diff options
Diffstat (limited to 'old/33563-h/33563-h.htm')
| -rw-r--r-- | old/33563-h/33563-h.htm | 15425 |
1 files changed, 15425 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/33563-h/33563-h.htm b/old/33563-h/33563-h.htm new file mode 100644 index 0000000..3b88d66 --- /dev/null +++ b/old/33563-h/33563-h.htm @@ -0,0 +1,15425 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" +"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2010-08-28T21:43:49.853+02:00. --> +<html lang="nl-1900"> +<head> +<meta name="generator" content= +"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org"> +<title>It aade Friesche Terp; of Kronyk der Geschiedenissen van de Vrye +Friesen</title> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=us-ascii"> +<meta name="generator" content= +"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/"> +<meta name="author" content= +"Johannes Hilarides (1648–1725) Jacob van Leeuwen (1787–1857)"> +<link rel="schema.DC" href= +"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="DC.Creator" content= +"Johannes Hilarides (1648–1725) Jacob van Leeuwen (1787–1857)"> +<meta name="DC.Title" content= +"It aade Friesche Terp; of Kronyk der Geschiedenissen van de Vrye Friesen"> +<meta name="DC.Date" content="#####"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"> +<meta name="DC.Format" content="text/html"> +<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> +<meta name="DC:Subject" content="Friesland (Netherlands) - History"> +<style type="text/css"> +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} +/***** Titlepage *****************************************************/ +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +text-align: center; +} +.titlePage .docTitle +{ +line-height: 3.5em; +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-weight: bold; +} +.titlePage .docTitle .mainTitle +{ +font-size: 1.8em; +} +.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, .titlePage .docTitle .volumeTitle +{ +font-size: 1.44em; +} +.titlePage .byline +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-size:1.2em; +line-height:1.72em; +} +.titlePage .byline .docAuthor +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +.titlePage .figure +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.titlePage .docImprint +{ +margin: 4em 0% 0em 0%; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.72em; +} +.titlePage .docImprint .docDate +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +/***** End Titlepage *****/ +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.advertisment +{ +background-color:#FFFEE0; +border:black 1px dotted; +color:#000; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.width20 +{ +width: 20%; +} +.width40 +{ +width: 40%; +} +.indextoc +{ +text-align: center; +} +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} +.index +{ +font-size: 80%; +} +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} +.apparatusnote +{ +text-decoration: none; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, pseudoh4 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} +h3, .pseudoh3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h4, pseudoh4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} +.alignleft +{ +text-align:left; +} +.alignright +{ +text-align:right; +} +.alignblock +{ +text-align:justify; +} +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} +p.dateline +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +} +p.signed +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} +.epigraph span.bibl +{ +display: block; +text-align: right; +} +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} +.figure +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} +.figAnnotation +{ +font-size:80%; +position:relative; +margin: 0 auto; /* center this */ +} +.figTopLeft, .figBottomLeft +{ +float: left; +} +.figTop, .figBottom +{ +} +.figTopRight, .figBottomRight +{ +float: right; +} +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} +img +{ +border-width:0; +} +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} +.marginnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} +a.noteref, a.pseudonoteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} +.displayfootnote +{ +display: none; +} +div.footnotes +{ +font-size: 80%; +margin-top: 1em; +padding: 0; +} +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} +p.footnote +{ +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} +p.footnote .label +{ +float:left; +width:2em; +height:12pt; +display:block; +} +/****** Tables ******/ +td.sum +{ +padding-top: 2px; border-top: solid black 1px; +} +/****** Poetry ******/ +.lgouter +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */ +} +.lg +{ +text-align: left; +} +.lg h4, .lgouter h4 +{ +font-weight: normal; +} +.lg .linenum, .sp .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left: 16%; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} +p.line +{ +margin: 0 0% 0 0%; +} +span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */ +{ +color: white; +} +.versenum +{ +font-weight:bold; +} +/***** Drama *****/ +.speaker +{ +font-weight: bold; +margin-bottom: 0.4em; +} +.sp .line +{ +margin: 0 10%; +text-align: left; +} +/***** End Drama *****/ +/* right aligned page number in table of contents */ +.tocPagenum, .flushright +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} +span.corr +{ +border-bottom:1px dotted red; +} +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} +/****** Font Styles and Colors *****/ +.ex +{ +letter-spacing: 0.2em; +} +.sc +{ +font-variant: small-caps; +} +.uc +{ +text-transform: uppercase; +} +/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */ +.overline, .overtilde +{ +text-decoration: overline; +} +.rm +{ +font-style: normal; +} +.red +{ +color: red; +} +/***** End Font Styles and Colors *****/ +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} +.aligncenter, div.figure +{ +text-align:center; +} +h1, h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} +h1.label, h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h5, h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} +p +{ +text-indent:0; +} +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align:super; +} +.lg +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} +p.quote,div.blockquote, div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} +ul { list-style-type: none; } +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } +/***** External Links *****/ +.pglink +{ +background: url(images/book.png) center right no-repeat; +padding-right: 18px; +} +.catlink +{ +background: url(images/card.png) center right no-repeat; +padding-right: 17px; +} +.exlink +{ +background: url(images/external.png) center right no-repeat; +padding-right: 13px; +} +.pglink:hover +{ +background-color: #DCFFDC; +} +.catlink:hover +{ +background-color: #FFFFDC; +} +.exlink:hover +{ +background-color: #FFDCDC; +} +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} +body, a.hidden +{ +color: black; +} +h1, .pseudoh1 +{ +padding-bottom: 5em; +} +h1, h2, .pseudoh1, .pseudoh2 +{ +text-align: center; +font-variant: small-caps; +font-weight: normal; +} +p.byline +{ +text-align: center; +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} +.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .versenum +{ +color: #660000; +} +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6 +{ +font-weight: normal; +} +table +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.tablecaption +{ +text-align: center; +} +.pagenum, .linenum +{ +speak: none; +} +</style> + +<style type="text/css"> +.xref, .xsection +{ +margin-top: 2em; +margin-bottom: .5em; +font-weight: bold; +} +.pseudoh1 +{ +padding: 0; +margin-top: 2em; +margin-bottom: 1em; +} +.pseudoh2 +{ +padding: 0; +margin-top: 1em; +margin-bottom: 0.75em; +} +.xd20e102 +{ +text-align:center; +} +.xd20e1232 +{ +font-style:italic; +} +.xd20e2637 +{ +text-indent:2em; +} +.xd20e7739 +{ +text-align:right; +} +</style> +</head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of It aade Friesche Terp, by Johannes Hilarides + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: It aade Friesche Terp + of Kronyk der Geschiedenissen van de Vrye Friesen + +Author: Johannes Hilarides + +Editor: J. van Leeuwen + +Release Date: August 28, 2010 [EBook #33563] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IT AADE FRIESCHE TERP *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project +Gutenberg. (This book was produced from scanned images of +public domain material from the Google Print project.) + + + + + + +</pre> + +<div class="front"> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar xd20e102">Kronyk<br> +der<br> +Geschiedenissen<br> +van de<br> +<i>Vrye Friesen.</i> <span class="pagenum">[<a id="xd20e116" href= +"#xd20e116" name="xd20e116">3</a>]</span></p> +</div> +<div class="titlePage"> +<div class="docTitle"> +<div class="mainTitle">It aade Friesche Terp</div> +<br> +<div class="subTitle">of<br> +Kronyk<br> +der Geschiedenissen van de<br> +Vrye Friesen:<br> +met<br> +Bijvoegsels en Aanteekeningen.</div> +</div> +<div class="byline"><i>van</i><br> +<span class="docAuthor"><i>J. van Leeuwen,</i></span><br> +<i>Griffier van de Regtbank te Leeuwarden.</i></div> +<div class="docImprint">te Leeuwarden, bij<br> +J. Proost.<br> +<span class="docDate">1834.</span></div> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="xd20e157" href="#xd20e157" name= +"xd20e157">I</a>]</span></p> +<div id="voorberigt" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e159" class="main">Voorberigt.</h2> +<p class="firstpar"><i>In den jare 1677 werd te Leeuwarden uitgegeven +de eerste druk dezer Kronijk ander den titel:</i></p> +<div class="blockquote"> +<p class="firstpar xd20e102"><span class="sc">IT AADE FRIESCHE +TERP,</span><br> +<i>Vertoonende</i><br> +DE FRYE FRIESEN,</p> +<p>in haar Oorsprong, Opkomst en Voortgang: Als Landsbestiering, +Waapenhandel, Krychsdaaden, Weetenschap, Vreemde voorvallen, Yver voor +de Vryheit, Afgooderye, Godsdienst en Landstreek.</p> +<p class="xd20e102"><i>In ’t gemeen bij een gehoopt,</i></p> +<p class="xd20e102"><span class="sc">Voor de Liefhebbers der +Vryheit.</span></p> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="xd20e185" href="#xd20e185" name= +"xd20e185">II</a>]</span></p> +<p><i>Op dezen druk, beginnende met het jaar 313 voor Christus geboorte +en eindigende 1677, volgde een tweede, uitgegeven te Haarlem 1743, +getiteld: <span class="rm">It aade Friesche Terp, of <span class= +"sc">Kronyk</span> der Geschiedenissen van de <span class="sc">Vrye +Friesen</span></span>, met een Bijvoegsel gaande tot de geboorte van +<span class="rm"><span class="sc">Willem Karel Hendrik +Friso</span></span>. Daarna zijn er nog twee Uitgaven in het licht +verschenen de eerste te ’s Gravenhage 1746 en de laatste te +Leeuwarden bij Chalmot 1771, welke beiden als een tweede druk worden +vermeld en, uitgezonderd het titelblad, ook letterlijk van inhoud zijn +als die van 1743. Deze tweede druk is behalve het Bijvoegsel +aanmerkelijk vermeerderd en aangevuld met een aantal gebeurtenissen, +tot Friesland en Groningen betrekking hebbende, welke in de eerste druk +niet zijn vermeld, terwijl taal, stijl en spelling naar het gebruik van +dien tijd zijn veranderd. Het Motto, op de keerzijde des titels of op +den titel zelven geplaatst, was het gezegde van <span class= +"rm"><span class="sc">Aeneas Silvius</span></span> of Paus <span class= +"rm"><span class="sc">Pius II</span></span>: <span class="rm">Een Fries +weigert niet voor de <span class="sc">Vrijheid</span> zelfs in de dood +te gaan.</span></i> <span class="pagenum">[<a id="xd20e215" href= +"#xd20e215" name="xd20e215">III</a>]</span></p> +<p><i>Ofschoon ook deze Kronijk met de gewone sprookjes, fabelen en +wonderen uit den ouden tijd is voorzien, bevat zij echter een beknopt +verhaal van de meest belangrijke voorvallen uit de verschillende +Friesche Geschiedschrijvers getrokken. Wie echter de Schrijvers of +Opstellers zijn geweest is mij niet gebleken.</i></p> +<p><i>Uit hoofde dit boekje van tijd tot tijd zeldzamer was geworden, +komende de eerste druk bijna nimmer voor, ondernam de Boekhandelaar +<span class="rm"><span class="sc">Proost</span></span> alhier eene +nieuwe Uitgave, noodigde mij uit die te willen verzorgen, en er tevens +zoodanige Aanteekeningen en Bemerkingen bij te voegen, als voor de +beoefening en opheldering der Friesche Historie, bijzonder over de XV +eerste eeuwen, nuttig en dienstig zouden kunnen zijn. Aan dit verzoek +voldoende, meende ik den tweeden druk der Kronijk in deze Uitgave +getrouw te moeten volgen, mij alleen veroorlovende de ongelijkheid in +de spelling, en de te groote afwijking hier en daar in de taal wat te +verbeteren.</i></p> +<p><i>Bij het doorlezen der kronijken, geschiedboeken, en andere +schriften heb ik voor de <span class="pagenum">[<a id="xd20e231" href= +"#xd20e231" name="xd20e231">IV</a>]</span>Bijvoegsels en Aantekeningen, +daaruit overgenomen of kortelijk aangestipt, wat mij voor mijn oogmerk +belangrijk toescheen en dienen kon de Geschiedenis toe te lichten. Als +een hoofddoel van dezen arbeid heb ik getracht den minder geoefenden +tot eigen onderzoek en nasporing den weg aan te wijzen, weshalve ik al +de Schrijvers en Geschriften naauwkeurig heb aangeteekend, in welken de +uitvoeriger behandeling der zaken te vinden is, en de geschiedenis +beter wordt voorgesteld. Ben ik in deze mijne poging, om anderen van +nut te zijn, ten deele geslaagd, meer voldoening begeer ik +niet.</i></p> +<p><i>Over de waarde en geloofwaardigheid der oude kronijken en +geschiedverhalen heb ik met een enkel woord mijne meening gezegd, en +mijne stelling blijven verdedigen, dat aan dezelven daarom zoo weinig +gezag wordt toegekend, omdat zij nimmer oordeelkundig zijn onderzocht +en met de nog vele voorhanden zijnde bronnen vergeleken; dat geen +Schrijver van lateren tijd, de Geschiedenis der Friezen ter harte heeft +genomen, waardoor zij dus bij velen onbekend <span class= +"pagenum">[<a id="xd20e237" href="#xd20e237" name= +"xd20e237">V</a>]</span>gebleven, bij anderen opzettelijk is achterwege +gelaten; en dat men te ver is gegaan om door het Werk van <span class= +"rm"><span class="sc">Ubbo Emmius</span></span>, die als de Feniks +aller Geschiedschrijvers, gelijk <span class="rm"><span class= +"sc">Dousa</span></span> hem noemt, gehuldigd werd, Frieslands Historie +voor voldongen te houden, daar hij geen kritiesch onderzoek in het werk +heeft kunnen stellen, als verstoken van de noodige hulpmiddelen en +bronnen. Niet dat ik de waarde van dezen te regt hooggeschatten +Schrijver wil verkleinen of iets nieuws voortbrengen, daartoe is mijne +kennis te gering: evenmin wil ik als een voorstander van de leer der +oude kronijken met hunne fabels en wonderen beschouwd worden; maar het +is alleen om aan te toonen hoe verkeerd men handelt onvoorwaardelijk +het gezag van anderen te volgen, en zonder eigen overweging en grondig +onderzoek onze oude Schrijvers te verwerpen. En dit is niet mijn +oordeel alleen, hetwelk op de ondervinding steunt; maar vele geleerde +en schrandere mannen, zoo als: <span class="rm"><span class="sc">v. +Schwartzenberg</span></span>, <span class="rm"><span class= +"sc">Ypeij</span></span>, <span class="rm"><span class= +"sc">Visser</span></span>, <span class="rm"><span class= +"sc">Amersfoordt</span></span>, <span class="rm"><span class= +"sc">Westendorp</span></span>, <span class="rm"><span class="sc">v. +Halmael</span></span> en anderen, die de <span class="pagenum">[<a id= +"xd20e272" href="#xd20e272" name="xd20e272">VI</a>]</span>Friesche +Historie bestudeerden, hebben in hunne geschriften ditzelfde beweerd, +tevens de noodzakelijkheid betoogende, welke er sinds lang heeft +bestaan, om de zeer belangrijke Geschiedenis van dit Gewest van de +vroegste tijden af beter te leeren kennen, te onderzoeken en waarderen, +zoodat eene zorgvuldige en oordeelkundige beschrijving, naar den geest +en de smaak des tegenwoordigen tijd ingerigt, allezins wenschelijk +ware. Daartoe heb ik reeds in den jare 1827 alle mijne pogingen in het +werk gesteld, en een plan, hetwelk veel belangstelling, aanmoediging en +ondersteuning, ook bij den Heere <span class="sc">Staatsraad</span>, +<span class="sc">Gouverneur</span> en <span class="sc">Gedeputeerde +Staten</span> van dit Gewest, heeft gevonden, tot stand trachten te +brengen, dan door omstandigheden, <span class="rm">geheel van mij +onafhankelijk</span>, is hetzelve onvolvoerd gebleven<a class="noteref" +id="xd20e287src" href="#xd20e287" name="xd20e287src">1</a>. Een gelijk +lot heeft een tweede <span class="pagenum">[<a id="xd20e314" href= +"#xd20e314" name="xd20e314">VII</a>]</span>Ontwerp van den Heer +<span class="rm"><span class="sc">van Halmael</span></span> en mij, tot +de Uitgave van een <span class="rm">Geslacht- en Wapenboek van den Adel +in Friesland</span>, een werk hoogst gewigtig voor de Geschiedenis, +moeten ondergaan. Ik heb alzoo mijnen wil getoond, en daar ik tot geene +Uitgaven op eene andere dan de door mij voorgestelde wijze besluiten +kan, laat ik het nu aan ieder wie het luste over, om ter liefde voor de +Geschiedenis, ter wille onzer Landgenooten en ten nutte voor de +Nakomelingschap hunne middelen aan te wenden, hopende dat zij met een +beter gevolg in de erkende behoefte<a class="noteref" id="xd20e324src" +href="#xd20e324" name="xd20e324src">2</a> en den algemeenen wensch van +hen, die de wetenschappen op prijs stellen, mogen voorzien.</i></p> +<p><i>Voor het Titelplaatje koos ik de aloude adellijke State van den +Potestaat <span class="rm"><span class="sc">Wiarda</span></span> +<span class="pagenum">[<a id="xd20e338" href="#xd20e338" name= +"xd20e338">VIII</a>]</span>te Goutum, thans het eigendom van en bewoond +door de Familie <span class="rm"><span class="sc">v. +Cammingha</span></span>, welke met Martena-State te Cornjum, bijna de +eenigen zijn, die, in den voorvaderlijken tijd gesticht, nog de +algemeene slooping zijn ontkomen; want ook Tjaerda-Stins te +Rinsumageest zal spoedig, naar het voorbeeld van Liauckama te +Sexbierum, Hania te Holwerd, Holdinga te Anjum, Nieuw-Botnia te +Franeker en zoo vele anderen binnen weinige jaren vernietigd, in eene +puinhoop verkeeren.</i></p> +<p class="signed"><i>Den 11 Junij 1834.</i></p> +<p class="signed"><span class="sc">J. van Leeuwen.</span> <span class= +"pagenum">[<a id="pb1" href="#pb1" name="pb1">1</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e287" href="#xd20e287src" name="xd20e287">1</a></span> Deze +belangstelling is onder anderen ook gebleken uit de plaatsing van het +<i>Prospectus</i> of <i>Berigt</i>, waarbij ik mijn oogmerk heb +ontwikkeld, in de derde <i>Mnemosyne</i>, 1829, <i>I.</i> 278, en de +aanbeveling van den Hoogleeraar <span class="sc">H. W. Tydeman</span>; +als mede uit de opname van hetzelve in de <i>Handleiding tot de kennis +van het Staatsbestuur in het Koningrijk der Nederlanden</i>, <i>V.</i> +646, alwaar tevens de wensch wordt geuit dat dit plan spoedig moge +verwezenlijkt worden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e324" href="#xd20e324src" name="xd20e324">2</a></span> Ook tot een +goed <i>Schoolboek</i> van de Geschiedenis van Friesland strekt zich +deze behoefte uit.</p> +</div> +</div> +</div> +<div class="body"> +<div id="kronyk" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e356" class="main">Friesche Kronyk.</h2> +<p class="firstpar"><span class="rm">F</span>riesland, een van de zeven +Vereenigde Nederlandsche Provintien zynde, legt aan de noordooster zyde +van de Zuiderzee en Fliestroom, die het van Westfriesland afscheid: aan +’t noordwesten word het bedekt van de Wadden, tusschen de +Vooreilanden van de Noordzee, als Ter Schelling, Ameland en +Schiermunniks Oog. Het riviertje de Lawers verdeelt het van de +Groninger Ommelanden: van daar naar de zuidzyde is de Drenthe en het +Stigt van Overyzel, loopende bij de Kuinder aan de Zuiderzee. Maar met +de verdeelinge dezer landstreek willen wy den leezer niet ophouden.</p> +<p>Van ouds was de wydte van zijne landpaalen vry verder uitgestrekt, +als loopende van den Ouden Rhyn, die door Leyden aan Utrecht langs +vloeyende, by Katwyk in zee uitliep: begrypende den geheelen zeekant en +de Zuiderzee, diestyds noch droog zynde, tot aan den Eiderstroom, die +het van Jutland afsnyd. Aan de landzyde van Westfalen, Overyzel, +Gelderland, tot het <span class="pagenum">[<a id="pb2" href="#pb2" +name="pb2">2</a>]</span>Ryk van Nieumegen en Utrecht, binnen zyne +grenzen.</p> +<p>Welke alle door verscheidene vyanden en andere voorvallen, als by +lappen afgescheurd zynde, het boven geschreven lapje land, zyne +vryheid, te gelyk met den naam van Friesland, zonder bystelling van +Oost of West, wel yverigst verdedigt hebben.<a class="noteref" id= +"xd20e368src" href="#xd20e368" name="xd20e368src">1</a></p> +<p>Dat is van ’t Land, welks Inwoonderen de stoffe van ons +schryven zal zyn, naar het gemeenzaamste gevoelen byeen gesteld, als +hier na volgt.</p> +<div class="div2" id="zevenprinsen"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e374" class="super">De Heeren, onder welks Gebied de +Friesen van tyd tot tyd geweest zyn.</h3> +<h3 class="main">I. Onder zeven Prinsen.<a class="noteref" id= +"xd20e378src" href="#xd20e378" name="xd20e378src">2</a></h3> +<p class="firstpar">Het 313de jaar voor dat onze Zaligmaker geboren +wierd, was de tyd dat <span class="sc">Frieso,</span> de eerste Prins +van Friesland, en Voorganger <span class="pagenum">[<a id="pb3" href= +"#pb3" name="pb3">3</a>]</span>der Stichters, door welke dit ons +Vaderland eerst bevolkt wierd, hier te lande kwam: dat zich dusdaniger +wyze heeft toegedragen.</p> +<p>Als die roemruchtige en groote Alexander, die in het bloeyenste van +zyn jeugd het meerendeel van Asia overweldigde, kreeg hy toeloop van +veele volkeren, die hy of overwonnen hadde, of in die gewesten huis +hielden; om zyne gelukkige wapenen tot zo veele spoedige overwinningen +te helpen bevorderen. Onder deze vrywillige krygers waren zommige van +de voornaamsten uit Persien, en hunne onderhoorige Saxen (Sacæ) +de minsten niet. Dewelke, na dat Alexander overleden was, en die +voorige verheerde<a class="noteref" id="xd20e389src" href="#xd20e389" +name="xd20e389src">3</a> volkeren, door zijner Nazaaten oneenigheid, de +handen ruim kregen, vreesden dat het hun t’eeniger tyd mogte +gewrooken worden: zy maaken derhalve een besluit, om met malkanderen, +naar de wyze van dien tyd, een veiliger land tot hun wooninge op te +zoeken. Hunne Geleiders waren Frieso en Saxo, om hunne gezelligheid +gebroeders gezegt, en eigentlyk zo genaamt, of naar den volksnaam van +hunne landslieden zo bekent: welker eerste Persiaanen, en de andere hun +gebuuren, uit de woestyn, die nu Belor heet, gemeenlyk Indiaanen +genoemt zyn; om datze van ouds, <span class="pagenum">[<a id="pb4" +href="#pb4" name="pb4">4</a>]</span>allen die naar ’t Oosten +woonden, den naam van Indiaanen gaven. Des zij tot hunnen +sleep<a class="noteref" id="xd20e394src" href="#xd20e394" name= +"xd20e394src">4</a> een vloot van 300 zeilen toetakelden, en staken +’er mede af van het land van Cilicien, in Notalia of kleen Asia, +gelegen in de Zwarte Zee. Van waar zy, wonderlyk omkruissende, door +verscheidene woeste zeën heen slingerden, tot dat zy eindelyk, na +veele ondervindingen en verlies van de meeste schepen, met slechts 54 +stuks in de Oostzee zyn vervallen; en waar van 12 op het eiland Rugen, +en 18 in Pruissen zijn aangeland: de overige 24 den Fliestroom (welke +de Roomsche Schryvers den derden Mond des Rhyns noemen) inzeilende, +hebben dit gewest, dat nu van hunnen naam Friesland genaamt word, +aangedaan, landende ten west Staveren op de Kreil, daar nu de volle zee +voor Enkhuizen is: alwaar zy, geen menschen vindende, en na zo een +kommerlyk omzwerven, het eerste stand greepen, en die plaatze den naam +gaven van Staden. Daar Frieso ook een Vryhuis voor de vlugtelingen +bouwde, zelve een weinig oostelyker optrok, en een stad bouwde, die +naderhand Staveren genaamt wierd. Doch als in het volgende jaar de +zomer hoogde,<a class="noteref" id="xd20e397src" href="#xd20e397" name= +"xd20e397src">5</a> kwamen <span class="pagenum">[<a id="pb5" href= +"#pb5" name="pb5">5</a>]</span>de Swaaven, die hier ’s zomers +huis hielden en ’s winters landwaards in weeken, om de +overwateringen van de zwaare stormen: want het land was doe noch met +geen dyken omheinigt. Deze, om datze ruuwe en onervaarene krygslieden +waren, zyn ligtelyk van de Friesen op de vlugt gedreven, die hun zetel +hier nu door goede beschansingen gevestigt hadden.</p> +<p>Frieso had by zyn wyf Hil zeven zoonen, die hy elk over een gedeelte +des lands, dat in zeven Zeelanden was verdeelt, tot Voogden heeft +gestelt. En daar toe eene dochter, welke hy Weemoed noemde, om dat +haare moeder van haar in den arbeid was gestorven. Daartoe stelden hy +zyn zoon Æsge over de Burgerlyke Rechten, en Scholte over de +Halszaaken. Haaije maakte hy Priester der Druïden, over de +bosschen der Afgoden. Gæle wierd Dykgraaf, om daar opzigt te +houden. Hette verzond hy, om Voogd te zyn over de Katten, een volk in +Duitschland, dat naar zynen naam nu noch Hessen genaamt word.</p> +<p>In den jaare 308 trouwde Fyt (Vito) of Jutte, een van Friso’s +zoonen, de dochter van Bokke (Bocchus,) Koning van Jutland; zo als het +naderhand, naar zynen naam <span class="corr" id="xd20e406" title= +"Bron: ge-genoemt">genoemt</span> is: en kreeg tot een huwelyksgoed, +het land dat men nu noch heden Sleeswijk noemt.</p> +<p>In den jaare 300, wanneer ’er verschil onder de Veehoeders +ontstond, zyn de <span class="pagenum">[<a id="pb6" href="#pb6" name= +"pb6">6</a>]</span>Saxen, by gemeenen raade, van hun gescheiden: en, op +de Elve aangekomen zynde, hebben zich aan geen zyde, dat nu +Noordballingen is, nedergeslagen. Houdende dat gewest noch den naam van +Saxen en Sassen.</p> +<p>Frieso heeft daar na het land, om dat het zeer laag en moerig was, +met dyken van aarde, en zylen of sluizen, om het water te doen +afloopen, tot hun gebruik bequaam gemaakt: en om de overwateringen van +hooge vloeden alomme verhevene wieren doen opwerpen, en daar huizen +laten opbouwen, het land met beschansingen versterkt, en met dorpen en +buurten rondom lustig bevolkt. En, om de welstand en eenigheid des +volks te bewaaren, liet hij goede wetten en heilzaame beveelen +aankundigen.</p> +<p>En uit dat broekachtig en waterig land, schynt het, dat zy het oude +Friesche Wapen hebben genomen, hetwelk bestond uit 7 Plompen, +beteekenende de 7 Waterlanden, op 3 Zilveren balken, in een Blaauw +veld<a class="noteref" id="xd20e417src" href="#xd20e417" name= +"xd20e417src">6</a>. Gelijk die Plompen noch hedendaags in ’t +Wapen van Groningen te zien zyn. Hoewel de onweetende teekenaars daar +nu 3 Herten <span class="pagenum">[<a id="pb7" href="#pb7" name= +"pb7">7</a>]</span>van maken. Bezie hunne munten, tot op de duiten +toe.</p> +<p>In den jaare 245 is Frieso, na dat hy dit land 68 jaaren wijsselijk +in vrede geregeert hadde, eindelyk gestorven, en na zyn vaderlyke +Persiaansche wyze te Staveren staatelyk begraven.</p> +<p>Aanstonds is <span class="sc">Adel,</span> zijn oudste zoon, in +’s Vaders plaatze gevolgt: die zyne nagelaatene wetten bevestigt, +vermeerdert, en in schrift gestelt heeft. Hy bragt in gebruik, om de +bequaamheid der gemoederen te onderzoeken, dat ’er alomme +gasteryen en drinkgelagen wierden gehouden, daar men malkanderen in +’t omdrinken, met het geeven van de regterhand, zoude kussen of +zoenen op zyn Persiaans: dat men nu noemt op zyn plat Fries. In de +gasteryen deed hy de geregten by malkander in een grooten Schotel +leggen, en belaste dat men uit een grooten Hoorn zoude omdrinken. Waar +van wy noch zeggen, de Friesche Pateele, en de Friesche Hoorn, en by +zommige Gilden noch in gebruik. Hy trouwde Swebyne, de dochter van den +Koning der Swaaven, zyne gebuuren. Om zyn rechtvaardigheid, is hy by +zyne onderdaanen en gebuuren zo vermaard geworden, dat alle, die wel +regeerden, daar van Adelingen, en van Adel gezegt wierden. Welke +benaamingen tot op den huidigen dag zyn overgebleven.</p> +<p>Ubbe, Juttes zoon, om Jutland tegen <span class="pagenum">[<a id= +"pb8" href="#pb8" name="pb8">8</a>]</span>den aanval der Deenen te +bevryden, zette zyn zoon Fyt ter dezer dagen tot Voogd over Eiderland, +en Hendrik, zyn jongste zoon, over Jutland; die ondertrouwd wierd met +Signe, Dochter des Konings der Finnen.</p> +<p>En in den jaare 234, Granus, vyfde Koning der Deenen, dit +bemerkende, heeft zich vermomd, en Hendrik op den dag der bruiloft, +nevens veele van zyne vrienden onvoorziens vermoord: en de Bruid, uit +Finland wegvoerende, zelfs getrouwt: edoch dat hy twee jaaren daar na +met de dood moest bekoopen.</p> +<p>In den jaare 220 heeft Adel, Schotte, zyn broeder Scholtes zoon, +naar ’t land, dat naderhand Schotland is genaamt geworden, heen +gezonden, op dat hy ’t met volk zoude beplanten.</p> +<p>In den jaare 201, Jutte, over de dood zyns broeders vergramd zynde, +heeft de Deenen veele jaaren met zeerooveryen geplaagt: tot dat hy van +Froote, achtste Koning der Deenen, in een zeeslag overwonnen wierd. Die +daar op de geheele Friesche kust heeft uitgeplondert; zynde zulks van +de Deenen voorheen nooit ondernomen: en voort het Flie inzeilende, +heeft zelfs het voorste van Duitschland aangetast: en van daar is hy +met zynen roof of buit naar Engeland overgestoken.</p> +<p>In den jaare 151, is Adel, na dat hy in langduurige vrede loffelyk +het Vaderland bestierd hadde, gestorven. <span class="pagenum">[<a id= +"pb9" href="#pb9" name="pb9">9</a>]</span></p> +<p>Doe wierd <span class="sc">Ubbe</span> tot derde Prins in ’s +Vaders plaats van de Staaten des Lands aangenomen.</p> +<p>In den jaare 131, als Ubbe, op ’t aanraaden van zyne moeder +Swobyne, zyn grootvader, Koning der Swaaven, om de vrindschap te +versterken, eens bezogt hadde, heeft hy Keulen aan den Rhyn gesticht, +ter plaatze daar nu Duts legt. Daarom zyn de Keulenaars by de Romeinen +eertyds Ubii geheeten, van deze Ubbe.</p> +<p>In den jaare 127 heeft Baate, zoon van den Koning der Katten, van +Friesche afkomst, met zyn gezelschap zich eerstmaal in de Betuw +nedergeslagen: daar hy Baatenburg en andere plaatzen stichte. Zynde de +oorsprong van die bekende Bataviers, dewelke nu Hollanders genaamt +worden.</p> +<p>In den jaare 120 heeft Frieso de jonge getrouwd de dochter van Ubbe, +welkers naame Frouw was. Deze Frieso was de zoon van Gryns, zoon van +Gæle, zoon van Haaje, zoon van Frieso de eerste. Hy trok met een +hoop over den Fliestroom, en bewoonde het land, dat van hem noch +Westfriesland is genaamt, en in dien tyd gebynaamt, kleene +Friesen<a class="noteref" id="xd20e460src" href="#xd20e460" name= +"xd20e460src">7</a>. Daar bouwde hy, omtrent duizent schreeden van +Alkmaar, aan een inham van een arm der <span class="pagenum">[<a id= +"pb10" href="#pb10" name="pb10">10</a>]</span>Rhyn, die Krabbendam van +Kennemerland afscheid, de stad Vroonen, die zo ryk en vermaard door den +koophandel wierd. Waar van hedendaags niets meer te zien is<a class= +"noteref" id="xd20e465src" href="#xd20e465" name= +"xd20e465src">8</a>.</p> +<p>In den jaare 71 overleed Ubbe; en <span class="sc">Azinga +Askon,</span> zyn zoon, quam in zyn plaats: dezelve was een onrustig en +eerzuchtig mensch: hy voerde verscheidene doch ongelukkige oorlogen met +den Koning van Tongeren en de Baatenburgers.</p> +<p>In den jaare 59 zyn eenige kooplieden uit Indiën, onder den +noorder aspunt om, door storm en onweder aan de Duitsche kust +vervallen, en, zo men meent, in Friesland aangeland.</p> +<p>Azinga heeft Staveren met muuren omtrokken, en eerst dien naam +gegeeven, naar een ruuwen onbeschaafden Staf, hunnen Afgod; daar zy +God, na de wyze der ongeloovige volkeren, by in erkentenisse hielden; +om dat God de menschen als een staf en leunstok is in alle gevaaren. +Want het was by de Duitsche volkeren gemeen, om God door een stok, +blok, of steen, op hunne wyze te dienen, door dien zy zulken hoogen +achtinge wel van God hadden, dat zy hem met geen duidelyke gelykenisze, +het zy van een mensch, of diergelyke konden afbeelden. <span class= +"pagenum">[<a id="pb11" href="#pb11" name="pb11">11</a>]</span></p> +<p>In den jaare 10, ter gelegentheid, dat de Romeinen onder hunnen +Overste Drusus de Baatenburgers, Geldersche, en nabuurige volkeren +overwonnen hadde, heeft hy de Westfriesen ook aangetast, van welke hy +jaarlyks slegts een getal ossenhuiden bedong: en, zullende de volkeren +over den Eems mede aandoen, hebben de Friesen der Romeinen schepen, die +door de ebbe op hunne wadden waren vast geraakt, uit het gevaar van +vergaan verlost.</p> +<p>Als Azinga nu in ’t 71ste jaar zyner regeeringe was, is de +hoope Izraëls, en de wensch aller Heidenen vervult geworden, als +onze Zaligmaker <span class="sc">Jezus Christus</span> te Bethlehem, in +het Joodsche Land, gebooren wierd, tot troost van die geene, die dien +dag der zaligheid voor langen tyd hadden begeeren te zien: terwyl onze +Voorvaderen noch in een dikke duisternis van onwetenheid gezeten +waren.</p> +<p>In den jaare 2, na de geboorte van Christus, Azinga ziende, dat de +Westfriesen, door hulpe der Baatenburgers, onder de Romeinen gebragt, +en van de Roomsche Overste Drusus met 50 Schansen langs den Rhyn wel +bewaart waren, heeft hij de Baatenburgers geweldig bevogten, en veele +ter neder gemaakt. Maar Azinga, door een pyl zwaar gewond zynde, +vlugten de Friesen, hem brengende op zyn slot, omtrent een halve myl +van Staveren, op de Kreil. De Friesen maakende ondertusschen, buiten +zyn <span class="pagenum">[<a id="pb12" href="#pb12" name= +"pb12">12</a>]</span>bevel, eenen tweeden aanslag, versloegen nochmaals +500 mannen; waar tegen zy 300 Mannen verlooren, en zyn alzo met +overwinning en goeden buit weder gekeert.</p> +<p>In den jaare 4 is Diokarus Seegen, neef van Azinga, Ridder geslagen +van Brabo, eerste Hertog van Braband, en met groote eere weder in +Friesland gekomen.</p> +<p>Ook is by ’t Roode Klif, niet verre van Staveren, een vlamme +uit de aarde geborsten, welke 3 dagen duurde. Den 4den dag quam +’er een groote draak regt om hoog uitvliegen, die de aanschouwers +een half uur lang geweldig verbaasde, en is weder in de spleete neder +gerukt.</p> +<p>In den jaare 5 heeft Azinga die van Tongeren den oorlog aangedaan, +en veele van hen verslagen: doch Brabo, Hertog van Braband, die van +Tongeren te hulpe komende, hebben zy Azinga gevangen gekregen. Doch om +de erkentenisse van Diokarus Seegen, heeft gemelde Hertog hem alleen +maar met <span class="corr" id="xd20e496" title= +"Bron: verachtelyde">verachtelyke</span> woorden gestraft<a class= +"noteref" id="xd20e499src" href="#xd20e499" name="xd20e499src">9</a>, +en doe weder na Friesland gezonden.</p> +<p>In den jaare 6 heeft Tiberius, Veldoverste der Romeinen, +Kennemerland ingenomen.</p> +<p>In den jaare 11 is Azinga Askon gestorven: <span class= +"pagenum">[<a id="pb13" href="#pb13" name="pb13">13</a>]</span>en zyn +Neef <span class="sc">Diokarus Seegen</span> quam in zyn plaats.</p> +<p>In den jaare 15 heeft hy allomme door geheel Friesland schoolen voor +de jeugd ingesteld; en in ’t byzonder schermschoolen binnen de +Hoofdstad Staveren en Dokkum; daar ’t volk met allen yver +driemaal ’s weeks wierd onderwezen.</p> +<p>In den jaare 16 en 17 zyn de Romeinen met hunne krygsbenden door, +langs en om Friesland getrokken, om de nabuurige volkeren te +beheerschen; zynde de Friesen met hun in een goed verbond.</p> +<p>In den jaare 29, als de Westfriesen, door de gierigheid der +Romeinsche Overste Holle<a class="noteref" id="xd20e522src" href= +"#xd20e522" name="xd20e522src">10</a>, byna uitgeput waren, alzo hy van +hun afeischte grooter ossenhuiden tot schattinge, als zy konden +leveren, zo zyn zy tegen hem opgestaan, en hebben zyne aangestelde +Tolmeester opgehangen, en het slot op het Flie, daar hy gevlugt was, +sterk belegert. Maar, door den Romeinschen Overste der Duitschers +Apronius opgeslagen zynde<a class="noteref" id="xd20e525src" href= +"#xd20e525" name="xd20e525src">11</a>, hebben nochtans groote +overwinninge tegens de Romeinen gehad: dewelke by de 900 mannen +verlooren omtrent het woud Baduhenne; behalven noch 400 soldaaten, die +uit vreeze voor de Friesen <span class="pagenum">[<a id="pb14" href= +"#pb14" name="pb14">14</a>]</span>malkander doodsloegen. Waar door +Diokarus ook den toenaam van Seegen schynt bekomen te hebben.</p> +<p>Omtrent den jaare 44, als de Friesen wel met de Romeinen stonden, en +dat Diokarus zich ook by den Roomschen Keizer Claudius ten stryde +begeeven had, daar hy groote eer behaalde, was ’er een groote +hongersnood in ’t land.</p> +<p>In den jaare 46, als Seegen den staat des lands loffelyk bedient +had, is hy in tyd van vrede gestorven: en zyn oudste zoon <span class= +"sc">Dibbald Seegen</span> is de zesde Prins der Friesen geworden. Hy +was een goedertierend Vorst omtrent zyne onderdaanen: maar aan de +andere zyde zeer onrustig, en genegen tot den oorlog. Waarom hy zich +naar ’t Roomsche leger in Engeland begaf, daar hy veele +ridderlyke daaden uitvoerde: laatende Friesland onder ’t bestier +van een aangestelden Landvoogd.</p> +<p>In dien tyd was ’er in Friesland een kloek Ridder, genaamt +Idsert Jetse, van een verwonderlyke kragt, waarom ook onder de +wandeling Sterke Man geheeten, dezelve was acht voeten in de lengte +groot, hy kon in ieder hand een tonne Bier 220 treeden verre dragen, +neemende onder ieder oxel<a class="noteref" id="xd20e539src" href= +"#xd20e539" name="xd20e539src">12</a> een kaas, omze van ’t +ligchaam te doen afhouden: ook droeg hy 2 mannen een halve <span class= +"pagenum">[<a id="pb15" href="#pb15" name="pb15">15</a>]</span>myl +verre op zyne armen: een onbezuist paard, kon hy met zyn vuist slaan, +dat het dood ter aarde viel: en wanneer hy toornig was, derfde hem geen +mensch onder de oogen te komen.</p> +<p>Na den jaare 48, is Corbulo, een Romeinsche Overste, de Westfriesen +onvoorziens op ’t lyf gekomen, wegens hunne wederspannigheid, +daar hier boven van gezegt is: en gyzelaars te pande mede neemende, +stelde hun de paalen, daar zy niet over mogten komen. Het welk men +meent de Lek te zyn, die hy liet graaven tusschen de Maas en Rhyn, daar +nu Holland is.</p> +<p>In den jaare 52 quam Dibbald, van den Roomschen Keizer Claudius +grootelyks begiftigt, weder in Friesland: met hem leidende den Overste +van Camga; daar het edel geslachte van Camminga uit gesproten is.</p> +<p>In den jaare 55, als Claudius gestorven was, is Dibbald oostwaards +opgetrokken, brandende en blaakende zeer verwoed.</p> +<p>In den jaare 59, zyn Vryt of Verritus en Malorix, nevens een goed +gezelschap, in gezantschap tot den Keizer Nero naar Rome getrokken, ter +oorzaake van de klagten der Romeinen, dat de Friesen hun met de +akkerbouw al te na by den Rhyn quamen. Vryt was van ’t Geslachte +van Hermana, afkomstig van Manne, die een kindskind was van Frieso de +eerste. En Malorix van Camminga. Behalven dat zy van den Keizer groote +eerbewyzingen, nevens het <span class="pagenum">[<a id="pb16" href= +"#pb16" name="pb16">16</a>]</span>burgerrecht van Romen verkreegen, +zynde daar ook tot het Christelyk geloove bekeert. En Ægistus, +een der 70 Discipelen van Christus, quam met hun in Friesland, om daar +ook die leere te verbreiden: doch Seerp, Zoon van Fyt, en derde +Priester der Druïden, op ’t Oude Hof te Lewerden<a class= +"noteref" id="xd20e554src" href="#xd20e554" name="xd20e554src">13</a>, +stond hem zeer tegen. Zo dat hy weinig vrugt in ’t land deed, en +wierd van de ongeloovigen dood geslagen.</p> +<p>In den jaare 61, is Dibbald tegen de Duitschers opgetrokken, doch +keerde met verlies van 800 mannen schandelyk weder naar huis.</p> +<p>In den jaare 62, quamen de Deenen, opgemaakt<a class="noteref" id= +"xd20e561src" href="#xd20e561" name="xd20e561src">14</a> van de +Duitschers, Friesland plonderen en verwoesten 6 geheele jaaren lang; +want Dibbald lag ziek te bedde.</p> +<p>In den jaare 69, trok Dibbald met een groote vloot schepen naar +Deenemarken, om zyn leed te wreeken.</p> +<p>In den jaare 77 deed hy de Gelderschen den oorlog aan: die hem zo +wel onthaalden, dat hy 500 mannen verloor, en hy zelve in een +teeringziekte verviel.</p> +<p>In den jaare 85 overleed Dibbald, en wierd te Staveren begraven. +<span class="pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17" name= +"pb17">17</a>]</span></p> +<p>En <span class="sc">Tabbe</span> is tot de zevende en laatste Prins +van Friesland aangenomen, dewyl Dibbald zonder kinderen was gestorven. +Hy was een der voornaamste van Dibbalds Veldoversten, een wreed en +onstuimig man. Waarom hy ook geheele 7 jaaren onder den Roomschen +Keizer Domitianus ten oorlog trok; laatende Friesland onder een +Stadhouder.</p> +<p>In den jaare 94 deeden de Noormannen een tocht op Friesland, dat zy +<span class="corr" id="xd20e579" title= +"Bron: plonderde">plonderden</span> en veel roof uit haalden. Waar over +Tabbe t’huis onboden zynde, zy zich hebben weggemaakt. Hy +ondernam eerst met een goede vloot, en doe te land, zyn wraak te +neemen; maar had weinig voorspoed.</p> +<p>Omtrent den jaare 100 was Harke, zoon van Seerp, de 4de Priester der +Druïden op ’t oude Hof.</p> +<p>En in den jaare 130 is Tabbe, de laatste Prins, gestorven<a class= +"noteref" id="xd20e586src" href="#xd20e586" name= +"xd20e586src">15</a>.</p> +</div> +<div class="div2" id="zevenhertogen"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e596" class="main">II. Onder zeven Hertogen.</h3> +<p class="firstpar">In het zelve jaar 130 quam <span class= +"sc">Askon</span> in <span class="pagenum">[<a id="pb18" href="#pb18" +name="pb18">18</a>]</span>zyn vaders plaats, die zich, naar de manier +der Romeinen, Hertog liet noemen.</p> +<p>Sinne, de 5de Priester der Druïden, schreef in deze tyden tot +Askon: om de Christenen uit het land te verjaagen, en de Afgoden des +lands, na ouder gewoonte te dienen.</p> +<p>In den jaare 155 is ’er weder eene groote vlamme op ’t +Roode Klif uitgeborsten, ter zelver plaatze, als boven verhaalt is: en +alzo de menschen, daar omtrent woonende, daar zeer bevreest voor +wierden, vroegen zy hunnen Afgod Staf: Wat daar van worden zou? Zo +antwoorde hun de Duivel door den Staf, als eertyds tot Eva door de +Slang. Dat zy voor dit vuur niet behoefden te vreezen; om dat ’er +na eenigen tyd wel wat kouds op mogt volgen.</p> +<p>In den jaare 163 deeden de Friesen, met de Oosterlingen en Katten +een inval in Frankenland, daar zy ’t zeer verwoesten.</p> +<p>In den jaare 164 is in het zuidwesten, omtrent een halve myl van +Staveren, een put gegraven, die zo veel zout water opgaf, dat men +vreesde het geheele land zoude onderloopen. Waar over den Afgod Staf +nochmaals om raad gevraagt zynde, hun ten antwoord gaf: het bloed van +een driejarig kind daar in te gieten. Dat gedaan wierd, en waar na het +ook ophield, dat ’er zelf geen water meer in de put bleef. Zo +snakt de Duivel naar menschen bloed.</p> +<p>Askon deed verscheidene fraaije dorpen <span class="pagenum">[<a id= +"pb19" href="#pb19" name="pb19">19</a>]</span>stichten, als +Westerbierum<a class="noteref" id="xd20e617src" href="#xd20e617" name= +"xd20e617src">16</a>, niet verre van Flieland; en Dyxhorne, tusschen +Almeenum, dat nu Harlingen genaamt word; Ter Schelling<a class= +"noteref" id="xd20e620src" href="#xd20e620" name="xd20e620src">17</a> +en Westerbierum, die nu beide door de zee verdronken leggen.</p> +<p>In den jaare 168 zyn 2 Meereminnen uit de Lauwers opgekomen; en door +Friesland omzwervende, tot verwondering van veele lieden, hebben zich +eindelyk by Westerbierum, van waar zy gekomen waren, weder +ondergedompelt.</p> +<p>In den jaare 173 is Askon, na een vreedzaame en loffelyke +regeeringe, mede gestorven. Hy liet 4 zoonen na, namentlyk, Adelbold, +Tiete, Richold en Radbout. Radbout vertrok naar Friesland, alwaar hy +trouwde, en een zoon won, welke was Diderik, eerste Hertog van +Westfriesland: van wien naderhand de Hertogen en Koningen van +Westfriesland voortgesprooten zyn.</p> +<p>Maar Adelbold wierd de 2de Hertog in zyn’s vaders plaatze; en +aanstonds beoorloogde hy zyne nagebuuren.</p> +<p>In den jaare 174 vertrok zyn Broeder Tiete naar Romen: alwaar hy +zich in goede <span class="pagenum">[<a id="pb20" href="#pb20" name= +"pb20">20</a>]</span>konsten, en byzonder in die van de +welspreekentheid oeffende. Waarom hy ook by den Keizer Antoninus, de +Philosooph, wel bemint was.</p> +<p>Na den jaare 175 had Godefroy Brabo, de zesde Hertog van Braband, +oorlog met de Romeinen; daar Adelbold en Tiete hem met hun volk te +hulpe quamen: alwaar Tiete, om zyn ongemeene dapperheid, Ridder +geslagen wierd van Brabo.</p> +<p>In den jaare 178, als Keizer Antoninus oorloogde met de volkeren, +die tegen de Romeinen opstonden, heeft Adelbold zyn Broeder Tiete met +hulpbenden tot den Keizer gezonden: die daar over zeer verblyd was, en +zyne vyanden vrees aanjoeg, alzo zy op die tyding de vlugt namen.</p> +<p>In den jaare 180 vielen de Friesen met een groote furie in Walsland, +afloopende of bedervende al wat hun voor quam; waar doorze by hunne +vyanden een grooten naam en verbaastheid hebben gemaakt.</p> +<p>In den jaare 183 hebben de Wenden en Gotten, uit de Noordsche Landen +opgeborsten, verscheidene volkeren overvallen. En van de Deenen +afgekeert, quamen ze over de Elve, neemende hun zitplaats aan beide de +zyden van de Weezer; en wierden van dien tyd af Oostfaalingen, nu +Oosterlingen en Westfaalingen, geheeten. Van welke 1500 dachten in +Friesland te vallen: maar wanneer zy zagen, dat de Friesen aan de +andere zyde van de Eems goede beschansingen <span class= +"pagenum">[<a id="pb21" href="#pb21" name="pb21">21</a>]</span>hadden, +derfden zy niet onderneemen om over te komen. Waar op Tiete, hun van +achteren bespringende, alle heeft geslaagen, behalven 400, die den Eems +overzwommen; doch in Adelbolds handen vervielen, en die ’er goede +buit van maakte.</p> +<p>In den jaare 186, als Adelbold krank was geworden, wilde hy zyn +broeder Tiete de landbestiering opdraagen. Welke het ernstig weigerde, +doch echter moest aanneemen. Na welken tyd Adelbold noch veele jaaren +leefde.</p> +<p><span class="sc">Tiete Bojokalus,</span> mogelyk <span class= +"sc">Beukels,</span> was de 3de Hertog van Friesland<a class="noteref" +id="xd20e664src" href="#xd20e664" name="xd20e664src">18</a>.</p> +<p>In den jaare 187 wierd hy ingehuldigt, en regeerde het land met +groote voorzigtigheid, houdende alomme vrede, zo buiten- als +binnenslands.</p> +<p>In den jaare 208 Adelbold gestorven zynde, is met een ongemeene +pracht te Staveren in de groote kerk begraven.</p> +<p>In den jaare 217 is voor de derdemaal op het Roode Klif eene vlamme +opgeborsten, doch 18 treeden westelyker, als waar van wy hier boven +gezegt hebben; dezelve vertoonde zich 11 dagen lang, tot verschrikkinge +van die daar omtrent woonden. Tiete, na dat hy den Afgod Staf 3 dagen +lang brandoffer toegedient hadde, zo gaf denzelven <span class= +"pagenum">[<a id="pb22" href="#pb22" name="pb22">22</a>]</span>tot +antwoord: Dat door ten gewapend Ridder 3 kannen water, uit de Noordzee +gehaalt, moest in gegooten worden; alzo het anders niet zoude uitgaan. +Zulks gedaan wordende, zo verdween de vlam. De Duivel kon ligt genoeg +zien, dat het land door de slag van het water geweldig ondermynt +wordende, de Noordsche golven daar wel haast haaren loop zouden +neemen.</p> +<p>In den jaare 240 is Tiete overleden: en zyn neef <span class= +"sc">Ubbe</span>, zoon van Richold, Tietes Broeder, is in ’t +zelve jaar tot 4de Hertog verkooren. Door dien hy zeer vredelievend +was, heeft hy ’t Land met treffelyke gebouwen, sterktens, +vestingen, dorpen en steden verheerlykt. In ’t 2de jaar van zyne +regeeringe bouwde hy in Westfaalen, dat hy met volk bezet hadde, een +slot, geevende het zelve den naam van Tiete, na zyn oom, of +Tietenburg<a class="noteref" id="xd20e683src" href="#xd20e683" name= +"xd20e683src">19</a>. Het zelve is nu een stad, maakende met het +omleggende gewest het graafschap uit, voerende beide den naam van +Tekelenburg, en in zyn wapen noch tweemaal 3 Plompen, nevens 2 Ankers, +uit het oude Friesche wapen.</p> +<p>In den jaare 248 stichte Ubbe aan de Lauwers een sterk kasteel, +’t welk hy den naam gaf van Dokkenburg, dat zo veel gezegt is als +Havenslot; want Dokke, zeggen <span class="pagenum">[<a id="pb23" href= +"#pb23" name="pb23">23</a>]</span>de Geleerden, is in oud Duitsch een +haven, doch word in Friesland ook in de beteekenis van een kinder +poppetje gebruikt. Gemelde kasteel was zeer bequaam, om de haven tegen +de zeeroovers te beschermen. Naderhand is ’er de stad Dokkum van +geworden. Staveren heeft hy veel vergroot, en met heerlyke gebouwen +aanzienlyk gemaakt.</p> +<p>In den jaare 260, ten tyde als Hertog Haron een Heer des lands was, +is ’er naauwelyks eenig landschap in gantsch Duitschland geweest, +of het brande en blakerde van oorlog. In Zweeden, Noorwegen, Hessen, +Friesland, enz. was alles op de been. Van dezen Haron zoude het dorp +Haren alhier zyne benaminge ontfangen hebben.</p> +<p>In den jaare 279 vielen de Baatenburgers in Friesland, en deeden +veel quaad, eer de Friesen zich verweeren konden: maar als Ubbe hen met +een party volk<a class="noteref" id="xd20e701src" href="#xd20e701" +name="xd20e701src">20</a>, zo spoedig als hy ’t zelve byeen konde +krygen, tegen quam, wierd ’er aan weêrskanten hardnekkig +gevogten, en vielen wederzyds wel omtrent 500 mannen.</p> +<p>In den jaare 289 zyn de Hollanders, Friesen, Drenthers, enz. in den +winter, als de wateren bevrooren waren, met een schrikkelyk groot +krygsheir den Rhyn gepasseert; inneemende de landen aan geene zyde +dezelve <span class="pagenum">[<a id="pb24" href="#pb24" name= +"pb24">24</a>]</span>gelegen, doodslaande en verwoestende voorts alles, +daar maar Roomsche bezettinge inlag.</p> +<p>In den jaare 299 overleed Ubbe, en wierd te Staveren, by zyn oom +Tiete, in de groote kerk begraven.</p> +<p>Om dat zyn oudste zoon Odilbald by den Keizer Diocletianus, wegens +het inneemen van de stad Alexandria, in groote achting was, en hem tot +wigtige zaaken in Egypten groote dienst deed, zo wierd <span class= +"sc">Haron</span>, Ubbes jongste zoon, tot 5de Hertog van Friesland +verkooren, en trouwde de dochter van den Koning der Deenen.</p> +<p>In den jaare 308 en eenige volgende jaaren, heeft Constantinus +Magnus, Roomsch Keizer, deze landen wederom onder zyn gehoorzaamheid +gebragt; doende de guarnisoenen versterken, nieuwe kasteelen bouwen, en +de oude verbeteren<a class="noteref" id="xd20e717src" href="#xd20e717" +name="xd20e717src">21</a>. Voorts alle de geene dreigende, die zich in +volgende tyden zouden roeren, hen te vuure en zwaarde te zullen +vervolgen.</p> +<p>Omtrent den jaare 312 is Westfriesland, dat dus lang als verlaaten +en woest had gelegen, van 5 voornaame mannen begonnen bebouwd te +worden, en met dorpen en heerlykheden versiert. Waar van Diderik, zoon +van Radbout, zoon van Askon, eerste <span class="pagenum">[<a id="pb25" +href="#pb25" name="pb25">25</a>]</span>Hertog der Friesen, wel de +grootste aanleider was: dezelve heeft ook het eerste ontwerp van +Medenblik gemaakt, en tot een Hoofdstad van Westfriesland gestelt.</p> +<p>In den jaare 334 heeft Diderik, door deze nieuwe heerlykheden +verhovaardigt zynde, den naam van Koning willen voeren. Waarom Haron, +Hertog der Friesen, hem zo met wapenen te keer ging, dat hy binnen 3 +dagen te Staveren quam; en gemelde Diderik dwong zyne Koninglyke Kroon +af te leggen. En Diderik, als overwonnen, zynen overwinnaar om +vergiffenisse bad, die hem eindelyk toestond Hertog van Westfriesland +te blyven: doch met eene eeuwige onderwerpinge onder hem en zyne +nakomelingen. Diderik had een zoon en zoons zoon, die beide Lem of +Willem genaamt waren. Van de laatste draagt Haarlem zynen naam.</p> +<p>Van dien tyd af is de naam van Westfriesland geweest: ook zyn de +inwoonders doe Friesche Buinen, dat is Plompaarts, (Frisiabones) +genaamt<a class="noteref" id="xd20e731src" href="#xd20e731" name= +"xd20e731src">22</a>.</p> +<p>In den jaare 335 is Haron by ’t Roode Klif overleden, en te +Staveren by zynen vader in ’t graf gelegt.</p> +<p><span class="sc">Odilbald</span>, Harons zoon, wierd aanstonds +<span class="pagenum">[<a id="pb26" href="#pb26" name= +"pb26">26</a>]</span>tot 6de Hertog verkooren. Hy was een dapper +krygsman, en tot de landbestiering wel onderwezen.</p> +<p>In den jaare 339 heeft hy Staveren noch wyder uitgezet, en hooger en +breeder muuren daarom getrokken, en met diepe wyde gragten voorzien, en +met heerlyker vryheden begiftigt. Het land liet hy alomme met meer +buurten en dorpen bezetten, en dezelve met volk bewoonen. Aan de +Lauwers, tusschen Dokkenburg en Schiermunniksoog, heeft hy mede een +stad doen bouwen, die Waarden wierd genaamd, om het land voor +zeerooveryen te beschermen.</p> +<p>In den jaare 344 zyn de Westfaalingen, met die van Angria<a class= +"noteref" id="xd20e747src" href="#xd20e747" name="xd20e747src">23</a>, +hunne gebuuren, tusschen de Eems en de Lauwers, daar nu Groningerland +is, ingevallen. Doch Odilbald heeft niet alleen hunnen roof ontjaagt, +maar hen zelve in hun land vervolgt, dat hy onder zyn gebied bragt, en +eenen Igle Laskon tot Overste daar in gestelt, die ’t ook 65 +jaaren trouwhartig bewaarde. Ook bouwde hy aldaar tot zekerheid 3 +kasteelen, als in Angria, Soest en der Yburg: welke 2 laatste nu steden +van die naamen zyn. Na gemelde overwinning, vertrok Odilbald weder tot +zyn slot Dokkenburg.</p> +<p>Hy bequam ook na eenige dagen tyding van den inval der Baatenburgers +in Friesland. <span class="pagenum">[<a id="pb27" href="#pb27" name= +"pb27">27</a>]</span>Dewelke van hem aangetast zynde, bleeven ’er +wederzyds omtrent 400 dood: doch de Baatenburgers vlugtende, nam hy +eenige van hunne sterktens in, en versloeg noch van de vlugtelingen wel +250 vyanden: keerende met goeden buit weder te rugge. En leefde +voortaan gerust, zonder eenige oorlogen.</p> +<p>In den jaare 357 verbrande de onlangs gebouwde stad Waarden geheel +af.</p> +<p>In den jaare 359 overleed Odilbald, tot droefheid van zyn volk.</p> +<p>In ’t begin van den jaare 360 is <span class="sc">Odolf +Haron,</span> de laatste Hertog verkooren. Zyne genegentheid was zeer +tot den oorlog, en was door Laskon in den wapenhandel wel geoeffent en +onderwezen.</p> +<p>In den jaare 368 zyn die van Angria, de Westfaalingen en Gelderschen +tegen Igle Laskon opgestaan. Doch Haron met een machtig leger +afkomende, versloeg hen, plonderde Gelderland, en bragt het onder zyn +gebied.</p> +<p>Niet lang daar na zond Igle aan Haron een wolf, die over den huid +met veelerlei zeldzaame afbeeldzels van hoofden bezet was. Haron +vereerde denzelve aan den Keizer Valentinianus, als een +wonderschepzel.</p> +<p>In den jaare 376 vergaderde Odolf een grooten hoop volk by Staveren +en Dokkenburg, waar mede hy in ’t oost en zuidoost is +opgetrokken, neemende aldaar verscheidene vestingen in, die hy met volk +bezette. <span class="pagenum">[<a id="pb28" href="#pb28" name= +"pb28">28</a>]</span></p> +<p>In den jaare 377, heeft Odolf de afgebrande stad Waarden weder +opgebouwt, en Ezonstad genaamt, daar nu Emmerzyl is<a class="noteref" +id="xd20e772src" href="#xd20e772" name="xd20e772src">24</a>.</p> +<p>In den jaare 385 kon Friesland zyne Inwoonders niet voeden, alzo de +traage akkerbouw schaarsheid in levensmiddelen voortbragt, zo dat by +gemeenen raade wierd goedgevonden, een gedeelte strydbaare mannen by +lotinge uit te kiezen, om een ander land op te zoeken: ja de Hertog +Odolf was zelve zo toegeevende, dat hy deze lotinge mede over zyne +eigene zoonen liet gaan, en het lot mede op hen is gevallen: des Hengst +en Hors, zyne zoonen, tot Hoofden van ’t uitgelote volk gestelt +zynde, hebben den Eiderstroom aangedaan, en aldaar zich nedergeslagen: +want zy aan ’t Hof van den Keizer Valentinianus zeer wel in +krygs- en staatszaaken onderweezen waren; als ook by Karel Taxander, +10de Hertog van Braband, groote proeven van kloekmoedigheid hadden +gegeeven; en ook by Laskon lang in Westfaalen geweest waren. Het land, +dewyl het laag en broekig was, wierd met dyken en sluizen, tot haar +gebruik ten nutte gemaakt: en gaven ’t den naam van kleen +Friesland, vervattende het land dat <span class="pagenum">[<a id="pb29" +href="#pb29" name="pb29">29</a>]</span>men nu Eiderstede, Angelen en +Strantfriesen noemt<a class="noteref" id="xd20e782src" href="#xd20e782" +name="xd20e782src">25</a>.</p> +<p>In den jaare 389 hebben de volkeren dezer landen aan de Romeinen +schattinge geweigert te geeven, en daar by hunnen Raadsheer Sisinus met +al zyn volk doodgeslagen. Daar op togen zy langs den Rhyn, en vielen +zeer schrikkelyk op de Romeinen in, om hen uit het land tusschen Rhyn +en Maas gelegen te verdryven; doch te sterken tegenstand vindende, +moesten zy vrugteloos weêr te rug trekken.</p> +<p>In den jaare 420 hebben deze volkeren wederom een schrikkelyk +krygsheir byeen gezamelt, en in de wapenen gebragt; vallende voorts by +Doesburg over den Rhyn, en hakten alles, wat zy van de Romeinen op de +been vonden, kapot; voorts het gansche land doorstroopende, namen zy +alle steden en sterktens tusschen Rhyn en Maas in bezettinge, en +bevolkte dezelve met hun eigen natie.</p> +<p>In den jaare 429 zyn in Friesland, alschoon Haron en de zyne +afgodendienaars waren, door de Christenen 4 kloosters gesticht.</p> +<p>In den jaare 432, Haron, wegens zynen ouderdom, de regeering moede +geworden zynde, heeft met goedvinden van de Staaten des Lands, zyn +zwager Offe in deszelfs plaatze gestelt. <span class="pagenum">[<a id= +"pb30" href="#pb30" name="pb30">30</a>]</span></p> +</div> +<div class="div2" id="negenkoningen"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e796" class="main">III. Onder negen Koningen.</h3> +<p class="firstpar">Zo wierd <span class="sc">Richold Offe</span> in +Odolfs plaats verkooren, en is 1ste Koning geworden.</p> +<p>In den jaare 435 zyn de Noormannen met een groote scheepsvloot in +Groningerland geland, trekkende voorts voorby het Huis Groenenberg, in +’t Drenth, roovende en plonderende alles wat ze konden krygen. +Doch Richold, Koning der Friesen, heeft hen met zyn macht het land +wederom doen ruimen.</p> +<p>In den jaare 436 overleed Odolf Haron: van doe af aan heeft Richold +den naam van Koning eerst aangenomen, om dat hy zyne gebuuren zulks zag +doen: want hy meer land onder zyn gebied had, als iemand onder hen, te +weeten, van de Fliestroom af tot de Eider, en geheel Westfaalen.</p> +<p>In den jaare 442, zyn de Noormannen, een onrustig volk, leevende van +den roof, om buit in Friesland gekomen; en hebben ’t land tot den +grond toe bedorven, maar Richold, een man van onbezweeken moede, trok +hun by Grunenberg<a class="noteref" id="xd20e809src" href="#xd20e809" +name="xd20e809src">26</a>, nu Groningen, te gemoet; doch verloor in +dien stryd, alzo zyn volk moede was van den tocht, by de 300 mannen, +en, ten zy de nacht daar <span class="pagenum">[<a id="pb31" href= +"#pb31" name="pb31">31</a>]</span>niet tusschen gekomen ware, zouden de +vyanden hem met de zynen geheel verslagen hebben. Doch met het +aanbreeken van den dag, is hy andermaal op de Noormannen aangevallen, +en <span class="corr" id="xd20e814" title="Bron: versloegze">versloeg +ze</span>, dat ’er 900 op de vegtplaats dood bleven; de overige +wierden van de landlieden verslagen, ja men weet niet dat ’er een +van ontkomen is.</p> +<p>In den jaare 449, als Hengst en Hors geweldige rooveryen op zee +bedreeven, heeft Vortigern, der Britten Koning, hunne hulpe tegen de +Pikten en Schotten gebruikt, die zy overwonnen; en stichten, na veel +tegenstand, aan de voorkant van Engeland het Ryk, dat noch Kent genaamt +word, en daar Hengst de 1ste Koning is geweest: geevende hunnen +oorspronk aan de tegenwoordige Engelschen, gelyk de naam van Angelen en +Angelboeren, te vooren gemeld, ook wel uitwyzen. 2 Friesche Edelingen, +als Tæke Heerema en Douwe Hiddema, waren hunne Admiraalen, die +ook het Eiland Frisland zouden opgedaan en dien naam gegeeven +hebben.</p> +<p>In den jaare 453 bouwde Richold tusschen Staveren en Medenblik een +groote kerk, en stelde die tot een Vryhuis voor de ballingen<a class= +"noteref" id="xd20e821src" href="#xd20e821" name="xd20e821src">27</a>. +En in ’t volgende jaar maakte hy vrede met de Noormannen. +<span class="pagenum">[<a id="pb32" href="#pb32" name= +"pb32">32</a>]</span></p> +<p>In den jaare 463 bouwde hy binnen Staveren een kostelyk en koninglyk +Huis, daar hy alle Prinsen en Hertogen van Frieso den 1sten af, tot +zynen tyd toe, in liet afbeelden; met een naauwkeurig verhaal van hunne +daaden en tyd van regeeringe daar by gestelt. Waar van het gerucht +alomme verspreide tot vreemde volkeren, en nieuwsgierigheid verwekte, +ja zelfs dat Karel de Schoone, Hertog van Braband, nevens zyne +Hovelingen, zich naar Staveren begaven, om de pragt en deftigheid van +dat werk met verwondering te bezichtigen.</p> +<p>In den jaare 471, als Odilbald, Richolds zoon, aan Haddinge, der +Noormannen Konings dogter, getrouwt was, wierd hy van zyn vader tot +1ste Graaf van Tietenburg gestelt, dat nu Tekelenburg genaamt word.</p> +<p>In den jaare 496, deed Klodoveus, (Klovis) zoon van Childrik, Koning +van Vrankryk, een inval in Friesland, meenende hetzelve onder zyn +gebied te brengen. Maar Richold heeft hem zoo wel ontfangen, dat hy met +groote schande weder naar Vrankryk moest vlugten. Na dien tyd had +Richold goede vrede, liet veele huizen, hoeven, heerlykheden en +slooten, die wy stinzen noemen, alomme aanbouwen: ook stichte hy, tot +vermaak van zyn hofgezin, een lustige Stins en Lusthof, in een woud, +omtrent een myl verre van Staveren, dat naderhand een geweldige meer is +geworden, die de Flusse genaamt word. En, eer dit <span class= +"pagenum">[<a id="pb33" href="#pb33" name="pb33">33</a>]</span>jaar ten +einde was geloopen, overleed hy, en wierd van zyn zoon naar Titenburg +gevoert, en aldaar ter aarde bestelt.</p> +<p><span class="sc">Odilbald,</span> Graaf van Tietenburg, wierd in +zyn’s vaders plaats de 2de Koning der Friesen. Hy was een +verstandig en beleefd man, goedertierend over zyne onderdaanen, en +kloek tegen zyne vyanden. Zyne zoonen zond hy tot den Koning der +Noormannen, om in den wapenhandel geoeffent te worden<span class="corr" +id="xd20e846" title="Niet in bron">.</span></p> +<p>In den jaare 513 zyn in een kelder, omtrent een halve myl van +Dokkenburg, zeer subiet omgekomen 9 mannen, 3 vrouwen en 6 kinderen, zo +men vermoede door een basiliskus<span class="corr" id="xd20e852" title= +"Niet in bron">.</span> Waar op het huis aanstonds verbrand wierd, en +men vernam geen quaad meer.</p> +<p>Omtrent dezen tyd gebeurde het, ten huize van Yv Hopper, of Hopheer, +tusschen Staveren en Hoorn, (daar de Zee noch het Hoornsche Hop genaamt +word, en nu diepe baaren schiet; waar van men ook noch zegt: +<i>’t Hoornsche Hop, leegt den krop</i>,) dat een dienstmaagd, +als zy water uit de put schepte, een leevendige haring mede optrok. +Waar door Hopper verschrikte, indachtig wordende, ’t geen de +Afgod Staf voorzegt had: dat na dat vuur, daar we op ’t jaar 155 +van gemeld hebben, wel wat kouds mogt volgen. Des hy zyne landen +verkogt en verruilde, en alzo voorquam dat hy geen <span class= +"pagenum">[<a id="pb34" href="#pb34" name="pb34">34</a>]</span>schade +door de wegspoeling derzelver behoefde te lyden<a class="noteref" id= +"xd20e862src" href="#xd20e862" name="xd20e862src">28</a>.</p> +<p>In den jaare 516 is geheel Friesland byna door de zee onder +geloopen, waar door meer dan 6000 menschen en veel vee is +verdronken.</p> +<p>In den jaare 517 zyn in Friesland ongemeene groote hagelsteenen +gevallen, waar van zommige een halve voet breed en een heele voet lang +waren, voortgedreven door een zwaaren wind. Groningen, by de Friesen +Grins genaamt, is in dezen tyd met houte planken omheiningt +geworden.</p> +<p>In den jaare 527 is Odilbald te Dokkenburg gestorven, en te +Tietenburg begraaven.</p> +<p><span class="sc">Richold,</span> zyn oudste zoon, quam door +algemeene toestemminge der Staaten, terstond in zyn’s vaders +plaats. Om zyne deugden was hy by de landzaaten zeer bemint. Onder +Richolds regeeringe had Dibbald het gezach over Westfriesland, en nam +met verlof van Richold, zyn Beschermheer, den naam van Koning +aan<span class="corr" id="xd20e875" title="Niet in bron">.</span> Zyn +zoon Lem, of Willem, bouwde een slot, dat het volk Heer Lems Slot +noemde, en wierd naderhand een Stad, die nu noch daar van Haarlem +genaamt is<a class="noteref" id="xd20e878src" href="#xd20e878" name= +"xd20e878src">29</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb35" href="#pb35" +name="pb35">35</a>]</span></p> +<p>In den jaare 548 hebben de Deenen het Graafschap Tietenburg +jammerlyk geplaagt en uitgeplondert; doch de komste van Richold gewaar +wordende, zyn doorgegaan. Waar op de Koning zyn Overste Harke, uit het +edel geslachte der Rodmannen, een onverzaagden held, met een grooten +hoop volk naar Deenemarken zond; die daar zeer brande en blaakte, en +komende met een ryken buit weder in Friesland te rug. Middelerwyl zyn +ook de Gelderschen en Westfaalingen wederspannig geworden; doch als +Richold hen, met een groote macht van volk, in een slag overwonnen had, +hebbenze om lyfsgenade moeten bidden, met belofte van eene eeuwige +onderwerping.</p> +<p>In Westfriesland werd Dibbald van de Baatenburgers mede zeer +benaauwt; dat, ten waare Richold hem met geen machtige hand beschermt +hadde, hy ’t halve Land zoude kwyt geweest zyn: doch bequam nu, +boven het zyne, noch verscheidene van hunne vestingen. Hy liet, na zyn +overlyden, Ridzert Aurundulus in zyne plaats, die zyn kindskind +was.</p> +<p>In den jaare 570 ontstond ’er uit het noordwesten een +vreesselyk onweder, dat 3 dagen aanhield, en Friesland jammerlyk onder +water zette. Daar wierden op het Roode Klif 35 zwaare boomen uit den +grond gerukt en ter neêr geworpen: en van het lusthof van den +Koning Odilbald, aldaar gebouwd, wierd niet den eenen steen op den +anderen <span class="pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36" name= +"pb36">36</a>]</span>gelaaten. Ook overleed Richold in dit zelve +jaar<a class="noteref" id="xd20e890src" href="#xd20e890" name= +"xd20e890src">30</a>.</p> +<p><span class="sc">Beeroald</span> volgde hem in ’t landbestier, +en quam terstond het gebied van Westfriesland weder op hem: want +Aurundulus gestorven was, wiens dochter hy trouwde. Van inborst was hy +zeer mild en vreedzaam. Hy gewan twee zoonen, als Adgild en Harke, die +een onechte was; die hy deftig in de schoolen liet onderwyzen: doch +Harke verlaatende de schoole buiten ’s vaders kennisse, trok uit +lust tot de wapenen naar Braband.</p> +<p>In den jaare 606 wierd Harke uit Braband, met Pipyn van Landen, zoon +van Karelman, ten hove gezonden naar Vrankryk: daar Harke, uit afgunst +om zyne dapperheid, het hof heimelyk verlaatende, naar Schotland +vertrok; en wierd Overste van ’t Schotsche veldleger, en waar +door hy huuwde aan de maagschap van den Koning van Schotland.</p> +<p>In den jaare 612, Lotrik<a class="noteref" id="xd20e902src" href= +"#xd20e902" name="xd20e902src">31</a>, der Franschen Koning, achtende +dat de roemrugtigheid van Harke tot zyn nadeel zoude strekken, om +Friesland niet te konnen overmeesteren, liet hem door verspieders +ombrengen, <span class="pagenum">[<a id="pb37" href="#pb37" name= +"pb37">37</a>]</span>tot groot leetwezen van den Schotschen Koning +Eugenius.</p> +<p>In den jaare 628 beeft Dagobert, nieuwe Koning van Oostvrankryk +gestelt zynde van Lotrik zyn vader, Friesland willen onder zyn gebied +brengen; op dat zy tot het Christelyk geloove zouden gebragt worden: +des hy Soest, in Westfaalen, belegerde, wierd hem van Igle of Yge +Gaalema een stuk van zyn helm en eenige hoofdhairen afgeslagen. Waarom +hy zyn vader uit Vrankryk ontbood.</p> +<p>Des Lotrik, in den jaare 630, een hoop volk byeen rukkende, +onverwagt in Friesland viel. Waar over Beeroald hem omtrent het dorp +Englum hef hoofd bied. En als Lotrik hem zag, die hy meinde al dood te +zyn, zei hy op zyn plat Fries: <i lang="fy">Ach duw aade schiere bolle, +bistu dir salm!<a class="noteref" id="xd20e913src" href="#xd20e913" +name="xd20e913src">32</a></i> Het welk terstond voor Lotriks ooren +komende, week hy niet uit den stryd, voor dat hy Beeroald gedood hadde. +En heeft daarom alle Friesen, drie dagen lang, dood laaten slaan, die +langer waren dan zyn zwaard. Van dien tyd af heeft Dagobert de Friesen +veele landen ontnomen.</p> +<p><span class="sc">Adgild</span> wierd in zyn’s vaders plaats +tot 5de Koning van Friesland gestelt, wegens <span class= +"pagenum">[<a id="pb38" href="#pb38" name="pb38">38</a>]</span>Lotrik, +Koning van Vrankryk; en stelde 4 Friesche heeren tot Raaden nevens hem, +die de Christenen wel mogten lyden. Maar de landen over de Zuiderzee, +verstaande Westfriesland daar niet onder, wierden hem afgenomen: als +mede dat zij buiten Drenth en Twente hadden bezeten; doch oostwaards +aan bleef het in zyn geheel: en een jaarlyksche schattinge van 600 +ossen of koeyen wierd hun opgelegt.</p> +<p>In den jaare 652 was Friesland in gerustheid, midden in der +Franschen oneenigheden; en Adgild leerde de Ingezetenen, voor de +overstroomingen, hooge aardhoopen, die wy Terpen noemen, opwerpen; om +by ’t doorbreeken der zeedyken, met hunne beesten, goed en have +aldaar de vlugt te neemen. Dagobert, Koning van Oostvrankryk, bouwde te +dezer tyd een slot, nevens Wiltenburg, dat hy Utrecht benoemde, alwaar +de schepen, die uit zee den Rhyn opvoeren, zich moesten vertollen. +Welke plaats in voorigen tyd den Friesen had toebehoort. Hy gaf dit +nieuw gebouwde Utrecht aan Thuinibert, Bisschop van Keulen, die daar +aan de Thomas Kerk, een oeffenhuis van predikers, stichte, om de +Friesen van hun ongeloove te bekeeren. Adgild had een zoon gewonnen, +die Radbout heete, en eene dochter, Heile genaamt.</p> +<p>Omtrent den jaare 671 hadden de Friesen eene goede vrede, terwyl +’t rondom door <span class="pagenum">[<a id="pb39" href="#pb39" +name="pb39">39</a>]</span>de wapenen der Franschen als in den brand +stond: want Adgild, erkennende van wien hy ’t Ryk ontfangen +hadde, deed alles naar der Franschen zinnelykheid<a class="noteref" id= +"xd20e939src" href="#xd20e939" name="xd20e939src">33</a>, en liet de +Christenen hunne godsdienst met alle vryheid oeffenen.</p> +<p>In den jaare 672 vertrok Radbout naar Deenemarken, om zich in den +wapenhandel te oeffenen: en wierd, ook aldaar noch meer in zyn +ongeloove gesterkt.</p> +<p>In den jaare 678 heeft Adgild, den Prediker van Utrecht, genaamt +Kenochius, toegelaaten in Friesland te prediken. En Wilfrid, +Aardsbisschop van Jork, zullende naar Romen reizen, doch door onweder +in Friesland vervallen, wierd den geheelen winter huisvestinge +gegeeven, inmiddels dezelve mede alomme de Christelyke leere verbreide +en veele doopten: doch de Koning en zyn hofgezin begeerden van hun +ongeloove niet af te wyken. Maar, om grootere voortplantinge te doen, +zo vereischten meerdere arbeiders; des hy hier over schreef aan de +Broederen in Engeland.</p> +<p>In den jaare 679 overleed Adgild, en wierd te Staveren begraven.</p> +<p><span class="sc">Radbout</span> is de 6de Koning der Friesen +geworden, in zyn’s vaders plaatze: hy was <span class= +"pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40" name="pb40">40</a>]</span>onrustig +en wreed van gemoed, en tot den oorlog zeer genegen. Hy nam het zeer +euvel op, dat zyn vader zo gewillig onder de Franschen hadde gestaan: +waarom hy ook de landen, die zy zyn vader hadden afgenomen, met het +zwaard wilde wederhaalen. Des hy, om geld te bekomen, zyne onderdaanen +onverdraagelyke schattingen opleide, en de onvermogenden gebruikte hy, +door houte duimyzers, als slaaven. Want de Friesen lieten zich, buiten +redenen, niet vrywillig om den tuin leiden. En om des te bequaamer tot +zyn voorneemen te komen, voerde hy zyn hofgezin naar Staveren. Van waar +hy optrok, en het slot Wiltenburg en Trajectum, nu beide Utrecht +genaamt, weder veroverde. Ondertusschen was Wigbert, op het schryven +van Wilfrid, naar Friesland vertrokken: doch is, wegens de +onbekeerlykheid van het volk, na 2 jaaren, weder in Engeland te rugge +gekomen.</p> +<p>In den jaare 690, als Egbert, Bisschop van Jork, daar door tot +mededogentheid ontroerd wierd over de Friesen, heeft hy 12 geleerde +mannen, uit verscheidene kloosters, byeen vergadert; waar onder +Willebrord, en zyn neeve Switbert, de voornaamste waren: dewelke allen +den Rhyn inkomende, zyn te Utrecht aangeland, en, wegens de +vredelievende eenvoudigheid van die tyden, hunne goederen in ’t +gemeen gebruikende, hebben zy met een heiligen yver, tot het onderwyzen +<span class="pagenum">[<a id="pb41" href="#pb41" name= +"pb41">41</a>]</span>der onweetende of afgodische Friesen, van daar een +aanvang gemaakt. Maar alzo gemelde Friesen, in hunne afgodery noch als +verzoopen lagen, wierd hun niet toegelaaten om Gods Woord te +verkondigen, en met bedreiginge van leevensstraf, zo zy zulks +ondernamen. Des zy de platte landen en aangrenzende landstreeken van +Friesland zyn doorgewandelt, op dat zy noch eenigen voor Christus +mogten gewinnen.</p> +<p>In den jaare 693 heeft Pepyn, dies tyds Voorvegter der Franschen, en +Hertog van Braband<a class="noteref" id="xd20e961src" href="#xd20e961" +name="xd20e961src">34</a>, Radbout weder uit Wiltenburg verjaagt: die +zich van dien tyd af als balling op een eiland onthield, alwaar hy en +zyn volk groote afgodery met eenen afgod Foste bedreeven; waar van +gemelde eiland ook Fosteland, nu Heiligeland, genaamt is, leggende in +de bogt van Jutland.</p> +<p>In den jaare 694 quam Willebrord met de zynen op dat eiland, en +begonnen, na eenige dagen daar geweest te hebben, Christus te +verkondigen: maar konden niet meer als 3 menschen van hun ongeloove +aftrekken, en, na zy de beelden van Jupiter en Foste afgeworpen hadden, +dat Wigbert met de dood moest bekoopen, zynze door Radbout weder +<span class="pagenum">[<a id="pb42" href="#pb42" name= +"pb42">42</a>]</span>van daar verjaagt. Maar, als zy naar Pipyn +vertrokken, wierdenze door deszelfs toedoen weder in Utrecht herstelt. +Van welken tyd af zy zeer veel bekeerden.