότητα σε κάθε + διάθεση. Μ' αυτόν μπορεί να εκθέση το ζήτημα απ' όλες του τις + όψεις και να μας το δείξη κυκλικό, όπως μας δείχνει ο γλύπτης + ταντικείμενα, που έτσι κερδίζουν όλον τον πλούτο και την + αλήθεια της εντυπώσεως, που γεννιέται από τις πλευρικές εκείνες + εκλάμψεις, τις οποίες υποβάλλει ξαφνικά η κεντρική ιδέα στην + εκτύλιξή της και που πράγματι φωτίζουν τελειότερα την ιδέα, ή + από τις ευτυχείς εκείνες δεύτερες σκέψεις που δίνουν πλήθια την + τελειότητα στο κεντρικό σχέδιο κι ωστόσο φέρνουν κάτι από τη + λεπτή μαγεία του τυχαίου. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Μ' αυτόν επίσης μπορεί εκείνος να βρη ένα + φανταστικόν ανταγωνιστή και να του αλλάξη τη γνώμη όποτε θελήση + με κανένα παράλογο σόφισμα. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Α! είναι τόσο εύκολο ν' αλλάξη κανείς τη γνώμη των + άλλων, μα τόσο δύσκολο να γυρίση το δικό του το μυαλό. Για να + φθάση κανείς σε ό,τι πραγματικά πιστεύει, πρέπει να μιλήση με + άλλα κι όχι με τα δικά του χείλη. Για να μάθη την αλήθεια + πρέπει να φαντασθή χίλιες δυο ψευτιές. Γιατί τι είναι η + αλήθεια; Σε ζητήματα θρησκευτικά είναι απλώς το δόγμα που + επιζή. Στα επιστημονικά θέματα είναι η τελική αντίληψη. Στα + καλλιτεχνικά πράγματα η τελευταία ψυχική διάθεση του καθενός. + Βλέπεις τώρα, Ερνέστε, ότι ο κριτικός έχει στη διάθεσή του + τόσες αντικειμενικές μορφές εκφράσεως όσες και ο καλλιτέχνης. Ο + Ruskin διατυπώνει την κριτική του σε φανταστική πρόζα και είναι + έξοχος στις μεταβολές και αντιφάσεις του. Ο Browning σε + ανομοιοκατάληκτους στίχους, και κάνει τον ζωγράφο και τον + ποιητή να μας πουν το μυστικό τους. Ο Renan μεταχειρίζεται τον + διάλογο. Ο κ. Pater τον μύθο· και ο Rossetti μεταφέρει σε + μουσικά σοννέτα τα χρώματα του Giorgione και τα σχέδια του + Ingres και τα δικά του σχέδια και χρώματα επίσης, νοιώθοντας με + το ένστικτο εκείνου που κατέχει πολλούς τρόπους εκφράσεως ότι η + τελική τέχνη είναι η φιλολογία, και το πιο φίνο και πιο πλούσιο + όργανο οι λέξεις. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Καλά, τώρα που εβεβαίωσες ότι ο κριτικός έχει στη + διάθεσή του όλες τις αντικειμενικές φόρμες, θα ήθελα να μου πης + ποιες είναι οι ιδιότητες που χαρακτηρίζουν τον αληθινό κριτικό. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Σαν ποιες να είναι λες; + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Εγώ είμαι της ιδέας ότι ο κριτικός πρέπει προ + παντός να είναι αμερόληπτος. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Α! όχι αμερόληπτος. Ο κριτικός δεν μπορεί να είναι + αμερόληπτος στην κοινή σημασία της λέξεως. Μονάχα για πράματα + που δεν τον ενδιαφέρουν μπορεί κανείς να εκφράση μια πράγματι + αβίαστη γνώμη κι αυτός είναι βέβαια ο λόγος που μια αβίαστη + γνώμη είναι πάντα δίχως καμμιάν απολύτως αξία. Ο άνθρωπος που + βλέπει και τις δυο όψεις ενός ζητήματος δεν βλέπει απολύτως + τίποτε. Η Τέχνη είναι πάθος, και στα καλλιτεχνικά ζητήματα η + Σκέψη χρωματίζεται δίχως άλλο από τη συγκίνηση και είν' έτσι + περισσότερη ρευστή παρά σταθερή· και με το να κρέμεται από + λεπτές διαθέσεις κ' εξαιρετικές στιγμές δεν μπορεί να κλεισθή + στην ακαμψία μιας επιστημονικής διατυπώσεως ή ενός θεολογικού + δόγματος. Στην ψυχή μιλεί η Τέχνη και η ψυχή μπορεί να γίνη η + φυλακή του μυαλού, όπως και του κορμιού. Δεν πρέπει φυσικά να + είναι κανείς προκατειλημμένος· μα, καθώς κάποιος μεγάλος είπε + προ εκατό χρόνων, σε τέτοια ζητήματα του καθενός χρέος είναι να + έχη προτιμήσεις· κι όταν κανείς έχει προτιμήσεις παύει να είναι + αμερόληπτος. Μονάχα ένας κήρυκας δημοπρασίας μπορεί εξίσου κι + αμερόληπτα να θαυμάζη όλες τις Σχολές της Τέχνης. Όχι, η + αμεροληψία δεν είναι καμμιά από τις ιδιότητες του αληθινού + κριτικού. Ούτε καν είναι κανένας όρος της κριτικής. Καθεμία, + της Τέχνης μορφή, με την οποίαν ερχόμεθα σε συνάφεια, μας + υποδουλώνει για μια στιγμή αποκλείοντας κάθε άλλη μορφή. Πρέπει + ν' αφιερωθούμεν αποκλειστικά στο έργο για το οποίο πρόκειται, + οποιοδήποτε κι αν είναι, εάν θέλουμε να μάθουμε το μυστικό του. + Πρέπει προσωρινά να μη σκεφθούμε για τίποτε άλλο, και δεν + μπορούμε πράγματι να σκεφθούμε για τίποτε άλλο. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Ο αληθινός κριτικός πρέπει να είναι λογικός + οπωσδήποτε, δεν είν' έτσι; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Λογικός; Δυο τρόποι υπάρχουν για να μην αρέση + κανενός η Τέχνη, Ερνέστε. Ο ένας είναι να μη του αρέση· κι ο + άλλος να του αρέση σύμφωνα με τη λογική. Γιατί η Τέχνη, όπως το + ενόησε ο Πλάτων, κι όχι δίχως πόνο, πλάθει στην ψυχή του + ακροατή ή του θεατή ένα είδος θείας μανίας. Δεν πηγάζει από την + έμπνευση, μα εμπνέει. Δεν είναι το Λογικό η δύναμη που + αποτείνεται. Μια φορά κι αγαπά κανείς την Τέχνη, πρέπει να την + αγαπά περισσότερο από καθετί άλλο στον κόσμο, κ' ενάντια σε + τέτοιαν αγάπη, αν άκουε κανείς το λογικό, θα έβλεπε πως θα + κατακραύγαζε. Δεν υπάρχει καμμιά λογική στη λατρεία της + Ομορφιάς. Είναι παραπολύ μεγαλόπρεπη ώστε να μη μπορή να είναι + λογική. Εκείνοι που της ζωής των την κυριαρχούσα νότα αποτελεί + θα φαίνονται πάντα στον κόσμο σωστοί οραματισταί. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Τότε τουλάχιστο πρέπει ο κριτικός να είναι + ειλικρινής. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Λίγη ειλικρίνεια είναι επικίνδυνο πράγμα και πολλή + είναι τελείως καταστρεπτική. Ο αληθινός κριτικός θα είναι + φυσικά πάντα ειλικρινής στην αφοσίωσή του στην αρχή της + Ομορφιάς, αλλά θα ζητή την Ομορφιά σε κάθε εποχή και σε κάθε + Σχολή και ποτέ δεν θα επιτρέψη στον εαυτό του να περιορίζεται + σε μιαν ωρισμένη συνήθεια σκέψεως ή σ' ένα στερεότυπο τρόπο + παρατηρήσεως. Θα μεταχειρισθή πολλές φόρμες και χίλιους τρόπους + και πάντα θα έχη την περιέργεια νέων συγκινήσεων και + καινούργιων απόψεων. Με συνεχή αλλαγή και μόνο μ' αυτή θα βρη + την αληθινή ενότητα. Δεν θα θελήση να γίνη σκλάβος των ιδικών + του ιδεών. Γιατί τι είναι ο νους, αν όχι κίνησις στον + διανοητικό κύκλο; Η ουσία της σκέψεως, όπως η ουσία της ζωής, + είναι η ανάπτυξη. Δεν πρέπει να σε φοβίζουν οι λέξεις, Ερνέστε. + Ό,τι οι άνθρωποι ονομάζουν ανειλικρίνεια είναι απλώς μια + μέθοδος με την οποίαν μπορούμε να πολλαπλασιάσουμε την + προσωπικότητά μας. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Φοβούμαι πως δεν πέτυχα στη διατύπωση των + ερωτημάτων μου. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Από τις τρεις ιδιότητες που ανέφερες οι δυο, η + ειλικρίνεια κ' η αμεροληψία, ήταν αν όχι καθαρά ηθικές, + τουλάχιστον όμως από τα περίχωρα της ηθικής και ο πρώτος όρος + της κριτικής είναι ότι ο κριτικός πρέπει να είναι ικανός να + διακρίνη ότι ο κύκλος της Τέχνης και ο κύκλος της Ηθικής είναι + τέλεια ξέχωροι. Όταν συγχέωνται, έρχεται το χάος ξανά στη μέση. + Πολύ συχνά δε συγχέονται τώρα στην Αγγλία, και μολονότι οι + νεώτεροι Πουριτανοί μας δεν μπορούν να καταστρέψουν ένα όμορφο + πράγμα, ωστόσο με την υπερβολική τους φαγούρα κατορθώνουν και + μουντζουρώνουν για μια στιγμή την Ομορφιά. Κυρίως, λυπούμαι να + το πω, τέτοιοι άνθρωποι τρέχουν στην εφημερίδα για να εκφράσουν + τον εαυτό τους. Λυπούμαι γιατί πολλά ευνοϊκά πράγματα μπορεί να + πη κανείς για τη νεώτερη δημοσιογραφία. Δίνοντάς μας τις γνώμες + των αμόρφωτων μας κρατεί εις συνάφειαν με την αμάθεια της + κοινωνίας. Με το ν' αναγράφη προσεκτικά τα καθημερινά συμβάντα + της σύγχρονης ζωής μας δείχνει τι μικρή σημασία που έχουν + πράγματι τέτοια συμβάντα. Με το να συζητή αναλλοίωτα τα περιττά + μας κάνει να νοιώθουμε ποια πράγματα είναι απαραίτητα για τη + μόρφωση και ποια δεν είναι. Αλλά δεν πρέπει να επιτρέπη του + ελεεινού Ταρτούφου να σκαρώνη άρθρα για τη νεωτέρα Τέχνη. Όταν + το επιτρέπη αυτό, δείχνει τον εαυτό του ανόητο. Τα άρθρα του + Ταρτούφου ωστόσο και οι σημειώσεις του Chadband (103) αυτό το + καλό έχουν τουλάχιστο· χρησιμεύουν για να δείξουν πόσον + εξαιρετικά περιωρισμένος είναι ο χώρος που γύρω του η ηθική και + οι ηθικές αξίες έχουν απαίτηση να εξασκούν επίδραση. Η επιστήμη + είναι έξω από την ακτίνα της ηθικής, γιατί τα μάτια της είναι + στυλωμένα 'πάνω σε αιώνιες αλήθειες. Η Τέχνη είναι έξω από την + ακτίνα της ηθικής, γιατί τα μάτια της τα έχει στυλωμένα 'πάνω + σε ωραία και αθάνατα πράγματα, που πάντα κι αλλάζουν. Στην + ηθική ανήκουν οι κατώτεροι και λιγώτεροι διανοητικοί κύκλοι. + Ωστόσο ας τους αφήσουμε να φωνασκούν αυτούς τους Πουριτανούς. + Έχουν την κωμική τους όψη. Ποιος μπορεί να κρατηθή από τα + γέλοια όταν ένας κοινός εφημεριδογράφος προτείνη σοβαρά να + περιορισθούν τα θέματα, που έχει στη διάθεσή του ο καλλιτέχνης; + Κάποιος περιορισμός μπορεί να επιβληθή — και θα επιβληθή, + ελπίζω, γρήγορα — σε κάμποσους εφημεριδογράφους και εφημερίδες + μας. Γιατί μας δίδουν τα γυμνά, χυδαία και συχαμερά γεγονότα + της ζωής. Αναγράφουν καθημερινά μ' εξευτελιστικήν αχορτασιά τα + κατώτερα εγκλήματα και με την ευσυνειδησία των απαίδευτων μας + δίδουν ακριβείς και πεζότατες λεπτομέρειες του τι κάνουν + άνθρωποι που δεν εμπνέουν κανέν απολύτως ενδιαφέρον. Αλλά του + καλλιτέχνη, που δέχεται τα συμβάντα της ζωής κι όμως τα + μεταμορφώνει σε φόρμες ομορφιάς και τα κάνει αγωγούς ελέους ή + φόβου και δείχνει το χρώμα και το θαύμα τους και την αληθινή + ηθική σημασία τους και κτίζει μ' αυτά έναν κόσμο πραγματικώτερο + κι απ' αυτή την πραγματικότητα και υψηλοτέρας και πιο ευγενικής + εννοίας, ποιος θα του βάλη περιορισμούς; Όχι οι απόστολοι της + νέας αυτής Δημοσιογραφίας, που δεν είναι παρά η παλιά χυδαιότης + «γραμμένη πιο πλατειά». Όχι οι απόστολοι του νέου αυτού + Πουριτανισμού, που δεν είναι παρά ο κλαυθμυρισμός του υποκριτή, + και που και μιλιέται και γράφεται άσχημα. Η απλή ακόμα υπόθεσις + γι' αυτό είναι γελοία. Ας αφήσουμε τους φαύλους τούτους κι ας + προχωρήσουμε στη συζήτηση για τις καλλιτεχνικές ιδιότητες, που + χρειάζεται ο αληθινός κριτικός. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Και ποιες είν' αυτές; Πες μου τες εσύ ο ίδιος. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Η ιδιοσυγκρασία είναι εκείνο που πρώτα πρώτα + χρειάζεται για τον κριτικό — μια ιδιοσυγκρασία μ' εξαιρετικό το + αίσθημα του ωραίου κ' εξαιρετικά αισθαντική στις διάφορες + εντυπώσεις που μας κάνει το ωραίον. Κάτω από ποιες συνθήκες και + με τι μέσα η ιδιοσυγκρασία τούτη πλάθεται στη φυλή ή στο άτομο + δεν θα το συζητήσουμε τώρα. Φθάνει να σημειώσουμε ότι είναι + υπαρκτή κι ότι εντός μας υπάρχει η αίσθηση του ωραίου, ξέχωρη + από τις άλλες αισθήσεις και ψηλότερά τους, ξέχωρη από τη λογική + κ' ευγενικώτερης σημασίας, ξέχωρη από την ψυχή και ίσης αξίας, + μία αίσθηση που οδηγεί μερικούς στη δημιουργία και άλλους, τα + πιο λεπτά πνεύματα, υποθέτω, απλώς στο να ρεμβάζουν διανοητικά. + Όμως για να λογαριασθή και γίνη τελεία η αίσθησις αυτή θέλει + κάποια μορφή εξαιρετικού περιβάλλοντος. Δίχως αυτό σβύνει από + μαρασμό ή ναρκώνεται. Θυμάσαι το αξιολάτρευτο εκείνο κομμάτι, + όπου ο Πλάτων περιγράφει πώς ο νεαρός Έλλην πρέπει ν' + ανατρέφεται και τόσον επίμονα εξετάζει τη σπουδαιότητα του + περιβάλλοντος. Μας λέει πως πρέπει το παιδί να μεγαλώνη μέσα σε + όμορφα θεάματα και ακούσματα, έτσι που η ομορφιά των υλικών + αντικειμένων να μπορή να ετοιμάζη την ψυχή του για να δεχθή την + πνευματικήν ωραιότητα. Ασυναισθήτως και δίχως να ξέρη τον λόγο, + θ' αναπτύσση μέσα του τον αληθινόν εκείνον έρωτα του ωραίου, + που, όπως ο Πλάτων δεν βαριέται να μας το υπενθυμίζη, είναι ο + πραγματικός σκοπός της αγωγής. Σιγά-σιγά θα γεννιέται μέσα του + μια τέτοια διάθεση που θα τον οδηγή απλά και φυσικά να διαλέγη + το καλό παρά το κακό και απορρίπτοντας το χυδαίο και το + αταίριαστο ν' ακολουθή με το λεπτό γούστο του ενστίκτου ό,τι + είναι χαριτωμένο και γοητευτικό και αξιέραστο. Στο τέλος στη + φυσική του σειρά το γούστο αυτό θα γίνη κριτικό και συνειδητό, + αλλά στην αρχή θα υπάρχη απλώς σαν καλλιεργημένο ένστικτο· και + «όποιος έλαβε την αληθινή τούτη τη μόρφωση του εσωτερικού + ανθρώπου, με καθαρό και σίγουρο μάτι θ' αντιληφθή τις + παραλείψεις και τα σφάλματα στην Τέχνη ή στη Φύση και μ' ένα + γούστο, που δεν μπορεί να γελιέται, ενώ επαινεί ό,τι είναι καλό + και βρίσκει ευχαρίστηση σ' αυτό και το δέχεται μες στην ψυχή + του και γίνετ' έτσι καλός κ' ευγενικός, θα κατηγορή δίκαια και + θα μισή το κακό τώρα στις ημέρες της νειότης του και προτού + ακόμα να μπορή να ξέρη το γιατί». Έτσι, όταν αργότερα αναπτυχθή + μέσα του το κριτικό και αυτοσυνείδητο πνεύμα, «θα το αναγνωρίση + και θα το χαιρετίση σαν ένα φίλο, στον οποίον η μόρφωσή του προ + πολλού τον είχε γνωρίσει». Είναι σχεδόν περιττό να σου το πω, + Ερνέστε, πόσο εμείς στην Αγγλία μείναμε μακριά απ' αυτό το + ιδανικό, και φαντάζομαι το χαμόγελο που θα φώτιζε το γυαλιστερό + πρόσωπο του Φιλισταίου, αν τολμούσε κανένας να του υποβάλη ότι + ο αληθινός σκοπός της αγωγής είναι η αγάπη του ωραίου και ότι + τα μέσα, με τα οποία έπρεπε να εργάζεται η αγωγή, είναι η + ανάπτυξη της ιδιοσυγκρασίας, η καλλιέργεια του γούστου και η + δημιουργία του κριτικού πνεύματος. + + Ωστόσο και σ' εμάς ακόμη αφήκαν να μείνη κάποια γοητεία + περιβάλλοντος και η κουταμάρα των παιδονόμων και των καθηγητών + δεν έχει να κάνη τίποτε, όταν μπορή κανείς και χαζεύη στα + γκρίζα μοναστήρια του Magdalen (104) κι ακούη ψαλμωδίες σαν με + φωνή φλάουτου στο παρεκκλήσι του Waynfleete ή ξαπλώνεται στο + πράσινο λειβάδι ανάμεσα στα παράξενα ασπρολούλουδα, τα + κατάστικτα απ' του σαλιγκαριού τις γυαλιστερές ασημοκλωστές και + παρατηρή πως το ηλιοφρυμμένο καταμεσήμερο κτυπά και γυαλίζουν + σαν από το πιο φίνο χρυσάφι οι χρυσωμένοι ανεμοδείκτες του + Κάστρου, ή πλανιέται στη σκάλα της Εκκλησίας του Χριστού κάτω + από του θόλου τις σκιερές καμάρες ή περνά από τη λαξεμένη σ' + αγάλματα Πύλη του Κτιρίου Laud στο Κολλέγιο του Άγ. Γιάννη. Και + δεν είναι μονάχα στην Οξφόρδη ή στο Καίμπριτζ που μπορεί να + μορφώνεται να καλλιεργήται, ή να τελειοποιήται η καλαισθησία. + Σ' όλη πέρα πέρα την Αγγλία παρατηρείται μια Αναγέννησις των + διακοσμητικών τεχνών. Η ασχήμια είχε κι αυτή κάποτε την εποχή + της. Ακόμα και στα πλουσιόσπιτα βλέπεις γούστο και τα σπίτια + των μη πλουσίων έγιναν κομψά, χαριτωμένα και ευχάριστα για + κατοικία. Ο Κάλιμπαν, ο κακόμοιρος φωνακλάς Κάλιμπαν, θαρρεί + πως, όταν αυτός παύη να μορφάζη σε κάτι, εκείνο παύει πια να + υπάρχη. Μα αν δεν κοροϊδεύη πια, ο λόγος είναι ότι αντίκρυσε + κοροϊδία πιο λεπτή και τσουχτερή από τη δική του και για μια + στιγμή του επιβάλανε σκληρά εκείνη τη σιωπή που έπρεπε για + πάντα να του σφραγίση τάσχημα στραβωμένα του χείλη. Ό,τι έγινε + ως τώρα περιορίζεται κυρίως στο καθάρισμα του δρόμου. Πάντα πιο + δύσκολο είναι να χαλνά κανείς παρά να πλάθη κι όταν ό,τι κανείς + χάλασε είναι χυδαιότης κ' ηλιθιότης, η δουλειά για το γκρέμισμα + δεν θέλει μονάχα θάρρος, μα και περιφρόνηση. Ωστόσο μου + φαίνεται πως το γκρέμισμα προχώρησε αρκετά. Γλυτώσαμε από ό,τι + ήταν άσχημο. Τώρα έχομε να πλάσουμε ό,τι είναι όμορφο. Και + μολονότι η αποστολή της αισθητικής κινήσεως είναι να τραβήξη + τους ανθρώπους στον διανοητικό ρεμβασμό κι όχι να τους οδηγήση + στο να δημιουργούν, εν τούτοις, επειδή το δημιουργικό ένστικτο + είναι γερό στον Κέλτο κι ο Κέλτος είναι εκείνος που δείχνει το + δρόμο προς την Τέχνη, δεν υπάρχει λόγος η παράξενη αυτή + Αναγέννησις να μη γίνη σε μελλοντικά χρόνια τόσο περίπου δυνατή + στο είδος της, όσο ήταν η Αναγγέννησις της Τέχνης πολλούς + αιώνες προτήτερα στις Ιταλικές πόλεις. + + Βέβαια για την καλλιέργεια της ιδιοσυγκρασίας πρέπει να + στραφούμε στις διακοσμητικές τέχνες, στις τέχνες που μας + συγκινούν, όχι σ' όσες μας διδάσκουν. Τις νεώτερες ζωγραφιές + είναι ωρισμένως ευχάριστο να τις βλέπη κανείς. Τουλάχιστο + μερικές απ' αυτές. Αλλά σχεδόν αδύνατο να ζη κανείς μ' αυτές. + Είναι με παραπολλή μαστοριά καμωμένες, παραπολύ δογματικές, + παραπολύ διανοητικές. Η σημασία τους είναι ολοφάνερη κ' η + μέθοδός τους υπέρ το δέον καθαρά καθωρισμένη. Εξαντλεί κανείς + πολύ γρήγορα ό,τι έχουν να πουν και γίνονται έπειτα τόσον + ανιαρές όσον οι καθημερινοί σχετικοί του καθενός. Μ' αρέσουν + υπερβολικά τα έργα πολλών εμπρεσσιονιστών ζωγράφων Παρισινών + και Λοντρέζων. Η λεπτότης και η διάκριση δεν αφήκαν ακόμα τη + Σχολή τους. Μερικές κατατάξεις και αρμονίες των μας θυμίζουν + την άφθαστη ομορφιά της αθάνατης του Gautier Symphonie en Blanc + Majeur, αυτού του άφθαρτου αριστουργήματος χρώματος και + μουσικής που μπορεί να υπέβαλε τον τύπο καθώς και τους τίτλους + πολλών από τις καλύτερες εικόνες τους. Για μια τάξη που + καλοδέχεται τους ανικάνους με προθυμία γεμάτη συμπάθεια και + συγχέει το αλλόκοτο με το ωραίο και το πεζό με το αληθινό, + είναι εξαιρετικά υπέροχοι. Μπορούν να κάμουν με νιτρικόν οξύ + γλυφές που έχουν τη λαμπρότητα επιγραμμάτων, παστέλλα που είναι + τόσο γοητευτικά όσον καθετί που είναι παράξενο, κι όσο για τα + πορτραίτα των ό,τι και να πουν εναντίον τους οι κοινοί + άνθρωποι, κανείς δεν μπορεί ν' αρνηθή ότι έχουν το μοναδικό και + θαυμαστό εκείνο θέλγητρο που ανήκει στα έργα που στηρίζονται + στον καθαρό μύθο. Ακόμη κ' οι Εμπρεσσιονισταί, ειλικρινείς και + φιλόπονοι που είναι, δεν κάνουν. Μ' αρέσουν. Ο λευκός τόνος των + με τις ποκιλίες του εις χρώμα λιλά ήτον εποχή για το χρώμα. + Μολονότι η στιγμή δεν κάνει τον άνθρωπο, η στιγμή σύγουρα κάνει + τον Εμπρεσσιονιστή, και τι δεν μπορεί να ειπωθή για τη στιγμή + στην Τέχνη και «της στιγμής το μνημείο», κατά τη φρασεολογία + του Rossetti; Είναι όμοια υποβλητικοί. Αν δεν άνοιξαν τα μάτια + του τυφλού, έδωκαν τουλάχιστο μεγάλη ενθάρρυνση στους + κοντόφθαλμους κ' ενώ οι αρχηγοί των μπορεί να έχουν όλην την + απειρία της γεροντικής ηλικίας, οι νέοι των είναι αρκετά + φρόνιμοι ώστε να μην είναι ποτέ ευαίσθητοι. Ωστόσο επιμένουν να + μεταχειρίζονται τη ζωγραφική ως μέσον αυτοβιογραφίας για τη + χρήση των αγραμμάτων και μας ανιστορούνε πάντα με φλυαρία 'πάνω + στα χοντρά κανναβόπανά τους τον άχρηστον εαυτό τους και τις + άχρηστές των γνώμες και χαλούν με μια χυδαίαν υπερέμφαση εκείνη + την ωραία περιφρόνηση της φύσεως, που είναι το καλύτερο και + μόνο σεμνό πράγμα που έχουν να δείξουν. Βαριέται κανείς στο + τέλος το έργο των ατόμων, που η ατομικότης των είναι πολυθόρυβη + και γενικά δίχως κανέν ενδιαφέρον. Περισσότερα μπορεί να πη + κανένας ευνοϊκά για την πιο καινούργια Σχολή του Παρισιού, τους + Archaïcistes, όπως λεν τον εαυτό τους, που μη θέλοντας ν' + αφήσουν τον καλλιτέχνη ολότελα στο έλεος του καιρού δεν + βρίσκουν το ιδανικό της Τέχνης στη σκέτη ατμοσφαιρικήν επήρεια, + μα ζητούν τη φανταστικήν ομορφιά του σχεδίου και την + ερατεινότητα του ωραίου χρώματος και, απορρίπτοντας τον + πληκτικό ρεαλισμό εκείνων που απλώς ζωγραφίζουν ό,τι βλέπουν, + προσπαθούν να βλέπουν κάτι που αξίζει και φροντίζουν να το + βλέπουν όχι μονάχα με το πραγματικό και φυσικό μάτι, μα και με + τα ευγενικώτερα μάτια της ψυχής, που είναι κάτι τόσο πιο πλατύ + σε πνευματικήν έκταση όσο πιο λαμπρό για τον καλλιτεχνικό + σκοπό. Αυτοί οπωσδήποτε εργάζονται κάτω από τις διακοσμητικές + εκείνες, συνθήκες που απαντά η καθεμιά τέχνη για την + τελειοποίησή της κ' έχουν το αισθητικόν ένστικτο ικανό να τους + κάμη να λυπούνται για τους χυδαίους και κουτούς περιορισμούς + της όλως διόλου νεωτεριστικής φόρμας, που έγιναν αιτία της + καταστροφής τόσων Εμπρεσσιονιστών. Ακόμη με την τέχνη την + καθαρά διακοσμητική πρέπει να ζη κανείς. Απ' όλες μας τις + ορατές τέχνες αυτή μόνη πλάθει μέσα μας και διάθεση και + ιδιοσυγκρασία. Το σκέτο χρώμα, το αμόλυντο από όποιαν έννοια + και άσχετο με οποιαδήποτε ωρισμένη φόρμα, μπορεί να μιλήση στην + ψυχή κατά χίλιους τρόπους. Η αρμονία που κατοικεί στις λεπτές + αναλογίες των γραμμών και των μαζών καθρεφτίζεται στο μυαλό. Οι + επαναλήψεις του προτύπου μας δίνουν ανάπαυση. Τα θαύματα του + σχεδίου διεγείρουν τη φαντασία. Στην απλήν ερασμιότητα του + υλικού που χρησιμοποιήθηκε υπάρχουν κρυφά στοιχεία μορφωτικά. + Ούτε είναι αυτό όλο. Με το να απορρίψη σκόπιμα τη Φύση ως + ιδανικό της ομορφιάς καθώς και τη μέθοδο της μιμήσεως του + κοινού ζωγράφου η διακοσμητική τέχνη όχι μόνο προετοιμάζει την + ψυχή για να δεχθή το αληθινό έργο της φαντασίας, αλλά και + αναπτύσσει μέσα της εκείνο το αίσθημα της φόρμας που είναι η + βάση της δημιουργικής όσο και της κριτικής προσπάθειας. Γιατί ο + πραγματικός τεχνίτης είναι εκείνος που ξεκινάει όχι από το + αίσθημα στη φόρμα, αλλά από τη φόρμα στη σκέψη και στο πάθος. + Δεν συλλαμβάνει πρώτα μιαν ιδέα και δεν λέει κατόπι στον εαυτό + του: «θ' αναπτύξω την ιδέα μου σ' ένα σύνθετο μέτρο από + δεκατέσσαρες στίχους», μα εκτιμώντας την ομορφιά της φόρμας του + σοννέτου συλλαμβάνει κάποιους ρυθμούς μουσικής και τρόπους + ρίμας και η απλή φόρμα του υποβάλλει με τι να το γεμίση και να + το κάνη διανοητικά και αισθηματικά τέλειο. Ώρες-ώρες ο κόσμος + φωνάζει θορυβωδώς εναντίον κάποιου μάγου καλλιτέχνη ποιητή, + γιατί, για να μεταχειρισθούμε τη δική του παλιά κι ανόητη + φράση, «δεν λέει τίποτε». Όμως, αν είχε τίποτε να πη, θα + τόλεγε, και το αποτέλεσμα θα ήταν οχληρό. Ακριβώς γιατί δεν + φέρνει καινούργιο μήνυμα, μπορεί και πλάθει όμορφο έργο. Την + έμπνευση την παίρνει από τη φόρμα, και μόνο από τη φόρμα, όπως + ταιριάζει σ' ένα καλλιτέχνη, το αληθινό πάθος θα τον ερήμαζε. + Ό,τι συμβαίνει στην πραγματικότητα είναι χαλασμένο για την + τέχνη. Κάθε κακή ποίηση βγαίνει από το αληθινό αίσθημα. Να + είναι κανείς φυσικός θα πη να είναι πεζός και να είναι πεζός θα + πη να είναι αντικαλλιτεχνικός. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Απορώ αν πράγματι πιστεύης αυτά που λες. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Γιατί τάχα ν' απορής; Δεν είναι μονάχα στην τέχνη + το σώμα η ψυχή. Σε κάθε κύκλο της ζωής η Μορφή είναι η αρχή των + πραγμάτων. Αι ρυθμικαί αρμονικαί κινήσεις στο χορό μεταφέρουν, + — ο Πλάτων μας το λέει, — τον ρυθμό και την αρμονία στο νου. Οι + τύποι είναι η τροφή της πίστεως, αναφωνεί ο Newman, σε μιαν από + τις μεγάλες εκείνες στιγμές της ειλικρινείας που μας κάνουν να + θαυμάσωμε και να γνωρίσωμε τον άνθρωπο. Είχε δίκιο, μολονότι + δεν ήξερε τι τρομερό δίκιο που είχε. Τα σύμβολα της πίστεως τα + πιστεύει ο κόσμος όχι γιατί είναι λογικά, μα γιατί + επαναλαμβάνονται. Μάλιστα, η Μορφή είναι το παν. Είναι το + μυστικό της ζωής. Βρες έκφραση για έναν πόνο και θα σου είναι + αγαπητός. Βρες έκφραση για μια χαρά κ' εντείνεις την έκστασή + της. Θέλεις ν' αγαπάς; Κάνε χρήση της Μετανοίας, της Αγάπης κ' + οι λέξεις θα πλάσουν τον πόθο, από τον οποίον ο κόσμος + φαντάζεται πως πηγάζουν οι λέξεις. Έχεις καμμιάν οδύνη που σου + τρώει τα σωθικά; Βαπτίσου στη γλώσσα της Οδύνης, μάθε την + προφορά της από τον Πρίγκηπα Άμλετ και τη Βασίλισσα Constance + και θα δης ότι η απλή έκφραση είναι τρόπος παρηγοριάς κι ότι η + Φόρμα, που είναι η γέννα του πάθους, είναι και ο θάνατος του + πόνου. Και για να ξαναγυρίσουμε στη σφαίρα της τέχνης, η Φόρμα + πλάθει όχι μονάχα την κριτικήν ιδιοσυγκρασία, αλλά και το + αισθητικόν ένστικτο, το αλάθητον εκείνο ένστικτο, που + αποκαλύπτει όλα τα πράγματα από την όμορφή τους μεριά. Ξεκίνα + από τη λατρεία της φόρμας και κανένα μυστικό δεν είναι στην + τέχνη που να μη ξεσκεπασθή, και θυμήσου ότι στην κριτική καθώς + στην καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία είναι το παν κι ότι οι Σχολές + της τέχνης πρέπει να ταξινομηθούν ιστορικώς όχι σύμφωνα με την + εποχή της παραγωγής τους, αλλά σύμφωνα με τις ιδιοσυγκρασίες, + στις οποίες αποτείνονται. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Η θεωρία σου για την αγωγή είναι τερπνή. Αλλά ποιαν + επίδραση ο κριτικός σου θ' ασκή, αφού θα έχη αναπτυχθή σε + τέτοιο εξαίσιο περιβάλλον; Πιστεύεις πραγματικά ότι + οποιοσδήποτε καλλιτέχνης επηρεάζεται ποτέ από την κριτική; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Η επίδραση του κριτικού θα είναι αυτό απλώς το + γεγονός της υπάρξεώς του. Θ' αντιπροσωπεύη τον τέλειο τύπο. Σ' + αυτόν η διανοητική καλλιέργεια του αιώνος θα ιδή τον εαυτό της + πραγματοποιούμενο. Μη γυρεύετε απ' αυτόν να έχη άλλον από την + τελειοποίηση του εαυτού του σκοπόν. Η απαίτηση του νου, όπως + καλά ειπώθηκε, είναι απλώς να αισθάνεται τον εαυτό του ζωντανό. + Ο κριτικός μπορεί πράγματι να θέλη να εξασκή επίδραση, αλλά και + τότε δεν θ' αποβλέπη στα άτομα, μα στην εποχή, που θα γυρέψη να + την κάνη να έχη συνείδηση του εαυτού της και ν' ανταποκρίνεται, + πλάθοντας μέσα της καινούργιες επιθυμίες κι ορέξεις και + δανείζοντάς της τη μεγαλύτερη δύναμη της ματιάς του και τις πιο + ευγενικές διαθέσεις του. Η σημερινή τέχνη θα τον απασχολή + λιγώτερο από την αυριανή και πολύ λιγώτερο από τη χθεσινή, κι + όσο γι' αυτόν ή για κείνον που εργάζεται γερά σήμερα τι τους + μέλει τους εργατικούς; Κάνουν ό,τι μπορούν, — δεν υπάρχει + αμφιβολία, — και γι' αυτό προσφέρουν το χειρότερο που έχουν να + δώσουν. Πάντα όπου είναι οι καλύτερες προθέσεις εκεί βγαίνει το + χειρότερο έργο. Και χώρια απ' αυτό, αγαπητέ μου Ερνέστε, όταν + κανένας φθάση τα σαράντα ή γίνεται μέλος της Βασιλικής + Ακαδημίας ή του Athenaeun Club, είτε αναγνωρίζεται ως λαϊκός + μυθιστοριογράφος, του οποίου τα βιβλία είναι σε μεγάλη ζήτηση + στους σιδηροδρομικούς σταθμούς του προαστείου, μπορεί κανείς να + θέλη να διασκεδάση εκθέτοντάς τον, αλλά δεν μπορεί να έχη την + ευχαρίστηση να τον διορθώση. Κι αυτό, τολμώ να ειπώ, είναι η + καλή του τύχη, γιατί είμαι βέβαιος πως η μεταρρύθμιση είναι + πολύ πιο οδυνηρά εργασία παρά η τιμωρία, — είναι καθαυτό + τιμωρία στην πιο σοβαρή και ηθική μορφή της — γεγονός που + εξηγεί την τέλειαν αποτυχία μας ως κοινωνία να καλυτερεύσουμε + το ενδιαφέρον αυτό φαινόμενον που λέγεται βεβαιωμένος + εγκληματίας. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Μα δεν είναι γεγονός ότι ο ποιητής είναι ο + καλύτερος κριτής στην ποίηση και ο ζωγράφος στη ζωγραφική; Κάθε + τέχνη πρέπει αρχικά ν' απευθύνεται στον καλλιτέχνη που + εργάζεται στην τέχνη αυτή. Οι κρίσεις του θα είναι οι πιο + πολύτιμες, ή δεν είν' έτσι; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Κάθε τέχνη απευθύνεται απλώς στην καλλιτεχνικήν + ιδιοσυγκρασία. Η τέχνη δεν αποτείνεται στον ειδικό. Έχει την + αξίωσιν ότι είναι παγκόσμια και σ' όλα της τα φανερώματα είναι + μία. Πράγματι μακριά από το νάναι αλήθεια το πως ο καλλιτέχνης + είναι ο καλύτερος κριτής της τέχνης, όμως ένας αληθινός + καλλιτέχνης δεν μπορεί ποτέ να κρίνη τα ξένα έργα και δύσκολα + κρίνει τα δικά του. Αυτή η συγκέντρωση της ματιάς, που κάνει + τον καλλιτέχνη, περιορίζει με την καθαρήν έντασή της την + ικανότητα της λεπτής εκτιμήσεως. Η δημιουργική ενέργεια τον + κάνει να τρέχη τυφλά προς τον σκοπό του. Της άμαξάς του oι + τροχοί σηκώνουν σύννεφο τη σκόνη γύρω του. Οι θεοί είναι + κρυμμένοι ο ένας από τα μάτια του άλλου. Μπορεί να διακρίνουν + τους πιστούς των. Αυτό είναι όλο. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Είπες ότι ο μεγάλος καλλιτέχνης δεν μπορεί ν' + αναγνωρίση την ομορφιά έργου διαφορετικού από το δικό του. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Του είναι αδύνατο αυτό. Ο Wordsworth είδε στον + &Ενδυμίονα& (105) μονάχα ένα όμορφο κομμάτι ειδωλολατρείας και + ο Shelley με την αποστροφή του στην πραγματικότητα ήταν κουφός + στο μήνυμα του Wordsworth, που η φόρμα του τού ήταν + αποκρουστική, κι ο Βύρων, ο μεγάλος εκείνος, γεμάτος φωτιά, + όμως ατελής άνθρωπος, δεν μπορούσε να εκτιμήση μήτε τον ποιητή + του Σύννεφου (106) μήτε τον ποιητή της Λίμνης (107) και το + θαύμα του Keats τού ήταν κρυμμένο. Ο ρεαλισμός του Ευριπίδη + ήταν μισητός στον Σοφοκλή. Εκείνες οι στάλες των ζεστών δακρύων + δεν είχαν μουσική γι' αυτόν. Ο Μίλτων με το αίσθημα που είχε + του μεγαλόπρεπου ύφους δεν μπορούσε να καταλάβη τη μέθοδο του + Σαίξπηρ, όπως και ο Sir Joshua τη μέθοδο του Gainsborough. Οι + κακοί καλλιτέχναι πάντα θαυμάζουν ο ένας του άλλου το έργο. + Αυτό, καθώς λένε, σημαίνει πως δεν είναι στενοκέφαλοι, αλλά + ελεύθεροι από κάθε προκατάληψη. Όμως ένας αληθινά μεγάλος + καλλιτέχνης δεν μπορεί να νοιώση ότι είναι δυνατόν η ζωή να + φανερωθή ή η ομορφιά να πλαστουργηθή με συνθήκες διαφορετικές + από κείνες που διάλεξε αυτός. Η πλαστουργία όλη της την κριτική + δύναμη μεταχειρίζεται στον δικό της κύκλο. Δεν μπορεί να τη + μεταχειρισθή σε ξένον κύκλο. Κι αυτό ακριβώς γιατί ένας + άνθρωπος δεν μπορεί να κάνη κάτι που πρέπει να το κρίνη ο + ίδιος. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Μα πιστεύεις πραγματικά αυτό που λες; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Και βέβαια, γιατί η δημιουργία περιορίζει, ενώ η + διανοητική ρέμβη πλαταίνει την ορατή έκταση. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Αλλά τι θα πης για την τεχνική; Σίγουρα πως κάθε + τέχνη έχει τα ξέχωρα τεχνικά της. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μάλιστα, κάθε τέχνη έχει τη γραμματική της και το + υλικό της. Δεν υπάρχει κανένα μυστήριο ως προς αυτά και ο κάθε + αναρμόδιος ακόμα μπορεί να μη κάνη λάθος. Αλλ' ενώ οι νόμοι, + 'πάνω στους οποίους η Τέχνη στέκει, μπορεί να είναι ορισμένοι + και θετικοί, για να βρουν όμως την πραγματική τους εφαρμογή + πρέπει να τους ψηλώση η φαντασία σε τέτοιο κάλλος, ώστε ο + καθένας τους να φαίνεται κι από μια εξαίρεση. Η τεχνική είναι + πράγματι προσωπικότης. Γι' αυτό δεν μπορεί ο τεχνίτης να τη + διδάξη κι ο μαθητής να τη μάθη, ενώ ο αισθητικός κριτικός + μπορεί να τη νοιώση. Για το μεγάλο ποιητή μια μουσική υπάρχει, + η δική του. Για το μεγάλο ζωγράφο ένας τρόπος ζωγραφικής + υπάρχει, εκείνος που τον μεταχειρίζεται αυτός. Ο αισθητικός + κριτικός, και μόνον αυτός, μπορεί να εκτιμήση όλες τις φόρμες + κι όλους τους τρόπους. Αυτόν επικαλείται πάντα η Τέχνη. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Νομίζω ότι σου υπέβαλα ως τώρα όλες μου τις + απορίες. Τώρα πρέπει να παραδεχθώ... + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Α! μη λες πως συμφωνείς μαζί μου. Όταν οι άνθρωποι + συμφωνούν με μένα, αισθάνομαι πάντα πως πρέπει να έχω το άδικο. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Τότε δεν θα σου πω βέβαια αν συμφωνώ μαζί σου ή + όχι. Αλλά θα σου υποβάλω μιαν άλλην απορία. Μου εξήγησες ότι η + κριτική είναι δημιουργική τέχνη. Τι μέλλον έχει; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Στην κριτική ανήκει το μέλλον. Το θέμα, που είναι + στη διάθεση της δημιουργίας, κάθε μέρα και περιορίζεται + περισσότερο σε έκταση και ποικιλία. Η Πρόνοια και ο κ. Walter + Besant (108) εξάντλησαν τα ολοφάνερα. Κι αν η δημιουργία θα + βαστάξη καιρό ακόμα, μπορεί να βαστάξη μονάχα με τον όρο να + γίνη κριτικώτερη απ' ό,τι είναι τώρα. Τις παλιές στράτες και + τις σκονισμένες δημοσιές πολύ συχνά τις διάβηκε ο κόσμος. Τα + θέλγητρά τους επάλιωσαν κάτω από αργοπατούντα πόδια κ' έχασαν + το στοιχείο τους του νεωτερισμού ή της εκπλήξεως, που είναι + τόσο ουσιαστικό για τη ρομάντσα. Όποιος θέλει τώρα να μας + διεγείρη με το μύθο πρέπει ή να μας δώση ένα τέλεια καινούργιο + φόντο ή να μας ξεσκεπάση την ψυχή του ανθρώπου στις + εσωτερικώτερες ενέργειές της. Το πρώτο γίνεται για μας προς το + παρόν από τον κ. Rudyard Kipling. Όταν γυρίζη κανείς τις + σελίδες του έργου του: &Απλές Ιστορίες του Βουνού&, αισθάνεται + τον εαυτό του σαν να κάθεται κάτω από μια φοινικιά και να + μελετά τη ζωή σε μερικές υπέροχες λάμψεις πεζότητος. Τα ζωηρά + χρώματα των παζαριών θαμπώνουν τα μάτια. Οι κατακουρασμένοι της + κατωτέρας τάξεως Άγγλο-ινδοί εξαίσια αταίριαστοι με τα τριγύρω + τους. Η απλή έλλειψη ύφους από τον διηγούμενο δίδει έναν + παράδοξο δημοσιογραφικό ρεαλισμό σε ό,τι μας διηγείται. Από την + φιλολογικήν άποψη ο κ. Kipling είναι μια ιδιοφυία που αφίνει + πίσω τους αντιπάλους του. Από της ζωής τη μεριά είναι ένας + ρεπόρτερ που ξέρει τη χυδαιότητά της καλύτερ' από κάθε άλλον. Ο + Dickens εγνώρισε το εξωτερικό και την κωμωδία της. Ο Kipling + ξέρει την ουσία και τη σοβαρότητά της. Είναι η πρώτη αυθεντία + μας δευτέρας τάξεως που είδε θαυμάσια πράγματα πίσω από την + κλειδαρότρυπα, και το φόντο της διηγήσεώς του είναι αληθινό + πάντα έργο τέχνης. Όσο για τη δεύτερη περίπτωση, είχαμε τον + Browning, και ο Meredith είναι ανάμεσό μας (109). Αλλά πολύ + ακόμα έχει να γίνη στον κύκλο της εσωτερικής μας ενατενίσεως. + Κάπου-κάπου λέει ο κόσμος ότι ο μύθος όσο πάει και γίνεται πιο + αρρωστιάρικος. Όσον αφορά στην ψυχολογία, ποτέ δεν υπήρξε + αρκετά νοσηρή. Απλώς εγγίξαμε την επιφάνεια της ψυχής. Αυτό + είναι όλο. Σ' ένα μοναχά φιλντισένιο κύτταρο του μυαλού έχουνε + σωρευθή πράγματα πιο θαυμαστά και πιο τρομερά απ' ό,τι + ωνειρεύθηκαν όσοι, όπως ο συγγραφεύς του έργου Le Rouge et le + Noir (110), γύρεψαν ν' ανιχνεύσουν την ψυχή στα πιο κρυφά της + και να κάμουν τη ζωή να ομολογήση τις πιο αγαπητές αμαρτίες + της. Ωστόσο υπάρχουν κάποια σύνορα ακόμη και στον αριθμό των + ανεξιχνιάστων μυχών και δυνατόν κάποια μεγαλύτερη ανάπτυξη της + συνήθειας της εσωτερικής έρευνας ν' αποδειχθή καταστρεπτική για + τη δημιουργικήν ικανότητα, στην οποία ζητεί να προμηθεύση + φρέσκο υλικό. Εγώ ο ίδιος πάω να πιστέψω ότι η δημιουργία είναι + καταδικασμένη. Γεννιέται από μια πολύ πρωτόγονη φυσική ώθηση. + Οπωσδήποτε όμως είναι βέβαιον ότι τα θέματα που έχει στη + διάθεσή της η δημιουργία πάντα λιγοστεύουν, ενώ τα θέματα της + κριτικής περισσεύουν καθημερινώς. Υπάρχουν για τον νου πάντα + νέες καταστάσεις και νέες απόψεις. Το χρέος να επιβάλουμε μορφή + στο χάος δεν μικραίνει ενόσω ο κόσμος προχωρεί. Ποτέ η Κριτική + δεν ήταν τόσον απαραίτητη όσο είναι τώρα. Μ' αυτήν η Ανθρωπότης + λαμβάνει γνώσιν του σημείου όπου έχει φθάσει. + + Είναι κάμποση ώρα, Ερνέστε, που με ρώτησες τη χρησιμότητα της + Κριτικής. Μπορούσες παρόμοια να με είχες ρωτήσει τη χρησιμότητα + της σκέψεως. Η Κριτική, όπως είπε ο Arnold, δημιουργεί την + διανοητικήν ατμοσφαίραν του αιώνος. Η Κριτική, όπως ελπίζω ότι + θα το εξηγήσω κάποτε εγώ ο ίδιος, κάνει το μυαλό λεπτό όργανο. + Με το εκπαιδευτικό μας σύστημα φορτώσαμε το μνημονικό με βάρος + ασχέτων μεταξύ των γεγονότων και προσπαθήσαμε κοπιαστικά να + μεταδώσουμε ό,τι κοπιαστικά μάθαμε. Μαθαίνομε τους ανθρώπους + πώς να θυμούνται, δεν τους μαθαίνομε πώς ν' αναπτύσσονται. + Καμμιά φορά δεν μας συνέβη να προσπαθήσουμε ν' αναπτύξουμε στο + μυαλό μια πιο λεπτή ιδιότητα αντιλήψεως και διακρίσεως. Οι + Έλληνες το έκαμαν, κι όταν ερχώμεθα εις επαφήν με το Ελληνικό + κριτικό μυαλό δεν μπορεί παρά ν' αντιληφθούμε ότι, ενώ τα + θέματά μας είναι απ' όλες τις απόψεις πιο πλατειά κ' έχουν + μεγαλύτερη ποικιλία από τα δικά τους, αυτοί είχαν τη μόνη + μέθοδο, με την οποία μπορούν να ερμηνευθούν εκείνα. Η Αγγλία + ένα πράγμα έκαμε· εφεύρε κ' εγκατέστησε τη Δημοσία Γνώμη, που + είναι μια προσπάθεια για να οργανώση την αμάθεια της + κοινωνίας και να την υψώση στην αξιοπρέπεια φυσικής δυνάμεως. + Όμως η Σοφία έμεινε πάντα κρυμμένη απ' αυτήν. Σαν εξετάσης το + Αγγλικό μυαλό ως όργανον σκέψεως, είναι χονδρό και δίχως + ανάπτυξη. Το μόνο πράγμα που μπορεί να το εξαγνίση είναι η + ανάπτυξη του ενστίκτου της κριτικής. + + Η Κριτική με το συγκεντρωτικό της πάλι κάνει δυνατή τη μόρφωση. + Παίρνει την οχληρή μάζα του δημιουργικού έργου και τη διυλίζει + σε μια πιο φίνα ουσία. Ποιος, που θέλει να κρατήση κάποιο + αίσθημα μορφής μέσα του, μπορεί να βγη πέρα ανάμεσα από το + τεράστιο πλήθος των βιβλίων που ο κόσμος παρήγαγε, βιβλίων όπου + μέσα η σκέψη τραυλίζει και η αμάθεια γαυγίζει; Η κλωστή που θα + μας οδηγήση πέρα ως πέρα από τον κουραστικό λαβύρινθο είναι στα + χέρια της Κριτικής. Και κάτι περισσότερο μάλιστα· όπου δεν + υπάρχουν δοκουμέντα και η ιστορία ή είναι χαμένη ή ποτέ δεν + εγράφηκε, η Κριτική μπορεί να ξαναπλάση για μας τα περασμένα + από το πιο μικρό απομεινάρι της γλώσσας ή της τέχνης, + απαράλλακτα όπως ο επιστήμων μπορεί από ένα λεπτό κόκκαλο ή από + το σκέτο αχνάρι ποδαριού να μας ξαναδώση τον φτερωτό δράκοντα ή + την τιτάνεια σαύρα που κάποτε σάλεψε τη γη κάτω από το πάτημά + της, να βγάλη έξω από τη σπηλιά του τον Μαμούθ ή να κάνη τον + Λεβιάθαν να κολυμπήση μια φορά ακόμη, πέρα στην τρομαγμένη + θάλασσα. Η προϊστορική ιστορία ανήκει στον φιλόλογο και + αρχαιολόγο κριτικό. Σ' αυτόν αποκαλύπτεται η αρχή των + πραγμάτων. Τα συνειδητά λείψανα μιας εποχής οδηγούνε σχεδόν + πάντα στα στραβά. Μονάχα με τη φιλολογική κριτική μαθαίνομε + περισσότερα για τους αιώνες που δεν απόμειναν τίποτε χειρόγραφά + τους ιστορικά παρά για κείνους που μας αφήκαν τους από μεμβράνη + κυλίνδρους των. Μπορεί να κάμη για μας ό,τι δεν μπορεί ούτε η + φυσική ούτε η μεταφυσική. Μπορεί να μας δώση την ακριβή + επιστήμη του μυαλού όπως εμορφωνότανε. Μπορεί να κάμη για μας + ό,τι μήτε η Ιστορία δεν θα μπορούσε να κάμη. Μπορεί να μας πη + τι σκεπτόταν ο άνθρωπος προτού μάθη να γράφη. Με ρώτησες για + την επίδραση της Κριτικής. Νομίζω πως σου αποκρίθηκα ως τώρα σ' + αυτό σου το ερώτημα· πρέπει όμως να λεχθή και το εξής· η + Κριτική μας κάνει κοσμοπολίτες. Η Σχολή του Manchester + προσπάθησε να κάμη τους ανθρώπους να νοιώσουν την αδελφοσύνη + της ανθρωπότητος, δείχνοντάς τους τα εμπορικά ωφελήματα από την + ειρήνη. Ζήτησε να χαμηλώση τον κόσμο ίσαμ' ένα κοινό παζάρι για + τον αγοραστή και τον πωλητή. Αποτάθηκε στα κατώτερα ένστικτα κι + απότυχε. Οι πόλεμοι ακολούθησαν ο ένας τον άλλον και του + εμπόρου η πίστις δεν εμπόδισε τη Γαλλία και τη Γερμανία να + πιασθούν σ' αιματηρόν πόλεμο. Είναι άλλοι στην εποχή μας που + θέλουν να επικαλούνται απλές αισθηματολογικές συμπάθειες ή τα + επιπόλαια δόγματα κανενός αορίστου συστήματος αφηρημένης + ηθικής. Έχουν Εταιρίες Ειρήνης τόσον αγαπητές στους αισθηματίες + και τις προτάσεις των για άοπλη Διεθνή Διαιτησία, τόσο + δημοτικές μεταξύ εκείνων που ποτέ δεν εμελέτησαν την ιστορία. + Όμως η απλή αισθηματολογική συμπάθεια δεν αρκεί. Είναι παραπολύ + μεταβλητή και παραπολύ στενά σχετίζεται με τα πάθη· κ' ένα + συνέδριο διαιτητών, που για το κοινό καλό του γένους θα + στερούνται τη δύναμη να πραγματοποιούν τις αποφάσεις των, δεν + θα έχη μεγάλη χρησιμότητα. Ένα μόνο πράγμα είναι χειρότερο από + την Αδικία κι αυτό είναι το Δίκαιο δίχως το σπαθί του στο χέρι + του. Όταν το Δίκαιο δεν είναι Δύναμη, είναι Κακία. + + Όχι, το αίσθημα δεν θα μας κάμη κοσμοπολίτες, όπως ακριβώς δεν + μπορεί να μας κάμη η μανία του κέρδους. Μόνο με την καλλιέργεια + της συνήθειας της διανοητικής κριτικής θα μπορέσουμε να + υψωθούμε 'πάνω από τις φυλετικές προλήψεις. Ο Γκαίτε — δεν θα + παρεξηγήσετε αυτό που θα σας πω — ήταν ο πιο Γερμανός απ' όλους + τους Γερμανούς. Αγαπούσε την πατρίδα του περισσότερο από κάθε + άλλον. Ο λαός της του ήταν αγαπητός κι αυτός ήταν οδηγός του. + Ωστόσο, όταν η σιδερένια του Ναπολέοντος πτέρνα εποδοπάτησε + αμπέλια και χωράφια, τα χείλη του έμειναν άφωνα. «Πώς μπορεί + κανείς να γράψη τραγούδια μίσους δίχως να μισή;» είπε στον + Eckerman, «και πώς μπορούσα εγώ, που μ' ενδιαφέρει μονάχα ο + πολιτισμός κ' η βαρβαρότης, να μισήσω ένα έθνος που είναι από + τα πιο πολιτισμένα έθνη της γης και που του χρωστώ ένα τόσο + μεγάλο μέρος της δικής μου μορφώσεως;» Αυτή η νότα, που πρώτα + ο Γκαίτε την εσήμανε στον νέον κόσμο, θα γίνη, νομίζω, η + αφετηρία για τον κοσμοπολιτισμό του μέλλοντος. Η Κριτική θα + εκμηδενίση τις φυλετικές προλήψεις, επιμένοντας στο ότι ο νους + του ανθρώπου, μ' όλη την ποικιλία των μορφών του, είναι + ενιαίος. Όταν έχωμε τον πειρασμό να κάμωμε πόλεμο μ' ένα έθνος, + πρέπει να θυμηθούμε ότι ζητούμε να καταστρέψωμε κάποιο στοιχείο + του δικού μας πολιτισμού κ' ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο του. + Εφόσον ο πόλεμος θεωρείται κακός, θα έχη πάντα τη γοητεία του. + Όταν τον θεωρήσουμε χυδαίο, τότε θα πάψη να είναι δημοφιλής. Η + μεταβολή φυσικά θα γίνη σιγά-σιγά, κ' οι άνθρωποι δεν θα την + νοιώσουν. Δεν θα πούνε: «δεν πολεμούμε με τη Γαλλία, γιατί η + πρόζα της Γαλλίας είναι τέλεια» αλλά γιατί η πρόζα της Γαλλίας + είναι τέλεια δεν θα μισούν τη Γαλλία. Η διανοητική κριτική θα + συνδέση την Ευρώπη με δεσμούς πιο στερεούς από κείνους που + σφυροκοπάνε ο μπακάλης ή ο αισθηματίας. Θα μας χαρίση την + ειρήνη που πηγάζει από τη διανόηση. + + Ούτε αυτό είναι το όλον. Η Κριτική, μη αναγνωρίζοντας καμμιά + κατάσταση ως τελική και μη θέλοντας να δεθή με τα επιπόλαια + συνθήματα φατρίας ή σχολής, πλάθει τη γαλήνια εκείνη + φιλοσοφικήν ιδιοσυγκρασία που αγαπά την αλήθεια χάριν της + αλήθειας και δεν την αγαπά λιγώτερο με το να ξέρη ότι είναι + άφθαστη. Πόσο λίγοι έχουν αυτή την ιδιοσυγκρασία στην Αγγλία κι + όμως πόσο τη χρειαζόμαστε! Το Αγγλικό μυαλό είναι πάντα σε + φούρια. Το μυαλό της φυλής καταξοδεύτηκε στις ταπεινές και + ηλίθιες έριδες δευτέρας τάξεως πολιτικών ή τρίτης τάξεως + θεολόγων. Έμενε σ' έναν επιστήμονα να μας δείξη το υπέροχο + παράδειγμα εκείνης της «γλυκειάς λογικής», για την οποίαν + ωμίλησε τόσο σοφά ο Arnold, κι αλλοίμονο! με τόσο ασήμαντον + αποτέλεσμα. Ο συγγραφεύς της &Γενέσεως των ειδών& είχε κάπως τη + φιλοσοφικήν ιδιοσυγκρασία. Αν κανείς εξετάση τους + συνειθισμένους άμβωνας και βήματα στην Αγγλία, δεν μπορεί να + μην αισθανθή την περιφρόνηση του Ιουλιανού ή την αδιαφορία του + Montaigne. Μας υποδούλωσαν οι φανατικοί, που η χειρότερη κακία + τους είναι η ειλικρίνειά τους. Τίποτε που να μοιάζη το ελεύθερο + παιγνίδι του μυαλού δεν είναι πραγματικά γνωστό μεταξύ μας. Οι + άνθρωποι φωνάζουν εναντίον των αμαρτωλών κι όμως δεν είναι οι + αμαρτωλοί, παρά οι ηλίθιοι, η ντροπή μας. Δεν υπάρχει άλλη + αμαρτία εκτός από τη βλακεία. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Α! τι επαναστάτης που είσαι! + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Ο καλλιτέχνης κριτικός, όπως ο μυστικιστής, είναι + πάντα επαναστάτης. Να είσαι καλός σύμφωνα με τον χυδαίο γνώμονα + της καλωσύνης είναι ολοφάνερα κάτι πολύ εύκολο. Απαιτεί απλώς + ένα ποσόν ευτελούς τρόμου, κάποιαν έλλειψη φαντασίας, ένα + ταπεινό πάθος σεβασμού που χαρακτηρίζει τη μέση τάξη. Η + αισθητική είναι ανώτερη της ηθικής. Ανήκει σε μια πιο + πνευματική σφαίρα. Να διακρίνης την ομορφιά ενός πράγματος + είναι το λεπτότερο σημείο που μπορεί να φθάσουμε. Ακόμη και η + αίσθηση του χρώματος είναι σημαντικότερη για την ανάπτυξη του + άτομου παρά η αίσθηση του δικαίου και του αδίκου. Η αισθητική + έχει πράγματι την ίδια σχέση προς την Ηθική στη σφαίρα της + συνειδητής μορφώσεως, όποιαν έχει στον κύκλο του εξωτερικού + κόσμου η διαλογή του φύλου προς τη φυσική διαλογή. Η Ηθική, + όπως η φυσική διαλογή, κάνει υπαρκτή τη ζωή. Η Αισθητική, όπως + η διαλογή του φύλου, κάνει τη ζωή θαυμαστή και αξιολάτρευτη, + την γεμίζει με νέες φόρμες και της χαρίζει πρόοδο και ποικιλία + και αλλαγή. Κι όταν φθάσουμε στην αληθινή μόρφωση που + αποβλέπομε, φθάνομε στην τελειότητα εκείνη που οι άγιοι την + ωνειρεύθηκαν, στην τελειότητα εκείνων που τους είναι αδύνατο ν' + αμαρτήσουν, όχι γιατί τ' απαρνούνται όλα σαν τους ασκητάς, αλλά + γιατί μπορούν να κάμουν καθετί που επιθυμούν δίχως να πειράξουν + την ψυχή και δεν μπορούν να επιθυμήσουν τίποτε που να μπορή να + βλάψη την ψυχή, γιατί η ψυχή είναι ουσία τόσο θεϊκή ώστε να + είναι ικανή να μετατρέπη σε στοιχεία πιο ώριμης πείρας ή πιο + λεπτής επιδεκτικότητος ή πιο νέου τρόπου σκέψεως τις πράξεις ή + τα πάθη που με τους κοινούς θα ήταν κοινοτοπίες ή με τους + απαίδευτους αγένειες ή με τους αισχρούς κακοήθειες. Είναι αυτό + επικίνδυνο; Μάλιστα, είναι επικίνδυνο — όλες οι ιδέες, καθώς + σου είπα, είναι επικίνδυνες. Όμως η νύχτα είναι κουρασμένη και + το φως της λάμπας τρεμοσβύνει. Ωστόσο κάτι ακόμα δεν μπορώ να + μη σου το ειπώ. Έλεγες για την Κριτική ότι είναι κάτι τι άγονο. + Ο δέκατος ένατος αιών είναι μια καμπή στην ιστορία εξ αιτίας + απλώς της εργασίας δύο ανθρώπων, του Δάρβιν και του Ρενάν, του + πρώτου κριτικού του Βιβλίου της Φύσεως, του δευτέρου κριτικού + των Βίβλων του Θεού. Το να μη αναγνωρίση κανείς τούτο σημαίνει + ότι δεν νοιώθει τη σημασία μιας από τις σπουδαιότερες εποχές + στην πρόοδο του κόσμου. Η Δημιουργία μένει πάντα πίσω από την + εποχή. Η Κριτική είναι εκείνη που μας οδηγεί. Το Πνεύμα της + Κριτικής και το Παγκόσμιο Πνεύμα είναι ένα και το αυτό. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Και όποιος είναι κάτοχος αυτού του πνεύματος, ή + όποιον αυτό το πνεύμα έχει στην κατοχή του, εκείνος, υποθέτω, + δεν θα κάμη τίποτε. Δεν είν' έτσι; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Όπως η Περσεφόνη, για την οποία μας μίλησε ο + Landor (111) όπως η γλυκειά σκεπτική Περσεφόνη, που γύρω στα + λευκά πόδια της ανθούνε τασφοδέλια και οι αμάραντοι, θα κάθετ' + ευχαριστημένος «στην βαθειάν εκείνη ακινησία, που την + οικτείρουν οι θνητοί και την απολαύουν οι θεοί», θα κυττάζη + γύρω του τον κόσμο και θα ξέρη το μυστικό του. Κοινωνώντας με + θεϊκά πράγματα θα γίνη θεϊκός. Δική του θα είναι η τέλεια ζωή, + και μόνο δική του. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Πολλά παράξενα πράγματα μου είπες αυτή τη νύχτα, + Γιλβέρτε. Μου είπες ότι πιο δύσκολο είναι να μιλήση κανείς για + κάτι παρά να το κάνη κι ότι να μη κάνη τίποτε είναι το πιο + δύσκολο απ' όλα τα πράγματα στον κόσμο, ότι κάθε τέχνη είναι + ανήθικη και κάθε σκέψη επικίνδυνη· ότι η κριτική είναι πιο + δημιουργική από τη δημιουργική εργασία και η πιο υψηλή κριτική + είναι εκείνη που αποκαλύπτει στο έργο της Τέχνης ό,τι ο + τεχνίτης δεν έβαλ' εκεί μέσα· ότι ακριβώς γιατί δεν μπορεί ένας + να κάνη κάτι είναι ο κατάλληλος γι' αυτό κριτής· κι ότι ο + αληθινός κριτικός είναι μεροληπτικός, ανειλικρινής κι όχι + λογικός. Φίλε μου, είσ' ένας ονειροπόλος. + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Μάλιστα, είμ' ένας ονειροπόλος. Γιατί ονειροπόλος + είναι εκείνος που μονάχα στο φως του φεγγαριού μπορεί να βρη το + δρόμο του κ' η τιμωρία του είναι ότι βλέπει την αυγή πρωτήτερ' + απ' όλον τον άλλον κόσμο. + +ΕΡΝΕΣΤΟΣ. — Η τιμωρία του είπες; + +ΓΙΛΒΕΡΤΟΣ. — Κ' η ανταμοιβή του. Μα κύττα, έφεξε πια. + Παραμέρισε τα παραπετάσματα κι άνοιξε διάπλατα τα παραθύρια. Τι + κρυερός που είναι ο πρωινός αέρας! Το Piccadilly απλώνεται κάτω + στα πόδια μας σαν μια μακρυά ασημένια κορδέλλα. Χλωμή + πορφυρένια καταχνιά κρέμεται 'πάνω από το Πάρκο κ' οι σκιές των + άσπρων σπιτιών είναι κι αυτές πορφυρές. Είναι πολύ αργά τώρα + για ύπνο. Πάμε στο Covent Garden να σεργιανίσουμε τα ρόδα. Έλα! + και μ' εκούρασε η σκέψη. + + + +Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΗΣ ΜΑΣΚΑΣ + +ΜΙΑ ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΦΘΑΛΜΑΠΑΤΗ + + + +Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΗΣ ΜΑΣΚΑΣ + + + +Σε πολλές από τις κάπως βίαιες επιθέσεις που έγιναν τελευταία +ενάντια στο μεγαλοπρεπές εκείνο επί σκηνής ανέβασμα, που +χαρακτηρίζει σήμερα το ξαναζωντάνεμα των έργων του Σαίξπηρ στην +Αγγλία, φαίνεται πως σιωπηλά υποστηρίχθηκε από τους κριτικούς +ότι κι ο Σαίξπηρ ο ίδιος ήταν λίγο πολύ αδιάφορος για τα +κοστούμια των ηθοποιών του κι ότι, αν μπορούσε κ' έβλεπε το +παίξιμο του &Αντωνίου και της Κλεοπάτρας& από την κ. Langtry +(112), πιθανόν να έλεγε πως το έργο, και μόνο το έργο, είναι το +παν κι όλα τάλλα είναι πετσί και τσόχα. Ενώ σχετικά με την +ιστορικήν ακρίβεια ως προς τα κοστούμια ο Lord Lytton σ' έν' +άρθρο του στον «Δέκατον Ένατον Αιώνα» έγραψε ως δόγμα Τέχνης +ότι η αρχαιολογία δεν έχει ολότελα τον τόπο της στην παράσταση +των έργων του Σαίξπηρ κ' η προσπάθεια να την ανακατέψουν εκεί +μέσα είναι μια από τις πιο ηλίθιες σχολαστικότητες ενός αιώνος +ουτιδανών ανθρώπων. Τη θέση του Lord Lytton θα την εξετάσω +αργότερα· όσον αφορά όμως τη θεωρία ότι ο Σαίξπηρ δε σκοτίστηκε +πολύ για το βεστιάριο του θεάτρου του, κάθε ένας που θα έχη την +όρεξη να μελετήση τη Σαιξπήρειο μέθοδο θα ίδη ότι δεν υπάρχει +απολύτως κανείς δραματουργός της Γαλλικής, Αγγλικής ή Αθηναϊκής +σκηνής που να βασίζεται τόσο πολύ για την απατηλήν οπτικήν +εντύπωσή των στα κοστούμια των ηθοποιών του όσον ο Σαίξπηρ. + +Γνωρίζοντας πως η καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία μαγεύεται πάντα +από την ωραιότητα του κοστουμιού βάζει συνεχώς στα έργα του +μάσκες και χορούς απλώς χάριν της ευχαριστήσεως που κάνουν στο +μάτι· κ' έχομε ακόμα τις σκηνικές οδηγίες του για τις τρεις +μεγάλες λιτανείες στο έργο του &Ερρίκος Η'&, οδηγίες που τις +χαρακτηρίζει η πιο ασυνήθιστη επεξεργασία της λεπτομέρειας, ως +στα κολλάρα του S. S. και τα μαργαριτάρια 'πάνω στα μαλλιά της +Anne Boleyn. Πράγματι θα ήταν πολύ εύκολο για ένα μοντέρνο +διευθυντή θεάτρου να τα παραστήση ξανά αυτά τα θεάματα +απαράλλακτα όπως τα είχε σχεδιάσει ο Σαίξπηρ· και τόσον ήταν +ακριβή, ώστε ένας από τους αξιωματικούς της Αυλής του καιρού +εκείνου, κάνοντας μία περιγραφή της τελευταίας εκτελέσεως του +έργου στο θέατρο Globe σ' ένα του φίλο, παραπονείται για τον +ρεαλιστικό χαρακτήρα των, κυριώτατα για την αναπαράσταση των +Ιπποτών του Garter με τις στολές και τα σήματα του τάγματος με +το σκοπό τάχα να γελοιοποιηθή η πραγματική τελετή. Με το ίδιο +σχεδόν πνεύμα με το οποίον αρκετόν τώρα καιρόν η Γαλλική +Κυβέρνησις απηγόρευσε σ' εκείνον το μάγο ηθοποιό, τον M. +Christian, να παρουσιάζεται στη σκηνή με τη στολή αξιωματικού, +για τον λόγον ότι επηρέαζε τη δόξα του στρατού η γελοιοποίηση +ενός συνταγματάρχη. Κι αλλού την πολυτέλεια της στολής, που +ξεχώριζε την Αγγλική σκηνή κάτω από την επίδραση του Σαίξπηρ, +την πολέμησαν οι σύγχρονοι κριτικοί όχι γενικά εξ αιτίας των +δημοκρατικών τάσεων του ρεαλισμού, αλλά συνηθέστατα για τους +ηθικούς εκείνους λόγους που είναι πάντα το τελευταίο καταφύγιο +των ανθρώπων που δεν έχουν το αίσθημα του ωραίου. Το σημείο που +ωστόσο θέλω να τονίσω είναι όχι ότι ο Σαίξπηρ ένοιωσε την αξία +των αξιολάτρευτων κοστουμιών εις το να προσθέτουν γραφικότητα +στην ποίηση, αλλά ότι είδε ποίαν σπουδαιότητα έχει το ντύσιμο +σαν όργανον που να κάμη ωρισμένες δραματικές εντυπώσεις. Πολλά +από τα δράματά του, όπως το &Μέτρο για Μέτρο, Δωδέκατη Νύχτα, +Οι Δυο Κύριοι από τη Βερώνα, Καλό καθετί που τελειώνει καλά, +Κυμβελίνος& και άλλα κρέμονται για τη φανταστική τους απάτη από +το είδος των διαφόρων στολών του ήρωος ή της ηρωίδος· η +διασκεδαστική σκηνή στο έργο &Ερρίκος ΣΤ'& για τα νεωτεριστικά +θαύματα της θεραπείας με την πίστη χάνει κάθε της ουσία εκτός +αν ο Gloster είναι ντυμένος μαύρα και άλικα· και το dénoûment +(113) του έργου, Οι &Εύθυμες Γυναίκες του Windsor&, στηρίζεται +απάνω στο χρώμα της ρόμπας της Anne Page. Όσο για τη χρήση που +κάνει ο Σαίξπηρ των μεταμφιέσεων τα παραδείγματα είναι άπειρα. +Ο Posthumus κρύβει το πάθος του κάτω από του ρούχα ενός χωριάτη +και ο Edgar την περιφάνειά του κάτω από τα κουρέλια ενός βλάκα· +η Portia φορεί τη στολή δικηγόρου και η Rosalind είναι ντυμένη +«από κάθε άποψη σαν άντρας»· ο ταξειδιωτικός σάκκος του Pisanio +μεταβάλλει την Ιμογένη στον νέο Fidele· η Jessica φεύγει από +το πατρικό της σπίτι ντυμένη παιδικά φορέματα κ' η Julia δένει +τα κίτρινα μαλλιά της σε φανταστικά ερωτικά βρόχια και σκεπάζει +περικνημίδα και σωκάρδι. Ο Ερρίκος Η' κερδίζει την ερωμένη του +σαν βοσκός και ο Ρωμαίος τη δική του σαν προσκυνητής. Ο πρίγκηψ +Hal και ο Poins (114) παρουσιάζονται πρώτα σαν αλήτες ντυμένοι +φορεσιές από χοντρόπανο κ' έπειτα μ' άσπρες εμπροσθέλες και +πέτσινες ζακέττες σαν γκαρσόνια ταβέρνας· κι όσο για τον +Falstaff, δεν παρουσιάζεται σαν ληστής του βουνού, σαν γρηά, +σαν τον Κυνηγό Herne και σαν ένας μπόγος ασπρόρρουχα που τα +πάνε στο πλυσταρειό; + +Ούτε τα παραδείγματα της χρήσεως του κοστουμιού ως μέσου για +την επίταση της δραματικότητος είναι ολιγώτερα. Μετά τον +σκοτωμό του Δούγκαν ο Μακβεθ εμφανίζεται με το νυχτικό του σαν +να εσηκώθηκε από τον ύπνο· ο Τίμων τελειώνει ντυμένος κουρέλια +το δράμα που άρχισε λαμποκοπώντας· ο Ριχάρδος κολακεύει τους +Λοντρέζους φορώντας μια φτωχική και μεταχειρισμένη πανοπλία και +μόλις πάτησε μες στα αίματα το θρόνο περπατεί ανάμεσα στους +δρόμους με το στέμμα στο κεφάλι και με τα παράσημα του Αγ. +Γεωργίου και της Περικνημίδος: το κατακόρυφο σημείο στην +&Τρικυμία& είναι εκεί όπου ο Prospero πετώντας τα ρούχα του +μάγου στέλνει τον Άριελ να του φέρη το καπέλλο του και το μικρό +του ξιφάκι και φανερώνεται σαν ο μεγάλος Ιταλός Δουξ· κι αυτό +ακόμα το φάσμα στον Άμλετ αλλάζει τη μυστική του φορεσιά για να +κάνη διαφορετικές εντυπώσεις· κι όσο για την Ιουλιέττα, κανένας +νεωτεριστής δραματογράφος θα την έβγαζε ίσως έξω με το σάβανό +της και θάκανε τη σκηνή θέαμα τρομακτικό, όμως ο Σαίξπηρ την +ντύνει πλούσια και πολυτελή φορέματα που η ερατεινότης των +κάνει το υπόγειο «σάλα γιορτής γεμάτη φως», μετατρέπει τον τάφο +σε νυφικό θάλαμο και δίνει στον Ρωμαίο τη διάθεση και το μοτίβο +του λόγου του σχετικά με τον θρίαμβο της Ομορφιάς κατά του +θανάτου. + +Ακόμα και μικρές λεπτομέρειες της φορεσιάς, όπως το χρώμα της +κάλτσας ενός αυλάρχη, το ξόμπλι στο μαντήλι μιας γυναίκας, το +μανίκι ενός νεαρού στρατιώτη και τα καπέλλα μιας γυναίκας της +μόδας, στα χέρια του Σαίξπηρ παίρνουν αληθινή δραματική σημασία +και η δράσις του έργου εξαρτάται απολύτως από μερικές απ' αυτές +τις λεπτομέρειες. Πολλοί άλλοι δραματουργοί μεταχειρίστηκαν το +κοστούμι ως μέσον για να εκφράσουν απευθείας στο ακροατήριο τον +χαρακτήρα ενός προσώπου μόλις πατήση στη σκηνή, όχι όμως τόσο +ζωηρά όσον ο Σαίξπηρ στην περίπτωση του δανδή Parolles, του +οποίου τη στολή, εν παρόδω, μόνο ένας αρχαιολόγος μπορεί να +νοήση· το αστείο ενός προϊσταμένου κ' ενός υπηρέτη που αλλάζουν +τα πανωφόρια τους μπροστά στους ακροατές, το άλλο ναυαγών +θαλασσινών που μαλλώνουν απάνω στη μοιρασιά ενός δέματος καλών +φορεμάτων και το αστείο ενός χαλκωματά ντυμένου σαν δουξ απάνω +στο μεθύσι του μπορούν να θεωρούνται ως μέρος του μεγάλου ρόλου +που πάντα έπαιξε το κοστούμι στην κωμωδία από τον καιρό του +Αριστοφάνη ίσαμε τον κ. Γιλβέρτο· αλλά κανείς από τις απλές +λεπτομέρειες της φορεσιάς και του στολισμού δεν άντλησε τόσην +ειρωνείαν αντιθέτως, τόσον άμεση και τραγικήν εντύπωση, τόσον +οίκτον και πάθος, όσον αυτός ο Σαίξπηρ, οπλισμένος από το +κεφάλι ως τα πόδια ο πεθαμένος Βασιλιάς περπατεί περήφανα στα +στρατόπεδα της Elseneur, γιατί δεν πάνε όλα καλά στη +Δανιμαρκία· η εβραϊκή καζάκα του Σάυλωκ είναι μέρος του +στίγματος, κάτω από το οποίον η λαβωμένη εκείνη και πικραμένη +φύση στριφογυρίζει με αγωνία· ο Arthur παρακαλώντας για τη ζωή +του δεν μπορεί να σκεφθή καλύτερο επιχείρημα από το μαντήλι που +είχε δώσει στον Hubert. «Έχεις καρδιά; όταν πόνεσε το κεφάλι +σου, έδεσα το μαντήλι μου γύρω στο μέτωπό σου — το καλύτερο +μαντήλι πούχα, μια πριγκηπέσσα μου το είχε φτιασμένο και δεν +σου το ζήτησα ποτέ πίσω». Και η αιματόβρεχτη πετσέτα του +Orlando δίνει τον πρώτο πένθιμο τόνο στο εξαίσιο εκείνο +ειδύλλιο του δάσους και μας δείχνει τα βάθη του αισθήματος που +κρύβει το γεμάτο φαντασία πνεύμα κ' η πεισματάρικη αστειότης +της Rosalind. + +«Ψες νύκτα το βαστούσα στο μπράτσο μου· το φιλούσα· ελπίζω πως +δεν πήγε να πη στον κύριό μου πως φίλησα άλλον απ' αυτόν», λέει +η Ιμογένη στ' αστεία για το χάσιμο του βραχιολιού της, που +πήγαινε κιόλα κατά τη Ρώμη για ν' αφαιρέση την πίστη του αντρός +της προς αυτήν. Ο μικρός Πρίγκηψ περνώντας στον Πύργο παίζει με +το ξιφάκι που έχει στο ζωνάρι του ο θείος του· ο Δούγκαν +στέλνει ένα δακτυλίδι στην Λαίδη Μάκβεθ τη βραδυά του φόνου του +και το δακτυλίδι της Portia μετατρέπει την τραγωδία του εμπόρου +σε κωμωδία γυναίκας. Ο μεγάλος επαναστάτης York πεθαίνει με μια +χάρτινη κορώνα στο κεφάλι του· το μαύρο κοστούμι του Άμλετ +είναι είδος μοτίβου χρώματος στο έργο, όπως το μοιρολόγι της +Chimène στο Cid· και η κλίμαξ του λόγου του Αντωνίου βασίστηκε +στην επίδειξη του μανδύα του Καίσαρος: + +«Θυμάμαι την πρώτη φορά που ο Καίσαρ τον εφόρεσε. Ήταν μια +καλοκαιρινή βραδυά, στη σκηνή του, την ημέρα που ενίκησε τους +Νίρβιους. Κυττάτε, σ' αυτό εδώ το μέρος τον ετρύπησε πέρα ως +πέρα το σπαθί του Κάσσιου. Δέστε τι άνοιγμα που έκανε ο +ζηλιάρης ο Κάσκας. Να, εδώ έδωκε τη μαχαιριά ο πολυαγάπητος +Βρούτος... Ευγενικές ψυχές, τι κλαίτε και μονάχα που το φόρεμα +του Καίσαρός μας βλέπετε καταξεσχισμένο;» + +Τάνθη, που η Οφηλία παίρνει μαζί της στην τρέλλα της, είναι +τόσον παθητικά όσον οι βιολέττες που φυτρώνουν γύρω σ' έναν +τάφο· η εντύπωση από τον Ληρ που περιπλανάται στο δάσος των +ρεκκών επιτείνεται σε βαθμόν ανέκφραστο από τη φανταστική +στολή· κι όταν ο Cloten, κεντημένος από την κοροϊδία της +παρομοιώσεως που η αδελφή του την παίρνει από τη φορεσιά του +ανδρός της, ντύνεται την ίδιαν εκείνη φορεσιά του ανδρός της +για να κάνη εις βάρος της την πράξη της ντροπής, αισθανόμαστε +ότι τίποτε δεν υπάρχει σ' όλο τον νεωτεριστικό Γαλλικό +ρεαλισμό, τίποτε ακόμα και στο έργο _Therèse Raquin_, το +αριστούργημα αυτό του τρόμου, που για την τρομακτική και +τραγική σημασία του να μπορή να παραβληθή μ' αυτή την παράξενη +σκηνή του έργου _Cymbeline_. + +Στην διάλογο ακόμα μερικά από τα πιο λαμπρά μέρη είναι εκείνα +που υποβάλλει το κοστούμι. + +Της Rosalind η ερώτηση: + +«Αν και ντυμένη ανδρικά, θαρρείς πως έχω στη διάθεσή μου κανένα +σωκάρδι και τίποτε κάλτσες;» + +Της Constance τα λόγια: + +«Η οδύνη πιάνει τον τόπο του παιδιού μου που λείπει. Γεμίζει +ταδειανά του ρούχα με το σχήμα του». + +Και η γρήγορη στριγγιά φωνή της Ελισάβετ: + +«Ω, κόψε και κάνε τα κομμάτια τα κορδόνια του κορσέ μου!» + +Είναι λίγα απ' τα πολλά παραδείγματα που μπορεί κανείς ν' +αναφέρη. Μια από τις ωραιότερες εντυπώσεις που μου έκανε η +σκηνή ήταν όταν ο Salvini (115) στην τελευταία πράξη του Ληρ, +τραβώντας το φτερό από το καπέλλο του Κεντ το άγγιζε στα χείλη +της Κορδέλας τη στιγμή που είχε φτάσει στο στίχο: + + «Αυτό το φτερό κουνιέται· εκείνη ζη». + +Ο κ. Booth (116) του οποίου ο Ληρ, όπως τον έπαιζε, είχε πολλές +υψηλές ιδιότητες πάθους, ξερίζωσε, θυμάμαι, λίγο τρίχωμα από +την αρχαιολογική όχι σωστήν ερμίνα του για τον ίδιο σκοπό· η +εντύπωση όμως από τον Salvini ήταν πιο λεπτή, καθώς και πιο +αληθινή. Κι όσοι είδαν τον κ. Irving στην τελευταία πράξη του +&Ριχάρδου Γ'& δεν ξέχασαν, είμαι βέβαιος, πόσον η αγωνία και η +φρίκη του ονείρου του εδυνάμωνε από την αντίθεση της γαλήνης +και ηρεμίας που προηγήθηκε κι από την απαγγελία τέτοιων στίχων: + +«Τι, το προσωπείο μου στέκει τώρα πιο άνετα από πριν; Κι όλη +μου η πανοπλία στη σκηνή μου είναι βαλμένη; Προσέχετε το ξύλο +των σπαθιών μου νάναι γερό κι όχι πιο βαρύ απ' ό,τι πρέπει». + +Στίχων που είχαν διπλή σημασία για τους θεατές, γιατί θυμούνταν +τις τελευταίες λέξεις που φώναξε η μητέρα του Ριχάρδου από πίσω +του, όταν εκείνος εβάδιζε προς το Bosworth: + +«Γι αυτό λοιπόν νάχης την πιο πικρή κατάρα μου, που την ημέρα +της μάχης να σε κουράση περισσότερο κι από την πλήρη πανοπλία +που φορείς». + +Όσα για τα μέσα που ο Σαίξπηρ είχε στη διάθεσή του πρέπει να +παρατηρήσουμε ότι, ενώ πολλές φορές παραπονιέται για τη +στενοχώρια της σκηνής, όπου 'πάνω θέλει να παρουσιάση μεγάλα +ιστορικά δράματα, και για την έλλειψη σκηνοθεσίας που τον +αναγκάζει να περικόψη πολλά επεισόδια του υπαίθρου που θα +έκαναν εντύπωση· όμως πάντα γράφει σαν δραματοποιός που είχε +στη διάθεσή του πλουσιώτατο θεατρικό βεστιάριο και που μπορούσε +να βασισθή στη φροντίδα των ηθοποιών για να ντύνωνται και +φτιασιδώνωνται μοναχοί τους. Και τώρα ακόμη δύσκολο είναι να +παρασταθή δράμα σαν την &Κωμωδία των Σφαλμάτων& και στη γραφική +σύμπτωση να μοιάζη την ίδια ο αδελφός της Μις Ellen Terry (117) +χρωστούμε την ευκαιρία που μας δόθηκε να ιδούμε τη &Δωδέκατη +Νύχτα& να παιχθή αρκετά τέλεια. Πράγματι για ν' ανεβασθή απάνω +στη σκηνή ένα οποιοδήποτε έργο του Σαίξπηρ, ακριβώς όπως αυτός +θα ήθελε, χρειάζονται οι υπηρεσίες ενός καλού ιματιοφύλακος, +ενός επιδέξιου μάστορη που να φτιάνη περρούκες, ενός ράφτη για +τα κοστούμια, που να έχη την αίσθηση του χρώματος και κάποια +γνώση των υφασμάτων, ενός τεχνίτη που να κατέχη τους τρόπους +του φτιασιδώματος, ενός δασκάλου της ξιφασκίας, ενός +χοροδιδασκάλου κ' ενός καλλιτέχνη που να διευθύνη αυτοπροσώπως +την όλη παράσταση. Γιατί αυτός είναι ο πιο προσεκτικός για να +μας πη την κατάλληλη για τον κάθε χαρακτήρα φορεσιά και το +κατάλληλο εξωτερικό. «Racine abhorre la realité», λέει κάπου ο +Auguste Vacquerie, «il ne daigne pas s'occuper de son costume. +Si l' on s' en rapportait aux indications du poète, Agamemnon +serait vêtu d' un sceptre et Achille d' une épée (118)». +Αλλά με τον Σαίξπηρ συμβαίνει κάτι πολύ διαφορετικό. Μας δίνει +οδηγίες για τα κουστούμια της Perdita, του Florizel, του +Autolycus, των Μαγισσών στον &Macbeth& και του φαρμακοποιού +στον &Ρωμαίο και την Iουλιέττα&, διάφορες πολυδουλεμένες +περιγραφές του χοντρού ιππότη του και μια λεπτομερή