</p> +<p>In den jaare 695 bouwde Willebrord, op de plaats van de afgeworpene +kerk, binnen Utrecht, eene andere ter gedachtenisse van het kruis.</p> +<p>Daar maaktenze een verdeling, en zonden van hen af, by tweeën +en drieën, na de deelen van Duitschland, om de Christelyke leere +aldaar mede onder de ongeloovigen voort te planten. Willebrord bleef te +Utrecht; en Switbert, met twee medehelpers, vertrokken naar Wyk te +Duurstede, daar nu Baatenburg is: alwaar zy door een wonderwerk veelen +bekeerden. ’t Welk zy te Utrecht boodschappende, zo zyn +Willebrord en Switbert, om de zaaken wel te bestellen, tot Hoofden +uitverkooren. Switbert vertrok naar Engeland, daar hy Bisschop wierd +gemaakt, en deed, na zyne wederkomst, in Friesland, Holland, en +Teisterband veele stichtinge.</p> +<p>In den jaare 697 quam Willebrord weder te Utrecht, zynde in ’t +voorgaande jaar van den Paus te Romen aangestelt tot Bisschop der +Friesen, daar in dien tyd de Groningers, Overysselschen, Utrechtschen, +Hollanders, en Gelderschen mede onder begrepen waren; en stelde zynen +zetel te Utrecht: Waar van zyne navolgers Bisschoppen van Utrecht zyn +genaamt geworden, daar hy de <span class="pagenum">[<a id="pb43" href= +"#pb43" name="pb43">43</a>]</span>eerste van was; en Switbert was zyn +medehelper.</p> +<p>Dit alles kon Radbout met geene goede oogen aanzien; waarom hy +Gerlacus, een woedend krygsman en Overste van Fosteland of Heiligeland, +woonende te Warns, alwaar hy ook een sterk slot gebouwd hadde, afzond, +eerst om Baatenburg, en dan Utrecht te vermeesteren. Maar is van Pipyn +zodanig overwonnen, dat hy hem veel buit moest achterlaaten, als mede +eene belofte doen, om de Christenen in Friesland te vergunnen, Gods +woord vry te mogen verkondigen. Ook wierd Willebrord ondertusschen van +Pipyn aangemaant, om het heilige werk met yver in Friesland voort te +zetten.</p> +<p>In den jaare 698 verzond Willebrord veele vroome en geleerde mannen +naar Friesland: maar hunne leere wierd niet aangenomen, en zy in +tegendeel bespot, verjaagt en doodgeslagen.</p> +<p>In den jaare 700 Wulfranus, Bisschop te Sens, een stad in Champagne, +in Vrankryk, door den geest geroert zynde, is met brieven van +voorschryvinge des Konings van Vrankryk, aan Radbout, in Friesland +gekomen; daar hy, door zyne krachtige welsprekentheid, veel volk won, +en ook den Koning byna bewoogen had, zo dat hy zelve begeerde gedoopt +te zyn. Waar op hy Koning, met den Bisschop buiten Medenblik gaande, +alwaar Radbout dien tyd zyn verblyf had, en reeds den eenen voet nu al +in <span class="pagenum">[<a id="pb44" href="#pb44" name= +"pb44">44</a>]</span>’t water gezet hebbende, vroeg hy gemelde +Bisschop: Waar zyne voorouderen, die zonder den doop gestorven zyn, +waren gebleven? De Bisschop dien ruuwen mensche, door onvoorzigtigheid, +wat t’ onbedagtelyk antwoordende, zeide: Dat buiten de kennisse +van Christus, en den waaren God, met verachtinge van de heilige +Sacramenten, geene zaligheid te bekomen was: en daarom moestenze in de +helle zyn. <i>Wel,</i> antwoorde Radbout, <i>dan zal ’t my veel +grooter eere en aanzien geeven, dat ik by myne voortreffelyke en +beroemde Voorvaderen in de helle ben, als met een geringen hoop +Christenen in den hemel.</i> En trok aanstonds zyne voet te rugge uit +het water, met beschimpinge van den Bisschop.</p> +<p>In den jaare 719, als Radbout zag, dat de christenkennisse +grootelyks in Friesland toenam, en zyne afgodendienst in verachtinge +quam, is hy, ten deele uit spyt, en ten deele door een knaaging van zyn +aangeroerd gemoed, na een zesjaarige uitteering, eindelyk binnen +Medenblik overleden, en te Staveren begraven.</p> +<p><span class="sc">Adgild,</span> de tweede van dien naam, wierd van +het volk tot zevende Koning verkooren, in zyn’s vaders plaats. Hy +regeerde het land in groote gerustheid en vrede. Ook liet hy de +Christenen onverhindert in hunne oeffeningen; want hy had zelve de +Christelyke leere aangenomen, en zich laaten doopen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45" name="pb45">45</a>]</span></p> +<p>In den jaare 726 quam Horne, een onechte zoon van Radbout, uit +Deenemarken; en alschoon hy zyn vader in ongestuimigheid en wrevel +gelyk was, heeft hy zich echter, door Adgilds toedoen, laaten doopen. +Deze heeft de stad Hoorn gebouwd.</p> +<p>Omtrent den jaare 728, als de christenkennisse te Utrecht zeer +toenam, heeft Bisschop Willebrord wederom verscheidene leeraars naar +Friesland gezonden. Welke, schoon zy vry en veilig konden gaan, evenwel +weinig voordeel by de hardnekkige Friesen hebben kunnen doen: want de +blindheid des volks, en zugt tot hunne afgoderye, was te groot. Een +Veldoverste Richold, veinsde te willen zyn gedoopt, doch bespotte den +Christendienaar op gelyke wyze, als wy hier boven van Radbout hebben +aangeteekent.</p> +<p>In den jaare 729 is Karel Martel,<a class="noteref" id= +"xd20e1004src" href="#xd20e1004" name="xd20e1004src">35</a> Koning van +Austrasia of Oostvrankryk, met een groote vloot schepen op de rivier de +Burde aangekomen, zynde van den Bisschop Willebrord daar toe verzogt, +om de Friesen te noodzaaken hunne afgoderye te verlaaten: hy overwon +den Overste Poppe, zoon van Gerke; waar op hy Friesland zeer verwoeste; +de afgodische kerkhoven en beelden <span class="pagenum">[<a id="pb46" +href="#pb46" name="pb46">46</a>]</span>uitroeide en verbrande, en veel +roof mede nam. Na welke overwinninge, Willebrord alomme Christen kerken +deed bouwen. En de Friesen, uit vreeze voor de Franschen, derfde de +Christenen niet meer tegenstaan.</p> +<p>In den jaare 736 is Bisschop Willebrord ontslaapen: uit zyne +onderwyzingen zyn veele deftige leeraars voortgekomen, en is een +werktuig geweest van de bekeering der Friesen, die hem daarom wel in +goede erkentenisse mogen houden. In zyn plaats quam Bonifaas, als +tweede Bisschop der Friesen, te Utrecht, en verbeterde het verval der +kerke grootelyks, met ongemeene stichtinge, in deze landen.</p> +<p>In den jaare 737 overleed Adgild, en is te Staveren by zyn vader in +’t graf gelegt. Door hem is de stad Alkmaar gesticht. Eene van +zyne dochters, Konovelle genaamt, was uitgehuuwt aan Adelbrik, een +voornaam edelman, die omtrent Sixbierum een slot had gesticht, dat hy +Adelburg noemde. Hy had veele kinderen, aan wien hy zyn goed by zyn +leeven uitdeelde: daarom begeerde hy dat zy zich niet van Adelburg, +maar van Adelen zouden laaten noemen; dat noch tot heden zo gebleven +is.</p> +<p><span class="sc">Gundebald,</span> Adgilds zoon, wierd tot achtste +Koning ingehuldigt: hy was, als zyn vader, mede tot het Christelyk +geloove bekeert, en had gestadige vrede in zynen tyd. Hy heeft van +’t kasteel Dokkenburg de stad Dokkum gebouwt. <span class= +"pagenum">[<a id="pb47" href="#pb47" name="pb47">47</a>]</span></p> +<p>In den jaare 739 quam Saake Rodman, met eene uitmuntende geleerdheid +en krygskunde voorzien, in Friesland, hebbende 13 jaaren op ’t +hof van den Keizer, Paus en Hertog van Venetien verkeert, waarom +Gundebald hem tot zynen raadsman aannam: en deed groote weldadigheid +aan de stamme der Rodmannen.</p> +<p>In den jaare 749 overleed Gundebald, nalaatende twee zoonen, als +Gundebald de tweede en Jan, welke om zyne vroomheid gebynaamt wierd +Priester Jan, daar verscheidene vertellingtjes van zyn. Zyne dochter +Taekle huuwde aan Haaje Kamminga, en haare dochter namaals met eenen +Ode Botnia, Hertog van Zweeden; alwaar ’t geslachte van Botnia +uit voortgesprooten is.</p> +<p><span class="sc">Radbout,</span> de tweede van dien naam, is de +laatste Koning der Friesen geweest; zynde de broeder van Gundebald, en +zoon van Adgild de tweede: van welke hy veel verschilde, doordien hy in +Deenemarken opgevoed, en in de afgoderye zeer gewoon was: hy wierd +godloos en wreed, en alzo hy nog jong was, geen meester van zyne +verkeerde hartstogten om dezelve te bedwingen.</p> +<p>Zynen afgod Foste stelde hy op Ameland wederom ten toon: om de +Christenen nochmaals dezelve te noodzaken, en van hun geloove af te +trekken; of by weigering, strafte hy dezelve met de dood, of bande ze +uit den lande. Dus handelde hy ook met Rodman en de zynen, om het +Christen <span class="pagenum">[<a id="pb48" href="#pb48" name= +"pb48">48</a>]</span>geloove, en beroofde hen van alle de waardigheden +en eerampten, by Gundebald voorheen aan hen vergunt. Des Saake, zyne +goederen verlaatende, tot den Koning van Vrankryk de vlugt nam; die hem +in groote achtinge hield.</p> +<p>In deze dagen had Solke Forteman de geschiedenissen en daaden der +Friesen, van hunnen oorsprong af tot op zynen tyd toe, vlytig +beschreven: en om dat hy Radbout zo veel eere niet gaf, als zyn +gestorven broeder, die de Christelyke leere had voorgestaan, daar deze +de vervloekte afgoderye weder op den troon trachte te stellen, zo wierd +dit Radbout, door zyne benyders, en inzonderheid door toedoen van +Syvert, Priester der Druïden, op ’t Oude Hof, aangebragt: +waar op Fortemans boeken voor zyne oogen wierden verbrand, en hy zelve +in de gevangenis geworpen.</p> +<p>In den jaare 752 heeft Bonifaas tweede Bisschop van Utrecht, +goedgevonden, de Christenheid, die Radbout zo wreevelmoedig verdrukte, +in Friesland wederom te herstellen: des hy met 51 leeraars te Almeenum, +daar nu Harlingen is, aangekomen zynde, hebben zy zich eerst in +Westergo verspreid, de afgoden te landewaarts omgeworpen, Christen +kerken gesticht, en veel volk bekeert: en om andere mede te stichten, +voeren zy de Burde ten einde, hunne tenten nederslaande by ’t +dorp Oudeboorn, <span class="pagenum">[<a id="pb49" href="#pb49" name= +"pb49">49</a>]</span>alwaar zy mede eenige geestelyke voordeelen +deeden.</p> +<p>In den jaare 754, als ’er veele nieuwelingen gedoopt waren, zo +beloofde Bonifaas hun de bevestiginge, naar de wyze der Roomsche kerk, +op Pinxter binnen de stad Dokkum te geeven. Maar ter bestemder plaatze +en tyd quam een hoop moordenaars, die den Bisschop en zyne +medearbeiders wreedelyk vermoorden. Tot even voor de reformatie +vertoonde men noch te Dokkum van dezen Bonifaas zyn herssenpan, +Bisschops staf en andere overblyfzelen; dat zy het volk wilden doen +gelooven.</p> +<p>Omtrent den jaare 769 was in Friesland een dapper en geleerd +edelman, genaamt Feye Forteman; welke namaals Veldoverste onder Karel +den Groote wierd, en die zich mede tot het Christen geloove +bekeerde.</p> +<p>In den jaare 769 heeft Radbout een harden aanval op Utrecht gedaan, +waar door hy haar geweldig plaagde; en van Pipyn geboden zynde, daar +van af te zien, achte hy zulks weinig.</p> +<p>In den jaare 775, als Radbout uit eigener booze driften, en door de +opstookinge eerst van Syvert, en daar na van Okke, Priesters der +afgodische Druïden, zeer verwoed tegen de Christenen te werk ging, +klaagdenze zeer erbarmlyk aan Karel den Groote, Koning der Franschen. +Welke Koning, na dat hy de Saxen overwonnen hadde, de Friesen mede +beoorloogde, en Radbout in twee veldslagen, <span class= +"pagenum">[<a id="pb50" href="#pb50" name= +"pb50">50</a>]</span>overwonnen hebbende, vluchte dezelve liever in +Deenemarken, als dat hy de Christenen by verdrag of vredeverbond in +’t land wilde vrye oeffening van hunne godsdienst vergunnen. En +dit wierd de gelegentheid, dat de Koninglyke Heerschappye in Friesland +een einde nam.</p> +</div> +<div class="div2" id="vreemdeheren"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e1048" class="main">IV. Vreemde Heeren.</h3> +<p class="firstpar"><span class="sc">Karel</span> de <span class= +"sc">Groote,</span> Friesland dus onder zyn heerschappye gebragt +hebbende, heeft het zelve als een overheerd land of provintie gehouden, +en stelde ’er Landvoogden over, die ’t in zynen naam +bestierden of regeerden.</p> +<p>Hy nam ook zeer ter harten, dat ’er vroome en geleerde mannen, +om de Christenheid yverig voort te planten, wierden naar toe +gezonden.</p> +<p>In den jaare 777 is Ludger, die te Wierum in Friesland gebooren was, +een man van eene uitsteekende geleerdheid, te Dokkum tot Priester +aangestelt, van wege den Bisschop van Utrecht. Deze heeft de +ongeloovigen stigtelijke onderwyzing gegeeven, en de afgodery geheel +ten lande uitgeroeit.</p> +<p>Gustavus (mogelyk Goffe of Gosling) Forteman heeft te Almeenum, dat +nu Harlingen is, een kerk, van hout en met riet gedekt, ter +gedachtenisse van den Engel Michaël<a class="noteref" id= +"xd20e1063src" href="#xd20e1063" name="xd20e1063src">36</a>, in dezen +tyd laaten bouwen, om tot een vergaderplaats <span class= +"pagenum">[<a id="pb51" href="#pb51" name="pb51">51</a>]</span>der +Christenen te dienen. Na welk voorbeeld naderhand veele kerken gemaakt +zyn.</p> +<p>In den jaare 779 vielen de Noormannen by Westerbierum, daar boven +van gemeld is, in Friesland, en versloegen den edelen Heermana: waarom +de Friesen, zeer verbittert zynde, by de 400 Noormannen versloegen, en +ontroofden hunnen geplonderden buit. Des de Noormannen, in hunne +schepen vluchtende, doorgingen. Maar de Friesen afgetrokken zynde, zo +quamen de Noormannen tusschen Kornwerd en Hindeloopen, dat doe noch een +dorp was, weder te land, welke plaatzen zy uitplonderden, en daags daar +aan verbranden. Doch die van Staveren, het eerste zulks gewaar +wordende, verjoegenze nochmaals, veroverden van hen vyf schepen en al +dien geroofden buit.</p> +<p>In den jaare 784 zyn de Noormannen wederom met Wydekind, Hertog van +Saxen, die door Karel den Groote overwonnen zynde, en in Deenemarken +gevlucht was, op de Eems aangekomen: maar wierden door die van Staveren +en Ezonstad met een goede vloot schepen van daar gejaagt. Zy noch eens +wederkomende, moesten nochmaals het Amelander Gat weder uit: des de +Friesen, hunne vyanden te gering achtende, maar zich zelve bedriegende, +beslooten hunne vloot te Staveren en Ezonstad op te leggen, als zy +deeden. ’t Welk de Noormannen gewaar wordende, zo quamenze +onverwagt de Friesen <span class="pagenum">[<a id="pb52" href="#pb52" +name="pb52">52</a>]</span>zodanig overrompelen, datze dezelve te vuur +en te zwaard verdreven: en dewyl Wydekind en zy zeer hardnekkige +afgodendienaars waren, dwongen ze de nieuwbekeerde lieden weder tot +hunne afgoden; die zulks weigerden, wierden van hen verdelgt, waar door +veelen vermoord wierden, en ten lande uitvlugten; onder welke Ludger en +Wydekind zich mede bevonden.</p> +<p>In den jaare 785 is Ludger, als Kerkenleeraar, in de Ommelanden +gezonden, op ’t bevel van Karel den Groote; na dat Wydekind by +hem weder in genade was aangenomen, en de Friesen ook bevryd waren: +daar hy op nieuws veele stichtinge deed.</p> +<p>In den jaare 793 is Radbout in vreemde landen overleden, zonder dat +men eigentlyk weet waar ter plaatze.</p> +<p>In den jaare 793 zyn door het doorbreeken der dyken, veele menschen +en beesten in Friesland verdronken. Waarom men alomme doe weder Terpen +begon te maken, als voornaamentlyk te Koudum, Almeenum, Midlum, Hitsum, +Winsum, Tjum, Dronryp en Uitgong, dat nu Berlikum genaamt word.</p> +<p>In den jaare 797 vielen de Deenen met eenige schepen uit Jutland in +de Lauwers, daar zy ’t zeer verwoesten en afbranden: doch die van +Staveren, Ezonstad en Dokkum rusteden ook een groote vloot uit, waar +mede zy naar Jutland voeren, en haalden mede van daar eenen grooten +roof.</p> +<p>In den jaare 804 is te Uitgong, nu Berlikum, <span class= +"pagenum">[<a id="pb53" href="#pb53" name="pb53">53</a>]</span>een +wanschapen kind gebooren, zynde ruggelings aaneen, maar anders alle +leden tweemaal, of het twee kinderen waren, en is drie weeken oud zynde +overleden.</p> +<p>Te dezer tyd woonde te Sixbierum, op het slot Adelen, Konovelle, +dochter van Adgild den tweede, zevende Koning van Friesland, welke twee +zoonen had, als Fredrik en Alfrik, die zy by den Bisschop van Utrecht +liet onderwyzen; welke zo onderwezen waren in geleerdheid, dat dezelve +beide, na den dood van den Bisschop, Bisschoppen wierden<a class= +"noteref" id="xd20e1089src" href="#xd20e1089" name= +"xd20e1089src">37</a>.</p> +<p>In den jaare 806 wierd de afgod Foste op Ameland door de Christenen +afgebrooken en uitgeroeit. In dit zelve jaar vielen heel zwaare +hagelsteenen, zo groot als henne-eyeren, die veel schade deeden.</p> +<p>Ook quamen de Deenen in dit jaar met vyf schepen ’t Flie in, +en verbranden Dyxherne en Sixbierum, behalven twee huizen en de kerk, +en vertrokken met veel roof.</p> +<p>In dit jaar overleed binnen Staveren de Overste, door Karel den +Groote over <span class="corr" id="xd20e1098" title= +"Bron: Fries-gestelt">Friesland gestelt</span>, hebbende 30 jaaren het +land geregeert. En na eenigen tyd, quam weder een andere in zyn +plaats.</p> +<p>En in dit zelve jaar, op St. Thomas dag, was ’er een zwaare +watervloed over Friesland, waar door, zo anderen verhaalen, +<span class="pagenum">[<a id="pb54" href="#pb54" name= +"pb54">54</a>]</span>wel 600 menschen en een groot getal beesten +verdronken, en groote schade geschiede.</p> +<p>In den jaare 808 is Olaus, of Oele, zoon van den Koning van +Deenemarken, in Friesland gevallen; en de Friesen, door zyne groote +krygsmacht, bevreest geworden zynde, ja zo dat de Landvoogd in zyn moed +byna bezweek; doch evenwel eindelyk door de Friesen tot den stryd +aangemoedigt zynde, hervatten zy gezamentlyk een heldhaftig besluit, en +gesterkt met de macht van Gaele, of Jelle (Gellius) Hardeman, Overste +van Staveren, na eenige schermutselingen, versloegenze zyn geheele +leger, neemende hem zelve, met noch 175 mannen op de Eems gevangen.</p> +<p>In dit jaar wierd te Staveren de St. Nicolaas tooren, daar de afgod +Stavo op gestaan had, door onweder van donder en blixem omgeworpen; en +wierden veele menschen en beesten gedood. Omtrent dien zelven tyd, liet +Igle Tadema, edelman, een zeer diepe put in zyn land graaven, omtrent +in ’t noorden van ’t woud Kreil, van gedagten zynde, dat +’er aanstonds water zoude uit komen, doch bleef droog tot aan den +avond van den vierden dag. Doe dacht hy een stemme te hooren, die +ettelyke maalen riep: <i>Verlaat dit land! Verlaat dit land!</i> Waar +op hy een weinig water op den grond van de put ziende, bevond dat het +zout als zeewater was. Waarom gemelde put weder toegedempt wierd; om +dat <span class="pagenum">[<a id="pb55" href="#pb55" name= +"pb55">55</a>]</span>men indachtig wierd, als hier boven op het jaar +513 gezegt is, of ’er wel na volgen mogt, ’t geen de Duivel +door den afgod Staf gezegt had; te meer, om dat het zelve zynen +grootvader ook wedervaaren was. Igle, de derde week daar na stervende, +zo verruilde en verkogt zyn zoon Jouke, die hier alleen maar kennis van +had, alle zyn’s vaders landen en erven, op de Kreil gelegen; en +kogt weêr anderen op Geesterland. Zyn neef, Sibbe Tadema, nam dit +zeer euvel op, en vervolgde daarom Jouke zodanig, dat de stammen van +Tadema en Rodman, daar gemelde Jouke eene dochter uit trouwen zoude, +malkanderen op de bruiloft wreedelyk aanvogten en vernielden, ja zo dat +er van beide stammen geen een leevendige ziele overbleef.</p> +<p>In dit zelve jaar quamen twee walvissen, de eene 38 en de andere 29 +voeten lang, by Ezonstad, daar nu Emmerzyl is, by Oostmahorn, op strand +aandryven. Ook is het paleis van Richold Offe, door een schielyke +brand, geheel verteert<a class="noteref" id="xd20e1116src" href= +"#xd20e1116" name="xd20e1116src">38</a>.</p> +<p>Ook quamen de Noormannen dit jaar schielyk te Ezonstad, hebbende +dezelve ingenomen, geplondert en verbrand. Doch wierd weder haastig +opgebouwd. En die van Staveren, Bolswert en Dokkum rusten hier op een +Vloot uit tegen de Deenen, Jutten en <span class="pagenum">[<a id= +"pb56" href="#pb56" name="pb56">56</a>]</span>Noormannen, die +malkanderen met rooven en branden aan beide zyden zeer lastig vielen: +doch ten laatsten bragten die van Staveren 6 Noordsche schepen met buit +te Dokkum op; waar van zy uitdeelinge deeden aan die ’t meeste +schade geleden hadden. Ook overleed dit jaar de tweede Landvoogd, die +Karel de Groote over Friesland gestelt hadde. Waar na gemelde Koning +Karel, inboorlingen uit den Frieschen Adel, tot Landvoogden stelde, in +plaats van Franschen.</p> +<p>In dit zelve jaar noch is Magnus Forteman van den Koning tot +Landvoogd verkooren, om het land in zynen naam te bestieren, even gelyk +als de Franschen naar hunne wetten gedaan hadden: deze Magnus was een +zoon van Gosse Forteman, waar van boven op ’t jaar 777 is +gemeld.</p> +<p>In den jaare 809, als ’er te Romen tusschen den Paus en eenige +Edelen een twist ontstaan was, waar door geheel Italien in oproer quam, +en de Saraseenen in het land vielen, is Karel, met een groote macht, om +zulks te dempen, derwaarts heen gerukt. Zo dra Forteman dit vernomen +hadde, heeft hy de Friesen mede aangeport, om by deze gelegentheid, +dewyl zy nu doch rust van de Noormannen hadden, den Keizer en de +Franschen door gedienstigheid te helpen, om dezelve meer tot hunne +gunst te trekken, en of ’er eens eene deur tot hunne voorige +vryheid konde geöpent worden. <span class="pagenum">[<a id="pb57" +href="#pb57" name="pb57">57</a>]</span>Waar op gemelde Magnus, by +gemeenen raade en bewilliging, met veele gewapende Friesen, na veele +uitgestaane moeijelykheden, tot voor Romen is gekomen: gevallig ter +zelver tyd, als de Romeinen een uitval op den Keizer deeden; het welk +zy ziende, booden den Keizer hunne dienst aan, met gereedheid om op die +uitgevallene Romers een kans te waagen. De Keizer hun verzoek +toestaande, sloegen zy aanstonds hand aan ’t werk, en bragten +het, na eenige schermutselingen, zo verre, dat zy gemelde Romeinen +weder naar binnen dreeven, en mede ter poorten indringende, maakten de +Friesen zich meester van de stad; en Magnus plante zyn vendel op het +hooge raadhuis, dat de Romeinen Capitolium noemen, hoe dat het de +Franschen ook speet. Om welke daad Karel de Groote en Paus Leo de +derde, de Friesen groote aanbiedingen van goud en zilver deeden: doch +zy zulks van de hand wyzende, gaven te kennen, dat het hen alleen om de +vryheid te doen was. Waar op zy van den Keizer en Paus, met een +breedluidende Vrybrief voorzien zynde, op vrye voeten wierden gestelt, +gelyk als zy ten tyde van Karel Martel waren geweest. Na hunne +wederkomst wierd deze Vrybrief, met groote vreugde door Magnus in den +Dom of Kerk te Almeenum ter bewaaringe gebragt, benevens een Vendel. +Alwaar de Roomschgezinde wonderlyke vertellingtjes van weeten te +verhaalen: dat <span class="pagenum">[<a id="pb58" href="#pb58" name= +"pb58">58</a>]</span>de Harlingers noch, met den stryd van den +Opperengel Michaël tegen den Draak, daar in geschildert, by hun +stads Wapen voegen: en voert noch by ons den naam van Magnus Faene.</p> +<p>In den jaare 810 zyn de Deenen, ten beveele van hunnen Koning +Gotrik<a class="noteref" id="xd20e1134src" href="#xd20e1134" name= +"xd20e1134src">39</a> met een vloot van 200 schepen, zeer schielyk aan +de Friesche kust gekomen; en hebbende eerst de vooreilanden afgeloopen, +wierden de Friesen in de derde slag overwonnen, en in Deensche +slaavernye gebragt; moetende jaarlyks een schattinge van 200 ponden +zilver opbrengen<a class="noteref" id="xd20e1137src" href="#xd20e1137" +name="xd20e1137src">40</a>. Om welke schattinge te ontfangen, heeft der +Deenen Koning Landvoogden gestelt, en bouwde een tolhuis van 240 voeten +lang, en in 12 egaale vertrekken afgedeelt; in welker eerste de +Tolmeester of Landvoogd zich plaatste, en hebbende in de achterste een +koper bekken geplaatst, alwaar de schatpenningen moesten in geworpen +worden, dat dezelve klonken, of mogt voor geen betaalinge verstrekken, +by aldien gemelde Tolmeester het geluid niet hadde gehoort.</p> +<p>En verder word verhaalt, dat Gotrik mede gebood, dat de deuren van +der Friesen huizen alle tegen het noorden moesten geplaatst +<span class="pagenum">[<a id="pb59" href="#pb59" name= +"pb59">59</a>]</span>worden, en van zo een laagte, dat de Friesen, niet +zonder kniebuiginge, daar konden uit of in gaan: op dat zy in +erkentenisse zouden houden, wie hun Landsheer was; en dat zy, ten +teeken van slaavernye en dienstbaarheid, ook houte halsbanden moesten +draagen, die van rys en tienen te zamen gevlochten waren.</p> +<p>Deze slaavernye der Friesen by Karel den Groote vernomen zynde, zo +verzamelde hy zeer spoedig uit alle omleggende landen veel krygsvolk +byeen: doch, voor hy noch in aantocht was, wierden hem andere +zwaarigheden geboodschapt; als de dood van zyn zoon Pipyn; gezanten van +Constantinopolen en Corsica; behalven een gerucht, dat de Deenen weder +naar hun land waren vertrokken, om dat hunne Koning, door gemaakte +verbintenissen, om ’t leeven was gebragt. Alle redenen, waarom +Karel zich weder naar Aken heeft begeeven. En de Friesen, de handen nu +ruim krygende, tasten hunne vryheid weder aan, voorneemende dezelve met +alle mogelyke middelen tegen alle vyandelyke aanvallen te verdeedigen. +Dus quam het bestier weder tot de volgende</p> +</div> +<div class="div2" id="landsheeren"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e1150" class="main">V. Landsheeren, of Potestaaten.</h3> +<p class="firstpar">Karel de Groote, overweegende de getrouwe +manhaftigheid der Friesen, zo aan hem <span class="pagenum">[<a id= +"pb60" href="#pb60" name="pb60">60</a>]</span>in ’t verwinnen der +Saraseenen, en Wydekind, Hertog van Saxen, als in verscheidene +voorvallen aan zyne voorzaaten Pipyn en Karel Martel beweezen; benevens +hunne genegentheid en gestadige diensten aan ’t Fransche Ryk; +verzelt met den onophoudelyken yver tegen de Noordsche volkeren, van +welker slaavernye zy zich nu weder op nieuws, na ’t ombrengen van +Gotrik, hadden vry gemaakt: zo heeft hy hen noch in volkomener vryheid +gestelt, en ontlast van de schattinge van eenige ponden zilver, die zy +van voor eenige jaaren hadden moeten betaalen: vergunnende hun, ten +blyke van volkomene vryheid, het recht, om hun land, als vrygevogtene, +naar hunne eigene wetten te regeeren; daar toe een Overste uit de +Edelen van hunne eigene landaard te verkiezen, om de landzaaken zo in +oorlog als vrede te bestieren, die zy den naam van Potestaat, naar +’t gebruik der Italiaanen, zouden geeven. Dezen Potestaat, dat is +Landsheere, wierd van de Staaten een getal van mannen bygevoegt, om +over alle voorvallende verschillen, twee of driemaal ’s jaars, +als byzitters of mederechters hun oordeel te vellen.</p> +<p>Op dat nu de vryheid geen inbreuk zoude lyden, zo wierden de +Landsheeren slegts voor een jaar verkooren: doch ter goeder trouwe +wierden zy doorgaans wel langer toegelaaten.</p> +<p>Welk vervolg, met de eventydige geschiedenissen, <span class= +"pagenum">[<a id="pb61" href="#pb61" name="pb61">61</a>]</span>wy nu +zullen ophaalen, zo als die uit de oude schriften na malkanderen zyn +<span class="corr" id="xd20e1162" title= +"Bron: aaangeteekent">aangeteekent</span>; maar het te dugten is, dat +het eigentlyke getal wat onzeker is, alzo het land by vredestyd wel +zonder Landsheere is geweest: doch als ’er een uitlandsch vyand +aannaderde, om hen te overvallen, wierd ’er by gemeenen raade, +alschoon zy binnen ’s lands door twistige oneenigheden +malkanderen verteerden, aanstonds een verkooren.</p> +<p><span class="sc">Magnus Forteman,</span> die des Keizers Stedehouder +was, als boven op den jaare 808 gemeld is, wierd tot eerste Landsheer +verkooren. Behalven het bovengemelde, heeft hy den Keizer noch +verscheidene roemwaardige diensten, tot lof van zynen landaard, tegen +de Saraseenen gedaan: maar van dezelve eindelyk in eenen stryd +verslagen, en zyn ligchaam in het slagveld onder de dooden door zyne +Friesche krygsknechten gevonden zynde, en die ’t naar Romen +bragten, is hy aldaar op eene heerlyke wyze in de St. Michiels kerk +begraaven: welke kerk daarom met eene ryke begiftiging wierd voorzien, +ten behoeve der Friesen, die naar Romen quamen, om het zelve te +bezoeken. Ja Magnus wierd zelve onder de Roomsche Hulpgoden of Heiligen +gestelt. Deze geheele historie staat ter gedachtenisse in gemelde kerk +in een marmersteen uitgehouwen.</p> +<p>In den jaare 814 is Karel de Groote, te gelyk Roomsch Keizer en +Koning van Vrankryk, <span class="pagenum">[<a id="pb62" href="#pb62" +name="pb62">62</a>]</span>na een ongemeenen yver voor de Christen leere +getoont te hebben, zo in zyne landen als in Friesland, om dezelve voort +te planten, mede in den Heere gerust. En zyn zoon Louis, toegenaamt de +Vroome, quam in zyn plaats aan het roer van regeeringe.</p> +<p>In den jaare 819 is <span class="sc">Fokke Ludigman,</span> tot +tweede Landsheer of Potestaat verkooren.</p> +<p>In den jaare 821 vertoonden zich omtrent de Friesche kust 13 +Deensche Zeeroovers: doch de Friesen door Ludigman, uit een waakzaame +voorzorg, met goede schansen of kasteelen voorzien zynde, zo derfden zy +het niet waagen om te landen, maar trokken weder af.</p> +<p>In den jaare 826 wierd Anscharius, mogelyk Anske of Aanske, gebooren +te Waarden, als wy boven gezegt hebben, van Keizer Lodewyk naar +Deenemarken gezonden, om aldaar het Christen geloove te verkondigen; +alwaar hy veelen bekeerde. Na twee jaaren wederkeerende, verzond hem +gemelde Keizer naar Zweeden; alwaar hy blydelyk van dien Koning +ontfangen wierd; en deed mede binnen een jaar overvloedige stichtinge +ter bekeeringe. Ook is ten tyde van dezen Ludigman te Dokkum een +klooster gebouwd, ter gedachtenis van Bonifaas, aldaar in voorigen tyd +zoo jammerlyk vermoord.</p> +<p>In den jaare 830 wierd <span class="sc">Adelbrik</span> van +<span class="pagenum">[<a id="pb63" href="#pb63" name= +"pb63">63</a>]</span><span class="sc">Adelen</span> tot Landsheer +verkooren, en had zyn woonstede te Sixbierum.</p> +<p>In den jaare 835, als de Noormannen, na een schielyken inval in +Friesland, door Keizer Lodewyk verdreven waren, zyn dezelve echter in +’t volgende jaar weder gekomen, en dwongen de Friesen eene +schattinge af<a class="noteref" id="xd20e1193src" href="#xd20e1193" +name="xd20e1193src">41</a>.</p> +<p>In den jaare 838 Frederik van Adelen<a class="noteref" id= +"xd20e1204src" href="#xd20e1204" name="xd20e1204src">42</a>, geboortig +van Sixbierum, Bisschop te Utrecht, zullende de leere der kerke eens +onderzoeken, en komende te Westergo in Friesland, bevond hy aldaar het +volk met de verderfelyke leere der Arriaanen zeer besmet; en kunnende +met zyne medehelpers dat hardnekkige volk van dit besmettende gevoelen +niet afbrengen; zo resolveerde hy noch tot zyne hulpe te roepen, Adolf, +Kanunnik te Utrecht, dewelke om zyne vroomheid tot Leeraar te Staveren +wierd aangestelt; alwaar hy met eenen grooten yver zyn plicht waarnam; +ook een klooster en <span class="pagenum">[<a id="pb64" href="#pb64" +name="pb64">64</a>]</span>kerk in het westen der stad heeft gebouwd: +die namaals, doe de zee haaren loop daar kreeg, op de zuidzyde wierd +herbouwt. Waar van, by een laag gety, het muurwerk noch te zien is, +gelyk wy zelve hebben bevonden, leggende nu met gemelde stad geheel in +zee verdronken.</p> +<p>In den jaare 840 overleed Lodewyk de Vroome, Keizer des Roomschen +Ryks<a class="noteref" id="xd20e1211src" href="#xd20e1211" name= +"xd20e1211src">43</a>. Een Gustaaf Lappon quam met 800 Gotten +aantrekken, om zich in Friesland neder te zetten: maar de Landsheer +Adelbrik van Adelen trok den zelven met zyne byhebbende macht tegen, en +versloegze by Kollum zodanig, dat ’er naauwlyks overbleven, die +deze tyding van hunnen nederlaag in Zweeden konden brengen.</p> +<p>In den jaare 850, of omtrent dezen tyd, of voort na het overlyden +van den Bisschop Alfridus, hebben de burgers van Groningen de kerk van +St. Walburg, tegen het overvallen der Noormannen gebouwt.</p> +<p>In den jaare 867 was in Friesland en elders een groote watervloed, +waar door groote schade aan menschen en beesten geschiede.</p> +<p>In den jaare 876 quamen de Noormannen, na dat zy de Fransche kusten +hadden uitgeplondert, weder in Friesland, eischende van de Friesen +schattinge: doch afgeslagen <span class="pagenum">[<a id="pb65" href= +"#pb65" name="pb65">65</a>]</span>zynde, deeden zy zwaare dreigementen +van moord en brand: maar de Friesen, aangevoert van <span class= +"sc">Hessel Hermana,</span> vierde Landsheer, woonachtig te Minnersga, +zynde een kloekmoedig en onvertzaagd krygsman, tasten dezelve manmoedig +aan, en versloegze zodanig, dat hun Overste en 800 mannen van zyn volk +op de vegtplaats sneuvelden; de overgeblevene bezette zy in een huis, +alwaar deze beloften moesten doen, al hun geroofden buit van goud en +zilver over te geeven, en nimmer weder in ’t land te komen +stroopen. In dit treffen wierd Hermana ook gewond, waar van hy +stierf.</p> +<p>Na hem wierd <span class="sc">Yge Gaalema</span><a class="noteref" +id="xd20e1229src" href="#xd20e1229" name="xd20e1229src">44</a> tot +vyfde Landsheer verkooren; hy was zeer ervaaren in den krygshandel. Van +hem wierden langs de geheele Friesche kust schildwachten uitgezet, om +zo op de invallen der Noormannen, als wel byzonder op het doorbreeken +der dyken te passen. De vastigheden langs de zeekusten eens bezoekende, +gaf hy die van Ezonstad een waarschouwinge, om voor de Noormannen een +waakend oog in ’t zeil te houden, zeggende:</p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line">Wacht jimme fen dy noordere oord:</p> +<p class="line">Uit dy grims herne komt alle qwaed foort<a class= +"noteref" id="xd20e1237src" href="#xd20e1237" name= +"xd20e1237src">45</a>.</p> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb66" href="#pb66" name= +"pb66">66</a>]</span></p> +<p>En overleed in dit zelve jaar, nalaatende eenen zoon, genaamt Igle +Gaalema.</p> +<p>In den jaare 880 zyn de Noormannen, hebbende groot voordeel op de +Saxen gehad, die zy geweldig plaagden, weder in Friesland gevallen, van +meininge om het zelve geheel te verwoesten: doch by Norden, dat nu +Embderland is, tegenstand vindende, zyn ’er wel 10377 Noormannen +verslagen, behalven noch een grooter getal, die in de rivieren en +poelen gejaagt wierden, en aldaar moesten verdrinken; alzo zy zeer +ongeschikt, door malkanderen loopende, vlugten<a class="noteref" id= +"xd20e1249src" href="#xd20e1249" name="xd20e1249src">46</a>.</p> +<p>In den jaare 890, of omtrent dezen tyd, bestonden de Groninger +Ommelanden alleen in vyf, doch zeer wyduitgestrekte dorpen, doe genaamt +Hugomonhi, Hunisga, Fivelga, Emisga en Federitga; en ’t eilandje +de Band genaamt, ’t welk vermoed word gelegen te hebben tusschen +het Dokummer Diep en de Lauwers<a class="noteref" id="xd20e1254src" +href="#xd20e1254" name="xd20e1254src">47</a>. <span class= +"pagenum">[<a id="pb67" href="#pb67" name="pb67">67</a>]</span></p> +<p>In den jaare 910, als Staveren haaren Koophandel in vreemde gewesten +wyd en zyds verspreide, en haar recht tot de Heeselpoort van Nieumegen +uitstrekte, waar van noch ten huidigen dage in een steen uitgehouwen +staat, in het latyn: <i>Dus verre is het Recht van Staveren</i>, doe +verbrande aldaar de kerk, toegewyd aan de Moedermaagd Maria, staande in +’t westen der stad, daar men ging naar ’t klooster van +Odolf.</p> +<p>Omtrent dezen tyd quam Ode Botnia, zoon van den Hertog van Botnia, +grenzende aan het noorden van Zweeden, alwaar ’t nu als een +overheerd land onder behoort, en gelegen aan de noordelykste inham van +de Oostzee; deze, wegens zyne vroomheid, verkreeg de dochter van Taeke +Camminga tot zyne huisvrouwe, en bouwde een stins in Oostergo. En deze +is de oorsprong van dat geslachte, dat noch onder den naam van Botnia +heden bekent is.</p> +<p>Westerman heeft uit oude schriften aangeteekent, dat in dit jaar te +Hindeloopen de eerste huizen gebouwd zyn: het welk verstaan moet +worden, van na dien brand, waar van wy hier boven op ’t jaar 779 +hebben gesprooken.</p> +<p>Omtrent den jaare 920 leefde Koppen van Staveren, of Cappidus +Stavriensis, die de geschiedenissen der Friesen, van oude tyden af, +heeft aangeteekent, daar nu slegts noch maar eenige overblyfzelen van +zyn.</p> +<p>En omtrent den jaare 970 leefde Okke <span class="pagenum">[<a id= +"pb68" href="#pb68" name="pb68">68</a>]</span>van Scharl, Scharlensis, +welke uit zommige overblyfzelen, nagelaaten van zynen, oom Solke +Forteman, de daaden der Friesen heeft beschreven.</p> +<p>Omtrent den jaare 989 <span class="sc">Gosse Ludigman,</span> nu +zesde Landsheer zynde en woonende te Staveren, is tot hem +veldvlugtig<a class="noteref" id="xd20e1279src" href="#xd20e1279" name= +"xd20e1279src">48</a> uit Holland overgekomen een zoon van Aarnoud, +Graave van Holland, die de Friesen Sikke noemden: welke van Ludigman +minnelyk ontfangen wordende, en ook na eenigen tyd hem zyne dochter Tet +ter vrouwe gaf; alwaar hy twee zoonen by overwon. En daar na, op den +trouwdag van zynen broeder, weder in Holland ontbooden zynde, zo gaf +hem zyn vader ten erfdeel eenige breede roeden land in Zuidholland en +Kennemerland, en ’t slot dat heden tusschen Haarlem en Beverwyk +is gelegen, het welk daar van noch Brederoede of Brederode genaamt +word.</p> +<p>In den jaare 995 wierd te Westerbierum een kind met drie hoofden +gebooren, ziende twee naar voren en het middelste naar achteren.</p> +<p>In den jaare 998 is door de Noormannen het stedeke Uitgong geheel +verwoest, en tot den grond toe vernietigt. Omtrent die plaats legt nu +het dorp Berlikum.</p> +<p>In den jaare 999 vertoonde zich boven <span class="pagenum">[<a id= +"pb69" href="#pb69" name="pb69">69</a>]</span>Staveren een vreesselyke +staartstar of comeet, 10 dagen lang: waar op een zwaare sterfte in +veele landen is gevolgt.</p> +<p>In den jaare 1006 was ’er byna de geheele waereld door een +felle hongersnood, en groote sterfte in het land; dat zomtyds zelve de +leevendige, in ’t begraaven der afgestorvene ligchaamen, wel mede +dood in de graven vielen.</p> +<p>En in de naastvolgende jaaren deeden de Noormannen geweldige +invallen in Westfriesland, daar de Friesen hen lieten begaan; om de +landpaalen tegen de vyandelykheid der Graaven van Holland niet te +ontblooten. Welke oorlogen met de Westfriesen, in deze eeuw +voorgevallen, hier van ons overgeslagen worden.</p> +<p>Omtrent dezen tyd zyn eenige Friesche Edelluiden uit de Weezer +gevaaren, die om de Noord vreemde landen zogten op te doen; welke, +boven Ysland omzeilende, na verlies van hunne schepen, aan de Goudkust, +mogelyk Mexica, zyn vervallen; van waar zy het eerste goud en zilver in +deze landen hebben gebragt.</p> +<p>In den jaare 1040 is het Gôrecht door Keizer Hendrik, +bygenaamt de Zwarte, aan de Stoel van Utrecht geschonken: waar uit +naderhand een groote twist ontstond. Want de Groningers waren van +gedachten, het Gôrecht alleen maar vergeeven te zyn: waar tegen +de Bisschoppen en Clerigie van Utrecht staande hielden, dat de stad +Groningen <span class="pagenum">[<a id="pb70" href="#pb70" name= +"pb70">70</a>]</span>insgelyks aan hen was geschonken. ’t Welk de +Bisschoppen ook, met geweld en hunne geestelyke luister hebben door +gedrongen, dat zy daar na honderden van jaaren Heeren van deze stad zyn +geweest, doch niet absolutelyk<a class="noteref" id="xd20e1301src" +href="#xd20e1301" name="xd20e1301src">49</a>.</p> +<p>In den jaare 1042 wierd de stad Bremen door een booswigt in brand +gestoken: waar door de Dom, des Bisschops Paleis en andere heilige +huizen, met de schatten der kerksieraaden en boeken verbranden.</p> +<p>In deze eeuw leefden verscheidene Friesche Edelen; als onder anderen +een Julius Deekema, die diverse Gezantschappen voor Keizer Hendrik den +tweede bediende.</p> +<p>In den jaare 1045 zyn verscheidene Friesche Edelen, die met grooten +lof gedient hadden in den oorlog van Keizer Hendrik den derde, tegen de +Hongaaren en Poolen, wederom gekomen.</p> +<p>In den jaare 1064, wanneer de Edelen te Almeenum, in St. Pieters +kerk zouden ten offer gaan, is een Sasker toe Harns, (waar van de stad +namaals den naam Harns, zo als wy dezelve in ’t plat Fries noch +benoemen, zoude gekreegen hebben,) zich in de voorrang stellende, door +eenen Ruerd Jarckes Harliga op het kerkhof doodgeslagen. Zo veel +kragtiger was diestyds de waereldsche eere, boven zaaken van +godsdienst. <span class="pagenum">[<a id="pb71" href="#pb71" name= +"pb71">71</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1072 is Friesland door Egbertus, uit het Huis van +Saxen, aan de andere zyde ingenomen. Doch ook door Keizer Hendrik, wel +haast weêr tot afstand gedwongen, en hetzelve aan den +Utrechtschen Bisschop geschonken: des hebben de Friesen zich tegen dat +jok aangestelt, zo dat geen graaf van Holland, Utrechtsche Bisschoppen, +of Saxische Vorsten, in het bezit van Friesland gekomen zyn.</p> +<p>In den jaare 1076 was ’er een schrikkelyke harde winter, +geduurende van St. Marten tot aan ’t einde van Maart in ’t +volgende jaar; de Zuiderzee, Rhynstroom en andere rivieren waren zo +sterk bevrooren, datze dien geheelen tyd als de aardbodem gebruikt +wierden.</p> +<p>Diderik de vyfde, Graave van Holland, de Westfriesen in eene zwaare +slag overwonnen hebbende, zette het op Staveren aan; welke stad, na +drie weeken tyd belegert te zyn geweest, genoodzaakt wierd zich over te +geeven: doch kogt haar weder vry voor 1400 kroonen.</p> +<p>In den jaare 1096, wanneer Paus Urbanus de tweede, alle de Christen +Prinsen van Europa in ’t voorgaande jaar hadde gaande gemaakt, om +de ongeloovige Saraseenen uit Natolien en ’t Joodsche land te +verdryven; hebben zich veele Friesche Edelen en gemeene lieden daar +mede heenen begeeven, geteekent met een rood wollen kruis op hunne +schouders, onder ’t geleide van eenen <span class= +"pagenum">[<a id="pb72" href="#pb72" name="pb72">72</a>]</span>Peter, +Ambiaansche heremyt: en zyn, na veele gevaaren en ongemakken uitgestaan +te hebben, met eenen ongemeenen yver boven andere volkeren, in Natolien +aangekomen.</p> +<p>In den jaare 1097 overwonnenze aldaar verscheidene steden.</p> +<p>En in den jaare 1099 is Jerusalem na 10 dagen belegerings +ingenomen.</p> +<p>Na den jaare 1100 trokken op dat gerucht noch derwaarts verscheidene +uit den Frieschen adel; als mede noch veele na dezen tyd<a class= +"noteref" id="xd20e1336src" href="#xd20e1336" name= +"xd20e1336src">50</a>.</p> +<p>In den jaare 1110 quam Hendrik de Dikke, zoon van Otte, Hertog Van +Beijeren, om Friesland af te loopen, dat hem de Keizer reeds geschonken +had: doch de Friesen, om hunne vryheid te beschermen, joegen zyn volk +by Norden op de vlugt, en hy zelve wierd door de zeelieden aan ’t +strand gegreepen en in zee geworpen.</p> +<p>In dit zelve jaar is Groningen, in plaatze van haare houtene +omheininge, met wallen, gragten en een steenen muur omringd. Doch +Godebald, de 24ste Bisschop van Utrecht, heeft in den jaare 1112 de +Groningers gedwongen hunne noch nieuwsgemaakte vestingwerken +<span class="pagenum">[<a id="pb73" href="#pb73" name= +"pb73">73</a>]</span>wederom af te breeken; en hen geboden, zoodanig +een versterken der stad zich nooit meer te onderwinden, voor dat de +Utrechtsche Kerkvoogd daar in hadde bewilligt. Evenwel heeft deze stad +van dien tyd af beginnen te floreeren en in rykdom toegenomen<a class= +"noteref" id="xd20e1345src" href="#xd20e1345" name= +"xd20e1345src">51</a>.</p> +<p>In den jaare 1119 ontstond tusschen Gaale Yges Gaalema, en Floris de +Vette, Graave van Holland, twist over den eigendom van ’t bosch +de Kreil, gelegen tusschen Enkhuizen en Staveren; tot zo verre dat +Gaalema, den Graave aanvegtende, in zynen regterarm eene wond toebragt, +om dat dezelve hem zyne jagers netten en ander tuig had afhandig +gemaakt. Doch deze twist wierd weder bygelegt. Omtrent in dezen tyd +stonden in Dyxherne, tusschen Almeenum en Flieland, de geweldige +stinsen van Gratinga, Harliga en Harns.</p> +<p>In den jaare 1143 hebben te Groningen eenige oproerige burgers, in +afwezen van hunnen Bisschop, die naar Romen was, St. Walburgs kerk met +vestingwerken versterkt; om daar door den Burggraaf tot eenige voor +lang verzogte zaaken te dwingen. Maar Egbert, Heere van het slot +Groenenberg, vermaande hen, van hun opzet te willen veranderen, doch te +vergeefs: waar op hy aanstonds met zyn volk het slot belegerde, +<span class="pagenum">[<a id="pb74" href="#pb74" name= +"pb74">74</a>]</span>en zeer dapper aantaste; maar door deszelfs +vastigheid niet kunnende vorderen, heeft hy zich te vreden moeten +houden met de sterkte zeer naauw te besluiten; tot dat eindelyk de +Bisschop, wederom gekomen zynde, hen met een troup soldaaten en +krygstuig zodanig aantastede, dat zy zich by verdrag moesten +overgeeven. Doe deed de Bisschop hen zweeren, van nooit meer tegen de +Utrechtsche Stoel te zullen opstaan. Dus bestierde hy dit alles ten +voordeele zyner broederen geevende aan den eenen, Leffert genaamt, het +Burggraafschap van Groningen, en aan den anderen, Ludolf geheeten, het +Kasteleinschap van Koeverden: waar uit naderhand groote onheilen zyn +ontstaan<a class="noteref" id="xd20e1360src" href="#xd20e1360" name= +"xd20e1360src">52</a>.</p> +<p>Ondertusschen quam de Paltsgraave, Gouverneur van Benthem, met zyne +macht in Drenth vallen, en verwoeste dat land, zonder eenige tegenweer. +Doch dit volk is naderhand door des Bisschops krygsbenden by Hemsen +verslagen.</p> +<p>In den jaare 1148 is de stad Utrecht voor ’t grootste gedeelte +afgebrand.</p> +<p>In den jaare 1162, als Miliaan door den Keizer F. +Barbarosse<a class="noteref" id="xd20e1369src" href="#xd20e1369" name= +"xd20e1369src">53</a> geheel vernielt en geslegt wierd, is Hessel +Martena, een <span class="pagenum">[<a id="pb75" href="#pb75" name= +"pb75">75</a>]</span>Friesch Edelman, in de belegering omgekomen; na +dat dezelve dapper gestreden, verscheidene bedieningen en bezendingen +voor den Keizer had uitgevoert, en ridder geslagen zynde, bevel over +10000 krygsknegten had gehad. Een Ofke Reinalda onthield zich ook +eenige jaaren in deze Italiaansche oorlogen van Barbarossa.</p> +<p>In den jaare 1164 overleed Leffert, Burggraaf van Groningen, zonder +mannelyke erfgenamen na te laaten; waar uit een zwaare oorlog ontstond. +Want deze overledene had wel eene dochter nagelaaten, hebbende drie +zoonen, die het recht van hunnen overledenen grootvader meinden te +erven: maar die tegenwoordige Bisschop van Utrecht weigerde deze zoonen +aan te neemen voor volle neeven van den voorigen Bisschop; van +gedachten zynde, dat door deze dood het Leen verviel, en tot den Stoel +van Utrecht was wedergekeert. De Gemeente was echter tot de zoonen +genegen, en waren ’er ook reeds al in ’t bezit; hoewel met +vreeze voor des Bisschops geweld, waarom zy, tot afkeeringe van dien, +den Hertog van Gelder om hulpe verzogten: die voorts met een goede +krygsmacht afquam, en zich voor Groningen vertoonde. De Bisschop zulks +gewaar wordende, trok aanstonds op het kasteel of den tooren, van waar +hy in ’t duistere des nachts de vlugt nam naar Floris, Graave van +Holland. Daar op wierd het kasteel met groot geweld aangetast; tot +<span class="pagenum">[<a id="pb76" href="#pb76" name= +"pb76">76</a>]</span>eindelyk de vrede wierd gemaakt; onder voorwaarde, +dat de Bisschop van deze zoonen zoude ontfangen 300 mark, en dan +wederom ten vollen afstaan het Drost- of Burggraafschap van +Groningen<a class="noteref" id="xd20e1378src" href="#xd20e1378" name= +"xd20e1378src">54</a>.</p> +<p>In dit jaar was ook een verschrikkelyke watervloed over Friesland, +Juliaans Vloed genaamt; waar door in Friesland en elders wel 100000 +menschen verdronken.</p> +<p>In den jaare 1170, den derden November, is Nederland door een +droevigen watervloed aangetast, waar door het zeewater met ’er +haast voor Utrecht stond; kabeljauw en wytingen wierden voor de stads +muuren gevangen, en veele menschen en beesten zyn verdronken.</p> +<p>Omtrent dezen tyd, of eenige jaaren onbegreepen, is <span class= +"sc">Saake Reinalda,</span> de zevende Landvoogd, tot groote droefheid +der Friesen, overleeden. Van hem word verhaalt, dat men hem noch +tweemaalen voorstelde in de Landvoogdyschap te blyven: maar het zelve +t’elkens weigerende, met dit antwoord: dat zulks strydig was +tegens ’s Lands wetten en vrybrieven. Verder verhaalt men, dat hy +als Landvoogd goud- en zilvergeld liet munten.</p> +<p>Omtrent den jaare 1182 vertoonden zich vier zonnen aan den hemel; +ook zag men <span class="pagenum">[<a id="pb77" href="#pb77" name= +"pb77">77</a>]</span>gewapende mannen in de lucht, en bloedregen viel +op de aarde. Ook door een geweldig onweder, ondermengt met een dikke +sneeuwjagt, zyn de dyken by Uitgong, een stedeke aan de Burde, +doorgebrooken, waar door die landen geheel onderliepen. Niet lang daar +na brande het gemelde steedje byna geheel af: en het overgeblevene +wierd in vervolg van tyd door de Noormannen vernielt. Nu legt op +dezelve plaats het dorp genaamt Berlikum of Beltjom.</p> +<p>In den jaare 1190, of omtrent dezen tyd, is de stad Leeuwarden eerst +met wallen versterkt.</p> +<p>In den jaare 1192 is, door ’t uitroeyen van Uitgong, Franeker +tot meerder aanwas gekomen, wordende uitgelegt met twee naastgelegene +akkers, als Froonakker en Godsakker, en zo tot een stad geworden; waar +van zy ook eerst Froonakker genaamt wierd. Godsakker is aldaar noch +hedendaags een bekende Straat.</p> +<p>In dit zelve jaar, op den vyfden van Juny, is het vermaarde Klooster +van St. Bernard<a class="noteref" id="xd20e1407src" href="#xd20e1407" +name="xd20e1407src">55</a>, te Aduard begonnen; dat met eene prachtige +kerk en 4 toorens pronkte, deftiger als ’er ooit tusschen de Eems +en Lauwers te zien is geweest. <span class="pagenum">[<a id="pb78" +href="#pb78" name="pb78">78</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1196 ontstond te Groningen onder de burgerye en hunnen +Bisschop een groote onlust, over de kerk van St. Walburg. De burgerye +was van gedachten, dat deze sterkte, eertyds tegen het overvallen der +Noormannen gebouwt, de stad toe quam: en de Bisschop daar en tegen +redeneerde, dat deze kerk van ouds af in zyner voorzaatens macht hadde +gestaan. Dit liep zo hoog, dat de burgers de kerk, het dak en een +gedeelte der muuren deeden afwerpen. Waar over de Bisschop zo toornig +wierd, dat hy den Kastelein van Koeverden, zynde de voornaamste +aanstooker van dit werk, benevens de burgers van Groningen, in den ban +deed, en voorts ook met zyne macht naar Koeverden trekkende, dwong hy +die plaats met geweld tot de overgaaf. Ondertusschen, als de Bisschop +hier mede bezig was, hermaakte de Groningers hunne stads muuren weder +op, na datze hunnen Bevelhebber hadden doodgeslagen<a class="noteref" +id="xd20e1413src" href="#xd20e1413" name="xd20e1413src">56</a>.</p> +<p>Omtrent den jaare 1200 was de stad Staveren noch, van oude tyden af, +in groot gezach, en dreef zwaare koopmanschappen door alle de gewesten +des waerelds, zo dat de inwoonderen, door weelde en dartelheid, +<span class="pagenum">[<a id="pb79" href="#pb79" name= +"pb79">79</a>]</span>zelfs goud aan hunne stoepens<a class="noteref" +id="xd20e1426src" href="#xd20e1426" name="xd20e1426src">57</a> lieten +slaan. Waar van zy noch ten huidigen dagen genoemt worden: <i>De +verweende<a class="noteref" id="xd20e1445src" href="#xd20e1445" name= +"xd20e1445src">58</a> Kinderen van Staveren</i>. Ten blyke van dit +gezegde, dient dit volgende: «eene zekere ryke koopvrouw verzond +een schip naar Dansich, belastende den schipper, om van de +allerkostelykste waren voor haar tot zyne ladinge weêrom te +brengen: dezelve weder komende, en denkende zyne zaak wel verricht te +hebben, quam met weite geladen aan de stad. ’t Welk zyne +koopvrouw verstaan hebbende, was daar over t’ onvrede, en belaste +den schipper, zyne lading, die zy verstond aan bakboord ingekregen te +hebben, aan stuurboord weder in zee te werpen. Waar op de droogte, die +men noch het Vrouwezand noemt, voor de haven is geschoten, als eene +straffe over hunne verwaantheid; zo dat de haven, na verloop van tyd, +noordelyker heeft moeten verlegt worden; gelyk zy nu noch is. En heeft +gemelde stad, van dien tyd af, allengskens beginnen af te neemen, tot +op haare tegenwoordige staat. Van boven verhaalde koopvrouw werd +getuigt, dat zy zich <span class="pagenum">[<a id="pb80" href="#pb80" +name="pb80">80</a>]</span>eindelyk noch met den bedelzak heeft moeten +behelpen.”</p> +<p>In den jaare 1210, verbrande, door een geweldige droogen zomer, het +bosch de Flussen geheel af; en wierd, door het inscheuren van het +zeewater, eerst een kleen meertje, en met ’er tyd tot die groote, +als het heden is.</p> +<p>Omtrent den jaare 1212 vielen ’er geweldige watervloeden over +’t Land, waar door dyken, dammen, hoven en huizen wegspoelden, en +wel 100000 menschen verdronken: en by aldien niet veele op de terpen, +stinsen en hooge boomen waren gevlugt, zou Friesland, tusschen den Rhyn +en de Eems van zyne inwoonders zyn ontbloot geworden. Waar door het +volk zo verarmt was geworden, dat zy de dyken, zo haastig niet kunnende +herstellen, moesten laaten verwaarloozen; waar door met een noordwesten +wind de zee, tusschen het Flie en Ter Schelling, geweldig haaren loop +nam, en het land meer en meer overstroomde. Want in dien tyd was de +Fliestroom noch maar een gemeene rivier, die Westfriesland van ons +afscheide; zo dat gemelde aanpersing van water, met ’er tyd meer +en meer toeneemende, eene oorzaak geweest is, dat de naastgelegene +landzaaten afleidingen in gemelden stroom gemaakt hebben; alwaar de zee +haaren loop inneemende, zyn de landeryen eerst in poelen en meeren +afgescheurt. <span class="pagenum">[<a id="pb81" href="#pb81" name= +"pb81">81</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1219, den 16 van January, zyn deze landen wederom door +een verschrikkelyken watervloed aangetast, die St. Marcellus Vloed is +genaamt; verwoestende alomme de dyken, dorpen, kerken en kloosters, +groot en kleen vee in meenigte opgeslokt, en waar van word aangeteekent +mede wel 100000 menschen in verdronken zyn. Deze vloed heeft eene +oorzaak geweest, dat de volkeren naderhand de stranden verlieten, en +zich op hooge plaatzen, landwaards in, ter wooninge begaven.</p> +<p>Omtrent den jaare 1220 is Gryn<a class="noteref" id="xd20e1463src" +href="#xd20e1463" name="xd20e1463src">59</a>, gelegen tusschen het Flie +en Almeenum, door Siardus, mogelyk Sierd Siersma, Abt van Lidlum, met +gragten en wallen voorzien, en tot een stad gemaakt; alwaar ook een +schoole van geleerdheid of Academie wierd gesticht. Niet lang na dezen +tyd, als de lieden zeer eenvoudig en weinig Onderwezen waren, hebben de +Roomsche Geestelyken, deze slegtigheid<a class="noteref" id= +"xd20e1466src" href="#xd20e1466" name="xd20e1466src">60</a> des volks +tot hun voordeel neemende, byna het derdendeel van de goederen en +rykdommen des lands in hunne kloosters gesleept; en veele ryke lieden, +om alles na hunne dood te behouden, tot het kloosterleeven +bewoogen.</p> +<p>In den jaare 1221, omtrent Driekoningen Dag, zyn door eenen +watervloed wederom <span class="pagenum">[<a id="pb82" href="#pb82" +name="pb82">82</a>]</span>eenige duizenden menschen en beesten in +Friesland om ’t leeven geraakt. En den 24ste van February volgde +een derde vloed: daar na een zeer groote droogte zonder regen, die de +landen de teelkragt, om iets voort te brengen, deed verliezen. Hier op +volgde, daags na St. Lambert, wederom een vloed, die de opgedroogde +landen met zoute wateren vervulde.</p> +<p>In den jaare 1222, in January, was ’er wederom een vloed over +deze landen, waar door veele schade veroorzaakt wierd.</p> +<p>In dezen tyd leed Groningen zwaare onheilen; want de stad van hare +vestingen beroofd wezende, quam een ieder by dag en nacht daar in, +bedryvende veele gruwelen van moorden en bloedstortingen zonder dat +daar recht over wierd gedaan.</p> +<p>In den jaare 1224 is Friesland wederom door het zoute water +overstroomt; waar door over de 10000 menschen verdronken, en al wat +meest van de beesten voorhanden was.</p> +<p>In den jaare 1227 braken de Groninger onlusten wederom op, tusschen +Rudolf, Kastelein van Koeverden, en Egbert, Burggraaf van Groningen, +over deszelfs Burggraafschap. Doch de Utrechtsche Bisschop, Otto van +der Lip, quam met ’er haast herwaards en vereenigde hen. Maar de +Bisschop was zo dra niet vertrokken, of Rudolf, zynde misnoegt over het +gemaakte verbond, heeft Egberts slot by den Ham <span class= +"pagenum">[<a id="pb83" href="#pb83" name= +"pb83">83</a>]</span>aangetast en geruïneert; en daar op zelfs +voor Groningen trekkende, wierd hy door die van zyn aanhang binnen +gelaaten.</p> +<p>Hier op moest Egbert de stad verlaaten, maar verzamelde daar en +tegen een groote macht van Friesen, waar mede hy de stad voort +weêr belegerde; schietende zo een zwaar vuur in dezelve, datze +voor ’t grootste gedeelte in weinig tyd verbrande, en hy haar +overwon. Rudolf moest insgelyks vlugten, trok derhalven op Koeverden, +en bragt byna het geheele Drenth in de wapenen; waar mede hy Groningen +belegerde, en met groot geweld aantaste: doch de goede bezetting van +binnen deed hen t’elkens afdeinzen. Ondertusschen quam de +Bisschop van Utrecht mede herwaards, om Egbert te ontzetten, hebbende +by hem een machtig leger van uitgelezene ruiters en soldaaten, met +veele Grooten tot hunne Bevelhebbers, tot omtrent Koeverden; doende het +daar ter neêr slaan, en den Gouverneur Rudolf opentlyk voor een +rebel verklaaren.</p> +<p>Rudolf brak aanstonds de belegeringe voor Groningen op, en +marcheerde zeer moedig met zyne macht tot omtrent zyne vyanden, +laatende alleen een moerassig land tusschen beide.</p> +<p>Des anderen daags morgens quamen de vyanden voor den dag springen, +om alzo Rudolf en de zynen te overvallen: maar hunne groote stoutheid +bragt hen op de slagtbank; want zo als zy op de moerassige <span class= +"pagenum">[<a id="pb84" href="#pb84" name="pb84">84</a>]</span>weide +quamen, wierd ’er van achteren zodanig gedrongen, datze ’er +voor ’t meerendeel in bleven steeken. Doe viel Rudolf met de +zynen op hen in, en hieuw zo vreesselyk onder die benaauwde vyanden, +dat ’er in ’t kort 500 door ’t zwaard nedergezabelt +wierden, of in ’t moeras waren gesmoord, en waar onder de +Bisschop zelve, die op eene zeer wreede wyze om ’t leeven wierd +gebragt; vervolgens de vlugtende nagezet, en veele perzoonen van +grooten rang gevangen genomen<a class="noteref" id="xd20e1491src" href= +"#xd20e1491" name="xd20e1491src">61</a>.</p> +<p>In den jaare 1228 quam de Utrechtsche Bisschop Wilbrand met een +groote krygsmacht in ’t Drenth, om de dood van zyn Voorzaat te +wreeken. Hy pleegde dieshalven eene groote tirannye aan de inwoonders. +Rudolf moest zelve ook voor hem buigen, geevende Koeverden weêr +over. Doch Rudolf hernam door eene krygslist het kasteel van Koeverden +wederom, slaande de geheele bezettinge daar in dood.</p> +<p>Daar na heeft de Bisschop met een nieuw verzamelde macht, in den +winter, onder de begunstiging van een felle vorst, wederom eene tocht +herwaards gedaan; maar een zeer zwaar onweder van regen en haastige +dooy deed hen alle de vlugt neemen, met achterlaatinge van alle hunne +bagagie, ten voordeele van Rudolf. <span class="pagenum">[<a id="pb85" +href="#pb85" name="pb85">85</a>]</span></p> +<p>Na dezen bragt die Bisschop wederom een leger op de been, en hy op +het Hardenberger Kasteel zynde, voorneemens om Koeverden te bestormen, +komt Rudolf ondertusschen van het kasteel, om met den Bisschop in der +minne te accordeeren. Maar de Bisschop, het tegendeel zoekende, nam den +Gouverneur Rudolf, nevens zynen raadsman Hendrik van Graastorp, +gevangen, doende hen schrikkelyk pynigen, voorts leevendig +râbraaken en de ligchaamen op raderen stellen.</p> +<p>In den jaare 1230, den 17de van February, zyn door een tempeest van +donder en blixem, over Friesland gaande, veele huizen, verbrand en +neêrgeworpen; en daar boven een watervloed, in welke veele +duizenden menschen en beesten, verdronken<a class="noteref" id= +"xd20e1510src" href="#xd20e1510" name="xd20e1510src">62</a>.</p> +<p>In dit zelve jaar waren de Reilanders en Asschendorpers<a class= +"noteref" id="xd20e1515src" href="#xd20e1515" name= +"xd20e1515src">63</a> in eenen hevigen oorlog; maar de eerste gansch +onkundig, vielen met hunne meeste Edelluiden in des vyands handen.</p> +<p>In den jaare 1231 ontstond tusschen de <span class="pagenum">[<a id= +"pb86" href="#pb86" name="pb86">86</a>]</span>dorpelingen van +Uithuizen, en die Van Eendrum, een openbaare oorlog, over een kleen +eilandje, aan de Noorder dyken gelegen. Dit verschil was bevoorens al +uitgesprooken door de Rechters van Upstalsboom<a class="noteref" id= +"xd20e1527src" href="#xd20e1527" name="xd20e1527src">64</a> ten +voordeele van de Uithuizers. Doch die van Eendrum achte zich +verongelykt, en wilden aan het gevelde vonnis niet gehoorzamen; gingen +daarom by de Groningers om hulpe, die hen ten eersten met een groote +hoop krygsbenden bysprongen, en dus gelykerhand de Uithuizers +aantasteden en in hinderlaag bragten.</p> +<p>Hier tegen kreegen de Uithuizers ook onderstand van de Drenthers, +Drenthwolders, Vredewolders enz., trekkende ieder op hunne post. De +Uithuizers wederom tegen die van Eendrum, slaande hen op de vlugt, en +bequamen veel buit. Maar de Drenthers trokken voor Groningen, en +stieten daar schrikkelyk het hoofd: want, nadatze daar drie dagen +gelegen hadden, wierden zy door <span class="pagenum">[<a id="pb87" +href="#pb87" name="pb87">87</a>]</span>die van binnen, uitvallende, +deerlyk verslagen, achterlaatende aan de Groningers 600 paarden, al +hunne proviand enz. Door deze overwinninge kreegen de Eendrumers +wederom moed; vallende daarop in des vyands land, en hielden ’er +gruwelyk huis; want zelve staken zy de brand in de kerk Usquert, welke, +behalven de andere geheiligde dingen daar in, met eene geweide hostie, +verbrande; daar en boven wierden de vrouwen geschonden, en noch oude of +jonge, lieden gespaart.</p> +<p>Ondertusschen, als de Drenthers voor Groningen waren, quam Bisschop +Wolbrand met zyne soldaaten voor Koeverden; neemende de stad en +voorburg in, en zabelde alles neêr wat ’er in was, zonder +zelve de noch in de wieg leggende kinderen te sparen: hier na gaf hy de +plaats aan zyne soldaaten; die dezelve geheel uitplonderden en +naderhand in brand staken. Maar het kasteel heeft hy, om zyne +vastigheid, niet kunnen bemachtigen; alhoewel het echter op die of een +anderen tyd ook ten eenemaal verdistrueert is geworden<a class= +"noteref" id="xd20e1537src" href="#xd20e1537" name= +"xd20e1537src">65</a>.</p> +<p>In den jaare 1232, in September, was te Groningen een zamenkomst van +die van Husingo, <span class="pagenum">[<a id="pb88" href="#pb88" name= +"pb88">88</a>]</span>Westerlanders en hunne bondgenooten, welke dus +gelykerhand in Fivelingo vielen, tot omtrent Wester-Embden: maar +wierden door hunne partye zo deerlyk gehavent, datze met ’er +haast de vlugt moesten neemen, met achterlaatinge van 400 dooden of +gevangenen, en veele gekwetsten aan hunne vyanden.</p> +<p>In den jaare 1233 is Otto de derde, Graaf van Holland, met een +groote krygsmacht in ’t Drenth gevallen; heeft de stad Koeverden, +benevens de Drenthers, onder zyne gehoorzaamheid gebragt, en hen daar +na gedwongen, behalven andere breuken te geeven, een klooster te +bouwen<a class="noteref" id="xd20e1557src" href="#xd20e1557" name= +"xd20e1557src">66</a>, ter plaatze daar wel eer de Utrechtsche Bisschop +Otto van der Lip verslagen was. Dit klooster is het volgende jaar +aangevangen, en ter plaatze, daar nu Assen is, volbragt; zynde het +zelve dat namaals en nu noch tegenwoordig tot het Gemeenelands Huis +gebruikt word.</p> +<p>In den jaare 1234 is het stedeke Wartena, door een harden storm, +geheel weggespoelt. Het was gelegen in de Grietenye van Idaarderadeel, +omtrent Grou: waar van nu noch een dorp van die zelven naam is.</p> +<p>In dezen tyd is ’er weder twist ontstaan, <span class= +"pagenum">[<a id="pb89" href="#pb89" name="pb89">89</a>]</span>om de +voorrang in ’t offeren, tusschen die van Albada en Reinalda te +Waaxens, by Holwerd: waar uit naderhand de scheuringen tusschen de +Schieringers en Vetkoopers gerezen zyn.</p> +<p>De buurt, omtrent het westen van Almeenum, is in dit jaar tot een +stad geworden, en met haare voorrechten voorzien. Maar, als ’er +twist tusschen de Edelen van Harliga en Harns ontstond om den naam, zo +heeft zy tot heden die beide naamen behouden, en word in de gemeene +Spraak Harlingen, en in de Friesche landspraak Harns genoemt.</p> +<p>In den jaare 1239 was <span class="sc">Sikke Sjaarda</span> of +<span class="sc">Sjaardema,</span> Landsheer van Friesland. En Willem, +Roomsch Keizer, en 21ste Graave van Holland, de stad Aken belegert +hebbende, ontbood de Friesen tot zyn hulpe: welke de stad met water +bezettede en overwonnen. Voor deze dienst, aan hem bewezen, bevestigde +de Graave hunnen vrybrief, door Karel den Groote voorheen aan hen +gegeven. Daar na verzogt hy Sjaardema, zo door groote giften van geld, +als ’t Erfstadhouderschap hem Friesland over te geeven. Maar +dezelve sloeg des Graafs voorstel door een vinnigen brief plat af; +schryvende aan hem: «<i>Meent gy, dat ik, om my en myn geslacht +te verheffen, een verraader wil zyn, en myne nakomelingen van de +vryheid berooven, die onze Voorvaderen boven alle goederen geächt +<span class="pagenum">[<a id="pb90" href="#pb90" name= +"pb90">90</a>]</span>hebben?</i>” En liet noch, ter beschimpinge +en verachtinge van gemelden Graaf, goude penningen slaan, waar op aan +de eene zyde in ’t latyn, doch dus vertaald, stond: <span class= +"sc">Sikke Sjaardema, Landsheer van Friesland</span>: en aan de andere +zyde: <span class="sc">Libertas prævalet auro</span>: dat in eene +goede zin gezegt is: <i>Liever Vry, als Ryk</i>. Waarom hier na +tusschen den gemelden Graaf en de Friesen een oorlog is ontstaan, waar +in de eersten, overwonnen zynde, sneuvelde. Hega Holtwada schryft, dat +dit voorgevallen is in den jaare 1255.</p> +<p>In den jaare 1242 was te Groningen een zamenzweeringe gemaakt door +de Gelkingen, tegen de drie nagelaatene zoonen van Egbert van +Groenenberg. Zy vielen eerst op den oudsten en sloegen hem dood; maar +de andere twee gingen vlugten, verzamelden, goede hulpe, en trokken op +hunne vyanden af. Doe wierd ’er een burgerlyke oorlog binnen de +stads vesten gevoert; leggende een ieder op zyn hoede, om zyne party +afbreuk te doen; bedryvende groot geweld en bloedstortinge. Doch de +meeste neêrlaagen vielen de autheurs van dit werk ten deel, die +zelve veel volk verlooren, en de stad ook moesten ruimen. Hier op +wierden hunne huizen aangetast, beroofd en verscheidene tot den grond +toe geraseert, en in brand gestoken.</p> +<p>In den jaare 1246 is te Groningen de St. Nikolaas kerk, nu der A, +gebouwd; <span class="pagenum">[<a id="pb91" href="#pb91" name= +"pb91">91</a>]</span>welke door Bisschop Otto van Utrecht in den jaare +1446, op verzoek der ingezetenen van de stad, tot een Parochiekerk is +opgeregt.</p> +<p>’t Zelve jaar, in November, was door zwaare storm en onweder +een groote watervloed over Friesland, en elders, waar door aan menschen +en goederen veele schade geschiede.</p> +<p>In den jaare 1248 braken de Groninger onlusten wederom op, waar in, +op den eersten November, Thetse door Rudolf van Pedesen wierd +omgebragt.</p> +<p>Den 19de der zelve maand volgde hier op een droevige watervloed, die +zelve, behalven de buitendyken, de dyken van het diep genaamt, welke nu +aan de Eems een zyl en verlaat hebben, wegspoelde.</p> +<p>In ’t begin van den jaare 1249 is wederom een watervloed over +deze landen gegaan; wordende door een andere vloed op den 12de van +February gevolgt; en daar na met eene zwaare pestellentie en duuren +tyd.</p> +<p>Evenwel was Groningen noch vol onlusten: want die van de stad, doe +zeer wreed zynde, hielden het koren in dezen bedroefden tyd op een zeer +hoogen prys, en daar boven wierd het vee, ’t welk door de +landlieden ter markt wierd gebragt, door eenige oproerige geesten +aangetast en veel beschadigt.</p> +<p>Omtrent dezen tyd is het Hof in ’s Graavenhaage, <span class= +"pagenum">[<a id="pb92" href="#pb92" name="pb92">92</a>]</span>benevens +de groote Zaal aldaar, door Koning Willem den tweede, en 21ste Graaf +van Holland, gebouwd.</p> +<p>In den jaare 1250 was te Farmsum een Deken, Sikke genaamt, welke de +Ommelandsche gemoederen zeer ontrustede: hy maakte zelve een verbond +tusschen die van Hunsingo en Fivelingo; en dus met malkanderen te velde +trekkende, wierpen zy het slot Groenenberg omverre, en poogden +Groningen ook te belegeren.</p> +<p>In dit en ’t volgende jaar is Friesland wederom door twee +watervloeden overstroomt geworden; waar door veele duizenden van +menschen en beesten verdronken.</p> +<p>In den jaare 1251 is Groningen door de Ommelanders belegert en +verscheidene maalen bestormt; doch, door de goede bezettinge, wierden +de bespringers t’elkens afgewezen. Nochtans hebben die van binnen +zich, na een beleg van vier weeken, met verdrag aan hunne vyanden +moeten overgeeven.</p> +<p>Hier na wierd Groningen, door de ballingen wederom verrast, +brengende in den eersten aanval Hendrik Butel om ’t leeven, en +roofde doe veele goederen van de Gelkingen.</p> +<p>Op dit gerucht trokken de Ommelander bondgenooten wederom +welgewapent voor de stad, welke haar door Conraad, Hoofd der Ballingen, +zonder hun geweld af te wagten, wierd overgegeeven. Hier door geraakte +Conraad <span class="pagenum">[<a id="pb93" href="#pb93" name= +"pb93">93</a>]</span>in gyzeling; maar kort daar na, door schoone +beloften, ook wederom los; brengende, hoewel tegen zyn gemaakt verbond, +een hoop krygsvolk byeen, waar mede hy het Franciscaner Klooster +verraste, laatende het zelve voort van volk en andere noodwendigheden +voorzien. Ook namen zy alle steene huizen, die vast tegen hunne vyanden +waren, in, en deeden die van proviand en oorlogstuig voorzien.</p> +<p>De wederparty vlugte tot de kerken van St. Marten en St. Nicolaas; +alwaar zy zo sterk wierden bevogten en in benaauwtheid gebragt, datze +by de landlieden om verdere hulpe riepen. Hier op quamen die van +Fivelingo af, ontzettede hen, en tastede der vyanden bezettinge zo +sterk aan, datze hen, na groote bloestortinge, tot overgeevinge +dwongen, doch Conraad ontstreek hen en ging in ’t heetste van +’t gevegt door.</p> +<p>In den jaare 1254 is Groningen weder door Conraad met verrassinge +ingenomen. De bespringers quamen heimelyk by nacht in de stad, en op +St. Martens Kerk, houdende zich tot den morgenstond verborgen: doe, de +trappen afloopende, vielen zy hunne partye op ’t lyf, slaande 9 +mannen dood, en de andere salveerden zich, zo zy best konden: daarop is +alles, wat ’er in de kerk gevonden wierd, prys gemaakt, en daar +van een gedeelte aan de gehuurde soldaaten tot soldye gegeeven: waar +door de stad door plonderinge en oproer vervult wierd. <span class= +"pagenum">[<a id="pb94" href="#pb94" name="pb94">94</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1255 is Hindeloopen, nu, na de brandstichtinge en +uitplonderinge der Noordsche volkeren, weder haaren wasdom bekomen +hebbende, tot een stad geworden, en met voorrechten en privilegien +begiftigt of voorzien.</p> +<p>In het zelve jaar, den 18 van January<a class="noteref" id= +"xd20e1634src" href="#xd20e1634" name="xd20e1634src">67</a>, is Willem +de tweede, Graave van Holland, omtrent Hoogwoud van de boeren dood +geslagen. Deze Graaf was van Alkmaar met een groote krygsmacht +uitgetrokken, voor hebbende de Friesen, die tegens hem en zyn +voorzaaten altoos wederspannig hadden geweest, met de wapenen te +temmen, en onder zyne gehoorzaamheid te brengen. Maar de Graaf, door +onvoorzigtigheid, te verre vooruit rydende, trapte het paard door het +ys; waarop de boeren, van achter de struiken komende, hem dood +sloegen.</p> +<p>In den jaare 1257, den 10de van October, is Friesland weder door een +watervloed overstroomt geworden; waar door de dyk in Groningerland, by +Zonda, daar de rivier de Fivela met nieuw werk bedykt was, omverre +wierd geworpen, en voorts het water over het land stroomde.</p> +<p>In den jaare 1259 quam Hendrik, de achtste Bisschop van Utrecht, in +Drenthwolde, nu ’t Gôrecht, en vorderde groote <span class= +"pagenum">[<a id="pb95" href="#pb95" name="pb95">95</a>]</span>sommen +geld van de, inwoonders: doch wierd hem geweigert. Hierom deed hy de +Drenthers aanstonds wapenen, en de naaste huizen van hunne partyen in +brand steeken. Daar tegen verzamelde de Drenthwolders hunne macht ook +byeen, en vielen aanstonds met eene groote hevigheid op de vyanden in; +waar door zy in den eersten aanval 120 dood sloegen, veele quetsten, en +eenige gevankelyk met zich sleepten.</p> +<p>In den jaare 1262 wierd in Friesland eene aardbeevinge gevoelt, +welke Groningen mede trof, inzonderheid het klooster Wittewyrum, waar +door de toren <span class="corr" id="xd20e1645" title= +"Bron: instorte">instortte</span>: hier op volgde een watervloed door +de dyken, met verbreeking van de zyl Fismar, in den Oldambte.</p> +<p>In den jaare 1263 is de kerk van het vermaarde klooster St. Bernard, +te Aduwerd, ten tyde van Gayke, de zevende Abt, op eene zeer plechtige +wyze ingewyd, na dat ’er ruim 200 monniken 23 volle jaaren aan +hadden gearbeid, om de kerk op te bouwen en het werk voort te +zetten.</p> +<p>In den jaare 1266 was de tweede Marcellus vloed, waar door Friesland +wederom wierd bezogt: evenwel raakte Fivelingo, door de sterke dyken, +die de monnikken van Wyrum met die van Zonda en hunne nabuuren, daar +’t voorige jaar tegen de Eems hadden gelegt, bevryd.</p> +<p>In den jaare 1268 wierd D’rYlst, een kleene myl leggende van +Sneek, en doe noch <span class="pagenum">[<a id="pb96" href="#pb96" +name="pb96">96</a>]</span>maar eene buurt, mede met Stads +voorrechtbrieven of privilegien voorzien. Indien ’er eene Yle +Stins geweest is, schynt het niet ongeloofelyk, dat het daar van haaren +naam ontleent heeft, volgens gebruikelyke verkortinge en zamentrekking +der woorden.</p> +<p>In den jaare 1270 is te Bolswert het Broere Klooster gesticht, waar +toe het houtwerk voor het grootste gedeelte van de Kreil, by Staveren, +wierd gehaalt. Gelyk ook te Staveren, Hindeloopen en andere plaatzen in +den Zuidhoek, nu noch wel hout, uit het gemelde bosch gehouwen, te zien +is.</p> +<p>In den jaare 1272 is door geheel Friesland eene zwaare sterfte onder +het vee geweest, als ook een groote hongersnood onder de menschen.</p> +<p>In den jaare 1273 zyn door eenen watervloed in Friesland wederom wel +2000 menschen verdronken.</p> +<p>In den jaare 1276, op goede Vrydag, beviel de Graavinne van +Hennenberg te Loosduinen in het kraambed van 365 kinderen; wordende +dezelve van haar oom, Bisschop Otto van Utrecht, in één +bekke gedoopt: de knegtjes wierden Joannes, en de meisjes Elizabeth +genaamt. Doch zy stierven alle nevens de moeder, en wierden te +Loosduinen in ’t klooster begraven.</p> +<p>In den jaare 1277, den 25ste van December en den 13de van January +1278, heeft dit gewest door schrikkelyke watervloeden veel geleden; +want door dezelve verdronken <span class="pagenum">[<a id="pb97" href= +"#pb97" name="pb97">97</a>]</span>33 dorpen en veele duizenden van +menschen en beesten in den Dollaart; en doe is het begin gemaakt van +dien grooten Inham, de Dollaart genaamt.</p> +<p>Omtrent den jaare 1280, na dat de Friesen van de geduurige +bespringingen der Graaven van Holland en der Noormannen, hunnen hals nu +vryer hadden, zyn de oude wrokken, die in ’t offeren om den +voorrang zo meenigmaalen ontstaan waren, weder opgeborsten, en de +stinsen, voorheenen tegen de uitlandsche vyanden gemaakt, wieschen nu +in getal en meenigte: en onder schyn van bescherminge tegen de +stormende watervloeden, wierden de landeryen en dorpen met hooge wieren +van aarde digt te zamen gestampt, daar gemelde stinsen op gebouwd +wierden. Waar uit eerst quaad nadenken, doe haat, nyd en eindelyk +openbaare vyandschappen en moorderyen onder de Edelen ontstonden: het +land wierd in tweeën verdeelt; die van Oostergo gaven de anderen +den naam van <i>Schieringers</i>, om dat hunne landstreek, in broekig +en waterachtig land bestaande, en hunne meeste kostwinning en handel in +de visscherye van Schiere Aal, alwaar ’t alomme van krielde, +bestond of gelegen was. En zy zelve gaven zich den naam van +<i>Vetkoopers</i>, om dat zy in hunne hooge landen en grasryke weiden +met de vetweijeryen en landbezaaijingen meerendeels zich geneerden. +Doch andere verhaalen om andere inzichten. Van alle <span class= +"pagenum">[<a id="pb98" href="#pb98" name="pb98">98</a>]</span>welke +twisten en oneenigheden wy niet van voorneemen zyn alle voorvallen te +melden, om redenen dat die voor het meeste gedeelte tusschen byzondere +Edelen zyn ontstaan, en daarom voor geene algemeene landtwisten zyn te +houden: maar wy hebben voorgenomen te melden, de grootste gevallen, en +die voor algemeene landtwisten te houden zyn, en tot eene daadelyke +tweespalt des Gemeenen Lands zyn uitgeborsten, waar van wy alleen de +voornaamste ontmoetingen, die steden en landen eenige merkelyke +veranderinge aanbragten, hebben aangeteekent. Van welk alles in het +gemeen geweeten dient, dat aan beide zyden dikwyls vredeverbonden +gemaakt en verbrooken zyn, maar van ons niet alle aangeteekent, om dat +wy kort willen zyn<a class="noteref" id="xd20e1682src" href= +"#xd20e1682" name="xd20e1682src">68</a>.</p> +<p>In den jaare 1287 waayde het zo een geweldige stormwind, dat alle de +dyken rondom Friesland doorbraaken, waar door kerken en huizen +wegspoelden. Van het stedeke Gryn bleeven geen 10 huizen staan, en het +getal der verdronkene menschen was wel 80000. By welke gelegentheid, +Floris de vyfde, Graave van Holland, de macht der Friesen nu merkelyk +verzwakt ziende, de Westfriesen met weinig moeite onder zyn gebied +gebragt heeft, en een kasteel te Medenblik, <span class= +"pagenum">[<a id="pb99" href="#pb99" name="pb99">99</a>]</span>nevens +noch drie anderen, in ’t gezigt der Oostersche Friesen, +bouwde.</p> +<p>In den jaare 1292 nam Graaf Floris de stad Staveren in, en +begiftigde haar met verscheidene voorrechten.</p> +<p>Omtrent dezen tyd begon in Friesland de wortel van die +allerverdervende partyschap, Schieringers en Vetkoopers genaamt, aan te +groeijen; zynde tot noch toe onder den Adel alleen beslooten; maar dat +duurde niet lang, of de Gemeente wierd ook gedeelt en van een +gescheurt. Ook begon men meer en meer steenhuizen of stinsen te bouwen, +tot een toevlugt voor hen zelve, en afbreuk hunner vyanden.</p> +<p>Gemelde scheuringe is eerst onder den Adel op de brasmaalen +uitgebroeit, en kort daar na tot het gemeen over gegaan. De Vetkoopers +of Vetwyders waren de Hollanders toegedaan: en de Schieringers, veel +geringer van staat, hielden zich aan het Groninger verbond.</p> +<p>In den jaare 1293 heeft Sneek, nu dagelyks in goede neeringe +aanwasschende, mede stads voorrechten bekomen, tot groot nadeel van de +nabuur-stad D’rYlst: maar in ’t volgende jaar trof haar het +ongelukkig lot van brand, welke gemelde stad tot op twee huizen na +geheel in den asch leide en verteerde.</p> +<p>In den jaare 1296, den 27ste van Juny<a class="noteref" id= +"xd20e1700src" href="#xd20e1700" name="xd20e1700src">69</a>, +<span class="pagenum">[<a id="pb100" href="#pb100" name= +"pb100">100</a>]</span>is Floris de vyfde en 19de Graaf van Holland, +door Gerrit van Velsen, Heer van Noordwyk, op eene moorddaadige wyze +omgebragt.</p> +<p>In den jaare 1299 namen de Friesen de drie nieuwgebouwde kasteelen +der Hollanderen in, als ook Medenblik, nu reeds mede tot een stad +geworden; en, na eenig stryden met de Graaven van Holland, moesten die +Westfriesland weder verlaaten.</p> +<p>Omtrent den jaare 1303 verscheen in de lucht, boven Scharl en Warns, +verscheidene vertooningen van kryg en oorlog, met een ysselyk geroep: +<i>Help! help!</i> De zon veranderde in bloed, en regen van bloed viel +op de aarde.</p> +<p>In den jaare 1305 verdroegen de Schieringers en Vetkoopers met +malkanderen, om hunne twisten, door een gevegt van twee mannen uit hen, +ten einde te brengen: dit werkstellig gemaakt zynde, bleven de +Vetkoopers verwinnaars en de Schieringers verliezers.</p> +<p>In den jaare 1306 quamen de Noormannen met eenige schepen in +Friesland, om onder die inlandsche twisten, eenen roof uit het land te +haalen: doch, <span class="sc">Reiner Canga</span> of <span class= +"sc">Camminga,</span> dies tyds Landsheer zynde, heeft hen met zyn +byhebbende <span class="pagenum">[<a id="pb101" href="#pb101" name= +"pb101">101</a>]</span>macht dapper afgeslagen; en over de 900 vyanden +nedergemaakt hebbende, wierd hy zelve gequetst, waar van hy stierf, tot +groote droefheid zyner landsgenooten.</p> +<p>Na hem volgde <span class="sc">J. Hessel Martena,</span> hoewel +tegen zynen zin, in het Landsheerlyke Gebied, om zyne uitmuntende +vredelieventheid.</p> +<p>Omtrent dezen tyd heeft Johannes Flieterp, Secretaris van Martena, +onverwagt de beschryvinge, van Okke Scharlensis te Staveren gevonden; +en dezelve uit het latyn vertaalt hebbende, met eenige van zyne eigene +aanteekeningen, in het licht gegeeven.</p> +<p>In dezen tyd wierden de Hollanders, die met hulpe der Westfriesen, +Friesland dachten te berooven, dapper afgekeert: het welk Enkhuizen +door eenen brand moest vergelden.</p> +<p>In den jaare 1313 is de Landsheer Martena overleden, hebbende het +land tegen de aanvallen der vyanden dapper bevryd, en dezelve +verscheidene maalen verjaagt. Om nu een nieuwen Landsheer te verkiezen, +ontstond onder het Friesche volk een zwaare twist: de een begeerde die, +en de ander weêr een anderen, maar alzo in dien tyd stormwinden +en overstroomingen quamen, die wel 500 menschen wegsleepten, +staartsterren gezien wierden, bloedregen neder viel, en andere teekenen +aan den hemel zich vertoonden, zoo quamenze daar door tot bedaaren. Ook +ontstond ’er in dezen tyd een vreesselyke hongersnood; waar uit +droevige <span class="pagenum">[<a id="pb102" href="#pb102" name= +"pb102">102</a>]</span>exempelen voortquamen: onder anderen, eene +zekere Vrouw, hebbende haar goed by de landtwisten verteert, en te +Sixbierum haar armoede verbergende, sloot haar huis toe en stierf alzo +met haare Kinderen. En een weinig tyds hier na, heeft eene ongemeene +sterfte het derdedeel der menschen weggenoomen.</p> +<p>In den jaare 1318 quamen de Hollanders met een kleen vaartuig te +Makkum en Kornwert aan land, meenende, onder het gewoel van deze +inlandsche scheuringe, een goeden buit weg te sleepen: maar de Friesen +spoelden hen de voeten, en hebben door hulpe van die zelve schepen +Medenblik en Enkhuizen uitgeplondert.</p> +<p>In dezen tyd was Staveren mede in het Verbond der Anseesteeden.</p> +<p>En in dezen tyd bevryden de Friesen hun Land mede voor de aanvallen +der Graaven van Gelder; als mede voor die der Hollanders en +Westfriesen, nu wederom hunne vyanden geworden.</p> +<p>In den jaare 1323 wierd van alle de Friesen beraamt, voortaan hunne +generaale Rechts-Vergaderinge te Upstalboom, in Oostfriesland, te +houden.</p> +<p>In den jaare 1324, in November, zyn door een groot tempeest van +donder en blixem, en een watervloed over Friesland en Holland gaande, +veele menschen en beesten verdronken.</p> +<p>In den jaare 1326, of omtrent dezen tyd, <span class= +"pagenum">[<a id="pb103" href="#pb103" name= +"pb103">103</a>]</span>begon Appingadam in alle neeringe, ambagten en +rykdom toe te neemen, zelfs Groningen gelyk te worden.</p> +<p>In den jaare 1327, een weinig na Kersmis, zyn de privilegien en +keuren van Appingadam, door de Staaten van Fivelingo, in een zeer +plechtige byeenkomst opgestelt en goedgekeurt. Ook zyn dezelve, weinig +dagen daar na, op een algemeenen Landdag, te Upstalsboom bevestigt, en +met het Zegel<a class="noteref" id="xd20e1754src" href="#xd20e1754" +name="xd20e1754src">70</a> bekragtigt.</p> +<p>In den jaare 1328 was de toestand der Schieringers en Vetkoopers zo +verre gekomen, dat de zwakste party nu begon vreemde soldaaten in +dienst te neemen.</p> +<p>In den jaare 1332 zyn de wetten gemaakt van de waterlossinge by het +Huis Groenenberg; waar uit een oorlog ontstond; want de Friesen van +Humsterland, Vredewold enz., zich t’zamen voegende tegen de +Groningers, geschiede het eerste gevegt in Hunsingo, en de tweede slag +in Fivelingo, beide tot nadeel der landlieden. Maar de derde treffinge +was zwaarder dan de eerste, en viel de Groningers ten deel.</p> +<p>Daar na is het Huis Kortinge, by Selwert, zynde met eenige Drentsche +Edelen <span class="pagenum">[<a id="pb104" href="#pb104" name= +"pb104">104</a>]</span>bezet, door de landlieden stormenderhand +ingenomen, en de gansche bezettinge daar in dood geslagen. Voorts wierd +Groningen ook door hen overweldigt, wordende veele burgers in de eerste +furie gedood, en 60 der voornaamste auteurs van die onlusten opentlyk +op de markt, by de Pelster-, Gaddinge-, en Volkeringe Straat door +’t zwaard onthoofd<a class="noteref" id="xd20e1766src" href= +"#xd20e1766" name="xd20e1766src">71</a>.</p> +<p>In den jaare 1334, in November, op St. Klemens Dag, was ’er +een groot onweêr van donder en blixem; en zo een watervloed, dat +het zeewater over de dyken heen stroomde, waardoor veele menschen in +Friesland en elders verdronken.</p> +<p>In den jaare 1336 zyn te Bolswert 136 huizen verbrand. Ook wierd +Friesland in dit jaar wederom door een watervloed aangetast, daar door +veele menschen en beesten verdronken.</p> +<p>In den jaare 1342 was het Aduarder klooster zo machtig en weelig +geworden, dat hun verboden wierd, meer goederen en landeryen aan te +koopen.</p> +<p>In dit zelve jaar, den 25ste van September, is Graaf Willem van +Holland, zo ’er gezegt word, in Friesland gevallen met over +<span class="pagenum">[<a id="pb105" href="#pb105" name= +"pb105">105</a>]</span>de 100000 mannen: maar wierden van de Friesen +zoodanig gehavent, dat zy met achterlaatinge van 18000 mannen, waar +onder de Graaf, en omtrent 200 Edelen, wederom moesten aftrekken; zynde +dit de grootste overwinninge die de Zeelandsche Friesen ooit hebben +bevogten. Want daar word gezegt, dat de Hollanders 10 mannen tegen de +Friesen een sterk waren geweest.</p> +<p>In den jaare 1346 waren die van Hunsingo met de stad Hamburg in +oorlog; doch de Hamburgers den Frieschen koophandel niet kunnende +missen, bragten door anderen zo veel te weeg, dat de zaak door +wederzydsche gezanten is bygelegt geworden.</p> +<p>In den jaare 1350 was ’er zulk eene vergiftige pest in en +omtrent Friesland, dat de menschen al gaande en staande dood +nedervielen, blyvende van 1000 naauwelyks 10 in ’t leeven. +ô Ysselyk verhaal!</p> +<p>In den jaare 1361 is te Groningen eene generale vergadering gehouden +van alle Magistraatsperzoonen in ’t geheele vrye Friesland, tot +conservatie van hunne rust en vrede.</p> +<p>In den jaare 1364 heeft Hertog Aalbregt van Beyeren, Graave van +Holland, het Eiland Ter Schelling in brand gestoken; doch niet zonder +weêrzydsche bloedstortingen, want het in dien tyd onder Friesland +behoorde.</p> +<p>In den jaare 1368, den vierden van September, is Groningen door alle +regeerende, <span class="pagenum">[<a id="pb106" href="#pb106" name= +"pb106">106</a>]</span>en daar toe gerechtigde perzoonen, tusschen de +Eems en Lauwers, gerechtigd tot de Stoel der gemeene Vergaderingen; +’t welke zy voorheen maar naar gewoonte hadde geweest.</p> +<p>In den jaare 1379 is Koeverden door de Rustringen en Oostringen, met +Sibet en meer andere Hovelingen, ingenomen.</p> +<p>In den jaare 1387 zyn in Friesland door een watervloed wederom veele +menschen en beesten verdronken.</p> +<p>In den jaare 1388 heeft Folkmer Allena het steedje Aurik, in +Oostfriesland, ingenomen, en het slot zeer hevig laaten beschieten. +Okko was Bevelhebber daar binnen, die, na stilstand van wapenen +verkreegen te hebben, naar beneden in de stad ging, om over het verdrag +te handelen; maar het zelve niet getroffen wordende, wierd Okke door +zyne trouwlooze vyanden op den 26ste van July doorstoken; stervende +alzo de eerste Ridder in Oostfriesland, Okko, Heer van +Broekmerland.</p> +<p>In den jaare 1392 is Leeuwarden, door ’t aangroeyen der +inlandsche oneenigheden, heimelyk aan de noordzyde in brand gestooken; +waar door ’t Prediker klooster en kerk verteerden.</p> +<p>Hier na quamen de Hollanders met een machtig leger in Friesland +vallen, tot omtrent Schooterzyl: alwaar zy door de Friesen wierden +tegen gestaan, vegtende aan weêrskanten zeer scherp, tot beider +groot <span class="pagenum">[<a id="pb107" href="#pb107" name= +"pb107">107</a>]</span>verlies; want de Hollanders de overwinning +hebbende, verlooren nochtans 1300 mannen, zo aan dooden als gevangenen, +en de Friesen daarentegen 600 mannen.</p> +<p>In den jaare 1397 was <span class="sc">Yv Juwinga</span> Landsheer, +die van zommigen ook genoemt word <span class="sc">Ju Jongama.</span> +In dien tyd quam Albrecht van Beyeren met eene macht van 18000 mannen +in de Kuinre, dies tyds een Graafschap, om Friesland te overweldigen. +En Juwinga, de Friesen tegen hem niet kunnende afraaden, om geen slag +met hen te waagen, kreegen zy by Schooterzyl de nederlaag, en verlooren +omtrent 500 mannen, als mede den Landsheer zelve. Daar na trok Albrecht +naar de Lauwers; daar de Friesen hem tegenstonden. Ondertusschen +verteerden de Schieringers en Vetkoopers malkander zodanig, door hunne +oneenigheden, dat de Vetkoopers te raade wierden, voor hunne zyde het +land aan Albrecht op te draagen; en de stad Staveren wierd hem +ingeruimt. Doch van de Schieringers tegengestaan zynde, vertrok hy van +de Lauwers, door geheel Oostergo en Westergo.</p> +<p>In den jaare 1398 nam Albrecht Dokkum in, en deed de voornaamste der +Schieringers naar Groningen vlugten; alwaar dezelve door eenen Koppen +Jarges van Staveren gestyft zynde, benevens de Groningers, den Hertog +weder tegen trokken, onder het <span class="pagenum">[<a id="pb108" +href="#pb108" name="pb108">108</a>]</span>geleide van Sikke Deekema, +Gaale Hanja, en Ode Botnia.</p> +<p>In dit zelve jaar, hebben eenige Ommelander Heeren, de Ommelanden +heimelyk aan den Graaf van Holland opgedraagen. Maar doe de andere +Heeren zulks gewaar wierden, en buiten weeten, zich tegens recht en +privilegien overgelevert te zien aan hunne vyanden, beraamden daar op +het jok af te schudden. Eppo Nittersum, zynde een Patroon der +Schieringers, maakte hier aanstonts een begin van, neemende den tooren +of vastigheid tusschen ten Post en Mude in, en sloeg het daar +binnenleggende guarnisoen, uit Hollanders bestaande, altemaal dood, of +deeden hen in de Damstervaart verdrinken. Ondertusschen wierd Groningen +ook van den Graaf van Holland verzogt, hem voor haren Heere te neemen; +doch te vergeefs.</p> +<p>In den jaare 1399 namen zy Dokkum, Cammingaburg en het slot ter +Luine, gelegen tusschen Kollummer en Oudwoudumerzyl, weder van den +Hertog, en noodzaakten hem weder uit Friesland te vlugten; alleen noch +behoudende de stad Staveren. Van waar Brederode, meenende de schans te +Molkwerren, dat Winsemius ook Molkenhuizen noemt, in te neemen, doch +mislukte: maar wierd van de Friesen geslagen, en hy zelve gevangen +genomen. Doch weinig tyd hier na is de vrede geslooten in den Briel, +tusschen Johan van Beyeren, Graaf <span class="pagenum">[<a id="pb109" +href="#pb109" name="pb109">109</a>]</span>van Holland, de Friesen en de +stad Groningen en Ommelanden. Waar op de Graaf door de Groningers met +50 vette Ossen wierd vereert.</p> +<p>De Friesen dus hunne vryheid weder bevogten en gewonnen hebbende, +zyn de drie voornoemde Edelen, de een na den anderen tot Landsheeren +verkooren; doch de een het op den anderen schuivende, hebben zy +’t allen geweigert.</p> +<p>In den jaare 1400, verzogten de Vetkoopers of Ballingen by den +Bisschop van Utrecht, Frederik van Blankenheim, zyne hulpe, geevende +hem een goede zomme geld, mits dat hy hen by de Groningers in voorige +charges en goederen zoude herstellen. Waar op de Bisschop brieven en +gezanten aan de Groningers afzond, hen zelfs ook gebiedende, de wapenen +neêr te leggen: doch alles te vergeefs. Want die van Groningen en +hunne Bondgenooten zeer moedig zynde, hebben ondertusschen onder het +beleid van den Burgemeester Albert Wigbolts, Aapke Onstema’s +Huis, te Sauwert, met veel moeite ingenomen. Dit Huis was zeer sterk, +hebbende muuren van 12 voeten dikte, met een wyde gragt om dezelve, en +om welke noch een andere gragt heenen ging, bevattende 5 steene +torens.</p> +<p>Dit gerucht deed de Bisschop met zyn krygsmacht afkomen, doende de +stad Groningen op St. Jacobs Dag aan de zuidzyde berennen: waar op +veele schermutselingen <span class="pagenum">[<a id="pb110" href= +"#pb110" name="pb110">110</a>]</span>volgden. Doch, na drie weeken +belegs, heeft de Bisschop de stad wederom moeten verlaten, zich te +vreden houdende alleen een Blokhuis te Blankeweer met volk wel te +bezetten.</p> +<p>Omtrent dezen tyd hebben de Groningers het Stapelrecht bekomen.</p> +<p>In den jaare 1401 kogten de Groningers van den Bisschop van Munster +zyne vriendschap voor 2000 guldens; mits dat hy zich by den +Utrechtschen Bisschop niet zou voegen. Hier op trokken de Groningers +met grooten moed in de Ommelanden, werpende veele steene huizen +omverre, als van Snelgers huizen in den Dam; van daar na +Ripperda’s huis te Farmsum, maar met zo een goeden uitslag niet +als by den eerste; want Ripperda, 400 zeeroovers tot bezetting gekregen +hebbende, vielen op hen uit, en sloegen veelen van de Groningers dood. +Waarom de Groningers aftrokken; doch maakten hunne krygsgereetschappen +wederom in den Dam gereed, waar mede zy, na drie dagen toevens, weder +derwaarts trokken; vallende doe met zo eene verwoedheid op gemeld huis +en hunne vyanden aan, datze in ’t kort overwinnaars wierden, en +alles aan stukken hakten, of in ’t water deeden verdrinken die +’er op waren. Daar na trokken de bondgenooten naar Termunten, en +haalden het huis van Menno Houwerda omverre; als ook daar na +Gockinga’s huis, te Broeke. <span class="pagenum">[<a id="pb111" +href="#pb111" name="pb111">111</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1404 zyn <span class="sc">Sioerd Wiarda</span> en +<span class="sc">Haring Harinxma,</span> by gemeenen raade, tot +Landsheeren verkooren; hebbende de eerste zyn opzicht in Oostergo, en +de andere in Westergo. In dezen tyd zyn nochmaals eenige Friesche +Edellieden naar het Joodsche Land vertrokken, om kunne krygslust +oeffening te geeven.</p> +<p>In den jaare 1405, den eersten van October, is de vrede tusschen den +Bisschop van Utrecht en de stad Groningen geslooten; waar door +weêrzyds gevangenen zouden los gelaaten, en de ballingen in hunne +voorige goederen herstelt worden.</p> +<p>In den jaare 1408 is Darrelt, in Oostfriesland, door de Hollanders +ingenomen, en daar na getracht vast te maaken: doch Jonker Keno, van +Broekmerland, heeft hun voornemen verydelt, en ter plaatze uit +gejaagt.</p> +<p>In den jaare 1409 heeft Jonker Keno Folkmer Allena’s huis te +Oosterhuizen, in Oostfriesland, ingenomen, neemende zyne zusters zoonen +gevangen, en wierpze te Aurik in eene, vuile gevangkenisse, alwaar zy, +door toedoen van zyne moeder, van honger en vuiligheid zyn +gestorven.</p> +<p>In den jaare 1412 waren de partyschappen in Friesland tusschen +Schieringers en Vetkoopers schrikkelyk woedende: want de Vetkoopers, +hebbende in eene vergadering voorgedragen, om de Schieringers ten +eenemaal uit te roeijen, zonder zelve de kinderen <span class= +"pagenum">[<a id="pb112" href="#pb112" name="pb112">112</a>]</span>in +de wieg te spaaren. Hier om wierden de gemoederen der Schieringers noch +meer ontsteeken; en daar zy hunne vyanden maar bespringen konden, +sloegenze die dood.</p> +<p>In den jaare 1413 is de stad Embden door Jonker Keno van +Broekmerland ingenomen: waarom Proost Hiske, aldaar Heer zynde, naar +Groningen de vlugt nam.</p> +<p>Door deze overeenkomst van Proost Hiske, begon Groningen ook +verdeelt te worden, door die alverdervende partyschappen van de +Schieringers en Vetkoopers. Die van Rengers, Huginge, Clant, Clinge en +Brugge, neigden naar de Vetkoopers, als zynde de Hollanders toegedaan: +de andere waren meest alle in ’t openbaar Schieringers; hun +Opperhoofd was Koppen Jarges, houdende zich aan ’t Groninger +verbond.</p> +<p>Deze Scheuringe veroorzaakte eene groote bloedstortinge; want de +Schieringers wilden den gevlugte Proost Hiske<a class="noteref" id= +"xd20e1867src" href="#xd20e1867" name="xd20e1867src">72</a> helpen, +tegen zyn vyand Jonker Keno; en de Vetkoopers daar en tegen niet. Hier +op stonden de Schieringers, als de sterkste party zynde, den 23ste van +October uit haat op, <span class="pagenum">[<a id="pb113" href="#pb113" +name="pb113">113</a>]</span>en vielen op het Raadhuis aan, als de Raad +vergadert was: zy doorstaken aanstonds den Burgemeester Jan Rengers en +Albert Barelts, en Johan Hekman veele wonden toegebragt hebbende, +wierpenze ter venster uit op de markt. Voorts bragten zy Hendrik +Ottesz. Clant mede om ’t leeven, als ook Allard Clant, daar hy +aan tafel zat te eeten. Vervolgens deeden zy den Raad besluiten, dat +alle de geene die van de Vetkoopers partye was, zich zonder eenig +ophouden, uit de stad en de Ommelanden zouden vertrekken.</p> +<p>In den jaare 1414 hebben de Friesen van Westergo de stad Staveren +overrompelt; waar door Friesland geheel van het Hollandsche jok wierd +vry gemaakt. Ook waren de Schieringers, onder Koppen Jarges, in +Groningerland op hunne hoede: want de ballingen, hunne toevlugt by +Jonker Keno genomen hebbende, deeden derhalve alle de aankomsten aan de +Eems met krygsvolk bezetten: ook liet Jarges het goud en zilver uit de +kerken in Fivelingo neemen, waar van te Kampen geld wierd geslagen; dat +naderhand Koppens guldens genaamt wierd. Daar op nam de landbederving +een begin, steekende twee sluizen te Reiderland in brand, en op +verscheidene plaatzen de dyken door. Jonker Keno deed het zelfde aan de +Groninger kant, doorsteekende mede op verscheidene plaatzen de dyken: +moetende <span class="pagenum">[<a id="pb114" href="#pb114" name= +"pb114">114</a>]</span>alzo het gemeene volk de dolle razernye der +Grooten ontgelden.</p> +<p>In den jaare 1415 hebben de ballingen of Vetkoopers hunne macht, +benevens hunne vrienden, en die ’t met hun hielden, te Eelde, in +’t Drenth, byeen vergadert, waar mede zy op den 13de van +September, des avonds, den dyk langs, stilletjes voor Groningen +trekkende, en voorts over de stads muur klimmende, de sloten van de Aa +Poort afhieuwen, en dus de stad, na veel bloed vergooten te hebben, +innamen; hier op stakenze aanstonds drie huizen in brand, ten teeken +voor Jonker Keno; welke met een vloot schepen voor Delfzyl leggende, +ten eersten met zyn krygsvolk naar de stad afquam, en herstelde de +ballingen aanstonds in hunne voorige bedieningen en goederen. Daar na +trok Jonker Keno met zyn volk door de Ommelanden, en deed verscheidene +van der vyanden heerenhuizen omverre werpen.</p> +<p>In den jaare 1416 hebben de Groningers, met die van Hunsingo en +Fivelingo, hunne oude verbonden wederom vernieuwt, na dat Jonker Keno +vertrokken was; waar in alle vyandschappen en misdaaden vergeeven +wierden.</p> +<p>Ook heeft Proost Hiske, met hulpe zyner vrienden, de stad Embden +wederom overweldigt en onder zyn gebied gebragt.</p> +<p>In den jaare 1417 zijn de Vetkoopers door de Schieringers uit de +Westerlauwers <span class="pagenum">[<a id="pb115" href="#pb115" name= +"pb115">115</a>]</span>gejaagt. Maar Jonker Keno zulks berigt zynde, +trok hen op den 10de van Juny by Noordhorn tegen; alwaar zeer hevig +gevogten wordende, de Schieringers 500 dooden en 400 gevangenen lieten +zitten. Korts hierna is Jonker Keno ziek geworden, en op ’t Huis +te Oldenburg overleden.</p> +<p>In den jaare 1418 heeft Fokko te Lier Dokkum ingenomen, geplondert +en in brand gestoken; de bolwerken in de gragt geworpen, en al de +huizen en stinsen der Schieringers geraseert, als mede ook het huis van +A. Kamstra, bezuiden Dokkum: het blokhuis by Esumerzyl wierd +stormerhand ingenomen, waar in vier mannen door den eersten aanval +wierden gedood, en de rest der bezettinge, zynde zeeroovers, door beuls +handen den kop afgeslagen. Doch in het volgende jaar quamen de +Schieringers, onder ’t geleide van Sikke Sjaardema, en wierden +daar weder meester van.</p> +<p>Des Okke van Broek, de zyde der Vetkoopers versterkende, quam met +een hoop volk uit Embderland, dat hy tusschen Staveren en Hindeloopen +aan land zettede, en met Sjaardema in een hevig gevegt raakte: waar in +300 Schieringers verslagen, en 200 gevangen wierden; de overgeblevene +vlugten naar Slooten, dat zy in allen spoed met eene wal versterkten of +omtrokken: en wierden van hunne vyanden belegert: doch door hulp des +Graaven van Holland weder ontzet.</p> +<p>In den jaare 1419 hebben de Groningers <span class="pagenum">[<a id= +"pb116" href="#pb116" name="pb116">116</a>]</span>den Bisschop van +Utrecht, Frederik van Blankenheim, voor hunnen Beschermheer aangenomen, +wordende hy in ’t begin van Juny gehuldigt, en de Handvest op den +11de dito geteekent.</p> +<p>In den jaare 1420 liet Sjaardema, door des Graaven volk, Makkum met +een bolwerk omringen. Maar zy, door een listigen brief van Tjeerd +Ailua, Vetkooper te Witmarsum, wierden daar uitgelokt: en is doe die +wal weder geslegt<a class="noteref" id="xd20e1898src" href="#xd20e1898" +name="xd20e1898src">73</a>. Ook trof men een veldslag by Hindeloopen, +daar wel 200 mannen wierden verslagen en verdronken, en noch zo veel +gevangen.</p> +<p>Den 30ste van April, in dat zelve jaar, is Bolswert door de +Schieringers ingenomen, wordende aldaar een Jan Tjalling, Hoveling, met +noch eenige Vetkoopers door de kling gejaagt, om dat zy voorheene eenen +van Koppen Jarges volk hadden <span class="corr" id="xd20e1915" title= +"Bron: doodgegeslagen">doodgeslagen</span>.</p> +<p>Daar na hebben de Vetkoopers, onder het commando van Fokko te Lier, +op den 12de van May, de Schieringers by Catse geslagen; die daar 300 +dooden en 200 gevangenen verlooren.</p> +<p>Den 26ste van September wonnen de Vetkoopers Staveren, alwaar Koppen +Jarges, zeer dapper vegtende, het leeven verloor. <span class= +"pagenum">[<a id="pb117" href="#pb117" name= +"pb117">117</a>]</span>Omtrent dezen tyd ontstond te Staveren een +groote brand, waar door in ’t kort 500 huizen verteerden.</p> +<p>In den jaare 1421 wierd Leeuwarden door de Vetkoopers vermeestert, +en de Hollanders uit de Lemmer verdreven; daar hun sterk Blokhuis wierd +omverre geworpen en geslegt.</p> +<p>In ’t zelve jaar, den 19de van November, is in Friesland, +Holland en elders, een schrikkelyke watervloed geweest, waar door de +dyken wierden gebroken, veele duizenden van menschen en beesten +opgeslokt, en tusschen Dordrecht en Geertruidenberg 72 dorpen zyn +vergaan.</p> +<p>In den jaare 1422, in February, wierd ’er weder een verdrag +van vrede<a class="noteref" id="xd20e1931src" href="#xd20e1931" name= +"xd20e1931src">74</a> gemaakt tusschen de Schieringers en Vetkoopers. +Waar op Dokkumerwal, en het slot op Esumerzyl geslegt wierden. Echter +bleef by zommigen noch de twistgierigheid, waar door de zorg voor de +dyken verwaarloost wordende, het water zoodanig inspoelde, dat het land +drie jaaren lang tot aan Drenth en Stellingwerf met het zelve bezet +bleef leggen.</p> +<p>In dit zelve jaar hebben de Groningers de stad Slooten belegert; +doch vrugteloos: want op St. Benedictus dag hebben de Hollanders +<span class="pagenum">[<a id="pb118" href="#pb118" name= +"pb118">118</a>]</span>de stad ontzet en de belegeraars geslagen.</p> +<p>In den jaare 1424 was geheel Westergo in onrust, door de +partyschappen van de geslachten Bonnema en Gerkema. De stins van +Gerkema wierd overweldigt, en zelve met den vader daar in verbrand. +Doch twee jaaren daar na wierd Fokko Bonnema ook verslagen.</p> +<p>In den jaare 1426, in September, geschiede het bloedige gevegt van +Fokko Ukens, Hoveling te Leer, tegen Nikolaas, Graaf van Oldenburg, en +den Aartsbisschop van Breemen, by Deteren: alwaar Fokko, overwinnaar +wezende, van de vyanden 5000 mannen doodsloeg, en 300 gevangenen +bequam, waar onder veele heeren van grooten rang.</p> +<p>In den jaare 1427, den 28ste van October, was ’er wederom een +zwaare stryd van Fokko Ukens, tegen Jonker Okko van Broekmerland, +tusschen Veenhuizen en Opgant; daar geschiede een groote +bloedstortinge; want Fokko wel de overhand hebbende, verloor nochtans +4000 mannen; doch Okko verloor van zyne kant noch meer, en viel zelve +in des vyands handen; alwaar hy, na zes jaaren in de gevangenisse +gezeten te hebben, is komen te sterven.</p> +<p>In dit zelve jaar deed de Geldersche Hertog, met een groote +krygsmacht, een inval in ’t landschap Drenth, steekende +verscheide dorpen en buurtschappen in brand; vernielde het koren; +roovende en plunderende <span class="pagenum">[<a id="pb119" href= +"#pb119" name="pb119">119</a>]</span>alle de beste goederen, en dezelve +met hem naar Gelderland sleepende.</p> +<p>In den jaare 1428 sloeg Fokko Ukens de slag by Oterdum, tegen de +Groningers; alwaar Fokko, wederom overwinnaar zynde, van de vyanden 500 +mannen doode, en veele gevangen nam, waar onder een Burgemeester van +Groningen.</p> +<p>In den jaare 1429, was Groningen en Hamburg wederom in Oorlog; want +weêrzyds waren schepen ter zee met elkanderen geduurig in actie. +In dezen tyd is overleden Proost Hiske van Embden.</p> +<p>In den jaare 1430 zag men noch, by een laage ty, de kapel en +ringmuur van ’t kerkhof van Odulfs Klooster, by Staveren, in de +zee.</p> +<p>In den jaare 1431 hebben de Hamburgers, met een vloot schepen, voor +Embden leggende, den Drost Imelo Abdema, zynde de zoon van Proost Hiske +boven gemeld, onder schyn van vriendschap, op een gastmaal genoodigt; +’t welke zy tot dien einde op een van de schepen hadden +toegericht: maar de Drost aldaar gekomen zynde, en een buitengewoon +glaasje wyn gedronken hebbende, staken zy ondertusschen in zee, en +voerden hem alzoo over naar Hamburg; alwaar hy in groote elende 24 +jaaren lang gevangen heeft gezeten: en de andere schepen zettede zich +voor Embden, die de stad met geweld en dreigementen tot de overgave +dwongen. <span class="pagenum">[<a id="pb120" href="#pb120" name= +"pb120">120</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1434 was Groningen met de Hamburgers noch in oorlog; by +deze gelegentheid wierd Willem Wicheringe, Olderman of Hoofdman der +Gilden, thans Olderman van ’t Gildrecht genaamt in Groningen, +willende het Stapelrecht voor de stad verdedigen, in een oploop van de +landslieden te Farmsum doodgeslagen. Hier op wierd door de Heeren van +de stad vergoedinge dier doodslag geeischt: doch wierd door Hayo +Ripperda, Heer van Farmsum, geweigert, en begeerde den schuldige van +het gedaane feyt niet over te leveren. Hier door ontstond eene groote +tweespalt onder den Adel; want de Groningers eindelyk de wapenen +aangordende, wilden Ripperda tot vergoedinge dwingen: doch hy zulks +niet afwagtende, bood zich aan tot verdrag; ’t welk op den 27ste +van July deszelfden jaars wierd getroffen<a class="noteref" id= +"xd20e1968src" href="#xd20e1968" name="xd20e1968src">75</a>.</p> +<p>In den jaare 1435 overleed de dappere Fokko Ukkens, Hoveling te +Leer, op het Huis te Dykhuizen, by Appingadam, wordende in het klooster +aldaar begraven.</p> +<p>In den jaare 1437 hebben de Hamburgers en Embders der Hovelingen +huizen in Oostfriesland om verre geworpen en geraseert, als te +Oosterhuizen, Hinta, Grimmersum, Groothuizen enz., omdat ze tot geen +toevlugt voor de vyanden zouden wezen. <span class="pagenum">[<a id= +"pb121" href="#pb121" name="pb121">121</a>]</span></p> +<p>Ook was in dezen tyd een watervloed over deze landen, waar door +groote schade aan menschen en beesten geschiede; als mede eene +pestilentie, daar veele duizende menschen door stierven.</p> +<p>In den jaare 1438, in Augusty, zonden de Groningers by nacht een +schip met volk naar Termunten, en verrasten aldaar het kasteel. Zy +joegen alle de Hamburgers daar uit, en stelden ’er wederom tot +Commandant Lodewyk Hoornken. Daar na namen zy het huis van Eppo +Gockinga, te Broeke, in, als mede de sterke toren te Bellingewolde, die +zy ter neêr wierpen.</p> +<p>In den jaare 1443 is het Stadshuis te Groningen gebouwt.</p> +<p>Ter dezer tyd was Friesland wederom in groote onlusten; want die van +Ripperda en Heemstra bedreven groote geweldenaaryen van moorden en +branden tegen elkander.</p> +<p>In den jaare 1444 is overleden de heer Eppo Gockinga<a class= +"noteref" id="xd20e1993src" href="#xd20e1993" name= +"xd20e1993src">76</a>, waar door het geheele Oldambt, volgens accoord +en der Oldambsteren toestemminge, onder des stads jurisdictie is +geraakt; wordende voorts door de Magistraat van Groningen een Drost +gestelt, <span class="pagenum">[<a id="pb122" href="#pb122" name= +"pb122">122</a>]</span>om de zaaken uit hunnen naam aldaar waar te +neemen.</p> +<p>In den jaare 1446 hebben die van Sjaardema, als hun huis, aan +’t oosten van Franeker, bouwvallig begon te worden, een nieuw +huis of Slot aan ’t westereind van de stad gebouwd, op een plaats +genaamt <i>Kaale Hei</i>, alwaar ’t noch ten huidigen dage +staat.</p> +<p>In dit zelve jaar, na dat het vuur der Schieringers en Vetkoopers +weêr ontstooken was, hebben de Vetkoopers de kerk en toren te +Workum tegen de Schieringers versterkt. Doch deze laatsten hebben hunne +vyanden aanstonts belegert; en de Overste Ketelhoet, die afgekomen was +om de belegerden te ontzetten, geslagen; alwaar Ketelhoet zelve, en +veele gemeenen zyn gedood en gevangen genomen<a class="noteref" id= +"xd20e2005src" href="#xd20e2005" name="xd20e2005src">77</a>.</p> +<p>In den jaare 1448, even na St. Jan, is in Appingadam tusschen de +steden Hamburg en Groningen de vrede geslooten, waar in alles wierd +bygelegt, en de vrye handel open gemaakt.</p> +<p>In den jaare 1453 is de Utrechtsche Bisschop, Roelof van Diepholt, +door de Groningers voor hunnen Beschermheer aangenomen en +gehuldigt.</p> +<p>Ook heeft Jonker Ulrich in dezen tyd, na dat hy van de Prelaaten, +Hovelingen, enz., tot een Heere van Oostfriesland was <span class= +"pagenum">[<a id="pb123" href="#pb123" name= +"pb123">123</a>]</span>aangenomen, de stad Embden met deszelfs burgt, +als ook de burgt te Leeroort, van de Hamburgers gekogt voor 10000 +mark.</p> +<p>Omtrent dit jaar heeft Philip de Goede, Hertog van Bourgondien, en +Graaf van Holland, eerst door veele laagen, en daar na door +dreigementen, Friesland getracht te overmeesteren. Doch de Friesen hier +tegen, maakten gezamenlyk eene onderlinge verbindtenisse, om hem met +een gemeene macht tegen te gaan.</p> +<p>In den jaare 1454 was te Groningen onder de burgerye een groote +onlust, ter oorzaake van eene zekere resolutie, by den Raad genomen, +dat geen inwoonder van de stad de waaren, welke van de landlieden ter +markt wierden gebragt, zoude mogen koopen; maar dat deze door +opkoopers, van den Raad daar toe gestelt, alleen zouden mogen worden +opgekogt, en dus verder aan de ingezetenen uitgesleten worden. Maar een +Warner Smith, Raadsheer der stad, stelde zich hier tegen, willende +zelfs zyn gryzen kop daar by opzetten, om de burgers van die last te +bevryden. Hy ging derhalven van het raadhuis, en maakte zulks aan de +Bouwmeesters en Gildens bekent. De Raad dit vernomen hebbende, is +aanstonds met 24 mannen vergadert; welke beslooten, dezen Raadsheer +Warner Smith om ’t leeven te laaten brengen. Weinig dagen hier na +vergaderde de Raad weder, en deed den Raadsheer Smith door een stads +Dienaar <span class="pagenum">[<a id="pb124" href="#pb124" name= +"pb124">124</a>]</span>ontbieden: doch hy merkte het quaad; geevende +daarom hier van aanstonds kennisse aan de Bouwmeesters en Gildens, en +hun gebiedende, naauwe wacht te houden voor het Raadhuis. Hier op ging +Smith met eene groote vrymoedigheid naar boven: maar den beul aan de +deur vindende, trad hy in de Raadkamer, zeggende: «<i>Wat, wilt +gy uw gebod met bloed schryven; door de handen van een beul?</i>” +Onderwyl zagen eenige heeren uit de vensteren, en vernamen dat de +geheele markt vol gewapende en oproerige menschen stond; derhalven +wierden zy met de uiterste verbaastheid aangedaan, en veranderden +gansch van resolutie: want de Raadsheer Smith wierd daar op niet alleen +vry verklaart, maar zelfs de genomene resolutie ook wederom +ingetrokken: waarom het gepeupel weêr vertrok.</p> +<p>In den jaare 1455 is het Verbond tussen de stad Groningen en de +Ommelanden voor den tyd van 10 jaaren vernieuwt. Waar op St. Martens +toren is gefondeert, en na vyf jaaren voltrokken.</p> +<p>In den jaare 1456 verscheen over Friesland eene ysselyke staartstar; +waar op, eenige jaaren na malkanderen, een groote duurte omtrent de +leevensmiddelen is gevolgt. Omtrent dezen tyd zoude, door de dapperheid +der Friesen, die doorgaans den H. Kryg volgde, om de inlandsche +oneenigheden te myden, wel 30000 Turken ter <span class= +"pagenum">[<a id="pb125" href="#pb125" name= +"pb125">125</a>]</span>neder gemaakt zyn, in de groote overwinningen +die de Hongaren bevogten.</p> +<p>In dezen tyd deed Tanne Kankena een inval in Oostringen, neemende +Jeveren in; en voerde daar na 300 menschen gevankelyk, als mede 3000 +stuks vee, naar Hargelingeland.</p> +<p>Omtrent den jaare 1457 is Sneek byna geheel afgebrand, blyvende de +dyk en ’t nieuw zand maar alleen over. Doch veel tyd daar na is +het weder opgebouwd.</p> +<p>Niet lang daar na wierd Slooten mede byna geheel door ’t vuur +verteert; zynde in den brand gestooken uit twistende eergierigheid van +eenige Edelen.</p> +<p>In den jaare 1459 hebben de Groningers hunne stad met nieuwe wallen, +gragten en poorten versterkt. Ook hebben zy David van Bourgondien, +Bisschop van Utrecht, voor hunnen Beschermheer aangenomen en +gehuldigt.</p> +<p>In den jaare 1461 is Harlingen mede door den brand geheel +vernielt.</p> +<p>In den jaare 1462, in October, sloegen de Vetkoopers tegen de +Schieringers by Aalsum; waar in de laatste verscheidene Grooten, en +omtrent 250 gemeenen verlooren.</p> +<p>In den jaare 1465 is de Zyl of Sluis van Offingawier door storm en +onweder weggescheurt; welke opening weder gestopt wierd door een stuk +land, leggende buitendyks, en afgescheurt zynde, daar weder in dreef, +<span class="pagenum">[<a id="pb126" href="#pb126" name= +"pb126">126</a>]</span>terwyl het door enige varkens en schaapen beweid +wierd.</p> +<p>In den jaare 1470 heeft Karel de Stoute de Friesen wederom getracht +onder ’t Huis van Bourgondien te brengen, op gelyke wyze als zyn +vader Philip, daar wy boven van gemeld hebben. Doch de Friesen vonden +zich geraden nochmaals hunne vryheid te verdedigen. Omtrent dezen tyd, +wierden tusschen Heemelum en Koudum, drie mannen en twee vrouwen +doodgeslagen, zonder dat elders van eenige verdere schade gehoort +wierd. En op Ameland quam een walvis, 83 voeten lang, aandryven.</p> +<p>In den jaare 1471 hebben de Groningers, na dat de Hertog van Beyeren +hun den oorlog hadde aangekondigt, hunne stad zeer vast gemaakt; +maakende eene aarde wal buiten de gragt, aan de zuidkant, met zes +steene torens: ook een steenhuis aan de inloopinge van de Hunse en Aa: +als mede de Heere en daar na de Ooster poort; en hebbende de stad +tegenwoordig acht poorten, daarze bevoorens ’er maar zes had +gehad.</p> +<p>Omtrent dezen tyd leefde de vermaarde en hooggeleerde jongeling +Andreas Canter, van Groningen, welke 10 jaaren oud zynde, by den Keizer +Frederik de derde ten Hove ontboden wierd, om zyne groote +geleertheid<a class="noteref" id="xd20e2057src" href="#xd20e2057" name= +"xd20e2057src">78</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb127" href= +"#pb127" name="pb127">127</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1472 wierd door Jonker Onno van Ewsum een zeer zwaare +toren te Middelstum gebouwd, dat geheel strydig tegen de gemaakte +verbonden was. De Groningers namen het daarom ook zeer qualyk; zendende +eenige Gecommitteerden derwaarts, om het werk te bezigtigen. Hy quam +ondertusschen zelve te Groningen, en betuigde niets quaads tegen de +stad in den zin te hebben; maar dat hy alleen een schuilplaats tegen +zyne vyanden zogt. Echter wierd hem door den Raad geordonneert, dat de +zwaarte der muuren van 6 tot 3 voeten moesten vermindert worden, +volgens hun gemaakt verbond. Doch Jonker Onno voer evenwel met het werk +voort: en om andere zwaarigheden, dachten de Heeren van den Raad niet +meer aan hem.</p> +<p>In den jaare 1474 deed een watervloed, over Friesland gaande, veel +schade aan menschen en beesten.</p> +<p>In den jaare 1477, den 17de van September, was ’er de Cosmus +en Damianus vloed: waar door in Friesland en elders zwaare schade +geschiede. By ’t klooster te Lidlum wierd een zeekalf gevangen; +en in de gragt van Bolswert wierden mede twee zeldzame visschen +gevangen, schynende de <span class="pagenum">[<a id="pb128" href= +"#pb128" name="pb128">128</a>]</span>eene vleugelen te hebben, en de +andere een zeehond te zyn.</p> +<p>In den jaare 1478 hebben de Groningers het slot te Wedde, van Hayo, +te Westerwolde, ingenomen en geslegt; maakende aanstonds op een andere +plaats een nieuw slot, en noemde het zelve Pekel a Burg, of Pekelburg; +alwaar de Groningers een Kastelein op stelden, welke over Westerwold en +het deel van den Oldambt, aan de eene zyde van den Dollaart, zoude +richten.</p> +<p>In den jaare 1480 is binnen Bolswert een kind met twee hoofden +gebooren. En te Leeuwarden zyn in dezen tyd de eerste Gildens in +gestelt.</p> +<p>In den jaare 1481 quamen de Keizerlyke Gezanten Steenbergen en Loo +te Groningen, en presenteerden hunne brieven aan den Raad en de +Gemeente, waar in de Keizer, den Burgemeesteren en Raaden in Groningen, +het Potestaatschap van Wester-Lauwers eeuwig en erffelyk gaf, zonder te +mogen beroepen worden, enz.; als mede met de ridderlyke <span class= +"corr" id="xd20e2077" title="Bron: ordre">orde</span> wierden +begiftigt, zo wel de toekomende als tegenwoordige Burgemeesteren en +Raadsheeren dezer stad. Ook gaf hy hun het recht, om goude en zilvere +munt te slaan. Doch het accoord wierd niet getroffen: waar van de +voornaamste oorzaak was, zo men zegt, om dat de Keizer een jaarlyksche +tribuit van 10000 rhynsche goudguldens eischte, te betalen uit de +inkomsten van Friesland over de <span class="pagenum">[<a id="pb129" +href="#pb129" name="pb129">129</a>]</span>Lauwers: ’t welk alhier +te zwaar wierd geacht.</p> +<p>In den jaare 1482 wierd het groote en vermaarde laatste verbond +tusschen de stad Groningen en Ommelanden voor den tyd van 40 jaaren +gemaakt. Waar na Stad en Lande heeft gefloreert, en in rykdommen +toegenomen. Waar op voorts de hooge en zwaare St. Martens tooren is +voltrokken<a class="noteref" id="xd20e2084src" href="#xd20e2084" name= +"xd20e2084src">79</a>.</p> +<p>In den jaare 1486, in October, overleed te Heidelberg de +Hooggeleerde en beroemde Rudolf Agricola; hy was te Baflo, in +Groningerland gebooren, en zeer geleerd in de hebreeuwsche, grieksche +en latynsche taalen; ook was hy een groot musicus, hebbende het groote +en deftige orgel in St. Martens kerk te Groningen eerst nieuws +gemaakt.</p> +<p>In den jaare 1487 is de stad Leeuwarden door de Schieringers +gewapenderhand ingenomen.</p> +<p>Ook hebben de Groningers een rykgeladen Hollands schip, ’t +welk de Oostfriesen genomen hadden, hun op de Wadden weêr +ontweldigt; wordende de roovers daar van te Groningen opgebragt, en den +kop afgeslagen. <span class="pagenum">[<a id="pb130" href="#pb130" +name="pb130">130</a>]</span></p> +<p>Daar na trokken de Groningers ’t Drenth in, en haalden Jonker +Aapke Ewsums Huis te Roôn om verre. Als mede hadden zy, onder het +bevel van Ulrich, te Dornum, een aanslag op den Dam; doch +vrugteloos.</p> +<p>Omtrent dezen tyd is een vrouwe ligchaam, 12 houtvoeten lang, uit de +zee opgeworpen, en aan het strand van Ter Schelling komen +aandryven.</p> +<p>In den jaare 1490 vermeesterden de Vetkoopers, die nu voor ’t +meerendeel door verloop van hunne zaaken, in Holland gevlugt waren, de +stad Workum; komende, onder ’t geleide van Yge Gaalema, uit +Holland over ’t ys aantreeden.</p> +<p>In dit zelve jaar is de wydberoemde Wesselius Gansefort, te +Groningen gebooren, aldaar overleden; zynde door zyne theologische +Studien zo beroemd, dat hy <i>’t Licht der Waereld</i> genaamt +wierd. Hy was ook een groot medicus, hebbende Paus Sixtus de vierde +eenige jaaren als Lyfmedicus gedient, en wierd in het geestelyke +Maagde-Klooster begraven.</p> +<p>In den jaare 1491 heeft Berlikum noch de voorrechten en vryheden van +stads gerechtigheid gehad. Omtrent dezen tyd ontstonden in Friesland +verscheidene branden aan huizen: ook vertoonden zich veele gezichten +aan de lucht, als voorboden van droevige tyden.</p> +<p>In dit zelve jaar hebben de Groningers die van Dokkum, Dongeradeel, +enz., mede <span class="pagenum">[<a id="pb131" href="#pb131" name= +"pb131">131</a>]</span>in hun verbond aangenomen, wordende het accoord +voorts opgemaakt, en op St. Lamberts Dag van weêrszyden +geteekent. Doch dit verbond heeft naderhand groote onlusten en +bloedstortingen veroorzaakt. Want de Groningers zyn daar na met een +groote krygsmacht in Friesland gevallen, om de malcontenten, die noch +tegen dat verbond waren, tot gehoorzaamheid te brengen; smeeten veele +steenenhuizen omverre, en zettede eenen Sikko Bolte voor Dokkum op een +rad.</p> +<p>In den jaare 1492 quamen de Leeuwarders mede in het Groninger +verbond. Maar die van Sneek, en meer andere Hovelingen daar omtrent, +bleven daar noch tegen; waarom zy met de Groningers, omtrent +Leeuwarden, in gevegt traden, daar zy zeer ongelukkig vegtende, van hun +100 mannen gedood, en 250 gevangen wierden. Doe stelden de Groningers +een Gouverneur te Leeuwarden en Dokkum, die deze twee steden, en +genoemde landen, uit hunnen naam, aldaar regeeren en bestellen +zoude.</p> +<p>In den jaare 1493 quam de Heer Otto van Langen, als Ambassadeur van +den Keizer Frederik de derde, in Friesland, om de partyschappen en +oorlogen, tusschen de Groningers en die van Sneek, met hunne +aanhangers, by te leggen.</p> +<p>Ook zyn de Friesen in dezen tyd in Munsterland gevallen, beroofden +en staken verscheidene dorpen in brand, en sloegen veele <span class= +"pagenum">[<a id="pb132" href="#pb132" name= +"pb132">132</a>]</span>menschen dood. Insgelyks deeden de Munsterschen +wederom aan de andere kant, spaarende noch kerk, noch dorp in +Friesland.</p> +<p>In den jaare 1494 hebben de Groningers hunne Gezanten aan den Keizer +Maximiliaan gezonden, die het gemaakte verbond met die van Oostergo +confirmeerde, mits aan hem betaalende 10000, en aan den Hertog van +Saxen 1000 rhynse guldens. Hier na zond de Keizer drie van zyne +Hofraaden in Friesland, te Leeuwarden, Dokkum, enz.; alwaar zy de +Groningers lieten huldigen, plicht en eed doen, uit naame des H. +Roomschen Ryks.</p> +<p>In dit zelve jaar heeft Keizer Maximiliaan de oude voorrechten en +vryheden der Friesen op nieuws weder door brieven bevestigt; beveelende +hun, als voorheen, wederom uit hunne eigene Edelen eenen Landsheer te +verkiezen, op dat de verwoede handelingen en heillooze scheuringen eens +ten einde mogten komen: dreigende hen, by nalaatigheid van dien, onder +een vreemd Heer te willen zetten, met een eeuwig verlies van hunne +vryheid; alzo hy zulks verstond, tot merkelyke ruste van het Duitsche +Ryk, te behooren.</p> +<p>Hier op wierd <span class="sc">Julius Deekema,</span> van Baard, by +gemeenen raade, tot Landsheer of Potestaat verkooren, om dat hy een man +was, vreedzaam van gemoed, en een haater van tweespalt.</p> +<p>In dit zelve jaar, ’s nachts omtrent twee <span class= +"pagenum">[<a id="pb133" href="#pb133" name= +"pb133">133</a>]</span>uuren, hoorde men digt by Bolswert, een +schrikkelyk geraas en getier, als van strydende heirlegers; zo dat de +wacht, de ronde doende, in ’t eerst meinde, dat ’er in der +daad een gevegt omtrent de stad was.</p> +<p>In den jaare 1495 hebben de Schieringers, gesterkt met de vreemde +krygslieden van Hertog Albrecht, uit Holland gehaalt, en wel 2000 +uitmakende, Workum en Hottingahuis ingenomen: brandschattende +Hindeloopen, Molkwerren, Staveren en geheel Wymertserdeel. Koudum +stakenze in den brand. Doe schattenze de Gaasterlanders. Deze riepen de +Woudlieden om hulp: en zich daar tegen kantende, belegerdenze te gelyk +Slooten.</p> +<p>In den jaare 1496, in January, hebben de Schieringers, die zich met +veele Geldersche krygslieden, onder den Oversten Fox, binnen Sneek +versterkt hadden, een tocht ondernomen, om de Woudlieden en +Gaasterlanders van ’t beleg voor Slooten te doen opbreeken: de +Woudlieden, yverende tegen de onderdrukkingen en brandschattingen der +Schieringers, die nu dagelyks veele Gelderschen in het Land hadden +gehaalt, stelden zich op Sneekermeer tot tegenweer; doch het ys, door +hunne zwaarte, aan stukken barstende, verdronken ’er veelen; die +staande bleeven, verweerden zich tot den laatsten man; zo dat ’er +over de 4500 Woudlieden omquamen, en de Overste Fox wierd zelve mede +gequetst. <span class="pagenum">[<a id="pb134" href="#pb134" name= +"pb134">134</a>]</span></p> +<p>De stad Harlingen door de Groningers, die naast eenige dagen in +’t Land gekomen waren, in bezettinge genomen zynde, wierden door +die van Franeker overrompelt; doch, door dien zy ’t blokhuis der +Groningers niet meester konden worden, moesten zy gemelde stad weder +verlaaten, na alvoorens dezelve uitgeplondert te hebben, en een Busse +of stuk Geschut, dat ’er ter verdediging der stad gevonden wierd, +mede naar Franeker te neemen. Daar na vermeesterdenze echter het +blokhuis, en de Groningers geraakten het Land uit.</p> +<p>In den jaare 1497, wierden Redmer Vealma, Ridder, en Barent Conders, +Burgermeester, met 7 a 8000 mannen, door de Groningers naar de Lemmer +gezonden; welke by Takezyl een sterk Kasteel bouwden. Daar na kogten de +Sneekers Jonker Fox met zyn krygsvolk uit Sneek, en geheel +Westfriesland, voor 8000 rhynse guldens.</p> +</div> +<div class="div2" id="erfheeren"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e2146" class="main">VI. Erfheeren.</h3> +<div class="div3" id="albrecht"> +<h4 id="xd20e2149" class="main">1. Albrecht, Hertog van Saxen.</h4> +<p class="firstpar">In den jaare 1498 is Albrecht, Hertog van Saxen, +door Keizer Maximiliaan in Friesland gezonden; hem aanstellende tot +Erfstadhouder, of Erfpotestaat van Oostergo, Westergo, Sevenwouden, +Groningen en Ommelanden, Ditmarsen, Strandfriesen, Wirsters en van +Stellingwerf: zynde de Keizer, <span class="pagenum">[<a id="pb135" +href="#pb135" name="pb135">135</a>]</span>door quaade aandieningen van +zyne Gezanten, verkeerdelyk onderricht omtrent de verschillen der +Landzaaten: te weeten, als dat dezelve wel tot merkelyk nadeel van het +Roomsche Ryk mogten uitvallen: heeft daarom de vryheid der Friesen +omverre geworpen, alschoon dezelve van Karel den Grootes tyden af, ook +by zynen vader Sigismund, en noch onlangs door hem zelve zo wel +bevestigt was. Maar de voornaamste oorzaaken waren, dat Hertog +Albrecht, hebbende de voogdyschap der Graaflykheid van Holland voor +Philip van Oostenryk bedient, die in het voorgaande jaar mondig was +geworden, eischte, voor de onkosten, die hy in den oorlog tusschen de +Hoekschen en Kabeljauwschen te beslegten hadde gemaakt, een zomma van +350000 rhynsche guldens: ter verzekeringe voor die zomma, eer het konde +opgebragt worden, heeft Maximiliaan Friesland, enz., als een leengoed +des Roomschen Ryks, hem te pande gegeeven; tot ’er tyd toe dat +gemelde 350000 rhynsche guldens door Philip of de zynen aan hem zouden +opgebragt zyn. Waar op Albrecht van Saxen, op zyn luimen leggende, hoe +hy een voet in het Land zoude krygen, heeft door heimelyke listen en +bezendingen zo veel te weege gebragt, dat eenige Schieringers, die nu +de zwaksten waren, een verbond met hem maakten. Doch de Hertog de +Friesen in ’t gemeen ongenegen vindende, besloot eerst om dezelve +met geweld te bedwingen; <span class="pagenum">[<a id="pb136" href= +"#pb136" name="pb136">136</a>]</span>maar in raad weder veranderende, +bragt door verscheidene listen en bedriegeryen vreemde krygslieden in +’t Land; waar door hy de Schieringers met veele geweldenaaryen +tot verdrag bragt, en hem in Westergo innamen. Daar op zyn de +Vetkoopers, na eenige vergeefsche tegenweer, mede tot de huldiging des +Hertogs wegens Oostergo vereenigt. Alleen stond Leeuwarden, en eenige +aanhang, hem noch tegen: doch na eenigen tyd belegert te zyn geweest, +gaf het zich mede in het verdrag. Hier op liet de Hertog te Leeuwarden +aanstonds een blokhuis bouwen, van de steenen der afgebrookene stinsen, +die hy tegens wille van de eigenaars liet afwerpen, om tot gemeld +blokhuis te gebruiken.</p> +<p>In den jaare 1499 had Graaf Edzard van Oostfriesland het oog op +Groningen, doch die van binnen zulks gewaar wordende, trokken uit, +onder het bevel van Ulrich, te Dornum, met 200 mannen, neemende den Dam +in en bezetteden de aankomsten aan de Eems, als Farmsum, Oterdum, +Reide, enz., en deeden verscheidene Ommelander heerenhuizen omverre +werpen. Evenwel trok Graaf Edzard met zyne krygsmacht over in den +Oldambte, bestaande het geheele leger uit 2800 burgers en soldaaten, +benevens de Ommelander Hovelingen, neemende aanstonds Pekel a Borg in. +Daar na dwongen zy de Oldambsters 2200 rhynse guldens brandschattinge +af; en trokken dus <span class="pagenum">[<a id="pb137" href="#pb137" +name="pb137">137</a>]</span>voort voorby Slochteren, tot in het +klooster Wittewyrum: waar door de Groningers den Dam en de andere +plaatsen verlieten; en dezelve door des Graaven volk wederom in +bezettinge wierd genomen. Graaf Edzard zelfs quam met 1000 burgers over +de Eems; hy was uit den Oldambte naar huis getrokken, en deed groot +geweld van rooven, branden, en schattinge te vorderen. Doch de +Groningers spaarden hunne vyanden ook niet. Nochtans maakte Graaf +Edzard een kasteel te Oterdum, en den Dam vast tot een +oorlogsstoel.</p> +<p>Ondertusschen zonden de Groningers 400 soldaaten, met een goed +gedeelte van oorlogsgereetschap voor het huis te Sauwert: ’t welk +ten eersten aan hun wierd overgegeven; wordende aldaar de vestingwerken +afgeworpen, en de bezettinge gevangkelyk mede in de stad gevoert.</p> +<p>Den 22ste van July is Jonker Fox met zyn volk, 250 mannen sterk +zynde uit Friesland, over Drenth, naar Graaf Edzard willende, door de +Groningers omtrent Cropewolde aangetast en geslagen; Fox zelve wilde +zich niet overgeeven, schoon hy verscheidene wonden gekregen had, maar +vogt, op zyn kniën leggende, zo lang tot hy den geest gaf. De +Groningers hadden hier een groote overwinninge, want 30 bleeven +’er, behalven Fox zelve, van de vyanden dood, en 125 wierden +’er gevangen.</p> +<p>Alhoewel deze Jonker Fox altoos der Groningers <span class= +"pagenum">[<a id="pb138" href="#pb138" name= +"pb138">138</a>]</span>ergste vyand is geweest, hebbende zy hem +evenwel, om zyne dapperheid, naar Groningen gevoert, en aldaar in de +Minnebroeders kerk, met eeretekenen begraven. Door het verslaan van +dezen Jonker Fox, heeft het plaatsje Foxhol zyne benaaminge +bekomen.</p> +<p>In dit zelve jaar, quam Hertog Albrecht, met zynen zoon Hendrik, te +Harlingen aan; en wierd eerst te Franeker, en daar na te Leeuwarden op +’t Oude Hof ingehuldigt. Binnen Franeker heeft hy, om eene goede +bestellinge der wetten in den Lande te geeven, den Hoogen Raad, die wy +nu noch het Hof van Friesland noemen, ingestelt.</p> +<p>Daar na vertrok Hertog Albrecht uit Friesland, naar Meissen, in +Duitschland, laatende zyn zoon Hendrik, aangestelt als Stadhouder, op +het Hof binnen Franeker; zynde het Slot van Sjaardema. Doch deze niet +wel onderrecht zynde, leide de gemeente ondraagelyke lasten op; waar +door een groot oproer ontstond.</p> +<p>In den jaare 1500 hebben de Friesen hem in Franeker met 16000 mannen +komen belegeren: en vooral waakende dat ’er geen meerder vreemd +krygsvolk in ’t Land wierd gebragt, zo namenze dit volgende voor +hunne leuze: <i lang="fy">Fjouwer lotter-claer leep aayen op in finne +herne in ien nest<a class="noteref" id="xd20e2177src" href="#xd20e2177" +name="xd20e2177src">80</a>.</i> Die dit <span class="pagenum">[<a id= +"pb139" href="#pb139" name="pb139">139</a>]</span>niet zeggen kon, +achten zy een Uitlander te zyn, en wierd aanstonds veroordeelt om +verdronken te worden. Om hunne belegeringe voort te zetten, en gemelde +stad te vuur en te zwaard wel aan te tasten, hebben zy de Groningers +ondertusschen voor vier stukken geschut, tot dit beleg benoodigt, alle +het zilverwerk en andere kostelykheden, uit alle kerken en kloosters +geligt zynde, te pande gegeven. Albrecht ondertusschen, met veel volk +uit Meissen te rugge komende, slaat, met een onderstand van den Graaf +van Holland, het leger voor Franeker weder op. Waar op die van +Leeuwarden hunne stad verlaaten: en Hertog Hendrik trok daar weder in, +bedryvende alomme veel moedwille, brengende veele Edelen en gemeene +lieden in ballingschap.</p> +<p>In dit zelve jaar is den Dam door de Groningers belegert, en zeer +hevig beschooten, maar het afkomen van Graaf Edzard, en de +overstroominge van het water, deed hen dezelve wederom verlaaten, en +naar Groningen trekken. Waar op des Graaven volk, in moedwil +uitbarstende, hier na de dorpen Wagenborgen, Uithuizen en Meden in +brand stak, waar door veele huizen verteerden.</p> +<p>Ook zynze daar na in de Marne gevallen, hebbende de Groningers, die +met de landlieden te zamen vereenigt waren, geslagen; en daar na +ongehoorde gruwelstukken van rooven, moorden en branden, <span class= +"pagenum">[<a id="pb140" href="#pb140" name= +"pb140">140</a>]</span>vrouwen verkragten, en kerkschenderye +bedreeven.</p> +<p>Groningen wierd door de Saxen op den eersten van Augusty aan de +noordzyde belegert, leggende het geheele leger voor de naaste +molenbergen van de stad; van waar hetzelve, doch met weinig schade, 15 +a 16 dagen beschoten wierd. Maar hunne schepen van proviand en +oorlogs-ammunutie lagen het Reidiep langs, waar by 1000 mannen Saxen +tot dekking in Jarges tigchelwerk geposteerd waren.</p> +<p>Onderwylen quam de Bisschop van Utrecht, met verscheidene heeren uit +de Staaten des Lands in ’t leger, en bewerkte zo veel tusschen +den Hertog van Saxen en de stad Groningen, dat de vrede op den 21ste +van Augusty te Aduard voor eenige maanden geteekent wierd. Waar op het +beleg aanstonds wierd opgebroken, en 12000 soldaaten daar van naar +Friesland gezonden; trekkende de Hertog zelve met het overige volk naar +den Dam, en van daar naar Embden; daar hy, na eene ziekte en +hoofdwonde, die hy door een musquetkogel in het beleg had ontfangen, op +den 8ste van September is komen te sterven.</p> +</div> +<div class="div3" id="k6.2"> +<h4 id="xd20e2204" class="main">2. Georg, Hertog van Saxen.</h4> +<p class="firstpar">Deze is, volgens het recht van erffenisse, in +’s vaders plaats gekomen; na dat zyn <span class= +"pagenum">[<a id="pb141" href="#pb141" name= +"pb141">141</a>]</span>broeder Hendrik zyn recht aan hem by verdrag had +over gedaan.</p> +<p>In den jaare 1501 hebben de Groningers 2000 soldaaten aangenomen, +onder voorwaarde, dat zy hen den Dam zouden helpen winnen, waar voor zy +dan zouden genieten, behalven de plondering, 7000 guldens, en al het +geene dat zy tot dien aanslag noodig zouden hebben. Daar op zynze den +18de van May met malkander uitgetrokken, en berenden voorts den Dam aan +drie kanten; neemende ondertusschen Delfzyl weg, en sloegen het daar +binnenleggende guarnisoen dood. Vervolgens deeden zy verscheiden +stormen op den Dam, en schooten ’er den brand in: maar die van +binnen zich mannelyk kwytende, sloegen hen t’elkens af. +Ondertusschen quam Graaf Edzard met 4000 mannen over de Eems, regt uit +naar den Dam, stellende zyn krygsvolk, in drieën verdeelt, in +slagorde, met het geschut vooraan, en marcheerde alzo op den weg van +Jukwert, regts tegens hunne vyanden in; waar op het bloedvergieten +aanging, en wierd ’er zo gruwelyk onder de Groningers geslagen, +dat ze den Dam moesten verlaaten, en de vlugtende tot aan Groningen +nagezet; die zo droevig verslagen of in de Damstervaart verdronken, dat +’er, naar ’t zeggen van zommige, 3000 mannen wierden +verlooren, waar onder vier Burgemeesters zoonen van Groningen, als +Albert Jarges, Harmen Jarges, Gosen Schaffer, en Johan Mepsche. +<span class="pagenum">[<a id="pb142" href="#pb142" name= +"pb142">142</a>]</span>Daar na namen de Saxen het Huis te Mude in, en +verbranden eenige molens en kapellen aan de noordzyde voor Groningen; +ook op een na alle de molens en huizen aan de zuidkant, tot aan de +gragtswal.</p> +<p>In den jaare 1502 quam de jonge Hertog van Saxen in Groningerland, +by hem hebbende zes Graaven, veele Edelen, 200 ruiters en 300 +soldaaten, met allerlei veldstukken en bagagie. De eerste nacht bragt +hy door te Aduard, mits naauwe wacht houdende voor de Groningers, +hoewel ’t bestand noch liep. Van daar trok hy naar den Dam, +alwaar hem de burgers met kruissen en vaanen te gemoet traden, en met +veele eeretekenen in haalden. Zy droegen altemaal vellen op hunne +knieën, ten teeken van onderwerping: waar op de hovelingen uit de +Ommelanden, in den Dam wezende, hem mede huldinge en eed hebben +gedaan.</p> +<p>In dezen tyd hebben de Groningers met Hertog Karel van Gelder een +verbond gemaakt; mits dat de wederzydsche burgers in elkanders land een +vryen koophandel zouden mogen dryven.</p> +<p>In den jaare 1504 heeft Graaf Edzard, by de punterbrug, een zeer +sterk kasteel laaten bouwen; ’t welk naderhand Weerdenbras +genaamt is geworden.</p> +<p>In den jaare 1505 was te Harlingen een zwaare nood van water, waar +door veele dyken doorbraken. Daar op volgde een groote droogte in den +lande, waar door <span class="pagenum">[<a id="pb143" href="#pb143" +name="pb143">143</a>]</span>zwaare branden in de veenen wierden +veroorzaakt: als ook te Hindeloopen, dat met ’er kerk voor +’t meerendeel geheel verteerde.</p> +<p>In dit zelve jaar, den 8ste van April, trok een party Groninger +burgers en soldaaten naar Onderdendam, en bragten by hunne te rugkomst +14 Saxische soldaaten en twee boeren gevankelyk mede in Groningen; waar +door het oorlogsvuur weder ontstooken wierd.</p> +<p>Den 20ste dito quam een troup Saxischen uit Aduard, in den nacht, by +de Aa Poort, en verbranden aldaar 8 a 9 huizen. Daar tegen zonden de +Groningers 4 a 500 mannen naar Oosterwyrum en de omleggende plaatzen, +brandende het dorp Heveskes geheel af, en haalden een grooten buit van +ossen, koeyen en schaapen van Wytwert, enz.; alwaar de kerken wierden +aangetast, de goederen daar uit gehaalt, en naar Groningen gevoert.</p> +<p>Den 22ste van Augusty wierden de Groningers en Saxischen te Haren +handgemeen, alwaar de eersten 20, en de laatsten 100 mannen op het +slagveld lieten leggen.</p> +<p>Aldus de oorlog wederom een begin genomen hebbende, droeg de Hertog +van Saxen het veldheerschap op aan Graaf Edzard van Oostfriesland, en +Jonker Vitus, van Draaksdorf, die de Groningers ’er toegangen +zeer naauw lieten bezetten: waar door die van binnen, zich zeer +geprangt vindende, en van alle hulpe ontbloot ziende, wierd het +<span class="pagenum">[<a id="pb144" href="#pb144" name= +"pb144">144</a>]</span>gemeene volk nochtans, door de onmenschelyke +wreedheden der Saxen, te meer verbittert: waarom de Groningers hunne +bescherminge by iemand wilden zoeken. Hier op verkozenze Graaf Edzard, +van Oostfriesland, voor hunnen Beschermheer; aan wien zy de stad +opdroegen; waar van de artykelen in den jaare 1506, op den 24ste van +April, wierden bezegelt, wordende in dezelve alle de privilegien en +vryheden, die Groningen met haare ingezetenen ooit gehad hadden, +behouden. Daar op quam de Graaf met zyne keurlyke krygsbenden, verzelt +met veele Edelen, naar Groningen af; gaande de Magistraat van de Stad, +benevens de jonge manschap en soldaaten, door de Poele Poort uit, hem +tot aan Ooster Hoogebrug te gemoet, en deeden hem aldaar den eed van +getrouwheid. By de Poele Poort gekomen zynde, ontfong hy uit handen van +Burgemeesteren de sleutels van de stads poorten. Vervolgens wierd de +Graaf met een prachtige staatsie, onder het losbranden van ’t +kanon, trommen- en trompettengeschal, luiden der klokken, enz., ter +stad ingehaalt; rydende alzo de Poelestraat door, naar de markt, alwaar +het krygsvolk in volle wapenen, in ryen en gelederen geschaart stond, +tot aan de hoek van de Gelkingestraat, daar het logement voor hem +bereid was. Daags daar aan ging hy in St. Walburgs kerk, alwaar de +burgers hem huldinge, pligt en eed deeden, volgens inhoud <span class= +"pagenum">[<a id="pb145" href="#pb145" name="pb145">145</a>]</span>van +het accoord. Daar na deed de Graaf een sterk en zwaar kasteel bouwen, +tusschen de Steenstil en Ooster Poort, zynde voorzien met zeer wyde en +diepe gragten en hooge wallen.</p> +<p>In den jaare 1506 quam Hertog Georg in Friesland, en wierd +ingehuldigt. Hy gebood, om over geheel Friesland te gebruiken de +Workumer ellen, het Bolswerder loopen, de Leeuwarder kanne, de Keulsche +wicht; en het Hof van Gerichte, by zynen vader te Franeker ingestelt, +liet hy naar Leeuwarden vervoeren. Daar na liet hy het Bild allereerst +bedyken, na dat het al eenige jaaren goed vast land was geweest, en by +zynen vader Albrecht in eigendom ware genomen, zonder dat de Staaten +des lands daar in bewilligt hadden.</p> +<p>In dezen tyd heeft gemelde Hertog ook de Floreen Rente over den +Lande gestelt, en elk naar hunne schattinge doen betaalen; waarom, om +het zo veel te gemakkelyker in te vorderen, hy het Landschap in zyne +hoofddeelen onderscheiden heeft: die wy nu Grietenyen noemen.</p> +<p>In den jaare 1507 heeft de Hertog van Saxen, na dat Graaf Edzard +Groningen in ’t bezit had genomen, groote pretensien van den +Graaf en de Groningers gevordert. Doch deze questien zyn te Constans op +den Ryksdag gebragt, alwaar wederzydsche Gezanten wierden gezonden; +maar naderhand ook te Keulen hervat. <span class="pagenum">[<a id= +"pb146" href="#pb146" name="pb146">146</a>]</span></p> +<p>In dit zelve jaar is de vaart van Leeuwarden naar Franeker, en naar +Bolswert begonnen gegraaven te worden.</p> +<p>In den jaare 1508 is Norden, in Oostfriesland, door zyn eigen vuur +voor ’t meerendeel verbrand. En op den 16de van October was de +tweede St. Gallus watervloed, welke in Oostfriesland en elders groote +schade veroorzaakte: wordende in de zelve kabeljauw en wytingen voor +Groningen gevangen.</p> +<p>In den jaare 1509, den 26ste van September, was ’er een hooge +watervloed over Friesland, Groningerland, en elders, waar door niet +alleen verscheidene dyken zyn weggespoelt, maar ook veele menschen en +beesten verdronken. By de Dollaart scheurde een stuk lands af, op welke +10 a 12 zwaare beesten te weiden gingen, van het overige land in den +Oldambte, en dreef over de Dollaart, in Reiderland, alwaar het vast en +behouden bleef zitten; ’t welk naderhand een oorzaak van proces +gaf tusschen die van ’t verdrevene en ’t aangespoelde stuk +land.</p> +<p>In den jaare 1511 ontstond ’er te Leeuwarden een zwaare brand, +die wel 200 huizen verteerde.</p> +<p>In den jaare 1512 wierd Koeverden door Roelof van Munster, gewezene +Drost van ’t Drenth, met verrassinge ingenomen. Doch zeer kort +hier na, heeft de Bisschop Munster hem wederom belegert, en tot +verlaatinge <span class="pagenum">[<a id="pb147" href="#pb147" name= +"pb147">147</a>]</span>dier plaats gedwongen; stellende daar doe +wederom tot Drost Adolf van Rechteren.</p> +<p>In den jaare 1513 zond de Keizer Maximiliaan een scherp mandaat aan +Graaf Edzard, hem gebiedende, op zwaare straffe, de stad Groningen te +verlaaten, en dezelve aan den Hertog van Saxen in te ruimen: doch +vrugteloos.</p> +<p>In den jaare 1514, in het begin, deed de Hertog van Saxen, ziende +dat hy ’t met die van Groningen niet eens konde worden, een inval +in Oostfriesland, doende allerlei wreedheden van moorden, brandschatten +en branden. Zy belegerden zelfs Lieroort; doch dat zy, na de Hertog van +Brunswyk zyn leeven daar voor had verlooren, moesten verlaaten.</p> +<p>Den 7de van Juny wonnen de Saxen in Groningerland het sterke +klooster Selwert, doende het zelve versterken, en met een sterk +guarnisoen bezetten. Ook hebben zy Delfzyl met geweld ingenomen, +slaande aldaar alles dood dat zy vonden, slegten de werken, en staken +het plaatsje in brand.</p> +<p>Voorts quam Graaf Edzard, na dat hy zyn eigen land tegen de Saxen +had verdedigt, met 700 mannen hulptroepen te Groningen; die op den +volgenden dag buiten de Bottinge Poort met de Saxen slaags raakten, +waar door veelen sneuvelden.</p> +<p>Den 21ste van July, trok de Hertog van Saxen met zyn leger, om zich +aan Groningen <span class="pagenum">[<a id="pb148" href="#pb148" name= +"pb148">148</a>]</span>en Graaf Edzard te wreeken, voor den Dam, doende +die plaats aan drie zyden belegeren. Daar binnen waren 800 kloeke +welgewapende mannen, een goede meenigte boeren, en een strydbaare +burgerye tot bezettinge. Otto van Diepholt was Commandeur; benevens hem +waren ’er noch eenige dappere Edelen. De belegeraars damden de +slooten, en sloegen by nacht een brug over de vaart: zy aprocheerden, +werkten in de aarde, en schooten met gloeijende kogels hevig op de +stads vesten en poorten. Die van binnen queeten zich dapper: maar de +groote menigte der vyanden stormde op den 3de van Augusty op de drie +poorten te gelyk, met een afgrysselyk geweld: na dat zy t’elkens +waren afgeslagen, met den jongen Hertog van Brunswyk achter hen, +roepende vreesselyk, en dreef zyn volk alzo aan, tot dat zy eindelyk de +belegerden overwonnen, en in de stad quamen; waar op het moorden +aanging, wordende in de eerste furie noch kerken, noch autaaren, noch +kraamhuizen gespaart. De jonge Hertog rende door de straaten, met het +bloote zwaard in de hand, roepende: <i>Sla dood, sla dood, tot wraake +van myn Vader!</i> Veelen zyn op de autaaren, eenige met de beelden +omvat, en andere met het kruisifiks in hunne handen, omgebragt. Eylco +Lewe stond met een lang slagzwaard in zyn hand, en sloeg zo gruwelyk +onder de vyanden, dat ’er veelen met hem gedood wierden. Het +getal der <span class="pagenum">[<a id="pb149" href="#pb149" name= +"pb149">149</a>]</span>dooden wierd in alles op 1136 gerekent. Omtrent +200 soldaaten en weinige burgers wierden ’er gevangen genomen; +doch 150 waren ’er reeds in den beginne der overval ontkomen. De +Commandant Diepholt, en noch een Kapitein, wierden gekeetent en +gevangkelyk naar Medenblik gevoert. De vrouwen en kinderen wierden ook +gevangen gezet en gepynigt, om de verborgene schatten aan te wyzen; en +daar na naakt en bloot ter stad uitgejaagt. En de schoonste maagden en +jonge vrouwen wierden door de soldaaten eenigen tyd tot vuile lusten +gehouden.</p> +<p>Hier na heeft Graaf Edzard de Regeeringe van Groningen verlaaten: +waar op de Groningers Karel van Egmond, Hertog van Gelderland, voor +hunnen Beschutsheer hebben aangenomen; doende voorts den eed aan zyn +Marschalk Willem van Ojen op den 3de van Novemb. in St. Walburgs +kerk.</p> +<p>In den jaare 1515, omtrent Driekoningen Dag, hebben de Saxischen uit +den Dam de kerk en ’t geheele dorp Farmsum geplondert en ten +eenemaal verbrand.</p> +<p>Den 17de van Maart namen de Groningers het kasteel of blokhuis by +Aduwarderzyl in, en hebben het ten eenemaal geraseert en geslegt. Ook +hebben zy, met hulpe Van Graaf Edzards volk, Delfzyl met geweld +ingenomen: als mede den Dam, alwaar in ’t uittrekken der Saxische +troupen een groot tumult ontstond; want de burgers en eenige +<span class="pagenum">[<a id="pb150" href="#pb150" name= +"pb150">150</a>]</span>soldaaten, de oude bejegeningen noch in ’t +hoofd zittende, vielen in hunne achterhoede, plunderden de bagagie, en +ontnamen hun vele goederen.</p> +<p>Daar na quam de zwarte Hoop, zynde een zamengeraapt volk van ruim +5000 koppen, in Friesland vallen; welke alle de dorpen, daarze aan +quamen, in koolen zettede, als mede de steden Workum, Hindeloopen en +Molkwerren ook afbranden.</p> +<p>Ook hebben de Groningers het kasteel Weerdenbras, by de Punterbrug, +ingenomen.</p> +<p>Na dat Hertog Georg in voorige jaaren veel moeite met de Groningers +en Graave van Oostfriesland hadde gehad, en de Graave met de Groningers +hunne gerechtigheid aan Karel, Hertog van Gelderland, overgedraagen +hadden, zo hebben de Gelderschen de Sevenwouden en ’t grootste +gedeelte van Westergo met een meenigte van volk afgeloopen. Waar op +Georg van Saxen, geen middel ziende om de Friesen weêr onder zyn +geweld te krygen, uit het land vertrokken is; laatende zynen Stadhouder +Everwyn, Graave van Benthem, alhier.