σημείωση +της εξαιρετικής στολής που θα ντυθή ο PetruchiO στο γάμο του. Η +Rosalind, μας λέει, είναι ψηλή και πρέπει να φέρη ένα σπαθί και +μια μικρή κάμα. Η Celia είναι μικρότερη και πρέπει να χρωματίση +το πρόσωπό της φαιό για να φαίνεται ηλιοκαμμένη. Τα παιδιά που +παίζουν τις νεράιδες στο δάσος της Windsor θα ντυθούν άσπρα και +πράσινα — ένα κομπλιμέντο αυτό στη Βασίλισσα Ελισάβετ, που της +είναι τούτα τα αρεστά της χρώματα — και στ' άσπρα με πράσινες +γιρλάνδες και χρυσωμένες μάσκες οι άγγελοι θάρθουν στην +Katherine στο Kimbolton. Ο Bottom είναι με τα σπιτικά του, ο +Lysander ξεχωρίζει από τον Oberon με την Αθηναϊκή στολή που +φοράει και ο Launce έχει τρύπια τα παπούτσια του· Η Δούκισσα +του Gloucester είναι τυλιγμένη σε άσπρο σεντόνι κι ο άντρας της +στέκει πίσω της ντυμένος στα μαύρα. Το πολύχρωμο φόρεμα του +παληάτσου, η άλικη στολή του Καρδιναλίου και τα γαλλικά κρίνα +τα κεντημένα 'πάνω ατά εγγλέζικα ρούχα, όλ' αυτά γίνονται +αφορμή για αστεία και κοροϊδίες στο διάλογο. Ξέρομε τα ξόμπλια +'πάνω στα όπλα του Πρίγκηπος Διαδόχου της Γαλλίας και στο σπαθί +της Pucelle, το λοφίο στην περικεφαλαία του Warwick και το +χρώμα της μύτης του Bardolph. Η Portia έχει χρυσά μαλλιά, η +Φοίβη τα έχει μαύρα τα μαλλιά της, ο Orlando καστανά σγουρά κ' +η κόμη του Sir Andrew Aguecheeck κρέμεται σαν λινάρι στη ρόκα +χωρίς να κάνη διόλου σγουρά. Κάποια απ' τα πρόσωπα του έργου +είναι γερά, κάποια λιγνά, άλλα ολόρθα κι άλλα σκυφτά, κάποια +πάλι ξανθά και κάποια μαυρισμένα κι άλλα έχουν βαμμένα μαύρα τα +πρόσωπά τους. Ο Ληρ έχει άσπρα γένεια, του Άμλετ ο πατέρας τα +έχει γκρίζα και ο Benedick ξυρίζει τα δικά του κατά την +παράσταση. Και πράγματι στο ζήτημα των γενειών στη σκηνή ο +Σαίξπηρ είναι πολύ λεπτολόγος· μας μιλεί για τις πολυποίκιλες +μπογιές που μεταχειρίζονταν εκείνη την εποχή και δίνει κάποια +νύξη στους ηθοποιούς να φροντίζουν πάντα να είναι καλά βαμμένα +τα δικά τους γένεια. Υπάρχει κάποιος χορός θεριστάδων που +φορούν καπέλλα από άχυρα σήκαλης κι αγροτών ντυμένων τρίχινα +φορέματα σαν σάτυροι· μια μάσκα Αμαζόνων, μια μάσκα ρούσσσικη +και μια κλασσική μάσκα· διάφορες αθάνατες σκηνές για ένα υφαντή +με κεφάλι γαϊδουριού, μια επανάσταση για το χρώμα ενός μανδύα, +που χρειάζεται να επέμβη ο Λόρδος Δήμαρχος του Λονδίνου για να +την κανευνάση· και μια σκηνή μεταξύ ενός μανιωμένου αντρός και +της μοδίστρας της γυναίκας του για το κόψιμο ενός μανικιού. + +Όσo για τις μεταφορές που ο Σαίξπηρ αντλεί από τη φορεσιά, και +τους αφορισμούς του γ' αυτή, τον πόλεμο που κάνει του +κοστουμιού της εποχής του, χώρια του γελοίου μεγέθους των +γυναικείων καπέλλων, και τις πολλές περιγραφές του _mundus +muliebris_ από το τραγούδι του Autolycus στο &Χειμωνιάτικο +Παραμύθι& ως τον λογαριασμό της ρόμπας της Δούκισσας του +Μιλάνου στο έργο _Πολύς Θόρυβος για το τίποτε&, είναι τόσο +πολλά όλ' αυτά, όπου να μη είναι δυνατόν να τ' αναφέρουμε, αν +και μπορεί ν' αξίζη τον κόπο να υπενθυμίση κανείς στους +ανθρώπους ότι ολόκληρη η Φιλοσοφία των φορεμάτων βρίσκεται στη +σκηνή του Ληρ με τον Edgar, κομμάτι που έχει το πλεονέκτημα της +συντομίας και του ύφους, που είναι ψηλά από την τερατώδη σοφία +και κάπως φωνασκούσα μεταφυσική του _Sartor Resartus_. Αλλά +θαρρώ πως απ' όσα είπα κιόλα βγαίνει ολοφάνερα ότι ο Σαίξπηρ +ενδιαφερόταν παραπολύ για το κοστούμι. Δεν το λέω με την +επιπόλαιη εκείνη σημασία με την οποία, γιατί ήξερε από +υποθέσεις και λουλούδια, έβγαλαν ότι ήταν ο Blackstone (119) +και ο Paxton (120) της εποχής της Ελισάβετ· αλλά ότι έννοιωσε +πως το κοστούμι μπορούσε μονομιάς να κάνη ωρισμένην εντύπωση +στο ακροατήριο και να εκφράση ωρισμένους τύπους χαρακτήρων κι +ότι είναι ένας από τους ουσιαστικούς παράγοντας των μέσων που +ένας αληθινός &ιλλουζιονίστας& έχει στη διάθεσή του. Πράγματι +γι' αυτόν η παραμορφωμένη φάτσα του Ριχάρδου είχε τόσην αξία +όσην η ερασμιότης της Ιουλιέττας· βάζει το σάλι του ριζοσπάστη +δίπλα στα μεταξωτά του λόρδου και παρατηρεί τις σκηνικές +εντυπώσεις που θα κάνη το καθένα· την ίδια ευχαρίστηση +αισθάνεται με τον Κάλιμπαν που αισθάνεται με τον Άριελ· την +ίδιαν από τα κουρέλια κι από τα χρυσά φορέματα κι αναγνωρίζει +την καλλιτεχνικήν ομορφιά της ασχήμιας. + +Η δυσκολία που αισθάνθηκε ο Ducis να μεταφράση τον &Οθέλλο& +εξαιτίας της σπουδαιότητος η οποία εδόθηκε σ' ένα τόσο +τιποτένιο πράμα που είναι ένα μαντήλι, και η προσπάθειά του ν' +απαλύνη τη χονδρότητα, κάνοντας τον Μαύρο να επαναλάβη «Le +bandeau! le bandeau!· μπορεί να παρθή για παράδειγμα της +διαφοράς μεταξύ της tragèdie philosophique και του δράματος +της πραγματικής ζωής· και η εισαγωγή για πρώτη φορά της λέξεως +mouchoir στο Γαλλικό θέατρο ήταν μία εποχή στη +ρωμαντικορεαλιστική κίνηση, που ο Ουγκώ είναι πατέρας της και ο +Ζολάς το enfant terrible, απαράλλακτα όπως ο κλασσικισμός του +πρώτου μέρους του αιώνος τονίσθηκε με την άρνηση του Τάλμα να +παίζη πια πρόσωπα Ελλήνων ηρώων με περούκα — ένα παράδειγμα κι +αυτό ανάμεσα στα πολλά του πόθου για την αρχαιολογικήν ακρίβεια +στη φορεσιά που ξεχώρισε τους μεγάλους ηθοποιούς του αιώνος +μας. + +Κρίνοντας τη σπουδαιότητα που δίδεται στο χρήμα στην Comedie +Humaine ο Θεόφιλος Gautier λέει ότι ο Μπαλζάκ μπορεί να έχη την +αξίωση ότι έκανε εφεύρεση νέου ήρωος στο μύθο, του heros +mètallique. Για τον Σαίξπηρ μπορεί να λεχθή ότι είναι ο πρώτος +που ξάνοιξε τη δραματικήν αξία του κολοβίου κι ότι σ' ένα +κρινολίνο μπορεί να στηριχθή ολόκληρη ρητορική κλίμαξ. + +Το κάψιμο του Globe Theatre — γεγονός, που οφείλεται, εν +παρόδω, στ' αποτελέσματα του πάθους για την ιλλουζιόν, που +ξεχώριζε τη σκηνοθεσία του Σαίξπηρ — μας ελήστεψε δυστυχώς +πολλά σπουδαία δοκουμέντα· μα στον κατάλογο που υπάρχει ακόμα +της γκαρταρόμπας ενός Λοντρέζικου θεάτρου της εποχής του +Σαίξπηρ αναφέρονται ξέχωρα κοστούμια για καρδινάλιους, βοσκούς, +βασιληάδες, κλάουν, καλόγερους και παληάτσους· πράσινα +πανωφόρια για τους ανθρώπους του Robin Hood (121) και πράσινη +ρόμπα για τη Maid Marion (122) άσπρο και χρυσαφένιο κολόβιο για +τον Ερρίκο V και μία ρόμπα για τον Longshanks· ακόμα λευκά +ιερατικά άμφια, σκούφοι ιερατικοί, δαμασκές ρόμπες, ρόμπες +χρυσές κι ασημένιες και από ταφετιά και από τσίτι, βελούδινα +πανωφόρια και πανωφόρια από σατέν και μάλλινα χνουδωτά και +ζιπούνια από κίτρινο και μαύρο πετσί, κόκκινα κοστούμια, γκρίζα +κοστούμια, κοστούμια Γάλλου Πιερρότου, μια ρόμπα «για να +γίνεται κανείς άφαντος», που δεν κοστίζει καθώς φαίνεται, και +πολύ, £3.10/ —, και τέσσαρες ασύγκριτοι κορσέδες — που όλα +δείχνουν μια επιθυμία, να δίνεται στο κάθε πρόσωπο κατά τον +ρόλο του η κατάλληλη στολή. Υπάρχει ακόμα καταγραφή +Σπανιόλικων, Μαυριτανικών και Δανικών κοστουμιών, +περικεφαλαιών, σπαθιών, ζωγραφιστών ασπίδων, αυτοκρατορικών +κορωνών και παπικών τιαρών, καθώς και κοστουμιών για Τούρκους +Γιαννιτσάρους, Ρωμαίους Συγκλητικούς κι όλους τους θεούς και +τις θεές του Ολύμπου, που μαρτυρούν αρκετήν αρχαιολογικήν +έρευναν από μέρος του διευθυντή του θεάτρου. Είναι αλήθεια πως +αναφέρεται κ' ένας κορσές για την Εύα, μα πιθανώτατα η donnée +του έργου ήταν μετά την Πτώση. + +Πράγματι όποιος κι αν ενδιαφέρεται να εξετάση την εποχή του +Σαίξπηρ θα ίδη ότι η αρχαιολογία ήταν έν' από τα ιδιαίτερα +χαρακτηριστικά της. Μετά την αναβίωση των κλασσικών μορφών της +αρχιτεκτονικής, που ήταν ένας από τους τόνους της Αναγεννήσεως, +και το τύπωμα στη Βενετία κι αλλού των αριστουργημάτων της +Ελληνικής και Λατινικής φιλολογίας γεννήθηκε φυσικά κάποιον +ενδιαφέρον για τη διακοσμητική και το κοστούμι του αρχαίου +κόσμου. Και τα πράγματα αυτά τα μελετούσαν οι καλλιτέχναι όχι +για τη μάθηση που μπορούσαν ν' αποκτήσουν παρά για +ταξιολάτρευτα πράγματα που μπορούσαν να δημιουργήσουν. Τα +παράξενα αντικείμενα που έβγαιναν διαρκώς στο φως μ' ανασκαφές +δεν τ' άφιναν να γίνουν σκόνη ατά μουσεία για να τα βλέπη +κανένας μπλαζέ διευθυντής και να τα βαριέται κανένας +αστυφύλακας στενοχωρημένος από έλλειψη εγκλήματος· τα +μεταχειρίζονταν στα μοτίβα για την παραγωγή νέας Τέχνης, που θα +ήταν όχι απλώς ωραία αλλά και παράξενη. + +Ο Infessura διηγείται ότι στα 1485 μερικοί εργάται που έσκαβαν +στην Aππίαν οδόν ευρήκαν ένα Ρωμαϊκό σαρκοφάγο που είχε +επιγραφή τόνομα «Ιουλία, θυγάτηρ Κλαυδίου». Όταν άνοιξαν την +κάσσα στη μαρμαρένια κοιλιά της βρήκαν το κορμί ενός όμορφου +κοριτσιού ως δεκαπέντε χρόνων διατηρημένο με την τέχνη του +βαλσαμωτή από σήψη και τη φθορά του καιρού. Τα μάτια της ήταν +μισοανοιγμένα, τα μαλλιά της τυλιγμένα γύρω της σε στριφτό +σγουρό χρυσάφι κι από τα χείλη και τα μάγουλά της δεν είχε χαθή +ακόμα το άνθισμα της κορασένιας νιότης. Φερμένη στο Καπιτώλιο +γίνηκε αμέσως το κέντρο καινούργιας λατρείας κι απ' όλα τα μέρη +της πόλεως έρχονταν ένα σωρό προσκυνητάδες για να προσκυνήσουν +το θαυμαστό λείψανο, ώσπου ο Πάπας, από φόβο μήπως όσοι σ' έναν +ειδωλολατρικό τάφο βρήκαν το μυστικό της ομορφιάς ξεχάσουν +ταπόκρυφα του λαξευτού σε βράχο τάφου της Ιουδαίας, επρόσταξε +να μεταφέρουν το σώμα νύκτα και κρυφά να το θάψουν. Και θρύλος +ακόμ' αν είναι η ιστορία τούτη, όμως δεν είναι γι' αυτό +λιγώτερο πολύτιμος, αφού μας δείχνει τη στάση της Αναγεννήσεως +απέναντι του Κόσμου της αρχαιότητος. Η Αρχαιολογία στην εποχή +εκείνη δεν ήταν σκέτη επιστήμη για τον αρχαιοδίφη, ήταν μέσον +που μπορούσαν μ' αυτό ν' αγγίζουν στη στεγνή σκόνη της +αρχαιότητος αυτή την πνοή κι ομορφιά της ζωής και να γιομίζουν +με το καινούργιο κρασί του ρομαντισμού μορφές που αλλοιώτικα θα +ήταν παληές και φαγωμένες. Από το βήμα του Niccola Pisano ως +τον &«Θρίαμβο του Καίσαρος»& του Mantegna και την υπηρεσία που +σχεδίασε ο Cellini για τον Βασιληά Francis μπορεί να +παρακολουθήση κανείς ταχνάρια της επιδράσεως αυτού του +πνεύματος· ούτε περιωρίσθηκε απλώς στις ακίνητες τέχνες — τις +σταματημένες τέχνες — αλλά το ίδιο φαίνεται η επίδρασή του στις +Ελληνορωμαϊκές μάσκες, που ήταν το παντοτινό γλέντι των +χαρούμενων αυλών της εποχής εκείνης, και στις λαϊκές πομπές και +λιτανείες, με τις οποίες οι πολίτες μεγάλων εμπορικών πόλεων +συνήθιζαν να χαιρετίζουν τους πρίγκηπες που τύχαινε να τους +επισκεφθούν· θεάματα, για να πούμε εν παρόδω, που εθεωρούνταν +τόσο σπουδαία, ώστε έκαναν κ' εμοίραζαν μεγάλες χαλκογραφίες +των — απόδειξη του γενικού της εποχής ενδιαφέροντος για τέτοια +ζητήματα. + +Κι αυτή η χρήσις της αρχαιολογίας στις παραστάσεις μακριά από +το να είναι δείγμα αυθάδους δοκησισοφίας είναι απ' όλες τις +μεριές νόμιμη κι ωραία. Γιατί η σκηνή δεν είναι μονάχα το +συνεντευκτήριο όλων των τεχνών, αλλά και επάνοδος της τέχνης +στη ζωή. Καμμιά φορά σε κανέν' αρχαιολογικό μυθιστόρημα η +χρήσις παράξενων κι απηρχαιωμένων όρων φαίνεται να κρύβη την +πραγματικότητα κάτω από τη μάθηση και μπορώ να πω ότι πολλοί +απ' όσους διάβασαν το Notre Dame de Paris βρέθηκαν σε απορία ως +προς τη σημασία εκφράσεων όπως la casaque a mahoitres, les +voulgiers, le gallinard taché d' encre, les craaquiniers και +τα παρόμοια· όμως πόσα διαφορετικά είναι στη σκηνή! Ο αρχαίος +κόσμος ξυπνάει από τον ύπνο του και η ιστορία σαλεύει μπροστά +στα μάτια μας σαν θέαμα δίχως να μας υποχρεώνη να καταφύγουμε +σε λεξικό απλό ή εγκυκλοπαιδικό για να συμπληρώσουμε την +απόλαυσή μας. Κι αλήθεια δεν υπάρχει η παραμικρότερη ανάγκη το +κοινό να ξέρη τις αυθεντίες για το ανέβασμα στη σκηνή +οποιουδήποτε έργου. Από τέτοια υλικά λ. χ., όπως ο δίσκος του +Θεοδοσίου, υλικά, που η πλειονότης του λαού δεν τα ξέρει +πιθανόν καλά, ο κ. Ε. W. Godwin (123), έν' από τα μεγαλύτερα +καλλιτεχνικά πνεύματα του αιώνος μας στην Αγγλία, έπλασε τη +θαυμαστή μαγεία, της πρώτης πράξεως του &Κλαυδιανού& και μας +έδειξε τη ζωή του Βυζαντίου τον τέταρτον αιώνα όχι με καμμιά +σκοτεινή διάλεξη κ' ένα σωρό λιγδιάρες φάτσες, όχι με +μυθιστόρημα που να θέλη κ' ένα λεξιλόγιο για την εξήγησή του, +αλλά με την ορατή παράσταση όλης της δόξας της μεγάλης εκείνης +πόλεως. Κ' ενώ τα κοστούμια ήταν αληθινά ως τα μικρότερα +σημεία του χρώματος και του σχεδίου, οι λεπτομέρειες δεν +εσημείωναν εκείνη την ανώμαλη σπουδαιότητα που θα είχαν σε +τμηματικές διαλέξεις, αλλά ήταν υποτεταγμένες στους κανόνες της +υψηλής συνθέσεως και την ενότητα της καλλιτεχνικής εντυπώσεως. +Ο κ. Symonds μιλώντας για τη μεγάλη εκείνη εικόνα του Mantegna, +που είναι τώρα στο Hampton Court, λέει ότι ο καλλιτέχνης +μετέτρεψε ένα αρχαιολογικό μοτίβο σε θέμα μελωδιών γραμμής. Το +ίδιο μπορούσε να λεχθή παρόμοια δικαίως για τη σκηνή του κ. +Godwin. Μόνον οι μωροί τ' ωνόμασαν αυτοσχολαστικότητα, μονάχα +όσοι δεν ήθελαν να ιδούν ή ν' ακούσουν είπαν ότι το πάθος του +έργου σκοτώθηκε από τη ζωγραφιά. Ήταν αληθινά μία σκηνή τέλεια +όχι μόνο στη γραφικότητά της αλλά και στη δραματικότητά της, +απηλλαγμένη από κάθε ανάγκη οχληρών περιγραφών, και που μας +έδειχνε με το χρώμα και το χαρακτήρα της στολής του Κλαυδιανού +και των ακολούθων του ολόκληρο το φυσικό και τη ζωή του +ανθρώπου, ποία φιλοσοφική σχολή τον επηρέαζε ίσα με ποια άλογα +ίππευε στο ιπποδρόμιο. + +Πράγματι η αρχαιολογία είναι αληθινά ευχάριστη μονάχα όταν +διοχετεύεται σε κάποια μορφή τέχνης. Δεν θέλω να υποτιμήσω τις +υπηρεσίες φιλοπόνων μελετητών, όμως αισθάνομαι ότι η χρήσις που +έκανε ο Keats του Λεξικού του Lemprière είναι πιο πολύτιμη για +μας παρά ο τρόπος που διαπραγματεύθηκε την ίδια μυθολογία ο +Καθηγητής Max Muller σαν να επρόκειτο για καμμιά γλωσσική +αρρώστια. Καλύτερος είναι ο &Ενδυμίων& (124) από κάθε θεωρία +οσοδήποτε γερή, ή, όπως στην περίσταση τούτη, άρρωστη επιδημίας +στα επίθετα! Και ποιος δεν το νοιώθει αυτό, ότι δηλ. η +κυριωτέρα δόξα του βιβλίου του Piranesi (125) για τα Αγγεία +είναι το ότι υπέβαλε στον Keats την «Ωδή σε Ελληνικήν Υδρία;» Η +Τέχνη, και μόνο η Τέχνη, μπορεί να την κάνη ωραία την +Αρχαιολογία· και η θεατρική Τέχνη μπορεί να τη μεταχειρισθή πιο +άμεσα και πιο ζωηρά, γιατί μπορεί να συνδυάση σε μιαν εξαίσια +παράσταση την ιλλουζιόν της πραγματικής ζωής με το θαύμα του μη +πραγματικού κόσμου. Αλλά ο δέκατος έκτος αιών δεν ήταν απλώς ο +αιών του Vitruvius· ήταν και ο αιών του Vecellio (126). Κάθε +έθνος φάνηκε ξαφνικά σα να ενδιαφέρονταν για το ένδυμα των +γειτόνων του. Η Ευρώπη άρχισε να ερευνά τα δικά της ενδύματα +και ο αριθμός των βιβλίων που γράφηκαν για τα εθνικά κοστούμια +είναι όλως διόλου εξαιρετικός. Στας αρχάς του αιώνος το χρονικό +της Nuremberg, με τις δυο χιλιάδες εικονογραφίες του έφθασε την +πέμπτη του έκδοση και προτού κλείση ο αιών δεκαεπτά εκδόσεις +έγιναν της &Κοσμογραφίας& του Munster. Χώρια απ' αυτά τα δυο +βιβλία ήταν και τα έργα του Michael Colyns, του Hans Weigel, +του Amman και του Vecellio του ίδιου, όλα εικονογραφημένα καλά, +μερικά μάλιστα από τα σχέδια του Vecellio χαραγμένα πιθανώτατα +με το χέρι του Τισσιανού. + +Ούτε πάλι μόνο από τα βιβλία και τις πραγματείες άντλησαν τις +γνώσεις τους. Η ανάπτυξη της συνήθειας των περιηγήσεων, η +αύξηση των εμπορικών σχέσεων μεταξύ διαφόρων χωρών και η +συχνότης των διπλωματικών αποστολών έδωκαν στο κάθε έθνος +πολλές ευκαιρίες να μελετήσουν τις διάφορες φόρμες της +σύγχρονης στολής. Ύστερ' από την αναχώρηση λ. χ. από την Αγγλία +των απεσταλμένων του Τσάρου, του Σουλτάνου και του