</p> +<p>Ondertusschen maakten de Gelderschen in de Zuidhoek, als te Workum, +Hindeloopen, Molkwerren, Staveren en Slooten, <span class="corr" id= +"xd20e2290" title="Bron: zeinschepen">zeilschepen</span>; om in de +Zuiderzee op het ontzet der Hollanders te kruizen: onder dewelke zich +Groote Pier, geboortig van Kimswert, mede begeeven heeft. Deze Groote +<span class="pagenum">[<a id="pb151" href="#pb151" name= +"pb151">151</a>]</span>Pier was door de Saxischen van alle zyne +goederen en welvaart beroofd, ook hadden zy het dorp, daar hy woonde, +in brand gestooken: waarom hy met een aanhang van meer dan 500 +vrienden, op gemelde schepen gegaan was: en hebbende verscheidene +gelukkige zeeslagen met de Hollanders gehouden, en veele scheepen van +hen genomen, zo maakte hy verder de geheele Zuiderzee vry.</p> +<p>Hertog Georg, veel geld en moeiten te vergeefs verspilt hebbende, om +de Friesen te vermeesteren, droeg, na alle zyne nederlagen, het +erfrecht over aan den Prins van</p> +</div> +<div class="div3" id="bourgandien"> +<h4 id="xd20e2298" class="main">2. het Huis van Bourgondien.</h4> +<div class="div4" id="karel5"> +<h5 id="xd20e2301" class="main">1. Karel de Vyfde.</h5> +<p class="firstpar">In dit zelve jaar 1515, <span class= +"sc">Karel,</span> Koning van Spanje, en na een korten tyd Keizer van +’t Roomsche Ryk, nu Erfheer van Friesland geworden zynde, stelde +Graaf Floris van Ysselstein tot Stadhouder aan; die zich met de zynen +eerst alleen binnen Leeuwarden, Franeker en Harlingen moest verhouden: +zynde het overige des Lands meest door de Gelderschen bezet; tot +welkers voordeel Sneek en Slooten in dien tyd <span class= +"pagenum">[<a id="pb152" href="#pb152" name="pb152">152</a>]</span>met +muuren en sterktens zyn vast gemaakt<a class="noteref" id= +"xd20e2310src" href="#xd20e2310" name="xd20e2310src">81</a>.</p> +<p>En gemelde Groote Pier, speelende alle zeilen blank<a class= +"noteref" id="xd20e2318src" href="#xd20e2318" name= +"xd20e2318src">82</a>, nam weg alles wat tegen de Gelderschen aanquam, +werpende veele menschen overboord: en inzonderheid te Workum, dat hy +inneemende, de Hollanders de voeten spoelde, daar by voegende dit grove +Friesche vloekwoord: <i lang="fy">Sjug ho kenne dy D: tjietten +swomme<a class="noteref" id="xd20e2339src" href="#xd20e2339" name= +"xd20e2339src">83</a>.</i></p> +<p>In den jaare 1516, in April, is Delfzyl, na dat de Graaf Edzard zyne +bezetting daar uit had genomen, door Boele Ripperda, van haare +vestingen beroofd. Daar op zyn de Groningers, met hulpe van zommige +Ommelanders, uitgetrokken, hebbende den Dam gedemanteleert, en voorts +Weerdenbras ook geraseert. Verder, het kasteel van <span class= +"pagenum">[<a id="pb153" href="#pb153" name= +"pb153">153</a>]</span>Graaf Edzard, te Groningen gebouwd, wederom +afgebroken.</p> +<p>In den jaare 1517 quam ’er weder zulk een hooge watervloed, +dat het water eene elle boven de dyken stond; waar men de schade wel +kan afmeeten.</p> +<p>Groote Pier beschermde Sneek, tegen de belegeringe der +Bourgoenschen; en nam Hindeloopen weder in, dat de gemelde +Bourgoenschen vast gemaakt, en met 300 mannen bezet hadden: en daar na +Medenblik, dat hy verbrande.</p> +<p>In dit jaar wierd ook tusschen de Bourgoenschen en den Hertog van +Gelderland een verdrag gemaakt, na dat aan weêrszyden veele +vyandelykheden waren voorgevallen; waar door de steden nu van de eene +en dan van de andere zyde waren ingenomen, en de platte landen veel +geweld, moord en brand hadden geleden. Doch Groote Pier, met die de +Gelderschen aanhingen, zich hier noch niet toe verstaande, bleven even +standvastig tegen de Bourgoenschen, en begeerden Pier voor een +Beschermheer der vryheid geacht te wezen; dat hy voorheen ook zoude +gedaan hebben, byaldien het zommigen niet verbrod hadden. Als hy door +eenen Hollander in een brief tot afstand geraaden wierd, bespotte hy +hem met een rymtje na dien tyd, voegende boven het zelve al boertende +deze Eeretytelen: <i>Ik, Groote Pier, Koning van Friesland, Hertog van +Sneek, Graaf van Slooten, Vryheer van <span class="pagenum">[<a id= +"pb154" href="#pb154" name="pb154">154</a>]</span>Hindeloopen, en +Capitein-Generaal van de Zuiderzee</i><a class="noteref" id= +"xd20e2372src" href="#xd20e2372" name="xd20e2372src">84</a>.</p> +<p>Dus wierd de vereeniging door de Gelderschen verbrooken, en des +Keizers volk moest, als voorheen, zich alleen in Leeuwarden, Franeker +en Harlingen verhouden. Groote Pier deed ondertusschen de Keizerschen +op de Zuiderzee veel afbreuk, neemende gestadig aan weg alles wat hem +voorquam.</p> +<p>In den jaare 1518 heeft de Hertog van Gelder het accoord van +Maarschalk Willem van Ojen met de Magistraat van Groningen, uit zyn +naam ingegaan, geconfirmeert en gezegelt.</p> +<p>In den jaare 1519, den 6de van February, wierd te Arnhem het +vorstelyke bruiloftsfeest van den Hertog van Gelder met de Hertoginne +van Brunswyk Lunenburg zeer prachtig gehouden: zynde aldaar uit deze +Provintie van Groningen mede verzogt, Ludolf Conders, en Klaas +Schaffer, Burgemeesteren; Willem Frederiks, Priester van St. Martens +kerk, wegens de stad; en Roelof Lennep, Ritmeester, wegens de +Ommelanden. Dewelke allen zeer prachtig uitgedost waren; Willem op een +wagen, en de anderen te paard, zynde alle de paarden eveneens met +blinkende wapenen over hunne gansche ligchamen bedekt, verzelt +<span class="pagenum">[<a id="pb155" href="#pb155" name= +"pb155">155</a>]</span>met 30 ruiters, in heerlyke kleederen. Hunne +geschenken, dieze voor het jonge paar mede bragten, bestonden in twee +zilvere wynkannen, en twee zilvere schenkvaten, zeer konstig verguld en +bearbeid, wegende over de 50 mark zilver. Daar nevens bragten zy 4 +welgemeste ossen, van een buitengewoone zwaarte, en 4 schoone +paarden.</p> +<p>In dit zelve jaar, als Groote Pier bemerkte, dat de Gelderschen het +land, even als de Saxischen voorheen, onder het juk van slaavernye +meenden te brengen, zo quiteerde hy daarom zyn ampt, en zettede zich +gerust binnen Sneek ter neêr, alwaar hy zyn leeven na eenigen tyd +heeft geëindigt.</p> +<p>In den jaare 1520 wierd het klooster te Aduard, het waereldsche +gebied, mitsgaders het recht van patroonschap over Suidhorm en Wyrum +ontnomen, om reden dat eenige monniken op St. Bernards dag, onder een +gastmaal, dat jaarlyks wierd gehouden, twee Edellieden, Hendrik en +Frederik Gaykinga, vegtenderhand hadden doodgeslagen.<a class="noteref" +id="xd20e2388src" href="#xd20e2388" name="xd20e2388src">85</a> +<span class="pagenum">[<a id="pb156" href="#pb156" name= +"pb156">156</a>]</span></p> +<p>Als Karel de vyfde nu tot Roomsch Keizer was verkooren, heeft hy in +den jaare 1521 Georg Schenk tot Stadhouder over Friesland aangestelt: +die, met zyn leger te Arum staande, de Geldersche steden, Sneek en +Bolswert heeft gebrandschat: doch Stoffel van Meurs, Stadhouder der +Gelderschen, vertrok naar Workum, dat hy vast maakte, om gemelde +brandschatting der Bourgoenschen af te weeren.</p> +<p>Hier op dreven de Sneekers de Gelderschen uit; het welk die van +Bolswert, weinig tyd daar na, mede deeden.</p> +<p>In dit zelve jaar, den 12de van May, is de Hertog van Gelder, door +de Staaten der Ommelanden, mede tot hunnen beschutsheer aangenomen.</p> +<p>In den jaare 1522, den tweede van November, quam de Hertog van +Gelder te Groningen; wordende door de Magistraat buiten <span class= +"pagenum">[<a id="pb157" href="#pb157" name="pb157">157</a>]</span>de +Oosterpoort opgehaalt, en tot aan de St<span class="corr" id= +"xd20e2406" title="Bron: ,">.</span> Martens Kerk geleid; alwaar hy +door Mr. Willem, Kerkheer, ontfangen wierd, die hem mede naar zyn huis +nam en logeerde. Des anderen daags ontfing hy op het raadhuis de +sleutelen van de stads poorten, en den eed van de Magistraat en de +Gezworene Gemeente, en vervolgens in St. Walburgs kerk van het gemeen. +Des Sondags daar aan wierd hy door de Magistraat der stad op het Heeren +Wynhuis zeer prachtig ter maaltyd onthaalt. Daar na, de Hertog +vertrokken zynde, zond hy Jasper van Marwyk als Stadhouder te +Groningen, die zyn logiment nam op Munnikeholm.</p> +<p>In den jaare 1523 bouwde Stoffel van Meurs een blokhuis te Workum, +en den tooren versterkte hy met gragt en wallen, om de zeekust tegen de +Bourgoenschen te beschermen. Maar wierden van Schenk vermeestert, die +den tooren van boven af liet werpen, en het blokhuis met veel volk +bezette. In welken tyd ook de geweldige Stins van Inthiema door de +Keizerschen verbrand en vernietigt is. Doe zonden de Gelderschen eenige +zeeroovers uit Dokkum; het welk de Bourgoenschen belegerden, en mede by +verdrag inkreegen. Ook vlugten de Gelderschen van Bolswert naar +Slooten; dat zich, belegert ziende, mede aan Schenk over gaf. En by een +gemeen opbod der landlieden, zyn de Gelderschen t’eenemaal +<span class="pagenum">[<a id="pb158" href="#pb158" name= +"pb158">158</a>]</span>uit het land gejaagt: en Karel de vyfde tot +Erfheer over Friesland bevestigt.</p> +<p>Ook is Schenk en Wassenaar, uit naam des Keizers, in de Ommelanden +gekomen, roovende en brandende zeer schielyk onder de landlieden; +vervolgens ontboden zy hen om den Keizer te beëedigen te +Noorthorm, mits tot boete geevende 32000 goudguldens.</p> +<p>In den jaare 1525, des Vrydags voor St. Laurens, geraakte de stad +Groningen in een groot oproer; alzo de Bouwmeesters en Gildens zich +heimelyk verbonden hadden van hunne goederen ’er by op te zetten, +om alle de accynsen, uitgenomen de wyn en het Hamburger bier, af te +schaffen. Zy hadden dieshalven by de twee Bouwmeesters, noch 24 van de +voornaamste personen uit de Gildens gekooren, die het zelve aan den +Raad zouden voordraagen. Als deze voorstellinge op het raadhuis +geschiede, stond de geheele markt van het gemeen bezet, raazende en +tierende als verwoede menschen, die door des Overigheids redenen niet +te stillen waren. Een groote hoop liep als woedende op het stadshuis, +met een groot stuk hout in de handen, en stoote de deur van de +raadkamer daar mede open; voorneemens om den geheelen Raad dood te +slaan. De geene die beneden stonden, met bloote messen in hunne handen, +riepen: <i>Sla dood, sla dood; werpt ons de verraaders ter vensteren +uit!</i> Waar door de Raad zich genoodzaakt vond, deze gecommitteerden +<span class="pagenum">[<a id="pb159" href="#pb159" name= +"pb159">159</a>]</span>te zeggen, hunne begeerte te zullen voldoen: +doende daar op de klok luiden, en hunne wille publiceren. Waar door het +woedende gepeupel wederom vertrok.</p> +<p>In den jaare 1527 was ’er wederom een groote onlust te +Groningen, waar door omtrent verscheidene magistraatspersoonen hun +leeven zouden verlooren hebben: want een Jan Gryp, zynde een groot +oproermaker, trok zyn zwaard uit, en riep: <i>Sla dood!</i> en sloeg +den Bouwmeester Jan.... onder den voet, houwende nochmaals verscheidene +keeren naar hem; doch wierd, door toedoen van anderen, noch gelukkig +gered. De Raad, vergadert zynde, vlood van het stadshuis; ziende ieder +om een goed heenkomen. De Burgemeester Hillebrands, Roltman en Rein +Duirds, met noch eenige andere Raadsheeren, liepen in de St. Martens +kerk; maar de Burgemeester Ludolf Conders viel by de waag onder het +gespuis; waar door hy nochtans door eenige raadsgezinde burgers +gelukkig wierd ontzet, neemende daar op de vlugt, de Heere Poort uit, +naar Helpman op zyn hofstede.</p> +<p>Dit zelve jaar overleed Graaf Edzard van Oostfriesland, oud zynde 66 +jaaren, binnen Embden; wordende des Vrydags na vastenavond tot Norden +begraven. Na hem succedeerde Graaf Enno daar op, in zyns vaders +plaats.</p> +<p>In den jaare 1530 heeft Keizer Karel aan zynen Stadhouder Schenk +last gegeeven, <span class="pagenum">[<a id="pb160" href="#pb160" name= +"pb160">160</a>]</span>om Dokkum en Slooten, welke Steden hy, na +’t vertrek der Gelderschen, hadden doen vast maaken, de wallen +wederom te slegten.</p> +<p>In dit zelve jaar, den 10 van July, nam Graaf Enno van Oostfriesland +Widmond door verrassinge in; en belegerde voorts Ezens; waar op hy +verscheidene maalen stormde, en veel volk verloor; doch op den 28ste +van September hebben die van binnen zich aan hunne vyanden +overgegeeven; waar op, Jonker Balthazar een voetval voor Graaf Enno +doende, pardon bequam.</p> +<p>In den jaare 1531 heeft Jonker Balthazar een hoop krygsvolk +aangenomen, waar mede hy in Graaf Enno’s land trekkende, alles in +brand stak wat hem voor quam; sleepende een grooten buit met zich; en +begaf zich naderhand onder den Vorst van Gelder.</p> +<p>In den jaare 1533 heeft Jonker Balthazar den Overste Meindert van +Ham met omtrent 2000 Geldersche soldaaten te Jemmigen, in Reiderland, +gezonden: maar Graaf Enno hen te gemoet trekkende, heeft van hen een +Vendel Gelderschen, welke by de Noorth verachtert waren, ter neêr +geslagen. Doch een weinig tyd daar na, hebben de Gelderschen de +Oostfrieschen aangegreepen, en deerlyk geslagen; waar door in ’t +geheel omtrent 400 mannen zyn gebleven, en waar onder veele braave +persoonen van aanzien.</p> +<p>In den jaare 1535, den 30ste van Maart, zyn omtrent 300 zo genaamde +Wederdoopers, na datze hunne leere in Friesland <span class= +"pagenum">[<a id="pb161" href="#pb161" name= +"pb161">161</a>]</span>openbaar hadden voorgestelt, byeen getrokken, +overvallende Oldenklooster, by Bolswert, en namen het in; noodzaakende +de monniken daar uit te vlugten; en van gedachten zynde, by aldien de +Landsheer hen mogt komen bestormen, zouden de bestormers zelve door +hunne eigene wapenen gedood worden. Maar de Gouverneur G. Schenk zulks +gewaar wordende, zond een troup soldaaten derwaarts, en overweldigde +het klooster aanstonds; waar door in de eerste furie het meestedeel +dier arme menschen door de kling wierden gejaagt: 24 zyn ’er +vervolgens aan galgen opgehangen, en 15 onthalst; en de vrouwen en +maagden eenige te Leeuwarden, en andere in het Hempensermeer doen +verdrinken.</p> +<p>In den jaare 1536 heeft Menno Simons, Priester te Witmaarsum, zyn +priesterambt verlaaten, en zich tot de Wederdoopers begeeven: waar van +dezelve den naam van Mennisten hebben bekomen, zo als zy noch in +Friesland, zonder onderscheid, allen genoemt worden.</p> +<p>In dit zelve jaar, hebben de Groningers hunne hulpe aan den Hertog +van Gelder tegens Graaf Enno van Oostfriesland opgezegt. Waar over de +Hertog zeer te onvreden zynde, zyne krygsmacht deed vermeerderen, en +den Overste Meinard van Ham met de zelve den 29ste van April naar den +Dam zond; die aldaar ten eerste de vestingen deed versterken, steekende +de voorstad by de Steenstil- <span class="pagenum">[<a id="pb162" href= +"#pb162" name="pb162">162</a>]</span>en Poelepoort in brand; als ook de +voorstad van de Ebbinge- en Botteringepoort; waar door, alzo de vlam +over de wal quam, omtrent de Peperstraat 5 huizen en 30 schepen +verbrande.</p> +<p>Waarom door de Staaten van Stad en Lande, door groote verbitteringe +dieze tegens den Gelderschen Vorst gekregen hadden, geresolveerd wierd, +zich aan het Huis van Bourgondien over te geeven; zendende derhalve +hunne Gezanten aan Koningin Maria, zuster van Keizer Karel den vyfde, +in Brabant, met verzoek, dat zy onder de bescherminge van zyn +Keizerlyke Majesteit mogten aangenomen worden. De Koninginne heeft hen +daar op met veele beleeftheid aangenomen, en voorts met een genoegzaame +krygsmacht onder het bevel van Georg Schenk versterkt. Waar op Schenk +den 7de van Juny met groote blydschap ter stad wierd ingehaalt, en als +Stadhouder gehuldigt, doende de Raad en het Gemeen voorts den eed aan +hem, uit naame des Keizers. Wordende dus de stad Groningen en +Ommelanden aan de Nederlanden gehegt.</p> +<p>Hier na trok Schenk te velde, en sloeg de Holsteinschen in +Westerwolde; nam Delfzyl in; won den Dam, Wedde en Koeverden van de +Gelderschen. Hier na is de vrede tusschen den Keizer en Hertog van +Gelder geslooten, welke te Groningen op den 8ste van December van +’t stadshuis gepubliceert is geworden. <span class= +"pagenum">[<a id="pb163" href="#pb163" name="pb163">163</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1538, of omtrent dezen tyd, overleed de trouwelooze +Hertog Karel van Gelder, oud 70 jaaren; hebbende zyne nabuuren 50 +jaaren lang met verscheidene oorlogen beroert.</p> +<p>En omtrent dien zelfden tyd leefde Vorperus Thaborita, Kanunnik te +Thabor, by Sneek; die, tot op dien tyd, de oude Friesche +Geschiedenissen heeft te zamen gestelt.</p> +<p>In den jaare 1540 overleed Georg Schenk, Stadhouder van Groningen, +in wiens plaats, hem opvolgde Maximiliaan van Egmond, Graaf van Buuren. +En den 24ste van September overleed Graaf Enno van Oostfriesland, +wordende te Embden begraven.</p> +<p>In den jaare 1542 is een watervloed over deze landen geweest, waar +door veele schade aan menschen en beesten is veroorzaakt.</p> +<p>In den jaare 1545, omtrent St. Jan, quam Koninginne Maria te +Groningen; wordende aldaar door de Magistraat op eene zeer plechtige +wyze ingehaalt, en met ryke geschenken beschonken.</p> +<p>In den jaare 1546 is in ’t Klooster Wittewyrum eene +conferentie gehouden, over het verschil van de voorbyvaart van Embden, +tusschen de Groningers en de Graavinne van Oostfriesland.</p> +<p>In den jaare 1548 overleed Maximiliaan van Egmond, Graaf van Buuren, +en Stadhouder van Groningen, in wiens plaatze hem opvolgde Jan van +Ligne, Graaf van Arenberg. <span class="pagenum">[<a id="pb164" href= +"#pb164" name="pb164">164</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1550 hebben de Groningers, benevens die van de +Ommelanden, aan den Graaf van Arenberg hunnen eed gedaan, wegens +Philippus den tweede, Koning van Spanje.</p> +<p>In den jaare 1552 was ’er, na ’t geweldig doorbreeken +der dyken, en ’t vloeijen van water, zulk een harde winter, dat +men van Friesland naar Ter Schelling, van Medenblik naar Staveren, en +van Amsterdam naar Kampen, met paard en slede, kon over de Zuiderzee +ryden<a class="noteref" id="xd20e2475src" href="#xd20e2475" name= +"xd20e2475src">86</a>.</p> +<p>In den jaare 1555 droeg Keizer Karel de vyfde de bestiering der +Nederlanden over aan zynen zoon Philippus.</p> +</div> +<div class="div4" id="philippus2"> +<h5 id="xd20e2486" class="main">2. Philippus de Tweede, Koning van +Spanje.</h5> +<p class="firstpar">In dit jaar, Philippus de zeventien Nederlandsche +Provintien van zynen vader verkreegen hebbende, in zo een vreedzaame en +wettelyke stand, als Prins of Onderdaanen konden wenschen: kreeg het +Land in tegendeel in Philippus te gelyk een nieuw Heer, met allerlei +nasleep van onheilen en oproer. Want als hy niet wel overdagt hadde, +dat <span class="pagenum">[<a id="pb165" href="#pb165" name= +"pb165">165</a>]</span>zyn vader, door eene byzondere naarstigheid, op +alles een wakend oog had gehouden, met overal zelve by te zyn; zo +ondernam Philippus daar en tegen, deze Landen in goede rust te zullen +houden door eenen Stadhouder, blyvende zelve in Spanje.</p> +<p>In den jaare 1559, na Philippus de Nederlanden doorreist hadde, is +hy weder naar Spanje vertrokken; bestellende het gebied der Landen aan +Margareta, Hertoginne van Parma, zyne Bastartzuster: en iedere +byzondere Provintie aan hunne Stadhouders, en Friesland aan +bovengemelden Graaf van Arenberg; die ook het opzicht over Overyssel, +Groningen en Lingen hadde.</p> +<p>Onder deze aanstellinge gaf hy ook met eene last, die hy hun by zeer +strenge placaaten, voor zyn vertrek, gegeven hadde, en die de waare +oorzaaken van alle volgende onlusten zyn geweest; waar van deze drie de +byzonderste waren: 1. Het aanstellen van 14 nieuwe Bisschoppen, boven +de drie, die ’er voorheenen hadden geweest. 2. Het openbaar +bevel, om de besluiten van het Consilie van Trenten in den Lande uit te +voeren: daar toe aanstellende Inquisiteurs en Kettermeesters<a class= +"noteref" id="xd20e2496src" href="#xd20e2496" name= +"xd20e2496src">87</a>, om het volk wegens hun geloove te onderzoeken. +En ten 3de. Het onderhouden van 4000 vreemde krygsknegten, ten laste +van den Lande, en dat in tyd van vrede. <span class="pagenum">[<a id= +"pb166" href="#pb166" name="pb166">166</a>]</span></p> +<p>In dit zelve jaar is te Groningen overleden Regnerus Predrinus, +hebbende aldaar veel tyd Rector der Latynsche schoolen geweest, +predikende op de feestdagen openlyk het Evangelium.</p> +<p>De leere tegen de Pausselyke dwaalingen, nu door geheel Europa zich +uitgebreid hebbende, en in Vrankryk en Engeland daarom veele +vervolgingen geschiedende, zo quam ’er veel volk naar de +Nederlanden vlugten. Welke vervolging strydig was tegen de oude +privilegien en vryheden van den Lande, die de Koning hun beloofd hadde +te behouden.</p> +<p>De Edelen van den Lande ondertusschen, om zulk een voorneemen naar +vermogen af te weeren, kantteden zich eerst tegen de dwingnagel van de +bovengemelde 4000 soldaaten, waar door het volk grooten overlast wierd +aangedaan, van gevoelen zynde, dat dan de Inquisitie weinig klem zoude +hebben.</p> +<p>Des zo beraadslaagdenze om den Koning te beweegen, dien last van +soldaaten van hen af te ligten; en zyn, na veele moeijelykheden, naar +Spanje afgescheept in den jaare 1561.</p> +<p>In dit zelve jaar is Groningen, by het aanstellen van nieuwe +Bisschoppen in de Nederlanden, tot een Bisdom verheven; en wierd tot +eerste Bisschop aangestelt, Heer Johan Cnyf, Minnebroeder.</p> +<p>In dezen tyd is wederom een watervloed over Oostfriesland gegaan, +welke de dyken <span class="pagenum">[<a id="pb167" href="#pb167" name= +"pb167">167</a>]</span>verbrekende, en veele beesten om ’t leeven +bragt<a class="noteref" id="xd20e2514src" href="#xd20e2514" name= +"xd20e2514src">88</a>.</p> +<p>In den jaare 1564 is aan de Staaten van Friesland, nevens andere +Provintien, bevel gezonden van de Hertoginne van Parma, om den nieuwen +Bisschop Cunerus Petri aan te neemen, en in te huldigen tot Bisschop +van Friesland; zyn zetel te stellen binnen Leeuwarden, en hem in alles +de hand te bieden: het welk de Staaten weigerden; verzoekende daar van +ontslagen te zyn, als strydig tegens hunne vryheden en voorrechten.</p> +<p>In dit zelve jaar hebben de Engelschen de stapel der lakenhandel, in +een tyd datze verschil met de Nederlanders hadden, te Embden geplant. +Want daar quam den 23ste van May een groote vloot schepen met lakens, +na dat ’er reeds 6 gekomen waren, te Embden aan. Waar over de +vreugde in die Stad zo groot was, dat ’er eereschooten van +weêrskanten wierden gedaan. Doch de blydschap, en het voordeel +datze zich zelve daar van belooft hadden, verdween zeer haastig: over +zulks de Engelschen, hun verschil met de Nederlanders vereenigt +hebbende, van daar vertrokken, en bragten de lakens naar Antwerpen. +<span class="pagenum">[<a id="pb168" href="#pb168" name= +"pb168">168</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1565, als de Inquisitie hoe langer hoe wreeder +voortging, hebben de Edelen, na lange te vergeefs by de Hertoginne +vertooningen en verzoekschriften te hebben ingelevert, den Graave van +Egmond aan den Koning gezonden. Dewelke, na eenigen tyd, eerst antwoord +bequam, en hier op uit quam, dat des Konings meininge was, dat zyne +beveelen en strenge placaaten moesten uitgevoert worden. Derhalven +heeft de Gemeente ondertusschen, uit onverduldigheid, om bovenstaand +langdraadig antwoord des Konings, de kerken overvallen, en alle +Roomsche beelden daar uit gestormt.</p> +<p>Waar op in den jaare 1566 de Heer van Brederode, verzelt met meer +dan 200 Edelen, uit alle Provintien, verzogten aan de Hertoginne te +Brussel, om verzagtinge van die strenge beveelen des Konings te +genieten. By welke gelegentheid de naam van Geusen, waar door de +Gereformeerden beteekent worden, tot op dezen dag, van de geene die +buiten zyn, zynen oorsprong heeft genomen: wat een van ’t +Hofgezin der Hertoginne, met naame de Heer van Barlemont, dezen hoop +Edelen, die slegt in de kleederen waren, het eerste aan ’t Hof +ziende komen, zeide in de Fransche Spraak, dat ’er een hoop +Bedelaars voor de poort waren; gebruikende het Frans woord Gueux, dat +een Bedelaar beteekent. De Edelen dit verstaan hebbende, schaamden zich +hier niet over; maar begeerden na dien dag altyd Geusen <span class= +"pagenum">[<a id="pb169" href="#pb169" name= +"pb169">169</a>]</span>genaamt te zyn: waarom veelen van hen graauwe +kleederen aantrokken, als de bedelende Graauwe Monniken, en houte +nappen aan hunne zyde hongen, met zilvere plaatjes beslagen, waar op in +’t Latyn stond: <i>Het gaa den Geuzen wel</i>: of <i>vivent les +Geux</i>.</p> +<p>Het voorige verzoek der Edelen naar den Koning gezonden zynde, maar +het antwoord te laat aankomende, was ’er ondertusschen weder +alomme door het land een algemeene kerkrooving en beeldstormerye +ontstaan; en de Gereformeerden, door toelaatinge des Prinsen van +Oranje, bouwden openbaarlyk kerken binnen Antwerpen. Waar op de +burgers, zo te Leeuwarden als Sneek, mede de vryheid namen om de +beelden uit hunne kerken te breeken, en de zuivere leere te doen stand +grypen; daar veelen reeds opentlyke belydenisse van deeden. +Ondertusschen hebben de Inquisitiemeesters den nieuwen Bisschop te +Leeuwarden toegestaan, van de inkomsten der kloosters Mariengaard en +Lidlum, tot zyn jaarlyks onderhoud, een zomma van 3000 ducaten; en +’t verdere overschot ten behoeve voor monniken en paapen.</p> +<p>In dit zelve jaar is de Minnebroeders kerk te Groningen door de +Gereformeerden ingenomen, van de altaaren en beelden, met verlof van de +Magistraat, gezuivert, en die hun stads arbeidsvolk bestelde, om de +vloer van puin en belemmeringen te ontdoen, en <span class= +"pagenum">[<a id="pb170" href="#pb170" name= +"pb170">170</a>]</span>bequaam tot de predikdienst te maaken. Doch deze +zaak heeft naderhand, in den jaare 1569, eenige werklieden het leeven +gekost. In de Ommelander dorpen, als te Winsum, Garshuizen, +Westerembden, Ten Post, Middelstum en elders, wierd de boer door den +adel opgehitst, en veele kerken, geplondert, tegens dank en wil der +Overheden.</p> +<p>Arenberg, deze beeldstormerye verstaan hebbende, deed, uit last der +Hertoginne, alle de predikanten het land uitjaagen, en alle +Gereformeerden strengelyk vervolgen.</p> +<p>Als mede, uit naam van den Koning van Spanje, zond hy op eene +listige wyze, vier compagnien Hoogduitsche soldaten in Groningen; welke +aldaar, gedurende hunne inquartieringe, wegens den Koning, veel moetwil +bedreven aan de burgers, inzonderheid de Gereformeerden; neemende de +stads sleutels na zich, ontwapende de burgerye, en deeden een jongman, +om opgelegt verraad, vierendeelen.</p> +<p>In den jaare 1567, als de Prins van Oranje zag, dat de zaken, na zo +veele moeijelykheden, van erger tot erger vervielen, vertrok hy, met +een groot gevolg van Edelen en andere aanzienlyke lieden naar +Duitschland. En een schip met Edelen van Amsterdam naar Embden +vlugtende zyn by Harlingen, door trouwloosheid van den schipper, in +handen van Arenberg geraakt: waar onder <span class="pagenum">[<a id= +"pb171" href="#pb171" name="pb171">171</a>]</span>de twee jonge Heeren +van Baatenburg, en drie Friesche Edelen waren; die, nevens veele van de +anderen, binnen weinig tyd daar na, te Brussel zyn omgebragt.</p> +<p>De Koning van Spanje ziende, dat de verwerringe al grooter en +grooter wierd, besloot zyne zuster van verdere moeite te ontlasten, en +zond als Stadhouder in haar plaatze dien wreeden en alom beruchten +Hertog van Alva; dewelke een groote krygsmacht mede bragt, van +voornemen, om alles op een wreede en gruuwzame wyze te vervolgen; die +ook dien weêrgaloozen bitteren bloedraad instelde, welke alles +het onderste boven wentelde.</p> +<p>In den jare 1568, als de vlugtelingen door de wreedheid van Duc +d’Alva dagelyks meer wierden, zoo dagten zy op middelen, om weder +in beteren stand in hun Land te komen. De Prins dan, veel volk +vergaderende, begon van dezen tyd af den Hertog te beoorlogen.</p> +<p>In dit zelve jaar, in May hebben de Graaven Lodewyk en Adolf van +Nassau, nevens Graaf Joost van Schouwenburg en anderen, met hunne +krygsmacht in Groningerland trekkende, het Huis te Wedde, den Dam, en +daar na meer andere plaatzen ingenomen: hoewelze na een korten tyd +gedwongen wierden den Dam wederom te verlaaten.</p> +<p>Ondertusschen was de Graaf van Arenberg, nevens den Graaf van Megen, +met hunne krijgsmacht en zes stukken kanon afgekomen: <span class= +"pagenum">[<a id="pb172" href="#pb172" name="pb172">172</a>]</span>het +welk van Graaf Lodewyk vernomen zynde, trok zyne krygsbenden bijeen, +vallende den 24ste van May met eene groote dapperheid bij Heiligerlee +op de vijanden in, voor dat de Graaf van Megen daar noch was bygekomen, +en sloegen zoo furieus met hun nieuwgeworven krygsvolk onder hen, dat +er in ’t kort veelen wierden neergevelt. Waarom Arenberg met eene +groote bitterheid op Graaf Adolf los rende; en, schoon hy eerst met een +kogel doorschooten wierd, heeft hy nochtans dies te verwoeder, eerst +met ’t pistool, en daar na met het rapier Graaf Adolf ook +doodelyk gewond; waarop zy alle beide zyn neêrgevallen, en niet +verre van den anderen gestorven. De rest van Arenbergs leger, alzo +’t volk geen kennisse van ’t Land hadde, en van de +Nassauschen omsingelt zynde, is meestendeels gequetst of dood gebleven. +Omtrent 1600 mannen, zo Spanjaarden als Duitschen, wierden ’er +verslagen, waar onder vele perzoonen van rang; daar by bequam Lodewyk +veel buit, als alle de bagagie van Arenberg, zyn zilverwerk, en daar en +boven veel geld, dat tot betaalinge der soldaaten gekomen was, en zes +stukken kanon. Graaf Adolf wierd te Wedde, en de Graaf van Arenberg in +de kerk van het klooster te Heiligerlee begraven.</p> +<p>Daar na trok Graaf Lodewyk met zyn leger voor Groningen, doende de +stad aan twee zyden belegeren; maar de vastigheden van die plaats, +groote bezettinge daar binnen, en den <span class="pagenum">[<a id= +"pb173" href="#pb173" name="pb173">173</a>]</span>belegeraars zwaar +geschut ontbreekende, deed hem niets vorderen: evenwel wierden +’er verscheidene aanvallen gedaan, inzonderheid op den 22ste van +Juny, alwaar wel 200 van de Nassauschen, en veelen van de beleegerden +sneuvelden. Maar het afkomen van den Hertog van Alva met een leger van +16000 mannen, deed hem de belegeringe den 14de van July opbreken, +marcherende daar mede langs de Eems, om zich aldaar te versterken; doch +de Hertog is hem zeer haastig nagetrokken, en heeft Graaf Lodewyk op +den 21ste dito by Jemmingen aangetast, en zeer afgryzelyk met al zyn +volk, dat niet vegten wilde, verslagen; daar bleven ’er weinigen +over, en veelen wierden door ’t zwaard gejaagd, of in ’t +water verdronken. Graaf Lodewyk zelve, als eenigen verhalen, ontquam +het met zwemmen over de Eems; doch anderen willen, dat hy met een +scheepje overgeraakt zoude zyn. Daar wierden verlooren 16 stukken +kanon, omtrent 1500 paarden, 20 vendels, veele horenbeesten, en omtrent +7000 mannen.</p> +<p>Daar na trok de Hertog langs de dyken naar Delfzyl, voorneemens om +die plaats en Farmsum tot een stad te maaken, en dezelve Marseburg te +noemen: doch de smeekinge der Groningers heeft zulks terug gehouden. +Vervolgens hebben de Spaanschen in het aftrekken veele dorpen in brand +gestoken, eenige duizenden van horenbeesten uit het land gedreven en +groote schade gedaan. Voorts <span class="pagenum">[<a id="pb174" href= +"#pb174" name="pb174">174</a>]</span>quam de Hertog te Groningen, en +ordonneerde aldaar een kasteel te bouwen, tusschen de Ooster- en Heere +Poort, met 5 bolwerken; dat het jaar daar aan is begonnen.</p> +<p>Karel Brimeu, Graave van Megen, wierd Stadhouder van Friesland, van +’s Konings wegen, na de dood van Arenberg.</p> +<p>Den 7de van December is te Leeuwarden, voor de eerstemaal des Heeren +Avondmaal openbaar, naar de wyze der Gereformeerden, uitgedeelt, na dat +de gewapende burgery de beelden, door last van Burgemeesteren, uit de +kerken geworpen hadden, niet tegenstaande des Konings Stadhouder, en +’t Hof zich daar tegen stelden. Ook hebben zy den Koning +afgeswooren, en zich door sterke burgerwachten bevestigt. Ook wierpen +verscheidene paapen hun priesterlyk gewaad weg, en verkondigden nu het +zuivere Woord des Heeren.</p> +<p>In den jare 1569, in April, quam de Commissaris Quarre te Groningen, +en informeerde zich wegens de kerkplonderinge en andere misdaaden, in +den jaare 1566 gedaan. Waarop eenigen by den kop wierden gevat; doch de +Bouwmeester, met twee arbeidsluiden braken uit de gevangkenis; maar de +andere drie a vier zyn, niet tegenstaande het verlof van de Magistraat, +om hunne begaane misdaad, op de markt onthoofd. hoofd.</p> +<p>Voorts hier na quam de Bisschop Johan Cnyf ook te Groningen, +neemende zijn logement <span class="pagenum">[<a id="pb175" href= +"#pb175" name="pb175">175</a>]</span>in het huis dat nu des Stadhouders +Hof is.</p> +<p>Ook wierd door bevel van den Hertog van Alva een kasteel +geordonneert; men bouwde het met vyf bastions, waarvan drie buiten en +twee binnen de stad quamen te leggen: schietende het eene met haar punt +op der Pelsterstraat, en het andere op de Gelkingestraat: waar van de +gragt wierd aangelegt op 100 voeten wyd; en de benedenste voet van de +wal op 75 voeten breed.</p> +<p>In den jaare 1570, den 1ste November, is ’er een geweldig +onweder, met een verschrikkelyke hooge watersnood, uit den noordwesten +ontstaan; die tot heden met den naam van Allerheiligensvloed bekent is: +waar door het water zeer hoog in Vlaanderen, Holland en Zeeland is +opgeloopen, doch by den dag, en diensvolgens met minder schade, als in +Friesland: alwaar het des avonds, omtrent 9 uuren, het geheele Land +overstroomde tot aan Sevenwouden toe; blyvende Gaasterland, en wel +voornaamentlyk Oud Mardum, Ruigehuizen en Sondel onbeschadigt. De +schade aan menschen en beesten was ontelbaar, en is af te neemen uit +1800 menschen, die alleen in de Grieteny van Oostdongeradeel verdronken +waren; daar de vloed tot elf voeten hooger, als een gemeen ty, was +opgerezen. Van Sneek naar de Lemmer voer men regt uit op zeven en een +halve voet water over ’t vlakke land: râzeilen met drie +masten dreven, <span class="pagenum">[<a id="pb176" href="#pb176" name= +"pb176">176</a>]</span>met haar volle ladingen door de inbraaken der +dyken. En een wieg, met een leevend kind en kat daar in, quam te Sneek +aandryven.</p> +<p>In den jaare 1571 hebben de Friesen alomme, gelyk ook die van +Braband en Vlaanderen, de beelden bestormt, en de paapen en monniken +weder het land uitgejaagt.</p> +<p>In den jaare 1572, den 7de van January, overleed binnen Zwol, de +Graaf van Megen, Gouverneur van Friesland, Groningen, enz. In wiens +plaatze hem opvolgde Gillis van Barlamond, Heere van Hierges.</p> +<p>In dit zelve jaar namen de Watergeusen den Briel in; en de Prins van +Oranje wierd in ’t openbaar voor een Hoofd der Vereenigde +Bontgenooten verklaart. Diederik van Bronkhorst nam Sneek, Bolswert en +Franeker in, alzo het volk daar meest uit verloopen was. En des Konings +Colonel, Casper de Robles, Heer van Billi, daarentegen lag bezettinge +op de zeedyken.</p> +<p>Schouwenburgs volk, gesterkt met een party, van des Prinsen macht, +dat van Ameland naar Oostmahorn over quam, heeft Dokkum ingenomen: maar +de Colonel Robles, hen overvallende, heeft de plaats weder hernomen, +laatende de soldaaten vermoorden en schenden, en de stad in brand +steeken<a class="noteref" id="xd20e2602src" href="#xd20e2602" name= +"xd20e2602src">89</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb177" href= +"#pb177" name="pb177">177</a>]</span></p> +<p>In September is Joost van Schouwenburg, als Stadhouder by den Prins +van Oranje over Friesland, te Sneek gekomen; en, na eenigen tyd, trok +hy binnen Franeker, en zette zich op Sjaardema’s Slot ter neder. +Doch na zyn vertrek vielen zy weder in handen van Robles, gelyk ook die +van Bolswert. Ondertusschen hebben ’s Prinsen volk de zeekusten, +behalven Harlingen en Staveren, weder onvry gemaakt; alwaar Gaasterland +en de geheele zuidhoek veel verdriet heeft uitgestaan. En inzonderheid +word verhaalt, dat die van Wykel van de roovers wierden overvallen; +Wybren Wykel met zyn vrouwe Doed en dochter Bauk gedood; Foockel +gevankelyk naar Enkhuizen gevoert, en noch eene van hunne zusters ter +vensteren uitgeworpen; Hans, hunne broeder, ontquam het met de vlugt; +en het huis wierd verbrand: van welker afkomst ons noch een aanzienlyk +huisgezin in onze woonplaats bekent is. Robles moest hier na Sneek +weder verlaaten. Diederik van Bronkhorst nam hier op Bolswert in; +alwaar hy de Overigheid veranderde, en de Gereformeerden opentlyk liet +prediken; welke eerste predikatie in de Broeren Kerk gedaan wierd. Hier +van daan vertrok hy naar Sneek en Franeker, alwaar hy het +Stadhoudersampt, in ’t afzyn van Schouwenburg, bediende. Daar na +nam ’s Prinsen volk het blokhuis te Staveren in: maar daags daar +aan herwonnen <span class="pagenum">[<a id="pb178" href="#pb178" name= +"pb178">178</a>]</span>’s Konings volk het wederom, en staken de +stad in brand.</p> +<p>Schouwenburg, eenige schattinge by een vergadert hebbende, tot +reddinge der Provintie, is, na hy de zelve ontfangen had, met dien +geroofden buit uit den Lande doorgegaan.</p> +<p>Ondertusschen heeft de Koning van Spanje, Don Louis de Requesens, +Grootbevelhebber van Castilien, tot een Landvoogd der Nederlanden +gezonden, in plaats van dien bloeddorstigen Hertog van Alva: die hier +op aanstonds weder naar Spanje vertrok; welke roemde, dat ’er +door zyn bevel wel 18000 menschen alleen door beuls handen in Nederland +waren omgebragt, behalven die in den kryg waren gesneuvelt.</p> +<p>In den jaare 1573, is Groningerland, Friesland en Embderland, door +een watervloed aangetast: waar door de dyken wierden gebroken, en +groote schade aan menschen en beesten geschiede.</p> +<p>In den jaare 1574 heeft Casper Robles, om de verschillen en +oneenigheden, al van oude tyden af, die ontstaan waren over het maaken +der zeedyken, weg te neemen, uitgevonden, en volgens zyne gedachten en +raad voorgewend, dezelve dyken, tegen zulke zwaare en hooge +watervloeden, waar van zy zo menigmaalen de smerten gevoelt hadden, in +beter order te brengen, en beginnen te verzwaaren. Wordende omtrent +twee jaaren hier na, ter gedachtenisse van dit loffelyke <span class= +"pagenum">[<a id="pb179" href="#pb179" name= +"pb179">179</a>]</span>werk, het Steene Beeld, dat noch heden by +Harlingen op den dyk te zien is, op ’s Lands kosten, opgeregt: +dienende met eene tot een Scheidbeeld van de afdeelinge der dyken.</p> +<p>Alschoon des Konings zaaken dagelyks te post verliepen, zo waren +echter Staveren, Hindeloopen, de Schans te Makkum, Harlingen, en de +geheele kust, na het doorgaan van Schouwenburg, weder met Robles volk +bezet geworden. Doch Wouter Heegeman, Hopman van den Prins van Oranje, +van Texel afvaarende, heeft Hindeloopen, by eene donkere nacht, met 300 +mannen overvallen en ingenomen. Waar op die van Enkhuizen hem kruid en +lood toezonden, om de plaats te versterken. Doch op het gerucht van +Robles volk, dat op hem aanquam, deed hem resolveeren, de stad uit te +plonderen en in brand te steeken. De Drost van Staveren begon ook zyne +vestingen, daags daar aan, weder te versterken.</p> +<p>In den jaare 1575 Bartel Entes, met eenig volk van Ter Schelling +afvaarende, lande op Oostmahorn, alwaar hy een schans opwierp: doch na +eenige schermutselingen, wierd hy door ’t volk van Robles daar +weder uitgedreeven.</p> +<p>In den jaare 1576 waaide het een geweldige storm, waar door veele +boomen uit den grond wierden gerukt; en het dak van de Oude Hoofster +Kerk te Leeuwarden, dat door oudheid geheel bouwvallig was geworden, +<span class="pagenum">[<a id="pb180" href="#pb180" name= +"pb180">180</a>]</span>deed instorten: en is tot op dezen dag niet +weder opgebouwt. ’t Was mogelyk een voorteeken, dat gelyk het +heidendom, voor veele eeuwen, uit deze plaats uitgeroeit, alzo deze +plaats het kerkhof was geweest, daar het altaar van den Afgod Staf +gestaan had, en dezelve geviert wierd, alzo ook nu het gebouw des +Pausdoms in deze Landen wel haast een geweldige krak zoude krygen. +Waarom wy wel mogen zeggen:</p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line">Het oude Duivels Hof, door schynschrift</p> +<p class="line xd20e2637">lang misbruikt,</p> +<p class="line">Wat wonder, zo ’t haar hoofd voor ’t +regt</p> +<p class="line xd20e2637">Geloove duikt.</p> +</div> +<p class="firstpar">In dit jaar hebben de Staaten en Voornaamste des +Lands met malkanderen binnen Gent een verbond gemaakt, om de welvaart +des Lands, met raad en daad des Prinsen van Oranje te helpen +bevorderen: wordende gemeld verbond gemeenelyk de Pacificatie van Gent +genaamt. Het welk de Koning daar na ook met zyne onderteekening +bevestigde. De inhoud van dit verdrag bestond voor ’t meest: 1. +Dat de vreemde krygslieden uit het Land zouden gevoert worden. 2. Dat +de gebruikelykste wyze van regeeren zoude vastgestelt worden. 3. Dat +ieder Provintie de zaaken van Godsdienst zoude handhaven, na dat het +tot ruste des volks het beste zoude geoordeelt worden.</p> +<p>In dit jaar is te Madrid overleden Joachim <span class= +"pagenum">[<a id="pb181" href="#pb181" name= +"pb181">181</a>]</span>Hopperus, geboortig van Heemelum; afkomstig van +dat oud Geslacht der Hopheeren, waar van boven op het jaar 513 gemeld +is; om zyne uitmuntende geleerdheid, heeft hy hooge bedieningen +bekleed, als Professor der Rechten te Leuven; Heer van den Grooten Raad +te Mechelen, en in den Geheimen Raad te Brussel, daar Viglius de +voorzitplaats had; Heer van den Hoogen Raad der Nederlandsche Zaaken in +Spanje, en ’s Konings Zegelbewaarder; waar by hem de Koning tot +Ridder van de Goude Spoor sloeg, te gelyk en op een uur met Don Jan van +Oostenryk.</p> +<p>Ook overleed in dit zelve jaar, te Gent, Viglius Swichemius ab Aita, +afkomstig van Swichum, by Leeuwarden; deze is mede om zyne uitsteekende +geleerdheid in groot aanzien geweest, als Professor in de Rechten te +Padua, in Italien, en na ’t afslaan van veele eerampten, Ryksraad +in de Kamer te Spiers; wederom wierd hy Professor te Ingolstad, Heer in +den Grooten Raad te Mechelen, Praeses of Voorzitter in den Geheimen +Raad en Raad van Staaten te Brussel, Ridder van ’t Gulde Vlies, +enz.</p> +<p>In dit jaar, den 7de van October, is te Groningen de Bisschop Johan +Cnyf, Minnebroeder, aan de pest overleden.</p> +<p>Den 22ste van November ontstond te Groningen een groote onlust, door +dien de Staaten Generaal, het oog op deze stad hebbende, eenen M. T. +Stella herwaarts hadden <span class="pagenum">[<a id="pb182" href= +"#pb182" name="pb182">182</a>]</span>gezonden, om de Magistraat en het +krygsvolk tot het aannemen der Pacificatie van Gent te beweegen; als +mede, dat zy ’t met de Generaliteit zouden houden; waar voor zy +beloofden, alle de achterstallige schulden, van de soldaten, die zeer +groot waren, te zullen voldoen.</p> +<p>De Gouverneur Robles, hier kennis van krygende, deed Stella +aanstonts apprehenderen en pynigen, om alzo zyn commissie uit hem +gewaar te worden: doch alles te vergeefs. Ondertusschen wist Stella +door zyn bequaamheden in ’t geheim aan de soldaaten te kennen te +geeven, dat zo zy zich voor de Staaten wilden verklaren, zy van alle +hunne achterstallen ten vollen voldaan zouden worden. Hier op waren de +soldaaten aanstonds als vol vuur, namen ten eersten hunnen Gouverneur +Casper de Robles, benevens eenige Spaansche Kapiteinen, of die ’t +met hun hielden, gevangen; loopende voorts naar de Waag, en haalden de +daar staande wippe omverre, en verbrandeze op de Markt, roepende: +<i>Lang leeve de Prins! lang leeven de Staaten!</i> Waar op zy +aanstonds heen liepen en maakten Stella los; bragten hem op de Markt, +en deeden hem in de naame der Staaten den eed van getrouwheid. +Vervolgens zonden zy Gecommitteerden met Stella naar Brussel; die +aldaar de stad aan de Staaten opdroegen, en een Gouverneur van hen +verzogten: waar op de Graaf van Rennenberg is afgezonden geworden, die +aldaar in den <span class="pagenum">[<a id="pb183" href="#pb183" name= +"pb183">183</a>]</span>jare 1577, den 7de van January, met eenige +heeren is aangekomen, en betaalden de soldaaten hunne achterstallen ten +vollen, dat eenige tonnen gouds beliep. Waar op de Waalen den 13de van +Maart ter stad uittrokken; daar die van binnen zeer over verblyd waren, +om hunne gepleegden moetwille, daar ze nu van verlost wierden, dat ze +vreugdevuuren daar over aanstaken; waar door de St. Martens toren in +brand geraakte en zeer beschadigt wierd. Daar na kreeg Rennenberg +Delfzyl, en stelde daar een nieuwen Commandeur. Voorts deeden de +Groningers hem en de Generaliteit den eed van getrouwigheid; doende +daar na het kasteel, door den Hertog van Alva gebouwt, wederom +afbreeken.</p> +<p>Op den eersten November deed de Gouverneur Rennenberg de Staaten van +Stad en Lande te Groningen vergaderen, alwaar de Ommelander Jonkers en +Hovelingen compareerden in groot getal, doch niet denkende, dat er iets +quaads met hen voor handen was. Maar, als zy vergadert waren, voor +Rennenberg zyn propositie nog had voorgesteld of gedaan, wierden beide +de leden oneens; het welke niet verdraagen wierd; waar door de Heeren +van de Ommelanden door de Heeren van de Stad zyn gevangen genomen, tot +24 in getal, en in leelyke gevangkenissen geworpen: niet tegenstaande +het ontzach van hunnen Stadhouder, die daar tegenwoordig was. Daar op +wierd de sterkte <span class="pagenum">[<a id="pb184" href="#pb184" +name="pb184">184</a>]</span>van Delfzyl den 20ste van December van hare +vestingen berooft; waar afgevoert wierden 9 metaale en 7 yzere stukken +kanon, en 14 bassen.</p> +<p>In den jaare 1578 zyn des Konings Raaden en Grietmannen in Friesland +afgezet, en andere Heeren voor hen in de plaats verkooren. Waarop de +Gereformeerden, die noch in ’t heimelijk hunne oeffeningen +deeden, verzogten om in ’t openbaar te moogen leeren en jaargeld +te genieten, om hunne Predikanten eerlyk te kunnen onderhouden: +’t welk door den Religions Vrede, tusschen den Aartshertog +Matthias en den Prins van Oranje, toegestaan zynde, zo bequamen die van +Leeuwarden de Jacobiner kerk tot hun gebruik; alwaar zij voor de +tweedemaal de Roomsche beelden afwierpen, en dezelve kerk tot de +zuivere godsdienst inweiden.</p> +<p>In dit zelve jaar dagten de Ommelanders zich te wreeken; deeden +derhalve in de maand February, onder den Heer Barthold Entes van +Menteda, 12 vendelen soldaaten werven: maar de Groningers zulks gewaar +wordende, vielen op hen uit, en verstrooidenze, waar van eenige wierden +doodgeslagen, de vlugtenden nagezet, en Barthold Entes gevangkelyk van +Koevorden mede naar Groningen gevoert; daar hy groot gevaar liep van +met de andere gevangene Ommelanders onthoofd te worden. Doch de +Aartshertog Matthias en de Staaten Generaal waren hunne voorspraaken, +om het different by te leggen. <span class="pagenum">[<a id="pb185" +href="#pb185" name="pb185">185</a>]</span></p> +<p>Den 28ste van Maart heeft het zeewater in Groningerland, +Oostfriesland en elders, groote schade gedaan, en veele menschen en +beesten verdronken.</p> +<p>In den jare 1579, om redenen, dat de Spanjaarden in geenen deele de +articulen der Pacificatie van Gent na quamen, hebben de Staaten van +Nederland goedgevonden, een naauwer verbintenisse te maaken binnen +Utrecht, die men de nadere Unie van Utrecht noemt: waar in de zeven +vereenigde Provintien, als Gelderland, Sutfen, Holland, Zeeland, +Utrecht, Overyssel, Friesland, Groningen en Ommelanden, daar benevens +Lingen en Drenth, hun eerste verbond maakten, bestaande voornaamentlyk +in: 1. Dat deze Provintien een en gemeen zouden zyn, om nooit, onder +wat naam ook, te mogen gescheiden worden: blyvende ieder nochtans by +zyne eigene oude voorrechten. 2. Dat zy malkanderen, tegen alle +vyandelyk geweld, met goed en bloed zullen helpen verdeedigen. En 3. In +de oeffeninge van Godsdienst de Pacificatie van Gent na te komen.</p> +<p>In dit zelve jaar hebben de Heeren van de Ommelanden den Riligions +Vrede mede aangenomen, insgelyks de Graave van Rennenberg; maar die van +Groningen, uit haat tegen de Ommelanden, kantede zich hier tegen. +Waarom Rennenberg een Landdag te Visvliet deed uitschryven, om alle +questien aldaar tusschen de beide leden in der minne by te leggen. Doch +de Groningers, als strydende <span class="pagenum">[<a id="pb186" href= +"#pb186" name="pb186">186</a>]</span>tegen hunne verbonden, weigerden +aldaar te compareren. Rennenberg deed derhalve zyn krygsmacht +ontbieden, om zich van Groningen nochmaals te verzekeren; doende de +stad voorts op den 22ste van May, aan de noordwestzyde, met omtrent +2000 mannen, doch tot weinig schade der stad, berennen.</p> +<p>Den eersten van Juny begonnen de belegeraars met die van binnen +handgemeen te worden, neemende hun een groot getal beesten af. Daar +tegen bragten die van de stad 2300 boeren uit hunne jurisdictien op de +been: welke terstond met weinig krygsvolk op de vlugt wierden gedreven, +en daar boven nog met geld geeven gestraft. Den 6de dito verstonden die +van binnen, dat er buskruid in het leger ontbrak, deeden derhalven met +hun geweld van welgewapende boeren en eenig krygsvolk, met het geschut +voor aan, een uitval op de vyanden, hebbende by hen 600 dienstmaagden, +om het geschut te beschanssen. Dus in slagorde staande, wierd er aan +weêrskanten dapper gevogten; waar door veele sneuvelden, en de +partye genoodzaakt wierd te vlugten, welke tot aan de poorten, niet +zonder verlies van volk, wierden vervolgt.</p> +<p>Daar na begonnen die van binnen naar vrede te luisteren, geevende +zich op den 10de van Juny aan de Staaten Generaal over: de Gouverneur +Rennenberg deed zyn publyke intrede op St. Jans Dag in de stad; die +aldaar <span class="pagenum">[<a id="pb187" href="#pb187" name= +"pb187">187</a>]</span>de Magistraat veranderde, en dezelve met +Staatsgezinden bezettede; den Riligions Vrede verkondigde, en de +Gereformeerden de St. Walburgs en Minnebroeder kerk deed inruimen. +Vervolgens heeft Rennenberg de fortresse Koevorden wederom vastgemaakt: +doch toonde zeer kort daar na dat hy ’t met de Staaten niet wel +meende.</p> +<p>Want in den jare 1580, den 3de van Maart, heeft de trouwlooze Graaf +de stad wederom aan den Koning van Spanje gebragt, na dat hy dezelve +maar 9 maanden voor de Staaten Generaal als Gouverneur hadde geregeert. +Hy had zyn voorneemen zo geheim weeten houden, dat, schoon hy +beschuldigt wierd, van heimelyk correspondentie te houden met den +Hertog van Parma, hy nochtans den Burgemeester Hillebrands, zynde de +voornaamste daar die van de Gereformeerde religie zich op vertrouwden, +des avonds, voor dat hy de stad onder zyn geweld bragt, bedroog, terwyl +deze hem voorstelde alle de quade geruchten die er van hem gingen, en +dat hy niet hoopte dat de Graaf iets quaads met hen voor hadde. Waar op +de Graaf antwoorde: «ô Myn Vader! dien ik voor myn Vader +houde! zou gy zulk een quaad vermoeden van my hebben? Wees hierin maar +gerust:” en sloeg het hem dus uit den zin. Evenwel lag de Graaf +op zyn luimen, laatende geen tyd passeeren; want op den tweeden van +Maart, des avonds en des nachts, heeft hy met zyn <span class= +"pagenum">[<a id="pb188" href="#pb188" name= +"pb188">188</a>]</span>geheele Hofgezin, en veele Spaanschgezinde +burgers, als mede eenige verborgene krygsknegten, tegens den +morgenstond, den 3de dito, hen gewapent. Zo dra als hy nu kennisse had +bekomen, dat de Gereformeerde wacht in den dageraat was gaan slaapen, +is hy met zyn volk, hebbende witte teekenen aan hunne linker armen, uit +zyn logiment naar de Markt gereden, gewapent zynde van het hoofd tot de +voeten, met de bloote sabel in de vuist, roepende: <i>Sta by, sta by, +goede Burgers! heden ben ik eerst regt Stadhouder dezer Landen.</i> Op +dit gerucht quam de Burgemeester Hillebrands, woonende in de +Heerestraat, haastig met eenige Gereformeerden voor den dag springen, +die direct op hem aanvielen: maar een van Rennenbergs knegts schoot op +hem los, dat hy dood ter aarde viel. Waarom de anderen de vlugt namen. +Eenigen wierden aanstonds gevangen genomen, en anderen verweerden zich +noch in hunne huizen; maar daar bleef niemand dood als een perzoon. +Voorts liepen en renden zij door de straaten, schietende naar allen, +die het hoofd ter vensteren uitstaken. Daar na de stad doorzoekende, +namen zy allen, die in der Spaanschgezinden ongunst stonden, tot over +de 200 voornaamste burgers gevangen; waar van eenigen zeer qualyk +wierden gehandelt; die evenwel naderhand door verscheidene middelen +meest los quamen.</p> +<p>Op dien zelven dag, als Rennenberg de <span class="pagenum">[<a id= +"pb189" href="#pb189" name="pb189">189</a>]</span>stad voor den Koning +van Spanje had hernomen, wierd dezelve wederom door Barthold Entes +belegert, met 13 vendelen soldaaten en 2 vendelen ruiters. Die van de +stad maakten eenige beschansinge in de voorstad, gelegen op het +Schuitendiep, en noch twee molenbergen buiten de stad, waarmede zy +hunne beesten, die dagelyks in de weide gingen, beveiligden. Vervolgens +zonden de Staaten Generaal den Graaf van Hohenlo, en Graaf Lodewyk van +Nassau, met nog 16 vendelen naar ’t beleg.</p> +<p>Den 16de van May deeden de belegeraars eene attaque op ’t +Schuitendiep, alwaar zeer hevig gevogten wierd, en Barthold Entes zyn +leeven verloor. Ondertusschen ontstond een gerugt in ’t leger, +dat de Spanjaarden, onder ’t bevel van Marten Schenk, afquamen om +Groningen te ontzetten. Hier op trok Hohenlo met eenige vendelen uit de +belegeringe naar Hardenberg, Schenk te gemoet; alwaar het gevegt op den +16de van Juny, tot groote schade van den Graaf van Hohenlo, wierd +gehouden. Overzulks wierd Groningen door Graaf Lodewyk, na ruim drie +maanden belegert geweest te zyn, wederom verlaaten.</p> +<p>Den 29 van July is Delfzyl door den Graaf van Rennenberg ingenomen; +ook Enematil; doch wierd kort daar na door Hohenlo wederom herwonnen; +ook joeg hy de Rennenbergschen uit de schans Weerdenbras, by de +Ponterbrug, en nam daarop Koevorden in. <span class="pagenum">[<a id= +"pb190" href="#pb190" name="pb190">190</a>]</span></p> +<p>Den eersten September is Enematil door de Rennenbergschen wederom +ingenomen en geslegt.</p> +<p>Den 4de dito wierd Hohenlo’s volk by de Bourtange door de +Rennenbergschen geslagen.</p> +<p>Den 6de dito zyn de Rennenbergschen, door de Friesen uit Dokkum en +Kollum, in ’t klooster Aduard verrast en verslagen; waar op het +klooster, uit vreeze van wederom overvallen te worden, is in brand +gestoken; waar in de Rennenbergschen wel 300 mannen verlooren.</p> +<p>Den 20ste dito won Rennenberg Koevorden; onder voorwaarde, dat de +bezettinge, uit 200 mannen bestaande, met zydgeweer zouden mogen +uittrekken.</p> +<p>In dit zelve jaar, als de Stadhouder Rennenberg door ontrouw van de +Staaten en Prins van Oranje was overgegaan tot den Koning van +Spanje<a class="noteref" id="xd20e2716src" href="#xd20e2716" name= +"xd20e2716src">90</a>, en die van Leeuwarden door het blokhuis, dat +noch vast was, en by hem bezet bleef, meende te dwingen, gelyk hy +Groningen reeds al in zyne macht hadde; zo hebben de burgers, dit +bemerkende, <span class="pagenum">[<a id="pb191" href="#pb191" name= +"pb191">191</a>]</span>het zelve manmoedig ingenomen, en de wallen en +sterktens geslegt: ook namen de Staaten de blokhuizen van Harlingen en +Staveren mede in hunne macht, en roeiden uit de kerken der Paapen alle +de beelden; en de kloosterinkomsten wierden allen geschikt tot +onderhoud der Predikanten en schoolen.</p> +<p>De Geestelyken dus uitgeroeit zynde, verkreegen die van Oostergo de +eerste stem in hunne plaats; en de steden de vierde stem in +landszaaken. Koevorden wierd vaster beschanst; en Harlingen met nieuwe +wallen en gragten versterkt. En wegens de ongetrouwigheid van +Rennenberg, zogten de Staaten zich van eenen anderen Stadhouder te +voorzien.</p> +</div> +</div> +</div> +<div class="div2" id="stadhouders"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e2737" class="main">VII. Stadhouders der Staaten.</h3> +<p class="firstpar">1. <span class="sc">Willem</span>, Prins van +Oranje, Graave van Nassau, enz., wierd van de Staaten van Friesland, om +het Stadhouderschap van deze Provintie mede waar te neemen, begroet. +Doch, om de moeijelykheden, daar de andere Provintien in stonden, gaf +het hem ongelegentheid, om overal zelve te gaan; derhalven zond hy +Merode, Heer van Rummen, om van zynent wegen het Stadhoudersampt als +Luitenant te bedienen. Hier na belegerde Rennenberg Steenwyk; neemt de +<span class="pagenum">[<a id="pb192" href="#pb192" name= +"pb192">192</a>]</span>Kuinder en Slooten in; trekt naar Staveren, daar +hy ’t kasteel weder opbouwt; werpt te Makkum weder een nieuwe +schans op, en stroopt <span class="corr" id="xd20e2746" title= +"Bron: lang">langs</span> de zeekust tot aan de Harlinger Poort. Waar +door Friesland weder in ’t uiterste gevaar quam om overwonnen te +worden. Doch daarentegen ontzette de Overste Norrits Zwartsluis, +’t kasteel van Hattem en Steenwyk; waardoor Rennenbergs loop ten +eenemaal gestuit wierd, en al het voorgemelde weder by de Staaten +herwonnen.</p> +<p>De onzen verlooren ook een veldslag by Winsum, in Groningerland, dat +Friesland in eene groote benaauwdheid bragt: maar als de Overste +Norrits den vyand by Visvliet <span class="corr" id="xd20e2751" title= +"Bron: ge-geslagen">geslagen</span>, en tot aan de poorten van +Groningen verjaagt hadde, veranderde het zelve in vreugde. Even hier na +wierd het bolwerk en wallen om Dokkum gemaakt.</p> +<p>In den jaare 1581, in May, quamen de Rennenbergschen uit Aduard, om +een schans op het Reidiep te maaken, om alzo den Heer van Nienoort uit +zee af te snijden: doch hy wierd zulks tydig gewaar, en voorquam niet +alleen hunne aanslag, maar bragt hen zelve in hinderlaag; waar door +veelen der vyanden wierden verslagen.</p> +<p>Daar na is Aduard door den Heer van Nienoort belegert; brengende +grof geschut daar voor, om het klooster daar mede daadelijk te +beschieten. Maar de Rennenbergschen van alom hunne macht byeen +rukkende, trokken by Groningen over het Reidiep, <span class= +"pagenum">[<a id="pb193" href="#pb193" name="pb193">193</a>]</span>om +de belegerden te ontzetten. Nienoort was zulks wel verwittigt, maar +door meerderheid van stemmen geresolveert de vyanden af te wagten: +dewelke van achter het klooster straks quamen toeschieten: waar door de +Nienoortschen de vlugt namen, achterlaatende verscheidene Officieren +voor gevangenen, en eenige dooden aan hunne bespringers. Voorts trokken +de Rennenbergschen op Aduarder-Zyl, en deeden het plaatsje aanstonds, +doch vrugteloos, bestormen: maar met kanon daar voor komende, en een +goede bresse geschoten zynde, quamen zy met de derde storm daar binnen; +slaande doe alles dood wat ’er in was; waar onder Schelto Jarges, +een zeer geleerd en dapper Kapitein.</p> +<p>Den 9de van July sloeg Norrits de Rennenbergschen by Grypskerk, en +vervolgden hen tot aan Groningen, waar van 700 mannen door de kling +gejaagt, en veelen gevangen wierden genomen; vier stukken kanon, alle +de bagagie, en veele paarden wierden tot buit gemaakt; zynde des +overwinnaars verlies daar tegen zeer gering.</p> +<p>Den 23ste dito is in Groningen overleden die trouwelooze Graaf van +Rennenberg, Stadhouder van Groningen, enz.; zynde door eene knaaginge +zyner confidentie geheel uitgeteert van mismoedigheid en berouw, om dat +hy de Staaten Generaal zo ontrouw had behandelt; wordende begraven in +St. Martens Kerk, in ’t choor. Hy had <span class= +"pagenum">[<a id="pb194" href="#pb194" name="pb194">194</a>]</span>in +zynen laatsten levenstyd zyne zuster verstooten, die hem tot dezen +afval vervoert had. Daar na is Francois de Verdugo wegens den Prins van +Parma, als Stadhouder van Groningen, in des overleedens plaatze +gestelt.</p> +<p>De algemeene Staaten van gevoelen zynde, dat door deze geduurige +vyandelykheden, de Koning van Spanje meer een openbaare vyand, als een +beschermend Overheer was; hebben daarom geresolveert, hem van alle zyne +voogdye af te zetten, en zyne gehoorzaamheid ten eenemaal afgezwooren: +waar toe de Staaten van de andere Provintien, en Friesland mede, in dit +zelve hebben bewilligt. Waarop des Konings wapenen alomme wierden +afgebroken, uitgestreeken en vernietigt, de zegelen plat geklopt, en +die der Staaten in deszelfs plaats gestelt.</p> +<p>Rennenberg overleden zynde, heeft de Koning, die de landen daarom +noch niet verlooren gaf, eenen Francois Verdugo, Heer van Schenge, tot +Stadhouder gezonden; die met 1500 Waalen te Groningen komende, de +Friesen zeer verslagen maakte.</p> +<p>Aanstonds nam Verdugo Reide in. En kort daarna raakte hy in een +gevegt tegen het Staaten volk, onder Norrits, by Noorthorn, dat hy +deerlyk sloeg: alwaar omtrent de helft zo Grooten als gemeenen +sneuvelde, en een groot gedeelte gevangen wierd genomen.</p> +<p>Des de landlieden, in de wapenen gebragt <span class= +"pagenum">[<a id="pb195" href="#pb195" name= +"pb195">195</a>]</span>zynde, hebben in ’t dorp Oudeboorn een +schans opgeworpen; welke van Verdugo aangevallen, maar afgeslagen is: +waar op hy, na eenige plonderingen, uit het land weder vertrok.</p> +<p>In den jaare 1582 heeft de Stad Groningen van den Koning van Spanje +een bulle bekomen, omtrent het Stapelrecht.</p> +<p>In den jaare 1583 heeft een Spaansch Overste, Taxis genaamt, +Steenwyk door list ingenomen: en in Friesland vallende, de schans te +Oudeboorn en Rotserschans ingenomen; en alomme het land door +stroopingen en plonderingen geplaagt.</p> +<p>In het zelve jaar in September is Oterdum door de Heeren van +Nienoort en Azinga Entes verovert; jaagende de Spaanschen bezettinge +daar uit, en deeden het plaatsje daar op versterken; waar mede zy veele +dorpen daar omtrent tot contributie dwongen. Overzulks is Oterdum door +de Spaanschen in de maand December wederom belegert: maar die van +binnen dapper tegenstand biedende, is het beleg, wederom +opgebroken.</p> +<p>Omtrent dezen tyd overleed binnen deze sterkte de Heer van Nienoort, +na eene langduurige ziekte, en wierd aldaar begraven; zynde een Edelman +geweest, die naar zyn vermogen, groote diensten aan het Vaderland had +gedaan.</p> +<p>In den jaare 1584 heeft de Prins van Oranje den Graave van Merode +uit Friesland <span class="pagenum">[<a id="pb196" href="#pb196" name= +"pb196">196</a>]</span>opontboden, en Graaf Willem van Nassau tot +Luitenant-Stadhouder in zyn plaats aangestelt. En, vermits de +dagelyksche overvallen der vyanden, hebben de Staaten de schans in de +Lemmer doen vast maaken.</p> +<p>In dit zelve jaar, den 10de van July, wierd tot groote droefheid van +den lande, binnen Delft, de Prins van Oranje, door een boosaardigen +Franschman met een pistool doorschooten; zynde door de Spanjaarden daar +toe verraadelyk omgekogt<a class="noteref" id="xd20e2791src" href= +"#xd20e2791" name="xd20e2791src">91</a>.</p> +<p>2. <span class="sc">Willem Lodewyk</span>, Graave van Nassau, enz. +wierd in deszelfs plaats van Luitenant-Stadhouder, door de Staaten van +Friesland tot tweeden Stadhouder, na de afzweeringe van den Spanjaart, +verkooren.</p> +<p>Verdugo, de schans Oterdum op den 18de van September wederom +belegert hebbende, liet dezelve aanstonds met twee stukken kanon +beschieten: doch die van binnen, benevens de schepen die op de Eems +lagen, bleven hun niet schuldig; waar door veelen <span class= +"pagenum">[<a id="pb197" href="#pb197" name="pb197">197</a>]</span>van +de belegeraars gedood en gequetst wierden. Daar na, in de maand +December, wierd de schans gesecoureert door allerlei nooddruft, +alhoewel de belegering noch zyn gang ging; doch met weinig voordeel. +Maar op Lichtmissenacht in het volgende jaar, zyn de schansen van +Verdugo voor Oterdum, door een geweldigen storm en watervloed +weggespoelt; waar door veelen der belegeraars <span class="corr" id= +"xd20e2806" title="Bron: verdroken">verdronken</span>; zo dat Verdugo +zich genootzaakt vond het beleg op te breken. Oterdum had weinig door +’t water geleden, en wierd ten eersten herstelt met vier +bolwerken, schoone gragten, en een haven, waar in omtrent 30 schepen te +gelyk konden leggen, gemaakt.</p> +<p>Den laatsten February deed Verdugo een vrugteloozen inval in +Friesland. Maar de Westfriesen deeden insgelyks in Groningerland een +inval van meer nadeel; verbrandende in de Marnkant, van Vierhuizen tot +aan Baflo, meest alle de huizen af, om datze geen contributie wilden +opbrengen.</p> +<p>Omtrent dezen tyd, had Roelof Ketel een aanslag op Groningen, om +deze plaats aan der Staaten zyde te brengen. Hy begaf zich derhalve met +15 mannen daar binnen, verlaatende hem alleen op de slappigheid der +wacht aan de poorten. Daar by was Graaf Willem van Nassau met 1500 +mannen in ’t Drenth, om hem, zo de aanslag gelukte, by te +springen: doch de zaak wierd ontdekt, en Roelof Ketel by den kop gevat +<span class="pagenum">[<a id="pb198" href="#pb198" name= +"pb198">198</a>]</span>zynde, wierd het hoofd afgeslagen en +gevierendeelt.</p> +<p>Insgelijks heeft Kapitein Schaay, leggende te Niezyl in bezettinge, +een aanslag op Groningen gehad; zynde in een tyd dat de stad gebrek aan +levensmiddelen had: maar dezelve voorts geproviandeert wordende, +mislukte de aanslag.</p> +<p>In den jaare 1585 hebben de Staaten de bestieringe der landen +opgedragen aan Hendrik den derde, Koning van Vrankryk; maar die hen, om +zyne eigene inlandsche oorlog, alwaar hy zelve zeer mede belemmert was, +moeste afwyzen. Waar op hy Elisabeth, Koninginne van Engeland, tot +bescherminge liet verzoeken: doch die Majesteit weigerde mede de volle +heerschappye. Doch hier na, Prins Maurits in zyns vaders plaatze en +bedieningen gestelt zynde, is van gemelde Koninginne de Graave van +Leicester, als Overste van haare hulpbenden, naar de Nederlanden +gezonden; die de Staaten naderhand tot Stadhouder der Nederlanden +hebben aangenomen.</p> +<p>Na dat de kloosterinkomsten, als wy boven reeds gemeld hebben, tot +onderhoud van predikanten en schoolmeesters bestelt waren, heeft het de +Staaten des Lands ook goed gedagt, uit de zelve ook een schoole van +geleerdheid of Academie op te regten, en dezelve met bequaame +leermeesters of professoren, en dat ’er verders toebehoort, +<span class="pagenum">[<a id="pb199" href="#pb199" name= +"pb199">199</a>]</span>mildelyk te voorzien; dezelve plaatzende binnen +de Stad Franeker.</p> +<p>In den jaare 1586 hebben de Spanjaards, over ’t ys komende, +alzo het zeer sterk gevrooren hadde, een uitval gedaan, trekkende met +2500 voetknegten en 400 ruiters de Wouden in, door Lemsterland, en +vernachtende omtrent Workum en Hindeloopen; van waar zy voorby +Bolswert, over Marnzyl, door Schettens en Witmarsum, te Tjum zich +nederzettende, quamen ten derden dage te Spannum en Winsum, welke +dorpen zy beide in brand staken: en als zy veel gevlugt volk op de +Winsumer toren gewaar wierden, zo stookten zy een zeer smookend vuur +van onderen aan dezelve, om gemelde vlugtelingen te doen verstikken: +waar door eene zwangere vrouw, gevoelende haare kleederen en +hoofdhairen gezengt, uit de klokgaten sprong; en gevallen zynde, noch +door een Spanjaard op de naakte borst getrapt, en zeer gewond geworden, +waar door zy haare zinnen verloor: doch na twee maanden quam zy weder +tot haare voorige kennis en verstand. En eene andere, met twee kinderen +in haare armen, sprong uit het hoofd van den toren, en bragt het eene +kind noch leevendig te Franeker. De onze in aller yl met 1000 +voetknegten en een Cornet paarden daar na toe trekkende, vonden zich +niet in staat om de vyanden te keer te gaan: des zy van Oosterlittens +naar Boxum afweeken, op hoop <span class="pagenum">[<a id="pb200" href= +"#pb200" name="pb200">200</a>]</span>van eenige hulp, om zich dan +voordeeliger te kunnen te weêr stellen: maar de vyanden, hen +spoedig nazettende, beletten dit, overvielenze, en een bloedige slag +wierd getroffen, daar wederzyds veel volk sneuvelde; doch de onzen +moesten eindelyk de vlugt neemen, zo naar Leeuwarden, als andere +plaatzen; en een gedeelte wierd in de kerk bezet, en gevangen genomen. +Van deze slag is zulken indruk in de gemoederen der menschen gebleven, +dat ’er in Friesland niets bekender is, als deze Boxumer Slag, +voorgevallen op den 17 January.</p> +<p>In dit zelve jaar, ondernam Graaf Willem van Nassau een aanslag op +Groningen: doch dezelve wierd door een zeer hoogen springvloed ontdekt +en verydelt.</p> +<p>In den jaare 1587, in September, had Graaf Willem van Nassau +nochmaals eene vergeefsche aanslag op Groningen.</p> +<p>Den 17de van December is een zwaare inbreuk van ’t zoute water +in de Ommelanden geweest, waar door alle hooge landen onder liepen, +wezende het water byna zo hoog, als de Allerheiligen Vloed van den +jaare 1570, maar deed zoo eene groote schade niet.</p> +<p>In den jaare 1589, in ’t begin van den zomer, had de +Gouverneur Graaf Willem eene vergeefsche aanslag op Delfzyl; doch +besprong Reide, en maakte daar een beschanst Eiland van: ook won hy de +schans Eemetille; en kort daar na Swaagsterzyl en <span class= +"pagenum">[<a id="pb201" href="#pb201" name= +"pb201">201</a>]</span>Soltkamp; zynde een schans in de mond van +’t Reidiep, en dat stormenderhand, voor ’t gezigte van +Verdugo, slaande 80 mannen dood, en nam veele gevangenen mede.</p> +<p>Daar na nam Verdugo Eemetille weder in; zond twee booswichten in +’t leger by Kollum, om Graaf Willem te vermoorden: maar dezelve +ontdekt zynde, wierden gevangen genomen en onthoofd.</p> +<p>In den jaare 1590, in Maart, hebben eenige burgers en inwoonders van +Groningen hunne stad en Staat onder de bescherminge van de Koninginne +van Engeland gepresenteert: doch wierd hun geweigert. Waar op Verdugo, +meer volk van den Hertog van Parma ontfangen hebbende, de schans +Enematil besprong; trekkende van daar op Nieuwezyl<span class="corr" +id="xd20e2842" title="Niet in bron">.</span> Ondertusschen quam Graaf +Willem, Gouverneur van Friesland, afzakken, en legerde te Kollum; en +alhoewel de legers ruim een uur maar van malkander lagen, viel er +echter weêrzyds niets aanmerkelyks voor.</p> +<p>In den jaare 1591, den tweeden van July, won Prins Maurits Delfzyl; +waar in gevonden wierd 5 metaale stukken kanon, en 6 yzere gotelingen. +Daar na deeden die van Friesland deze schans grooter en sterker bouwen; +zelfs poogden zy daar van eene stad te maaken, en dezelve met groote +Privilegien te begiftigen: om alzo de burgery van Groningen daar te +trekken. Doch op <span class="pagenum">[<a id="pb202" href="#pb202" +name="pb202">202</a>]</span>hoope van Groningen ook te krygen, is zulks +achter gebleven. Van hier trok het leger na de Opslag van Enematil, +leggende op een water, genaamt Nieuwezyl, en dwong de bezettinge door +geweld zich over te geeven, en met witte stokjes in hunne handen uit te +trekken, sterk zynde 150 mannen. Voorts vertrok de Graaf naar Enematil, +en beschoot de schans met 12 stukken <span class="corr" id="xd20e2849" +title="Bron: kauon">kanon</span>, tot dat de bezettinge zich op den +11de van July overgaven; als ook een weinig hier na de schans te +Lettelbert.</p> +<p>In den jaare 1592, in Augusty, heeft Prins Maurits de sterke vesting +Koeverden belegert. Graaf Fredrik van den Berg had het bevel daar +binnen, hebbende voor des Prinsen komste alle de huizen buiten de +vesting in brand doen steeken.</p> +<p>De belegeraars naderden hem met alle vlyt aan de loopgraaven, en +benamen hun de sluizen; waar door zy het water uit de gragten leiden. +Hier op begon het schieten aan weêrskanten dapper aan te gaan, +wordende aan weêrszyden verscheidene mynen onder de wallen +gegraven, die wel haast ter neêr of invielen. Den 7de van +September, quam Verdugo met zyn krygsmacht voor den dag springen, +hebbende alle witte hemden over hunne harnassen, om de belegerden te +ontzetten. Hier op maakte Prins Maurits zich gereed, telde zyn volk in +slagorder, met ’t grof geschut vooraan, en ontfong der vyanden +macht zo onbeleefd, dat door <span class="pagenum">[<a id="pb203" href= +"#pb203" name="pb203">203</a>]</span>’t losbranden van ’t +kanon, een meenigte van hen over hoop en in ’t moeras raakte. +Daar bleven in ’t geheel 300 mannen dood, behalven de gequetsten: +en van ’s Prinsen zyde bleven er maar 3 mannen dood en 6 +gequetsten, uitgenomen Graaf Willem van Nassau, die een schot, doch +zonder gevaar, door ’t dunne van zyn lyf kreeg. Daar na hebben +die van Koeverden zich den 12de van September aan Prins Maurits +overgegeven; mits met hunne vendelen, wapenen en brandende lonten uit +te mogen trekken, behalven de Artillery en amunitie; daar wierden in +gevonden 9 stukken kanon. Voorts is hier tot Gouverneur gestelt de Heer +van Nienoort.</p> +<p>In den jaare 1593, den 8ste van April, heeft Graaf Willem de +Bellingewolderzyl beginnen te versterken, om alzo het fort de Bourtange +te benaauwen. Hier tegen quam Verdugo met zyn leger by Vlagtwedde, in +’t geheel sterk zynde 2500 mannen, doch derfde niets uitvoeren +tegen dat vast maken.</p> +<p>Den 29ste van Augusty nam Graaf Willem Wedde in; als mede de vaste +pas Bourtange; ’t welk aanstonts sterker wierd gemaakt, eer +Verdugo daar by kon de komen.</p> +<p>Daar na heeft Verdugo de sterke schans van Aduarderzyl; na den +derden storm, met geweld ingenomen, slaande de geheele bezettinge dood. +Van daar trok hy naar Wedde; dat hy ook in nam, en sloeg van de 117 +mannen, die daar op waren, 50 dood. <span class="pagenum">[<a id= +"pb204" href="#pb204" name="pb204">204</a>]</span>Voorts legerde hy +zich voor de Bourtange; zynde dit fort tegenwoordig tamelyk sterk, en +alzo dat ’er geen geschut voor gebragt konde worden; de wallen +waren redelyk hoog, en de gragten wel voorzien van water. Vyf vendelen +soldaaten, onder den Gouverneur de Jonge, lagen daar in bezettinge. +Ondertusschen wierd Verdugo van andere gedagten; brak de belegeringe +op, en trachte Graaf Willem aan te tasten; doch te vergeefs; hoewel er +eenige schermutzelingen wierden gehouden, waar door veel volk is +gebleven. Daar op trok Graaf Willem naar de Bourtange, neemende Wedde +wederom in: en Verdugo naar Koeverden, beschanste daar de passagie; +maar zyn volk is door ongemakken voor ’t grootste gedeelte +verstorven of verloopen.</p> +<p>In den jaare 1594, den 12de van February, des nachts, hadden de +Groningers een aanslag op Delfzyl: doch die van binnen hen tydig gewaar +wordende, is ’er aan weêrskanten wel twee uuren lang scherp +gevogten. Tot geluk van het Fort, was ’er een oorlogschip, daar +omtrent leggende, dat wat nader aanquam, en de Groningers met 16 +stukken kanon dwars onder hun hoop sterk beschoot, dat zy met groote +schade moesten aftrekken, sleepende wel 35 sleden met dooden en +gequetsten met zich naar de stad, en noch 7 dooden, dieze lieten +leggen. Die van binnen verlooren een Kapitein, een Vendrig, een +Sergeant, en 9 Gemeenen. <span class="pagenum">[<a id="pb205" href= +"#pb205" name="pb205">205</a>]</span></p> +<p>Den 6de van May, quam Prins Maurits en Graaf Willem van Nassau met +hun leger by Koeverden: welke aankomst van Verdugo bezigtigt zynde, hem +deed resolveeren zyne beschansinge by nacht op te ruimen. Overzulks +trok de Prins met zyn krygsbende direct naar Groningen; doende de stad +op den 20 dito berennen, en aanstonds opeischen. Doch kreeg tot +antwoord: Dat dit geen stad was, die zich zo haast konde overgeven. +Prins Maurits liet derhalven al zyn oorlogstuig aan land zetten, en het +kanon voor de stad planten. Onderwylen heeft Graaf Willem op den +laatsten van May de sterke schans Aduarderzyl aangetast, hebbende over +de 135 mannen tot bezettinge, en tot Commandant eenen Kapitein Prenger, +die aan Graaf Willem ten antwoord gaf, als hy de schans opeischte: Dat +hy het met hem zoude wagen, als met een meisje van 15 jaaren. Maar dit +geviel hem niet wel; want de vesting wierd kort daar na zo gruwelyk +sterk beschooten, datze dezelve met ’er haast beklommen en +inkreegen; doe wierd alles aan stukken geslagen wat ’er in was, +uitgenomen 8 a 9 perzoonen, die ’t ontquamen.</p> +<p>Ondertusschen had Prins Maurits eenige andere schansen ingenomen, +als Slogteren, Hogerbrugge, enz., waar door de leevensmiddelen in +’t leger zeer goedkoop wierden.</p> +<p>De Stad Groningen was zeer wel voorzien van een wel in de wapenen +geoeffende burgerye; <span class="pagenum">[<a id="pb206" href="#pb206" +name="pb206">206</a>]</span>en geeft ander guarnisoen binnen hebbende, +dan de slegtste burgerye en inwoonders, dewelke al voor langen tyd, als +soldaaten onder vendelen geoeffent, in plaats van bezetting, van den +Koning wierden betaalt: behalven deze, hadden zy krygsvolk van Verdugo +altoos onder haar gebied; en hadden nu onder het beleg 5 goede oude +vendelen daar van, onder den Overste Luitenant Laukema, buiten de stad, +op een gesterkte plaats aan ’t Schuitendiep. Van krygstuig, +voorraad enz., wasze alles wel voorzien. Die van de stad wenden +vervolgens alles aan wat hun dacht dat den vyand zoude krenken. Waarom +de Prins zyn begravinge van verre moest neemen, en aldaar zyne +batteryen opwerpen, mits digt onder de stad de belegerden +tegen-batteryen maakten; hebbende 400 groote tonnen met buskruit en +geschut meer, als andere steden. De Groningers deeden verscheidene +uitvallen, waar mede zy meenig braaf Kapitein en soldaat versloegen, en +zelfs eenige vendels binnen bragten: weshalven de loopgraaven versterkt +moesten worden. De belegeraars deeden alle afbreuk met hun geschut +dieze doen konden; doch vorderden nochtans weinig, tot dat zy een poort +met een brug, die na een rondeel liep, omverre hadden geschooten, +eenige bolwerken ondergraven, en eenige gragten aldaar vulden, alles +<span class="corr" id="xd20e2878" title="Bron: ouder">onder</span> de +bescherminge van ’t geschut: dis deed de trouwe burgery gedwee +worden, <span class="pagenum">[<a id="pb207" href="#pb207" name= +"pb207">207</a>]</span>en begon naar verdrag uit te zien; overzulks zy +Jan te Boer met brieven aan Prins Maurits en Graaf Willem uitzonden, om +verdrag: wordende daarop weêrszyds gyselaars gegeven, en hielden +op van schieten. Maar de burgemeester Jarges, zynde een hard +Konings-gezinde, rukte een party voerlieden en schuitevoerders byeen, +en stonden op tegen die geene, die van verdrag hadden gesproken. Hier +na kregen de belegeraars een te smadelyk antwoord, te weeten, dat de +belegerden besloten hadden, noch een tyd lang hun ontzet af te wagten. +Hier op trad Maurits met Willem in de loopgraven, om een plaats tot een +nieuwe batterye af te zien; ondertusschen komt een kogel zo sterk tegen +de rondas, die Maurits voorgehouden wierd, dat hy achterover viel, doch +zonder hem te quetzen.</p> +<p>Den tweeden van July waren de belegeraars over de gragt, en wel 30 +voeten onder het rondeel gekomen, daar de heele stad haar winst of +verlies aan hing. Drie dagen daar aan was de myn 30 voeten diep, en +opgepropt met 5 a 6000 ponden buskruit, dat den 10de dito, des avonds, +na het gegevene teeken, in brand wierd gestoken; waar door een groot +gedeelte aarde, en alles wat ’er op was, in de lucht sprong, met +wel 140 menschen; waar van twee in ’t leger vielen, en de een +noch leevendig: hier op vielen drie vendelen Schotten los, die straks +meester van het rondeel waren, en alles, wat <span class= +"pagenum">[<a id="pb208" href="#pb208" name="pb208">208</a>]</span>noch +leevendig bevonden wierd, doodsloegen, blyvende daar in ’t geheel +wel 200 dood. Daar boven sneuvelden 30 Schotten, behalven noch twee +Kapiteins. Dit bragt onder de gezamentlyke soldaaten, en onder de +allerhartigste burgerye zulk een schrik, bevreest zynde voor meer +ondergravingen, datzy op verdrag dagten. Over zulks zonden zy +Gecommitteerden uit, zo wegens de Geestelyke, Magistraat en Ambagten +der stad, als ook wegens den Overste Luitenant Laukema; en op Ostagiers +handelende van den 16de tot den 22ste van July, met Prins Maurits en +Graaf Willem van Nassau, zyn daar op met advis van den Raad van Staaten +eindelyk overeen gekomen. Dus is Groningen en de Ommelanden op den +24ste van July onder Maurits gebied gebragt, na dat ’er wel 10000 +schooten op waren gedaan, en 400 mannen voor zyn gebleven: waar tegen +de belegerden ook 300 soldaaten en veele burgers hebben verloren. In de +stad wierden gevonden 36 metaale stukken kanon, behalven de yzeren, en +wierd daar over Graaf Willem van Nassau tot Stadhouder gestelt. Prins +Maurits en Graaf Willem daar binnen komende, wierden verwellekomt door +den klokspeelder, speelende de wys van den 6den Psalm. Daar na wierd de +Magistraat verandert, wordende daar tot eerste Burgemeesters +aangestelt, Mello Conders, Joachim Alting, Harmen Koning en Egbert +Alberda. Voorts wierd de St. Martens <span class="pagenum">[<a id= +"pb209" href="#pb209" name="pb209">209</a>]</span>Kerk van hare beelden +gezuivert, en de eerste predikatie van de Gereformeerden daar in +gedaan: doende de Magistraat en Burgerye daar na den eed van +getrouwigheid aan Graaf Willem, hunnen Stadhouder en aan de Staaten +Generaal.</p> +<p>In ’t zelve jaar is de Aartshertog Ernestus, van ’s +Konings wegen, in Nederland tot Stadhouder gezonden.</p> +<p>In den jaare 1596 is uit last van de algemeene Staaten en den Prins +van Oranje, het Collegie der Admiraliteit te Dokkum ingestelt; om alzo +bequaamelyk over het werven der oorlogschepen van Friesland alle zaaken +te kunnen beraamen.</p> +<p>In het zelve jaar, den 24ste van Augusty, is Graaf Willem van +Nassau, Stadhouder van Groningen, mede tot Gouverneur over het +Landschap Drenth aangestelt.</p> +<p>In dit jaar is de Cardinaal Albertus, Aartshertog van Oostenryk, tot +Stadhouder des Konings, in Nederland gekomen; die naderhand huuwde met +Isabelle, Dochter des Konings; en deze landen wierden hem tot een +huwelyks goed toegezegt.</p> +<p>Omtrent dezen tyd was ’er eene Friesche dochter, Margarita +genaamt, zynde een jong vrouwsperzoon, of moedige Amazoone, en lang van +persoon; deze heeft, in manskleederen, de Heeren Staaten zo binnen +Oostende als elders zeven jaaren gedient, buiten kennisse haarer +ouders, in alle eerbaarheid, eerst een spies gedraagen, en daar +<span class="pagenum">[<a id="pb210" href="#pb210" name= +"pb210">210</a>]</span>na een musquet gevoert, met een witte veder op +de hoed, als een kloek en onvertzaagt krygsgezel, ja onder de +Adelborsten gerekent, en zelve veele schansen om Groningen en Steenwyk +helpen inneemen. Ten laatsten bekent geworden by haar medegezel, als zy +een schoon hemd aandeed, hebbende groote borsten en rond opgewasschen, +meer dan andere welgevleesde jongmans: op zyn vraage, heeft ze hem +beleden, een vrouwsperzoon te zyn, dat hy verwonderende aanhoorde; is +daar op met eere verlieft geworden, en in ’t leger voor Koeverden +met haar getrouwt. Zy waren noch woonende binnen Groningen in den jaare +1602, en veele jaaren daar na, een winkel doende van vette waaren, in +alle stilheid en eerbaarheid huishoudende, en t’zamen geneerende. +Deze Amazoone heeft ook een lied gedicht, de jonge Dochters tot liefde +des krygs, om ’t Vaderland te beschermen, na haar voorbeeld +vermaanende. Zie E. v. Meteren<a class="noteref" id="xd20e2902src" +href="#xd20e2902" name="xd20e2902src">92</a>.</p> +<p>In den jaare 1597 verzogten die van Groningen aan de Staaten van +Friesland, om Drenth en Twenth geheel vry te maaken, en den vyand van +daar te vernestelen: welk verzoek uit last van de algemeene Staaten, +door hulp van den Prins van Oranje, wierd vastgestelt: en alle +sterktens en schansen, door de vyanden aldaar bezet, wierden +overwonnen, namentlyk, Grol, Ootmarsen, Oldenzeel, Lingen, enz. +<span class="pagenum">[<a id="pb211" href="#pb211" name= +"pb211">211</a>]</span></p> +<p>In dit zelve jaar, den eersten van Juny, is de Overste Sonoy, +gewezen Gouverneur van Noordholland, op Dyxterhuis, een Heerlykheid in +de Ommelanden, overleden; wordende deszelfs ligchaam tot Peterbuuren in +de kerk, in tegenwoordigheid van zyn Genade Graaf Willem van Nassau, +Stadhouder van Groningen, begraven.</p> +<p>Den 18de van Augusty was ’er een zwaare watervloed in deze +landen, waar door de Delfzylen en anderen uitbarsten, en veele menschen +en beesten verdronken.</p> +<p>Den 8ste van December is Graaf Willem door de Groningers met groote +toejuichinge ingehaalt.</p> +<p>In den jaare 1599 is te Groningen door de Heeren Burgermeesteren en +Raad het Burger-Weeshuis opgericht.</p> +<p>In den jaare 1600 is te Groningen. omtrent de Heere Poort, wederom +een kasteel gebouwt; zijnde ten zuidoosten van de stad, omtrent ter +plaatze daar weleer de kasteelen van Graaf Edzard van Oostfriesland, en +van den Hertog van Alva hadden geweest: welk kasteel over de 400000 +guldens quam te kosten. Ook wierd de burgerye ontwapent, en Jonker +Casper van Ewsum met 800 mannen op gemeld kasteel gelegt.</p> +<p>In dit zelve jaar ontstond ’er groote oneenigheid tusschen de +Heeren van den Lande en Steden, over het stuk van de gemeene lasten en +bezwaaringen te draagen: doch wierd door Gemachtigden van de algemeene +Staaten en den Stadhouder weder bygeleit. <span class="pagenum">[<a id= +"pb212" href="#pb212" name="pb212">212</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1605, den 10de van Augusty, zyn te Groningen door de +Heeren Burgemeesteren en Raad, in plaats van vier Kapiteinen der +burgerye, hier Hopmans genaamt, acht aangestelt; en doende de +Kapiteinen de nominatie van de Vendrigs, die door den Raad wierden +geëligeert op den zelfden dito.</p> +<p>Den 23ste van Augusty quam de Stadhouder Graaf Willem van Nassau met +18 vendelen, voetvolk en 6 compagnien ruiters binnen Groningen; waar +door de stad van het haar gedreigde quaad bevryd wierd. Ook gaf men de +burgerye hun geweer weder. Prins Maurits verzond ook eenige troupen ter +versterkinge van Koeverden en de Bourtange; zijnde deze plaatzen alle +met groote verbaastheid aangedaan, wegens de veroveringe van Lingen en +Oldenzeel, door de Spaanschen, onder het commando van den Marquis de +Spinola.</p> +<p>Ambrosius Spinola met zijn macht in Twenth zijnde, om op Friesland +een kans te waagen, en welk land de Koning van Spanje hem reeds ten +erve had geschonken; doch, God zij gedankt, hem nooit heeft kunnen +leveren, moest zich vergenoegen met Lingen en Oldenzeel, en dat +Friesland in groote benaauwtheid bragt. Maar Graaf Willem hield binnen +Koeverden een oog in ’t zeil, zo dat Spinola die plaats niet +derfde aantasten, en vertrok druipstaartende weder naar Vlaanderen, ook +eenigzints door de natte zomer verhindert.</p> +<p>In dit zelve jaar, in Maart, wierd met <span class="pagenum">[<a id= +"pb213" href="#pb213" name="pb213">213</a>]</span>den Spanjaard een +bestand van acht maanden geslooten.</p> +<p>In den jaare 1608 was ’t zo een harden winter, dat men van de +Friesche kusten naar de vooreilanden, als Ameland, Ter Schelling, en +ook naar Grind niet alleen, maar zelf naar de Hollandsche kusten van +Harlingen af met paard en slede konde overjaagen. Gelyk een Ariën +Wierds, den 9de van February uit de Haven rydende, voor ’t +poortsluiten te Amsterdam binnen quam. Ook drilde voor de Harlinger +haven op het ys een compagnie soldaaten.</p> +<p>In dit zelve jaar zyn de nieuwe fortificatiewerken van de Groningers +begonnen, wordende de stad aan de zuidkant daar door vergroot; ook is +een gedeelte van het Groninger kasteel, tegens de burgers aldaar +gebouwt, wederom afgebroken.</p> +<p>In den jaare 1609, den 9den van April, is te Antwerpen het +twaalfjaarig bestand geslooten, tusschen den Koning van Spanje en de +Staaten Generaal der vereenigde Nederlanden; zynde wegens de Provintie +van Groningen aldaar gecommitteert Abel Conders, Burgermeester te +Groningen, wordende het zelve op den 18de dito in ’s Hage +gepubliceert.</p> +<p>In den jaare 1610, op Nieuwejaarsdag, hebben de burgers van +Leeuwarden, na dat zy eenigen tyd met de Burgermeesteren oneens waren +geworden, de deur van ’t Raadhuis met een mast open geloopen, +verbreekende <span class="pagenum">[<a id="pb214" href="#pb214" name= +"pb214">214</a>]</span>de glazen, vensteren en alles wat hun voor +quam.</p> +<p>Een Jan Cornelisz. Femmes, bestond in dit jaar een reukelooze daad, +spruitende uit een wedspel, waar in hy aannam, om een rond jaar te +willen woonen op het Kamper Zand (dat een droogte is, gelegen tusschen +Ter Schelling en Ameland, loopende met alle etmaalse vloeden onder +water). Op voorwaarde gaf hy aan zyn medewedder paarden, wagen, +ploegen, en andere huismans gereetschappen; zullende hy, by aldien hy +zyn voorneemen een rond jaar uitvoerde, een groote zomme geld in +tegendeel genieten. Hier op bouwde Jan den 2de van Juny aldaar op +eenige roeden of stutten een huisje; en om het zelve by springvloeden +of hooge watertyden om hoog te heffen, gebruikte hy een tistel of +vyzel, waar door hy het om hoog kon opvyzelen, of doen zakken: en dus +hielde hy ’t het bestemde jaar volkomen uit; zynde eene +ongehoorde zaak.<a class="noteref" id="xd20e2949src" href="#xd20e2949" +name="xd20e2949src">93</a></p> +<p>In den jaare 1611, den 25ste van January, heeft Graaf Enno van +Oostfriesland de sterke vesting Lieroort aan haar Hoog Mogende de +Heeren Staaten Generaal overgegeven.</p> +<p>In den jaare 1612, en ’t volgende jaar, is de stad Groningen +rondom vergroot, doch meest naar ’t noorden, en is doe vervolgens +met zeven schoone groote poorten voorzien, <span class= +"pagenum">[<a id="pb215" href="#pb215" name= +"pb215">215</a>]</span>benevens noch een kleen poortje bezyden het +Schuitendiep; hebbende een zeer breede en hooge wal, met 17 dwingers of +bastions en een diepe besloten gragt.</p> +<p>In den jaare 1614 is de Academie te Groningen opgericht, onder het +Stadhouderschap van Graaf Willem Lodewyk van Nassau. De inwydinge +geschiede op den 23ste van Augusty. De eerste Professoren zyn geweest +Ubbo Emmius, Professor in de Historiën en Grieksche Taal, als +eerste Rector Magnificus. Herman Ravensberg, Professor in de +Godgeleerdheid. Cornelius Pynaker, Professor in de Rechten. Nicolaas +Mulerius, Professor in de Medicynen en Mathesis. Johan Epinus, +Professor in de Philosophie en Ethicæ, en extr. in de Rechten, +Guill. Macdowel, Professor in de Philosophie, Logicis, Phys: & +Methaphysicis. De inleidings redevoeringe wierd uit naam der geheele +Provintie gedaan, door Do. Pancratius, stads Syndicus. Na ’t +eindigen derzelve, deed Do. Ravensberg een andere, op deze handelinge +passende. De eerste Rector in de Rechten, die hier zyn promotie bequam, +was Hugo van Nyeveen; houdende zyn inauguraal dispuit op den 13de van +November 1615, onder het Rectoraat van gemelden Professor +Ravensberg.</p> +<p>In den jaare 1616, den 18de van Maart, is Graaf Willem Lodewyk door +de Groningers zeer plechtig ingehaalt.</p> +<p>In den jaare 1618 is het Sapmeer droog <span class="pagenum">[<a id= +"pb216" href="#pb216" name="pb216">216</a>]</span>gemaakt, en is het +volgende jaar met gruppen en een doorgaande vaart voorzien. Waar op is +gevolgt de aanvang en continuatie van deszelfs vaart of diep door +’t hooge en wilde Veen, van Sapmeer tot aan Zuidbroek.</p> +<p>In den jaare 1619 bequamen die van Staveren vernieuwinge en +handhavinge van hun onderrecht.</p> +<p>In dit zelve jaar, in July, is de Heerlykheid van Wedde, +Westerwolde, Bellingewolde en Bleyham gekogt van Willem van den Hove, +en den 2de Augusty in den Raad geapprobeert, voor de zomma van 140300 +guldens. Voorts heeft de stad deszelfs possessie aanvaart, en is den +21ste van September Edzard Rengers tot Drost, en Michiel Visscher tot +Richter van Bellingwolde en Bleyham gekoren.</p> +<p>In den jaare 1620, den laatsten van May, is binnen Leeuwarden +overleden Graaf Willem, Stadhouder van Friesland; tot wiens loffelyke +gedachtenisse die heerlyke begraafplaats of tombe in de Jacobyner Kerk +is opgeregt; alwaar hy met zyn Gemalinne na ’t leven in steen op +uitgehouwen is: en is zedert dien tyd de rustplaats der Stadhouders +altoos geweest en gebleven.</p> +<p>3. <span class="sc">Ernst Casimier</span>, Graave van Nassau, enz., +wierd, na ’t overlyden van zynen broeder, in de maand Augusty, +tot Stadhouder van Friesland verkooren. En die van Groningen, +Ommelanden en Drenth verkooren Prins Maurits tot hunnen Stadhouder. +<span class="pagenum">[<a id="pb217" href="#pb217" name= +"pb217">217</a>]</span>In December begon het zo geweldig te vriesen, +dat men wederom naar Ter Schelling en Ameland met paard en slede +overjoeg. Het volgende jaar, den 2de van February, quam een Harlinger +schipper, met een sleetje en stok in de hand, van Friesland, over den +Fliestroom, te Harlingen binnen treden. Graaf Ernst, geleidende den +jongen Koning van Boheemen, quam met gezelschap van over de 100 sleden, +van Leeuwarden tot op de zee voor Harlingen afjaagen.</p> +<p>In den jaare 1621, den 29ste van Maart, is de Burgerye te Groningen +door de Heeren van den Raad in 12 vendelen verdeelt; wordende daar op +den 30ste dito de Officieren gekooren, en den 13de van April door hun +Edelheden goedgekeurt, dat voortaan de Vendrigs onder de Luitenants +zouden staan.</p> +<p>De volgende winter van het jaar 1621 en 1622 was het mede een harde +winter; waar in Anna Sophia, Gemalinne van den Stadhouder, +vergezelschapt met een compagnie soldaaten, en hun byhebbende +gereedschap, van Enkhuizen naar Staveren langs het ys overquam.</p> +<p>In den jaare 1622, in Augusty, deeden de Spanjaards een aanval op +Friesland, trekkende met 800 voetknegten en 70 ruiters door +Oudeberkoop, naar Schoot, om ’t Heerenveen te overvallen. En +vermits het Staaten Volk zich meest aan den Rhyn nedergeslagen +<span class="pagenum">[<a id="pb218" href="#pb218" name= +"pb218">218</a>]</span>had, waren slegts maar drie compagnien +verstrooit in de Zevenwouden gebleven; dewelke, naar ’t Veen +rukkende, den vyand, die een geweldigen storm deed op een schansje of +redout op den weg naar Schoot, wakker afkeerde, en veelen van zyn volk +deeden sneuvelen. De vyanden, misleid zynde, waren van gedachten +geweest, dat ’er boeren en geen soldaaten op het Veen lagen: en +trokken na dit treffen weder af op Ommen: alwaar zy door des Prinsen +volk van achteren bezet wierden, en in de kerk allen gevangen zyn +genomen.</p> +<p>In October is Ernst Lodewig, Graaf van Mansveld, met zyn +krygsbenden, wel 5000 mannen uitmaakende, in Oostfriesland gevallen, +bedervende de inwoonders en landen elendig, zelfs zodanig, dat zyn +eigen volk in den jaare 1624 meest van honger verliep. Hy had zyn +hoofdquartier in de vesting Lieroort; en eer hy vertrekken wilde, dwong +hy Graaf Enno van Oostfriesland een groote zomme geld af.</p> +<p>In den jaare 1623 was er een zwaare pestziekte in Groningen; als +mede een groot oproer over het draagen der dooden: want op den 5de van +Augusty zyn de oude lyken des voormiddags door de vrouwen, en de jonge +lyken des namiddags door de maagden ter aarde gebragt.</p> +<p>In den jaare 1624 deeden de Spanjaards, onder het bevel van Lucas +Cayro, Gouverneur van Lingen, een inval in den Oldambte; <span class= +"pagenum">[<a id="pb219" href="#pb219" name="pb219">219</a>]</span>zy +staken verscheidene dorpen in brand, als Winschoot, Heiligerlee, +Noordbroek, Scheemda en Slogteren; verzonden in alle omleggende +plaatzen brieven van brandschattinge: waar door de huislieden afquamen +om de brand af te koopen. Maar het geruchte der aankomst van den +Oversten Stakenbroek, deed hen haastelyk de vlugt neemen, doch een +grooten roof mede voerende.</p> +<p>In den jaare 1625, den 8ste van Maart, is Oostfriesland door een +schrikkelyke watervloed aangetast, alle dyken doorbrekende of +beschadigende, zodanig datze met geen 800000 guldens te herstellen +waren; en de huislieden, door de Mansvelder troupen ten eenemaal +verarmt en bedorven zynde, hadden geen macht om die te repareren, dies +de zee daar uit en in spoelde.</p> +<p>In dit zelve jaar, den 23ste van April, is Prins Maurits, na een +langduurige krankheid uitgekwynt zynde, in ’s Gravenhage +ontslaapen. En zyn broeder Frederik Hendrik wierd aanstonds in zyn +plaats tot opperste Veldoverste verkooren<span class="corr" id= +"xd20e3007" title="Niet in bron">.</span></p> +<p>In dit jaar is Graaf Ernst van Nassau tot Stadhouder van Groningen +en Ommelanden, en ’t Drenth aangenomen.</p> +<p>Den 29ste van December overleed binnen Groningen de Hooggeleerde en +wydvermaarde Ubbo Emmius, Professor dier Academie.</p> +<p>Omtrent den jaare 1627 is het groote Provinciale magazyn of +Artilleryhuis alhier gebouwt, en het Orgel in ’t H. +Geest-Gasthuis <span class="pagenum">[<a id="pb220" href="#pb220" name= +"pb220">220</a>]</span>nieuw gemaakt: ook het Orgel in de groote kerk, +eertyds door Agricola gemaakt, vergroot en vernieuwt.</p> +<p>In den jaare 1628, in Augusty, is de Nieuwe of Lange-Akkerschans +volveerdigt, en daar in drie compagnien soldaaten tot bezettinge +gelegt, onder den Gouverneur Roussel; dewelke in October de Dylerschans +innamen; doch zyn ’er voort daar na door de Keizerschen wederom +uitgejaagt.</p> +<p>In den jaare 1631 wierd Prins Frederik Hendrik, behalven Holland en +Zeeland, ook het Stadhouderschap van Gelderland, Utrecht, en Overyssel +opgedraagen. Maar Stad en Lande hebben Graaf Ernst aangenomen.</p> +<p>In dit zelve jaar, in de maand van May, ontstond door ’t +geheele Land een geweldige oploop van ’t gemeene volk; waar door +beide, zo Opper- als Onderregenten, by hen verdagt wierden, en alle +aanzienlyke lieden in verachtinge quamen. En den eersten Augusty heeft +Graaf Ernst Oldenzeel ingenomen, en des zelfs vestingen afgeworpen.</p> +<p>In den jaare 1632 wierd Graaf Ernst, zo als hy van Venlo op Roermond +aankomende, en den grond aldaar bezigtigde, van de wal met een vuurroer +door ’t hoofd geschooten; en echter wierd hy dien dag noch +meester van de stad.</p> +<p>4. <span class="sc">Hendrik Ernst</span>, Graave van Nassau, enz., +wierd in de plaats van zynen vader tot Stadhouder van Friesland +aangenomen; en weinig tyd daar na mede van Groningen, enz. <span class= +"pagenum">[<a id="pb221" href="#pb221" name="pb221">221</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1633, omtrent Pinxter, was ’er een watervloed in +Oostfriesland, waar door al het koren op ’t land verdronk.</p> +<p>In dezen tyd trokken twee compagnien of 350 burgers uit Groningen +naar de Bourtange; dewelke op het verzoek van haar Hoog Mogende de +Staaten Generaal, en Advis van zyne Exellentie, op 10 stuivers daags +naar buiten zouden marcheren, om hun vaderland te dienen, en op de +vyanden te waaken; en hebben alzo hunne huizen en familien een tydlang +vrywillig verlaaten.</p> +<p>In den jaare 1634, wanneer de nieuwe Middelen, als Hoofd- en +Schoorsteengelden, enz., ter ondersteuning van den oorlog, eerst in +Friesland verpagt wierden, ontstond ’er in verscheidene steden en +dorpen een groote oploop; waar door zommige Heeren en heerenhuizen zeer +slegt mishandelt wierden: maar door inlegering van soldaaten wierden de +voornaamste belhamels gevat, en alzo weder tot stilte gebragt. In +’t begin van dit voorjaar strande aan Ameland een Walvis: ook +schryft men, dat ’er op dit zelve Eiland mede in dit jaar +vorsschen zyn geregent.</p> +<p>In den jaare 1635 was ’er te Groningen een zwaare pestziekte, +waar door over de 100 menschen in een week stierven.</p> +<p>In den jaare 1636 is Oostfriesland door twee watervloeden aangetast: +de eerste op den 24ste van Juny, en de andere op den 25ste van July, +waar door de huislieden, wegens gebrek van hooy, hunne beesten naar +<span class="pagenum">[<a id="pb222" href="#pb222" name= +"pb222">222</a>]</span>andere plaatzen in de kost moesten besteden.</p> +<p>In den jaare 1638, als het leger van den Prins voor de Graaf lag, en +Graaf Hendrik naar ’t huis te Gennip, om het zelve te +bezichtigen, gezonden was, gebeurde het dat zyn paard op zekere plaats +achteruit deinsde, en in een bedekte put tot op den grond nederschoot; +maar Graaf Hendrik zulks voelende, in aller haast zyn voeten uit de +beugels van de stegelreep rukkende, viel achter over de gemelde put +heenen; buiten welke val hy elendig had moeten omkomen en +versmooren.</p> +<p>In den jaare 1640, is Graaf Hendrik, zullende in de belegeringe van +Hulst een schansje of redout bespringen, doodelyk gewond geworden; na +hy en de zynen ongemeen manhaftig gestreden hadden; en onder andere zyn +broeder Graaf Willem, die reeds al op zyn derde paard was gestegen. En +den 17de van July overleed gemelde Graaf aan zyn quetzuur, die door +geheel Nederland zeer beklaagt wierd.</p> +<p>5. <span class="sc">Willem Frederik</span>, Graave van Nassau, enz., +wierd, na zyn broeders overlyden, tot Stadhouder van Friesland +aangenomen. En de Prins van Oranje verkreeg het Stadhouderschap van +Groningen en Ommelanden.</p> +<p>In den jaare 1643 is ’er in veele landen door ’t hooge +water een onwaardeerlyke schade geschied, zodanig als by menschen +geheugenisse niet was voorgevallen. In ’t dorp <span class= +"pagenum">[<a id="pb223" href="#pb223" name= +"pb223">223</a>]</span>Gaast spoelden de dooden uit de graaven. Door +’t doorbreeken der dyken, was het land zo verre onder water, dat +men dwars over het land van Groningen naar Zwartsluis konde +overvaaren.</p> +<p>In den jaare 1645, den 22ste van January, is Oostfriesland wederom +door een watervloed overstroomt; waar door veele dyken wierden +gebroken, en tot Embden, zo ’er gezegt word, de Corps de Guarde +wegspoelde.</p> +<p>Dit jaar, den eersten van September, quam de Stadhouder Prins Willem +van Oranje te Groningen, om aldaar de doe zwevende verschillen by te +leggen; wordende door de Magistraat en burgerye met groote eertekenen +ingehaalt, ’t guarnisoen in de wapenen, benevens ’t +losbranden van het kanon, enz.</p> +<p>In dit zelve jaar, wierd de trekweg van Harlingen naar Leeuwarden +gemaakt.</p> +<p>In den jaare 1647, den 14de van Maart, is Frederik Hendrik, Prins +van Oranje, in ’s Gravenhage ontslaapen. En dien zelven dag deed +zynen Zoon, Willem de tweede, den eed van getrouwigheid aan de +Staaten.</p> +<p>In den jaare 1648, den 30ste van January, is binnen Munster in +Westfaalen, na een oorlog van over de 80 jaaren gevoert, eene vrede +gemaakt, tusschen den Koning van Spanje, en de Staaten der zeven +Provintien: door welke gemelde Koning deze Landen voor eigene en +vrygevogtene landen heeft moeten verklaaren; en zyn recht op dezelve +eeuwig en erflyk afgestaan. <span class="pagenum">[<a id="pb224" href= +"#pb224" name="pb224">224</a>]</span></p> +<p>In dit zelve jaar gebeurde binnen Dokkum, op ’t Raadhuis, een +gering doch merkwaardig geval, zinnebeeldig op bovenstaande vrede; men +zag een mossel een muis vangen: dat dus geschiede, een hoop mosselen +aldaar leggende, quam de muis daar zyn aas zoeken, en een treffende, +die gaapte, sloot de mossel haare schelpen toe, en de muis, in de zyde +gevat, was gevangen.</p> +<p>In den jaare 1650, den 27ste van October, is Prins Willem van +Oranje, in ’s Gravenhage, aan de kinderpokjes overleden.</p> +<p>In den jaare 1651, den 22ste van February, was ’er een +watervloed over de Groninger Provintie, en elders; waar door de dyken +wierden gebroken en groote schade geschiede.</p> +<p>Den 20ste van May is Graaf Willem Frederik van Nassau, Frieslands +Stadhouder, te Groningen ingereden; wordende door de Magistraat en +burgerye met groose staatsie opgehaalt, en ten zelven dage aldaar tot +Stadhouder en Gouverneur over Stad en Lande aangenomen, gehuldigt, en +in ’t openbaar beëedigt.</p> +<p>In den jaare 1653 is, uit vreeze voor de Engelschen, die zich voor +onze kusten vertoonden, op Ameland, Ter Schelling, Flieland, enz., een +goede wacht van krygsvolk gezet, om een waakend oog in ’t zeil te +houden.</p> +<p>Niet lang daar na quamen zy voor de zeegaten van Texel en ’t +Flie, met schrobbers <span class="pagenum">[<a id="pb225" href="#pb225" +name="pb225">225</a>]</span>en bezems op de masten braveerende; +willende daar door te verstaan geeven, dat zy als Meesters van de zee, +dezelve hadden schoon gemaakt.</p> +<p>Den 8ste van Augusty geschiede omtrent Texel het zeegevegt van drie +dagen, waar in de Admiraal Tromp door een musquetschoot wierd +getroffen, en dood op den overloop van ’t schip ter +neêrgeveld.</p> +<p>In den jaare 1654 was ’er geheel Europa door een groote +overvloed van graanen; alzo dat de Hollandsche kooplieden het zelve op +hunne korenzolders niet kunnende bergen, naar Friesland moesten +overvoeren.</p> +<p>In den jaare 1655, den 10de van November, zyn de eerste trekschuiten +tusschen Groningen en Leeuwarden gevaaren.</p> +<p>In den jaare 1656, den 8ste van Februarij, heeft de Magistraat van +Groningen, ter gelegentheid van de Raads-keur, voor de eerstemaal met +Goude Boonen beginnen te looten; zijnde het zelve bevoorens altoos met +gemeene Turksche Boonen gedaan.</p> +<p>In den jaare 1657, den 17de van October, waaide het drie dagen lang +zo een bittere stormende oosten wind, dat de zuiderzee en andere +binnenstroomen het water op veele plaatzen ontliep; zo dat men van +’t eilandje Ens droog over naar Friesland konde gaan. Odulfs +Kerk, en andere oudheden, lagen by Staveren geheel bloot. Waar op +volgde een felle en lange winter.</p> +<p>In het zelve jaar, den 23ste van October, <span class= +"pagenum">[<a id="pb226" href="#pb226" name="pb226">226</a>]</span>zyn +te Groningen de 12 vendelen burgerye door de Heeren van den Raad tot op +18 vendelen vermeerdert.</p> +<p>Ook was ’er in dit jaar te Groningen zekere onlust; waar door +eenige huizen wierden geplondert: doch door den Stadhouder Prins Willem +wierdze wederom gestilt.</p> +<p>In den jaare 1659, den 6de van Juny, is de Vorst van Anhalt, Joan +Georg, met de Prinsesse Henrietta Catharina van Oranje, enz., zeer +prachtig te Groningen in de St. Martens Kerk getrouwt. De ingang van +gemelde kerk tot aan het Vorstelyke Trouw-Theater was rondom zeer +heerlyk behangen, en met tapyten belegt. De Prinsesse Bruid was zeer +prachtig gekleed, met een heerlyke kroon vol diamanten op haar hoofd, +enz., wordende verzelt van de Keurvorstinne van Brandenburg, Graaf +Willem van Nassau en zyne Gemalinne, Prins Maurits en meer andere +Grooten. Hier na wierd de geheele stad vervult van vreugde, zo door +konstige vuurwerken, losbranden van het kanon, enz.</p> +<p>In den jaare 1662, den 28ste van February, heeft Oostfriesland door +een watervloed wederom zeer veel geleden: want daar groote schade aan +dyken geschiede, en tusschen Delfzyl en Embden 8 schepen vergingen.</p> +<p>In den jaare 1663, den 30ste van October, liep Oostfriesland wederom +geheel onder; waar door veele beesten wierden weggerukt, en groote +schade aan dyken geschiede.</p> +<p>In den jaare 1664, den 6de van July, <span class="pagenum">[<a id= +"pb227" href="#pb227" name="pb227">227</a>]</span>is door Graaf Willem, +Stadhouder van Friesland, de Eilerschans by verdrag verovert van den +Bisschop van Munster.</p> +<p>Den 21ste van Augusty, is Willem Frederik, gemelde Stadhouder, +binnen Leeuwarden, aan een quetzuur overleden; welke hy van onderen in +de kin door een pistool bekomen had, als hy de proef daar van zoude +neemen: schryvende zelf: <i>als zy geen vuur wilde geeven, doe zag ik +daar na, en willende den stempel daar uittrekken, zo ging ze in dien +tyd los</i>. Nalaatende een Prins van 8 jaaren en twee Prinsessen.</p> +<p>6. <span class="sc">Hendrik Casimier</span>, Graave van Nassau, +enz., aan wien de Staaten des Lands al in den jaare 1659, by survivance +of overlevinge, de toezegginge van ’t Stadhouderschap, by +’s Vaders leeven, hadden verleent, wierd nu mede het +Kapiteinschap Generaal over Friesland opgedraagen; om deze bedieninge +in het 20ste jaar zyns ouderdoms aan te vaarden.</p> +<p>In den jaare 1665, in January, als Prins Johan Maurits, +wederkeerende van Leeuwarden van de begraaffenis van Prins Willem +Frederik, Stadhouder van Friesland, en door Franeker reed, zo schoot hy +met zyn paard, op een oude valbrug zynde, in ’t water ter neder; +doch, schoon in gevaar van zyn leeven te verliezen, wierd hy echter +noch onbezeert gereddet.</p> +<p>Den 22ste van September trok de Bisschop van Munster, als een +huurling en in dienst <span class="pagenum">[<a id="pb228" href= +"#pb228" name="pb228">228</a>]</span>van Engeland<a class="noteref" id= +"xd20e3128src" href="#xd20e3128" name="xd20e3128src">94</a>, om +Nederland aan deze zyde te plaagen, met zyne macht Twenthe en Drenthe +in, daar hy alles verwoeste: en omtrent eene maand verloopen zynde, +boorde hy by ’t Roveen door; dat in Friesland geen kleene vrees +veroorzaakte. Doch, voor Ommerschans afgeslagen zynde, vertrok hy naar +Groningerland, en nam Winschooterzyl en Burgerschans in. Maar als hy +een goede borstweering by Heiligerlee vond, en de Bourtang, Koeverden, +Ommerschans en Friesland van alles wel voorzien zag, achte hy zich +gelukkig, zonder van Maurits volk bezet te worden, zelve weder uit te +geraaken.</p> +<p>Den 5de van December was ’er weder een zwaare watervloed in +veele Landen, die Zeeland, Holland, Friesland en de Ommelanden groote +schade toebragt.</p> +<p>In den jaare 1666, den 15de van July, heeft de dappere en manhafte +Zeeheld Tjerk Hiddes, Luitenant-Admiraal van Friesland, terwyl hy met +den Zeeuwschen Luitenant-Admiraal Jan Evertsz. den Engelschen Admiraal +van de witte vlag aan boord lag, en zeer moedig streed, zyn been te +gelyk met het leeven verlooren: zyn ligchaam wierd staatelyk binnen +Harlingen ter aarde bestelt.</p> +<p>Den 8ste van Augusty quamen de Engelschen, met menige scheepjes en +vyf branders binnen ’t Flie, daar zy de twee convojers, +<span class="pagenum">[<a id="pb229" href="#pb229" name= +"pb229">229</a>]</span>en een vloot van 170 koopvaarders in den brand +staken; van welke ook veelen door de vlam verteert wierden: waar onder +omtrent 30 schippers van Hindeloopen van hune schepen beroofd wierden; +en ook eenige die ’t ontvluchten. Daar op landen zy op Ter +Schelling, en staken een onnoozel weerloos visschers dorpje in den +brand: roemende in Engeland als of zy de geheele waereld gedwongen +hadden. Maar Gods wraak vervolgde hen al te spoedig, alzo het beste +gedeelte van de vermaarde stad Londen in vyf dagen, door een byna +onuitblusbaare brand, in de assche wierd gelegt, tot een onwaardeerlyke +schade van veele gegoede lieden. En de schade door 350 huizen, op Ter +Schelling in den brand gestooken, had een geringe overeenkomst, tegen +van hen ruim 35000 huizen door de vlammen verteert.</p> +<p>In den jaare 1672, wanneer Louis de veertiende, Koning van Vrankryk, +trachtende na het Oppergebied van geheel Europa, en reeds zulks in +’t werk stellende, het niet voor ’t geringste gedeelte van +zyne uitvoeringen achtede, de zeven Vereenigde Nederlanden alvoorens af +te loopen, om onder zyn geweld te brengen; en Friesland, een gedeelte +daar af zynde, na de gelykheid van de leden van het zelve ligchaam, kon +hier niet ongevoelig van zyn.</p> +<p>Den eersten van Juny, of na de oude Styl den 22ste van May, moet +voor een Schrikdag van geheel Nederland aangeteekent worden: +<span class="pagenum">[<a id="pb230" href="#pb230" name= +"pb230">230</a>]</span>van welken tyd zy geen 50 dagen konden tellen, +of was meer als 80 van hunne sterkste steden en vermaardste +beschansingen door den vyand ontbloot.</p> +<p>Doe wierd Nederland met 6 legers, op 6 verscheidene plaatsen, te +gelyk besprongen, namentlyk van 4 Franschen voor Orsou, Rynberk, Wezel, +Burik, en 2 Bisschopschen voor Grol en in Twenthe. Na alle bovengemelde +veroveringen, den vyand voorttrekkende, nam ook langs den Rhynstroom +alle plaatzen in.</p> +<p>Den 2de van Juny, ruktenze voorby Schenkenschans, daarze by ’t +Tolhuis, langs een droogte in den Rhyn, doorbraaken: zynde die plaats +door den Oversten A. W. van Ailua met eenige Friesen dies tyds bezet. +Waar op Mombas, schynende de Franschen eerst te willen tegen gaan, +dwars heen en weêr met zyn ruitery door het Friesche voetvolk +reed, dat zich zeer mannelyk weerde, alschoon zy door geduurig +omzwerven, dan naar Nieumegen, dan naar Doesburg, Zutfen en +Schenkeschans, zeer vermoeit en afgemat waren: geevende dien verraader +Mombas daar door gelegentheid, dat het Friesche voetvolk onder de +voeten van zyn ruitery, en diesvolgens in een groote verwarringe +geraakte, zo dat zy genootzaakt wierden om quartier of lyfsgenade te +roepen, en alzo elendig wierden overwonnen. Dit doorbreeken in de +Betuw, door dien men meende, dat des vyands macht aan den Rhyn +<span class="pagenum">[<a id="pb231" href="#pb231" name= +"pb231">231</a>]</span>verbrooken zoude worden, was een droevig begin +van alle volgende onheilen: waarom het ook in Holland zo een +verbaastheid verwekte, dat men geene woorden zou kunnen uitvinden om +het zelve uit te drukken. Waar op dat heel kort daar na het Sticht +Utrecht mede onder de macht des vyands quam.</p> +<p>Den 13de van Juny heeft geheel Overyssel zich by verdrag mede +schendig aan den vyand overgegeeven. En zo is Friesland, door ’t +verlies van de Kuinder, Blokzyl, Zwartsluis, Steenwyk, Ommerschans en +Roveen zyn plegtanker afgekapt geworden. Waar over de verbaastheid, +ontroeringe, en flaauwhartigheid, die de winkels innam, de handwerken +aan een zyde wierp, de Rechtbanken toesloot, de Academien en Schoolen +ledig maakten, de lieden van angst en benaauwtheid uit hunne huizen +deed loopen, den eenen tegen den andere aanstootende, en zo alles in +verwerringe bragt. De vreeze en benaauwdheid was te grooter, om dat +alles hen zo schielyk en onverwagt overquam: waar van geen eigener +beeldenis kan vertoont worden, als ieder gevoelig mensch zich, in +herdenking van dien tyd, in zyne gedachten voorstelle: en die het +slegts in een eenvoudig en naakt verhaal wilde te kennen geeven, zoude +woorden moeten uitvinden, om eenigzints uit te drukken. Om daar evenwel +iets van te zeggen, zullen wy daar over, als ook over de eerste +gevolgen van dien, de woorden van Mr. P. Valkenier, <span class= +"pagenum">[<a id="pb232" href="#pb232" name= +"pb232">232</a>]</span>Pleitbezorger voor den Hove van Holland, hier by +voegen<a class="noteref" id="xd20e3155src" href="#xd20e3155" name= +"xd20e3155src">95</a>. Hy schryft:</p> +<p>«De tydinge van dit schandelyk en haastig overgaan van de +geheele Provintie van Overyssel, vloog aanstonds geheel Friesland en +Groningerland door, en verwekte aldaar zo een groote vreeze en +verbaastheid, als het doorbreeken der Franschen aan ’t Tolhuis, +en het verlies van Utrecht, in Holland veroorzaakte. Want elk stond +verlegen, en verwagte alle omzien den vyand. Niemand wist wien het +eerst zoude gelden; alzo het geheele land onbedekt, en zonder de minste +afsnydinge voor hem open lag. Elk wilde met zyne beste losse goederen +vluchten, maar niemand wist byna waar heen. Eenigen, die hunne goederen +uit de steden wilden vervoeren, wierden dezelve of door oploop, of door +plondering van ’t gemeene volk kwyt. De Overheden, die mede wat +meenden te bergen, moesten opentlyk het verwyt aanhooren, dat zy +verraaders waren, en de gemeente in deze algemeene nood wilden +verlaaten. De Regeeringe stond raadeloos, en het volk redenloos, alzo +het zelve, als een pot te vuur, opliep, en voorts alles <span class= +"pagenum">[<a id="pb233" href="#pb233" name="pb233">233</a>]</span>in +verwarringe bragt. De Heeren Gedeputeerde Staaten van Friesland, ziende +dat de geheele last van dit onheil op hunne schouderen aanquam, wierden +te raade, om de Heeren Raaden van ’t Hof van Gerichte te +verzoeken, dat zy hen in deze verlegentheid met raad en daad geliefden +by te staan. Waar op beide die aanzienlyke vergaderingen, tusschen den +13de en 14de van Juny, ’s nachts, binnen Leeuwarden, in alle +stilheid byeen vergaderden: alwaar voorgestelt wierd, de bedroefde +staat van hunne Provintie. Hoe dat de doortocht van Meppel, regt naar +Dokkum, en voort de Dongerdeelen in ’t Bild door, tot Harlingen +toe, om haare hoogte, niet konde onder water gezet worden. Dat de twee +schansen, op die doortocht gelegen, als Breeberg en de Friesche Paalen, +genoegzaam geslegt waren, en geen wezen meer hadden. Dat het krygsvolk, +op hunne bezoldinge staande, tot bewaaringe der grenzen van andere +Provintien zodanig was gebruikt, dat ’er tot bezettinge van hunne +eigene Provintie, niet een eenige soldaat over was, als alleen eenige +compagnien onder den Luitenant-Generaal Ailua, die uit Overyssel quamen +afzakken. En dat hunne wapenhuizen en de wallen der steden van geschut, +wapenen en leevensmiddelen onvoorzien en geheel ontbloot waren, en alzo +in ’t geheel niet of weinig voorraad ter verweering. Hier op +begon men te beraadslagen, hoe men de Provintie op het <span class= +"pagenum">[<a id="pb234" href="#pb234" name= +"pb234">234</a>]</span>beste zoude bewaaren uit den tegenwoordigen nood +en gedreigde gevaaren, die hen zo na boven ’t hoofd hingen. Waar +op wierd voorgeslagen, dat zulks zou moeten geschieden door een van +deze twee middelen: of gemeenzamerhand en met alle ernst trachten te +verweeren, en het uiterste te waagen: of dat men zich met een algemeene +overgeeving der Provintie uit die onheilen zoude redden: en ingevalle +van overgeeving, dat men dan behoorde indachtig te zyn, met wat +voorwaarden men de gemeene welvaart het best zoude kunnen +verzekeren.</p> +<p>«Na eenige onderlinge strydigheden, en na dat de Predikanten +der stad Leeuwarden mede in deze vergaderinge verschenen, die +byzonderlyk aanbevoolen, het stuk van godsdienst en gemeene vryheid, +wierden alle zwaarigheden aan eene zyde gestelt, en een moedig en +hartelijk besluit genomen, om, tot behoudinge van godsdienst en +vryheid, gezamentlyk het uiterste te waagen, en goed en bloed tot den +laatsten droppel aan te leggen. Men zond aanstonds uit het midden van +deze vergaderinge eenige Heeren aan hunne Hoog Mogende, aan de Staaten +van Holland, aan die van ’t Noorder Quartier, aan die van Stad en +Lande, en aan die van Amsterdam: welke alle, daar na, zonder troost of +de minste hulpe weder te rugge zyn gekomen. Men besloot, om alle +sluizen open, en alle Polders en bedykte landen onder water te zetten. +Men deed een opontbod van <span class="pagenum">[<a id="pb235" href= +"#pb235" name="pb235">235</a>]</span>alle Steden en Grietenyen; die +daar op met vreugde uittrokken na het Heerenveen, om zich daar met de +weinige aankomende krygslieden, onder den Heer Luitenant-Generaal +Ailua, te vereenigen, en een legertje uit te maaken; om daar mede den +vyand te verwagten, en te betoonen, dat zy noch van ’t regte +bloed der oude en beroemde Friesen waren, die in standvastigheid alle +volkeren overtroffen.” Dus schryft die Hollander.</p> +<p>En alschoon het geruchte, wegens dat merkelyk verlies van de +Friesche krygslieden aan het Tolhuis, van welke slegts maar eenige +weinigen door den Oversten Hans W. van Ailua, ter naauwernood uit Zwol +gered, naar de grenzen van Friesland, tot onder Leeuwarden quamen +afzakken, de verslagentheid niet verminderde; zo begon echter evenwel +de moed weder aan te wasschen, door ’t bovengemelde legertje, dat +ondertusschen tot 13 a 1400 soldaaten vermeerderde, behalven een goed +getal burgers en boeren, die ’er dagelyks toevloeiden. Dit +gemelde legertje wierd zeer voorzichtig, onder het beleid van den Heer +Ailua, op de grenzen in een geduurige beweeging gehouden, op dat +niemand van de Bevelhebbers konde weeten, hoe sterk of zwak het +was.</p> +<p>Middelertyd, als de vyand zyn aantocht over Steenwyk, op Friesland +had genomen, bequam hy tyding, dat de Friesen met de Groningers zich +wakker tot tegenweer stelden; waar over de Bisschop van Munster +<span class="pagenum">[<a id="pb236" href="#pb236" name= +"pb236">236</a>]</span>zeer bulderende en geweldig tegen de Friesen +uitvoer, barstende onder anderen in dezen Bisschops vloek uit: <i>Der +Teuffel hoole die Pfhaffen!</i> waar door hy de Predikanten van +Leeuwarden verstond. Des hy van voorneemen veranderde, achte het +dienstiger naar Koeverden te zetten, en heeft eerst d’ Eiler-, +Oude- en Nieuwe Schans, Winschooterzyl, en ’t Huis te Wedde, met +alles wat ’er by of omtrent was, zonder slag of stoot ingenomen: +de Bourtange eischte hy mede op, en bood aan den Commandeur of +Opperbevelhebber Prot 200000 guldens, en aan ieder Kapitein of Hoofdman +50000 guldens, by aldien zy zich wilden overgeeven. Maar de Bevelhebber +Prot gaf hierop tot antwoord: <i>dat hy eerst met den Bisschop wel een +gesprek wilde houden, daar hy hem zo veel kogels zou vereeren, als hem +guldens waren aangeboden</i>.</p> +<p>Hier na hield de Bisschop een krygsraad, en de vraag was, of men +Friesland, of Delfzyl, of Groningen zoude overvallen? Het laatste wierd +by hem beslooten. Doch van dien tyd af wierd hy wel degelyk in zyn raad +verbystert, en in zyn voortgang zodanig gestuit, dat hy daarna niet een +voet aarde meer heeft gewonnen.</p> +<p>Uit de zeesteden zond hy kapers uit, om de Zuiderzee onveilig te +maken: dat, zo men zegt, geen drie dagen voortgang had: want alle zyne +vaartuigen wierden hem afhandig gemaakt: gelyk ook eenige van zyn +<span class="pagenum">[<a id="pb237" href="#pb237" name= +"pb237">237</a>]</span>volk, meenende het eilandje Urk uit te +plonderen, wierden van de inwoonderen gevangelyk naar Enkhuizen +gevoert.</p> +<p>De steden ondertusschen, waar eenige schyn van bescherminge was, +herstelden haare vestingen. Gelyk mede aan elke zyde van den Zwarten +Weg, omtrent neeven Meedum wierd een schansje gebouwd, en by Tietjerk +een schoone borstweering, reikende langs de weg naar Hardegaryp.</p> +<p>En door dien men bedugt was, of men in ’t toekomende een +geweldigen vyand, of overlastige stroopers te gemoet zag, hebben die +van Hindeloopen, ten opzichte dat zy voor ’t grootste gedeelte +aan de zee genoeg bevryd waren, aan de zuidoostzyde, daar zy aan +’t land vast zyn, een vesting van drie bolwerken opgeworpen: +bestaande de werklieden uit de burgerye, die zulks uit eigen drift +gewillig bij der hand namen: maar, nadien zy by ongelegentheid van dien +tyd geen onderstand of fortificatiepenningen, in gelykheid van andere +steden, uit de Gemeene Lands Middelen hebben kunnen bekomen, zo +hebbenze het verdere opmaaken tot op beter gesteltheid van tyden willen +opschorten.</p> +<p>In deze dagen hebben de Bisschopschen uit de Kuinder de Lemmer +opgeeischt, en zoudenze overvallen hebben, ten waare zy de wagens met +vlugtelingen langs de wegen niet voor toevoer van krygsvolk hadden +aangezien: daar zij slegts een borstweering met eenige stukken geschut +op de zeedyk hadden <span class="pagenum">[<a id="pb238" href="#pb238" +name="pb238">238</a>]</span>toegestelt; welks toegang zy in ’t +verborgen bedekten met heimelyk aan een gekeppelde eggen.</p> +<p>Den 4de van July heeft de Bisschop van Munster de sterke fortresse +Koeverden met een macht van 16000 mannen belegert, doende dezelven dag +noch aan de loopgraven werken. De twee volgende dagen liet hij zo een +groote menigte bommen en granaaten werpen, dat het tuighuis daar +binnen, met verscheide daar bystaande huizen, in brand geraakten. Den +7de dito liet hij de plaats opeischen, en eerlyke voorwaarden aan de +bezettinge aanbieden. Doch de Commandant Johan van Burum<a class= +"noteref" id="xd20e3212src" href="#xd20e3212" name= +"xd20e3212src">96</a>, na die niet willende luisteren, wierd ’er +overzulks aan weêrskanten noch dapper vuur gegeven, tot den 10de +der maand; wanneer de Bisschop de plaats voor de tweedemaal opeischte. +Ter zelver tyd zond de Commandant drie Officieren aan den Bisschop, die +den 12de de overgaaf der plaats, zonder consent van den Bevelhebber, +doch op eerlyke voorwaarden, beslooten. Maar de Bisschop had Koeverden +zo dra niet in ’t bezit, of betoonde <span class= +"pagenum">[<a id="pb239" href="#pb239" name="pb239">239</a>]</span>zyne +trouwloosheid en barbaarsche wreedheid aan de uittrekkende +soldaaten.</p> +<p>Ondertusschen maakte de Overste Ailua, met 1200 uitgeloote of +gecommandeerde burgers en soldaaten, eenen aanslag op de Kuinder; +alwaar de Bisschopschen veel roof hadden te hoop gesleept. Zy zouden +het vermeestert hebben, en hadden reeds al 200 mannen van den vyand ter +nedergeschooten, ten ware de besprookene Hollandsche kaapers, wegens +onstuimig weder opgehouden, hadden kunnen aannaderen, en de vyand mede +geen haastig ontzet van 2000 mannen, zo uit Kampen, als Zwol had +bekomen. Waar op de Friesen, dit ziende, met verlies van 30 mannen, +weder aftrokken. En zy afgetrokken zynde, hebben de vyanden het zelve +uitgeplundert en hunnen buit vervoert.</p> +<p>Den 16de van July is de Friesche Brandwacht, leggende tusschen +Bergum en de Drachten, niet wel op hun hoede zynde, van 13 standaarden +Bisschopsche ruiters overvallen geworden. Doch zich in tyds noch naar +het gros van ’t leger te Bergum begeevende, quam het terstond in +roeren, en viel de ruitery daar op in. Waar door de vyanden achteruit +deinsden, en de Friesen alzo tot nevens hunne hinderlaagen uitlokkende, +die het byna te quaad zouden gehad hebben, door dien een party volk van +den vyand in ’t korenland verborgen lag; doch echter, door hunne +manmoedigheid, drevenze de Bisschopschen te rugge, met verlies van +<span class="pagenum">[<a id="pb240" href="#pb240" name= +"pb240">240</a>]</span>van 150 ruiters, en maar 25 van hunne +Friesen.</p> +<p>Daar na wierd de stad Groningen, op den 19de van July, door den +Bisschop van Munster en den Keurvorst van Keulen, met eene macht van +22000 mannen, aan de zuidkant by twee poorten belegert. De stad had tot +Gouverneur Karel Rabenhaupt, een dapper en ervaaren Kapitein. De Hertog +van Holstein Pleun had het bestier van het voetvolk, en de Colonel +Stoltzenburg van de ruitery. De bezetting bestond in ’t begin +maar uit 24 compagnien voetknegten, 4 standaarden ruiters, en 3 vendels +dragonders, die alle te zamen omtrent 2000 mannen uitmaakten. Maar zy +wierd meer dan de helft versterkt, door de 18 vendelen burgers, die +geweer voerden. Daar na wierden ’er noch vier compagnien van +Advocaaten en andere lieden, die tot dezen tyd toe vry van de wacht +hadden geweest, en een compagnie studenten, 150 mannen uitmaakende, +opgericht: en voor dat de stad noch geheel berent was, quamen ’er +200 met byltjes gewapende mannen, uit het regiment van Koningsmark +binnen.</p> +<p>De sterktens en magazynen waren in goeden staat, met overvloed van +wapenen, krygs- en leevensbehoeften voorzien; de Magistraat meende het +zo wel als het volk, en waren altemaal de bevelen van Rabenhaupt +onderdanig.</p> +<p>Deze Gouverneur de belegering al van <span class="pagenum">[<a id= +"pb241" href="#pb241" name="pb241">241</a>]</span>langerhand voorzien +hebbende, had derhalven alle de huizen en tuinen, die buiten die kant +van de stad stonden, doen verbranden of slegten. Op de eerste aantocht +der vyanden deed hy de sluizen openen, en de dyken doorsteeken, om alzo +het land rondom te laten onder loopen. Doch dit weerhield den +Munsterschen Bisschop niet, den 22ste van July zyne krygsbenden te doen +aannaderen, en dien zelven avond aan de loopgraven te laaten werken. Hy +deed den 27ste dito van een battery met 5 stukken kanon op de stad +schieten; maar de braave konstapels, waar van de stad voorzien was, +maakten de geheele battery, eer den dag ten einde was, onbruikbaar. Des +anderendaags liet de Bisschop de mortieren te werk stellen, en met +bomben en granaaten op de huizen werpen; doch door de goede voorzorg +van Rabenhaupt en de naarstigheid der Mennoniten deden ze weinig +schade. Maar de volgende dagen schooten de belegeraars geweldiger, waar +door in de stad groote schade wierd veroorzaakt; ’t welk de +inwoonders noodzaakte met hun huisgezin naar het noordergedeelte van de +stad, daar zy niet komen konden, te vertrekken.</p> +<p>Rabenhaupt schikte zyn mortieren zodanig op de wallen, dat hy op +’t laatste van de maand de wyken van den Bisschop, en van de +Keurvorst zeer begon te beschadigen. Hy liet verscheide uitvallen doen, +waar door de belegeraars genootzaakt wierden met verlies <span class= +"pagenum">[<a id="pb242" href="#pb242" name="pb242">242</a>]</span>te +wyken, en nieuwe werken te beginnen. De burgers, die de beveelen des +Gouverneurs gehoorzaamden, droegen zich zo manhaftig, als de beste in +den oorlog geoeffende en geschikste krygsbenden. De Studenten queeten +zich op zo een verwonderenswaardige manier, dat de Staaten der +Provintie Gedenkpenningen tot hunner eer lieten slaan, om deszelfs +geheugenis voor de nakomelingen over te laaten. Inmiddels zagen de +belegeraars het getal hunner bomben verminderen, zonder veel uit te +werken; en daarom begonnenze in de maand Augusty met gloeiende kogels +te schieten: daar waren ’er geen dan de eerste die schade +bybragten, want door den grooten yver der Mennoniten wierden ’er +veelen uitgedooft. Daar na zond de Bisschop een trompetter en een +tamboer aan den Magistraat, om eerlyke aanbiedingen voor te stellen, +indien zy de stad wilden overgeeven. Doch hem wierd te kennen gegeven: +dat in ’t algemeen beslooten was, het uitterste af te wagten, en +de stad, die een nieuwe versterkinge van soldaaten, kruid en geld +bekomen had, van volk en allerlei behoeften voor veele maanden was +voorzien, te verdedigen.</p> +<p>Het vuur van ’t geschut en de bomben ging echter met dezelve +hevigheid voort, tot dat het den 25ste van Augusty op de middag begon +te verslappen, en de Bisschop de geheele hoop verloor van een generaale +storm te waagen. Na dien tyd hoorde men in zyn <span class= +"pagenum">[<a id="pb243" href="#pb243" name= +"pb243">243</a>]</span>leger niet meer als met musquetten schieten; +’t welk de belegerden deed denken, dat zyn geschut onbruikbaar +was, en vreesden derhalven voor een krygslist: doch 300 van de +ongeduldigste mannen deeden een uitval op de loopgraven van den +Keurvorst van Keulen, daar zy een groot bloedbad maakten, en eenige +gevangenen mede in de stad bragten. De volgende nacht liet de vyand het +gros des legers opbreeken, laatende de mynen, die zy vervaardigt +hadden, springen, en verlieten alle hunne werken. Rabenhaupt kreeg hier +kondschap van, deed daar op den 27ste dito de batteryen in brand +steeken, de gragten vullen, en de wapenen, krygsbehoeftens en tuig, dat +de vyanden achtergelaaten hadden, daar uit halen. De stad wierd den +laatsten dag geheel verlaaten; welke dag door vasten en bidden gevierd +wierd, om God over deze gelukkige verlossinge te danken.</p> +<p>Het verlies der belegerden was zeer gering, na de groote meenigte +kogels, bomben, en granaaten, die op hen geschooten en geworpen waren; +en daar wierden geen 100 menschen verloren. Maar dat der vyanden was +zeer groot: van 22000 mannen, die zy in ’t begin des belegs sterk +waren geweest, gingen ’er maar 12000 te rug; waar onder men 1400 +zieken rekende: 600 quamen ’er in de stad overloopen, en 5000 +begaven zich naar andere plaatzen, zo dat ’er omtrent 4500 dooden +waren, waar onder de 3 Kolonellen, <span class="pagenum">[<a id="pb244" +href="#pb244" name="pb244">244</a>]</span>2 Luitenant-Kolonels en 63 +Kapiteinen wierden gevonden.</p> +<p>Den 13de van Augusty heeft de Heer Dirk Baard en Kapitein Hania, +geleidende 450 mannen van de Friesche burgery, en met verscheidene +vaartuigen omtrent Blanckenham landende, Blokzyl vermeestert: de +burgery van binnen had een goed gesprek met dezelve, en opende de +poorten, ter beschaaminge van geheel Overyssel. Aanmerkelyk was +’t, dat, terwyl de vyanden de zuiderpoort uitvluchten, zekere +Mennoniet veelen van dezelve in zyn huis riep, zeggende, dat zy zich +alle aldaar voor de eerste oploopentheid der Friesen konden verbergen, +en leverde alzo by de 70 Bisschopsche soldaaten in handen van de onzen +gevangen.</p> +<p>Den 2den van September, als de Kuinder, door het overgaan van +Blokzyl, nu van toevoer afgesneden was, heeft Kapitein Holbarent, met +240 mannen, een aanval op dezelve gemaakt, met gering verlies van volk, +alzo de Bisschopschen, schoon 250 mannen sterk, na eenige weinige +tegenstand, de vlucht namen; achterlaatende eenigen buit, een karos en +gespan van 6 paarden, en 28 gevangenen: zynde hunne voornaamste roof al +te vooren weggepakt.</p> +<p>Van den eersten September af begonnen de Groningers ook hunne handen +ruim te krygen. En alles van binnen wel bestelt hebbende, heeft de +Overste Jorman, met 2000 mannen, zo voetvolk als ruitery, Winschooten +<span class="pagenum">[<a id="pb245" href="#pb245" name= +"pb245">245</a>]</span>vermeestert. Waar op de vyand, door vreeze, de +Winschooterschans, Zyl, ’t Huis te Wedde, en Brugschans aanstonds +heeft verlaaten.</p> +<p>Tusschen den 8 en 9de van September, zyn de Bisschopschen, met een +groote furie, tot driemaalen in die zelve nacht, op de Schans van +’t Heerenveen aangevallen; doch telkens manmoedig afgeslagen, +alhoewel daar eene kleene bezetting in lag: hebbende de onzen voorheen +een Ritmeester, een Luitenant, een Cornet, en 4 ruiters gevangen +bekomen.</p> +<p>Den 17de van October is de Oude Schans door de Groningers, onder het +commando van den Oversten Eybergen, wederom belegert, en met grof +geschut beschooten. De belegeraars maakten zeer kort zo een +benaauwtheid, door hun sterk schieten, in deze schans, dat die van de +Nieuwe Schans, versterkt zynde met veel volk uit Munsterland, afquamen +om de belegerden te ontzetten. Doch Eybergen wierd zulks tydig gewaar, +zendende derhalven 250 mannen, onder het commando van den Oversten +Wachtmeester Wyllers, met twee stukken kanon vooraan, hun tegen, +stellende hen by Stoksterhorn in slagordre. Hier op quamen de vyanden, +omtrent 1500 mannen sterk zynde, den 25ste van October op hen los: maar +Wyllers hen zeer na onder het geschut laatende komen, deed hy tot twee +keeren een generaale losbrandinge onder de vyanden; <span class= +"pagenum">[<a id="pb246" href="#pb246" name="pb246">246</a>]</span>waar +door zy ten eenemaal in confusie de vlugt namen, wordende veele +Bevelhebbers en soldaaten doodgeslagen en eenige gevangenen mede +gevoert.</p> +<p>Daar na verzogten die van de Oude Schans op den 27ste dezes te +capituleren: ’t welk den zelven avond noch wierd geslooten; +wordende de plaats voort des anderendaags met 7 vendelen Staatsche +troupen bezet.</p> +<p>Den 26ste van December heeft de Gouverneur Rabenhaupt, na dat hy +alles, wat tot den aanslag op Koeverden noodig was, had laten +vervaardigen, en waar toe een harde vorst, daar op een haastigen dooy +en zwaare nevel, hem grootelyks bevoordeelde, deed hy het ys in de +gragten om Groningen opbreeken. Hy gaf het opperbevel aan den Kolonel +Eybergen; dat van het voetvolk aan den Oversten Wachtmeester Wyllers; +en dat van de ruiterye aan den Majoor Jan Hendrik Sikkinge. Voorts liet +hy de konstapels en grenadiers aannaderen, en het overige van het +kleine leger, dat niet boven de 400 paarden en 1000 voetknegten sterk +was, begaf zich in aantocht op den 27ste der maand. Den 30ste dezes, +des morgens ten 3 uuren, quamen zy voor Koeverden, en verdeelden zich +in drie ligchaamen, ieder op zyn bestemde post. God gaf, om den aanslag +te begunstigen, met het aanbreken van den dag zo een zwaare mist, dat +de geene, die malkanderen aanraakten, zich niet konden onderscheiden. +Zy naderden daar op tot <span class="pagenum">[<a id="pb247" href= +"#pb247" name="pb247">247</a>]</span>aan de conterscharp, zonder +ontdekt te worden; maar door de biesbruggen over de gragt te leggen, +wierdenze van de schildwacht ontdekt; die daar op alarm maakte. Voorts +quam de bezettinge in de wapenen, en gaven dapper vuur van de wallen. +Doch dit weerhield de bespringers niet, van tot aan de afschutzels en +stormpaalen van de conterscharp te geraaken, die zy met bylen omverre +hakten.</p> +<p>Hier op wierden de wallen, doch met groote moeite en verlies van hun +volk, beklommen; zy geraakten ’er op, en overweldigde den vyand +met het rapier in de vuist, en wierden meester van de poorten des +kasteels. Hier op overstelpte de vreugde de overwinnaars zodanig, dat +de Bevelhebbers, in hunne eerste ontmoetinge op ’t kasteel, +geheel als verstomd waren: tot dat eene, als uit verrukkinge van zinnen +opryzende, zeide: <i>Wel hoe is het mogelyk!</i> Waar op dezelve zeer +wel voegende ten antwoord kreeg: <i>Dit is niet anders als Gods +hand.</i></p> +<p>De Gouverneur Jan de Mooy wierd ’er gedood, na dat hy zyn +plicht als Commandant zeer wel had waargenomen. Maar door zyn verlies +liet de bezettinge de moed zakken, waar van ’er 700 weerbaare +mannen in gevonden wierden; die daar na zagen, datze door de groote +meenigte hunner vyanden overmand waren, liepen ’er 200 de poort +uit; omtrent 150 zyn ’er gesneuvelt, en de rest lieten het geweer +vallen, en wierden <span class="pagenum">[<a id="pb248" href="#pb248" +name="pb248">248</a>]</span>ten getalle van 400 tot krygsgevangenen +gemaakt, en in de kerk geslooten: ondertusschen stonden de overwinnaars +de soldaaten toe de plaats te plunderen; alwaar zo wel de soldaaten als +Officieren grooten buit bequamen; hebbende van hun kant in ’t +bespringen omtrent 60 mannen verlooren.</p> +<p>Deze buitengewoone daad trok de Hollanders, die onder het gebied der +Staaten, in een tyd dat Neêrland overweldigt scheen te worden, +uit hunne algemeene verslagentheid.</p> +<p>En veele zullen ’t noch indachtig zyn, hoedanig die +overwinning de gemoederen in Friesland en Groningen ontroerde, en van +vreugde veelen de traanen uit de oogen deeden barsten.</p> +<p>De Gouverneur Rabenhaupt wierd daar op van de Staaten, behalven +Luitenant-Generaal dezer Provintie van Groningen en Ommelanden, en van +Gouverneur der stad Groningen, met het Drossaartschap van het Landschap +Drenth en Gouverneur van Koeverden begiftigt. De Kolonel Eybergen wierd +Commandant binnen Koeverden, en Meester Meyndert van Thynen, die als +voornaamste wegwyzer der bespringers had gediend, wierd aldaar tot +Generaal-Commies gemaakt.</p> +<p>Van dien tyd af hebben de Groningers in ’t Graafschap Benthem, +Twenth, en tot onder Zwol en Deventer gestroopt; haalende van daar +gestadig veel roof, en met veele gelukkige schermutselingen op de +Bisschopschen. <span class="pagenum">[<a id="pb249" href="#pb249" name= +"pb249">249</a>]</span></p> +<p>In den jaare 1673 is ’er een vuur van oneenigheid opgeborsten +uit de gemeene beroeringen des volks tusschen de Heeren der Regeeringe, +die van de Gemeente zeer mistrouwd wierden, en dat al in ’t einde +van ’t verloopene jaar had beginnen te smeulen. De oude en nieuwe +Regeeringe wierd elk byzonder gehandhaafd, beide de Souverainiteit en +Oppergezag der Provintie vertoonende, de eene te Leeuwarden en de +andere te Sneek vergaderende, en neemende strydige besluiten tegen +malkanderen, zonder malkanderen te kunnen verstaan; dat zeer schadelyk +voor de Provintie was. Doch wierd gemeld verschil eindelyk weder door +Gelastigden van hunne Hoog Mogenden en den Heer Stadhouder, als +bemiddelaars, bemiddelt.</p> +<p>In ’t begin van ’t jaar, in January, bequam de Overste +Ailua, in een hevige schermutzeling tegen den Graave van der Lip, twee +trompetten en een vendel, die hy den Prins van Oranje vereerde.</p> +<p>In February quam ’er een gerucht, als of de Munsterschen een +inval op Friesland voorgenomen hadden: waar op een goed getal krygsvolk +uit Holland wierd overgescheept.</p> +<p>In April hebben de Heeren Staaten, ten Landsdage vergadert zynde, +beslooten, hoedaniger wyze men het Land zoude onder water zetten, +indien een hoogdringende nood zulks vereischte: als mede om aan +’t Heerenveen een schans te doen opwerpen, tot verzekeringe van +’t Land. Voorts wierden <span class="pagenum">[<a id="pb250" +href="#pb250" name="pb250">250</a>]</span>de overige posten wel +verzekert, hebbende Prins Johan Maurits het Oppergezach over de +Hollandsche krygslieden, Ailua over de Friesche, en Rabenhaupt over de +Groningers.</p> +<p>Den 29ste van April wierd een algemeen, opontbod der landzaaten en +burgery gedaan; wordende ieder huisgezin belast, een weerbaar man, +tusschen de 18 en 60 jaaren oud zynde, uit te leveren, en moetende +binnen 14 dagen met snaphaanen en pieken gereed zyn; zullende ieder +burger ter week 3 guldens soldy genieten.</p> +<p>Omtrent dezen tyd maakten de Friesche stroopers, uit het leger van +den Oversten Ailua, dagelyks een goeden buit.</p> +<p>Den 6de van Juny vertoonde zich Houttuin met 18 standaarden ruiters, +en 1500 voetknegten, aan de post te Sonnega, welke hy opeischte: andere +2000 ruiters, met eenige honderden voetvolk verzelt, wierden tusschen +Steenwyk en Blesse ontdekt, waar van een groot gedeelte te paard, elk +met een musquettier achter op, tot aan de Blesbrugge naderde: maar +wierd, door de hulp van de ruitery van Wolvega en Oudeberkoop, rustig +afgekeert. Waar op Prins Maurits met het gros van ’t leger, in +meeninge hem op den weg naar Steenwyk te onderscheppen, is afgekomen: +doch zy reeds te verre afgeweken zynde, zo zond hy eenig volk hen +achter na; waar uit zy verstonden, dat het gemelde voetvolk, behalven +de 2000 ruiters, <span class="pagenum">[<a id="pb251" href="#pb251" +name="pb251">251</a>]</span>noch 1000 mannen sterk was. Van den vyand +zyn twee Kapiteinen gedood, en 70 gequetsten wierden binnen Deventer +gebragt. Na dit voorval deed Prins Maurits een ongemeenen iever, om het +water in het land te doen loopen, dat door een sterken wind ook zeer +schielyk voortging; en om het ingelaatene te bewaaren, liet hy een dyk +in de Tjonger leggen: waar door het den vyand ondoenlyk wierd om ergens +te kunnen doorbreeken. Ondertusschen quamen 3 geheele compagnien +Munsterschen, met hunne Bevelhebbers, tot de onzen overloopen.</p> +<p>Den 10de van Juny heeft Rabenhaupt de Nieuwe Schans, na dat hy +dezelve den geheelen winter door geblokkeert had gehad, met geweld van +wapenen aangetast. Hy trok te water met veel volk, geschut en voorraad, +aan geene zyde, en posteerde zich op de Bonder dyk, en daar omtrent, om +de schans van drie zyden aan te doen.</p> +<p>De Bisschop van Munster deed aanstonds zyn uiterste best in ’t +werk stellen, om de belegerden te ontzetten; zendende derhalven een +Overste met 600 dragonders en 400 fantaisyns<a class="noteref" id= +"xd20e3310src" href="#xd20e3310" name="xd20e3310src">97</a>, om het +beleg door te breeken; doch wierden met groot verlies te rug gedreven. +Overzulks wierd de belegeringe sterker voortgezet: zo dat de Bisschop +voornam, tusschen den 29ste en 30ste van deze maand <span class= +"pagenum">[<a id="pb252" href="#pb252" name="pb252">252</a>]</span>noch +eene proef tot ontzet van deze plaats te neemen, en met een macht van +3500 mannen de post by Bonda te overvallen; meenende langs een nieuwe +passagie door ’t moeras heen eenige vyandlyke troupen af te +snyden: doch Rabenhaupt zulks tydig gewaar wordende, zond aanstonds 9 +vendelen, onder het commando van een Majoor, derwaards; die te zamen +den vyand niet alleen afgekeert, maar hun zelfs met een groote furie +hebben op de vlugt gedreven, laatende wel 300 zo dooden als gequetsten +achter.</p> +<p>Daar na, op den 18de dito, eischte Rabenhaupt de schans op: doch +kreeg tot antwoord: <i>Dat de Ravens dien Winter daar niet nestelen +zouden</i>. Hier op deed zyn Excellentie den Luitenant-Kolonel Tamminga +met zyn krygsbenden aannaderen, en tusschen den 21ste en 22ste de +aldaar leggende redoute aantasten. Des nachts ten een uur ging de +attaque aan, die zo sterk wierd voortgezet, datze, na eenigen +tegenstand, dezelve veroverden; vlugtende de Munsterschen met de +uiterste verbaastheid langs de conterscharp naar de schans: maar de +Staatschen volgden hen op de hielen, datze met hen in de poort, en +vervolgens in de schans geraakten; hoewel zeer weinigen in ’t +getal, dewyl zy door de engte van de passagie, maar eene t’effens +konden voortgaan: doch de vyand door deze onverhoedsche overval +nochtans verbaast zynde, denkende dat de geheele macht van de +Staatschen <span class="pagenum">[<a id="pb253" href="#pb253" name= +"pb253">253</a>]</span>binnen quam, wierpen de wapenen neêr en +riepen om quartier, terwyl Rabenhaupt, niet weetende van dit vervolg, +noch dapper op de schans schoot, daar ze al gewonnen was. Dat het meest +te verwonderen is, is dat niet meer als twee mannen van de Staatschen +in dit stormen zyn gebleven.</p> +<p>Den eersten van July quam Johan Maurits, vergezelt met de Heer +Scheltinga, Gedeputeerde, en den Oversten Ailua, geleidende een hoop +volk van 3000 ruiters, en 600 voetknegten, by zich hebbende 4 +veldstukken, van ’t Heerenveen, door Dieveren, om de +Munsterschen, leggende tusschen de Wyk en Staphorst, achter een +borstweering en schansje, doch zonder geschut, te vernestelen: als de +dragonders den aanval deeden, zo wierd des vyands Overste Post gewond +en gevangen, en op zyn woord van eer naar Hasselt gelaaten, neemende de +overigen de vlucht: die door de achterlaage gekeert zouden zyn geweest, +by aldien de bestelde 800 mannen uit Blokzyl, ter bestemder tyd op weg +zynde, die van Hasselt naar ’t Rooveen legt, had kunnen +tegenwoordig zyn. Van den vyand wierden ’er 20 by de onzen +gevangen genomen, waar onder 10 Bevelhebbers, en 17 of 18 gedood. De +onzen hebben 2 dragonders by misverstand geschooten.</p> +<p>Den 3de van Augusty hebben eenige dragonders de brandwacht der +Bisschopschen, bestaande in 18 ruiters, van tot onder Steenwyk +<span class="pagenum">[<a id="pb254" href="#pb254" name= +"pb254">254</a>]</span>weggehaalt, en in het leger op ’t +Heerenveen gebragt.</p> +<p>Den 5de van Augusty zyn 7 vyandlyke ruiters, met hunne volle +wapenrustinge, mede ingehaalt.</p> +<p>Den 25ste van Augusty zyn over de 8000 vyandlyke voetknegten, en 100 +cornetten of standaarden ruitery, van Steenwyk uittrekkende, op +Friesland aangekomen, die zich in zo veele benden afdeelden, dat zy de +schansjes by Meldam, als Blesbrug, Bekaf, Donkerbroek, Makkinga en +Wolvega, die maar bequaam waren om de huislieden voor strooperyen te +beschermen, te gelyk konden bespringen: omtrent 1000 paarden en een +regiment dragonders, quamen, onder ’t beleid van Houttuin op +Blesbrugge aanzetten, en anderen op Bekaf; ’t was een Mornas, die +de zynen door Makkinga, Donkerbroek en Nyjeberkoop, op Wolvega +aanvoerde, alwaar de Overste Ailua het gezach voerde over 6 regimenten, +als 3 te paard, 2 te voet en een dragonders.</p> +<p>Als Prins Maurits bemerkte, dat ’s vyands voornemen was, om +alle het bovengemelde van ’t Heerenveen af te snyden, zo +verwittigde hy den Overste Ailua en anderen, om gelykelyk naar ’t +Veen af te deinsen. Middelerwyl ontmoete de Graave van Dona met zyn 200 +soldaaten, op de heide van Meldam 150 vyandelyke ruiters, waar mede hy +een schermutseling hield, en schooten 26 Bisschopschen onder de voet, +benevens <span class="pagenum">[<a id="pb255" href="#pb255" name= +"pb255">255</a>]</span>2 Bevelhebbers, waar van hy de eene, een +Ritmeester zynde, met eigener piek doode. De onzen dus naar ’t +Veen de wyk genomen hebbende, zo wierden aanstonds eenigen naar de +Jouwer, en anderen naar Gordyk gezonden. Van waar 60 mannen, den vyand, +die over de Veenen meenden te komen, wierden tegengestelt; en met +dezelve in schermutseling geraakende, liet de vyand 14 dooden, 25 +gemeenen en 4 Bevelhebbers, als gevangenen na. Een andere party van 30 +mannen, vervielen in handen van den vyand: als ook een brandwacht van +15 dragonders achter Bekaf.</p> +<p>De Bisschopschen dus nu de voet al te Schoot hebbende, konden wel +ligt het Heerenveen trachten te overweldigen, om zo voort Friesland in +te trekken, alzo zy wagens mei stroowerk mede voerden, om de gragten te +kunnen vullen: waarom de Staaten van Friesland alomme de uitgeloote +manschap, ten spoedigste, zo by nacht als dag, derwaards deed +pressen.</p> +<p>Ondertusschen zo stelden zich de Bisschopschen als roofzieke wolven +aan, in ’t uitplonderen der onweerbare landzaaten: dat in die +gewesten weder een groot vluchten veroorzaakten.</p> +<p>Den eersten September vertrokken zy, hebbende wel 600 mannen laaten +zitten, zonder iets merkwaardigs uitgevoert te hebben; als dat zy het +bederf van die boeren wat verhaastenden. <span class="pagenum">[<a id= +"pb256" href="#pb256" name="pb256">256</a>]</span></p> +<p>Den eersten October is de dyk, die de Bisschop van Munster met veele +kosten over de Vecht gemaakt had, en meer als derdehalf uur gaans lang +was, alleen om Koeverden door water te benaauwen, door een stormwind +weggespoelt: waar door omtrent 1400 menschen verdronken. ’t Is +aanmerkelyk, dat dit geschiede juist op dien tyd, als men op ’t +Heerenveen raadpleegde, om die te overweldigen, en reeds daar toe al +3000 Friesche burgers om de grenzen, als ’t Veen en andere te +bezetten, waren uitgezonden.