Πρίγκηπος +του Morocco, ο Ερρίκος ο Η' και οι φίλοι του έδωκαν πολλούς +χορούς μετημφιεσμένων για την αλλόκοτη φορεσιά των ξένων τους. +Αργότερα το Λονδίνον είδε, παραπολύ συχνά ίσως, τη σκοτεινή +μεγαλοπρέπεια της Ισπανικής Αυλής και στην Ελισάβετ έρχονταν +αποστολές απ' όλες τις χώρες, που οι φορεσιές τους, όπως μας +λέει ο Σαίξπηρ, είχαν μεγάλην επίδραση στο εγγλέζικο κοστούμι. + +Και το ενδιαφέρον δεν περιωρίσθηκε απλώς στην κλασσική στολή ή +τις φορεσιές των ξένων λαών έγινε αρκετή έρευνα, προπάντων από +τους ανθρώπους του Θεάτρου, του αρχαίου κοστουμιού και αυτής +της Αγγλίας· κι όταν ο Σαίξπηρ στον πρόλογο κάποιου δράματός +του εκφράζη τη λύπη του γιατί δεν μπορεί να παραστήση τις +περικεφαλαίες εκείνης της εποχής, μιλεί σαν διευθυντής θεάτρου +και όχι απλώς σαν ποιητής της Ελισάβετ. Στο Cambridge λ. χ. +εκείνη την εποχή δόθηκε μια παράσταση του &Ριχάρδου του +Τρίτου&, στην οποίαν οι ηθοποιοί ήσαν ντυμένοι τις πραγματικές +φορεσιές της εποχής, που τις προμηθευθήκαν από τη μεγάλη +συλλογή των ιστορικών κοστουμιών του Πύργου, που ήταν πάντα +ανοικτός στους διευθυντάς θεάτρου και κάποτε και στη διάθεσή +των. Δεν μπορώ λοιπόν να μη συλλογισθώ ότι αυτή η εκτέλεση θα +έγινε πολύ πιο καλλιτεχνική ως προς την άποψη κοστουμιών παρά η +παράσταση του ίδιου έργου του Σαίξπηρ από τον Γκάρρικ, όπου ο +ίδιος παρουσιάσθη σε μιαν απερίγραπτα φανταστική φορεσιά, ενώ +όλοι οι άλλοι με κοστούμια της εποχής Γεωργίου του Τρίτου και ο +Richmond εθαυμάσθη πολύ με το κοστούμι νεαρού σωματοφύλακος. + +Γιατί ποια άλλη είναι η ωφέλεια για τη σκηνή της αρχαιολογίας +εκείνης, που τόσο παράξενα κατατρόμαξε τους κριτικούς, αν μη το +ότι αυτή, και μόνο αυτή, μπορεί να δώση την αρχιτεκτονική και +την περιβολή που ταιριάζουν στην εποχή οπού συμβαίνει το δράμα; +Μας κάνει ικανούς να ιδούμε έναν Έλληνα ντυμένο σαν Έλληνα κ' +έναν Ιταλό σαν Ιταλό· ν' απολαύσουμε τις στοές της Βενετίας και +τα μπαλκόνια της Βερόνας· κι αν το δράμα αναφέρεται σε καμμιάν +από τις μεγάλες εποχές της ιστορίας της πατρίδος μας, να ιδούμε +την εποχή με το κατάλληλο περιβάλλον και τον βασιλιά με τη +συνήθεια που ζούσε. Και για να λεχθή εν παρόδω, απορώ τι θα +είχε πη ο Lord Lytton λίγο προτήτερα στο Princess'a Theatre, αν +η αυλαία σηκώνονταν στην παράσταση του &Βρούτου& του πατέρα του +(127) με τον Βρούτο γερμένο 'πάνω σε κάθισμα της εποχής της +Βασίλισσας Άννας με περούκα πεταχτή και ρόμπα της κάμαρης +λουλουδόσπαρτη, κοστούμι που τον περασμένον αιώνα θεωρούνταν +ιδιαιτέρως ταιριαστό σ' έναν αρχαίο Ρωμαίο! Γιατί στις +αλκυονίδες εκείνες ημέρες του δράματος η αρχαιολογία δεν +ετάραξε τη σκηνή, ούτε τους κριτικούς ενοχλούσε, κ' οι +ακαλαίσθητοι παππούδες μας κάθονταν ήσυχα μέσα σε μιαν +αποπνικτικήν ατμόσφαιραν αναχρονισμών κ' έβλεπαν με τη γαλήνια +καταδεξιά του αιώνος της πρόζας έναν Iachimo με σκονισμένα και +μπαλωμένα ρούχα, ένα Ληρ με μανικέτια δαντελλωτά και μια Λαίδη +Μάκβεθ με φαρδύ κρινολίνο. Το καταλαβαίνω να κτυπηθή η +αρχαιολογία για τον καμμιά φορά υπερβολικό ρεαλισμό της, αλλά +να κτυπηθή ως σχολαστικότης τούτο περνάει, μου φαίνεται, πολύ +τα χαραγμένα όρια. Είναι ωστόσο μωρόν να κτυπιέται για +οποιονδήποτε λόγο· μπορεί κανείς έτσι να βρίζη και τον +ισημερινό! Γιατί η αρχαιολογία με το να είναι επιστήμη δεν +είναι μήτε καλή μήτε κακή, παρ' απλώς μια αλήθεια. Η αξία της +κρέμεται ολότελα από τον τρόπο της χρήσεώς της και μονάχα ένας +καλλιτέχνης μπορεί να τη μεταχειρισθή. Στον αρχαιολόγο +αποτεινόμεθα για το υλικό και στον καλλιτέχνη για τη μέθοδο. + +Σχεδιάζοντας τη σκηνοθεσία και τα κοστούμια για όποιο από τα +δράματα του Σαίξπηρ, το πρώτο πράγμα που έχει να κανονίση ο +καλλιτέχνης είναι η σωστή χρονολογία του δράματος. Αυτό +ταιριάζει πιο πολύ να ορισθή από το γενικό πνεύμα του δράματος +παρά από οποιεσδήποτε ιστορικές παραπομπές που μπορεί να είναι +κατά τύχη στο έργο. Πολλοί &Άμλετ&, όπως παρατήρησα, +τοποθετήθηκαν σε μιαν εποχή πολύ προτήτερα από την αληθινή. Ο +&Άμλετ& είναι ουσιαστικά ένας μελετητής της Αναγεννήσεως των +Γραμμάτων κι αν η μνημόνευση της πρόσφατης εισβολής των Δανών +στην Αγγλία τον βάζει πίσω στον ένατον αιώνα, η χρήσις +στιλέττων τον φέρνει σε καιρούς πολύ νεώτερους. Μια και η +χρονολογία ωστόσον ωρίσθη, ο αρχαιολόγος δεν έχει άλλο τίποτε +να κάνη παρά να μας προμηθεύη τα γεγονότα που ο καλλιτέχνης θα +τα μετατρέπη σε εντυπώσεις. + +Ελέχθη ότι οι αναχρονισμοί στα ίδια δράματα μάς δείχνουν ότι ο +Σαίξπηρ ήτον αδιάφορος στην ιστορικήν ακρίβεια και παραπολλή +κουβέντα έγινε για την αδιάκριτην από τον Έκτορα μνεία +περικοπών του Αριστοτέλη. Από την άλλη μεριά οι αναχρονισμοί +πράγματι είναι λίγοι και ούτε καν πολύ σπουδαίοι, κι ακόμη αν +τραβιόταν η προσοχή του Σαίξπηρ σ' αυτούς από κανένα συνάδελφό +του καλλιτέχνη, πιθανώτατα θα τους είχε διορθώσει. Γιατί, αν +και δύσκολα μπορεί να ειπωθούν σφάλματα, δεν είναι βέβαια κ' οι +μεγάλες ομορφιές του έργου του, ή τουλάχιστο αν είναι, +ταναχρονιστικά των θέλγητρα δεν μπορεί να τονισθούν, εκτός αν +το δράμα παρασταθή ακριβώς σύμφωνα με την κατάλληλη χρονολογία +του. Αν πάρουμε ωστόσο τα δράματα του Σαίξπηρ συνολικά, το +πράγματι αξιοσημείωτο είναι η ασυνήθιστη πίστη του όσον αφορά +τα πρόσωπα και την πλοκή των έργων του. Πολλά από τα dramatis +personae του είναι άνθρωποι που ήταν υπαρκτοί και μερικά ήταν +δυνατόν να είχαν ιδωθή στην πραγματική ζωή από ένα μέρος των +θεατών του. Η πιο βιαία αληθινά επίθεση έγινε εναντίον του +Σαίξπηρ στην εποχή του για την υποτεθείσαν γελοιοποίηση του +Lord Cobham. Όσο για τις δραματικές πλοκές του ο Σαίξπηρ τις +αντλεί διαρκώς είτε από την αυθεντικήν ιστορία είτε από τις +παλιές μπαλλάντες και παραδόσεις που εχρησίμεψαν για ιστορία +στο κοινό της εποχής της Ελισάβετ και που και σήμερα κανένας +επιστήμων ιστορικός δεν μπορεί να τις πετάξη ως απολύτως +ψεύτικες. Κι όχι μοναχά διάλεξε γεγονότα αντί φαντασίες για +βάση πολλής φανταστικής εργασίας του, αλλά και δίνει πάντα σε +κάθε δράμα τον γενικό χαρακτήρα, την κοινωνικήν ατμόσφαιρα, με +μια λέξη, του αιώνος για τον οποίον πρόκειται. Αναγνωρίζει πως +η ηλιθιότης είναι ένα από τα μόνιμα χαρακτηριστικά κάθε +ευρωπαϊκού πολιτισμού· έτσι δεν βλέπει καμμιά διαφορά μεταξύ +του Λοντρέζικου όχλου κ' ενός Ρωμαϊκού όχλου της ειδωλολατρικής +εποχής, μεταξύ ενός κουτού ωρολογά της Μεσσήνης κ' ενός κουτού +ειρηνοδίκη του Windsor. Όμως όταν έχη να κάνη με πιο υψηλούς +χαρακτήρες, με κείνες τις εξαιρέσεις κάθε αιώνος, που είναι +τόσο λεπτές ώστε να γίνονται οι τύποι του, τους δίνει απολύτως +τον τύπο και τη σφραγίδα της εποχής των. Η Βιργιλία είναι τόσο +σίγουρα μια από κείνες τις Ρωμαίες χήρες που απάνω στον τάφο +τους γράφηκε το «Domi mansit, lanan fecit», όσο σίγουρο είναι +πως η Ιουλιέττα είναι η ρομαντική κόρη της Αναγεννήσεως. Είναι +ακόμη ακριβής και στα φυλετικά χαρακτηριστικά. Ο Άμλετ έχει όλη +τη φαντασία και το αναποφάσιστο των Βορείων λαών κ' η +Πριγκήπισσα Katharine είναι τόσο Φραντσέζα όσον η ηρωίδα του +έργου «Divorcons». Ο Harry V είναι πούρος Εγγλέζος κι ο Οθέλος +βέρος Μαυριτανός. + +Όταν πάλι ο Σαίξπηρ παίρνη την ιστορία από τον δέκατον τέταρτον +ως τον δέκατον έκτον αιώνα είναι θαυμαστόν πόσον προσέχει τα +γεγονότα του να είναι όλως διόλου σωστά — πράγματι ακολουθεί +τον Holinshed παραδόξως πιστά. Οι ακατάπαυστοι πόλεμοι μεταξύ +Γαλλίας και Αγγλίας περιγράφονται με εξαιρετικήν ακρίβεια — ως +στα ονόματα των πόλεων που πολιορκήθηκαν, τους λιμένες +αποβάσεως και επιβιβάσεως, τις τοποθεσίες και χρονολογίες των +μαχών, τους τίτλους των στρατηγών και των δυο μερών και τους +καταλόγους των φονευμένων και λαβωμένων. Kι όσον αφορά τους +Εμφυλίους Πολέμους των Ρόδων, έχομε λεπτομερείς γενεαλογίες των +επτά γυιών του Εδουάρδου III. Οι αξιώσεις των αντιπάλων οίκων +του York και του Lancaster στο θρόνο συζητούνται εκτενώς, κι αν +η Αγγλική αριστοκρατία δεν διαβάζη τον Σαίξπηρ ως ποιητήν, θα +τον διαβάζη όμως σίγουρα ως συγγραφέα του Αρχοντολογιού +προγενέστερης εποχής. Δύσκολα βρίσκεται κ' ένας τίτλος της Άνω +Βουλής, εκτός βέβαια από τους δίχως κανένα ενδιαφέρον τίτλους +που έχουν πάρει οι νομικοί, που να μην αναφέρεται στα έργα του +Σαίξπηρ με πολλές λεπτομέρειες γενεαλογικές, αξιόπιστες και μη. +Και πράγματι, αν είναι ανάγκη οι μαθηταί των σχολείων να ξέρουν +όλες τις λεπτομέρειες των πολέμων των Ρόδων, μπορούν να +μαθαίνουν τα μαθήματά τους τόσον καλά από τον Σαίξπηρ όσον κι +από ταναγνωστικά τους του ενός σεληνίου και να τα μαθαίνουν, +περιττόν να το πω, πολύ πιο ευχάριστα. Και στον καιρό του +Σαίξπηρ ακόμη η τέτοια χρήσις των δραμάτων του είχεν +αναγνωρισθή. «Τα ιστορικά δράματα διδάσκουν την ιστορία σε +κείνους που δεν μπορούν να τη διαβάσουν στα χρονικά της», λέει +ο Heywood σε μια του πραγματεία για τη σκηνή, κι ωστόσο είμαι +βέβαιος ότι τα χρονικά του δεκάτου έκτου αιώνος ήταν πιο +ευχάριστα γι' ανάγνωσμα παρά ταναγνωστικά του δεκάτου ενάτου +αιώνος. + +Φυσικά η αισθητική αξία των θεατρικών έργων του Σαίξπηρ δεν +εξαρτάται και σ' ελάχιστο βαθμό από τα γεγονότα τους, αλλ' από +την Αλήθειά τους, και η Αλήθεια είναι πάντ' ανεξάρτητη από τα +γεγονότα, εφευρίσκοντας ή διαλέγοντάς τα όπως της αρέσει. Όμως +πάλιν η χρήσις των γεγονότων, που κάνει ο Σαίξπηρ, είναι το πιο +ενδιαφέρον μέρος του τρόπου της εργασίας του και μαρτυρεί τη +διάθεσή του προς τη σκηνή και τις σχέσεις του στη μεγάλη τέχνη +της ιλλουζιόν. Πράγματι, θ' απορούσε παραπολύ ο ίδιος αν +κανένας κατέτασσε τα έργα του στις «φανταστικές διηγήσεις», +όπως κάνει ο Lord Lytton· γιατί κ' ένας σκοπός του ήταν να +πλάση για την Αγγλία ένα εθνικό ιστορικό δράμα, που να +πραγματεύεται γεγονότα πολύ γνωστά στο κοινό και ήρωες που +ζούσαν στη μνήμη του λαού. Ο Πατριωτισμός, περιττόν να το πω, +δεν είναι αναγκαία ιδιότης της Τέχνης· όμως για τον καλλιτέχνη +σημαίνει την αντικατάσταση ενός ατομικού μ' ένα καθολικόν +αίσθημα και για το κοινό το φανέρωμα ενός καλλιτεχνικού έργου +στην πιο ελκυστική και λαϊκή μορφή του. Είναι αξιοσημείωτον ότι +κ' οι πρώτες κ' οι τελευταίες επιτυχίες του Σαίξπηρ ήταν +ιστορικά δράματα. + +Μπορεί κανείς να ρωτήση τι σχέση έχει αυτό με τις ιδέες του +Σαίξπηρ για το κοστούμι. Απαντώ ότι ένας δραματικός συγγραφεύς +που έδωκε τέτοια σημασία στην ιστορικήν ακρίβεια των γεγονότων +θα καλοδεχόταν την ιστορικήν ακρίβεια των κοστουμιών σαν τον +πιο σπουδαίο βοηθό στην ιλλουζιονιστική μέθοδό του. Και δεν +διστάζω να πω ότι έτσι τη δέχτηκε. Η πληροφορία για τις +περικεφαλαίες της εποχής στον πρόλογο του &Ερρίκου Ε'& μπορεί +να θεωρηθή ως φανταστική, μολονότι ο Σαίξπηρ θα έχη συχνά ιδή + + το ίδιο κράνος εκείνο κράνος + που τρόμαζε τον αέρα στο Αζινκούρ, + +όπου ακόμη κρεμιέται στο πηχτό σκοτάδι της Μονής του +Westminster δίπλα στη σέλλα εκείνου «του τρελλόπαιδου της +δόξας» και στη σημαδεμένη από κτυπήματα ασπίδα με τη σχισμένη +από μπλε βελούδο φόδρα της και τα θαμπωμένα χρυσά της κρίνα· +όμως η χρήσις των στρατιωτικών μανδυών στον &Ερρίκο ΣΤ'& έχει +μέσα της λίγη καθαρή αρχαιολογία, επειδή δεν τους φορούσαν τον +δέκατον έκτον αιώνα, κι αυτός του Βασιλιά ο μανδύας, μπορώ ν' +αναφέρω το πράγμα, κρέμονταν ακόμη 'πάνω στον τάφο του στο +Παρεκκλήσι του Αγ. Γεωργίου στο Windsor στον καιρό του Σαίξπηρ. +Γιατί ως τον καιρό του κακότυχου θριάμβου των Φιλισταίων, στα +1645, τα παρεκκλήσια κ' οι καθεδρικοί ναοί της Αγγλίας ήταν τα +μεγάλα εθνικά αρχαιολογικά μουσεία κ' εκεί μέσα φυλάγοντο οι +πανοπλίες κ' οι στολές των ηρώων της Αγγλικής ιστορίας. Αρκετά +απ' αυτά, φυσικά, φυλαχτήκαν στον Πύργο κι ακόμη και στην εποχή +της Ελισάβετ γυρνούσαν εκεί τους περιηγητές για να ιδούν τέτοια +παράξενα λείψανα των περασμένων χρόνων, όπως η πελώρια σπάθη +του Charles Brandon, που πιστεύω ότι εξακολουθεί ακόμη να +προκαλή τον θαυμασμό των επισκεπτών της χώρας μας· αλλά οι +καθεδρικοί ναοί κ' οι εκκλησίες διαλέγονται κατά κανόνα ως τα +πιο κατάλληλα καταφύγια για τη φρούρηση των ιστορικών +κειμηλίων. Η Κανταβριγία μπορεί ακόμη να μας δείξη την +περικεφαλαία του Μαύρου Πρίγκηπος, το Westminster, τις πόλεις +των βασιλιάδων μας και στον παλαιό Άγ. Παύλο κρεμάστηκε από τον +ίδιο τον Richmond η ίδια εκείνη σημαία που κυμάτισε στο πεδίο +του Bosworth. + +Πράγματι στο Λονδίνο παντού όπου γυρνούσε τη ματιά του ο +Σαίξπηρ έβλεπε τις στολές και τα εξαρτήματα περασμένων αιώνων +και δεν μπορεί κανείς ν' αμφιβάλλη ότι θα επωφελήθηκε από τις +ευκαιρίες που του παρουσιάσθηκαν. Η χρήσις λ.χ. σπαθιού και +ασπίδος στον πόλεμο τόσο συχνή στα δράματά του είναι παρμένη +από την αρχαιολογία κι όχι από τους στρατιωτικούς εξοπλισμούς +της εποχής του· κ' η γενική χρήσις πανοπλίας στη μάχη μέσα στα +έργα του δεν ήτον χαρακτηριστικό του αιώνος του, οπότε η +πανοπλία εξαφανίζονταν γρήγορα μπροστά στα πυροβόλα. Το λοφίο +της περικεφαλαίας πάλι του Warwick, τόσο σημαντικό στο έργο +&Ερρίκος ΣΤ'&, στέκει απολύτως καλά σε θεατρικό έργο του +δεκάτου πέμπτου αιώνος, οπότε γενικώς εφορούσαν λοφία, δεν θα +πήγαινε όμως τόσο καλά σε δράμα της εποχής του Σαίξπηρ, τότε +που πτίλα και πτερά είχαν πάρει τη θέση των λοφίων, μόδα +παρμένη, καθώς μας λέει ο ίδιος στον &Ερρίκος Η'&, από τη +Γαλλία. Για τα ιστορικά δράματα λοιπόν μπορούμε να είμαστε +βέβαιοι ότι εχρησιμεύετο η αρχαιολογία, που και για τάλλα +δράματα το ίδιο εγώ πιστεύω πως εχρησιμεύετο. Η εμφάνιση του +Διός απάνω στον αητό του με τον κεραυνό στο χέρι, της Ήρας με +τα παγώνια της και της Ίριδας με το πολύχρωμο τόξο της, η μάσκα +της Αμαζόνας κ' η μάσκα των Πέντε Μαγισσών, όλα μπορεί να +θεωρηθούνε σαν αρχαιολογικά πράγματα· και τόραμα που βλέπει ο +Posthumus στη φυλακή, του Sicilius Leonatus — «ενός γέρου που +ντυμένος σαν πολεμιστής οδηγεί μιαν αρχαία ματρόνα» — είναι +καθαρά αρχαιολογικό. Για την «Αθηναϊκή στολή», που μ' αυτή +ξεχώριζε ο Λύσανδρος από τον Oberon, μίλησα κιόλα· μα ένα από +τα πιο αξιοσημείωτα παραδείγματα είναι η περίπτωση της στολής +του Κοριολανού, για την οποίαν ο Σαίξπηρ πάει κατ' ευθείαν στον +Πλούταρχο. Στο Βίο που έγραψε του μεγάλου Ρωμαίου ο ιστορικός +αυτός μας διηγείται για το δρύινο στεφάνι, με το οποίο +στεφανώθηκε ο Caius Marcius και για την αλλόκοτη στολή που +ντυμένος θα πήγαινε σύμφωνα με μια παλαιά συνήθεια να +παρακαλέση τους εκλογείς του να τον προτιμήσουν, και 'πάνω στα +δυο αυτά ζητήματα κάνει μακρές έρευνες εξετάζοντας την αρχή και +τη σημασία των παλαιών συνηθειών. Ο Σαίξπηρ με το πνεύμα του +αληθινού καλλιτέχνη δέχεται τα πορίσματα του αρχαιολόγου και τα +μετατρέπει σε δραματικά και γραφικά &εφφέ&· και πράγματι, η +ρόμπα της ταπεινότητας, «η μάλλινη ρόμπα», όπως ο Σαίξπηρ τη +λέει, είναι η κεντρική νότα του δράματος. Είναι κι άλλες +περιπτώσεις που μπορούσα ν' αναφέρω, μα τούτη η μια φτάνει για +το σκοπό μου· και γίνεται οπωσδήποτε φανερό απ' αυτήν ότι +ανεβάζοντας στη σκηνή ένα έργο με το σωστό κοστούμι της εποχής +σύμφωνα με τις καλύτερες αυθεντίες πραγματοποιούμε την επιθυμία +κ' εφαρμόζουμε τη μέθοδο του Σαίξπηρ. + +Κι αν ακόμα δεν ήταν έτσι, δεν είναι λόγος να εξακολουθούμε +όποιες ατέλειες μπορεί να υποτεθή ότι εχαρακτήριζαν τη σκηνική +μέθοδο του Σαίξπηρ, όπως δεν υπάρχει λόγος να βλέπουμε να +παίζεται ο ρόλος της Ιουλιέττας από κανένα