</p> +<p>Als de Prins, met de Keizersche en Spaansche Bondgenooten den vyand +buiten ’t Land lokte, om van krygsbodem te veranderen, in +’t Sticht Keulen en elders waren ingevallen; zo wierden de +Franschen daar door genoodzaakt, hunne veroverde plaatzen weder te +verlaaten, gelyk zy dit jaar alles verlieten, behalven de Graaf.</p> +<p>In den jaare 1674, den 10de van February, is er vrede gemaakt +tusschen den Koning van Engeland, en de Staaten Generaal, welke den 9de +van February, oude styl, te Londen van gemelden Koning wierd +geteekent.</p> +<p>Den 12de Maart zijn de Bisschopschen, omtrent 1000 mannen sterk, +over de hartgevroorene moerassen, by ’t klooster ter Appel, in +Groningerland gevallen, plonderende te Winschooten en daar omtrent. +Waar op Rabenhaupt Nyjenhuys met stormen, <span class="pagenum">[<a id= +"pb257" href="#pb257" name="pb257">257</a>]</span>en andere steden met +bezettinge innam, en maakte Twenthe geheel zuiver en vry.</p> +<p>De Bisschop sloot ondertusschen den vrede met den Keizer, die te +Keulen den 11de van April wierd geteekent: als mede daags daar aan met +de Heeren Staaten Generaal. In de Meymaand volgde de Bisschop van +Keulen mede. Waar op zy de overheerde plaatzen, die ze zoo schielyk +hadden overrompelt, noch haastiger weder moesten ontleedigen: en +’t geen zy zo greetig hadden ingeslokt, in weedom van hunne +harten, weder uitbraaken. En alzo zijn de drie verloorene Provintien +wederom aan de andere gehegt, en de bundel der Zeven Pylen weder te +zamen gebonden.</p> +<p>In den jaare 1675 was ’t een felle en lange winter; zo dat +laat in ’t voorjaar, van Harlingen naar Enkhuizen, over de +Zuider-Zee, veele menschen met geheele gezelschappen, en beesten op +’t ys overtrokken: ja eenigen hadden in ’t laatst van April +noch op ’t ys gestaan.</p> +<p>In Maart, hebben de Friesen, overwegende beide de loffelyke daaden +en voorzorge van ’t Huis van Nassau, en in ’t byzonder de +groote gevaaren, die zyn Vorstelyke Doorluchtigheid, onze Heer +Stadhouder, in groote manhaftigheid, had ten dienste van ’t +gemeen uitgestaan in de laatst voorigen slag in Henegouwen tegen de +Franschen, het Stadhouderschap hem erflyk opgedraagen: alle de Heeren, +zo van ’t Land als <span class="pagenum">[<a id="pb258" href= +"#pb258" name="pb258">258</a>]</span>Steden, leverden daar toe om de +eerste te zijn, te meer, alzo de Hollanders den Prins van Oranje mede +tot Erfstadhouder van hunne Provintie hadden aangenomen.</p> +<p>In het zelve jaar, den 12de van Augustij, is te Koeverden overleden +Karel Rabenhaupt, Baron van Zucha en Crombach, Luitenant-Generaal der +Vereenigde Nederlanden, wegens de Provintie van Stad en Lande, +Gouverneur van Groningen, mitsgaders Drossaart van ’t Landschap +Drenth, en Gouverneur der fortresse Koeverden: zijnde een krijgsman +geweest van een zonderling beleid en dapperheid. Tot ’s mans lof +heeft G. Bidloo, dit volgende bij zijne afbeeldinge gestelt:</p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line">Dit ’s <span class="sc">Rabenhaupt</span>, die +Dorsten won,</p> +<p class="line">Die Nuis en Lingen temmen kon;</p> +<p class="line">Die Karel, die Lamboy versloeg,</p> +<p class="line">Van Groeningen den Bisschop joeg;</p> +<p class="line">En knoopte aan zyn legerkrans</p> +<p class="line">Van Koeverden, de Nieuwe Schans.</p> +<p class="line">Zo waakt zyn’ staatzorg, deugd en hand</p> +<p class="line">Ten dienst van ’t Volk, en Kerk en Land.</p> +<p class="line">Zyn’ dapperheid is uit zyn weezen</p> +<p class="line">Zo wel, als uit zyn’ kling te leezen<a class= +"noteref" id="xd20e3394src" href="#xd20e3394" name= +"xd20e3394src">98</a>.</p> +</div> +<p class="firstpar">Als ’er tusschen den 26ste en 27ste van +October, met een noordweste wind, veele dyken, door de felle aanpersing +van ’t water, <span class="pagenum">[<a id="pb259" href="#pb259" +name="pb259">259</a>]</span>waren doorgebrooken, leeden die van +Friesland mede geen kleene last: want een gat van 30 roeden brak by +Staveren, en omtrent by Molkwerren was het niet veel kleender, zo dat +die geheele landstreek blank van ’t zeewater stond: ook was +’er een gat van 30 roeden breed en zeer diep, by Zwartsluis.</p> +<p>In het jaar 1676 was men bezig om op de vredehandeling der +Europische Prinsen, die in ’t voorgaande jaar te Nieumegen was +begonnen, alle geschillen, door welke Europa in de grootste verwerringe +gebragt was, te beslechten; terwyl de geweldige oorlogstrompetten noch +al geen minder krygstoerusting verkondigden, als voorheenen. Doch de +sterke rustgeevende Vredevorst gaf hier toe, dat uit het blaakend +oorlogsvuur schielyk ontsproot de heilzaame en zegenryke hoorn des +vredes: en dus wierd de roemruchtigste Vryheid der Friesen weder als +herbooren, en zy eindelyk verlost van de slaavernye des +duivels<a class="noteref" id="xd20e3403src" href="#xd20e3403" name= +"xd20e3403src">99</a>.</p> +<hr class="tb"> +<p>In den jaare 1677 zyn de opgerezene staatsgeschillen tusschen +Groningen en de Ommelanden, door de Heeren Staaten Generaal +<span class="pagenum">[<a id="pb260" href="#pb260" name= +"pb260">260</a>]</span>weder beslegt geworden; gelyk mede te +Deventer.</p> +<p>In den jaare 1678, den 15de van February, is te Groningen de +Landsdag weder aangevangen, na dat de Heere Osebrand Rengers van zyn +zesjaarige gevangenis was ontslagen en herstelt.</p> +<p>In dit zelve jaar, den 10de van Augusty, is te Nieumegen, de vrede +tusschen den Koning van Vrankryk en de Staaten Generaal geslooten.</p> +<p>In den jaare 1679, den 10de van April, stond Albertina Agnes, moeder +van den Stadhouder Hendrik Kasimier, nu 20 jaaren oud zynde, haare +Voogdye af, en vertrok naar haare landgoederen in Duitschland.</p> +<p>In den jaare 1681, den 2de van Augusty, zyn te Groningen vier ringen +aan alle kanten van de zon gezien, en eenigen verhaalen, dat diergelyke +zich mede te Rome en Tubingen hebben vertoont.</p> +<p>In den jaare 1682, in May, is in Groningerland en Oostfriesland een +zeer hevige veeziekte geweest, waar door veel rundvee is gestorven: +doch op ’t uitgaan van het jaar is de sterfte weder +opgehouden.</p> +<p>Den 4de van November is Grietzyl, in Oostfriesland, door de +Baandenburgsche soldaaten overrompelt, die zich naderhand aldaar ook +hebben neêrgelegt, als ook te Norden en Embden.</p> +<p>In den jaare 1683, in November, is de Erfstadhouder van Friesland, +Hendrik Kasimier, <span class="pagenum">[<a id="pb261" href="#pb261" +name="pb261">261</a>]</span>en zyne Gemaalinne Amelia, te Leeuwarden, +met staatsiewagens en vertooningen, nevens een groot en prachtig +vuurwerk, ingehaald: doende, eenige dagen daar na, zynde den 17de van +September, ook zyne intrede binnen Groningen.</p> +<p>In den jaare 1686, in July, overleed de jonge Prins van Nassau, zoon +van den Erfstadhouder van Friesland, enz.; en omtrent een maand daar na +beviel de Vorstinne weder van een jongen Prins.</p> +<p>In dit zelve jaar, den 22ste van November, wierd Groningerland, door +een afgrysselyke watervloed aangetast, al het omleggende land +overdekkende; waar door veele menschen en beesten het leeven verlooren. +Het getal der verdronkene menschen beliep 1558, geheel weggespoelde +huizen 631, en de zeer beschadigden 616, de verdronkene paarden 1387 en +de koeyen 7861.</p> +<p>In den jaare 1687, den 2de van May, overquam Groningen een tweede +ramp, door een schrikkelyke brand in de Veenen van Sapmeer, Wildervank +en Pekel A, waar door alle de gegravene turf tot duizende van vuuren, +eenige huizen en schepen verbranden, en de schade op eenige tonnen +gouds wierd geschat.</p> +<p>In dit zelve jaar, den 14de van Augusty, is de Prins Jan Willem +Friso, te Dessau gebooren.</p> +<p>In den jaare 1688, den 11de van November, deed Prins Willem van +Oranje die <span class="pagenum">[<a id="pb262" href="#pb262" name= +"pb262">262</a>]</span>vermaarde overtocht naar Engeland; landende met +zyn byhebbende krygsbenden den 15de dezer in de haven van Torbay.</p> +<p>In den jaare 1689, den 11de van April, is de Prins van Oranje, +Willem, nevens Maria, zyn Gemalinne, te Londen met de gewoonlyke +plechtigheden gekroont als Koning en Koninginne van Engeland.</p> +<p>In den jaare 1690, den eersten van July, geschiede het bloedige +gevegt in de vlakte van Fleury, door de Franschen onder Luxenburg, en +de Geallieerden onder Waldek; waar van ’t weêrzyds verlies +op 16000 mannen wierd begroot.</p> +<p>In den jaare 1691, den 5de van February, is Koning Willem in +’s Gravenhaage met zeer groote vreugde en eerteekenen, door +praalpoorten, vol geschilderde zinnebeelden, opgehaalt en naar het Hof +gevoert.</p> +<p>In den jaare 1692, den 3de van Augusty, sloeg het voetvolk der +Geallieerden, onder den Hertog van Wirtenberg, tegens de Franschen +onder Luxenburg, by Steenkerken, doch met weinig voordeel.</p> +<p>In den jaare 1693, den 29ste van July, geschiede het gevegt by het +dorp Landen, tusschen de Geallieerden, onder Koning William en +Keur-Beyeren, en de Franschen onder Luxenburg, 80000 tegens 40000 +mannen: dus schade aan weêrszyden.</p> +<p>In den jaare 1694, den 15de van Augusty, wierd te Groningen +gejubileert van des stads overgang voor 100 jaaren aan der <span class= +"pagenum">[<a id="pb263" href="#pb263" name= +"pb263">263</a>]</span>Staaten zyde, door het beleid van Prins Maurits +en Graaf Willem van Nassau; ook datze de Gereformeerde Religie aannam; +by welke gelegentheid ook medaillien geslagen wierden; waar op +staat:</p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line">Des Prinsen zwaard, met Godes arm,</p> +<p class="line">Bragt Paap en Spanjaard in alarm,</p> +<p class="line">Als leugen voor het licht verdween,</p> +<p class="line">Wier zuivre glans in templen scheen.</p> +<p class="line">Een regte vreugd voor klein en groot,</p> +<p class="line">Die Groningen sluit in haar schoot.</p> +<p class="line">Dit heeft des Heeren hand gedaan,</p> +<p class="line">En deze Penningen doen slaan.</p> +</div> +<p class="firstpar">In den jaare 1695, den 7de van January, is de +Koninginne van Engeland, Maria Stuart, eene zeer deugdzaame Prinsesse, +te Londen overleden.</p> +<p>In den jaare 1696, den 25ste van Maart, overleed te Leeuwarden +Hendrik Kasimier, Stadhouder van Friesland, enz., aan een borstquaal; +nalaatende een zoon en eenige dochters. Tot wiens lof L. Smids +zegt:</p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line xd20e2637">’t Was Frieslands Stedevoogd, Vorst +Willems Bloedverwant,</p> +<p class="line">Zoon, Neef en Naneef van drie nooit volpreezen +Helden,</p> +<p class="line xd20e2637">Gedrochtetemmers in ’t ontroerde +Nederland,</p> +<p class="line">Die, zich, gelyk een wal, voor haat en outer +stelden:</p> +<p class="line xd20e2637">Doch dit Geboorterecht nam Hendrik geenzins +aan,</p> +<p class="line xd20e2637">Maar stond na heldenroem, door eigene +oorlogsdaên.</p> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb264" href="#pb264" name= +"pb264">264</a>]</span></p> +<p>In dit zelve jaar, den 24ste van May, is op Oranjewoud, in +Friesland, overleden Albertina Agnes, moeder van den overledenen +Stadhouder, en dochter van Frederik Hendrik, Prins van Oranje, in den +ouderdom van 62 jaaren. En in de maand van Augusty, is Amelia, weduwe +van Hendrik Kasimier, Erfstadhouder van Friesland, enz., te Leeuwarden +van eene Prinsesse bevallen.</p> +<p>In den jaare 1697, den 20ste van September, is de algemeene vrede op +het huis Nieuburg, te Ryswyk, by ’s Gravenhaage, geslooten, +tusschen Engeland, Vrankryk, Spanje, het Duitsche Ryk en de Vereenigde +Nederlanden; zynde hier over den 6de van November alomme vreugdevuuren +aangestoken.</p> +<p>In den jaare 1698 zyn de sterke fortificatiewerken, aan de zuidkant +buiten Groningen, door den Generaal Koehoorn begonnen; en na eenige +jaaren met zeer vaste muuren opgemetzelt, en de halvemaanen of bastions +met bruggen en poorten voorzien.</p> +<p>In den jaare 1699, den 15de van November, is in Oostfriesland een +hooge watervloed ontstaan, waar door groote schade geschiede: want de +nieuwshermaakte dyk, om ’t dorp Gerdsweer, wierd byna geheel +vernielt; zes huizen spoelden geheel weg, eenigen wierden beschadigt, +en veele beesten zyn verdronken.</p> +<p>In den jaare 1700, den 27ste van November, heeft de Koning van +Sweden, Karel <span class="pagenum">[<a id="pb265" href="#pb265" name= +"pb265">265</a>]</span>de XIIde, met 12000 mannen geoeffende troupen, +80000 Moskovieters verslagen, op de vlugt gedreven, en aldus de stad +Nerva geweldiger hand ontzet.</p> +<p>In den jaare 1701, in het begin, namen de Franschen alle de steden +van de Spaansche Nederlanden in bezettinge; waar op de toebereidzels +ten oorlog door den Keizer wierden gemaakt.</p> +<p>Den 28ste van May trokken de Keizerschen, met groote moeite en +zwaaren arbeid, over het Alpische gebergte, in Tirol, maakende +vervolgens in Italien een doortogt met de degen in de vuist.</p> +<p>In den jaare 1702, den 19de van Maart, is Willem de derde, Koning +van Engeland, te Kensington overleden; zynde op de jagt met zyn paard +gestruikelt, waar door hy het sleutelbeen brak; wordende op den 23ste +van April daar aan volgende, in de Kapel van Westmunster, zonder +uiterlyke pracht, begraven. Hy wierd in de regeeringe opgevolgt door +Prinsesse Anna, Gemaalinne van Prins Georg van Denemarken.</p> +<p>Den 15de van May wierd byna overal de oorlog tegens den Koning van +Vrankryk gepubliceert.</p> +<p>Den 11 de van Juny, hebben die van Nieumegen, met een groote +dapperheid, der Franschen hevige aanval, onder den Maarschalk de +Bouflers, van hunne vestingen afgekeert en te rug gedreven.</p> +<p>Den 16de dito is Keizerszwaard van de Geallieerden belegert en +ingenomen. <span class="pagenum">[<a id="pb266" href="#pb266" name= +"pb266">266</a>]</span></p> +<p>Den 15de van Augusty heeft Prins Eugenius de Franschen met groot +voordeel by Luzzara geslagen.</p> +<p>Den 8ste van September won Keur-Beyeren Ulm, in Swabenland.</p> +<p>Den 10de dito is Landau de Franschen ontweldigt; als ook den 23ste +dito Venlo, en den 2de van October Stevenswaart.</p> +<p>Den 7de van October wierd Roermond met geweld door de Geallieerden +tot overgaaf gedwongen, en den 13de dito is Luyk door de burgers aan de +Geallieerden overgegeven.</p> +<p>Den 22, 23 en 24ste dito, wierd de Fransche Zilvervloot, by Vigos, +door de Engelschen en Hollanders bemachtigt, geplondert, verbrand en +geruïneert.</p> +<p>In den jaare 1703, den 15de van February, is Rhynberg door de +wapenen des Konings van Pruyssen bemachtigt; en omtrent dezen tyd +Traarbach door Hessen-Kassel.</p> +<p>Den 8ste van April won de Beyervorst Regensburg.</p> +<p>Den eersten van May wierden de Polen door de Zweden, by Pultouw, +geslagen: den 10de dito wonnen de Franschen Tongeren, en den 15de dito +is Bon door de Geallieerden herwonnen.</p> +<p>Den eersten van July geschiede het bloedig gevegt by Eekeren en +Wilmerdonk, waar in de Hollandsche dapperheid in ’t byzonder +heeft uitgeblonken; onaangezien de Generaal Obdam genoodzaakt geweest +is naar Breda te vlugten. <span class="pagenum">[<a id="pb267" href= +"#pb267" name="pb267">267</a>]</span></p> +<p>Den 25ste dito is de stad Hoey den Franschen ontnomen.</p> +<p>Den 4de van September is Trente door de Franschen gebombardeert, en +Brizak door hun gewonnen; als mede den 27ste dito Limburg door +Marlboroug bemachtigt.</p> +<p>Den 14de van October wonnen de Zweden de stad Thoorn.</p> +<p>Den 8ste van December trof een ysselyke zuidweste stormwind, zo te +water als te lande, Engeland, Vlaanderen, Holland, Friesland, en meer +aangrenzende gewesten, waar door veele ongelukken gebeurden.</p> +<p>Den 16de dito is de stad Gelder door den Koning van Pruyssen +verovert.</p> +<p>In den jaare 1704, in February, wierd Prins Friso in Friesland +geavanceert; verwekkende dit eenig misnoegen by zommige andere +Provintien.</p> +<p>In dit zelve jaar, den 27ste van Maart, overleed Menno Koehoorn, in +’s Gravenhage; zynde lang ziekelyk geweest, en over de 70 jaaren +oud. J. de Recht heeft op zyn afbeeldzel dit eervaars toegepast:</p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line">Ziet hier een Held, beproefd in oorlogsblixem +vlammen;</p> +<p class="line">Die voor ’s Landt Vryheid spreekt uit monden van +metaal;</p> +<p class="line">Die ’t opgezwolle nat door dyken jaagd en +dammen,</p> +<p class="line">En ’s vyands krachten breekt door water, vuur en +staal,</p> +<p class="line">Den Vriessen Jupiter, die, met zyn donderslaagen,</p> +<p class="line">Den Franssen Faëton bonst uit zyn Zonnewagen.</p> +</div> +<p class="firstpar">Den 2de van July sloeg Marlboroug en <span class= +"pagenum">[<a id="pb268" href="#pb268" name= +"pb268">268</a>]</span>Baden, in Beyeren, de Fransche en Beyersche +krygsmacht, by den Schellenberg; en op den zelven dag is Brugge door de +Geallieerden ook gebombardeert.</p> +<p>Den 3de dito is door de Geallieerden Donawerth bemachtigt, en den +11de dito Regensburg; als mede den 26, 27 en 28ste dito, de stad Namen, +doch zonder voordeel, gebombardeert.</p> +<p>Den 4de van Augusty heeft de Geallieerden vloot, onder +Hessen-Darmstad, Gibralter bemachtigt; en den 13de dito hebben de +Geallieerden, onder de Generaals Marlboroug en Eugenius, de Franschen +en Beyerschen by Hogstet geslagen; zynde hun verlies wel op 40000 +mannen begroot.</p> +<p>Den 18de van November wonnen de Geallieerden, onder den Erfprins van +Hessen-Kassel, Traarbach.</p> +<p>In den jaare 1705, den 5de van May, overleed te Weenen Keizer +Leopoldus, oud zynde 65 jaaren; wordende van zynen zoon Josefus in +’t Keizerryk gevolgt.</p> +<p>Den 5de van September zyn 96 schepen van de Groenlandsche vloot voor +Delfzyl gearriveert, hebbende in alles gevangen 1100 vissen.</p> +<p>Den 14de van October gaf Barcellona zich aan Koning Karel over. Ook +is Stanislaus omtrent dezen tyd tot Koning van Polen verklaart en +gekroont.</p> +<p>In den jaare 1706, den 23ste van May, sloegen de Geallieerden, onder +Marlboroug, <span class="pagenum">[<a id="pb269" href="#pb269" name= +"pb269">269</a>]</span>tegens de Franschen, by Ramellies, en bequamen +een roemruchtige overwinninge; waar op zich verscheidene steden in +Braband en Vlaanderen hebben overgegeven. Den 6de van July wonnen de +Geallieerden Oostende: den 22ste van Augusty Meenen; den 5de van +September Dendermonde; en den 7de dito is Turin door Prins Eugenius +gewapenderhand ontzet: en den 3de van October is Aath mede door de +Geallieerden gewonnen.</p> +<p>In den jaare 1707, den 16de van April, leeden de Geallieerden een +groote neêrlaag in Spanje, by Almanza. Den 20ste van July, heeft +de stad Napels, met haar drie kasteelen, zich aan Koning Karel +onderworpen.</p> +<p>In dit zelve jaar, in Augusty, is Johan Willem Friso, Stadhouder van +Friesland, enz., getreden in zyn chargie als Generaal der Infantery of +voetknegten. L. Smids, voegde dit onder zyn afbeeldzel:</p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line">Als Friesland zag het beeld van Frieso; reeds in +’t weezen</p> +<p class="line">Oranjes yver en Nassouwers moed kon leezen</p> +<p class="line">Zo sprak zy, (drukkende dit konststuk aan haar +mond)</p> +<p class="line">Wat schooner dag beloofd my zulk een morgenstond!</p> +</div> +<p class="firstpar">In den jaare 1708, in February, is zyne Hoogheid +Jan Willem Friso, Prins van Oranje en Nassau, en der Friesen +Erfstadhouder, door de Edele Groot Mogende de Heeren Staaten van Stad +en Lande, tot Stadhouder over derzelver Provintie aangenomen. +<span class="pagenum">[<a id="pb270" href="#pb270" name= +"pb270">270</a>]</span></p> +<p>Den 5de van July is Gent en Brugge door de Franschen ingenomen; den +11de dito zyn de Franschen door de Geallieerden, onder Eugenius, +Marlboroug en Ouwerkerk, by Oudenaarden geslagen.</p> +<p>In Augusty wierd aan Prins Friso het Oppergezach der belegeringe van +Ryssel toevertrouwt, ondersteunt van Prins Eugenius; en wierd dit +meesterstuk der krygsbouwkunde by verdrag gewonnen den 22ste van +October, en ’t kasteel den 8ste van December. En den 30ste dito +wierd Brugge den Franschen weder ontnomen.</p> +<p>In den jaare 1709, den 4de van January, hebben de Franschen de stad +Gent wederom verlaaten.</p> +<p>Den 29ste van April is zyn Hoogheid Jan Willem Friso, Prins van +Oranje en Nassau, met Prinsesse Maria Louisa, dochter van den Landgraaf +van Hessen-Kassel, op het kasteel van Kassel met zeer groote +plechtigheid getrouwt.</p> +<p>Den 8ste van July wierd de Koning van Zweden, door de Moskovieters, +in de Ukranie, by Pultowa, ten eenemaal geslagen: den 28ste dito is de +stad Doornik aan de Geallieerden overgegaan: den 11de van September +geschiede het wreede en bloedige gevegt der Franschen en Geallieerden +by Malplaquet: en den 25ste dito wonnen de Geallieerden Bergen, in +Henegouwen.</p> +<p>In den jaare 1710, den 2de van January, is Prins Friso, nevens zyne +Gemalinne, te <span class="pagenum">[<a id="pb271" href="#pb271" name= +"pb271">271</a>]</span>Leeuwarden, met een buitengemeene staatsie +ingehaalt. Als mede den 18de van Maart te Groningen.</p> +<p>Den 25ste van Juny is Douay door de Bondgenooten verovert: den 28ste +van Augusty Bethune: den 28ste van September St. Venant: den 8ste van +November Arien.</p> +<p>In den jare 1711, den 17de van April, is Keizer Josephus te Weenen +overleden, oud zynde 33 jaaren.</p> +<p>Den 14de van July, op den middag, is zyne Hoogheid, Prins Jan Willem +Friso, Frieslands en der Groningers Stadhouder, in ’t overvaaren +van ’t Hollandsche Diep, aan ’t Stryensche Sas, zeer +ongelukkig verdronken; wordende deszelfs ligchaam door een schipper, +van de Klundert komende, op den 22ste derzelver maand eerst gevonden en +opgevischt, voorts haar Dordrecht gebragt, en aldaar gebalsemt, en +vervolgens naar Leeuwarden gevoert: alwaar het op den 25ste van +February 1712 met eene heerlyke doch droevige lykstaatie in ’t +graf zyner Voorvaderen wierd bygezet.</p> +<p>En in hetzelve jaar, den eersten van September, is de Prinsesse van +Friesland, Weduwe van den Stadhouder, van een Prins bevallen, en +genaamt Willem Karel Hendrik Friso, zynde de tegenwoordige Stadhouder. +<span class="pagenum">[<a id="pb272" href="#pb272" name= +"pb272">272</a>]</span></p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e368" href="#xd20e368src" name="xd20e368">1</a></span> Deze zeer +onbepaalde beschrijving van den alouden Staat der Provincie is in de +Bijvoegsels en Aantt. aangevuld.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e378" href="#xd20e378src" name="xd20e378">2</a></span> De regering +dezer Prinsen, zoo wel als die der opvolgende Hertogen en Koningen, +behoort tot het fabelachtig gedeelte der Historie, welke ook met +betrekking tot de gebroeders Friso, Saxo en Bruno (de laatste wordt +hier niet gemeld) zeer verschillend wordt voorgedragen. Zie de Bijv. en +Aantt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e389" href="#xd20e389src" name="xd20e389">3</a></span> Verheerd, +d.i. overwonnen, te onder gebragt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e394" href="#xd20e394src" name="xd20e394">4</a></span> Gevolg.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e397" href="#xd20e397src" name="xd20e397">5</a></span> Als de +zomer hoogde, d. i. in het midden van den zomer.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e417" href="#xd20e417src" name="xd20e417">6</a></span> Ook +<span class="sc">Hamconius</span> en <span class="sc">Cappidus van +Stavoren</span> beweren, dat er van Friso’s tijd af een wapen +heeft bestaan, hetwelk echter moeijelijk valt te gelooven, daar men het +er voor houden moet, dat in den tijd der kruistogten, dus niet vroeger +dan in het begin der XII eeuw, de familiewapens zijn uitgevonden. Men +zie over dit onderwerp de Bijv. en Aantt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e460" href="#xd20e460src" name="xd20e460">7</a></span> Over de +groote en kleine Friesen zie Bijv. en Aantt. over den alouden staat van +Friesland.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e465" href="#xd20e465src" name="xd20e465">8</a></span> In de +Uitgave van 1677 staat: “Waar van heedendaachs noch top, noch +teil (tegel) te zien is.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e499" href="#xd20e499src" name="xd20e499">9</a></span> In de +I<span class="corr" id="xd20e501" title= +"Niet in bron"><sup>e</sup></span> uitgave staat: “Heeft de +Hertog hem bekeeven.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e522" href="#xd20e522src" name="xd20e522">10</a></span> Holle is +Olennius. Zie Aantt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e525" href="#xd20e525src" name="xd20e525">11</a></span> d. i. +gedwongen om het beleg op te breken.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e539" href="#xd20e539src" name="xd20e539">12</a></span> Oxel, +Oksel, holligheid onder den arm.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e554" href="#xd20e554src" name="xd20e554">13</a></span> Het Gods +Hof of Aula Dei, kweekschool van Priesters, waarvan C. Stavriensis, S. +Petri, Hamconius en anderen spreken. Zie Aantt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e561" href="#xd20e561src" name="xd20e561">14</a></span> d. i. +aangehitst, opgestookt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e586" href="#xd20e586src" name="xd20e586">15</a></span> Het +beknopt Chronykjen van Friesland opgesteld en bijeenverzameld door +<i>C. G. Jacoby</i>, Leeuwarden 1755, voornamelijk bestaande in een +uittreksel van <i>Ocko van Scharl</i>, vermeld slechts vijf Prinsen, +latende Adel en Ubbe buiten het spel, en springt dus een tijdvak van +bijna twee eeuwen over.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e617" href="#xd20e617src" name="xd20e617">16</a></span> Lees +Westerwierum.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e620" href="#xd20e620src" name="xd20e620">17</a></span> Lees: +tusschen Almenum en Terschelling. Verg. <span class= +"sc">Hamconius</span>, <i>Frisia</i>, <i>fol<span class="corr" id= +"xd20e630" title="Niet in bron">.</span></i> 14, die deze +gebeurtenissen van ’t Klif en der Meerminnen verhaalt, echter den +Duivel buiten het spel laat.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e664" href="#xd20e664src" name="xd20e664">18</a></span> Bij andere +Schrijvers <i>Basterd-Broeder</i> van Adelbold genoemd.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e683" href="#xd20e683src" name="xd20e683">19</a></span> Volgens +anderen door <i>Tiete</i> of <i>Titus</i> zelf gebouwd.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e701" href="#xd20e701src" name="xd20e701">20</a></span> De oude +Uitgave zegt: “Met een gaar geraapten hoop.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e717" href="#xd20e717src" name="xd20e717">21</a></span> Dit +geschiedde langs den geheelen Rijn tot aan de Noordzee, uit wantrouwen +tegen de Germanen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e731" href="#xd20e731src" name="xd20e731">22</a></span> Over de +verschillende gevoelens dezer benamingen hebben wij het noodig geacht +in de Bijvoegsels het een en ander aan te stippen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e747" href="#xd20e747src" name="xd20e747">23</a></span> Engeren, +Angeren.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e772" href="#xd20e772src" name="xd20e772">24</a></span> De +Ezumazijl nabij Ezonstad, alwaar in den tijd van <i>Foeke Sjoerds</i> +(Beschr. van O. en N. Friesland I. 240) nog eenige overblijfselen van +te zien zoude geweest zijn. Zie verder Aant. op ’t jaar 339.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e782" href="#xd20e782src" name="xd20e782">25</a></span> Over de +Geschiedenis der Gebroeders Hengst en Hors, die Brittanje zouden hebben +veroverd, zijn de Geleerden het mede niet eens. Zie daarop de Bijv. en +Aantt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e809" href="#xd20e809src" name="xd20e809">26</a></span> ’t +Kasteel Grunenberg of Gronenberg was de oudste Burgt, volgens de +Friesche Overlevering, tusschen de Eems en het Vlie.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e821" href="#xd20e821src" name="xd20e821">27</a></span> Vergel. +<span class="sc">Westendorp</span>, <i>Jaarboek van en over +Groningen</i>, p. 24, op ’t jaar 409;—alsmede de +beschrijving der vrije <span class="corr" id="xd20e829" title= +"Bron: Schuilpaatsen">Schuilplaatsen</span> p. 110.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e862" href="#xd20e862src" name="xd20e862">28</a></span> Zie de +Aantt. op ’t jaar 808.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e878" href="#xd20e878src" name="xd20e878">29</a></span> Vergel. p. +23, waar ook van twee Lems of Willems gesproken wordt. Zie voorts Bijv. +en Aantt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e890" href="#xd20e890src" name="xd20e890">30</a></span> Uit hoofde +van der Schrijveren verschil in de jaren, waarin de watervloeden hebben +plaats gehad, hebben wij in de Aantt. eene opgave, zoo naauwkeurig +mogelijk, geplaatst.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e902" href="#xd20e902src" name="xd20e902">31</a></span> Chlotarius +II.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e913" href="#xd20e913src" name="xd20e913">32</a></span> +<span class="sc">F. Sjoerds</span> voegt hierbij de woorden: <i lang= +"fy">an fen dead wir libben werden!</i> <span class="sc">Schot.</span> +<i>Fr. Hist.</i> heeft het tweeledig, zie p. 47 en 54.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e939" href="#xd20e939src" name="xd20e939">33</a></span> In de +Uitgave van 1677 staat: “naar den Franschen zin, En liet de +Christenen vryjelijk toe.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e961" href="#xd20e961src" name="xd20e961">34</a></span> Pepyn van +Herstal of de Dikke noemde zich Hertog en Prins der Franken, en was +Groot-Hofmeester.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1004" href="#xd20e1004src" name="xd20e1004">35</a></span> +Natuurlijke zoon van Pepyn; was Groot-Hofmeester.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1063" href="#xd20e1063src" name="xd20e1063">36</a></span> Van +daar Sant Michiels dom genaamd.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1089" href="#xd20e1089src" name="xd20e1089">37</a></span> Men zie +de Aant. op ’t jaar 830.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1116" href="#xd20e1116src" name="xd20e1116">38</a></span> Vergel. +op ’t jaar 463.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1134" href="#xd20e1134src" name="xd20e1134">39</a></span> +Godfried.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1137" href="#xd20e1137src" name="xd20e1137">40</a></span> Deze +belasting heette <i>Klipschild</i>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1193" href="#xd20e1193src" name="xd20e1193">41</a></span> Deze +togt geschiedde onder bevel van den Deenschen Koningszoon Hendrik. Van +tijd tot tijd moest het handwerk van zeerooverij worden herhaald op +alle kusten, om de jonge manschap te oefenen. Geloofwaardige Fransche +Kronyken vermelden het verwoesten door de Noren in 837 van drie +koopsteden: Antwerpen aan de Schelde, Witha of Wintland aan den mond +der Maas, en Groningen aan de Eems. <span class="sc">West.</span> +<i>Jaarb.</i></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1204" href="#xd20e1204src" name="xd20e1204">42</a></span> Men zie +Aant. op ’t jaar 830.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1211" href="#xd20e1211src" name="xd20e1211">43</a></span> Zijn +zoon Lodewijk, bijgenaamd de Duitscher, volgde hem op.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1229" href="#xd20e1229src" name="xd20e1229">44</a></span> Thans +was Lodewijks zoon, Lodewijk de jonge, Heer der Friesche Landen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1237" href="#xd20e1237src" name="xd20e1237">45</a></span> +<span class="sc">Winsemius</span>: <i>Haadet goede wacht tyen da +Nordera oordt, Want vuyt da Grimma herna comt ws alle quaed +voort.</i></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1249" href="#xd20e1249src" name="xd20e1249">46</a></span> Nu kwam +Lodewijks Broeder, Karel de Dikke aan het gebied. Zie voorts over dezen +strijd de Bijv.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1254" href="#xd20e1254src" name="xd20e1254">47</a></span> +Omstreeks dezen tijd werd Karel de Dikke onttroond, en de laatste van +den stam van Karel de Groote, die ’t Westen regeerde, met name +Arnulph, natuurlijke zoon van Karloman volgde hem op, regeerde drie +jaren en stierf, wordende door zijn zoon Lodewijk in ’t gebied +vervangen. Zie Aant. op het jaar 840.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1279" href="#xd20e1279src" name="xd20e1279">48</a></span> Een +veldvlugtige is een overlooper.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1301" href="#xd20e1301src" name="xd20e1301">49</a></span> Men zie +over deze begiftiging het <i>Jaarb.</i> van den Heer <span class= +"sc">Westendorp</span> op de jaren 1040 en 1046.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1336" href="#xd20e1336src" name="xd20e1336">50</a></span> Wij +hebben het niet ondienstig geacht over de Kruistogten der Friezen een +aangeschakeld verhaal in de Bijvoegsels eene plaats te +geven,—waardoor wij ons onthouden, van alle andere aanteekeningen +op de verschillende jaren, waarin dezelve zijn voorgevallen, ’t +welk anders noodig zoude zijn.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1345" href="#xd20e1345src" name="xd20e1345">51</a></span> Vergel. +<span class="sc">Westendorp</span> <i>Jaarb.</i> op 1112.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1360" href="#xd20e1360src" name="xd20e1360">52</a></span> Als +voren op ’t jaar 1143.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1369" href="#xd20e1369src" name="xd20e1369">53</a></span> Onder +de namen bekend van Frederik I, Aenobarbus, Roodbaard, ook Keizer +Frederik de Groote.—</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1378" href="#xd20e1378src" name="xd20e1378">54</a></span> Dit +verhaal komt hoofdzakelijk overeen met het <i>Jaarboek</i> van den Heer +<span class="sc">Westendorp</span>, de vermelding op den jaare +1160,—en andere Schrijvers.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1407" href="#xd20e1407src" name="xd20e1407">55</a></span> Of van +de St. Cistercie-orde. Deze Abdy is de vermaardste geworden in de +Ommelanden, bezittende aanzienelijke rijkdommen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1413" href="#xd20e1413src" name="xd20e1413">56</a></span> Over +dit voorval, ’t welk eene andere oorzaak gehad heeft, vergel. men +<span class="sc">West.</span> <i>Jaarb.</i> op ’t jaar 1195.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1426" href="#xd20e1426src" name="xd20e1426">57</a></span> +<i>Stoepens</i> zijn <i>Stoopen</i> of <i>Drinkkannen</i> geweest en +geenszins de <i>Stoepen</i> voor de deuren, waarvan anderen uit gebrek +aan taalkennis ooit de <i>Kloppers</i> aan de deuren gemaakt +hebben.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1445" href="#xd20e1445src" name="xd20e1445">58</a></span> +<i>Verweend</i> is verwaand; ook fier,—lekker opgebragt, +weelderig enz.—</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1463" href="#xd20e1463src" name="xd20e1463">59</a></span> Of +Grind.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1466" href="#xd20e1466src" name="xd20e1466">60</a></span> +Slegtigheid is hier eenvoudigheid, onbeschaafdheid.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1491" href="#xd20e1491src" name="xd20e1491">61</a></span> Men zie +over dezen strijd <span class="sc">West.</span> <i>Jaarb.</i> op de +jaren 1226 enz.—</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1510" href="#xd20e1510src" name="xd20e1510">62</a></span> Vergel. +de Aantt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1515" href="#xd20e1515src" name="xd20e1515">63</a></span> +<span class="sc">Westendorp</span> <i>Jaarb.</i> na ’t jaar 1232 +noemt de Reiderlanders en Emisgooërs, welke twist ontstaan was +door het verdrinken van een Reiderlander, omdat hij de lieden, die van +de jaarmarkt kwamen, had willen berooven.—Verg. denzelven I. +280.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1527" href="#xd20e1527src" name="xd20e1527">64</a></span> +<i>Upstalsboom, gelegen een uur gaans ten zuidwesten van Aurik. Alhier +stonden drie hooge eike boomen, met de takken en kroonen meest aan +malkanderen gegroeit, hebbende op 2 a 300 treden na geene huizen +omtrent. De Rechtspleeginge geschiede aldaar onder den blaauwen Hemel, +van de Regeerende en daar toe gerechtigde Perzoonen van alle de +Frieslanden, en richtede alhier over alle zwaare zaaken, welke bij de +mindere Collegien niet afgedaan wierden; als wanneer daar tenten +opgeslagen en banken van opgegraavene aarde wierden gemaakt.</i></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1537" href="#xd20e1537src" name="xd20e1537">65</a></span> +<span class="sc">West.</span> <i>Jaarb.</i> I. 282 beschrijft kortelijk +dezen oorlog voornamelijk naar de verhalen van E. Beninga en Harkenroth +gevolgd, bewerende tevens dat het niet de <i>Eenrummers</i> maar de +<i>Emersen</i> geweest zijn.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1557" href="#xd20e1557src" name="xd20e1557">66</a></span> Voor de +zusters van de Cistercie-orde, opdat de schimmen der verslagenen mogten +verzoend worden. Het werd eerst aangelegd by Koevorden aan de A, doch +naderhand verplaatst.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1634" href="#xd20e1634src" name="xd20e1634">67</a></span> Is +gebeurd 21 Januarij 1256 op zijnen togt tegen de +West-Friesen.—Zie voorts de Aant. op Sikko Sjaardema in ’t +jaar 1239.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1682" href="#xd20e1682src" name="xd20e1682">68</a></span> Over +deze twisten zie men de algemeene Aanteekeningen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1700" href="#xd20e1700src" name="xd20e1700">69</a></span> Over +den juisten dag, waarop deze gruwelijke moord heeft plaats gehad, zijn +vele Schrijvers het niet eens en in zonderlingen twist +geraakt.—</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1754" href="#xd20e1754src" name="xd20e1754">70</a></span> <i>Dit +Zegel der vrye Frieslanden verbeelt een geheel gewapent Man, houdende +in zyn regterhand een Lans, en in de linkerhand een bloot Zwaard, dat +na de schouder opgeheven word, en staande onder een Boom.</i></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1766" href="#xd20e1766src" name="xd20e1766">71</a></span> Men zie +<span class="sc">Westend.</span> <i>Jaarb.</i> over dezen strijd op de +jaren 1232 en 1233, die dezelve toeschrijft aan de partijschappen +tusschen de Vetkoopers en Schieringers, en waarin deze laatsten de +overhand behielden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1867" href="#xd20e1867src" name="xd20e1867">72</a></span> <i>Deze +Proost Hiske had eene dochter, genaamt Reinske, welke met Hayo te +Westerwolde trouwde; en naderhand uit haare eigene goederen de Groote +Kerk met vier Torens te Mildwolde, in den Oldambte, heeft laaten +bouwen; zynde de zelve die voor enige jaaren is afgesleeten +geworden.</i></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1898" href="#xd20e1898src" name="xd20e1898">73</a></span> +Vergelijk over deze list <span class="sc">Wins.</span> fol. 242. +<span class="sc">Schot.</span> <i>Fr. Hist.</i> p. 253. <span class= +"sc">Petrus Thab.</span> op dit jaar.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1931" href="#xd20e1931src" name="xd20e1931">74</a></span> Zoo als +meermalen was ook thans het eerste artikel van het verdrag: +“volkomen verzoening en een <i>eeuwige</i> vrede!” Bij +<span class="sc">West.</span> <i>Jaarb.</i> op dit jaar vindt men eene +reeks van voorwaarden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1968" href="#xd20e1968src" name="xd20e1968">75</a></span> +Vergelijk <span class="sc">West.</span> <i>Jaarb.</i> op hetzelfde +jaar.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e1993" href="#xd20e1993src" name="xd20e1993">76</a></span> Te regt +wordt van hem gezegd dat zijn leven een strijd en worsteling op deze +wereld geweest is.—In dit jaar werd ook door de Friesen en +Groningers een verbond aangegaan ter wering bijzonder van dieverijen en +ander misdrijf. Vergel. Schwartz. Charterb. I. 526.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2005" href="#xd20e2005src" name="xd20e2005">77</a></span> Zie op +dit jaar <span class="sc">Westend.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2057" href="#xd20e2057src" name="xd20e2057">78</a></span> De +Keizer Frederik de III. roemt hem wegens zijne ongemeene kunde in de +vrije kunsten, in de Keizerlijke regten, in het Kerkelijk regt, en +vooral zijne gevatheid en vaardigheid in de openbare zintwisten.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2084" href="#xd20e2084src" name="xd20e2084">79</a></span> Een der +heerlijkste werken der bouwkunde van de middeleeuwen. Men plaatste op +den toren een koperen paard van de grootte van eene gewone noordsche +kidde, hetwelk tot een windhaan diende en het teeken was van St. +Maarten van Utrecht. <span class="sc">West.</span></p> +<p class="footnote" lang="nl-1800"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e2177" href="#xd20e2177src" name= +"xd20e2177">80</a></span> Dus ook <span class="sc">Winsemius</span>, +<span class="sc">Schotanus</span> geeft de leus aldus op: <i lang= +"fy">Op uws Finne herne, lizze fjouwer klaer lotter Ljep-Ayen ijn ien +Nest.</i> Zie Aant.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2310" href="#xd20e2310src" name="xd20e2310">81</a></span> Vast +maken is zoo hier als op alle vorige en volgende plaatsen: +<i>Versterken</i>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2318" href="#xd20e2318src" name="xd20e2318">82</a></span> +<i>Spelen alle zeilen blank</i>: dit gezegde heeft zijn’ +oorsprong van de zeerooverij, waarin men van vriend en vijand kaapt en +rooft, wat men vangen en grijpen kan:—alles wegrooven wat men op +zee ontmoet. Zie <span class="sc">Winschootens</span> <i>Zeeman</i>, op +’t woord <span class="sc">Seil</span>, en <span class= +"sc">Weiland</span> N. T. <i>Woord.</i></p> +<p class="footnote" lang="nl-1800"><span class="label"><a class= +"noteref" id="xd20e2339" href="#xd20e2339src" name= +"xd20e2339">83</a></span> Hij smeet (zegt <span class= +"sc">Winsemius</span> fol. 446,) vele <i>Hollanders</i> in plaats van +Borgoenschen over boord, volgens <i>Martinus Ylst</i> uit de +overlevering van <i>Bonne Haisma</i> zijne medgezellen toeroepende: +<i lang="fy">Siuch faynten, ho kenne da deels kijetten swomma</i>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2372" href="#xd20e2372src" name="xd20e2372">84</a></span> Zie +hierover de Bijv. en Aantt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2388" href="#xd20e2388src" name="xd20e2388">85</a></span> +<i>Frederik Gaykinga, in den jaare 1360, Abt van Aduard zynde, had, tot +nadeel van zyn geslacht, hoewel tot eere, dit klooster met veele +goederen begiftigt; doch op zekere voorwaarden, waartoe zyn geslacht +altoos gerechtigt zou wezen. Bestaande ’t voornaamste hier in, +dat die van Gaykinga voor eeuwig zouden hebben alle jaar op St. Martens +avond een witte Zwaan, een Capoen, en een kanne Wyn, en zouden voor +altoos eene misse houden in ’t Kapittelhuis, en een brandende +lampe voor ’t geheele geslachte. Wanneer iemand van ’t +geslachte quam te verarmen, zoude aldaar voor zyn leeven de kost +hebben; ook wanneer zy met hun gezinde quamen, zoude de Abdy voor hun +geöpent, en de tafel gedekt worden, na de waardigheid des +geslachts, in de voornaamste kamer; benevens jaarlyks op St. Bernards +dag te gast genoodigt worden. Aldus was Hendrik op dit jaar genoodigt, +maar Jan en Frederik quamen van zelfs. Waar op, onder de monniken een +jalousie ontstond, die hun zeer qualyk bejegende, en waar door het +gevegt ontstond</i>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2475" href="#xd20e2475src" name="xd20e2475">86</a></span> +<span class="sc">Wins.</span> <i>Chronyck</i> fol. 519.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2496" href="#xd20e2496src" name="xd20e2496">87</a></span> +Kettermeester hetzelfde als Geloofsonderzoeker.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2514" href="#xd20e2514src" name="xd20e2514">88</a></span> In de +maanden Mei en Julij hadden er twee overstroomingen plaats, door +welken, vooral den laatsten, waarvan bij <span class="sc">Outhof</span> +geen gewag gemaakt wordt, ook vele menschen omkwamen.—Zie +<span class="sc">F. Arends</span> <i>Physische Geschichte der +Nordsee-kuste</i>. II. 96.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2602" href="#xd20e2602src" name="xd20e2602">89</a></span> Zie +over dezen strijd het uitvoerig verhaal van <span class= +"sc">Winsemius</span> <i>Chronyck</i>, fol. 565 volgg.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2716" href="#xd20e2716src" name="xd20e2716">90</a></span> In den +eersten druk van 1677 staat: »Als de Stadhouder Rennenberg zich +door ontrou omgekeert hebbende tot de Papisten; die van +Leeuwarden,” enz.—Het woord <i>Papen</i> is overal in den +tekst behouden, omdat de Schrijver er de Roomschgezinden over ’t +algemeen, zoo leeken als priesters, mede bedoeld, en het dus hier voor +geen scheldwoord moet worden gehouden, evenmin als <i>Arminianen</i>, +<i>Menisten</i>, <i>Calvinisten</i>, enz.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2791" href="#xd20e2791src" name="xd20e2791">91</a></span> +Balthazar Gerards genaamd, geboren te Villefans in Bourgondien, oud 26 +a 27 jaren. Onder verschillende personen, die zich op ’t leven +des Prinsen toelagen, moet ook zekere Koopman te Vlissingen, Hans +Hanses, geweest zijn, wiens aanslag echter door eenen Fries, uit het +geslacht der <i>Auckama’s</i> ware ontdekt. Gevat zijnde had hij +beleden, daartoe middelen te hebben aangewend.—Gerards werd +daarna als Martelaar hoog vereerd en waardig geacht gecanoniseerd te +worden—onder de belooningen, wil men, was ook de verheffing der +familie in den adelstand.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2902" href="#xd20e2902src" name="xd20e2902">92</a></span> +<i>Nederl. Oorl. en Geschied. 1623</i>, fol. 474 <i>verso</i>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2949" href="#xd20e2949src" name="xd20e2949">93</a></span> Dit +voorval wordt omstandig beschreven bij <span class= +"sc">Winsemius</span>, <i>Chronyck</i> fol. 897.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3128" href="#xd20e3128src" name="xd20e3128">94</a></span> In de +druk van 1677 staat: (een gehuerde vleegel enz.)</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3155" href="#xd20e3155src" name="xd20e3155">95</a></span> Zie +’t <i>Verwerd Europa</i> ofte <i>Polityke</i> en <i>Historische +Beschryvinge</i> enz., <i>Amst. 1675</i>, <i>bl. 596</i> +volgg.—Van dezen Schrijver, welks werk twee jaren vroeger dan de +eerste druk van onze Kronyk was uitgekomen, is veel gebruik gemaakt en +daaruit overgenomen door onze Kronykschrijvers.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3212" href="#xd20e3212src" name="xd20e3212">96</a></span> <i>De +Leezer dient te weten, dat zekere Broersma hier eigentlyk Commandant +zynde, door de Staaten Generaal was opontboden; doch in plaats van in +den Haag te compareeren, ging hy over by den Bisschop van Munster, en +wierd aldus een verraader van zyn eigen Commandement.</i></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3310" href="#xd20e3310src" name="xd20e3310">97</a></span> +<i>Fantassin</i>, <i>Fant</i>: voetknechten, infanterie.—</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3394" href="#xd20e3394src" name="xd20e3394">98</a></span> +Mengel-Poezy, bl. 257.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3403" href="#xd20e3403src" name="xd20e3403">99</a></span> <i>en +der zonde</i>, voegt de eerste druk dezer Kronyk hierbij, waarmede zij +haar verhaal eindigt en de <i>Landverdeeling van <span class= +"sc">Friesland</span></i> volgen laat.</p> +</div> +</div> +<div id="landverdeeling" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e3634" class="main">Landverdeeling van Friesland.</h2> +<p class="firstpar">Schoon de aantekeningen van voorgaande +Geschiedenissen, zonder kennisse der gelegentheid van Landen en Steden, +in ’t naleezen noch nuttig, noch aangenaam kunnen zyn, zo +’er niet iets nevens of voor dezelve gemelt word: zo mogen de +leezers ook niet met al te langwylige verhandelingen derzelve +opgehouden worden; dewyl anders zo een beschryvinge op zich zelve en +hier van afgescheiden vereischt, die men de Landbeschryvinge noemt.</p> +<p>Waarom wy, tot verstand van de voorverhaalde Geschiedenissen, hier +van iets behoevende by te brengen, met een bloote verdeelinge van de +Landstreek, en een optellinge van Steden en Dorpen in iedere +afdeelinge, zonder van de beschryvinge iets te mogen aanroeren, den +eisch der voorgaande bladeren geacht voldaan te hebben. <span class= +"pagenum">[<a id="pb273" href="#pb273" name="pb273">273</a>]</span></p> +<p>De Landstreek van deze Provincie word in drie gedeeltens afgedeelt, +als Oostergo, Westergo en Zevenwouden. In voorige tyden bestond het in +de twee eersten alleen; die ook elk den naam van een Graafschap by +zommige Schrijvers hebben gevoert, en mogelijk ook in der daad zyn +geweest, zonder dat de Wouden als een byzonder deel wierden aangemerkt. +En zyn zo genaamt naar de Goën of Dorpen, in de Ooster- of +Westerverdeeling gelegen; en de Wouden, om de veelheid van ’t +geboomte, dat eertyds mogelyk meerder is geweest, als hedendaags: en zo +wat verlatynt zynde, wierden Estrachia, Westrachia en Forestensis +genaamt, by de Schryvers in die taal.</p> +<p>Deze Leden worden elk in een getal van mindere verdeelingen +onderscheiden, die wy Grietenyen noemen, naar de Bevelhebbers van ieder +gedeelte, die men een Grietman noemt, dat zo veel is als Overheer, want +gritte, greet, en greut, is groot te zeggen. Elke Grieteny vervat een +zeker getal Dorpen onder zich, staande onder de regeering van een +Grietman. De Steden zyn 11 in getal, rustende elk op haar eigen recht; +maakende te zamen in zaaken van regeering het vierde Lid van Staat. In +’t optellen van welke Dorpen, doordien zy naar de +verscheidentheid der byzondere spraaken (dialecten) of anderzins ook +verscheiden worden genoemt, zo komt in bedenkinge, welke wyze +gevoegelijkst mag gevolgt worden: want van de <span class= +"pagenum">[<a id="pb274" href="#pb274" name= +"pb274">274</a>]</span>benaaminge der zelve zyn zommige +gebruikelyk,</p> +<p>1. In de gemeene taal, alleen Buitenpost, Donkerbroek.</p> +<p>2. In de Stadsspraak, als Nyega.</p> +<p>3. In de Landsspraak alleen, als Tjietjerk, Tjaalebird.</p> +<p>4. Gemengd, 1. uit de gemeene Stadsspraak, als Peperga, Lutkepost, +Nyjenhuis. 2. Uit de gemeene en Landsspraak, als Langewar, Suerig. En +3. uit Stads- en Landsspraak, als Tserkgaast, Molkweeren.</p> +<p>5. De zelve Dorpen, anders in ’t gemeen, als by stedelingen en +landlieden, als Nieukerk, Nykerk, Nytjerke: Molkweeren, Molkwarren.</p> +<p>6. Naar oude misspellinge, Hyelsum voor Jelsum; Hyaure voor Jaure of +Joure; en Greonterp voor Grien of Groenterp.</p> +<p>7. In verkorting, als Birdaard voor Birdewerd, Oestrum voor +Eestroom, Raard voor Raawerd, enz.</p> +<p>Waar op het wel billyk is, dat men in een schrift, in de gemeene +taal geschreven, als dit tegenwoordige, ook hier de naamen der Dorpen +in die zelve taal zoude stellen: doch nochtans hier niet vry staat +omtrent eenigen, als die haar oorsprong uit de byzondere spraaken +hebben, gelyk Tserkgaast, Adegae en Molkwarren: voor welke men (hoewel +mogelyk in gelyke zin, doch ongerymt) zou zeggen, Kerkburg, Ouddorp en +Melkfennen. Even ongerymt zoudenze alle <span class="pagenum">[<a id= +"pb275" href="#pb275" name="pb275">275</a>]</span>in de Stads- of +Landsspraak gestelt worden: en geheel overtollig in die alle te +gelyk.</p> +<p>Daarom hebben wy geacht dezelve veilig te mogen gebruiken, naar de +uitspraak die in de gemeene wandeling meest omgaat. Gelyk wy zien dat +in de Saxische bedeelinge, (achter dien Hertogs Wetten, in die tyden +gedrukt) en ook by Winsemius, Schotanus en anderen, geen eenerlei wyze +is gehouden.</p> +<div class="div2" id="oostergo"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e3669" class="main">I. Oostergo.</h3> +<p class="firstpar">Hierin zyn twee Steden gelegen, als Leeuwarden en +Dokkum. ’t Word verdeeld in 11 Grietenyen.</p> +<p>I. Leeuwarderadeel, heeft 14 Dorpen. ’t Word in 3 Trindels of +derdendeelen afgedeelt. 1. ’t Middeltrindel, is onder de klokslag +van Leeuwarden. 2. Zuidertrindel, Wirdum, Swichchum, Goutum, Huizum, +Hempens en Teerns. 3. Noordertrindel, Steens, Finckum, Hyjum, Britsum, +Kornjum, Jelsum, Lekkum en Meedum.</p> +<p>II. Ferwerderadeel, heeft 11 Dorpen, als, Ferwert, Hoogebeintum, +Blyje, Hallum, Marrum, Nykerk, Wanswert, Geenum, Jeslum, Reisum en +Lichtaard.</p> +<p>III. Westdongeradeel, heeft 14 Dorpen, als, Holwert, Tennaard, +Wierum, Nes, Hantumhuizen, (Raad, Bierum, Medent, <span class= +"pagenum">[<a id="pb276" href="#pb276" name= +"pb276">276</a>]</span>Germerhuizen, Nyjenhuis, zynde Gebuurten, +maakende eene stem,) Jaure, Betterwird, Bornmerhuizen, Bornwert, Raard, +Foudgum, Brantgum en Waaxens.</p> +<p>IV. Oostdongeradeel, heeft 13 Dorpen, als, Anjum, Engwierum, Ee, +Jouswier, Oestrum, Aalsum, Wetsens, Nyjewier, Nykerk, Paasens, +Ljuessens, Morre en Metselwier.</p> +<p>V. Kollumerland, heeft 6 Dorpen, als, Kollumerswaag, Westergeest, +Oudwoude, Kollum, Lutkewoude of Ausbuer en Buerom.</p> +<p>VI. Achtkarspelen, heeft 8 Dorpen, als, Surhuizen, Austynsga, +Harkma-opeinde, Droogeham, De Kooten, Op ’t Wyzel, Buitenpost en +Lutkepost.</p> +<p>VII. Dantumerdeel, heeft 12 Dorpen, als, Driesum, Wouterswoude, +Dantumerwoude, Murmelwoude, Akkerwoude, Rinsmageest, Sybrandahuis, +Janum, Birdaard, Roodkerk, Feenwouden en Swaagwesteinde.</p> +<p>VIII. Tjietjerksterdeel, heeft 14 Dorpen, als, Wyns, Oudkerk, +Oenkerk, Giekerk, Ryperkerk, Tjietjerk, Suwoude, Hardegaryp, Bergum, +Eestrum, Oostermeer, Sumeer, Garyp en Eernwoude.</p> +<p>IX. Smallingerland, heeft 7 Dorpen, als, Oudega, Nyjega, Opeinde, +Noorderdrachten, Suiderdrachten, Kortehem en Bornbergum.</p> +<p>X. Idaarderdeel, heeft 8 Dorpen, als, Idaard, Æaegum, +Roodahuizum, Friens, Grou, Warrega, Warstiens en Wartena. <span class= +"pagenum">[<a id="pb277" href="#pb277" name="pb277">277</a>]</span></p> +<p>XI. Rawerderhem, heeft 6 Dorpen, als, Rawerd, Yrnsum, Poppingawier, +Tersool, Sybrandabuert en Deersum.</p> +</div> +<div class="div2" id="westergo"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e3700" class="main">II. Westergo.</h3> +<p class="firstpar">Hier in zyn 8 Steden, namentlyk, Bolswert, +Franeker, Sneek, Harlingen, Staveren, Workum, D’r Ylst en +Hindeloopen. ’t Word verdeelt in 9 Grietenyen.</p> +<p>I. Menaldumerdeel, heeft 12 Dorpen, als, Menaldum, Berlikum, Wier, +Beetgum, Englum, Marsum, Deinum, Boxum, Blessum, Dronryp, Schingen, +Slappeterp en ’t Klooster Anjum.</p> +<p>II. Franekerdeel, heeft 11 dorpen, als, Tjum, Hitsum, Achlum, +Midlum, Herbaajum, Doenjum, Boer, Ried, Peins, Sweins en Schalsum.</p> +<p>III. Barradeel, heeft 8 Dorpen, als, Minnertsga, Firdgum, +Tjiemaarum, Oosterbierum, Sixbierum, Pytersbierum, Winaldum, Almeenum, +nu meest binnen de muuren van Harlingen, daar het haare stem heeft in +de Kerk, en ’t Klooster Lidlum.</p> +<p>IV. Baarderdeel, heeft 16 Dorpen, als, Jorwert, Weidum, Mantgum, +Schillaard, Oosterwierum, Bozum, Wiewert, Britsert, Oosterlittens, +Winsum, Baard, Huins, Lyons, Hilaard, Jellum en Beers. <span class= +"pagenum">[<a id="pb278" href="#pb278" name="pb278">278</a>]</span></p> +<p>V. Hennaarderdeel, heeft 12 Dorpen, als, Hennaard, Ytens, +Lutkewierum, Oosterend, Hidaard, Wommels, Waaxens, Kubaard, Wielsryp, +Baajum, Spannum en Eedens.</p> +<p>VI. Wonzerdeel, heeft 27 Dorpen, als, Aarum, Allingwier, Burgwert, +Kornwert, Dedgum, Exmorre, Engwier, Ferwoude, Greonterp, Gaast, +Hartwert, Hichtum, Hiezlum, Idzegahuizen, Kunswert, Ruigelollum, +Longerhou, Makkum, Pinsum, Parrega, Pyaam, Schettens, Schraad, Suerig, +Tjerkwert, Witmaarsum en Wons.</p> +<p>VII. Wymertser- of Wymbritserdeel, heeft 28 Dorpen, dezelve worden +aangeteekent, als, Buitendyks: Oppenhuizen, Uitwellingerga, Jortryp, +Hommerts, Smallebregge, Woudseind, Ypekolsga, Indyk, Heeg, Gasmeer, +Nyjehuis, Santfirde, Oudega en Idzega. Binnendyks: Oosthem, Abbega, +Westhem, Wolsum, Nyland, Folsgaare, Tjaalehuizen, Ysbrechtum, Tirns, +Scharnegoutum, Goinga, Looienga, Gaau en Offingawier.</p> +<p>VIII. Heemelumer Oudephert en Noordwoude, heeft 9 Dorpen, als, +Heemelum, Koudum, Warns, Scharl, Molkwarren, Oudega, Nyjega, Elahuizen +en Kouderwoude.</p> +<p>IX. Het Bilt, heeft 3 Dorpen, als, St. Japikskerk, St. Annekerk en +L. Vrouwenkerk. <span class="pagenum">[<a id="pb279" href="#pb279" +name="pb279">279</a>]</span></p> +</div> +<div class="div2" id="zevenwouden"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e3725" class="main">III. Zevenwouden.</h3> +<p class="firstpar">Hier in legt de Stad Slooten alleen. ’t Word +verdeelt in 10 Grietenyen.</p> +<p>I. Uitingerdeel, heeft 6 Dorpen, als, Oudeboorn, Nes, Akrum, +Terhorne, Terkaple en Akmaryp.</p> +<p>II. Engwerden, heeft 4 Dorpen, als, Gersloot, Tjaalebird, +Luinjebird, Ter Trebant met Bansterschans, en noch een gedeelte van +’t Vlek Heerenveen.</p> +<p>III. Doniawerstal, heeft 14 Dorpen, als, Goingaryp, Broek, +Austerhaule, Nyjega, Oudouwer, St. Niklaasga, Doniaga, Tserkgaast, +Itskenhuizen, Leegemeer, Ter Oele, Indyken, Langweer en Bornswaag.</p> +<p>IV. Hasscherland, heeft 6 Dorpen, als, Westermeer, Snikswaag, +Hasscherdyken, Nyjehassche, Oudehassche en Hasscherschorne.</p> +<p>V. Schooterland, heeft 18 Dorpen, als, Hornsterswaag, Jubbega, +Schuerega, Oudehorn, Nyjehorn, Katlyk, Brongerga, Nybrongerga, +Melledam, Oudeschoot, Nyjeschoot, Rottum, St. Jansga, De Kleinegaast, +Haule, Roehel of Nyjega, Delfstrahuizen, Oudega en Uitdyken, en een +groot deel van ’t Vlek Heerenveen.</p> +<p>VI. Lemsterland, heeft 5 Dorpen, als, <span class="pagenum">[<a id= +"pb280" href="#pb280" name="pb280">280</a>]</span>Lemmer, Eesterga, +Follega, Oosterzee en Echten.</p> +<p>VII. Gaasterland, heeft 7 Dorpen, als, Wykel, Sundel, Nyjemardum, +Oudemardum, Mirns, Haarig, Ruigehuizen en ’t Vlek Balk.</p> +<p>VIII. Upsterland, heeft 13 Dorpen, als, Beets, Beetsterswaag, +Olterterp, Uereterp, Sygerswoude, Duerswoude, Wynjeterp, Hemryk, +Loppenhuizen, Wispel, Korteswaag, Langeswaag en Luxwoude.</p> +<p>IX. Stellingwarf-Oosteinde, heeft 10 Dorpen, als, Oudeberkoop, +Nyjeberkoop, Makkinga, Donkerbroek, Haule, Oosterwoude, Fochtele, +Appelsche, Langedyk en Elsloo.</p> +<p>X. Stellingwarf-Westeinde, heeft 20 Dorpen, als, Beuil, Noordwoude, +Finkinga, Steggerden, Peperga, Blesdyk, Nyjehoutpade, Oudehoutpade, +Wolvega, Sonnega, Oudetryne, Nyjetryne, Spangen, Scherpenseel, +Munnekebuuren, Oudelemmer, Nyjelemmer, Nyjehoutwoude, Oudehoutwoude en +Ter Idsert.</p> +<hr class="tb"> +<p class="xd20e102"><i>Geschreven in slaavernye, en gegeeven<br> +in April, in ’t Jaar<br> +onzes Heeren<br> +<span class="rm">1678</span>.</i> <span class="pagenum">[<a id="pb281" +href="#pb281" name="pb281">281</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div id="bijvoegsels" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e3769" class="main">Bijvoegsels en Aanteekeningen.</h2> +<p class="firstpar xref">Bladz. <a href="#pb2" class= +"pageref">2</a>.</p> +<p>Van den alouden staat onzer Provincie kan geene naauwkeurige +beschrijving worden gegeven, daar er niets dan onzekere berigten en +velerlei uiteenloopende gevoelens tot ons zijn overgekomen. Op eenigen +goeden grond echter mag men besluiten, dat omstreeks de vijfde eeuw +onzer jaartelling Friesland zich van Vlaanderen tot de Elve heeft +uitgestrekt, en hetzelve noordwaards den Eiderstroom tot grensscheiding +had, waardoor dan ook de kustbewoners aan deze rivier, nog heden ten +dage van den naam des Lands, dien van Strandfriezen dragen. Dat +Vlaanderen tot Friesland behoord hebbe, zoo als meermalen is beweerd, +valt zeer te betwijfelen, want aldaar was de grensscheiding.</p> +<p>Onder Koning Radboud I, en later nog ten tijde van Karel den Groote, +vinden wij de uitgestrektheid van dit Gewest van het land van Katzand +af, tusschen de rivier Sincfal of Zwene (de Suin of Zwin) bij +Sluis<a class="noteref" id="xd20e3780src" href="#xd20e3780" name= +"xd20e3780src">1</a>, tot aan de Elve: de Waal scheidde het +<span class="pagenum">[<a id="pb282" href="#pb282" name= +"pb282">282</a>]</span>van het gebied der Franken af en de Wezer was +tot oostelijke grenspaal gesteld. Al de landen dus aan de oevers der +Noordzee, van het Hertogdom Bremen tot aan Vlaanderen, maakten het +oorspronkelijk en overwonnen gebied der Friezen uit: het oorspronkelijk +of oud Friesland lag tusschen de Eems en het Vlie langs de +Noordzeekusten. Van de Eems tot den Wezer en aan geene zijde van het +Vlie, met een groot deel binnenlands tot aan het Zwin, was overheerd +land. Ook de eilanden tot den mond van de Eems behoorden den Friezen, +doch geenszins Helgoland, zeer verkeerdelijk voor Radbouds zetel +gehouden.</p> +<p>Weinige jaren voor ’s Heilands geboorte, werden de Friezen, +tusschen de Eems en het Vlie wonende, de <i>Groote Friezen</i>, en die +tusschen het Vlie en den Rijn de <i>Kleine Friezen</i> genaamd. De +eersten bewoonden dus gedeelten van Gelderland, Overijssel, Drenthe en +het Gooiland, alsmede de streken beoosten de Zuiderzee en de rivier +Flevo tot aan de Eems toe: de laatsten een gedeelte van Rijnland, +Kennemerland, Amstelland en Noord-Holland. Daarna werden deze +West-Friezen en gene Oost-Friezen geheeten. Een aantal kleine volken +van Germaanschen en Gallischen of Frankischen oorsprong hadden de +Friezen tot naburen.</p> +<p>Te dien tijde, eenige jaren namelijk voor Christus geboorte, toen de +Opperbevelhebber Claudius Drusus Nero, stiefzoon van den Keizer +Augustus, ook Friesland onder de magt der Romeinen wilde brengen, lag +tusschen West-Friesland (Noord-Holland) en het tegenwoordig Friesland +het groote meer Flevo. Het Graafschap Staveren beoosten het Vlie, wiens +uitwatering eerst tusschen Texel en Vlieland, daarna tusschen Vlieland +en Terschelling plaats had, paalde aan Noord-Holland. Het eiland Flevo, +door de verdeelde armen van het Vlie omvat, lag ter plaatse alwaar nu +de zandplaat <i>Bree-sand</i> zich bevindt. Uitgestrekte bosschen lagen +in den omtrek der stad Staveren, thans allen in zee verzwolgen. De +kleine rivier de IJssel liep in ’t meer Flevo, hetwelk na de +<span class="pagenum">[<a id="pb283" href="#pb283" name= +"pb283">283</a>]</span>door Drusus gemaakte vereeniging van den Rijn +met den IJssel, door verschillende stroomen zich in de Middelzee +ontlastte<a class="noteref" id="xd20e3825src" href="#xd20e3825" name= +"xd20e3825src">2</a>. Deze zee besloeg een groot <span class= +"pagenum">[<a id="pb284" href="#pb284" name="pb284">284</a>]</span>deel +van het noorden der Provincie, scheidende Oostergo en Westergo, haren +loop nemende door de Grietenijen <span class="corr" id="xd20e3844" +title="Bron: Barradeel">Baarderadeel</span>, Idaarderadeel, +Hennaarderadeel, Rauwerderhem tot in Wijmbritseradeel, eindigende bij +Bolsward en Sneek. Bij de stad Uitgong, welligt nabij Berlikum had zij +hare uitwatering in de Wadden, en voorts tusschen Terschelling en +Ameland in de Noordzee.</p> +<p>Wij geven geene meer bepaalde beschrijving van den alouden staat der +Provincie, maar verwijzen den Lezer tot de breedvoeriger behandeling +hiervan te vinden in <span class="sc">Winsemius</span>, <span class= +"sc">Schotanus</span>, <span class="sc">Emmius</span>, <span class= +"sc">F. Sjoerds</span>, bijzonder het kort overzigt in den +<i>Tegenwoord. Staat van Friesland I deel</i>, en over de Groote en +Kleine Friezen de Aanteekeningen van <span class="sc">Siccama</span> op +de <i>Lex Frisionum</i> pag. 137 seq. Men vergelijke hierbij hetgeen +door den heer <span class="sc">Westendorp</span> in zijn <i>Jaarboek +van en voor de Provincie Groningen</i>, en door <span class= +"sc">Bilderdyk</span> in het 1 deel van zijne <i>Geschiedenis des +Vaderlands</i> (bepaald op bl. 18 en 251 volgg.) met betrekking tot de +oude Historie is geboekt:—als ook de <i>Geschiedenis der +Nederlandsche Taal</i> van den Hoogleeraar <span class="sc">A. +<span class="corr" id="xd20e3889" title= +"Bron: Ypey">Ypeij</span></span>, II. 106, die aldaar en elders +belangrijke bijvoegsels geeft tot den alouden staat van Friesland +betrekking hebbende.—Over de Middelzee, hare grenzen en +uitgestrektheid bevelen wij zeer aan de <i><span class="corr" id= +"xd20e3893" title="Bron: Bijdragen tot">Nasporingen betrekkelijk</span> +de Geschiedenis der voormalige Middelzee in Friesland</i>, door +<span class="sc">P. Brouwer Pz.</span> en <span class="sc">W. +Eekhoff</span><a class="noteref" id="xd20e3902src" href="#xd20e3902" +name="xd20e3902src">3</a>. Zie voorts de <i>Inleiding van mijn Tafereel +<span class="pagenum">[<a id="pb285" href="#pb285" name= +"pb285">285</a>]</span>van den Watervloed in Friesland</i>. Wij voegen +hierbij nog de aanmerking, ook door anderen gemaakt, van den Ridder +<span class="sc">Scheltema</span>, voorkomende in zijne als nog +onuitgegevene <i>Geschiedenis der Zuiderzee</i>, dat in vorengemelden +tijd welligt het Gooiland in Holland en Gaasterland in ons Gewest +aaneengehecht waren, verdienende het bijzondere opmerking dat de +grondgesteldheid gelijk is, en aan beide zijden de einden van eene +hooge aardrigchel, in Holland de Muiderberg en bij Staveren het Klif, +aanwezig is; even als de afgebrokene en tegen over elkander liggende +Krijtbergen in Frankrijk en Engeland zouden bewijzen dat eertijds hier +geene scheiding bestond. Waarschijnlijk stroomde er toen nog geen zout +water binnen den kreits der duinen van Terschelling af tot aan den +uitloop der Maas.—Belangrijke opmerkingen deelt de kundige +<span class="sc">F. Arends</span> ons mede in zijne Geschiedenis der +Noordzeekusten, in welke hij de veranderingen beschrijft, welke die +kusten door stormvloeden, gedurende een tijdvak van tweeduizend jaren +hebben ondergaan<a class="noteref" id="xd20e3938src" href="#xd20e3938" +name="xd20e3938src">4</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb286" href= +"#pb286" name="pb286">286</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb2" class= +"pageref">2</a>.—A<sup>o</sup> 313.</p> +<p>Wat betreft de heerschappij der Prinsen, Hertogen en Koningen over +Friesland, van den jare 313 voor Christus geboorte tot 773 of 775 jaren +na dezelve, waarvan de korte beschrijving in de eerste drie +hoofdstukken dezer kronijk begrepen is, daarin komt zeer veel +onwaarschijnlijks en fabelachtigs voor, zoodat wij niet gaarne op het +gezag van deze en andere Geschied- en Kronijkschrijvers alles voor +goede munt zouden aanprijzen: alles evenwel te verwerpen, gelijk ook +door Friesche Schrijvers-zelve geschied, is evenmin raadzaam. Men leze +en overwege hier naauwkeurig wat de geleerde Baron <span class= +"sc">thoe Schwartzenberg</span> en <span class= +"sc">Hohelansberg</span>, in de uitmuntende <i>Voorrede</i> voor zijn +<i>Charterboek</i> (vooral I. D. bl. 16 en 17), een geschrift, even +nuttig als het boek-zelf, op dit punt zegt, en aan wiens gevoelen wij +eene hooge waarde hechten. Het was voor den geleerden <span class= +"sc">Emmius</span> en in navolging van hem voor <span class="sc">Foeke +Sjoerds</span> en den schranderen <span class="sc">van Rhyn</span>, die +evenwel hier en daar niet zoo gestreng is, niet moeijelijk, het gezag +van andere Schrijvers te verwerpen, en, wat niet met krachtige bewijzen +gestaafd konde worden, voor fabels te verklaren. Maar men brenge ook de +meeningen van den Baron van <span class="sc"><span class="corr" id= +"xd20e3983" title="Bron: Shwartzenberg">Schwartzenberg</span></span> +ter toetse, en het lijdt geen’ twijfel, of de oordeelkundige +Lezer zal, even als wij, tot de uitkomst moeten komen, dat het gevoelen +der eerstgemelden aan gewigtige tegenbedenking is onderworpen. Het +groote en altijd herhaalde argument, waarom wij toch zoo weinig bij de +Romeinsche <span class="pagenum">[<a id="pb287" href="#pb287" name= +"pb287">287</a>]</span>Schrijvers van alles, wat de kronijken bevatten, +vinden, zal toch wel niet als voldoende kunnen worden +beschouwd:—dan het is hier niet de plaats, daarover verder uit te +weiden, liever willen wij hier invoegen wat de zeer verdienstelijke +Oudheidkundige <span class="sc">N. Westendorp</span>, in zijn +<i>Jaarboek van en voor de Provincie Groningen</i> (I. 21 volgg.), op +dit onderwerp zegt:</p> +<p>»De Vriesche jaarboeken beginnen de lijst der Vriesche +koningen en vorsten reeds van vóór den tijd van ’s +Heilands geboorte af. Alhoewel wij ons geenszins met zekerheid op de +berigten dezer verzamelaars, ten aanzien dier opvolgingen, durven en +willen verlaten; nogtans deelen wij gansch niet in de twijfelzucht van +<span class="sc">Emmius</span> en van anderen, welke hem gevolgd zijn. +Vooreerst zijn er geene redenen, om zoo ten eenenmale de +geloofwaardigheid van <span class="sc">Cappidus Staurensis</span>, +geleefd omtrent 920, van <span class="sc">Occo Scharlensis</span>, +welke begon te schrijven in 903 en zulks vervolgde tot 970, van +<span class="sc">Johannes Vlieterpius</span>, Schrijver van den +potestaat <span class="sc">J. H. Martna</span> en der gemeene +Landsregteren, die <span class="sc">Occo’s</span> kronijk +grootendeels uit het H. S. vertaalde en hier en daar vermeerderde +(1370), van <span class="sc">M. Alvinus</span> (1400), van <span class= +"sc">Andreas Cornelius</span>, overleden te Harlingen in 1589, van +<span class="sc">Corn. Kempius</span> (1588), van <span class= +"sc">Vorperus Taboritha</span>, <span class="sc">Suffridus +Petri</span>, <span class="sc">Mart. Hamconius</span> (1624), van +<span class="sc">Bernh. Gerbr. Furmerius</span> (1613), en van meer +anderen, te verwerpen. Trouwens de Vriezen hadden weleer hunne barden +en bardengezangen: zoo hoorde nog de bisschop <span class= +"sc">Ludger</span>, eenen Vrieschen bard de daden der vroegere tijden +bezingen. <span class="sc">Andr. Cornelius</span> is ook in mijn oog +een achtingwaardig Schrijver. Deze verhaalt in de voorrede van zijn +werk, dat <span class="sc">Vlieterp</span> in eene zeer lange voorrede +berigtte, dat <span class="sc">Occo Scharlensis</span> in de voorrede +van zijn werk in het breede had ontvouwd, hoe zijn oude oom +<span class="sc">Solcko Forteman</span> het leven der Vriesche +koningen, prinsen en heeren, die van het begin af in Vriesland hadden +geregeerd, ten tijde van den laatsten Vrieschen koning <span class= +"pagenum">[<a id="pb288" href="#pb288" name= +"pb288">288</a>]</span>Radbod naauwkeurig beschreven had: over welk +geschrift hij door dien koning zeer was vervolgd geworden. Schoon nu +dit opstel te dien tijde op koninklijk bevel was verbrand geworden, +nogtans waren al zijne overgeblevene schriften en boeken in handen van +<span class="sc">Occo</span> gekomen, door middel van <span class= +"sc">Gatje Takama</span> (zijnen vader), welke er vele fragmenten en +schoone stukken betrekkelijk Vriesland onder gevonden had. Deze schat +bewoog hem, om alles te verzamelen, wat overgebleven was, en wat hij +wist. Volgens getuigenis van <span class="sc">Suffridus Petri</span>, +zouden de bouwstoffen tot het werk van <span class="sc">Alvinus</span> +uit zoodanige oude liederen genomen zijn. Daarenboven heeft +<span class="sc">S. Petri</span> toegang gehad tot alle +kloosterkronijken en kloosterpapieren van Vriesland, waardoor hij in de +gelegenheid was, om meer ontwaar te worden dan anderen. Ook vinden wij +er geene de minste tegenstrijdigheid in, dat de Vriezen, even gelijk de +Kymry in Wallis en de Galen in Ierland, hunne geschiedenis aan de +bardenorde toevertrouwden, en dat deze ook hunne Taliesins gehad +hebben. Bij de Kymry en de Ieren zijn deze liederen nog grootendeels +behouden, en dalen mede tot vroegere tijden terug. De Vriesche +berigten, hoezeer vermengd met dichterlijke bijvoegselen en met +aanvullingen van verschillenden aard, verdienen waarlijk de aandacht +van onderzoeklievende mannen”<a class="noteref" id="xd20e4071src" +href="#xd20e4071" name="xd20e4071src">5</a>.</p> +<p>Betrekkelijk den oorsprong der Friezen vinden wij bij Grieksche noch +Romeinsche Schrijvers eenige voldoende berigten, uit hoofde zij hun +gezag van den aanvang niet in deze oorden gevestigd hebben. Over de +benaming en aanvankelijke regeringsvorm zijn ook verschillende +meeningen te berde gebragt. Het gevoelen ten dezen van den heer Mr. +<span class="sc">A. van Halmael</span> Jr. ook het onze zijnde, nemen +wij hier over, hetgeen in zijn <i>beknopt Overzigt der <span class= +"pagenum">[<a id="pb289" href="#pb289" name= +"pb289">289</a>]</span>Friesche Geschiedenis</i><a class="noteref" id= +"xd20e4086src" href="#xd20e4086" name="xd20e4086src">6</a> is +vermeld:</p> +<p>»De oorsprong van de namen <i>Friezen</i> en <i>Friesland</i> +heeft met dien van vele andere volkeren en landen dit gemeen, dat hij +hoogst onzeker is. Even onzeker schier is het te bepalen, op welke +wijze het land in de oudste tijden is geregeerd geworden; of er +één enkel persoon aan het spits der regering stond, en +zoo ja, welken naam hij droeg. Ook naar de uitgestrektheid van het +land, hetwelk den naam van <i>Friesland</i> droeg, en naar de gedaante +van hetzelve, kan men weinig meer dan gissen.”</p> +<p>»Het komt ons echter, wat het eerste betreft, niet +onwaarschijnlijk voor, dat de naam van <i>Friezen</i> niet anders dan +<i>vrijen</i> heeft beteekend, welken naam dat gedeelte der Germaansche +of Duitsche volkeren, <span class="pagenum">[<a id="pb290" href= +"#pb290" name="pb290">290</a>]</span>hetwelk het eerst <i>Friesland</i> +tot woonplaats verkozen heeft, zal hebben aangenomen, ten einde zich +daardoor te onderscheiden van andere stammen, die misschien minder +naijverig waren op hetgeen zij <i>Friezen</i> verstonden onder +vrijheid,—volkomen onafhankelijkheid van allen, die niet tot +hunnen eigenen stam behoorden, of tot de genen welke zij daarin +goedvonden aan te nemen”<a class="noteref" id="xd20e4151src" +href="#xd20e4151" name="xd20e4151src">7</a>.</p> +<p>»Wat der Regering betreft, één persoon schijnt +aan het hoofd der <i>Friezen</i> gestaan te hebben; niet evenwel +zonder, in openlijke aangelegenheden, den raad der <i>Wijsten</i>, dat +is <i>Oudsten</i> zijner landgenooten, in aangelegenheden van algemeen +belang, de meening van het geheele volk ingenomen, en dien van de +meerderheid gevolgd te hebben. Het komt ons wijders niet onaannemelijk +voor, dat die ééne persoon, meerder uitvoerder van +’s volks wil dan eigenmagtig gebieder, maar ook in de uitvoering +ongebonden, den naam van <i>Koning</i> droeg, welken naam wij, naar de +afleiding des woords, meenen aangeduid te hebben: <i>den eersten man +van het eerste <span class="rm">(d. i<span class="corr" id="xd20e4232" +title="Niet in bron">.</span> mannelijk)</span> geslacht, eens +heerschenden volks</i>.”</p> +<p>»Daarmede willen wij echter niet geacht worden, <span class= +"pagenum">[<a id="pb291" href="#pb291" name="pb291">291</a>]</span>de +geheele rij der <i>zeven</i> eerste Koningen (in kronijken +<i>Prinsen</i> genoemd), der <i>zeven</i> Hertogen en der <i>negen</i>, +dezen wederom vervangen hebbende Koningen, welke alle door onze +kronijkschrijvers met name genoemd worden, te erkennen.”</p> +<p>»Ook gelooven wij niet dat de oppermagt der Vorsten erfelijk +was, althans niet in de eerste tijden, hoewel meestal de zoon eens +konings, over wiens bewind het volk tevreden was, hem zal opgevolgd +zijn.”</p> +<hr class="tb"> +<p>Er bestaan over den oorsprong des Frieschen volks eenige +overleveringen en sagen uit den overouden tijd, in welken de +geschiedkundige waarheid, met de noodige versierselen en verdichtselen, +werd gehuld en bewaard gebleven is: jammer maar dat het en door den +geest der vroegere tijdperken, en door de wijze der overlevering zoo +moeijelijk is geworden waarheid en fabel van elkander te schiften. +Alles komt echter op dit punt neder, dat de Friezen geene +<i>aborigenes</i>, dat is inboorlingen van Friesland waren, maar over +zee naar deze landstreken waren aangekomen om dezelve te +bevolken<a class="noteref" id="xd20e4262src" href="#xd20e4262" name= +"xd20e4262src">8</a>. Wij willen kortelijk uit de geschiedenis enigen +dier sagen en volksvertellingen bijeenverzamelen en mededeelen, dewijl +onze kronijk slechts van eene enkele gewaagd.</p> +<p>Naar het gevoelen van <span class="sc">Joachim Hopper</span> zouden +de Friezen afkomstig zijn van de Hijperboreische volkeren, van wien zij +hunne taal, godsdienst en zeden hadden ontvangen<a class="noteref" id= +"xd20e4276src" href="#xd20e4276" name="xd20e4276src">9</a>. +<span class="pagenum">[<a id="pb292" href="#pb292" name= +"pb292">292</a>]</span></p> +<p><span class="sc">Cornelius Kempius</span> verhaalt dat een +Karthuizer, genaamd Reinerus de Friezen deed afstammen van een aantal +Joden, die door Vespasianus na de inneming: van Jeruzalem in ’t +leven gespaard, uit het Joodsche land verdreven en herwaarts in +ballingschap gezonden waren. »Doch de goede man (zoo zegt +<span class="sc">Van Rhyn</span><a class="noteref" id="xd20e4307src" +href="#xd20e4307" name="xd20e4307src">10</a>) moet <span class= +"sc">Tacitus</span> en andere schrijvers niet gelezen hebben, die hem +zouden onderricht hebben, dat de Vriezen hier al woonden omtrent de +tijden van Christus,”—dus voor Jeruzalems +verwoesting<a class="noteref" id="xd20e4313src" href="#xd20e4313" name= +"xd20e4313src">11</a>. Deze overlevering hoorde ook bij de oude +Pruissen te huis, wier voorouders door Salmanzar uit het Joodsche land +waren verdreven<a class="noteref" id="xd20e4322src" href="#xd20e4322" +name="xd20e4322src">12</a>.</p> +<p>Van Frankischen oorsprong schijnt navolgende sage door <span class= +"sc">Joannes Trithemius</span>, in navolging van <span class= +"sc">Hunibaldus</span>, geboekt in zijne geschiedenis der Frankische +koningen. Frisius was de zoon van koning Coglio; deze werd met +toestemming aller Franken Koning van Friesland, doch aan deze keus +verbonden zij de voorwaarde, dat hij en alle zijne opvolgers met hunne +onderdanen onder de Franken zouden staan, en tot schatting jaarlijks +tweehonderd en zestig koeijen leveren: daarenboven waren zij verpligt +als getrouwe vrienden en bondgenooten der Franken, dezen in alle +oorlogen bij te staan. De Friezen nu zouden, volgens het beweerde van +verschillende schrijvers<a class="noteref" id="xd20e4342src" href= +"#xd20e4342" name="xd20e4342src">13</a>, van dezen Koning den naam +gekregen hebben. Ook dit verhaal wordt door de geschiedschrijvers van +lateren tijd verworpen, <span class="pagenum">[<a id="pb293" href= +"#pb293" name="pb293">293</a>]</span>daar de Franken toen nog niet als +magtig volk zouden hebben bestaan, maar eerst driehonderd jaar na +Christus geboorte.—Het is echter vrij zeker, dat het Frankisch +gezag reeds zeer vroeg bij de Friezen heeft geheerscht; zelfs de +benaming dezer beide volken wordt vaak verwisseld. Deze geheele sage +zal echter van later dagteekening zijn dan anderen<a class="noteref" +id="xd20e4358src" href="#xd20e4358" name="xd20e4358src">14</a>.</p> +<p><span class="sc">Hubertus Thomas</span>, een Luikenaar, schreef een +boek over de Tongren en Eburonen, waarin hij met kracht van redenen +betoogde, dat de Friezen uit de oude Phrygeers of Trojanen herkomstig +waren, welk gevoelen ook anderen aankleefden<a class="noteref" id= +"xd20e4382src" href="#xd20e4382" name="xd20e4382src">15</a>. Grunus, +een voornaam Trojaan onder hen, had Groningen gebouwd, het gewest +Frisia en dus het volk met den naam van Friezen gedoopt. Vierhonderd +drie en dertig jaren voor Christus waren deze Trojanen, onder Marcomir, +in Duitschland bij de Saksen gekomen en naar den zeekant +afgezakt<a class="noteref" id="xd20e4393src" href="#xd20e4393" name= +"xd20e4393src">16</a>. Tot een vernuftig bewijs van zijne stelling +brengt <span class="sc">Thomas</span> bij, dat het stedeken Ylst niet +Elostum, zoo als sommige Latijnen zeggen, maar Iliacum, dus genaamd +naar Ilium, heeten moet, en dat Aschendorp in Groningerland, naar den +befaamden Ascanius ook den naam Ascania heeft gedragen.—Dit +verhaal schijnt van Oud-Duitsche geboorte te zijn<a class="noteref" id= +"xd20e4418src" href="#xd20e4418" name="xd20e4418src">17</a>.</p> +<p><span class="sc">Eggerik Beninga</span> beschrijft in zijne +Oost-Friesche <span class="pagenum">[<a id="pb294" href="#pb294" name= +"pb294">294</a>]</span>Kronijk<a class="noteref" id="xd20e4433src" +href="#xd20e4433" name="xd20e4433src">18</a> den oorsprong der Friezen +ook op deze wijze. Ten tijde dat Samuel regter over de kinderen Israels +was, nadat de wereld 2860 jaren had gestaan, was er een koning van +Assyrien, Diedictus genaamd, wiens gemalinne Albiona bij het volk in +kwaad geruchte stond. Op zekeren tijd liet zij alle hare zusters, twee +en dertig in getal, en allen aan koningen, vorsten en groote heeren +door den echt verbonden, bij zich komen, en, zich niet langer door hare +mannen willende laten regeren, sloten zij in ’t geheim een +verbond, dat elk zijnen echtgenoot zou om het leven brengen en dan +zelve het bestuur in handen nemen. Maar de zamenzwering werd ontdekt en +tot straf werden de 32 zusters, met al de medepligtigen, in een schip +zonder roer en zeilen gezet en zoo voor wind en stroom aan de willekeur +der woeste golven prijs gegeven. Na lang omzwervens kwamen zij ten +laatste aan een onbewoond eiland, hetwelk zij, naar den naam der oudste +zuster Albion noemden en langen tijd bewoonden. Uit deze zusters werd +het groote en wreede reuzengeslacht geteeld, dat door Brutus is +verslagen en op de vlugt gejaagd, welke vlugtelingen de Noordzee +opstevenden en naar een nieuw vaderland zochten. Dus aan de Friesche +kust gekomen, namen zij dit land ten deele met geweld in, en zetten +zich er neder. Brutus, nu Heer van Albion, herdoopte het eiland in +Brutannien en liet de stad Londen bouwen, dan ook hij werd op zijnen +tijd weder verdreven door het geweld der Friesche koningen Engistes en +Horses.—Zoo ver <span class="sc">Beninga</span>.—In +<span class="sc">Westendorp’s</span> <i>Kronyk</i> wordt +verhaald, dat de gevlugte reuzen, bij hunne aankomst aan den Frieschen +wal, onvermoeds door de ingezetenen des lands verdreven zijn, de Maas +zijn opgevaren en Slavenburg hebben gesticht.—Zoodat volgens dit +verhaal dan reeds het land bevolkt <span class="pagenum">[<a id="pb295" +href="#pb295" name="pb295">295</a>]</span>was<a class="noteref" id= +"xd20e4454src" href="#xd20e4454" name="xd20e4454src">19</a>. Deze +overlevering schijnt op de Kelten, de oudste bewoners van Brittannien +te slaan.</p> +<p>In bijna al de geschied- en kronijkschrijvers, zoo als ook in de +onze, vinden wij de volks-overlevering, welke ook in den Frieschen +geest geheel gestemd is, van de overkomst der drie gebroeders Saxo, +Bruno en Friso<a class="noteref" id="xd20e4463src" href="#xd20e4463" +name="xd20e4463src">20</a> vermeld, en wel van verschillenden vorm en +inhoud. Vooral wat betreft de afkomst van den stamvader Friso, daarover +is een groot verschil. De een maakt hem tot een Jood, de ander tot een +Macedonier, velen tot een Indiaan. Sommige oude schrijvers hebben de +waarheid van deze overlevering niet alleen niet in twijfel getrokken, +maar die tegen anders denkenden met hand en tand verdedigd. +<span class="sc">B. Furmerius</span> en vooral <span class= +"sc">Suffridus Petri</span> hebben zelfs, (de laatste in zijne +Apologie) <span class="sc">Ubbo Emmius</span> en anderen, die dit +verhaal voor eene fabel verklaarden, voor dwarsdrijvers, slechte +recensenten en vijanden des vaderlands verklaard. Andere Friesche +schrijvers, even als <span class="sc">Emmius</span>, verwerpen het ook +geheel, maar de meesten zijn ook getrouwe navolgers, ja zelfs +naschrijvers en napraters van <span class="sc">Emmius</span>, die als +de God der Historie werd aangebeden. Het valt niet te ontkennen, dat +zijn geschiedboek groote waarde heeft, doch ook onvoorwaardelijk in +zijne twijfelzucht te berusten is niet het veilig midden kiezen.</p> +<p>Uit hoofde men deze sage overal vindt, zullen wij dezelve in zijn +verband niet herhalen, evenmin als de geschiedenis der zeven zonen van +den Frieschen Aartsvader Friso, die de volkplanters in Jutland, Hessen +en Schotland zijn geweest. Men vindt een <span class="pagenum">[<a id= +"pb296" href="#pb296" name="pb296">296</a>]</span>beknopt verhaal +hiervan in het <i>Nabericht op Vriesland</i> van <span class="sc">van +Rhyn</span><a class="noteref" id="xd20e4494src" href="#xd20e4494" name= +"xd20e4494src">21</a>, dat altijd waardig is gelezen en herlezen te +worden. Daarin wordt ook vermeld hoe de West-Friezen, Keulenaars, +Frisiabonen of Nieuwe Friezen, Zwitsers en Graubunders, Franken, +Strand-Friezen en Eiderstedders, uit de oude Friezen zouden herkomstig +zijn; terwijl zij ook in Oud-Engeland of Brittannien, Ethiopien en +Chili in Amerika, zich zouden hebben voortgeplant. Van de vermelding +ten tweede male der Helvetiers of Zwitsers uit de Friezen +gesproten<a class="noteref" id="xd20e4541src" href="#xd20e4541" name= +"xd20e4541src">22</a>, ten tijde van den Potestaat Magnus Forteman is +eene geheel verschillende lezing in <i>de Corte Chronyck</i> van +<span class="sc">Sybe Jarichs</span><a class="noteref" id= +"xd20e4553src" href="#xd20e4553" name="xd20e4553src">23</a>, welke +zegt, dat de Friezen die onder Forteman tegen de Romeinen waren +opgetrokken, op den terugtogt ten deele in Lombardijen en Italien +metter woon waren gebleven, door een hoop volks meestal gedood werden, +zoodat er maar weinigen ontkwamen. Dezen nu zwierven op bergen en in +dalen rond, tot dat zij in Zwitserland gekomen, aldaar zich huizen +hebben gebouwd en een gedeelte lands bevolkt.</p> +<p><span class="sc">Menso Alting</span> beweert, dat de Friezen van een +en dezelfde afkomst zijn als al de Overrijnsche volkeren. Het +voorgeven, dat zij uit Phrygien, of de Indien herwaarts zijn gekomen, +acht hij voor zottengeklap <span class="pagenum">[<a id="pb297" href= +"#pb297" name="pb297">297</a>]</span>en eene lange reeks van +leugens<a class="noteref" id="xd20e4568src" href="#xd20e4568" name= +"xd20e4568src">24</a>. Hoezeer eene geheele vergelijking van al het +geschrevene over dit onderwerp, met een naauwkeurig oordeelkundig +onderzoek gepaard, een moeijelijke arbeid ware, en hoe bezwaarlijk men +ook welligt meerder licht in dezen ontvangen zou, was echter de +beproeving daarvan, en eene wijsgeerige beschouwing van alle nog +voorhanden zijnde werken en geschriften der moeite overwaardig en een +zeer verdienstelijk werk. Er is nog zoo veel aanwezig, geschikt tot +bruikbare bouwstoffen, hoezeer dan ook de vernielingswoede vele +belangrijke Charters voor altoos hebbe vernietigd, ja zelfs vele +gedenkstukken der oudheid door zorgelooze onnoozelheid het droevig lot +hebben moeten ondergaan van over de zeepalen te worden geworpen, en +welligt hun graf hebben gevonden in de diepte dier golven, welke over +de verzonken grondvesten der aloude Friesche Koningsstad henenrollen, +even als of men ook de laatste getuigen des voorvaderlijken roems in +hetzelfde graf voor eeuwig wilde begraven. Wenschelijk ware eene meer +algemeene belangstelling in het lot der Historie en in den goeden wil +dier Schrijvers, welke zonder zelfverheffing of eerbejag slechts hun +vaderland en de wetenschappen willen dienen, wier doel en handeling +niet door gloeijende eerzucht of geldgewin worden bestuurd.</p> +<p>Wij willen hiermede over alles wat den oorsprong der Friezen betreft +afstappen<a class="noteref" id="xd20e4578src" href="#xd20e4578" name= +"xd20e4578src">25</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb298" href= +"#pb298" name="pb298">298</a>]</span></p> +<hr class="tb"> +<p>Het ligt geheel buiten ons bestek, alles te verzamelen en te +vermelden wat door de geschiedschrijvers al niet geboekt, geoordeeld en +gegist is over het hoogst onzekere tijdvak van de eerste bewoners dezer +Friesche landen, tot op de geboorte van Christus Dit behoort tot eene +volledige Geschiedenis der Friezen; dan met eenige meerdere zekerheid +kunnen worden vermeld, de gebeurtenissen van de komst van den Veldheer +Drusus in Friesland af tot aan de heerschappij van Karel den Groote. +Wij willen derhalve overnemen, hetgeen de heer <span class="sc">van +Halmael</span> in zijn zeer belangrijk <i>Overzigt</i> over dit tijdvak +heeft geschreven<a class="noteref" id="xd20e4638src" href="#xd20e4638" +name="xd20e4638src">26</a>, in hetwelk men natuurlijk wel overeenkomst +met de kronijken, maar tevens ook vele afwijkingen van sommiger +stellingen zal ontdekken. Er heerscht echter over deze tijden ook nog +eene vale schemering, zoo geene duisternis; want de eerste Friesche +Koning, wiens naam en handelingen met genoegzame zekerheid kunnen +worden vermeld, heeft geregeerd in de zevende eeuw en heeft den troon +beklommen omtrent 590 of 630. Adgillus de Eerste was die Vorst: wie +echter zijn vader was, daarover hebben de geleerden het niet eens +kunnen worden.</p> +<p>Nu volgt het Overzigt: <span class="pagenum">[<a id="pb299" href= +"#pb299" name="pb299">299</a>]</span></p> +<p class="xsection">§ 2.</p> +<p>»Elf jaren voor Christus geboorte, vertoonde zich de veldheer +der werelddwingende Romeinen, Claudius Drusus Nero in het land der +Batavieren. Men zegt, ten einde de Germanen of Duitschers te straffen, +die in de landen, aan hunne grenzen liggende, en onder het oppergebied +der Romeinen staande, geplunderd hadden. Hij begaf zich langs den Rijn +in den Oceaan, ten einde de monden Van de Eems en Wezer te bezoeken, +tusschen welke de Cauchen of Chauken toen woonden. Aan hunne grenzen +raakte hij in groot gevaar, doch de Friezen, met welke hij bevorens in +een vriendschappelijk verbond was getreden, redden hem.”</p> +<p>»Een jaar later deed hij eene gracht graven, waardoor hij van +den Rijn, door den Ouden IJssel in het meer Flevo komen konde. Van daar +konde hij door de Middelzee en verder over de Wadden, in de Eems +geraken. De Friezen verbonden zich, waarschijnlijk omdat hij hun +beloofde, dat de Romeinen hen bijstaan zouden tegen hunne, immer +onrustige, Germaansche naburen, tot het jaarlijks leveren van een +bepaald aantal ossenhuiden. Ook schijnt hij ter hunner bescherming een +kasteel, aan de Noordzee te hebben aangelegd. Dat kasteel almede Flevo +of Flevum genoemd, plaatsen de oudheidkundigen op het tegenwoordig +eiland Grind, thans eene schulpplaat, niet verre van Terschelling. +Daaruit kon de Romeinsche bezetting spoedig de Eems bereiken<a class= +"noteref" id="xd20e4653src" href="#xd20e4653" name= +"xd20e4653src">27</a>.” <span class="pagenum">[<a id="pb300" +href="#pb300" name="pb300">300</a>]</span></p> +<p class="xsection">§ 3.</p> +<p>Jaren na Chr. 29. 48.</p> +<p>»Met de goede trouw, die van oudsher de Friezen kenschetste +(gelijk de Germanen over het algemeen), voldeden zij eenige jaren aan +hunne verbindtenis, en wel tot aan of in het jaar 29 na Christus +geboorte. Den Romeinschen veldheer Germanicus schijnen zij bijgestaan, +en zelfs zijn leger eenmaal eene groote dienst bewezen te hebben, met +hem zekere plant, door de Romeinen Brittenkruid genaamd, ter heeling +van de scheurbuik aan te wijzen<a class="noteref" id="xd20e4700src" +href="#xd20e4700" name="xd20e4700src">28</a>. In gemeld jaar eischte +zekere Olennius, <span class="pagenum">[<a id="pb301" href="#pb301" +name="pb301">301</a>]</span>een Romein, die met eenig bevelhebberschap, +misschien wel met dat van het kasteel Flevum, en met het invorderen der +zoogenaamde schatting belast was, eene soort van huiden, welke zij, +evenmin als de waarde van dien, leveren konden. Zij lieten zich eerst +daarvoor hunne ossen, toen hunne landerijen, eindelijk hunne vrouwen en +kinderen tot slaven afnemen, hopende dat men hunne bereidwilligheid +ziende, hun geregtigheid zou doen wedervaren. Maar, het zij de klagten +der armen het oor des Keizers niet bereiken konden, het zij de Keizer +zijne prefecten toeliet in het klein te plunderen, gelijk hij-zelf in +het groot deed, zij vonden geen gehoor, en begonnen den regvaardigsten +krijg. Zij grepen en doodden de hen kwellende knechten, en belegerden +Olennius in de Romeinsche sterkte. Wel moesten zij het beleg opbreken, +omdat er een aantal Romeinsche benden ter ontzet naderde, alles +onderwegen plunderende en verwoestende; doch, ofschoon de Romeinen, +volgens het zeggen hunner geschiedschrijvers, hen, evenwel niet zonder +aanvankelijke nederlagen en groot verlies, overwonnen, zij schijnen +hunne vrouwen en kinderen, en hunne landerijen toch terug bekomen te +hebben, en waarschijnlijk zijn zij zelfs wel van Romeinen en schatting +ontslagen geworden, of ontheven gebleven.”</p> +<p>»Althans men vindt niet weder van Romeinen hier te lande gewag +gemaakt, dan omtrent twintig jaren later. Toen, heet het, hebben de +Friezen zich aan den veldheer Corbulo onderworpen. Hij leidde weder +krijgsbezetting in Friesland, en stichtte er eene sterkte, zoo sommigen +meenen ter plaatse, waar nu Groningen ligt. Doch hij moest die +bezetting welhaast <span class="pagenum">[<a id="pb302" href="#pb302" +name="pb302">302</a>]</span>terugtrekken, op bevel van zijnen +toenmaligen Keizer, Claudius, die den Rijn tot grens des Rijks +bepaalde:—van eenige schatting wordt te dier gelegenheid niet +gesproken.”</p> +<p class="xsection">§ 4.</p> +<p>J. na Chr. 59.</p> +<p>»’t Schijnt evenwel dat de Friezen, wier naam, sedert +het gebeurde met Olennius, reeds onder de Germanen doorluchtig was +geworden, bondgenooten der Romeinen gebleven zijn.—Toen toch, +eenige jaren later, een deel der Friezen, onder aanvoering van Verritus +en Malorix<a class="noteref" id="xd20e4761src" href="#xd20e4761" name= +"xd20e4761src">29</a>, die men daarom niet voor Friesche Koningen +behoeft te houden, zich op eene ledige plek gronds, denkelijk aan den +linker Rijn-oever nedersloegen; toen daarop de Romeinsche gezaghebber +in dien oord hun aanzeide, dat zij die weder verlaten moesten, ten zij +de Keizer hun toestond, haar in te nemen, begaven Verritus en Malorix +zich, om ’s Vorsten toestemming te verkrijgen, naar Rome. Daar +bragt men hen in den schouwburg; zij zagen er de gezanten der volkeren, +die gezegd worden in trouw en liefde voor Rome uit te munten, op de +banken der Romeinsche Raadsheeren zitten, dat een eerbewijs heette. +Daarop begaven zij zich derwaarts, en zetten er zich insgelijks neder, +zeggende: dat geene stervelingen de Germanen in wapenen of trouw +overtroffen. De Friesche rondheid behaagde zelfs den wellevenden +Romeinen.” <span class="pagenum">[<a id="pb303" href="#pb303" +name="pb303">303</a>]</span></p> +<p class="xsection">§ 5.</p> +<p>J. na Chr. 240, 350, 418.</p> +<p>»Het komt ons voor, dat de Friezen, bij vervolg van tijd, nu +eens de zijde der Romeinen zullen gehouden hebben, in de oorlogen, +welke dezen bij voortduring tegen de Germaansche volkeren voeren +moesten; dan weder, zich met de laatstgemelden tegen de Romeinen zullen +vereenigd hebben. Van het laatste vinden wij een bewijs in den bekenden +oorlog, door de Batavieren, onder Claudius Civilis, tegen hunne +onderdrukkers ondernomen. Ook kan het zijn, dat zij somtijds inderdaad +aan hen onderworpen geweest zijn; doch zij raakten eindelijk buiten +alle betrekking tot dezelven. Gedeeltelijk voorzeker reeds, toen +onderscheidene Germaansche volkeren, onder den naam van Franken, +omtrent het jaar 240, vereenigd, zich ruim honderd jaren later, +vestigden in Taxandrie, waardoor men het voormalig eiland der +Batavieren met de zuidelijk daaraan grenzende landen, en een gedeelte +van Braband, misschien ook Zeeland moet verstaan.—Voor zoo verre +zij zelven, of althans een gedeelte hunner, tot dat verbond behoord +mogten hebben, en onder de Saliers mogen gerekend zijn, zijn zij +nogtans zekerlijk vrij en onafhankelijk gebleven, en dien Franken niet +onderworpen.—Geheel echter, toen die zelfde Franken, nog ongeveer +honderd jaren later, een koningrijk in Gallië, het tegenwoordige +Frankrijk, stichteden, hetgeen Rome erkende. Rome, dat Rijk, hetwelk +intusschen door zijnen opperheer, Theodosius den Groote, in twee +Keizerrijken, het Oostersch, hoofdstad Constantinopolen, en het +Westersch, hoofdstad Rome, was gesplitst geworden, en onder zijn eigen +gewigt bezweek, gelijk alle Staten zullen doen, die, als Rome, naar de +opperheerschappij der wereld trachten;—o troostrijke leer der +Geschiedenis!” <span class="pagenum">[<a id="pb304" href="#pb304" +name="pb304">304</a>]</span></p> +<p class="xsection">§ 6.</p> +<p>J. na Chr. 62, 68, 90, 183, 186.</p> +<p>»Als men het gezag onzer kronijken niet geheel wil +verwerpen,—en het zoude zoo ondienstig voor de beoefening der +geschiedenis als onbillijk jegens onze voorvaderen gehandeld zijn, +indien wij het deden,—leden de Friezen intusschen menigen +aanstoot van de Noordelijker en Noord-oostelijker volkeren, onder +onderscheidene namen, maar vooral onder dien van Deenen in gemelde +schriften voorkomende.</p> +<p>Reeds op het jaar 62, wordt van zulk eenen inval der Deenen in +Friesland gesproken, en jaarlijks schijnen zij, tot in 68, hunne +pogingen te hebben herhaald, meer om te plonderen, dan om zich hier te +vestigen. Op het jaar 90 vindt men van eenen inval der Noormannen +gewaagd. Omtrent 183 van eenen dergelijken der Gothen en Wenden. Op 186 +van eenen der Wilten, welke bij die gelegenheid de eerste grondslagen +van Wiltenburg, naderhand de stad Utrecht, zouden gelegd +hebben<a class="noteref" id="xd20e4802src" href="#xd20e4802" name= +"xd20e4802src">30</a>.</p> +<p>Zijn er inderdaad zulke invallen, bloot met oogmerk te plunderen, +geschied, dan mag men daaruit afnemen, dat deze landen minder arm dan +voorheen waren. De netten van eenige visschers, en het weinige vee van +eenige arme landbouwers, kunnen toch de roofzucht van tamelijk +afgelegene volkeren niet, bij herhaling, hebben aangelokt; en wanneer +het waar is, dat men hier, op zijne beurt zich bereidde tot eenen +zeetogt naar de landen dier lastige plonderaars (welken togt, uit +hoofde van een getroffen bestand, achterwege bleef), schijnt zulks +<span class="pagenum">[<a id="pb305" href="#pb305" name= +"pb305">305</a>]</span>eene regering aan te kondigen, die niet geheel +van magt en veêrkracht ontbloot was. Doch wij zullen hier niet +verder in treden, omdat onze bronnen niet zekerder en naauwkeuriger +zijn<a class="noteref" id="xd20e4824src" href="#xd20e4824" name= +"xd20e4824src">31</a>.”</p> +<p class="xsection">§ 7.</p> +<p>Jaren na Chr. 280, 449.</p> +<p>»Inmiddels hadden ook de Saksen zich van een gedeelte van ons +tegenwoordig Nederland meester gemaakt.—Dit volk, welks +oorspronkelijke woonplaats men denkelijk in het tegenwoordige Sleeswijk +en Holstein, over de Elve, langs de Noordzee, en op de eilanden aan de +kust dier zee moet zoeken, schoon het sedert lang zich westwaarts had +uitgebreid, kwam, waarschijnlijk over zee, eerst in Taxandrie (verg. +§ 5), en trad in verbond met de Franken, die hen de bezette +landstreek behouden lieten. Toen de Franken zich zuidelijker op +begaven, hebben de Saksen meerderen hunner landgenooten tot zich +gelokt, en zich meer en meer van de Franken afscheidende, en een +gedeelte hunner vorige woonplaatsen bezettende, eenen Staat op zich +zelven gaan uitmaken. Franken, Saksen en Friezen, waarin de kleindere +natien, die voorheen ook dezen grond bewoonden, versmolten waren, wat +met name van het overschot der voormalige Batavieren <span class= +"pagenum">[<a id="pb306" href="#pb306" name="pb306">306</a>]</span>mag +gezegd worden, die zich met de Friezen vereenigd hebben;—Franken, +Saksen en Friezen bezetteden alzoo het grootste deel van het +tegenwoordige Frankrijk en onze Nederlanden, en naarmate de Saksen +hunne vorige woonplaatsen verlieten, hebben de Friezen zich daarin +uitgebreid.”</p> +<p>»Toen de Franken nog aan de Friezen grensden, werd er een +gedeelte der eerstgemelden, bij zekere gelegenheid, door den +Romeinschen Keizer Probus naar de kust van Pontus overgebragt. Deze +Franken, gedreven door liefde tot den voormaligen grond, verlangden +daarna terug te keeren. Zij maakten zich meester van eenige Romeinsche +schepen, zeilen daarmede door den Bosphoros en den Hellespont tot in de +Middellandsche zee, plunderen de kusten van Asia, Griekenland, de rijke +stad Syrakuse op het eiland Sicilië; zeilen vervolgens door de +straat van Gibraltar, en zoo komen deze stoutmoedige roovers, langs de +kusten van Spanje en Frankrijk, door het kanaal, aan het strand der +Batavieren of aan dat der Friezen. Dit einde van hunnen togt, welke +eene reis om de wereld mag heeten, maakt het waarschijnlijk dat er ook +Friezen onder deze zeevaarders geweest zijn, en dat de eer dier +onderneming, aan welke men zijne bewondering niet kan weigeren, ook +gedeeltelijk aan onze voorouderen toekomt. Van oudsher was +verkleefdheid aan den vaderlandschen grond een hoofdtrek van het +Friesche karakter.”</p> +<p>»Nadat de Saksen de onmiddellijke naburen der Friezen geworden +waren, hebben zij met dezen in verbond geleefd. Ook mag men het +daarvoor houden, dat de lotgevallen der Saksen, bij de Schrijvers der +middeleeuwen vermeld, grootendeels mede die der Friezen geweest +zijn<a class="noteref" id="xd20e4848src" href="#xd20e4848" name= +"xd20e4848src">32</a>, die dan eerst weder met hunnen eigenen naam ten +tooneele verschijnen, nadat de Saksen oostwaarts wijken voor de +Franken, die zich op nieuw tot aan Friesland uitbreiden, en eindelijk +ook daar meester worden.” <span class="pagenum">[<a id="pb307" +href="#pb307" name="pb307">307</a>]</span></p> +<p>»Zoo is het b. v. bij de naauwkeurigste en oordeelkundigste +Geschiedschrijvers zeker, dat er Friezen geweest zijn onder de Saksers +en de met hen vereenigde Anglen (een ander noord-oostelijk volk), die +zich, onder aanvoering van Hengst en Hors, zoo men ze noemt, in 449 of +50 naar Brittanje, het tegenwoordige Engeland, begaven. En hoewel het +nagenoeg zeker is, dat de aanvoerders zelve Saksen waren, komt het ons +voor, dat zelfs het grootste gedeelte dier vreemdelingen uit Friezen +heeft bestaan.”</p> +<p>»Zij waren tot die overkomst uitgenoodigd geworden door de +Britten zelven, die hunne noordelijke grens-naburen, de Schotten en +Pikten, niet wederstaan konden. Van hen en van de dochter van Hengst, +de schoone Ronixa of Rovena, maken zoowel de Britsche kronijken als de +onze gewag.”</p> +<p>»Hier voor pleit ook de overeenkomst van de Engelsche met de +echt Friesche taal, beide dochters der Saksische, naderhand +Anglo-Saksische genaamd, d. i. dier taal, welke de in Brittanje +overgekomene Saksen, Anglen en Friezen spraken. De Britten tot hun +ongeluk te laat beseft hebbende, dat zij nimmer ter beslissing der +twisten op hun eiland, vreemden hadden moeten inhalen, moesten later +die vreemden tot hunne heeren aannemen, of hun vaderland ontwijken. +Velen begaven zich naar een gedeelte van Frankrijk, naderhand naar hen +Bretagne genaamd; de overigen versmolten in de Anglo-Saksen. De +tegenwoordige Engelschen en de Friezen mag men met regt broeders +kinderen heeten. Ware deze les voor de Friezen slechts niet evenzeer +verloren gegaan als voor zoo vele latere volkeren!”</p> +<p class="xsection">§ 8.</p> +<p>J. na C. 468, 496, 555, 562, 605, 628, 631.</p> +<p>»Doch toen de Saksen en Franken elkander wederkeerig te magtig +werden, ontstond er groote vijandschap <span class="pagenum">[<a id= +"pb308" href="#pb308" name="pb308">308</a>]</span>tusschen deze beide +strijdbare volkeren. Toen de Koning der Franken, Childerik, met zijnen +mededinger Egidius (Gilles) om de kroon twistte, kozen de Saksen de +zijde van den laatstgemelde, die hen om bijstand aanzocht. Staatkundig +was het, het verzoek van den zwakste in te willigen, ter vernedering en +verzwakking van den magtigste.—Maar de Saksers streden zoo +ongelukkig, dat zij genoodzaakt waren, zich aan Childerik te +onderwerpen, zelfs hem bij te staan in zijne oorlogen tegen andere +Duitsche volkeren. Daarna weder in oorlog geraakt met Childerik’s +zoon, Klovis, schoten zij ook tegen dezen te kort. Klovis verdeelde, +bij zijnen dood, zijn rijk onder zijne zonen, en dat gedeelte, hetwelk +vervolgens onder Oost-Frankrijk of Austrasie heeft behoord, grensde aan +de Saksen.—Eerst het aandeel van Theodorik I zijnde, geraakte het +later in handen van Klovis’ jongsten zoon, Chlotarius I. Deze met +de Saksen in oorlog geraakt, bragt hun verscheidene nederlagen toe. De +strijd werd telkens hervat, en eindigde met de oplegging eener +schatting aan den vijand, die van den Franken 500 koeijen jaarlijks te +leveren.”</p> +<p>»Evenmin gelukkig waren zij tegen Sigebert I, zoon van +Chlotarius I, en Koning van Austrasie, die hen sloeg aan het Boerdiep, +d. i. de Middelzee, dus in het hart van ons tegenwoordig +Friesland,—tegen Theodebert II en Theodorik II, kleinzonen van +voormelden Sigebert I, Koningen van Austrasie en Bourgonje,—tegen +Chlotarius II, Koning van geheel Frankrijk, en tegen Dagobert I, diens +zoon. Deze laatste schold hun de schatting kwijt, hun door Chlotarius I +opgelegd, mits zij de Slavoniers, een Noordsch volk, dat hem te magtig +was, beteugelden, ’t geen hun echter niet gelukte.”</p> +<p class="xsection">§ 9.</p> +<p>Jaren na Chr. 513, 677.</p> +<p>»Inmiddels hadden de Noordsche volkeren niet stil <span class= +"pagenum">[<a id="pb309" href="#pb309" name= +"pb309">309</a>]</span>gezeten. Nogtans vielen zij met meer zoo bij +voortduring op de Friezen aan als te voren. ’t Schijnt zelfs dat +dezen, of om in den stijl van dien tijd te spreken, de Saksen, hen +hebben bijgestaan tot het doen van eenen inval op het grondgebied van +den reeds vermelden Theodorik I. Toen Dagobert hun de schatting +kwijtschold, was Adgillus I Koning der Friezen. Hem kunnen wij prijzen +als een regtvaardig en edel Vorst. Hij vergunde het prediken van het +alleen zaligmakend Evangelie in deze landen. De heilige Wilfrid, +Bisschop van Jork in Brittanje, kwam van daar herwaarts. Zijne vijanden +aan het Engelsche hof, waartoe de Koning zelf schijnt behoord te +hebben, wanende dat hij naar Frankrijk was gegaan, wisten den +ondeugenden Ebroïn, toen Groot-Hofmeester bij den Koning van +Frankrijk, in hun belang te trekken. Deze schreef aan Adgillus, en +beloofde hem eene aanzienlijke som gelds, bijaldien hij hem den +Bisschop, levendig of dood, wilde overleveren. Adgillus was geen +Christen, maar de oude deugd der Duitschers (der Friezen vooral, zeggen +wij) woonde in zijn hart. Hij deed een’ brief, in +tegenwoordigheid van Wilfrid en zijne medgezellen, en in dien van +Ebroïns gezanten, luide voorlezen; vervolgens nam hij dien, +verscheurde hem, en leverde het overschot der vlam over, de Frankische +afgezondenen den smaad en der schaamte ter prooi latende.”</p> +<p>»Volgens onze kronijken, deed ook Adgillus zekere hoogten of +terpen opwerpen, opdat zich de landzaten daarop bergen mogten tegen de +overstroomingen, welke van oudsher deze landen met wee en jammer +overstelpten<a class="noteref" id="xd20e4885src" href="#xd20e4885" +name="xd20e4885src">33</a>.” <span class="pagenum">[<a id="pb310" +href="#pb310" name="pb310">310</a>]</span></p> +<p class="xsection">§ 10.</p> +<p>J. na Chr. 679, 685, 687, 711, 719.</p> +<p>»De opvolger van Adgillus, Radboud I, (of hij zijn zoon was, +wordt door sommigen, niet zonder grond, betwijfeld) regeerde niet +gelukkig.—Volgens de Kronijken, werd hij zelfs door de Denen +gevangen genomen en naar Denemarken gevoerd; naderhand echter weder +vrij gegeven. Het Frankische Rijk was een tijdlang ter prooi aan +binnenlandsche oneenigheden. Van deze schijnt Radboud zich aanvankelijk +bediend te hebben, ten einde zijn Rijk tot aan den mond der Schelde uit +te breiden. Dit echter wikkelde hem in eenen krijg met de Franken, die +voorlang de Saksen verdreven hadden uit de landstreken, welke Radboud +nu aan zich trok, en er meesters geworden waren.”</p> +<p>»De Koningen der Franken waren thans slechts Koningen in naam, +en de klem van het bewind was in handen (sedert 687) van den +Groot-Hofmeester Pepijn van Herstal, die zich Hertog en Prins der +Franken noemde. Pepijn schijnt Radboud een aanzienlijk gedeelte van +zijn Rijk ontweldigd te hebben, onder anderen Wiltenburg (Utrecht), +’t welk Pepijn vervolgens ten verblijve gaf aan Willebrord, door +den Paus tot Bisschop der Friezen verheven. Pepijn was een ijverig +Christen, en wist het Christendom wonder wel dienstbaar te maken aan +zijne staat- en heerschzuchtige oogmerken. Radboud haatte Pepijn en het +Christendom, hetwelk hem aan Pepijn onderwerpen moest. Daarom +verwoestte hij bij de eerste gelegenheid de beste den nieuwen +Bisschopszetel, doch moest weder voor Pepijn zwichten.”</p> +<p>»Op nieuw werd de prediking in Friesland hervat. Zelfs nam +Radboud’s dochter, Theodesinde of Teutsinda, het Christendom aan, +en werd de echtgenoote <span class="pagenum">[<a id="pb311" href= +"#pb311" name="pb311">311</a>]</span>van Grimoald, zoon van Pepijn. Dit +bewijst duidelijk, dat de zoo magtige Franken evenwel geene kans zagen, +zich de Friezen te onderwerpen, en dat Pepijn uit dien hoofde, zich +door zoodanig eene verbintenis, ten minste tegen hunne vijandschap, +poogde te verzetten.”</p> +<p>»Deze Grimoald werd daarna vermoord door zekeren Rangarius, +welke gezegd wordt tot de lijfwachten van Koning Radboud behoord te +hebben. Daarom wijten sommigen hem, anderen zijner dochter, dien moord. +Doch dit is ver van bewezen, en wij zien inderdaad niet, dat Radboud +enig belang bij den ondergang van Grimoald zoude gehad hebben, eene +reden te minder, om aan die beschuldiging geloof te slaan.—Wel +zegt een onzer Geschiedschrijvers, dat Radboud, die zich immer nog niet +ontzag de Christenen te vervolgen, niet beducht voor de wraak van +Pepijn, wiens jaren hoog geklommen waren, vreezen moest, dat Grimoald +den hoon, zijnen vader aangedaan, zou wreken, en hem daarom uit den weg +moest ruimen; doch wat zou hem dit gebaat hebben, daar Pepijn nog twee +andere volwassen zonen had, door geene echtverbindtenis aan Radboud +verbonden, en van welke hem dus zoodanig eene wraak nog veel meer stond +te vreezen?”</p> +<p>»Om een bewijs te geven, hoe verschillend de latere +Geschiedschrijvers de gebeurtenissen van dien tijd opvatten, en hoe +moeijelijk het daarom is, een overzigt van denzelven daar te stellen, +willen wij, hetgeen op dien moord volgde, op tweederlei wijze +verhalen.”</p> +<p><span class="corr" id="xd20e4913" title= +"Bron: «">»</span>Pepijn, zegt een der beroemdste +hedendaagsche Duitse Geschiedschrijvers<a class="noteref" id= +"xd20e4916src" href="#xd20e4916" name="xd20e4916src">34</a>, bepaalde +hierop, dat Theudoald, Grimoald’s onechte zoon, Hofmeester in +Austrasie zou worden, welke waardigheid alleen Pepijn eigenlijk had +bekleed, hoewel hij ook grooten invloed op de zaaken van West-Frankrijk +<span class="pagenum">[<a id="pb312" href="#pb312" name= +"pb312">312</a>]</span>(Neustrië of Neustrasie) had. Daarop deed +Plectrude, grootmoeder van Theudoald, de zonen van Pepijn bij zekere +Alpheid (of Alphaïda), Karel (Martel) en Hildebrand gevangen +nemen, opdat zij aan Theudoald de waardigheid van Groot-Hofmeester niet +betwisten zouden. Dit kon niet geschieden zonder voorkennis van +Pepijn.—Pepijn stierf. De West-Franken verkozen toen zekeren +Raginfrid tot hunnen Groot-Hofmeester. Daartegen verzetteden zich de +Oost-Franken, met Theudoald aan ’t hoofd. Er viel een veldslag +voor, dien de Neustrasiers wonnen. Theudoald nam de vlugt, en kwam kort +daarna om. Hierop ontkwam Karel Martel zijner gevangenis, en wilde zich +met het Groot-Hofmeesterschap van Austrasie te vreden houden. Ook dit +wilden de Neustrasiers hem niet laten. Nu streed hij dan om het geheel, +en het gelukte hem, Groot-Hofmeester over de beide Rijken, ook Hertog +en Prins te worden. Theudoald was voor het overige ouder dan Karel, die +omstreeks 690 geboren was.”</p> +<p>»Pepijn, zegt een der nieuwere en wijsgeerigste Fransche +Geschiedschrijvers<a class="noteref" id="xd20e4928src" href= +"#xd20e4928" name="xd20e4928src">35</a>, was Groot-Hofmeester over +geheel Frankrijk; eene van zijne grootste zorgen was, alle +onderscheiding tusschen Austrasie en Neustrië te doen verdwijnen; +maar hij was genoodzaakt, die onderscheiding weder op nieuw te maken, +ter gunste van zijne zonen. Toen Grimoald stierf, liet hij eenen zoon +na, Theudoald, oud ongeveer zes jaren. Dezen schonk Pepijn toen het +Groot-Hofmeesterschap van Neustrië. Toen stierf hij. Na zijnen +dood deed Plectrude Karel Martel gevangen nemen,—van Childebrand +(Hildebrand) wordt niet gesproken; dit had Pepijn voorzeker niet +gelast. Daardoor veroorzaakte zij dat Karel, die anders aan Theudoald +het Groot-Hofmeesterschap van Neustrië wel zou gelaten hebben, als +zich met dat van Austrasie kunnende vergenoegen, nu uit wraak, om den +hem aangedanen hoon, hem dat moest <span class="pagenum">[<a id="pb313" +href="#pb313" name="pb313">313</a>]</span>betwisten.—De grooten +van Neustrië, niet door een kind willende geregeerd worden, kozen +Raganfrid. Deze wilde Groot-Hofmeester van het geheele Rijk worden. Het +overige komt met het verhaal van den Duitscher nagenoeg overeen. Alleen +wordt, bij den Franschman, Ramfroy (Raganfrid) eerst na de nederlage +van degenen, die het voor Theudoald opnamen, tot Groot-Hofmeester +verkoren.”</p> +<p>»Zooveel is intusschen zeker, dat Raganfrid, die alleen wilde +heerschen, en eindigde met alles, op één Graafschap na, +te verliezen, naderhand echter zoo verstandig was, zich met hetzelve +tevrede te houden, hetwelk andere overweldigers, die in het eerste zijn +voorbeeld gevolgd hebben, niet deden; dat deze Raganfrid hulp zocht bij +Radboud, dien de Fransche Schrijvers slechts Hertog der Friezen +noemen;—hij mogt geen hooger rang dan Pepijn en Karel hebben. Dit +moet den doodvijand der Austrasiers welkom geweest zijn.—Hij trok +te veld, en overwon Karel, die hem afzonderlijk aanviel. Hij schijnt +zich vervolgens met de Neustrasiers vereenigd te hebben tot het beleg +van Keulen, in welke stad Plectrude zich onthield, die, nadat de +Neustrasiers hadden moeten aftrekken, omdat Karel hen in den rug +dreigde, hem tot den aftogt, door eene aanzienlijke som gelds, +overhaalde.”</p> +<p>»Hiermede was echter de krijg tusschen Karel en Radboud nog +niet geëindigd. Nadat Frankrijk-zelf was bevredigd geworden, +schijnt Radboud, die misschien zijne aanvallen op dat gedeelte van zijn +gebied, hetwelk hem door Pepijn was afgenomen, hernieuwd heeft, nog +eene nederlage aan de Middelzee te hebben geleden, en dien ten gevolge +op nieuw de prediking van het Christendom door geheel Friesland te +hebben moeten toestaan. Daarna verklaarde hij zich zelfs bereid den H. +Doop te ontvangen. Toen echter Wulfram, laatstelijk Bisschop van Sens, +gereed stond, hem dien toe te dienen, en hij bereids met den +éénen voet in de doopvonte stond, vroeg hij den Bisschop, +of hij zijne voorvaderen en de verstorvene Friesche Edelen ook in den +<span class="pagenum">[<a id="pb314" href="#pb314" name= +"pb314">314</a>]</span>hemel hervinden zoude? Wulfram’s onbedacht +antwoord: dat die in de hel waren, als ongedoopten, deed hem, onder het +zeggen, dat hij liever met zijne voorvaderen en vrienden in de hel, dan +met aan hem onbekende Christenen in den hemel zijn wilde, den voet +terugtrekken.”</p> +<p>»Volgens anderen zou dit al onder Pepijn zijn voorgevallen. +Sommigen verklaren de geheele gebeurtenis, welke den inborst van +Radboud nogtans volkomen kenschetst, voor eene fabel.”</p> +<p>»Kort daarop kwam Radboud te sterven.”</p> +<p class="xsection">§ 11.</p> +<p>J. na Chr. 734, 738, 744, 746, 754 of 755.</p> +<p>»Wie hem opvolgde, is niet geheel zeker; sommigen zeggen, zijn +zoon Adgillus II, anderen, zekeren Poppo. Misschien is het Radboud I +mogelijk geweest, zijn gebied, op het voorbeeld der Frankische +Koningen, onder zijne kinderen te deelen, en dan zal hij +Oost-Friesland, het land der groote Friezen, aan zijn oudsten zoon, +Adgillus II, en wat hem van het overige gebleven was (Noord-Holland), +aan diens broeder Poppo gegeven hebben.”</p> +<p>»Poppo oorloogde met Karel Martel. De twistappel, hetgeen den +Frieschen Koningen van het voormalig land der kleine Friezen ontnomen +was, was voorhanden. Poppo is waarschijnlijk in dien strijd gesneuveld, +zonder dat de Friezen meer gronds verloren; zijn broeder erfde zijn +Rijk, en verdeelde bij zijnen dood hetzelve weder onder zijne zonen, +Gondebald en Radboud II.”</p> +<p>»De laatste bekwam West- de eerstgemelde +Oost-Friesland.”</p> +<p>»Gondebald was een vreedzaam Vorst; maar Radboud II had den +aard en de denkenswijze van zijnen voorzaat van gelijken naam, en +bovenal diens afkeer van het Christendom overgeërfd. Met de Saksen +verbonden, beoorloogde hij Karoloman en <span class="pagenum">[<a id= +"pb315" href="#pb315" name="pb315">315</a>]</span>Pepijn den Korte, +zonen en opvolgers van Karel Martel, maar zonder vrucht. Daarentegen +stond hij zijn’ broeder, Pepijn, bij tegen de Saksen. Het schijnt +op aandrijving van Radboud geweest te zijn, dat de vrome Bonifacius, +Aartsbisschop van Maintz, het Christendom verkondigende, in het gebied +van Gondebald, omtrent het toenmalige vlek Dokkum, door de ongeloovige +Friezen vermoord is geworden. Althans Pepijn, toen reeds Koning der +Franken, heeft dien moord op hem gewroken, of dien, tot voorwendsel om +hem op nieuw te beoorlogen, genomen. Radboud moest de vlugt naar +Denemarken nemen, en misschien heeft hij zich toen eenigen tijd op het +eiland Helgoland opgehouden, en aldaar de afgodendienst in al haren +vorigen luister hersteld. Ook zou het kunnen zijn, dat Gondebald eerst +toen, na het vertrek van Radboud, de kroon verkregen heeft, en dat de +laatstgemelde tot dien tijd toe alleen in Friesland geheerscht had. In +dit geval zouden wij onderstellen mogen, dat Radboud de oudste zoon van +Adgillus II geweest is.”</p> +<hr class="tb"> +<p>Tot dusverre het Overzigt van den heer <span class="sc">v. +Halmael</span>, uit al de Geschiedschrijvers bijeengebragt en met zijn +eigen oordeel verrijkt. Het verschil in de jaren, waarin de +gebeurtenissen worden vermeld, is bij vele Schrijvers zeer opmerkelijk; +dan een opzettelijk onderzoek hierover, zou voor ons doel van weinig +nut zijn.—Wij zullen liever de korte geschiedenis van Radboud tot +aan zijnen dood vervolgen.</p> +<p>In den jare 768 stierf Pepijn, nalatende drie zonen, Karloman, Karel +en Gilles; welke beide eersten, daar de laatste tot den geestelijken +stand was opgebragt, het rijk verdeelden. Karloman viel Oost-Frankrijk +en Karel Friesland ten deel. Karel, door zijne regtschapenheid, vele +deugden en groote kundigheden, verwierf zich te regt den naam van +<i>den <span class="pagenum">[<a id="pb316" href="#pb316" name= +"pb316">316</a>]</span>Grooten</i><a class="noteref" id="xd20e4976src" +href="#xd20e4976" name="xd20e4976src">36</a>; maar zijne onrustige +broeder, wien twist en tweedragt liever was dan rust en vrede, +vervolgde hem steeds als een vijand. Dan slechts drie jaren werd hem +daartoe gegeven, want toen stelde de dood paal en perk aan deze +kwelling. Karel werd nu ook als Koning van Oost-Frankrijk erkend.</p> +<p>Radboud, de bittere vijand zoowel der Christenen als der Franken, +was in Friesland teruggekeerd, algemeen weder tot Koning erkend, en +begon zijnen woesten aard en wreede vervolging weder vrijen teugel te +vieren. Hij vereenigde zich met der Saksen Koning of Hertog Witekind, +ten einde Karels magt te fnuiken en op den troon te blijven. Meer dan +eens moest hij echter het onderspit delven, tot hij eindelijk gedrongen +werd weder naar de Denen de wijk te nemen. Een paar jaren daarna, +(gelijk sommige Schrijvers beweren) tijdens den togt van Karel naar +Spanje, waarin alwat Frankenland groot en edels opleverde, tot volkomen +nederlaag en vernieling werd gebragt, kwam de nog woelzieke Radboud in +Friesland, en hernam het bewind, doch slechts voor twee jaren +lang.—Karel’s legertroepen joegen den woesten Fries weder +naar Denemarken, zijn toevlugtsoord, alwaar hij in ballingschap zal +gestorven zijn. Geene zekere, zelfs flaauwe narigten van zijn +levenseinde, zijne familie of kinderen is aan de nakomelingschap +overgebragt.</p> +<p>In Oost-Friesland zijn nog overblijfselen uit den ouden tijd +aanwezig, zoo als de Kon-Rebberts- en Rabboltswegen, de Rabboltsbergen +en een deel van <span class="pagenum">[<a id="pb317" href="#pb317" +name="pb317">317</a>]</span>de heerbaan in Groningerland, welke +Radbodiweg genoemd wordt<a class="noteref" id="xd20e4988src" href= +"#xd20e4988" name="xd20e4988src">37</a>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb6" class="pageref">6</a>.</p> +<p>Over het <i>Friesche Wapen</i> meenen wij te mogen aanmerken, dat, +wanneer men het oude Wapen van Friesland, voorkomende bij <span class= +"sc">Winsemius</span>, <span class="sc">Hamconius</span> en anderen, +voor het familiewapen der Friesche Koningen houdt, de geschiedenis +hiermede in strijd is, als den oorsprong der Familienamen en Wapens uit +de tijden der Kruistogten, aangevangen in 1096, vermeldende; terwijl de +laatste Koning, Radboud II, omtrent den jare 775 de kroon verloor, en +waarschijnlijk kort daarop is gestorven. Sommigen hebben echter +beweerd, dat de oorsprong der Wapens reeds bij de oude Germanen te +zoeken zij; doch hoewel de schilden der voornaamste krijgshelden onder +hen werden beschilderd en versierd, vindt men geen bewijs voor de +regelmatige zamenstelling en afwisseling van kleuren naar bepaalde +regels, of van eenige figuren tot kenteeken aangenomen. Hebben de +Friezen, voor dat zij met de Romeinen bekend waren, vanen gebruikt, het +blijkt nergens uit, dat deze met figuren zouden zijn voorzien geweest; +en van de Romeinen konden zij die niet overnemen, daar deze wel effen +gekleurde en met goud gestikte vanen bezigden; doch van regelmatige +wapen-figuren vindt men niet vermeld<a class="noteref" id= +"xd20e5013src" href="#xd20e5013" name="xd20e5013src">38</a>. +<span class="pagenum">[<a id="pb318" href="#pb318" name= +"pb318">318</a>]</span></p> +<p>Het oude Friesche Wapen heeft zeer veel overeenkomst met die +wapenschilden, welke sedert de Kruistogten in gebruik kwamen, en dit +versterkt de meening, dat het niet van Friso’s tijd af als +Landswapen of als veldteeken is gevoerd.—<span class= +"sc">Hamconius</span> zegt, dat van Friso af tot Beroald het Wapen +bestaan hebbe uit een azuren schild, waarop drie zilveren balken, op +welke zeven roode plompebladeren (niet pompelbladeren, zegt +<span class="sc">Dodonaeus</span>) geplaatst waren.—Van Beroald +tot Radboud II werden er een balk met vier bladeren bijgevoegd, +zoodanig als Beroald het veranderde, toen hij, de dochter van Koning +Ridzard gehuwd hebbende, na den dood zijns schoonvaders Oost- en +West-Friesland vereenigde.—<span class="sc">Suffr. Petri</span> +plaatst de plompebladeren <i>tusschen</i> de balken en niet <i>op</i> +dezelve, strijdig met de regelen der Wapenkunde, welke niet toelaten, +dat men kleuren op kleuren, maar wel kleuren op metalen plaatst, gelijk +men dit bij de Schrijvers over de Heraldie zal vinden.—Koning +Haron zoude vroeger aan de Hertogen van West-Friesland een Wapen +gegeven hebben, met slechts één zilveren balk en vier +roode plompebladeren in het blaauwe schild.—Met de regering van +Karel den Groote kwamen de leeuwen en blokjes in het Landswapen.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb7" class= +"pageref">7</a>.—A<sup>o</sup> 245.</p> +<p><i>De Friesche Pateele en de Friesche Hoorn</i>. <span class= +"sc">Winsemius</span>, <i>Chron.</i> fol. 12, spreekt niet +uitdrukkelijk van de eigenlijke <i>Pateele</i> als door Adel ingesteld, +maar wel van de vriendenmaaltijden en andere bijeenkomsten, waarop men +zich, ook op Duitsche wijze, aan de dronkenschap overgaf: iets dat aan +geen tijdvak zeer vreemd is. Echter werd er spoedig <span class= +"pagenum">[<a id="pb319" href="#pb319" name="pb319">319</a>]</span>bij +de feesten een ceremonie- of zedemeester aangesteld, wien bij het +drinken vooral het toevoorzigt was gegeven. De kantteekening van +<span class="sc">Wins.</span> ter a. p. luidt: »<i><span class= +"ex">Die Vriesche Hoorn inghestelt met den +Schuttel.</span></i>”—Deze <i>Pateele</i> of schotel zou +uit dertien of veertien verschillende geregten bestaan hebben, en de +<i>Hoorn</i> een gewone stierenhoren geweest zijn. Wie nu de +geschiedenis van Adel voor eene fabel houden, beweren, dat de Friezen +het gebruik van uit Horens te drinken van de Denen en Noren hebben +overgenomen.—Dan stellig is het, dat het gebruik in overouden +tijd bestond; als ook, dat men later de Horens niet meer van gemeene +stieren, maar van Ur-ossen genomen heeft, dezelve zeer versierde en met +goud en zilver prachtig liet beslaan.—In de onuitgegeven +<i>Kronijk</i> van <span class="sc">Worp van Thabor</span>, Lib. I. +cap. 2, wordt hierover uitgewijd. Zie <span class= +"sc">Hamconius</span>, <i>Frisia</i>, fol 8; <span class= +"sc">Gabbema</span>, <i>Verh. van Leeuw.</i>, bl 13; <span class= +"sc">Alkemade</span>, <i>Displegtigheden, II</i>. 408 volgg.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb7" class= +"pageref">7</a>.—A<sup>o</sup> 245.</p> +<p><i>Adelingen.</i> Ofschoon er reeds in de vroegste tijden, en +welligt in Friesland vroeger dan elders, een stand van mannen bestond, +die men <i>Edelen</i> noemde, is het echter niet aannemelijk, dat zij +hunnen naam van dien van Prins Adel hebben ontvangen. Immers de +afleiding van het woord spreekt het tegen. Het zij voldoende, uit +meerderen hier het aangevoerde van de kundige en schrandere Vertalers +en Aanteekenaren op de <i>Oude Friesche Wetten</i> aan te halen, en als +het meest aannemelijk denkbeeld na te volgen. Aldaar, op bl. 132, lezen +wij: »Waar in het weezen van den Adel, onder de Duitsche volken, +bij ouds bestaan hebbe, kan met geen volkomen zekerheid bepaald +worden.—<span class="sc">Leibnits</span> (<i>Excerpt. +Mejerian.</i> p. 289) en <span class="sc">Gærtner</span> (<i>ad. +L. L. <span class="pagenum">[<a id="pb320" href="#pb320" name= +"pb320">320</a>]</span>Sax.</i> p. 21.) leiden het woord <i>Edelman</i> +af van het over oud woord <i><span class="ex">ot</span></i> of +<i><span class="ex">od</span> predium</i>, <i>possessio</i>, [een goed, +hetzij op het land of in de stad; bezit] (waar van <i><span class= +"ex">allod</span></i>), zoo dat <i>Edelman</i> zooveel zoude zijn als +<i><span class="ex">odelman</span></i>, <i>predii vel pagi +possessor</i>, [groot goed- of landbezitter] en stellen op dien grond +het oorspronglijk weezen van den Adel in de bezitting van aanzienlijke +vaste goederen.”—<span class="sc">Wachter</span> en anderen +stellen het wezen van den Adel in hooge geboorte; doch altijd blijft de +vraag, hoe de eerste edelman in de wereld gekomen zij.</p> +<p><i><span class="ex">Adel</span></i> dus van <i>od</i>, <i>ode</i>, +<i>ade</i>, <i>ede</i><a class="noteref" id="xd20e5200src" href= +"#xd20e5200" name="xd20e5200src">39</a>, <i>grond</i>, <i>bezitting</i> +afkomstig, zoo is <i>Edele</i>, <i>Edelman</i> oorspronkelijk een +grondbezitter. Daar nu deze Edellieden, als de aanzienlijkste personen, +natuurlijke voorregten genoten, tot hooger ambten en vooral tot hoogere +rangen in de krijgsdienst werden verkozen, hadden zij ook, in de +vroegste tijden namelijk, over hunne minderen het beheer en bestier, +zelfs eigene regtspleging en vrij gebied. In lateren tijd echter werden +er algemeene bepalingen, blijkbaar uit de alleroudste Friesche wetten +(<i>Lex Frisionum sive antiquae Frisiorum leges</i>) gemaakt, waaraan +de Edelen zich moesten houden. De afstammelingen der grondbezitters, +rijksten, traden, hoewel niet regtens, in de voorregten der ouders, met +het ontvangen van het ouderlijk erfdeel (<i>Ethel</i>, in ’t +Oud-Friesch). De rijken evenwel, die zich goederen aankochten, werden +niet onder den Adelstand opgenomen, omdat hunne voorouders niet onder +de Edelen hadden behoord: zoodat al zeer vroeg de Adel zijn voorregt +aan geboorte toekende.—Destijds bestonden nog bij den alouden +Frieschen Adel geene brieven, wapenen of teekenen van Adeldom, daar +deze eerst in de XI of XII eeuw in gebruik zijn gekomen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb321" href="#pb321" name="pb321">321</a>]</span></p> +<p>Ten tijde van den regerenden Vorst, Hertog Georg van Saxen, (1505) +werd op diens last een register van den Frieschen Adel +opgemaakt<a class="noteref" id="xd20e5243src" href="#xd20e5243" name= +"xd20e5243src">40</a>, in hetwelk de in de Grietenijen aanwezige +Edelen, met de wegens oorlogen of onlusten afwezigen, werden +opgeschreven. Hierdoor mogen wij vooronderstellen, dat van dien tijd af +de wezenlijke erkenning van den Adel heeft plaats gehad, en ook de +bepaalde erfopvolging is begonnen. De Friesche Adel onderscheidde zich +alzoo van die van andere landen, daar de eerste ten gevolge van vrij en +onafhankelijk bezit van goederen tot dien stand was verheven, terwijl +de andere ten gevolge van landgoederen, van zijnen Vorst ontvangen, +daartoe geraakte; ook werden er soms door den Vorst, zonder dit, in den +adelstand ingelijfd, dat is, in diens voorregten gelijk gesteld. Zoo +had men dan ook in Friesland niet de verdeeling in bijzondere rangen, +als Graven, Hertogen, Baronnen en Heeren,<a class="noteref" id= +"xd20e5252src" href="#xd20e5252" name="xd20e5252src">41</a>, maar +alleen den rang en titel van <span class="ex">Friesch Edelman</span>, +den hoogsten rang en titel, welken men voeren kon en wilde. Echter +verkoos men in den eersten tijd zich Raden, Hoofden en Aanvoerders in +oorlog en vrede, die dan <i>Heerschappen</i> en <i>Hovelingen</i>, en +in de steden, bepaaldelijk <i>Oldermannen</i> genoemd werden. Deze +posten bleven ook in de familiën.</p> +<p>Onder de regering van Keizer <span class="sc">Lotharius II</span> , +omstreeks den jare 1125, bestond er tweederlei Adel,—de +<i>Hoogere</i>, die onmiddelijk onder den Keizer was gesteld, en de +<i>Lagere</i>, die onder Hertogen en Graven behoorde te staan. Dan de +Friesche Edellieden wilden geene Hertogen of Graven van Friesland +<span class="pagenum">[<a id="pb322" href="#pb322" name= +"pb322">322</a>]</span>erkennen, maar alleen onder de oppermagt des +Keizers staan, even als hun land. Leenmannen te wezen was hun een +ondragelijk denkbeeld, even als het voorregt uit vorstengunst +gesproten, en zoo was dan ook de alleen begeerde titel van Friesch +Edelman geen mindere, dan die van Graaf en Hertog. Het gebruik bij den +Adel, om zich naar hunne landerijen en kasteelen te noemen, was in +Friesland minder algemeen, daar men voor geslachtsnaam veeltijds den +voornaam zijns Stamvaders nam. Men leze <span class="sc">v. +Halmael’s</span> <i>Oersicht oer Frieslâns Schijdnis</i>, +§ 24: <span class="ex">Friesch Jierboeckjen</span>, 1833. Vergel. +voorts het vertoog van Jonkheer <span class="sc">M. Hettema</span> over +den <i>Oorsprong van den Frieschen Adel</i>, voorkomende in het +<i>Mengelwerk der Leeuwarder Courant</i> van den 27 November 1832; de +<i>Narede</i> van den Heer <span class="sc">v. Halmael</span> achter +zijn <i>Treurspel Ats Bonninga</i>; <span class="sc">F. Sjoerds</span>, +<i>Beschr. v. Friesland</i>, I. 470; <span class="sc">Wakker van +Zon</span>, zijn Boekje getit. <i>de Adel, door</i> <span class= +"sc">Anonymus Belga</span>, p. 16. volgg.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb10" class= +"pageref">10</a>.—A<sup>o</sup> 59.</p> +<p>Over den Afgod <i>Stavo</i>, denzelfden met <i>Thor</i>, leze men +<span class="sc">Westendorp’s</span> <i>Verhandeling over het +gebruik der Noordsche Mythologie</i>, (in de Nieuwe Werken van de +Maatschappij der Nederl. Letterk. II. D. 1 St.) p. +29–33;—en vergelijke <i>Oudh. en Gest. van Vriesl.</i> I +283–285 en 485.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb12" class= +"pageref">12</a>—A<sup>o</sup> 4.</p> +<p><i>’t Roode Klif</i>. Al de wonderen van het Roode Klif, nabij +Stavoren, met en zonder het bestuur des Duivels, alhier en vervolgens +vermeld, kunnen wij op geenen goeden grond den waarheidlievenden Lezer +<span class="pagenum">[<a id="pb323" href="#pb323" name= +"pb323">323</a>]</span>aanbevelen. Echter willen deskundigen, na +ontdekking en onderzoek van eene soort van lava in den grond aanwezig, +het denkbeeld niet verwerpen, dat het Klif een vulkaan van minderen +rang is geweest, of ten minste daarvan eigenschappen heeft +gehad.—Over de menschenoffers in Friesland gebruikelijk, zie de +<i>Aant.</i> op ’t jaar 700.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb13" class= +"pageref">13</a>.—A<sup>o</sup> 29.</p> +<p>Deze <i>Holle</i>, <i>Olennius</i>, was Hoofdman eener Keurbende, en +Landvoogd van wege de Romeinen over Friesland. <span class="sc">F. +Sjoerds</span> (<i>Jaarb.</i> I. 128) noemt hem »een gemeen +persoon onder de <i>Voorpyllenaars</i>”<a class="noteref" id= +"xd20e5409src" href="#xd20e5409" name="xd20e5409src">42</a>.</p> +<p>De verklaring van <i>Holle</i> of <i>Hollo</i>, naar de Friesche +taal Hoofd, Hoofdman, vindt men bij <span class="sc">Hamc.</span> +<i>Fris.</i> p. 11, en bij <span class="sc">S. Petri</span>, <i>de +Frisior. Antiq. et Orig. Lib. I. Cap. IX</i>, welke laatste hem, echter +verkeerd, een Fries van afkomst noemt.—<i>Diocarus</i> ontving +eerst, volgens de kronijken, na de overwinning op de Romeinen den naam +van <i>Segon</i>. <span class="sc">Hamc.</span> I. I.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb13" class= +"pageref">13</a>.—A<sup>o</sup> 29.</p> +<p><i>Omtrent het woud Baduhenne</i>. Over den oorsprong en ligging van +dit in de Vaderlandsche Geschiedenis beroemde heilig woud is verschil +ontstaan, zoo als natuurlijk volgen moet, wanneer geene de <span class= +"pagenum">[<a id="pb324" href="#pb324" name= +"pb324">324</a>]</span>minste narigten uit de oudheid overblijven. Er +pleit echter meer voor, dat deszelfs ligging in de Wouden dan bij +Franeker geweest zij. Even zoo is het onzeker welke Godheid, aldaar +vereerd, door <i>Baduhenna</i> wordt aangeduid. Ook de Oudheidkenner +<span class="sc">Westendorp</span> heeft het onbeslist gelaten in zijne +genoemde Verhandeling. <span class="sc">v. Halmael</span>, in het +voorberigt voor zijn Treurspel <span class="sc">Adel</span> en +<span class="sc">Ida</span>, zegt<span class="corr" id="xd20e5496" +title="Bron: .">:</span> »De naam van het woud <i>Baduhenna</i> +is voorzeker door <span class="sc">Tacitus</span> verlatijnd. Wanneer +men er den uitgang <i>enna</i> of <i>henna</i> (dien wij, hoewel +misschien anders gewijzigd, ook in den naam <i>Nehalennia</i> +ontmoeten,) afwerpt, heeft <i>Badu</i> genoegzame overeenkomst met +<span class="sc">Balder</span>, om de onderstelling te rechtvaardigen, +dat <i>Baduhenna</i> een aan <span class="sc">Balder</span> geheiligd +woud was.” Dit komt ons geenszins vreemd voor, daar ook de +vereering van den in de Scandinavische godenleer zeer bekende Godheid +<span class="sc">Balder</span>, zoon der Godinne <span class= +"sc">Frigga</span>, voornamelijk en welligt uitsluitend tusschen den +Rijn en den Wezer plaats had, en aldaar in hoogen rang en van groot +gezag was.—Dat er in Friesland gewijde bosschen zijn geweest, is +buiten twijfel; jammer maar dat hunne ligging niet is nagespoord +geworden, en dit, met zoo vele andere zaken, voor een nageslacht +bewaard blijft, ’t welk alsdan in zijne nasporingen misschien +niets meer ontdekken zal, dan dat het eenige eeuwen te laat gekomen +is!—Vergel. <span class="sc">West.</span> zijne uitstekende +<i>Verh. over het gebruik der Noordsche Mythologie</i>. <span class= +"sc">Halma</span>, <i>Toneel der Vereenigde Nederlanden</i>, enz.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb15" class= +"pageref">15</a>—A<sup>o</sup> 59.</p> +<p><i>Vryt</i> of <i>Verritus en Malorix</i>,—of Maloriges. In de +Jaarboeken van <span class="sc">Tacitus</span>, het dertiende, is het +voorval dezer beide gezanten, welke hij regerende Vorsten noemt, in +zijne bijzonderheden omschreven, <span class="pagenum">[<a id="pb325" +href="#pb325" name="pb325">325</a>]</span>bepaaldelijk vermeldende +hunne vrijmoedigheid, toen zij in den schouwburg meer met de +aanschouwers dan met het spel zich bezig hielden, en van zitplaats +veranderden, om zich in het Raadsheerlijk gestoelte neder te zetten, +onder de afgezanten van andere volken, die men wegens trouw en +vriendschap bijzonder eer bewees. Deze aloude opregtheid, zoo als men +het noemde, beviel niet alleen aan het publiek, maar ook den Keizer +Nero zoo wel, (wien in eene kwade luim zulk een gedrag weleens zeer +mishaagd konde hebben) dat hij den Gezanten het belangrijk burgerregt +te <i>Rome</i> schonk.—Van de bekeering in den tekst vermeld, ook +bij <span class="sc">Winsemius</span> geboekt, wordt bij <span class= +"sc">Tacitus</span> niet gewaagd, zoo als het ook niet voor waarheid +wordt aangenomen, onder anderen door <span class="sc">Harkenroht</span> +in zijne <i>Oostfr. Oorsprongkelykheeden</i>, p. 24 en 29, dat Verritus +en Malorix, of zoo als zij anders mogen geheeten hebben, uit de +adellijke geslachten der <i>Hermana’s</i> en +<i>Cammingha’s</i> gesproten zijn, ’t welk door +<span class="sc">Suffr. Petri</span> en <span class= +"sc">Hamconius</span> wordt beweerd.—<span class="sc">P. +Nota</span>, in zijn <i><span class="corr" id="xd20e5599" title= +"Bron: Aanhanzel">Aanhangzel</span> betreffende de Oudheden van +Berlikum</i>, p. 79 in de noot, vermeent, in de woorden van +<span class="sc">Tacitus</span> de bevestiging te vinden, dat +<span class="sc">Verr.</span> en <span class="sc">Malor.</span> geene +Friesche maar Duitsche gezanten geweest zijn. Maar waarom kunnen zij +niet enkel Leidslieden van de uittrekkende Friezen geweest zijn, en een +ander Koning of Vorst der teruggeblevenen? Deze gebeurtenis, zegt +<span class="sc">West.</span> <i>Jaarb.</i> p. 15, behoort niet tot de +geschiedenis der Groote Friezen.</p> +<p>Betrekkelijk deze namen vinden wij bij <span class="sc">A. +Ypeij</span>, <i>Geschied. der Nederl. Tale, I.</i> D. bl. 161 noot, +onder de bewijzen, dat de oude Friezen vele namen met hunne buren +gemeen hadden, en er dus eene groote wederzijdsche gemeenschap van volk +en taal bestond, ’t navolgende: »Reeds onder de oudste +Vriezen schijnen er zulke algemeene namen in gebruik te zijn geweest. +Zulks toch mag men opmaken, uit de namen van twee <i>Vriesche</i> +gezanten van <i>Rome</i>, onder <span class="sc">Nero</span>, welke +<span class="sc">Tacitus</span> voor ons bewaard heeft, namelijk +<span class="sc">Verritus</span> en <span class="sc">Malorix</span>. +<span class="pagenum">[<a id="pb326" href="#pb326" name= +"pb326">326</a>]</span><i>Ann. Lib.</i> XIII C. 54. Indien ik mij niet +bedriege, waren dit, de nog bekende namen <span class= +"sc">Gerrit</span> en <span class="sc">Maurik</span>. De V toch, gelijk +wij weten, verandert ligtelijk in G, en de L in U. Gelijk de +Nederlanders in het algemeen van <span class="sc">Gerrit</span>, hun +<span class="sc">Geert</span> hebben, zoo hebben, naar het schijnt, de +Vriezen bijzonderlijk van <span class="sc">Maurik</span> hun +<span class="sc">Murk</span> gemaakt.”</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb16" class= +"pageref">16</a>.—A<sup>o</sup> 59.</p> +<p><i>Op ’t Oude Hof te Lewerden.</i> <span class="sc">Cappidus +van Staveren</span>, <span class="sc">Suffr. Petri</span> en +<span class="sc">Hamconius</span> zeggen, dat reeds voor Christus +geboorte <i>Leeuwarden</i> onder den naam van <i>Aula Dei</i>, dat is +Gods-Hof, bekend was, alwaar het opperhoofd der Druiden, Barden of +Priesters was gesteld. Hier was de leerschool van de Friezen, en +genoten zij onderwijs in de godsdienst, wetenschappen en wijsbegeerte. +Dit gesticht zoude te Oldehove gestaan en uitstekende mannen hebben +voortgebragt. Latere schrijvers verwerpen dit denkbeeld geheelenal. Wat +er van zij is moeijelijk op te sporen, nog moeijelijker te beslissen. +Verg. <i>Oudhed. en Gesticht.</i> I. 283, alwaar de kundige vertaler, +<span class="sc">v. Rhyn</span>, in den geest van <span class= +"sc">Emmius</span> steeds tot verwerpen genegen van de oude kronijken, +ook geen geloof daaraan hecht. Over de goden- en geloofsleer der +Druiden, hun priesterschap, beheer, en hun bestaan in het oude Friesche +Rijk, vergelijke men de meergemelde <i>Verhand.</i> van <span class= +"sc">Westendorp</span>, <i>over de Noordsche Mythologie</i>, p. 319 +volgg. en 331 volgg.—<span class="sc">v. Wijn</span>, <i>Huisz. +Leven, I.</i> 8, en <i>Hist. Avondst. I.</i> 123, zegt, dat de Germanen +en dus ook de Friezen geene Druiden of Barden gehad hebben: het +tegendeel wordt door <span class="sc">West.</span> bewezen;—zie +bl. 287 onzer Aanteekeningen.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb17" class= +"pageref">17</a>.—A<sup>o</sup> 94.</p> +<p><i>De Noormannen.</i> In dezen tijd, en gedurende <span class= +"pagenum">[<a id="pb327" href="#pb327" name="pb327">327</a>]</span>vele +eeuwen later, werd Friesland van tijd tot tijd door de Noren en Denen +vreeslijk geteisterd en geplonderd. Menigmalen behaalden de Friezen +eenen triomf op dezelven; doch ook dikwijls leden zij bloedige +nederlagen. <span class="sc">Ocko van Scharl</span> spreekt reeds van +eenen sterken inval op den jare 62, wanneer de Deensche Koning door +sommige Oostersche volken zou opgehitst zijn. In het jaar 69 wil men +dat de Friezen, het jaarlijks rooven, plunderen en moorden moede, eene +groote krijgsmagt naar Denemarken zonden, om ze in hun eigen land te +bevechten, dan storm en onweer hadden dezen togt belet. In ’t +volgend jaar echter sloten zij met den Koning een bestand, ’t +welk, hoe wonder ook, volkomen stand gehouden heeft tot den bepaalden +tijd. Deze boven bedoelde inval der Noormannen, welke anderen op den +jare 90 stellen, schijnt zeer geweldig geweest te zijn, en uit hoofde +van den weinigen wederstand aan deze zijde, daar de meeste Friezen in +Romeinsche dienst afwezig waren, hadden zij tijd en gelegenheid zich +aan moord en roof ter kele toe te verzadigen. <span class= +"sc">Picardt</span>, in zijne <i>Annales Drenthiae</i>, spreekt ook +alzoo van dit feit.—Zie de noot p. 305. <span class="sc">F. +Sjoerds</span>, <i>Jaarb. I.</i> 197.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb17" class="pageref">17</a>.</p> +<p><i>Onder zeven <span class="sc">Hertogen</span>.</i> Het algemeen +gevoelen is, <span class="corr" id="xd20e5771" title= +"Bron: dat men onder die">dat die</span> waardigheid van <i>Hertog</i>, +met welken titel thans dien van <i>Prins</i>, in navolging der naburige +volken, verwisseld werd, niet in eenen Hoogvorstelijken of Koninklijken +staat en magt bestaan hebbe, maar dat de Hertogen, Heervoerders, +Krijgsoversten of Opperbevelhebbers waren, aan welken het bestuur en +beleid des oorlogs, met alwat daartoe behoorde, was opgedragen. +<span class="pagenum">[<a id="pb328" href="#pb328" name= +"pb328">328</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb22" class= +"pageref">22</a>.—A<sup>o</sup> 248.</p> +<p><i>Dokkenburg.</i> Deze verklaring is zeer juist. Bij <span class= +"sc">Kiliaan</span> vinden wij <span class="sc">Docke</span>, +<i>(vetus) navale</i>: waaronder verstaan wordt: <i>stabulum</i> of +<i lang="la">armamentarium</i>, ligplaats der schepen, d. i. haven. Ook +bij denzelfden <span class="sc">Docke</span>, <i><span class= +"ex">Germ.</span> poppe</i>: en in den <span class= +"sc">Theutonista</span>, <i>Dock</i> of <i>Pupp, pupa, pupulla, +popje</i>.—<i><span class="ex">Docke van Stro</span></i>.</p> +<p>Over de stichting dezer stad zullen wij niet uitweiden; zij is na +Stavoren de oudste, en in allen opzigte zeer merkwaardig geworden. Men +leze hierover de <i>Oudheden en Gestichten</i>, <i>I.</i> 404, met de +aanmerkingen van <span class="sc">v. Rhyn</span>, die met <span class= +"sc">Emmius</span> de hooge oudheid betwijfelt. Wat voorts derzelver +geschiedenis betreft, zeer belangrijk is, om herlezen en vergeleken te +worden, de <i>korte Geschiedenis der stad Dokkum voor den Vrede van +Munster</i>, voorkomende in het <i>Mengelwerk der Leeuwarder +Courant</i> van den 6 Julij 1830; alsmede de beide stukken in dezelfde +Couranten van 2 en 9 Maart te voren, ter verdediging strekkende tegen +de dikwijls kleingeestige en dwaze aanvallen tegen <i>Dokkum</i> en +deszelfs bewoners, vooral van lieden wier spelend vernuft zich door +duizend vervelende herhalingen van vroegere aardigheden tracht staande +te houden. In die stukken is eene naauwkeurige opgave der groote en +beroemde mannen, die <i>Dokkum</i> heeft opgeleverd, te vinden.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb23" class="pageref">23</a>.</p> +<p><i>In den jaare 289</i>,—of omstreeks dezen tijd, toen +Constantius Chlorus, door Keizer Diocletianus tot den rang van Roomsch +Koning verheven, Galliën met zijne grensprovincien onder zijn +gebied verkregen, en de Franken, Saksen en Friezen in Batavien had +overheerd, werden er velen door hem omgebragt, anderen verplaatst, +gevankelijk weggevoerd, in het Romeinsch leger ingelijfd, of tot harde +slavendiensten <span class="pagenum">[<a id="pb329" href="#pb329" name= +"pb329">329</a>]</span>vernederd. Uit verbittering en tot +weêrwraak moesten nu de Friezen, Overrijnsche Franken, Cauchen, +Chamaven en Bructeren in vereenigde magt, van den winter en den +digtgevrozen Rijn gebruik maken, om Constantius en zijn heir te +overvallen. Dan het goed krijgsgeluk diende hen niet zoo gunstig als +onze kronijk vermeld; de dooi viel in, het eiland werd door de Romeinen +omsingeld, de Friezen ingesloten, vermoord of gevangen, en nog dieper +onder ’t juk gebragt. Daarna is er met hen een verbond +gesloten.—<span class="sc">Schot.</span> <i>Fr. Hist.</i> p. +30.—<span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. I.</i> 225 +volgg.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb24" class="pageref">24</a>.</p> +<p><i>Omtrent den jaare 312</i>, enz. De kronijkschrijvers verhalen, +dat omstreeks dezen tijd door vijf aanzienlijke Edellieden, +West-Friesland (d. i. de landen ten westen het Flie) is bevolkt en +bebouwd. De in onze kronijk genoemde Diederik stichtte de hoofdplaats +Medemelaca, Medemblik, aldus genaamd naar de Godin Medea; Geerard +bouwde het dorp Opdijk; Roelaard, ’t dorp Wildenes, met een sterk +kasteel; Keno was stichter van Bennenbroek, en Adelbold van het dorp +Winckel.—Dit verhaal heeft eene meerdere beteekenis, dan wij +thans nog in staat zijn te geven. Over Medemblik zijn oorkonden van de +IX eeuw voorhanden.—Zie over den naamsoorsprong enz. den +<i>Tegenw. Staat van Holland</i>, <i>II.</i> 502.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb25" class= +"pageref">25</a>.—A<sup>o</sup> 334.</p> +<p><i>Friesche Buinen.</i> Op bl. 9 onzer kronijk wordt reeds gesproken +van West-Friesland, en zou deze benaming er dus vroeger geweest +zijn.—<span class="sc">Hamconius</span>, <span class= +"pagenum">[<a id="pb330" href="#pb330" name= +"pb330">330</a>]</span><i>Frisia</i>, bl. 5 en 9, zegt op +<i>Firsiabones</i>, dat <i>Bone</i> in ’t oud Friesch <i>Boer</i> +beteekende, en dus <i>Frisiabones</i>, <i>Friesche Boeren</i> zijn, +waarvoor onze kronijk <i>Plompaarts</i> geeft. <span class="sc">A. W. +Schrieck</span>, in <i>Orig. rerum Celt. et Belg.</i>, verklaart het +woord door <i>Frisii separatim habitantes</i>, Friezen die afgezonderd +van hun eigenlijk land en landgenooten woonden. <span class= +"sc">Alting</span>, <span class="sc">van Rhyn</span> en anderen +beweren, dat het woord beteekent <i>Friesche Waterbewoners</i>, +waarmede zich latere schrijvers hebben vereenigd, en ’t welk ook +door den geleerden <span class="sc">Ypeij</span>, in zijne +<i>Geschiedenis der Nederl. Tale</i>, <i>I.</i> bl. 164, en <i>II.