νέο, ή να +παραιτήσουμε το πλεονέκτημα της κάθε λίγο αλλαγής της +σκηνοθεσίας. Ένα μεγάλο έργο δραματικής τέχνης δεν πρέπει +μονάχα να είναι εκφραστικό του πάθους της νέας εποχής με τη +μεσολάβηση του ηθοποιού, αλλά και να μας παρουσιάζεται στη +μορφή την πιο ταιριαστή στο πνεύμα της νέας εποχής. Ο Ρακίνας +παρουσίασε τα δράματά του της Ρωμαϊκής εποχής με κοστούμι +Λουδοβίκου XIV σε μια σκηνή γεμάτη θεατές· μα εμείς απαιτούμε +διαφορετικές συνθήκες για να μπορέσουμε ν' απολαύσουμε την +τέχνη του. Μας χρειάζεται εμάς τέλεια στις λεπτομέρειες +ακρίβεια χάριν της τέλειας οφθαλμαπάτης. Εκείνο που έχομε να +προσέξωμε είναι οι λεπτομέρειες να μην πιάσουν την κεντρική +θέση. Πρέπει πάντα να είναι υποτακτικές στο γενικό μοτίβο του +έργου. Όμως υποταγή στην τέχνη δεν θα πη παράβλεψη της +αλήθειας, θα πη μετατροπή του γεγονότος σε εντύπωση και απόδοση +σε κάθε της λεπτομέρεια της κατάλληλης σχετικής αξίας. + +«Les petits détails d' histoire et de vie domestique — λέει ο +Hugo — doivent être scrupuleusement étudiés et reproduits +par le poète, mais uniquememt comme des moyens d'accroître la +realité de l'ensemble, et de faire penétrer jusque dans les +coins les plus obscurs de l'οeuvre cette vie génerale et +puissante au milieu de laquelle les personnages sont plus +vrais, et les catastrophes, par conséquent, plus poignantes, +tout doit être subordonné à ce but. L'Homme sur le premier +plan, le reste au fond». + +Αυτή η περικοπή είναι ενδιαφέρουσα γιατί προέρχεται από τον +πρώτο Γάλλο δραματογράφο που έκαμε χρήση της αρχαιολογίας στη +σκηνή, και του οποίου τα οράματα, μολονότι σωστότατα στις +λεπτομέρειες, είναι γνωστά σ' όλους για το πάθος τους κι όχι +για σχολαστικότητα, για τη ζωντανότητά τους κι όχι για +πολυμάθεια. Είναι αλήθεια ότι έκαμε κάποιες ωρισμένες +παραχωρήσεις σχετικά με τη χρήση αλλόκοτων ή παράξενων φράσεων. +Ο Ruy Blas λέει τον Κύριο de Priego «sujet du roi» αντί «noble +du roi», κι ο Angelo Malipieri μιλεί για το «croix rouge» αντί +για το «croix de gueules». Αλλά είναι παραχωρήσεις που έγιναν +στο κοινό ή κάλλιο σ' ένα μέρος του κοινού. «J'en offre ici +toutes mes excuses aux spectateurs intelligents», λέει σε μια +σημείωσή του σ' ένα από τα θεατρικά του έργα, «esperons qu'un +jour un seigneur venitien pourra énoncer tout bonnement sans +peril son blason sur le théâtre, C' est un progrés qui +viendra». Και μολονότι η περιγραφή του οικοσήμου δεν είναι +στρωμένη στην ακριβή γλώσσα, ωστόσο το οικόσημο το ίδιο ήταν +τελείως σωστό. Μπορεί φυσικά να λεχθή πως το κοινό δεν τα +προσέχει αυτά τα πράγματα· πρέπει όμως από το άλλο μέρος να +θυμόμαστε ότι η τέχνη δεν έχει άλλο σκοπό παρά τη δική της +τελειοποίηση και προχωρεί απλούστατα με τους δικούς της νόμους +κι ότι το έργο που ο Άμλετ λέει πως είναι «χαβιάρι για το +κοινό» είναι ένα έργο που πολύ το επαινεί αυτός ο ίδιος. Χώρια +απ' αυτό στην Αγγλία οπωσδήποτε το κοινό πέρασε κάποια +μεταμόρφωση· τώρα υπάρχει μεγαλύτερη εκτίμηση της ομορφιάς παρά +προ ολίγων χρόνων και μολονότι το κοινό μπορεί να μην έχη γνώση +των αυθεντιών και των αρχαιολογικών χρονολογιών των +αντικειμένων που του δείχνουν, όμως ξέρει κι απολαμβάνει ό,τι +αξιολάτρευτο παρατηρεί. Και το σπουδαίο αυτό είναι. Καλύτερα να +χαρή κανείς ένα τριαντάφυλλο παρά να βάλη τη ρίζα του κάτω από +ένα μικροσκόπιο. Η αρχαιολογική ακρίβεια είναι απλώς ένας όρος +κι όχι ιδιότης της εντυπώσεως που κάνει η σκηνική οφθαλμαπάτη. +Και η πρόταση του Lord Lytton ότι οι στολές πρέπει να είναι +όμορφες μονάχα δίχως να έχουν και καμμιάν ακρίβεια στηρίχθηκε +σε μια παρανόηση της φύσεως του κοστουμιού και της αξίας του +απάνω στη σκηνή. Η αξία του κοστουμιού απάνω στη σκηνή είναι +διπλή, γραφική και δραματική· η πρώτη εξαρτάται από τον σκοπό +και τον χαρακτήρα της. Αλλά τόσο πλεγμένες είναι η μια με την +άλλη, ώστε όποιοι στην εποχή μας παράβλεψαν την ιστορικήν +ακρίβεια, και τις διάφορες φορεσιές σ' ένα δράμα τις πήραν από +διάφορες εποχές, — το αποτέλεσμα ήταν ότι η σκηνή μετατράπηκε +σε κείνο το χάος των κοστουμιών, σε κείνη την καρικατούρα των +αιώνων, το φανταστικό &Μπαλ Μασκέ&, με τέλεια καταστροφή κάθε +δραματικής και γραφικής εντυπώσεως. Γιατί οι στολές ενός αιώνος +δεν αρμονίζονται καλλιτεχνικά με τις στολές άλλου αιώνος· κι +από τη δραματικήν άποψη η σύγχυση των κοστουμιών είναι η +σύγχυση του δράματος. Το κοστούμι είναι μια ανάπτυξη, μια +εξέλιξη, και πολύ σπουδαίο, ίσως το πιο σπουδαίο, σημάδι των +τρόπων, των συνηθειών και του είδους της ζωής ενός αιώνος. Η +πουριτανική αποστροφή για το χρώμα, το στολισμό και τη χάρη στη +στολή ήταν μέρος της μεγάλης εκείνης επαναστάσεως της μέσης +τάξεως εναντίον της ομορφιάς τον δέκατον έβδομον αιώνα. Ένας +ιστορικός, που δεν το ξάνοιξε αυτό, θα μας έδινε μια πολύ +ανακριβή εικόνα της εποχής, κ' ενός δραματικού, που δεν +επωφελήθηκε απ' αυτό, θα του έλειπε το πιο ζωντανό στοιχείο για +να πλάση μιαν εντύπωση οφθαλμαπάτης. Η θηλυπρέπεια της στολής, +που εχαρακτήριζε τη βασιλεία του Ριχάρδου II, ήταν παντοτινό +θέμα των συγχρόνων συγγραφέων. Ο Σαίξπηρ γράφοντας διακόσια +χρόνια πιο ύστερα δίνει μες στο δράμα του κάποιον τόνο στο +γούστο του βασιληά για τις χαρωπές φορεσιές και τις ξένες μόδες +αρχίζοντας από τις επιπλήξεις του John of Gaunt ίσαμε τον λόγο +του ίδιου Ριχάρδου στην τρίτη πράξη για την παραίτησή του από +τον θρόνο. Κι ότι ο Σαίξπηρ εξέτασε τον τάφο του Ριχάρδου στη +Μονή του Westminster μου φαίνεται βέβαιο από τον λόγο του York: + + «Κυττάτε, κυττάτε, νάτος, — ο Βασιληάς Ριχάρδος ο ίδιος, + παρουσιάζεται όμοια με τον — κοκκινωπόν ήλιο, που + [δυσαρεστημένος + βγαίνει από τις πύρινες πύλες — της Ανατολής, όταν δη πως τ' + ζηλιάρικα σύννεφα γέρνουν — μπροστά του, για να του + ξεβάψουν τη δόξα του». + +Γιατί μπορούμε και τώρ' ακόμα να ξανοίξουμε απάνω στη στολή του +Βασιληά ταγαπημένα του διάσημα — τον ήλιο να βγαίνη σχίζοντας +ένα σύννεφο. Πραγματικά σε κάθε αιώνα οι κοινωνικές συνθήκες +έδωκαν τόσο ξέχωρα τον τύπο τους στο κοστούμι, ώστε η +αναπαράσταση ενός θεατρικού έργου του δεκάτου έκτου σε +κοστούμια του δεκάτου τετάρτου αιώνος θα έκαναν την εκτέλεση να +φαίνεται ψεύτικη, αφού δεν θα ήταν αληθινή. Κι όπως είναι +πολύτιμη η ωραιότης της εντυπώσεως από τη σκηνή, η πιο υψηλή +ομορφιά όχι μονάχα παραβγαίνει με την απόλυτην ακρίβεια των +λεπτομερειών, αλλά κ' εξαρτάται τω όντι απ' αυτήν. Το να εφεύρη +κανείς ένα ολότελα νέο κοστούμι είναι σχεδόν αδύνατο, εκτός +όταν πρόκειται για τίποτε γελοίο και αλλόκοτο· όσο για τον +συνδυασμό φορεσιών διαφόρων αιώνων σε μια, το πείραμα θα ήταν +επικίνδυνο κ' η γνώμη του Σαίξπηρ για την καλλιτεχνικήν αξία +ενός τέτοιου μίγματος βγαίνει από τη συνεχή σάτυρα που κάνει +των δανδήδων της εποχής της Ελισάβετ, γιατί με το ν' αγόραζαν +τα σωκάρδια τους στην Ιταλία, τα καπέλλα τους στη Γερμανία, και +τις περικνημίδες τους στη Γαλλία, φαντάζονταν πως ήταν κομψά +ντυμένοι. Και πρέπει να σημειωθή ότι οι πιο αξιαγάπητες σκηνές +που παραστάθηκαν στο θέατρό μας είναι κείνες που τις +χαρακτήριζε ακρίβεια τελεία, όπως η αναπαράσταση του δεκάτου +ογδόου αιώνος από τον κ. και την κ. Bancroft στο θέατρο του +Haymarket, η υπέροχη παράσταση από τον Irving του έργου &Πολλή +φασαρία για το τίποτε& και του &Κλαυδιανού& από τον Barrett. +Χώρια απ' αυτό, — κ' ίσως είναι η καλύτερη απάντηση στη θεωρία +του Lord Lytton, — πρέπει να θυμηθούμε πως μήτε του κοστουμιού +μήτε του διαλόγου η ομορφιά είναι ο κύριος σκοπός του +δραματογράφου. Ο αληθινός δραματουργός αποβλέπει πρώτα πρώτα σ' +ό,τι είναι χαρακτηριστικό και δεν επιθυμεί περισσότερο τα +πρόσωπα του έργου του να είναι όμορφα ντυμένα παρ' όσο +φροντίζει να είναι ωραίες φύσεις ή να μιλούν ωραία ταγγλικά. Ο +αληθινός δραματογράφος πράγματι μας δείχνει τη ζωή κάτω από τις +συνθήκες της τέχνης κι όχι την τέχνη στη φόρμα της ζωής. Η +φορεσιά των Ελλήνων ήταν η πιο αξιολάτρευτη απ' όσες ο κόσμος +είδε κ' η εγγλέζικη φορεσιά του περασμένου αιώνος από τις πιο +τερατώδεις· κι ωστόσο δεν μπορούμε να δώσουμε τόσον τέλεια τον +τύπο των κοστουμιών ενός έργου του Sheridan όσον ενός έργου του +Σοφοκλή. Γιατί, όπως ο Πολώνιος λέει στην έξοχη διάλεξή του, — +μια διάλεξη για την οποία χαίρω που μου δίνεται η ευκαιρία να +εκφράσω την ευχαρίστησή μου, — μια από τις πρώτες ιδιότητες της +στολής είναι η εκφραστικότης της. Και το προσποιητό ύφος μιας +στολής τον περασμένον αιώνα ήταν το φυσικό χαρακτηριστικό μιας +κοινωνίας προσποιημένων τρόπων και ψεύτικης κουβέντας, +χαρακτηριστικό που ο ρεαλιστής δραματογράφος θα το εκτιμήση +ανάλογα ίσαμε τις μικρότερες λεπτομέρειες και που το υλικό του +μονάχα από την αρχαιολογία μπορεί ν' αντλήση. + +Όμως δεν φτάνει να έχη ακρίβεια η φορεσιά· πρέπει επίσης να +ταιριάζη στο παράστημα και στη θωριά του ηθοποιού και στην +κατάσταση που μπορεί να υποτεθή ότι βρίσκεται καθώς και στη +δράση του στο έργο. Στην παράσταση του «Όπως αγαπάτε» από τον +κ. Hare στο θέατρο του 'Αγ. Ιακώβου λ. χ. όλη η αξία του +παραπόνου του Ορλάνδου ότι ανατράφηκε σαν χωριάτης κι όχι σαν +τζέντλεμαν καταστράφηκε από την πολυτέλεια της στολής του κ' οι +λαμπρές φορεσιές του εξόριστου Δουκός και των φίλων του δεν +είχαν καθόλου τον τόπο τους. Η ερμηνεία του κ. Lewis Wingfield, +ότι οι πομπώδεις νόμοι της εποχής το απαιτούσαν αυτό, φοβούμαι +ότι δεν είναι επαρκής. Αλήτες κρυμμένοι στο δάσος και που +τρέφονται από το κυνήγι δεν είναι πολύ πιθανόν να νοιάζονται +και τόσο για εθιμοτυπίες φορεσιάς. Ήταν πιθανώτατα ντυμένοι σαν +τους ανθρώπους του Robin Hood, με τους οποίους κι όλα +συγκρίνονται παρακάτω στο δράμα. Κι ότι η φορεσιά τους δεν ήταν +στολή πλουσίων αριστοκρατών βγαίνει από τα λόγια του Ορλάνδου, +όταν ορμά επάνω τους. Τους παίρνει κατά λάθος για ληστές κι +απορεί ότι του απαντούνε με περιποιητικά κ' ευγενικά λόγια. Η +παράσταση του ίδιου έργου από τη Λαίδη Archibald Campbell με +διευθυντή τον κ. Ε. W. Godwin στο Δάσος Coombe ήταν από την +άποψη της σκηνοθεσίας πολύ πιο καλλιτεχνική. Τουλάχιστο εμένα +έτσι μου φάνηκε. Ο Δουξ κ' οι φίλοι του ήταν φορεμένοι +μάλλινους χιτώνες, πέτσινες ζακέττες, ψηλές μπόττες και +σιδερένιες χειρίδες κι ανεστραμμένα καπέλλα και σκούφους. Και +καθώς παίζανε σε αληθινό δάσος, βρήκαν τις φορεσιές τους, είμαι +γι' αυτό βέβαιος, εξαιρετικά κατάλληλες. Στον κάθε χαρακτήρα +στο έργο δόθηκε μια τελείως κατάλληλη φορεσιά και το φαιό και +πράσινο χρώμα των κοστουμιών των αρμονίζονταν εξαίρετα με τις +φτέρες ανάμεσα στις οποίες πλανιόνταν, με τα δέντρα που αποκάτω +τους ξαπλώνονταν και την ερατεινή Αγγλική σκηνογραφία που +επλαισίωνε τους Αγροτικούς Ηθοποιούς. Η τελεία φυσικότης της +σκηνής ωφείλετο στην απόλυτη ακρίβεια και καταλληλότητα του +κάθε φορέματος. Η αρχαιολογία δεν μπορούσε να τεθή κάτω από +αυστηρότερον έλεγχο ούτε να βγη από τη δοκιμασίαν αυτή με +μεγαλύτερο θρίαμβο. Η παράσταση ολόκληρη έδειξε μια για πάντα +ότι άμα η στολή δεν είναι από αρχαιολογικήν άποψη κατάλληλη +φαίνεται πάντα ψεύτικη, αφύσικη και θεατρική στη σημασία του +τεχνητού. Ούτε πάλι φτάνει να είναι οι φορεσιές αρχαιολογικώς +ακριβείς, ταιριαστές και ωραιόχρωμες· πρέπει επίσης στη σκηνή +απάνω συνολικά να υπάρχη ομορφιά χρώματος· εφόσον το βάθος των +σκηνών χρωματίζεται από έναν καλλιτέχνη και του προσκηνίου οι +ζωγραφιές σχεδιάζονται ανεξάρτητα απ' άλλον, είναι κίνδυνος να +λείψη η αρμονία από τη σκηνογραφία, παρμένη σαν μια εικόνα. Για +κάθε σκηνή του έργου το σχέδιο του χρώματος πρέπει να ορισθή +τόσον απόλυτα όσον και στη διακόσμηση μιας κάμαρας, και τα +υφάσματα που προτείνονται πρέπει να συνδυασθούν και να +ξανασυνδυασθούν σε κάθε συνδυασμό που μπορεί να γίνη κι ό,τι +είναι παράταιρο να πεταχθή. Έπειτα, όσο για τα ξέχωρα είδη +χρωμάτων, η σκηνή είναι συχνά παραπολύ γυαλιστερή από τη μια +μεριά εξαιτίας της υπερβολικής χρήσεως κόκκινου χρώματος κι από +την άλλη γιατί τα κοστούμια φαίνονται περισσότερο παρ' ό,τι +ταιριάζει καινούργια. Η απλότης, που εις τη νεώτερη ζωή δεν +είναι παρά η τάσις των κατωτέρων τάξεων προς το γούστο των +χρωμάτων, έχει την καλλιτεχνική της αξία και τα νεωτεριστικά +χρώματα καλυτερεύουν συχνά πολύ με το να ξεθωριάζουν λιγάκι. Το +μπλε ακόμα είναι σε πολύ συχνή χρήση· και δεν είναι μονάχα +επικίνδυνο χρώμα όταν φοριέται κάτω από το φως του γκαζιού, μα +είναι και πράγματι δύσκολο να πιτύχη κανείς ένα τέλειο μπλε +στην Αγγλία. Το φίνο Κινέζικο μπλε, που όλοι τόσο το θαυμάζομε, +δυο χρόνια θέλει για να στεγνώση, και ο Αγγλικός λαός δεν +περιμένει τόσο πολύ για ένα χρώμα. Το μπλε του παγωνιού φυσικά +το μεταχειριστήκανε στη σκηνή, στο Λύκειο προπάντων, πολύ +επιτυχημένα· οι δοκιμές όμως για να πετύχουν ένα καλό ανοικτό ή +βαθύ μπλε, που εγώ είδα, ήταν όλες αποτυχίες. Το μαύρο πολύ +λίγο το εκτιμούν· το μεταχειρίστηκε αποτελεσματικά ο Irving +στον Άμλετ ως την κεντρική νότα μιας συνθέσεως, αλλά η +σπουδαιότης του σαν κάτι ουδέτερο που να δίνη τόνο ξέχωρα δεν +αναγνωρίζεται. Κι αυτό είναι παράξενο, άμα πάρουμε υπόψει το +γενικό χρώμα του κοστουμιού ενός αιώνος, όπου, καθώς λέει ο +Beaudelaire, «nous célébrons tous quelque enterrement!» Ο +αρχαιολόγος του μέλλοντος πιθανόν να δείξη με το δάκτυλο τον +αιώνα μας ως την εποχή που έννοιωσε την ομορφιά του μαύρου +χρώματος· μα νομίζω πως δεν είναι και πολύ ωραίο χρώμα σχετικά +με τη σκηνοθεσία ή τη διακόσμηση του σπιτιού. Η διακοσμητική +του αξία είναι φυσικά η ίδια που είναι και του άσπρου ή του +χρυσαφιού η αξία· μπορεί να χωρίζη και ν' αρμονίζη τα χρώματα. +Στα νεώτερα θεατρικά έργα το μαύρο φράκο του ήρωα γίνεται +μοναχό του σπουδαίο και πρέπει να του δίνεται ένα κατάλληλο +φόντο. Σπάνια όμως του δίνεται. Πράγματι, το μόνο καλό φόντο +για δράμα με τη φορεσιά της εποχής μας, που είδα στη ζωή μου, +ήταν η βαθειά γκρίζα και άσπρη, σαν της αφρόκρεμας το άσπρο, +σκηνή της πρώτης πράξεως του έργου _Princesse Georges_, που +παρέστησε η κ. Langtry. Κατά κανόνα ο ήρως πνίγεται μέσα σ' ένα +bric-à-brac και ανάμεσα σε φοινικές, χαμένος όπως είναι μες +στο γυαλιστερό σύμφυρμα επίπλων Λουδοβίκου XIV ή καταντημένος +σαν ένα κουνούπι στη μέση του μωσαϊκού εκείνου, ενώ το φόντο +πρέπει πάντα να μένη φόντο και το χρώμα να υποτάζεται στην +εντύπωση. Αυτό φυσικά κατορθώνεται μονάχα όταν ένας νους +διευθύνη ολόκληρη την παράσταση. Τα καλλιτεχνικά γεγονότα είναι +ποικίλα, ενώ η ουσία της καλλιτεχνικής εντυπώσεως είναι μία. Η +Μοναρχία, η Αναρχία και η Δημοκρατία μπορεί να συναγωνίζωνται +για τη διοίκηση των εθνών αλλά ένα θέατρο πρέπει να είναι στην +εξουσία ενός πολύ μορφωμένου κυβερνήτη. Μπορεί να υπάρχη +καταμερισμός της εργασίας, μα δεν πρέπει να υπάρχη καταμερισμός +μυαλού. Όποιος νοιώθει το κοστούμι ενός αιώνος νοιώθει κατ' +ανάγκην και την αρχιτεκτονική του και τα περίγυρά του και είναι +εύκολο να καταλάβη κανείς από τα καθίσματα ενός αιώνος αν ήταν +αιών κρινολίνων ή όχι. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει +ειδικότης στην τέχνη, και μια αληθινά καλλιτεχνική παράσταση +πρέπει να φέρη τη σφραγίδα ενός maître, και μονάχα ενός +maître, που όχι μόνο να έχη σχεδιάσει και οργανώσει το καθετί, +αλλά και να έχη ασκήσει απόλυτον έλεγχο στον τρόπο που φοριέται +η καθεμιά φορεσιά. + +Η Ματμαζέλ Mara στην πρώτη παράσταση του Ερνάνη αρνήθηκε +απολύτως να φωνάξη τον εραστή της «Mon Lion! » προτού της +επιτραπή να φορέση ένα μικρό toque παραπολύ της μόδας τότε στα +βουλεβάρτα· και πολλές νεαρές κυρίες του θεάτρου μας επιμένουν +ως τα τώρα να φορούν σκληρά, κολλαρισμένα μεσοφούστανα κάτω από +ελληνικά ενδύματα με τέλειο τσαλαπάτημα κάθε λεπτότητος γραμμών +και πτυχώσεων· μα αυτές οι ασχήμιες δεν πρέπει να επιτρέπονται. +Και πρέπει να γίνωνται συχνότερα μαθήματα για το ντύσιμο στο +θέατρο παρ' ό,τι γίνεται τώρα. Ηθοποιοί όπως οι κ. κ. Forbes- +Robertson, Conway, George Alexander και άλλοι, για να μην +αναφέρουμε παλαιότερους καλλιτέχνες, μπορούν να κινούνται άνετα +και με γούστο ντυμένοι τη φορεσιά οποιουδήποτε αιώνος· μα είναι +και μερικοί, όχι κι ολίγοι, που φαίνονται από τα χέρια τους +φοβερά στενοχωρημένοι, όταν δεν έχουν τσέπες στα πλάγια, και +που φορούνε πάντα τα ρούχα τους σαν να ήταν στολές. Φυσικά +είναι στολές για κείνον που τα σχεδίασε· όμως ρούχα +συνειθισμένα πρέπει να είναι για κείνους που τα φορούν. Και +καιρός είναι να πάψη η ιδέα που επικρατεί πολύ στη σκηνή ότι οι +Έλληνες και οι Ρωμαίοι γυρνούσαν παντού ξεσκούφωτοι στον +ανοικτόν αέρα, πλάνη που δεν γελαστήκαν μ' αυτή οι διευθυνταί +των θεάτρων της εποχής της Ελισάβετ, γιατί έδιναν σκούφους +καθώς και τηβέννους στους Ρωμαίους συγκλητικούς των. + +Πλειότερα μαθήματα πρόβας στο ντύσιμο θα είχαν την αξία τους +στο να εξηγούν στους ηθοποιούς ότι υπάρχει φόρμα χειρονομίας +και κινήσεως όχι απλώς κατάλληλη σε κάθε είδος φορεσιάς, μα που +κ' επιβάλλεται απ' αυτό. Η ιδιότροπη χρήσις των μπράτσων στον +δέκατον όγδοον αιώνα λ. χ. ήταν αναγκαστικόν αποτέλεσμα των +μεγάλων καλαθιών και ο Burleigh τη σοβαρήν αξιοπρέπειά του +χρωστάει τόσο στο περιλαίμιό του όσο και στη λογική του. Χώρια +απ' αυτό άμα ένας ηθοποιός δεν έχει εξοικειωθή με τη στολή του, +δεν έχει εξοικειωθή και με το ρόλο του. + +Δεν θα κάνω εδώ λόγο για την αξία που έχει τωραίο κοστούμι στο +να πλάθη μία καλλιτεχνική διάθεση στους θεατές και στο να γεννά +εκείνη τη χαρά της ομορφιάς για την ομορφιά, που δίχως αυτή δεν +νοιώθονται τα μεγάλα αριστουργήματα, μολονότι αξίζει τον κόπο +να σημειωθή πόσον ο Σαίξπηρ εκτιμούσε αυτή την όψη του +ζητήματος στην παράσταση των τραγωδιών του, βάζοντας να τις +παίζουν με τεχνητό φως και σε θέατρο με τους τοίχους ντυμένους +μαύρα· ό,τι προσπάθησα να τονίσω είναι ότι η αρχαιολογία δεν +είναι δουλειά των σχολαστικών, αλλά μέθοδος καλλιτεχνικής +οφθαλμαπάτης κι ότι το κοστούμι είν' ένα μέσον για να +δείχνωνται οι χαρακτήρες δίχως περιγραφή και να γεννώνται +δραματικές καταστάσεις και δραματικές εντυπώσεις. Και νομίζω +πως είναι κρίμα τόσοι κριτικοί να βαλθούν να κτυπήσουν έν' από +τα πιο σημαντικά κινήματα του νεωτέρου θεάτρου προτού το κίνημα +αυτό φθάση στην ανάλογή του τελειότητα. Ότι θα την φτάση ωστόσο +το θεωρώ τόσο σίγουρο, όσο κι ότι θ' απαιτήσουμε στο μέλλον από +τους θεατρικούς μας κριτικογράφους κάποιαν υψηλοτέραν ικανότητα +από το να μπορούν να θυμούνται τον Macready ή νάχουν ιδή τον +Benjamin Webster· θ' απαιτήσουμε απ' αυτούς να καλλιεργούν το +αίσθημα του καλού, pour être plus difficile, la tâche n'en +est que plus glurieuse. Κι αν δεν θα την ενθαρρύνουν, δεν +πρέπει τουλάχιστο να εναντιωθούν σε μια κίνηση, που απ' όλους +τους δραματοποιούς ο Σαίξπηρ πιο πολύ θα την επεδοκίμαζε, γιατί +έχει την απάτη της αλήθειας για μέθοδό της και την απάτη της +ομορφιάς γι' αποτέλεσμα. Δεν λέω πάλι πως συμφωνώ με καθετί που +είπα σε τούτο εδώ το δοκίμιο. Είπα πολλά που δεν τα εγκρίνω. Το +δοκίμιο αντιπροσωπεύει απλώς μια καλλιτεχνικήν άποψη και στην +αισθητική κριτική η διάθεση είναι το όλον. Γιατί στην Τέχνη δεν +υπάρχει εκείνο που λένε παγκόσμιαν αλήθεια. Αλήθεια στην Τέχνη +είναι εκείνο που και το αντίθετό του είναι αλήθεια. Κι +απαράλλακτα όπως μονάχα στην κριτική της Τέχνης και μ' αυτή +μπορούμε να καταλάβουμε τη θεωρία του Πλάτωνος για τις ιδέες, +έτσι μονάχα στην κριτική της Τέχνης και μ' αυτή μπορούμε να +εκτιμήσουμε το σύστημα των αντιθέσεων του Hegel. Οι αλήθειες +της μεταφυσικής είναι οι αλήθειες της μάσκας. + + + +Τ Ε Λ Ο Σ + + + +ΠΙΝΑΞ ΤΩΝ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ + Σελ. + +Ο Wilde και τα έργα του........... 3 + +Η Παρακμή της ψευδολογίας (Μία παρατήρηση) 15 + +Κοντύλι, Μυλυβδοκόντυλο και Φαρμάκι (Σπουδή +στο πράσινο)............... 61 + +Ο κριτικός ως καλλιτέχνης (Με λίγες παρατηρή- +σεις για τη σημασία του να μην κάνη κανείς +τίποτε)..................... 91 + +Η αλήθεια της μάσκας (Σπουδή στο πράσινο) 189 + +*** + +1) Παληά κοινότης στο διαμέρισμα του Σηκουάνα, που χρησίμευε +για τόπος διαμονής των Boileau, Molière, La Fontaine, του +Condorcet αργότερα και άλλων. + +2) Γάλλος τοπιογράφος (1798-1875) + +3) Άγγλος ζωγράφος (1776 — 1837) + +4) Willian Morris, ποιητής και κριτικός, αλλά και ο μεγαλύτερος +χειροτέχνης από τον δέκατον τέταρτον αιώνα κ' εδώ, που μαζί με +τον Ruskin εβοήθησε στην Αναγέννηση της Αγγλίας και την +εφάρμοσε πρακτικά στην επιπλοποιία και τη διακοσμητική γενικά. + +5) Έργο του Robert Louis Stevenson, συγγραφέως με δυνατή +φαντασία (1850 — 1894). + +6) Πρόσωπο από άλλο έργο του Robert Stevenson. + +7) Ιατρική εφημερίδα «Το Νυστέρι». + +8) Nonconformists είναι όσοι δεν συμμορφώνονται με την +Αγγλικανικήν Εκκλησία. + +8a) Η ανατολική άκρη του Λονδίνου κατοικημένη από τους φτωχούς, +που την κακομοιριά τους περιγράφουν οι ρεαλισταί συγγραφείς για +να συγκινήσουν τον κόσμο. + +9) Συνοικία μικροαστική του Λονδίνου. + +10) Αναφέρεται σ' έν' από τα σημαντικώτερα κεφάλαια του Robert +Elsmere. + +11) Πρόσωπο στο «As you like it» (Όπως αγαπάτε). + +12) Του Flaubert. + +13) The Story of Η. Esmond του Thackeray. + +14) Του Charles Reade. + +15) Έργο της George Eliot + +16) Μυθιστόρημα κι αυτό της ίδιας. + +17) Η Αγγλική Ακαδημία. + +18) 1300 — 1372. Γιατρός φημισμένος για τα λατινικά γραμμένα +βιβλία του ταξειδιών. + +19) Αυλικός της Ελισάβετ που αποκεφαλίσθη στο Westminster στα +1618. Στη φυλακή έγραψε την Παγκόσμια Ιστορία του. + +20) Άγγλος ποιητής και ζωγράφος. Ιδρυτής του Προρραφαηλισμού με +τον Hunt και τον Millais· επέδρασε πολύ στον ποιητή Swinburne. + +21) William Thackeray, άγγλος μυθιστοριογράφος, σατυριστής +πρώτης γραμμής, συγγραφεύς του περίφημου Πανηγυριού της +Ματαιότητος (Vanity Fair) και του Hevry Esmond (1811 — 1863). + +22) Του έργου του Robert Stevenson «The Strange case of Dr +Zekyll and Mr Hynde». + +23) Joseph Mallord Turner ο μεγαλύτερος τοπιογράφος της +Αγγλίας, αρχηγός Σχολής (1775 — 1801). + +24) Τύπος του Chateaubriand. + +25) Τύπος του Μπαλζάκ. + +26) Έξοχος ολλανδός τοπιογράφος (1605 — 1691). + +27) Φημισμένος γάλλος τοπιογράφος (1812 — 1867). + +28) Ξακουσμένος άγγλος θάλασσογράφος. + +29) Τεχνοκρίτης λεπτότατος (1839 — 1894)· έγραψε πολλές μελέτες +για την Ιταλικήν Αναγέννηση. + +30) Περίφημο παρεκκλήσιο του Βατικανού. + +31) Συγγραφεύς ψυχικών προβλημάτων. + +32) Ο Πειρασμός του Αγ. Αντωνίου. + +33) Γαλλικά στο κείμενο. + +34) Ένα είδος φειδιού. + +35) Άγγλος ουμοριστής και δραματικός συγγραφεύς (1775 — 1834). + +36) Oliver Goldsmith (1728 — 1774), συγγραφεύς του περίφημου +«The Vicar of Wakefield». + +37) Φημισμένος καλλιτέχνης αγγειοπλάστης. + +38) Άγγλος ηθικολόγος. + +39) William Hazlitt (1778 — 1830), φιλόλογος και δημοσιογράφος, +συγγραφεύς της «Ζωής του Ναπολέοντος» και της «Διαλέξεως για +τους Άγγλους ποιητάς». + +40) Ήρως τραγωδίας του Charles Lamb. + +41) Διάσημος τραγωδός. + +42) Ιστορικός και βιογράφος. + +43) Ποιητής και δημοσιογράφος. + +44) Δραματικός συγγραφεύς. + +45) Βουκολικός ποιητής. + +46) Thomas de Quincey (1786 — 1859), του οποίου πιο πολύ γνωστό +είναι το έργο «Η εξομολόγηση ενός οπιοφάγου». + +47) Ποιητής και γλύπτης αξιόλογος, που παραγνωρίστηκε στην +εποχή του. + +48) Παλιά φαϊάντσα, φαρφούρι. + +49) Οι λάροι για τους Ρωμαίους ήταν ένα είδος πνεύματα του +χωραφιού και του σπιτιού. + +50) Ζωγράφος της Γενεύης ζωγραφίζων σε σμαλτώματα (1607 — +1691). + +51) Θεά τον κήπων και των καρπών. + +52) Μεγάλος τοπειογράφος Άγγλος (1776 — 1837). + +53) Τοπειογράφος Άγγλος, αντίζηλος του ανωτέρω, (1769 — 1821). + +54) Sir David Wildie, ζωγράφος οικογενειακών σκηνών, που έκανε +τις εικονογραφίες των έργων του Walter Scott. Ο Griffiths +αγαπούσε τη συντροφιά του ζωγράφου, μα αηδίαζε τα έργα του. + +55) Μονότονος ποιητής της δυστυχίας των φτωχών του Λονδίνου. + +56) Ζωγράφος ζώων σύγχρονός του. + +57) Τοπειογράφος Σουηδός (1766 — 1782). + +58) Πορτραιτίστας (1755 — 1834). + +59) Ζωγράφος ιστορικών σκηνών (1787 — 1849). + +60) Λαϊκό Πανεπιστήμιο, όπου διδάσκουνε φοιτηταί το λαό. + +61) Τη λιγυρότητα κι απαλότητα της σάρκας του προσώπου. + +62) Robert Browning (1812 — 1889), ένας από τους μεγαλύτερους +άγγλους ποιητάς. + +63) Γάλλος ζωγράφος (1690 — 1743). + +64) Ζωγράφος κι αρχιτέκτονας Ρωμαίος, μαθητής του Ραφαήλ. + +65) Ζωγράφος κι αρχιτέκτονας Ρωμαίος, μαθητής του Ραφαήλ. + +66) Ο λόρδος Βήκονσφιλδ, συγγραφεύς και μεγάλος πολιτικός +άγγλος, ισραηλίτης τα γένος, κομψός και ωραίος. Έγινεν ένας από +τους διασημότερους προθυπουργούς του 19ου αιώνος. Το πρώτο του +έργο είχε τίτλο: ο Vivian Grey — το πρώτο εργο του Ουάιλδ ήταν: +Το πορτραίτο του Dorian Grey. (2ημ. Γ. Μετ.). + +67) Έν από τα ψευδώνυμά του. + +68) Γαλλικά η φράση αυτή στο αγγλικό κείμενο. + +69) Η φράση γαλλικά στο κείμενο. + +70) Toυ Wainewright. + +71) Γαλλικά στο κείμενο. + +72) Bay Jowett, διευθυντής του College of Balliol. + +73) Φημισμένος Γάλλος συνθέτης και μουσικός κριτικός (1803 — +1869). + +74) Διάσημος γλύπτης της Φλωρεντίας (1500 — 1574). Cellini +Benvenuto. + +75) Τον Άγιο Αυγουστίνο. + +76) Άγγλος Καθολικός Καρδινάλιος (1801 — 1890), που ήταν πρώτα +διαμαρτυρόμενος. Η αλλαξοθρησκεία του έκανε πάταγο. Το βιβλίο +που εννοεί ο Wilde, είναι το H i s t o r y o f m y r e l i g +i ο u s o p i n i o n s. + +77) Παραιτήθηκε αργότερα από τη διεύθυνση της εκκλησίας της +Αγίας Μαρίας στην Οξφόρδη. + +78) Γραμματείς του Υπουργείου των Ναυτικών (1633 — 1703). + +79) Των Αθανάτων δηλαδή. + +80) Βιογράφος λεπτολόγος του Dr. Johnson. + +81) Η λέξις γαλλικά στο κείμενο. + +82) Ο Κάλιμπαν. + +83) Κοκκινόχρωμο πολύτιμο πετράδι. + +84) Ελληνικά στο κείμενο. + +85) Πρόσωπα του έργου του R. Kevenson: «0ι νέες Αραβικές +Νύχτες», + +86) Ελληνικά στο κείμενο. + +87) Το αγγλικό κείμενο τόχει ελληνικά. + +88) Γαλλικά στο κείμενο. Ακόλουθοι πρεσβείας, ως γνωστόν. + +89) Η Newnham έχει γυναικείο Πανεπιστήμιο. + +90) Αναφέρεται και στα πλήθος τον γυναικών που γράφουν στην +Αγγλία. + +91) Στο αγγλικό κείμενο ελληνικά η φράσις; Οΐνοψ πόντος. + +92) Paal Veronese, Ιταλός ζωγράφος της Ενετικής Σχολής από τη +Βερώνα (1528-1588]. Ο εν Κανά γάμος, ο θρίαμβος της Βενετίας, +και η αρπαγή της Ευρώπης, είναι τα καλύτερά του έργα. + +93) Mιλεί για τον Matthew Arnold, ποιητή και κριτικό και +συγγραφέα του έργου «ο Εμπεδοκλής στην Αίτνα», που εμπνεύστηκε +στην Cumno όμορφους στίχους. + +94) Ελληνικά και γαλλικά στο αγγλικό κείμενο. + +95) Κόκκινο κρασί ονομαστό, που βγαίνει στο Gevrey-Chambertin. + +96) Δηλ. με μέθοδο του Σαίξπηρ. + +97) Ang. Birrell. + +98) Ελώδης έκταση στην Τοσκάνη πλάι με την Τυρρηνική θάλασσα. + +99) Ο μυθολογικός γρυψ. + +100) Κύτταξε το «Χειμερινό Παραμύθι» του Σαίξπηρ, III πράξη, γ' +σκηνή. + +101) Άτυς, βοσκός από τη Φρυγία που απάτησε την Κυβέλη και +μεταμορφώθηκε απ' αυτήν σε έλατο. Ο Κάτουλλος τον τραγουδάει σ' +έν' από τα καλύτερα ποιήματά του. + +102) Γαλλικά στο αγγλικό κείμενο. + +103) Ένα από τα πρόσωπα τον έργων του Dickens. + +104) Παιδικές αναμνήσεις του Wilde. + +105) Ποίημα του Keats. + +106) Τον Shelley. + +107) Τον Wordsworth. + +108) Άγγλος ιδρυτής της Εταιρείας τον λογοτεχνών στην Αγγλία. + +109) Ο Meredith εζούσε τότε. + +110) Ο Στεντάλ. + +111) Waller Savage Landor (1775 — 1864). Ποιητής πεζογράφος, +συγγραφεύς προ πάντων ξεχωριστός Φανταστικών Διαλόγων. + +112) Αγγλονορμανδή ηθοποιός, εξαισίας καλλονής με το παράνομα +«0 κρίνος του Jersey». Είχε για λίγον καιρό στενά συνδεθή με +τον Wilde. + +113) Γαλλικά η λέξις στο αγγλικό κείμενο. + +114) Πρόσωπα του Σαιξπηρικού έργου &Ερρίκος Δ'&. + +115) Φημισμένος ιταλός ηθοποιός. + +116) Ξακουστός αμερικανός ηθοποιός. + +117) Ξακουστή αγγλίδα ηθοποιός πολύ όμορφη που έπαιζε συχνά με +τον θίασο του Irving. + +118) Γαλλικά στο αγγλικό κείμενο η περίοδος αυτή. + +119) Φημισμένος νομικός (1723 — 1780). + +120) Ξακουστός αρχιτέκτων, ως και κηπουρός. + +121) Θρυλικός ληστής του βουνού που ο Σαίξπηρ τον έκανε +δραματικό πρόσωπο. + +122) Ερωμένη του Robin Hood. + +123) Αισθητικός αρχιτέκτων + +124) Ποιητικό έργο του Keats. + +125) Ρωμαίος αρχιτέκτων, συγγραφεύς του έργου «De +Architectura». + +126) Το οικογενειακόν όνομα του Τισσιανού. + +127) Bulwer, συγγραφεύς των «Tελευταίων ημερών της Πομπηίας» +και του «Βρούτου». + + + +Διορθώσεις Ονομάτων + + + +Coustable-»Constable, Vordsworth ή Wordsnorth-» Wordsworth, +Olans Magnus-»Olaus Magnus, Aldjovantus-»Aldrovandus, William Morus +-»William Morris, Janchez-»Sanchez, Goldsimith-»Goldsmith, Zocke-» +Locke, Van Vinhvooms-»Van Vinkvooms, Magin-»Maginn, Julien Jorel-» +Julien Sorel, Wateau-»Watteau, Zoynbee Hall-»Toynbee Hall, Maroni-» +Moroni, Julio Romano-»Giulio Romano, Petrarchi-»Petrarch, Hazglitt-» +Hazlitt, Pelicam-»Pelican, Nawgate-»Newgate, Harsemonger-» +Horsemonger, Hablet Browne-»Hablot Browne, W. Caren Haglitt, -» +W. Carew Hazlitt, John Addington, Sir Zohn Mandeville-»Sir John Mandeville, +Gymonds-»John Addington Symonds, Littlewore-»Littlemore, Fra Lippe Lippi-» +Fra Lippο Lippi, Mildrod Tresham-»Mildred Τresham, Bed Ezra-»Ben Ezra, +Stafford-»Strafford, Raskin-»Ruskin, Lidney-»Sidney, Buoncose-»Buonconte, +Lordello-»Sordello, Gantier-»Gautier, Erkhart-»Eckhart, Iwedenborg-» +Swedenborg, Chauang-»Chuang, Zunriniste-»Luministe, Rosseti-»Rossetti, +Maydalen-»Magdalen, Κτιρίου Land-»Κτιρίου Laud, Conatane-»Constance, +Pir Zoshna-»Sir Joshua, Sangtry-»Langtry, κ. Christian-»M. +Christian, πρίγκηψ Hall-»πρίγκηψ Hal, Petruchis-»Petruchio, Botton-» +Bottom, Aguecheck-»Aguecheek, mundus muliebri-»mundus muliebris, +Sarlor Resartu-»Sartor Resartus, Jachimo-»Iachimo, Divorzous-»Divorcons, +Wenstiminster-»Westminster, Rosworth-»Bosworth, Haymatket-» +Haymarket, Jorbes-Robertson-»Forbes-Robertson, +Beniamin Webster-»Benjamin Webster + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Intentions, by Oscar Wilde + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK INTENTIONS *** + +***** This file should be named 34767-0.txt or 34767-0.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/4/7/6/34767/ + +Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for +his major work in proofreading. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/34767-0.zip b/34767-0.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ff095fe --- /dev/null +++ b/34767-0.zip diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..b918ccf --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #34767 (https://www.gutenberg.org/ebooks/34767) |