</i> +bl 109 en volgg. nader is bevestigd. A beteekent <i>water</i>: +<span class="ex">buen</span>, <span class="ex">boen</span>, +<i>wonen</i>, <i>verblijf houden</i>, dus zijn <i>Frisiabones</i> +Friezen, die aan het water wonen; en deze uitlegging is de eenvoudigste +en de beste, wel zoo goed als de ongelukkige inval van <span class= +"sc">Junius</span> (<i>Batavia</i>, p. 48. Ed. 1652), om van +<i>Frisiabones</i>, <i>Friesche apen</i> te maken!—<span class= +"sc">Plinius</span> noemt dezelve als wonende tusschen het Vlie en het +Helium, monden van den Rijn. Dat deze Schrijver ook hier heeft +misgetast, bewijst <span class="sc">Schwartz</span>, <i>Voorr. I.</i> +26. <span class="sc">Tacitus</span> zwijgt er van, doch deze kan hen +gehouden hebben onder de Kleine Friezen te behooren. Het denkbeeld van +den Heer <span class="sc">Ypeij</span> is zeer aannemelijk, dat de +<i>Frisiabonen</i> eene volkplanting van echte Friezen zijn geweest, +wonende aan de linkerzijde van het Vlie in West-Friesland, +onderscheiden van de Kaninefaten, (waarschijnlijk aan de oevers der +Noordzee woonachtig) en van de Marsatii in de moerassige, naderhand +door de Zuiderzee overspoelde landen zich ophoudende, even zoo als de +eerste Bildtbewoners eene volkplanting was van oorspronkelijke +Noord-Hollanders.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb26" class= +"pageref">26</a>.—A<sup>o</sup> 339.</p> +<p><i>Die <span class="sc">Waarden</span> wierd genaamd.</i> (Zie ook +op de jaren 357 en 377.) Even zoo ook verhaalt <span class= +"sc">Winsemius</span>, <span class="pagenum">[<a id="pb331" href= +"#pb331" name="pb331">331</a>]</span><i>Chronique</i>, fol. 37 doch +naderhand; (fol. 40) noemt hij de stad <i>Norden</i>, om welke reden +weet ik niet; daarin is <span class="sc">Soet.</span> in zijn <i>Op- en +Nederganck van Stavoren</i>, p. 55, hem gevolgd, die door <span class= +"sc">Harkenroth</span>, <i>Oostfr. Oorsprongkel.</i> (p. 39 en 232) +daarover zeer gegispt wordt, dat hij Van Esonstad, Norden maken wil; en +toch heeft <span class="sc">Soet,</span> slechts het gezag van +<span class="sc">Wins.</span> gevolgd. Door de Noren en Denen zoowel +als door herhaalde watervloeden heeft die stad veel geleden, en is +dikwijls geplunderd en grootendeels afgebrand geworden. <span class= +"sc">Westend.</span> <i>Jaarb.</i> p. 19, stelt op ’t jaar 398 +het bouwen van Esonstad door den Koning Ubbo (Uffo). Over de oudheid +dezer stad heeft <span class="sc">Emmius</span> ook zijnen twijfel mede +gedeeld, doch <span class="sc">v. Rhyn</span> is hier wat toegevender +dan wel anders.—Zie <i>Oudh. en Gest. I.</i> 454 volgg.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb28" class="pageref">28</a> en +31.—A<sup>o</sup> 385 en 449.</p> +<p><i>Des Hengst en Hors, zijn zoonen</i> enz. <i>In den jaare 449, als +Hengst en Hors</i> enz.—De geschiedenis dezer Koningszonen is +belangrijk genoeg om in aandacht genomen te worden, en wij vinden er, +verondersteld zelfs dat wij onze kronijkschrijvers <span class="corr" +id="xd20e6091" title="Bron: verwer-werpen">verwerpen</span>, ook bij +den Engelschen Historieschrijver <span class="sc">Beda</span>, (<i>lib. +I. Cap.</i> 15) de vermelding van. Deze zegt dat zij de zoons van den +Saxischen Vorst <i>Vergistus</i> (achter-kleinzoon van Wodan), en dus +niet van Odolf Haron waren, hetgeen ook met de tijdrekening verkeerd +zoude uitkomen. Hierover is twist ontstaan, welke onbeslist is +gebleven: echter komt men daarin overeen, dat <i>Hengistus</i> en +<i>Hors</i> aan het hoofd van de Saksen, Friezen, Angelen en andere +naburige volken, door den Britschen Koning Vortigern te hulp geroepen, +derwaarts zijn getogen, en zich eindelijk meester van dat land hebben +gemaakt. Hunne geschiedenis is omstandig beschreven bij <span class= +"sc">Ocko van Scharl</span>; en hoezeer dezelve ook bij andere +<span class="pagenum">[<a id="pb332" href="#pb332" name= +"pb332">332</a>]</span>schrijvers in een romantisch gewaad is +gewikkeld, draagt zij, in onderlinge vergelijking gebragt, vele +kenmerken van oorspronkelijkheid. Wij kunnen hier in geene verdere +ontwikkeling treden, doch zullen voor dien het lust, de bronnen en +navolgingen aanwijzen, waarin de historie dezer gebroeders beschreven +staat, met derzelver verscheidenheden.—<span class="sc">Occo +Scharlensis</span>, <i>Chronyck</i>, op ’t jaar 385 en 441; +<span class="sc">Furmerius</span>, <i>Annal. Phrisic.</i> p. 124 en +144; <span class="sc">Winsem<span class="corr" id="xd20e6130" title= +"Niet in bron">.</span></span> <i>Chr.</i> fol 43 en 47; <span class= +"sc">Schot.</span> <i>Fr. Hist.</i> fol<span class="corr" id= +"xd20e6143" title="Niet in bron">.</span> 39 en 53; <span class="sc">F. +Sjoerds</span>, <i>Jaarb. I.</i> 269 volgg.; <span class= +"sc">Emmius</span>, <i>Lib. III.</i> p. 39 seq.; <i>Oudheden en +Gestichten, Nabericht van</i> <span class="sc">v. Rhyn</span>, bl. 368; +<span class="sc">Wagenaar</span>, <i>Vad. Hist. I.</i> 289; +<span class="sc">Beda</span>, <i>Hist. Eccl. Lib. I. cap.</i> 12 etc. +en <i>Chronicon</i>; <span class="sc">Jancko Douwama</span>, <i>Boeck +der Partijen</i>, p. 37; <span class="sc">Westend.</span> <i>Jaarb. +I.</i> bl. 26; <i>Overzigt</i> van <span class="sc">v. Halmael</span> +hiervoren § 7, jaar 449; <span class="sc">Gibbon</span>, <i>Hist. +of the decline and fall of the Rom. Emp. Ch.</i> 38. <i>IV.</i> 395; +<span class="sc">Hume</span>, <i>Hist. v. Engel. I.</i> 23 volgg.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb32" class="pageref">32</a>.</p> +<p><i>In den jaare 463</i>. Men vergelijke de tegenspraak in gemeld +<i>Nabericht</i> van <span class="sc">v. Rhyn</span>, p. 372.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb32" class= +"pageref">32</a>.—A<sup>o</sup> 496.</p> +<p><i>Deed Klodoveus, een inval in Friesland</i>. <span class="sc">F. +Sjoerds</span>, <i>Jaarb. I.</i> 290 en anderen verhalen, dat de +Friezen in dezen strijd het onderspit delfden, de Friezen en Saksen +terugkeerden, maar de Allemannen, welke in dezen strijd deelden, hun +gebied verloren; terwijl Koning Clovis, ingevolge hunne belofte, na de +overwinning in dezen hagchelijken kamp, met 3000 Franken, tot het +Christendom overging. Eenige jaren vroeger, omstreeks 476, was het +Westersche Keizerrijk <span class="pagenum">[<a id="pb333" href= +"#pb333" name="pb333">333</a>]</span>geheel ten gronde gegaan, en +niemand over de Maas en den Rijn gaf gehoor aan het Romeinsche +gezag.—Verg. <span class="sc">Bilderdyk</span>, <i>Geschiedenis +des Vaderlands</i>, <i>I.</i> 60 en 61.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb34" class= +"pageref">34</a>—A<sup>o</sup> 517.</p> +<p><i>Groningen, bij de Friesen Grins genaamt</i>. In 517 werd, luidens +het verhaal van eene der kronijken, Groninge of Groinge (Grens, Grins) +met een houten staketsel omgeven, ter beveiliging der veste. Deze wijze +van bevestiging was reeds veel vroeger bij de Germanen en Belgiërs +in gebruik, en behoeft, op dezen tijd, niet de minste verwondering te +verwekken.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb34" class= +"pageref">34</a>.—A<sup>o</sup> 527.</p> +<p><span class="sc">Richold</span>, <i>zijn oudste zoon</i>. Over de +geschiedenis in dit tijdvak is een bijzonder verschil ontstaan bij vele +schrijvers, daar de verwarringen, zoowel in den tijd als in de +personen, aanduiden, dat men het spoor bijster is geraakt, en men alzoo +tot gissingen zijne toevlugt heeft genomen, om uit de onderlinge +tegenspraak tot eenige waarschijnlijkheid te geraken. Ook onze kronijk +geeft geen meerder licht, maar is schijnbaar in den doolhof +medegedwaald. De opgave van den zoon en kleinzoon van Diderik, (zie op +’t jaar 334) beide Lem of Willem geheeten, en Dibbalds zoon van +denzelfden naam, waarvan <i>Haarlem</i> zijnen naam ontleende, is in +’t geheel niet in de haak, schoon ook <span class= +"sc">Winsemius</span> (fol. 36 en 48) hem hierin is voorgegaan. Verg. +<span class="sc">Scriverius</span> in zijden <i>Toets-steen</i> op het +<i>Oude Goutsche Chronycxken</i>, p. 204, 205. De andere kronijken +springen met die historie, tot op Adgillus tijd, wonder om, terwijl +<span class="pagenum">[<a id="pb334" href="#pb334" name= +"pb334">334</a>]</span>men het over diens vader maar geheel niet eens +kan worden.—Was Adgillus een Saks of een Fries? Beroald, Bertoald +of Berthold voerde volgens veler gevoelen het gebied over de Saksen, en +daar Ritserd, naderhand bijgenaamd Arundelius, in dien tijd Koning der +Hoog-Friezen was, (in onze kronijk bl. 36 genoemd) moet Adgillus diens +zoon geweest zijn. Dit is mede de gissing van <span class= +"sc">Emmius</span>, door <span class="sc">v. Rhyn</span> goedgekeurd, +en door <span class="sc">F. Sjoerds</span> (<i>Jaarb. I.</i> 334) +gevolgd. Het is ons wel voorgekomen, dat men Saksen en Friezen, Beroald +en Ridserd met en onder elkander heeft verward, en dat Beroald door de +Saksen tot Koning of Hertog was verkozen;—maar in hoeverre hij +ook een deel der Friezen beheerscht hebbe, en hoedanig van Odibbald af +de geslachtsopvolging geweest zij tot aan Adgillus, behoort tot een +nader naauwkeurig onderzoek. Verg. onder anderen <span class="sc">v. +Rhyn’s</span> <i>Nabericht</i>, bl. 376–382, te dezen +opzigte zeer duidelijk. Over Ridserd Arundelius, die een dapper en +vermaard Vorst moet geweest zijn, <span class="sc">West.</span> +<i>Jaarb.</i> bl 30 volgg. <span class="sc">Schot.</span> <i>Fr. +Hist.</i> fol. 47.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb35" class="pageref">35</a></p> +<p><i>Watervloeden in Friesland.</i></p> +<p><i>In den jaare 570</i>. Dus ook <span class="sc">Winsemius</span>, +<span class="sc">Soet</span> en anderen, doch <span class= +"sc">Gutberleth</span>, in zijne Aanteekeningen op <span class= +"sc">Gabbema’s</span> <i>Watervloeden</i>, p. 14, vermeldt uit de +geschreven kronijk van <span class="sc">Ocko van Scharl</span>, hem ten +gebruike gegeven door Bern. Fullenius, den weêrgaloozen +Hoogleeraar in de Wiskunst in Frieslands Opperschool (gelijk hij zegt), +dat aldaar deze vloed gesteld wordt op den jare 533. Ook de +kronijkschrijver <span class="sc">Twisk</span> noemt hetzelfde jaar. +<span class="pagenum">[<a id="pb335" href="#pb335" name= +"pb335">335</a>]</span></p> +<p>Door <span class="sc">Dirk, Burger van Schoorl</span>, wordt in +diens kronijk als eerste Watervloed opgegeven die van 333 in +Noord-Holland, wanneer de Zijpe is ingebroken en 1200 jaren verdronken +heeft gelegen. De stad Grebbe, door de Romeinen gesticht, liggende aan +’t Eimer Swin, thans nabij het Nieuwe Diep, of een half uur gaans +benoorden Wieringen, zou toen verdronken zijn, schoon anderen dit +voorval later stellen<a class="noteref" id="xd20e6378src" href= +"#xd20e6378" name="xd20e6378src">43</a>. In 435 was er weder een zware +vloed over Friesland, zoo als ook in 516, in onze kronijk vermeld. Na +570 volgde die van 584, met het wonder zeldzame, vruchtbare jaar. In +586 of 626<a class="noteref" id="xd20e6403src" href="#xd20e6403" name= +"xd20e6403src">44</a>, of welligt in beide jaren, werd Friesland +alweder overstroomd. Een viertal jaren later begon de wijze Adgillus +vliedbergen en terpen te maken, en gaf der bedijking hare geboorte. +Vele menschen en veel vee verdronken in den vloed van 792 of 793, en +door al deze verwoestingen waren er een aantal steden, dorpen, +bosschen, alsmede eene groote uitgestrektheid lands verzwolgen en +vernietigd, waarvan de onder de golven der zee liggende zandbanken de +sporen van het vorig bestaan aanwijzen.</p> +<p>De St. Thomas vloed van den jare 806 was geducht voor Friesland; en +van dien tijd tot op de helft der XII eeuw moeten door verscheidene +overstroomingen Friesland, Noord-Holland, Zeeland en Vlaanderen +deerlijk zijn geteisterd, vooral in den jare 839 <span class= +"pagenum">[<a id="pb336" href="#pb336" name="pb336">336</a>]</span>zou +dit gewest bijna geheel overstroomd geweest zijn, en er eene gansche +omwenteling in den bodem van ons vaderland te weeg zijn gebragt.</p> +<p>De St. Juliaans-vloed in ’t begin van 1164 kostte het leven +aan duizenden van menschen en beesten; waarop de alles verwoestende +Allerheiligen-vloed van 1178 volgde, die de zeebaren tot aan Utrechts +wallen voortjoeg. In dezen tijd kreeg de Zuiderzee eene groote +uitgestrektheid; terwijl de baatzuchtige Friesche Abten vele +verderfelijke doorgravingen deden maken, die de zee in vernielende +krachten deed aanwinnen. Ook in 1200 stroomde een deel van Friesland +over; doch van den schrikkelijken watervloed in Noord-Holland, in 1212, +vindt men niets betrekkelijk Friesland vermeld. Dan bij den ijsselijken +Marcellus-vloed, in Januarij 1219, was geene overstrooming te +vergelijken, hetgeen dan ook bij de nakomelingschap ten spreekwoord is +geworden. Alwat tusschen den Wezer en de Schelde op en over de +oppervlakte van den grond aanwezig was, werd op vele plaatsen vernield +en vernietigd, en duizenden menschen van ’t leven beroofd. Dezen +vloed (zegt <span class="sc">Westend.</span> <i>Jaarb.</i> p. 238) +meenden velen te moeten toeschrijven aan de brooddronkenheid en de +woestheid van een zekeren Fries en kampvechter, die het hoogwaardig +sacrament te Wijtwerd en Uskwerd, ter plaatse waar men naderhand het +klooster van St. Jan stichtte, zeer hoonde en ontheiligde.</p> +<p>De jaren 1220, 1221, 1222, 1223, 1224, 1227, 1230, 1237, 1246, 1248, +1249, 1250, 1257, 1262, 1266, 1273, 1277, 1285, 1287, 1288 en 1290 +waren uiterst rampvol voor Friesland, en wie kan er zich een denkbeeld +van vormen? twintig overstroomingen in ééne en dezelfde +eeuw, in één en hetzelfde Gewest! En niet alleen door de +vloeden, maar ook omstreeks het midden dezer eeuw werd Friesland door +eene vernielende pest onder menschen en vee jammerlijk geteisterd, +terwijl haat en nijd, twist en tweedragt onder de ingezetenen aller +onheil ten top voerden.—In deze eeuw verdwenen Ezonstad, +<span class="pagenum">[<a id="pb337" href="#pb337" name= +"pb337">337</a>]</span>Camminghaburg bij Leeuwarden, Britsenburg aan de +Middelzee, de stedekens Wartena ten deele en Grind geheel.</p> +<p>In de veertiende eeuw werd Friesland acht malen gedeeltelijk +overstroomd, en wel ten jare 1313, in welke de beroemde <i>Wijbo +Sjoerds van Grovestins</i>, voornaam hoofd der Vetkoopers, het leven +liet, en op welke overstrooming weder eene pestziekte zoude gevolgd +zijn: voorts in 1334, 1336, 1361, 1377, 1380, 1387 en in 1400, de +Friesche vloed genaamd, welke van belang is geweest voor de opkomst van +Amsterdam, door het aanmerkelijk verwijden van het Marsdiep, het zeegat +tusschen Texel en den Helder.</p> +<p>Wederom vijftien overstroomingen in de XV eeuw, waren ons gewest ten +geesel en ter vernieling. In 1403 was de 3de Catharina’s vloed, +maar in 1421 rigtte de St. Elisabeth’s-vloed hare ijsselijke +verwoestingen aan, waarin de 72 dorpen in den Zuid-Hollandschen Waard +bedolven werden, zoodat er twintig geheel te niete gingen. De volgende +vloeden hadden plaats in 1425, 1426, 1427, 1428, 1429, 1434, 1437, +1446, 1464, 1470, 1474, 1477, en 1497; en geen wonder dat het land +overstroomde, want de onderlinge twist en tweedragt gaf aan den oorlog +voedsel, terwijl de eendragtige zorgen voor het behoud des lands +verloren waren. West-Workum, Westerbierum en Dijkshorne waren den +golven ter prooi geworden: niet alles echter was verlies, want de +Middelzee was nu geheel aangeslijkt, en gaf kostelijk land.</p> +<p>Ook in de XVI eeuw was Friesland even ongelukkig door den ramp der +vloeden, zoodat wel twintig malen in dit tijdvak het land overstroomde. +In de jaren 1502, 1503, 1509, 1516, 1517, 1520, 1524, 1525, wanneer er +drie vloeden in één jaar waren; in 1530, 1531 en 1532 +(misschien dezelfde), 1552 en 1559 rigtten zij vele verwoestingen aan. +Maar de geweldige Allerheiligen-vloed van 1570 heeft het gansche land +langs de zeekusten van Frankrijk tot aan Noorwegen toe, als in +ééne zee herschapen; terwijl in Friesland de schrik en +ellende, die land en inwoonderen in eenen <span class="pagenum">[<a id= +"pb338" href="#pb338" name="pb338">338</a>]</span>poel van jammeren +stortte, door geene pen waren te beschrijven, door geene woorden te +vermelden. Wel 20,000 menschen, zeggen de schrijvers, zijn in onze +Provincie omgekomen: 1800 telde men in ééne +Grietenij.—Daarna had men weder met dit onheil te kampen in 1572, +1573, 1575, 1577 en 1578. Toen evenwel, door tusschenkomst en dwang van +Caspar de Robles, werd er gedijkt en gedamd.</p> +<p>Hoewel nu de vloeden in de XVII eeuw minder waren dan in de vorige, +was evenwel de zee niet in banden te houden, maar brak nog dikwijls +door de dijken heen, en bedierf een deel van het zoo vaak geteisterd +gewest. In 1610 liep de zuidwesthoek onder: 1623, 1625, 1643, 1651, +1665 en 1675 waren noodlottige jaren, en vooral het jaar 1651, waarin +de St. Pieters-vloed, na dat in Januarij de algemeene +rivier-overstrooming in de Nederlanden had plaats gehad, in de volgende +maand vele oorden in Friesland verwoestte. Voor Noord-Holland was die +vloed verschrikkelijk.</p> +<p>In den aanvang der XVIII eeuw, en wel in 1701 en 1703, zoo ook in +1715, leden door de overstroomingen het land en de zeedijken veel +schade, dan door den 7 kersvloed in 1717 was de verwoesting groot, +vooral in Oost-Friesland.—Ten jare 1731 werd het paalwerk langs +de kusten, en sommige sluisdeuren door de wormen geheel doorknaagd en +verteerd. Bijna zestig jaren lang bleef Friesland voor storm en vloed +beveiligd, doch in 1775 en 1776 had de provincie door twee +overstroomingen, en vooral door de laatste, veel te lijden; dit was +echter niet te vergelijken bij den geduchten watervloed van den jare +1825, die langs de zeekusten van Noord-Jutland af tot Frankrijk toe, +zijne vernielende kracht heeft uitgeoefend.</p> +<p>Vergelijk de <i>Inleiding</i> voor mijn <i>Geschiedkundig Tafereel +van den Watervloed en de Overstroomingen in de Provincie Vriesland; +voorgevallen in 1825</i>, en alle de afzonderlijk daarin aangehaalde +schrijvers. <span class="sc">Westend.</span> <i>Jaarb. van +Groningen</i>, op de verschillende jaren, die echter vele +overstroomingen niet heeft vermeld.—Een zeer goed boek over de +laatste overstrooming <span class="pagenum">[<a id="pb339" href= +"#pb339" name="pb339">339</a>]</span>is dat van den kundigen +<span class="sc">F. Arends</span>, <i>Gemählde der Sturmfluthen +vom 3 bis 5 Februar 1825</i>: (zu haben bei dem Verfasser, 1826.) In +zijn verdienstelijk reeds aangehaald werk: <i>Physische Geschichte der +Nordsee-Küste</i>, geeft de Schrijver, in het tweede deel, eene +Geschiedenis van al de watervloeden, vermeerderd met vele +bijzonderheden, door vroegere schrijvers niet vermeld.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb37" class="pageref">37</a>.</p> +<p><i>In den jaare 628</i> enz. Het omstandig verhaal dezen +belangrijken strijd, vindt men bij alle latere geschiedschrijvers bijna +op dezelfde wijze geboekt, en komt in de hoofdzaak overeen. Echter bij +vergelijking der oudste Friesche jaarboeken, zal men eenige afwijking +van anderen vinden. Niet, zoo als deze willen, was Dagobert de +aanvallende partij in Friesland, of wilde dit land dadelijk overheeren; +maar de Saksen, onder Koning Berthold, wilden niet meer onder der +Franken gebied blijven, maar vrij zijn, des zij hunne krijgsboden aan +Klotaris zonden, om dien op een barschen toon den wil van hunnen Koning +te kennen te geven, hetwelk der Franken Opperhoofd dezen zoo hoog +afnam, dat, waren zij niet door de christelijke staatkunde van den +Bisschop van Meaux gered, hij hen welligt het hoofd voor de voeten had +doen leggen. Zij keerden, tot christenen gedoopt, met eere en +geschenken terug. Doch de Saksen verbonden zich met de Friezen, +volvoerden hun plan, rukten tegen Dagobert op, die zijnen vader te hulp +roept en de overwinning behaalt; en nu had er eene ijsselijke slagting +onder de Saksen en Friezen plaats. Die langer dan zijn zwaard +waren<a class="noteref" id="xd20e6481src" href="#xd20e6481" name= +"xd20e6481src">45</a>, dat is, die de wapenen <span class= +"pagenum">[<a id="pb340" href="#pb340" name= +"pb340">340</a>]</span>weder zouden kunnen voeren en geschikt ten +strijde waren, werden vermoord; vrouwen en kinders werden in Frankrijk +als slaven verkocht, en daarmede eindigde dit treurtooneel.—Dat +dit gevecht in Friesland bij de Middelzee plaats had, gelijk +<span class="sc">Rolevink</span>, en in navolging van hem <span class= +"sc">Furmerius</span>, <span class="sc">Winsemius</span> en anderen, +beweren, heeft geen schijn, daar men moet vooronderstellen, dat het +niet anders dan bij den Wezer kan hebben plaats gehad.</p> +<p>Dagobert moet omstreeks dezen tijd ook een christenkerk te Utrecht +gesticht, en den Bisschop van Keulen het beheer over de Friezen gegeven +hebben; dan dezen, te zeer nog aan hunne afgoden verslaafd, te stijf +van hoofd en stug van aard, boden te veel tegenstand, en men vorderde +dus weinig.</p> +<p>Dat ook deze Dagobert, als overheerder der Friezen, de insteller der +wetten is geweest, wordt bestreden en met grond betwijfeld.—Zie +daarover <span class="sc">Schwartz.</span>, <i>Charterb. Voorr. I.</i> +bl. 36, 37, 38. Men vindt deze gebeurtenis beschreven bij <span class= +"sc">Furmerius</span>, <i>Ann. Lib. III.</i> c. <i>IV.</i> p. 172; +<span class="sc">Wins.</span> <i>Chr.</i> fol. 52; <span class= +"sc">Schot.</span> <i>Hist.</i> fol. 47; <span class="sc">F. +Sjoerds</span>, <i>Jaarb. I.</i> 323; <span class="sc">Wagen.</span> +<i>Vad. Hist. I.</i> 331; <i>Tegenw. Staat v. Fr. I.</i> 221; <i>Oudh. +en Gest. II.</i> 111, 112 en 377; <span class="sc">Cerisier</span>, +<i>Gesch. d. Vereen. Ned. I.</i> 90; <span class="sc">Bilderdyk</span>, +<i>Gesch. d. Vaderl. I.</i> 66.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb37" class="pageref">37</a>.</p> +<p><span class="sc">Adgild</span> <i>wierd</i> enz. Over de regering +van den christelijken Adgillus en onchristelijken Radboud, is in het +Overzigt genoegzame melding gemaakt. <span class="sc">Schot.</span> +<i>Fr. Hist.</i> p. 55, zegt, dat volgens eene Hollandsche kronijk, +Radboud geen zoon van Adgillus, maar van Diederik, omtrent den jare 300 +Koning van Friesland, bewesten ’t Flie, geweest zou zijn. Wij +hebben echter die kronijk niet gevonden, en volgen liever het +getuigenis van alle overige geschiedschrijvers. <span class= +"pagenum">[<a id="pb341" href="#pb341" name="pb341">341</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb42" class= +"pageref">42</a>.—A<sup>o</sup> 695.</p> +<p><i>In Friesland, Holland en Teisterband</i>. Over het oude +graafschap <i>Teisterband</i>, in ’twelk het geheele Sticht, met +het land tusschen Maas en Rijn, en van daar oostwaarts, met Kleef, Berg +en Gulikerland, vervat werd, leze men <span class= +"sc">Bilderdyk</span>’s <i>Geschied. d. Vaderl. I.</i> bl. 161, +193 en 341 volgg. De afleiding is deze: <i>Bant</i>, <i>Ban</i> is +jurisdictie, regtsban, <i>Deister</i> is bogt, kromte van +<i>deisen</i>, thans <i>deinzen</i>, afwijken. Het wordt van ouds +algemeen op de kromte van eene rivier toegepast. Dus is <i>Teister</i> +of <i>Deisterbant</i> de <i>regtsban</i> (of ’t gezag) <i>van de +bogt</i> (de afwijking) des Rijns, waar hij van noordwaarts ten westen +afdeinst.—Vergel. de door <span class="sc">Bild.</span> zelven +vervaardigde kaart achter het <i>I.</i> deel.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb43" class="pageref">43</a>.</p> +<p><i>In den jaare 700</i>. In dezen tijd, en zelfs gedurende een +gedeelte der VIII eeuw, was geheel Friesland nog heidensch. De +<i>Menschen-offers</i>, door geheel Galliën, Germanie en +Scandinavie gebruikelijk, bij de Denen en Noren in zwang, vonden ook in +Friesland grooten bijval, zoodat het geenszins vreemd is, in dezen tijd +daarvan in de geschiedenis voorbeelden te vinden. Men heeft het verhaal +van den schoonen jongeling <i>Ovo</i>, door den Priester Wulfram van +den dood verlost, onder de fabels gesteld, dan tijden, zeden en +gewoonten in acht genomen, en de leer der ondervinding geraadpleegd, +zou ik niet weten, waarom, door deze of gene omstandigheid, hetzij aan +hooger magt toe te schrijven, of vindt men dit te ouderwets gedacht, +dan door een toeval, of wel door eene behendigheid des Priesters, dit +<span class="pagenum">[<a id="pb342" href="#pb342" name= +"pb342">342</a>]</span>voorval niet had kunnen plaats hebben<a class= +"noteref" id="xd20e6660src" href="#xd20e6660" name= +"xd20e6660src">46</a>. Men twijfelt toch, in weerwil der zonderlinge +tegenspraak van sommige geleerden, geenszins aan zoo vele bloedige +offeranden aan de Goden gebragt, aan het slagten, verdrinken of op eene +andere wijze dooden van zoo vele mannen, vrouwen, ja zelfs kinderen, +waarvan de geschiedenis in de eerste eeuwen voorbeelden, aangeeft: en +zou het dus zoo vreemd zijn, dat in de eerste tijden bij verbazende +natuurverschijnselen of andere gebeurtenissen, men in zijnen angst tot +het menschenoffer, (gelijk dat van een driejarig kind, bij het ontstaan +eener zoute welle) als het hoogste, waarmede men zijne Goden vereeren +kon, waarmede men rampen afweren en gunsten verwerven wilde, toevlugt +nam?</p> +<p>Zeer gegrond is de aanmerking, dat door deze volharding in de +afgodendienst overvloedig blijkt, hoe weinig der Romeinen gezag en +invloed op de Friezen werkte. Men leze over het offeren van menschen en +beesten de meergen. Verhandeling van <span class= +"sc">Westendorp</span>, <i>over het gebr. der Noordsche Mythologie</i>, +bepaaldelijk over de <i>Heilige gebruiken</i>, bl. 339 volgg.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb44" class="pageref">44</a>.</p> +<p><span class="sc">Adgild</span>, <i>de tweede</i>. Sommigen willen +liever tot opvolger van Radboud zijnen zoon Poppo, dan Adgillus hebben; +de een onder den titel van Koning, de ander onder dien van Hertog. De +gissing echter in § 11 van het Overzigt (bl. 315), komt mij zeer +aannemelijk voor. Zie <span class="sc">van Loon</span>, <i>Aloude Holl. +Hist. I.</i> 324<i>b</i><span class="corr" id="xd20e6713" title= +"Niet in bron">,</span> 325<i>a</i>; <i>Oudh. en Gest. Naber.</i> p. +393; <i>Bijv. en Aanm.</i> op <span class="sc">Wagenaar</span>, +<i>I.</i> 92; <span class="sc">West.</span> <i>Jaarb.</i> p. 42. +<span class="pagenum">[<a id="pb343" href="#pb343" name= +"pb343">343</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb46" class= +"pageref">46</a>.—A<sup>o</sup> 736.</p> +<p><i>Is Bisschop Willebrord ontslaapen</i>. Deze heeft ongetwijfeld +den eersten grondslag gelegd, en groot nut aan Friesland gedaan, tot +bekeering der heidensche natie. Volgens <span class= +"sc">Wagenaar</span> (<i>I.</i> 378) stierf hij in slagtmaand 737, +nalatende een alleraanzienlijks vermogen, meest door de Franken hem +geschonken, hetwelk hij aan zijne geliefkoosde Abdij van Epternach, bij +Trier, uit eene gifte van Dagoberts Dochter gesticht, vermaakte. +Omstreeks dezen tijd schijnt ook de Priester Marcellus, die zeventig +jaren lang het Evangeliewerk verrigtte, in Friesland met goed gevolg +gepredikt te hebben.</p> +<p>Ook in dit tijdvak kwam de vrome en geleerde Bonifacius hier te +lande uit Engeland. Deze bestreed met kracht, verstand en godvruchtigen +ijver, niet alleen de heidensche bijgeloovigheden, ruwheid van zeden en +woestheid der Friezen, maar ging ook met ernst het zedebederf, de +onkunde, boosheid, onwettigheid en valsche leer der geestelijken te +keer, wier doel en middelen met de christelijke godsdienst zoo zeer in +strijd waren. Zie het op bl. <a href="#pb348" class="pageref">348</a> +aanbevolen werk van den heer <span class="sc">Glasius</span>, IV en V +Hoofdst.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb47" class= +"pageref">47</a>.—A<sup>o</sup> 749.</p> +<p><i>Priester Jan</i>.—Zie over dezen <i>Oudh. en Gest. II.</i> +84–86 en <i>Naber.</i> bl. 349.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb50" class="pageref">50</a>.</p> +<p><i>Vreemde</i> <span class="sc">Heeren</span>. De Heer <span class= +"sc">v. Halmael</span>, heeft zijn tweede Tijdperk van het Overzigt, +(gedeeltelijk geplaatst <span class="pagenum">[<a id="pb344" href= +"#pb344" name="pb344">344</a>]</span>in <i>’t Friesch +Jierboeckjen</i> van 1833) loopende van 773 tot 1498, zijnde van Karel +den Groote tot de regering van Albrecht, Hertog van Saksen, genoemd: +<i><span class="ex">Het Vrije Friesland</span></i>. Niet dadelijk +evenwel (zoo als ook de Schrijver aanmerkt) waren de Friezen vrij, maar +trapsgewijze onder Karel’s opvolgers werd die vrijheid verkregen, +niet door Karel zelven hen geschonken. En ook natuurlijk, want daar +onder de hoofdvoorwaarden het aannemen van de Christelijken Godsdienst, +en dus ook onderwerping aan een’ Bisschop behoorde, was het van +zelf, dat het onrustig en onstuimig karakter niet zoo dadelijk met die +zachte middelen te temmen was, waardoor dus menig opstand en oproer +dikwijls de reeds geschonken vrijdommen weder deden bekrimpen.</p> +<p>Karel verdeelde het tegenwoordig Friesland, naar het schijnt, in +drie Graafschappen: <i>Oostergouwe</i>, <i>Westergouwe</i> en +<i>Stavoren</i>. Het Graafschap <i>Islegouwe</i> (IJsselland), waarin +Oost- en West-stellingwerf begrepen zullen zijn, is welligt een +<i>Saksisch</i> en geen eigenlijk <i>Friesch</i> Graafschap geweest of +alzoo genoemd. Ieder Graafschap had zijn opperhoofd, bekleed met de +burgerlijke en militaire magt, en over eenige Graafschappen was een +Hertog, uitsluitend het bewind over de krijgsmagt voerende, +gesteld<a class="noteref" id="xd20e6833src" href="#xd20e6833" name= +"xd20e6833src">47</a>.</p> +<p>De wetten, naar welke Karel de Friesche Graafschappen in het +algemeen deed regeren, zijn die, welke onder den titel van <i>Leges +Frisionum</i> in druk zijn uitgegeven. Het eerste deel bevat de +overoude gewoonten der Friezen onder de Romeinen, met eenige wetten der +Franken, en het tweede, de ophelderende bijvoegselen van +<i>Sachsmund</i> en <i>Wulmar</i>. Echter beschouwen wij dit niet als +een volledig Corpus of wetboek, maar veeleer voor een handboek voor de +Keizerlijke Graven en Ambtenaren, om daarop regt te doen, ook ter +berekening der breuken en boeten. <span class="pagenum">[<a id="pb345" +href="#pb345" name="pb345">345</a>]</span>Hieruit zoowel als van elders +blijkt, dat de Friezen destijds in vier standen of klassen verdeeld +waren. <i>Edelen</i>, dit waren de rijksten, de begoedigsten; +<i>Vrijen</i>, minder gegoeden, echter onafhankelijken; <i>Liten</i>, +lijfeigene boeren, en <i>Slaven</i> of <i>Knechten</i>, geheel +dienstbaren.</p> +<p>Karel ontnam den Friezen het regt op de vaderlijke erfenis, alzoo +hun regt op de nagelatene goederen der ouders, dat is: het vrije bezit +der erf-<span class="corr" id="xd20e6873" title="Niet in bron">,</span> +stam- of landgoederen van den adel en van de welgeboren lieden; en +voerde dus het zoogenaamde <i>Leenregt</i> in. Deze algemeene hoon en +smaad werd weder uitgewischt door Karel’s wettigen zoon en +opvolger Lodewijk den Vrome of Godvruchtige<a class="noteref" id= +"xd20e6879src" href="#xd20e6879" name="xd20e6879src">48</a>, die zijne +regering begon met aan de Friezen dit regt, en met dit regt den eernaam +van <i>Vrije Friezen</i> weder te geven. Hij was een zeer menschlievend +Vorst, doch welligt wat al te vroom om zulk een groot gebied en een +onverlicht volk te regeren.—Zie <i>Friesch Jierboeckjen</i>, +1833, §§ 4 en 7; bijzonder <i>Charterboek, Voorrede I</i>. +bl. 40 volgg. en aldaar den Giftbrief; vergel. <span class= +"sc">West.</span> <i>Jaarb.</i> bl. 55 volgg.</p> +<p>Ten opzigte der wijze, hoedanig de opgemelde wetten in geschrifte +gesteld zijn, verhaalt men, dat dit door twaalf deskundigen, (welk +getal men in regtszaken steeds hoog waardeerde,) door de Friezen +gekozen, uit de overleveringen moest geschieden. Doch men wilde liever +bij het oud regt blijven, dan deze zware taak te verrigten, en men was +dus onwillig. Des Keizers wil woog echter zwaarder, dan die der +twaalven, en het werk werd volbragt.</p> +<p>De Sage, zegt de Heer <span class="sc">Westendorp</span> (<i>Jaarb. +I.</i> 59), heeft deze gebeurtenis in een kostelijk kleed gestoken: +<span class="pagenum">[<a id="pb346" href="#pb346" name= +"pb346">346</a>]</span></p> +<p>»Daar deze twaalf wijzen dan onwillig waren, om de wetten der +Vriezen in schrift te stellen, zoo gaf de Keizer hun zeven dagen tijds +om tusschen de onthoofding, het levende begraven, of het ter prooi +geven aan de woeste golven in een stureloos schip, te kiezen. De wijzen +kozen lijdzaam en moedig het laatste. Men zette hen dan nu in een schip +zonder zeil, roer, riemen en anker, en liet hen voor wind en weder +drijven. Een der Wimoedes, Asega of Azinge geheeten, van het +Wilken-geslacht, en een der eerste Vriezen, die deze benaming droeg, +herinnerde in dezen nood zijnen mede-ambtgenooten aan eene door hem +gehoorde leerrede van Willebrord, nopens de verschijning van Christus +Jezus, voort na zijne opstanding, aan zijne, in druk gezetene, +vrienden, hoewel de deuren gesloten waren. Hij stelde hen tevens +ootmoedig voor, om de hulp, redding en tusschenkomst van Christus Jezus +in dit gevaar biddend af te smeeken. Dit geschiedde eenparig knielende. +En ziet, onder hun gebed vertoonde zich achter in het schip een man, +welke met zijne hand een kromhout hield, en die de twaalven wederom in +de haven terug bragt, vanwaar zij uitgegaan waren. Als nu de dertiende +met de twaalven te lande kwam, wierp hij het kromhout op den grond, en +terstond ontsprong aldaar eene bron, rondom welke allen gingen zitten: +een ieder verkwikte zich met het water van de bron. De dertiende, welke +aan de <span class="corr" id="xd20e6933" title= +"Bron: twaalve">twaalvde</span> volkomen gelijk en daarvan niet te +onderscheiden was, leerde hen en gaf hun in, welke regten zij, ter +gehoorzaming aan het keizerlijk bevel, zouden uitkiezen en beschrijven. +Als zij nu wel onderrigt waren, zagen zij den dertienden niet langer; +zij gingen aan hunne taak, en volbragten dezelve. »Zij kozen het +landregt, dat hen door Maria’s zoon geleerd was,” zegt een +der kronijken. Men legde deze verzameling den keizer en den paus voor, +en het werk verwierf de goedkeuring van beiden.”—Verg. de +<i>O. Fr. Wetten</i> en de belangrijke Aant. van bl. 103–114, +alwaar men in het verhaal van de twee Kon., Karel en Radboud, deze sage +vindt, zoo als ook bij <span class="sc">Beninga</span> en <span class= +"sc">Kempius</span>. <span class="pagenum">[<a id="pb347" href="#pb347" +name="pb347">347</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb50" class="pageref">50</a>.</p> +<p><i>In den jaare 777 is Ludger</i>. Het verwondert mij dat onze +kronijk, nog al gehecht aan bijzondere voorvallen, hier niet +<span class="corr" id="xd20e6955" title="Bron: vermeld">vermeldt</span> +de wonderbare redding van de moeder van dezen Ludger, te vinden in +<span class="sc">Schotanus</span>, <i>Beschryvinge v. Frieslandt</i>, +p. 22, overgenomen uit eenen (aldaar niet genoemden) Levensbeschrijver +van Ludger. Dus luidt hoofdzakelijk aldaar deze gebeurtenis. Wrisung, +de grootvader van Ludger, was der Christen-godsdienst toegedaan, en +werd dus door Radboud verdreven. Hij ging over het Vlie wonen, en +volvoerde zijn christelijk werk; zijn’ jongsten zoon Tjadgrim in +Utrecht ter leerschool bestellende. Deze huwde na zijns vaders dood +eene vrouw, genaamd Liafburg of Liatburg, waarbij hij drie zoons en ook +onzen Ludger verwekte. Deze Liafburg geboren zijnde, moest op last van +hare heidensche grootmoeder, verdrietig dat harer schoondochter alleen +meisjes werden geboren, door eene slavin worden verdronken; een regt +dat zij volgens<a id="xd20e6964" name="xd20e6964"></a> hare leer, op +jonggeboren kinderen hadden, om ze om te brengen en te offeren, mits +zij vooraf niets genuttigd of geproefd hadden. Dan het wichtje greep +met zijne handjes het vat of den emmer, waarin het gestoken werd, om +den rand, en worstelde dus tegen den dood. Eene buurvrouw dit ziende en +bewogen met het onnoozel schepsel, ontnam het der slavinne, liep in +haar huis en stak het een weinig honigs in den mond, waardoor het van +den offerdood was verlost. Zij voedde het kindje zorgvuldig op, gaf het +na den dood der grootmoeder aan de ouders terug, en dit meisje werd de +moeder van den geleerden en verdienstelijken Priester Ludger, van wien +men leest, dat hij de Friesche, Engelsche, Frankische en Latijnsche +talen vlug en vaardig sprak, en wiens leven en daden overal tot zijnen +lof zijn beschreven. Als opvolger van den braven Bonifacius en in diens +voetspoor <span class="pagenum">[<a id="pb348" href="#pb348" name= +"pb348">348</a>]</span>tredende, bekleedde deze wijdvermaarde Fries +eene aanzienlijke plaats onder de Christenherders, die boven velen, +godvruchtig, ijverig en standvastig in zijnen arbeid was.</p> +<p>Men vindt onder anderen de levensbeschrijving der eerste +Geloofpredikers bij <span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Beschr. v. +<span class="rm">O. en N.</span> Friesland, VI Hoofdst.</i>—Over +Ludger, <span class="sc">Westendorp</span>, <i>I.</i> 64 en volgg. 89 +volgg.—die echter, tegen het verhaal van <span class= +"sc">Schotanus</span> aan, niet de moeder van Ludger den offerdood doet +ontkomen, maar Ludger zelf, waardoor de genoemde oorzaak zou wegvallen, +welke aanleiding tot het ombrengen van het jonggeboren kind had +gegeven. Maar belangrijk is ten dezen het werk van den heer +<span class="sc">B. Glasius</span>, <i>de Gesch. der Christ. Kerk en +Godsd. in de Nederl. vóór het vestigen der Herv.</i>, +waarvan het eerste deel het licht ziet, en waarin wij voor de eerste +pogingen ter verkondiging van het Christendom in ons Vaderland en der +Christenleeraars eene naauwkeurige en belangrijke beschrijving hebben +gevonden. Ook den beoefenaren der Friesche Historie zij dit werk bij +zonder aanbevolen<a class="noteref" id="xd20e6995src" href="#xd20e6995" +name="xd20e6995src">49</a>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb51" class= +"pageref">51</a>.—A<sup>o</sup> 784.</p> +<p><i>Zijn de Noormannen wederom met Wydekind</i>. In het Archief van +de oude Hannoversche stad Goslar is eene oorkonde aanwezig, bevattende +het gebed of de gelofte, waardoor de Saksen over hunnen aanvoerder +Witekind, in den krijg met Karel den Groote, heil en zegen afsmeekten +van hunnen God Wodan, wiens beeld op den Hartsberg vereerd werd. Dit is +de Duitsche tekst:</p> +<p>»<i lang="de">Heiliger, groszer Wodan! Hilf uns unserm Herrn +Wittikind, auch dem Kelta <span class="rm">(Unterfeldherrn)</span> von +dem aischen <span class="rm">(garstigen)</span> Karl-pfui dem +Schlächter! Ich gebe dir einen Ochsen und zwei Schaafe und den +Raub. Ich schlachte dir alle Gefangene auf deinem heiligen +Hartisberge!</i>” De geleerde <span class="sc">Ypeij</span> deelt +deze bede benevens eene <span class="pagenum">[<a id="pb349" href= +"#pb349" name="pb349">349</a>]</span>tweede oorkonde, twee of drie +jaren later gesteld, toen de Saksen zich aan Karel onderworpen hadden, +in de Nedersaksische spraak mede<a class="noteref" id="xd20e7027src" +href="#xd20e7027" name="xd20e7027src">50</a>, met een aantal +belangrijke taalkundige aanmerkingen vooral op het laatste +gedenkstuk.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb54" class= +"pageref">54</a>.—A<sup>o</sup> 808.</p> +<p><i>Omtrent dien zelven tijd liet Igle Tadema</i><span class="corr" +id="xd20e7058" title="Niet in bron">.</span> Het is zeker dat het meer +Flevo zich in dezen tijd en ook reeds vroeger merkelijk uitbreidde, +waartoe herhaalde stormen en watervloeden krachtig medewerkten, zoodat +het zoute water niet alleen de tegenwoordige kusten naderde, maar ook +van tijd tot tijd ondermijnde. Het is dus zeer mogelijk, dat bij het +graven van putten, gelijk ook op ’t jaar 513 van Juw Hoppers +wordt vermeld, er zout water is opgekomen, en het verhaal van +<span class="sc">Tadema</span> de gewone versiering heeft ondergaan, +zoo als van vele andere voorvallen, zonder dat het noodig zij het +geheel te verwerpen. Dat Igles zoon op bevel van zijnen vader het +landgoed bij het Kreil verkocht, en zich in Gaasterland vestigde, dit +is zeer natuurlijk, en dat de familie hier over wrokkend was en zich op +eene voor onzen tijd ijsselijk wreede wijze wraak verschafte, is ook +niet zoo vreemd.—Men leze deze schrikkelijke geschiedenis in +<span class="sc">O. v. Scharl</span>’s <i>Kronijk</i> op ’t +jaar 808, die echter ’t voorval met Juw Hoppers niet heeft +opgeteekend. Zie <span class="sc">Wins.</span> fol. 47 en 85; +<span class="sc">Schot.</span> <i>Fr. Hist.</i> fol. 53. <span class= +"pagenum">[<a id="pb350" href="#pb350" name="pb350">350</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb56" class="pageref">56</a>.</p> +<p><i>In den jaare 809, als er te Romen.</i> Op Kersdag van den jare +800 werd Karel de Groote in de hoofdkerk te Rome als Augustus en Caesar +der Romeinen over het Westen uitgeroepen, gezalfd, gekroond en +gehuldigd.</p> +<p>»De Friezen dienden hunnen nieuwen meester getrouw; doch +weinig geloof zoude ’t verhaal verdienen, dat zij met hem Rome +zouden hebben veroverd, gelijk onze en andere Kronijken op den jare 809 +of omstreeks dien tijd vermelden. Men kan dit feit hebben verward met +de verovering van Rome door Arnulph, den laatsten afstammeling van +dezen Karel, wien het vergund was den Westelijken Keizerskroon te +dragen, doch om gekroond te worden, de stad moest overwinnen, waarin de +Friezen beoosten het Flie hem bij stonden.” Dit is hoofdzakelijk, +met anderen, ook het gevoelen van den heer <span class="sc">v. +Halmael</span>: versterkende dit zijn gevoelen door het argument dat de +beschrijvers van het leven en de daden van Karel daarvan geen gewag +maken. Dan <span class="sc">Bilderdyk</span> is van een tegengesteld +begrip. »Het zijn de Friezen niet alleen, zegt hij, die van hunne +verovering gewagen. De Romanciers en Heldenboeken der middeleeuwen zijn +er vol van, dat de Friezen Rome voor Karel innamen. En waarom mag dit +niet zijn? Dat hij Friezen in zijne legers had, is zeker en boven alle +bedenkelijkheid; en daar hij ze ook in Spanje bij zich gehad heeft, +daar zij hem over de Pyreneën verzelden en hun trouw bewezen, +waarom mag het niet waar zijn, dat zij ’t ook over de Alpen +deden; en dat toen er een oproer in Rome bij Karels aannadering +ontstond, en de poorten hem gesloten werden, zoo als bij die Romanciers +deels gemeld, deels duidelijk ondersteld wordt, zij het waren, die de +poort gewonnen hebben, en hun dus in de stad gevoerd? Daar is iets zoo +natuurlijks in, zoo wel zamenhangende, en zoo wel passende op de zaak, +dat <span class="pagenum">[<a id="pb351" href="#pb351" name= +"pb351">351</a>]</span>het mij ten minste niet onaannemelijk voorkomt; +en dat zij eene belooning daarvoor gekregen hebben, geëvenredigd +aan het belang dat Karel in de bewezen dienst stelde, is mede zeer +waarschijnelijk. Het zij dat dit in 799 gebeurde, toen hij den +verdreven Paus Leo III op den zetel herstelde; waarbij het niet te +verwonderen is, zoo geweld en dapperheid en bestorming van eene poort +noodig was: het zij in 800 toen hem de keizerkroon opgezet wierd, en er +bij die gelegenheid mooglijk een oproer van de oude partij ontstond, +die men gefnuikt waande, maar zonder de Friezen van gevolge had kunnen +zijn. De zaak kan dus waar zijn; en men heeft onrecht een geheel volk +tegen te spreken, wanneer er eenige samenstemming in zijne overlevering +is met hetgeen van elders getuigd of voor waar en aangenomen is in een +tijd dat de geheugenis nog versch was.”—»Men behoeft +enz.”</p> +<p>Hoezeer dan ook de Bulle of open Brief van Karel den Groote +ontwijfelbaar valsch is, behoeft daarom het vermelde feit geen fabel te +zijn, en het is onbetwistbaar, dat er dikwijls valsche stukken zijn +gesmeed tot bewijs van wezenlijke waarheden, waarom ik mij dan ook met +de meening van <span class="sc">Bilderdyk</span> wel kan +vereenigen<a class="noteref" id="xd20e7105src" href="#xd20e7105" name= +"xd20e7105src">51</a>. Uit een der te <i>Oxford</i> berustende +handschriften, tot de nalatenschap van <i>Junius</i> behoorende, +getiteld: <i>Incipiunt Gesta Fresonum</i>, hetwelk door het Fr. +Genoots. wordt uitgegeven, zal ongetwijfeld dit gevoelen worden +versterkt.</p> +<p>Wij vinden op dezen jare 809, en ook vooral op het volgend jaar, +aangeteekend, dat er in alle provinciën eene geweldige runderpest +woedde, zoodat er bijkans geen os in het leger overbleef, welke ziekte +nog vele jaren voortduurde.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb58" class= +"pageref">58</a>.—A<sup>o</sup> 810.</p> +<p><i>Een schattinge van 200 ponden zilver.</i> Anderen <span class= +"pagenum">[<a id="pb352" href="#pb352" name= +"pb352">352</a>]</span>bepalen die op de helft. Deze belasting, onder +den naam van Klipschild, klinkschatting, werd dus genoemd omdat de +munten in een bekken moesten geworpen en de klank daarvan in de verte +gehoord worden. Zoo moesten ook de Engelschen lange jaren het +zoogenaamde <i>Deangeld</i> aan Godfried opbrengen. Zie <i>O. Fr. +Wetten</i>, bl. 130, in de Aanteekening.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb61" class= +"pageref">61</a>.—A<sup>o</sup> 808.</p> +<p><span class="sc">Magnus Forteman</span>. Dat deze de eerste +Potestaat is geweest, hebben latere schrijvers tegengesproken, op grond +dat deze waardigheid zijnen oorsprong uit Karel’s Bulle, welke +voor valsch verklaard is, moet hebben gekregen. Echter erkent men, +zelfs <span class="sc">Emmius</span> ook, dat de Friezen al van ouds +Potestaten hebben gehad, die, als de handhaving van het regt, of ander +algemeen belang, als er oorlog op handen was of <span class="corr" id= +"xd20e7164" title="Bron: onstaan">ontstaan</span> zou, verkozen werden. +De geschiedenis van Magnus Forteman kan niet gereedelijk voor waarheid +worden aangenomen; doch het bestaan van zoodanige gezagvoerders, als +door het Potestaatschap wordt bedoeld, kan men ten zijne tijde niet +betwisten.—Men leze hierover ter bevestiging <span class="sc">v. +Rhyn’s</span> <i>Nabericht</i>, bl. 410, 411, 417–420; +<span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. I.</i> 440–444, +464, 473; <i>II</i>. 9, 64, 84, 85 en de aldaar aangehaalde +schrijvers<a class="noteref" id="xd20e7183src" href="#xd20e7183" name= +"xd20e7183src">52</a>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb62" class= +"pageref">62</a>.—A<sup>o</sup> 826.</p> +<p><i>Anscharius</i>. Vermaarde Monnik uit het te Corveij gestichte +klooster, werd eerste Bisschop te Hamburg, later Aartsbisschop van +Bremen en Hamburg, en stierf in 865. <span class="pagenum">[<a id= +"pb353" href="#pb353" name="pb353">353</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb62" class="pageref">62</a>.</p> +<p><i>In den jaare 830 wierd <span class="sc">Adelbrik</span> van +<span class="sc">Adelen</span> tot Landsheer verkooren.</i> Adgillus II +had twee zoons en twee dochters nagelaten, van welke laatsten de eene +<i>Konovella</i> was geheeten. Deze was getrouwd met een aanzienlijk +Edelman van Sexbierum, Adelbrik, wonende op het slot Adelburg. Twee +zonen werden uit dezen echt geboren met namen <i>Adelbrik</i>, deze +Potestaat, en <i>Frederik van Adelen</i>, de Bisschop op den jare 838 +vermeld. Zie <span class="sc">Winsemius</span>, fol. 67, 83 en 105, +alwaar men hunne geschiedenis vermeld vindt. Uit dezen zou het beroemd +Friesch geslacht der <i>van Adelens</i> gesproten zijn.—Van den +Potestaat, wiens aanvankelijke regering door sommigen later gesteld +wordt, is weinig aangeteekend; doch van den moord des Bisschops zegt +ook onder anderen de heer <span class="sc">v. Halmael</span> +(<i>Friesch Jierb.</i> 1833, § 8), dat dit waarschijnlijk door +toedoen of op last van Keizer Lodewijks tweede echtgenoot, Judith, +dochter van Welf, Graaf van Beijeren, is geschied, wier huwelijk hij +bloedschendig verklaarde. »Had de man (voegt deze schrijver er +bij) zich niet bemoeid met zaken, welke hem niet onmiddelijk aangingen, +even als zoo vele andere geestelijken van vroegere en latere tijden, +hem was dit lot denkelijk niet wedervaren. Doch zijn voorbeeld heeft +misschien niemand geleerd het niet na te volgen, en de bemoeiallen zijn +nog niet uitgeroeid.”—Verg. <span class="sc">F. +Sjoerds</span>, <i>Jaarb. II.</i> 23 volgg.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb63" class= +"pageref">63</a>.—A<sup>o</sup> 838.</p> +<p><i>De verderfelijke leere der Arriaanen.</i> <span class= +"sc">Arius</span>, geboren in Lijbië omstreeks den jare 300, +Priester te Alexandrie, wilde na den dood van Achillas in dit +<span class="pagenum">[<a id="pb354" href="#pb354" name= +"pb354">354</a>]</span>bisdom diens opvolger worden. Dit mislukte hem; +hij besloot ketter te worden, en verkondigde eene leer, welke door de +Synode van Alexandrie in 320, en door de kerkvergadering van Nicea in +325 veroordeeld werd. Arius, schoon gevangen gezet en gebannen, kreeg +talrijke en vermogende aanhangers, bragt de geheele kerk in tweespalt +en won de gunst van Konstantijn, die zich op de Ariaansche wijze liet +doopen, en zelf het Arianismus tot zijne hofreligie maakte. Arius, te +Alexandrie geweigerd, trok in 336 naar Konstantinopel en stierf bij +zijnen plegtigen intogt. Zijne leer echter begon nu eerst te leven en +bragt het geheele Oosten in beroering; doch de haarkloverijen en +spitsvondigheden der Arianen, die elkander onderling verketterden, +bezorgden eindelijk aan de Katholijke kerk de overwinning. Nu en dan +verhieven zij zich weder, doch sedert den ondergang van het +Longobardische rijk, liep ook hun rijk voornamelijk ten einde, en na de +VII eeuw werd de algemeene invloed van hun stelsel +krachteloos.—In Friesland, en vooral in Westergo, schijnt nog +later der Arianen leer gehuldigd te zijn; doch Bisschop Frederik, en na +hem de vermaarde Kanunnik Odulphus (Adolf), gingen ook hier deze +ketterijen met kracht te keer.—Zie <i>Algemeen Noodw. Woordenb. +der Zamenleving</i>, op de woorden <span class="sc">Arius</span> en +<span class="sc">Arianen</span>.</p> +<p>Onder de verschillende secten dier tijden maakten de Arianen den +meesten naam. Het stelsel van Arius was, dat de Zoon van God, die, ter +verlossinge der menschen, mensch werd, in waardigheid en natuur den +Vader niet gelijk stond, maar, vóór de schepping, door +den Vader als het voornaamste schepsel uit niets is +voortgebragt.—Verg. <span class="sc">B. Glasius</span>, <i>Gesch. +der Christ. Kerk en Godsdienst, I.</i> 37; <span class="sc">F. +Sjoerds</span>, <i>Jaarb. II.</i> 22.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb64" class="pageref">64</a>.</p> +<p><i>In den jaare 840 overleed Lodewijk.</i>—Zijn opvolger +<span class="pagenum">[<a id="pb355" href="#pb355" name= +"pb355">355</a>]</span>Lodewijk de Duitscher, was een regtschapen en +godsdienstig Vorst, de stichter en grondvester van het Duitsche rijk. +Zijne zesendertig-jarige regering was zeer onstuimig, vol van bloedige +oorlogen en moorddadige gevechten tegen de telkens invallende Noordsche +volken. Hij verdeelde in of na 870 het rijk, door hem beheerscht, onder +zijne drie zonen, Karloman, Lodewijk en Karel, bijgenaamd de Dikke. +Lodewijk de Jongere bekwam in zijn aandeel, behalve andere landen, twee +deelen van Friesland, liggende ter regterzijde van den Rijn, en Karel +een deel, dat gelegen was aan de linkerzijde der Maas. Bij een nader +vergelijk tusschen de broeders schijnt geheel Friesland aan Lodewijk +den Jongere gekomen te zijn. Zijne regering was echter niet van langen +duur, daar hij in 877 overleed, wordende opgevolgd door zijnen broeder +Karel den Dikke, die, na den dood van zijnen oom, Karel den Kale, en +diens zoon Lodewijk den Stamelaar, in 879 gestorven, tot de keizerlijke +waardigheid werd verheven. Een gedeelte van Friesland werd door den +Keizer aan Gisla, dochter van Lotharius II, huwende met den Noordschen +Vorst Godfried, ten bruidschat gegeven, ten einde dezen tot vriend te +houden; waarom hij zich dan ook in 822 liet doopen. Deze daad kwam den +Friezen duur te staan, want hij heerschte als een tiran, liet zijne +onderdanen, zoo als men verhaalt met halsbanden boeijen, om ze bij elk +gering vergrijp of naar willekeur te doen ophangen, en maakte hen tot +lastdieren. Eindelijk werd hij ook van kant gemaakt.</p> +<p>In 880 (anderen stellen 881 en 884) vielen weder de Noormannen met +eene groote magt eerst in Saksen, daarna in Frankrijk, en het +tegenwoordig Friesland en Oost-Friesland, met oogmerk alwat Christen +was uit te roeijen. De Saksen wilden dien woedenden stroom stuiten, +doch hun leger werd vernield met diens Hertog, drie Bisschoppen, in +hoedanigheid van geestelijken het leger volgende, en twaalf Graven. +Verschrikkelijk was hun moorden, branden, plunderen en rooven, terwijl +zoo hier als <span class="pagenum">[<a id="pb356" href="#pb356" name= +"pb356">356</a>]</span>elders, landen en volken door die helsche benden +werden verwoest en geteisterd. Bij hunnen inval in Friesland moesten +zij het echter ontgelden, want aldaar leden zij de groote nederlaag, in +onze Kronijk bedoeld. Intusschen kwam het, wat ons Friesland betrof, +met Lodewijk tot een vergelijk. Daarna hadden zij, bij een inval in de +Maas, de steden Maastricht, Luik, Tongeren, Keulen, Bonn, Trier, Mentz +en andere plaatsen verwoest en de inwoners deerlijk mishandeld.</p> +<p>Karel de Dikke, in ’t bezit gekomen van het grootste gedeelte +der Monarchij van Karel den Groote, bezat te beperkte geestvermogens om +zulk een groot rijk te bestieren. Hij werd zwak en onmagtig, door zijne +onderdanen verstoten, onttroond en stierf in 888 in armoede en ellende +te Reichenau. Opgevolgd door Arnulph, die onder de Noormannen te Leuven +eene ijsselijke slagting aanrigtede, veroverde deze daarna Rome met +medehulp der Friezen, om aldaar gekroond te worden. Lodewijk, bij zijns +vaders dood nog geen acht jaren oud, en daarom <i>het Kind</i> +geheeten, volgde hem in het rijksgebied op, hetwelk echter bestuurd +werd door Hatto, Aartsbisschop van Mentz, Adalhero, Bisschop van +Augsburg, en Otto, Hertog van Saksen, zijnde de jonge Vorst onder +voogdij van Otto en Hatto gesteld. In zijn achttiende jaar stierf +Lodewijk, ongehuwd en zonder kinderen na te laten, en met hem was het +geslacht des Grooten Karels, en alzoo de Karolingische stam, +uitgestorven.</p> +<p>Over de volgende Vorsten en Regering, den oorsprong van het +graafschap Holland enz. verwijzen wij den Lezer tot het <i>Friesch +Jierboeckjen</i>, 1833, § 15 en volgenden. <span class= +"sc">West.</span> <i>Jaarb. I.</i> 131 volgg.; <span class= +"sc">Wagenaar</span>, <span class="sc">F. Sjoerds</span>, en anderen. +Belangrijk is ook de geschiedenis van den Deen Erik, Rorik of Roruk, +zoon des Deenschen Konings Heriold, waarvan in de aangehaalde +Schrijvers omstandig gewag gemaakt wordt; ook <span class= +"sc">Bilderdyk</span>, <i>I.</i> 100, 148 enz., voorts bl. 167 over den +oorsprong van het Graafschap Holland. <span class="pagenum">[<a id= +"pb357" href="#pb357" name="pb357">357</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb64" class= +"pageref">64</a>—A<sup>o</sup> 850.</p> +<p><i>De kerk van St. Walburg.</i>—Verg. de korte beschrijving +van <span class="sc">West.</span> <i>Jaarb.</i> op ’t jaar +850.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb64" class="pageref">64</a>.</p> +<p><i>In den jaare 867.</i> In dit jaar werd het Benedictijner klooster +op het eiland Ameland, ’t welk ’s jaars te voren door den +Heer Haijo van Cammingha, ter plaatse daar de tempel der Godin Foste +gestaan had, was gesticht, met monniken bevolkt door Odilbaldus XII, +Bisschop van Utrecht. Uit hoofde echter dit klooster en zijne bewoners +aanhoudend door de zeeroovers werden geteisterd, is het na verloop van +bijna derdehalf eeuw onder Ferwerd, in Ferwerderadeel, verplaatst, door +de godvruchtige Anna van Cammingha, vrouw van Graaf Adolf van +Fronenberg. Het doel des Stichters was eene kweekschool voor de +wetenschappen, welke destijds bijzonder door de Benedictijnen werden +beoefend, aan te leggen. <i>Oudh. en Gest. II.</i> 286; <span class= +"sc">West.</span> <i>Jaarb. I.</i> 123; <span class="sc">F. +Sjoerds</span>, <i>Jaarb. II.</i> 55, 56, 270, enz.</p> +<p>In den jare 873 kwam er een ontzettend aantal sprinkhanen over +Friesland, welke een duim dik waren, met zes vleugelen en zeer sterke +tanden voorzien. Zij vraten in één uur alles van het +veld, zeven à acht mijlen in den omtrek, en knaagden de takken +en basten der jonge boomen af. Na eene verschrikkelijke verwoesting, +dreef de wind hen zeewaarts; toen verdronken zij, doch door den vloed +werd deze geweldige massa op de oevers geworpen, en veroorzaakte eene +pestziekte.—<span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. II.</i> +65. <span class="pagenum">[<a id="pb358" href="#pb358" name= +"pb358">358</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb67" class="pageref">67</a>.</p> +<p><i>In den jaare 910.</i> Te regt klaagt de Heer <span class= +"sc">West.</span> bij den aanvang van het tweede Perk des Jaarboeks, +als ook de Schrijver van den <i>Tegenwoordige Staat van Friesland</i>, +over de weinige bijdragen en den schralen oogst, welke de geschiedenis +van Friesland ons in de tiende en elfde eeuwen oplevert. In dit tijdvak +zijn bij de Kronijk- en Geschiedschrijvers weinig belangrijke +bijzonderheden vermeld, en ook onze kronijk deelt er dus weinige +mede.</p> +<p>Friesland strekte zich te dien tijd uit van den Sincfal, de plaats +waar zich de rivier de Maas in zee ontlast, bij Ostende lot aan den +Wezer.—Later werd de verdeeling in zeven Zeelanden +daargestelt.—Van dezen besloeg ons tegenwoordig Friesland er +twee, en een deel van het derde Zeeland. <i>Friesch Jierb.</i> 1834, +§ 5; voorts <span class="sc">West.</span> <i>Jaarb. I.</i> 211, en +de daar aangehaalde Schrijvers. <span class="sc">Wiarda</span>, <i>Von +den Landt. d. Fries, b. Upstalsboom, 3 Abschnitt</i>; <i>Meng. Leeuw. +Cour. 4 Oct. 1831<span class="corr" id="xd20e7420" title= +"Niet in bron">.</span></i></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb67" class= +"pageref">67</a>.—A<sup>o</sup> 910.</p> +<p><i>Westerman heeft</i> enz. <span class="sc">Adam Westerman</span>, +Predikant te Stavoren, heeft in den jare 1635 uitgegeven: <i>Korte +Beschrijvinge van de oude Anse-stad Stavoren; in welke aangewesen werd +haren Ouderdom, Opgang, Voortreffelijkheid, Afgang, en tegenwoordigen +Stand</i>. Eene herdruk daarvan verscheen te Amsterdam in 1684. De +Schrijver schijnt de kronijken gevolgd te zijn, en niet meer gegeven te +hebben dan <span class="sc">H. I. Soet</span>, in zijn: <i>Op- en +Neder-ganck van Stavoren</i>. Verg. <span class="sc">Pars</span>, +<i>Naamrol van de Batavise en Holl. Schrijvers</i>, bl. 141. +<span class="pagenum">[<a id="pb359" href="#pb359" name= +"pb359">359</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb67" class= +"pageref">67</a>.—A<sup>o</sup> 920 en 970.</p> +<p><i>Koppen van Stavoren—Okke van Scharl.</i> Het bestaan van de +schriften van dezen eersten wordt mede betwist. <span class= +"sc">Suffridus Petri</span><a class="noteref" id="xd20e7469src" href= +"#xd20e7469" name="xd20e7469src">53</a> zegt, dat hij van Andreas +Gryphius fragmenten ter leen gehad heeft, door den Priester Cappidus +van Stavoren zamengesteld, welke hem tot zijne geschriften zeer ten +dienste hadden gestaan;—doch ook deze zijne woorden, welke door +geene latere bewijzen bevestigd zijn, hebben geen geloof kunnen +vinden,—even min als zijn verhaal van <span class="sc">Ocko van +Scharl</span>. Volgens de overlevering hadden de Schriften van zijn +oudoom Solke, of Carel Solke Forteman, hem de bouwstof geleverd, voor +zijne bekende Kronijk, welke door Johannes Vlijtarp, Geheimschrijver +van den laatsten Potestaat, J. Hessel Martena, in de XIV eeuw is +aangevuld en verbeterd, en daarna door Andreas Cornelis, geboortig van +Stavoren en Organist te Harlingen, werd overgewerkt, vervolgd en na +diens dood uitgegeven in den jare 1597 te Leeuwarden, in folio, bij +Jacob Jansz, doch te Amsterdam gedrukt. Deze kronijk is herdrukt in +quarto, en te Leeuwarden uitgegeven bij Abraham Ferwerda in 1742. Een +tweede druk daarvan verscheen bij D. Balk te Workum in 1753, welke +echter zoo letterlijk, ja stiptelijk met al zijne versierselen gelijk +is aan den vorige, dat <i>alleen de titel</i> het onderscheid uitmaakt, +even als met de Leeuwarder en Franeker drukken van <span class= +"sc">Gysbert Japicx</span> <i>Rijmlerye</i> en de 3 laatste Uitgaven +onzer Kronijk.</p> +<p>Vele Schrijvers zijn van gevoelen, dat deze Kronijk geen het minste +geloof verdient, als gevuld met fabelen en bijgeloovigheden. +<span class="sc">Emmius</span>, in zijne <i>Refut. Apol.</i>, +<span class="sc">van Rhyn</span>, op de <i>Oudh. en Gest. I.</i> 51; +<span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Inleiding voor de Besch. van O. +<span class="pagenum">[<a id="pb360" href="#pb360" name= +"pb360">360</a>]</span>en N. Friesland</i>, en anderen beweren dit op +gelijke gronden; geen gezag aan <span class="sc">Suffridus Petri</span> +kunnende toekennen. Ook <span class="sc">de Wind</span>, in zijne +Inleiding voor de <i>Bibliotheek van Nederl. Geschiedschrijvers</i>, +heeft dit punt met oordeel behandeld. Zijn gevoelen stemt niet dat van +<span class="sc">Emmius</span> overeen: »Hoezeer dan ook, zegt +hij, Andreas Cornelis een handschrift moge voor zich gehad hebben, +waaruit hij de drie eerste boeken getrokken heeft, is het onbewezen dat +dit H. S. eene kronijk van O. van Scharl uit de tiende, en van J. +Vlijtarp uit de veertiende eeuw inhield. Veeleer zal dit H. S. het werk +geweest zijn van een Schrijver uit het begin der dertiende eeuw, die +deze fabelen heeft zamengeflanst, in dien tijd, toen bijbel en ware +geschiedenis in het kleed van een roman moesten gehuld worden, wilde +men dezelve aanhooren.” Wij willen de gronden van den kundigen +<span class="sc">de Wind</span> wel niet betwisten of wederleggen, als +hier niet voegende, dan ik kan er evenwel nog niet toe komen, om met +<span class="sc">Emmius</span> alles weg te redeneren; en zelfs naar +aanleiding van bovengemeld argument, blijf ik beweren, dat er veel +waarheid, hoe dan ook in fabelen gehuld, uit deze kronijk en andere +dergelijke schriften is op te sporen, waarom wij met den geleerden +<span class="sc">Westendorp</span> gereedelijk instemmen, dat er geene +voldoende redenen bestaan, de geloofwaardigheid dier oude Schrijvers +geheel te verwerpen. Zie voorts gem. <i>Biblioth. der Ned. +Geschiedschrijvers, II.</i> St. p. 223; <span class="sc">Suffr. +Petri</span>, D. 5. c. 9. en D. 7. c. 4, <i>de Script. Frisiae</i>; +<span class="sc">Schwartz</span>. <i>Chart. Voorr. II.</i> 67; onze +Aantt. bl. 286–288.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb68" class="pageref">68</a>.</p> +<p><i>Omtrent den jaare</i> 969 <span class="sc">Gosse Ludigman</span>. +Zie <span class="sc">v. Rhyn’s</span> <i>Nabericht</i>, bl. 417 +volgg. Vóór het huwelijk van des Potestaats dochter Tet, +met Sicco, zoon van Graaf Arnout, uit wien de Teilingen en <span class= +"pagenum">[<a id="pb361" href="#pb361" name= +"pb361">361</a>]</span>Brederoden stamden, is, schoon betwist, zeer +veel te zeggen, hoezeer ook <span class="sc">v. Rhyn</span> eene andere +uitlegging heeft.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb68" class= +"pageref">68</a>.—A<sup>o</sup> 998.</p> +<p><i>Het stedeke Uitgong verwoest.</i> De bouwing dezer stad is in de +hooge oudheid te zoeken, en zij moet in den vroegsten tijd zeer +belangrijk voor den handel en met eene goede haven voorzien zijn +geweest; liggende aan het Boerdiep of Middelzee. Na gemelde verwoesting +weder opgebouwd zijnde, werd zij in 1181 door een hevig en brand +geteisterd; dan tien jaren daarna werd de gansche stad door de +Noormannen geplunderd, en te vuur en te zwaard vernield, zoodat met +haar bestaan ook zelfs die naam voor altoos werd uitgewischt. De +inwoners schijnen zich metter woon naar Franeker te hebben begeven. +Hoezeer evenwel Uitgong eene stad of stedeke genoemd werd, vermeent men +echter, dat het met geene wallen of muren omringd, maar eene open +plaats geweest is: het had niettemin stads voorregten en het regt van +Oldermanschap. Wij kunnen over deze belangrijke plaats niet verder +uitweiden; wie daartoe lust hebbe, leze het <i>Aanhangsel betreffende +de Oudheden, en voornaamste Gebeurtenissen van Berlikum</i>, achter het +<i>Tweetal Leerredenen</i> van <span class="sc">Petrus Nota</span>, +(Franeker, 1781) waarin men alles in een kort bestek bij elkander heeft +en de Schrijvers vindt aangehaald.</p> +<p>Omstreeks dezen tijd sneuvelde de Hollandsche Graaf Arnout, in een +veldslag nabij Schagen in West-Friesland. De Friezen bleven altoos +weigeren de Graven als hunne Heeren te erkennen. De vermaarde Friesche +Edelman Adelbold, deelende in de gunst van den Keizer Otto III, werd +tot Bisschop van Utrecht benoemd. <span class="pagenum">[<a id="pb362" +href="#pb362" name="pb362">362</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb69" class= +"pageref">69</a>.—A<sup>o</sup> 1006–1010.</p> +<p><i>Deeden de Noormannen geweldige invallen.</i> De +geschiedschrijvers vermelden allen, met verschil nogtans van sommige +omstandigheden, deze invallen en gevechten op de jaren 1009 en 1010, en +daarmede hield dien geesel ook voor Friesland op: want dit was der +Noren laatste inval, welke echter nog vele menschenlevens kostte. De +meerdere uitbreiding van ’t Christendom, doch ook zwakheid in +strijdkrachten, zullen hiertoe veel bijgebragt hebben. <span class= +"sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. II.</i> 171; <span class= +"sc">Wagenaar</span>, <i>II.</i> 135; <span class= +"sc">Bilderdyk</span>, <i>II.</i> 7. Deze Schrijver vermeld, een door +hem uit het Yslandsch overgebragt verhaal, van een inval der Noormannen +in ’t jaar 943, voorkomende in de <i>Eglo-Saga</i>, dat is, +Historie van Egil, hetwelk wij willen overnemen:</p> +<p><i>Uit</i> <span class="sc">Egils-Saga</span>, <i>Hafniae</i> 1809. +<i>Cap.</i> 72. <i>Ao.</i> 943.</p> +<div class="blockquote"> +<p class="firstpar">»Ambiorn was dien winter ’t huis op +zijn erf (of land); maar omtrent de lente <i>lustede ’t hem</i> +om ten krijg (zeeroof) te varen. Hij had veel goede schepen. Hij had +omtrent de lente drie lange schepen en die alle sterk. Hij had 300 man. +Hij had bedienden in zijn schip en was zeer wel gescheept. Hij had ook +menige <i>boeren</i>-zonen met zich. Egill besloot met hem te varen en +stuurde (beval) een schip. Ook voeren met hem vele van zijne luiden, +die hij met zich van IJsland genomen had. Een koopschip, dat hij van +IJsland gehad had, liet hij <i>vlieten</i> Oostwaarts naar Wik, (en) +nam daartoe mannen om met zijn pakkaadje te varen, en zij, Axinbiorn en +Egill hielden de lange schepen om meê te landen. Zoo dan +stevenden zij Zuidelijk naar Saxenland, en hier toefden zij tot den +somer en vingen veel buit, en voor den oogst of herfst keerden zij +Noordelijk en landden in Friesland. Op zekeren nacht, als het +weêr gunstig <span class="pagenum">[<a id="pb363" href="#pb363" +name="pb363">363</a>]</span>was, zeilden zij den mond van een rivier +op. (Want) daar is ’t kwaad te havenen, en een grooten inham. +Daar waren landwaart op groote vlakten en.... bosschen dichte bij. Daar +waren veel plasschen, want het had veel geregend; daar besloten zij op +(aan land) te gaan, en lieten eenige hunner lieden achter om de schepen +te bewaren. Zij gingen op midden tusschen de rivier en de bosschen. +Niet ver van daar was een dorp en daar woonden veel boeren. Het volk +liep uit het dorp naar ’t land, wat het mocht, en de roovers +achter hen. Zij kwamen aan een ander dorp en een derde: de lieden +vloden al wat zij konden; daar waren velden en groote vlakten; daar +waren grachten om de landerijen gegraven en stonden in ’t water, +en daar waren groote palen in de grachten gezet, daar waren om over te +gaan bruggen en planken over. Het landvolk vlood in de bosschen; maar +als de roovers ver in ’t dorp gekomen waren, zoo trokken de +Friezen te zamen in de bosschen, en als zij bij de 300 hoofden +bijéén waren, zoo trokken zij de roovers in ’t +gemoet, en geraakten met hen in strijd; en werd daar een groot gevecht, +tot de Friezen vluchteden, maar de roovers de vluchtenden vervolgden. +De hoop dorpelingen werd verstrooid, en zoo ging ’t ook met die +hen achter na vlogen; en dus bleven er weinige bij een. Egill vloog +hard achter hen en weinige mannen met hem. De Friezen kwamen daar aan +een gracht en trokken die over, en namen toen de brug weg. Toen kwam +Egill aan de andere kant en sprong dadelijk over de brug. Maar dat was +geen sprong voor een ander, en niemand deed het hem na, en zijn makkers +snelden naar hunne schepen om hulp te zoeken. En wanneer de Friezen +zagen, dat één man daar over was (en niet meer) zoo +keerden zij om en kwamen op hem aan. Maar hij verdedigde zich, de +gracht van achteren tot beschutsel. Daar vielen hem elf aan, met dat +gevolg, dat hij die allen neêrsloeg. Daarna schoof hij de brug en +kwam over de gracht. Toen, als hij nu zag dat alle naar de schepen +getrokken waren, hield hij zich dicht bij de bosschen; en <span class= +"pagenum">[<a id="pb364" href="#pb364" name="pb364">364</a>]</span>dus +trok Egill langs de bosschen en zoo naar de schepen, dat hij in +’t hout mocht kunnen wijken zoo ’t noodig ware. De roovers +hadden veel slachtvee naar ’t strand gedreven, en als zij aan de +schepen kwamen, slachtten sommige die, andere voerden ze te scheep van +daar; sommige maakten een schildburg. Want de Friezen waren opgekomen +in groote menigte en schoten op hen. Maar Egill kwam op en hij zag wat +gebeurde. Daar vloog hij ten snelste op dien hoop, en greep zijn +slagzwaard met beide handen, en wierp zijn schild op den rug. Hij +zwaaide zijn zwaard en sloeg op al wat daar voor stond, en maakte zoo +ruimte onder ’t volk, dat hij tot de zijnen kwam. Daarna gingen +zij ’t scheep en staken van land, en zeilden naar +Denemarken.”</p> +</div> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb70" class= +"pageref">70</a>.—A<sup>o</sup> 1064.</p> +<p><i>Den naam Harns.</i> Over den oorsprong van dezen naam, zie men +<i>Oudh. en Gest. II.</i> 142. Sommigen leiden dien af van de twee +adellijke Staten <i>Harliga</i> en <i>Harns</i>, waarbij, of op wier +grond de aanleg der stad gebouwd was, en welke beide namen, naar tijds +gewoonte, veel twist veroorzaakten, wie den boventoon behouden zou; +weer anderen willen dat de Friesche naam <i>Harns</i>, zijn oorsprong +had in de ligging der plaats aan een uithoek van de Middelzee en de +Wadden. Vergel. bl. 89 der kronijk.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb71" class="pageref">71</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1096, wanneer Paus Urbanus.</i> Wij laten hier +volgen een aaneengeschakeld verhaal van <span class="pagenum">[<a id= +"pb365" href="#pb365" name="pb365">365</a>]</span></p> +<div class="blockquote"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<h2 class="main">De Kruistogten der Friezen</h2> +<p class="firstpar"><span class="sc">naar Palestina<a class="noteref" +id="xd20e7705src" href="#xd20e7705" name= +"xd20e7705src">54</a>.</span></p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line">Zoo liet het Voorgeslacht het edel denkvermogen</p> +<p class="line">Zich rooven; alles lag voor ’t Bijgeloof +gebogen:</p> +<p class="line">Hem staat, met krommen hals, de trotsche +Huichlarij,</p> +<p class="line">En, ’t aangezigt vermomd, Bedrog, zijn vader, +bij.</p> +</div> +<p class="firstpar xd20e7739"><span class="sc">Haller.</span></p> +<p>In de Europesche geschiedenis maken de kruistogten een +allerbelangrijkst tijdvak uit. Door dezen werd Europa ontvolkt; +millioenen vonden in Hongarijen, Griekenland, Syrië, Palestina, +Egypte, in de Middellandsche zee en onder weg hun graf; door dezen +schoot het bijgeloof vaste wortelen, werd de Pauselijke stoel verheven +boven de troonen van wereldlijke regenten, wies het monnikendom door +blinde gehoorzaamheid aan, en ontstonden te voren onbekende +<span class="pagenum">[<a id="pb366" href="#pb366" name= +"pb366">366</a>]</span>orden, kloosters en prachtige kerken; door dezen +werden onnoemelijke schatten van Europa in Azië begraven, en +wereldlijke Vorsten werden, door de verwijdering van magtige vassalen, +despoten. Daarentegen gaven zij aanleiding dat kunsten en wetenschappen +van het eene volk tot het andere overgebragt en door Europa verbreid +werden. In deze Kruistogten hebben ook onze Voorvaderen, de Friezen, +deel genomen. Daar nu de geschiedenis van de Kruistogten door onze +historieschrijvers deels onaangeroerd blijft, deels stuksgewijze en +zonder zamenhang geleverd wordt, zoo veroorloof ik mij, onze lezers in +deze Bijvoegsels een aaneengeschakeld verhaal te geven.</p> +<p>Reeds ten jare 637 hadden de Saracenen onder hunnen Kalif Omar I +zich meester gemaakt van Palestina en de Heilige Stad, en zij bleven +meer dan vijfthalve eeuw in derzelver rustig bezit. Tegen het einde der +elfde Eeuw kwam Peter de Kluizenaar, een ondernemende dweeper, te Rome. +Hij schilderde met krachtige verwen de gruwelijke vervolgingen, die de +verdrukte Christenen van de Mohamedanen lijden moesten. Een bewegelijke +brief van Simon, den Patriarch van Jeruzalem, bevestigde zijne reden. +Paus Urbanus II gaf hem volmagt, om de wereldlijke Vorsten aan te +moedigen tot de bevrijding des Heiligen Lands uit de handen der +barbaren.</p> +<p>Daar liep Peter met het Krucifix in de hand, barrevoets en +blootshoofds Italië, Frankrijk en Duitschland af. Zijne dweeperij, +zijn prediken, de brief des Patriarchs en de Pauselijke Bulle verwekten +overal dorst naar Turkenbloed. In het jaar 1095 hield <span class= +"pagenum">[<a id="pb367" href="#pb367" name="pb367">367</a>]</span>de +Paus, eerst te Piacenza, en in November deszelfden jaars te Clermont in +Auvergne eene groote kerkvergadering. Na het eindigen eener vurige +rede, waarin de Paus een Kruistogt had bevolen, riep de ontelbare +verzamelde menigte uit: »<i>God wil het, God wil +het!</i>”—Ridders, die avonturen zochten; monniken, welken +het klooster te eng, te benaauwd was; verrukte vromen, die met den helm +op het hoofd en het zwaard in de hand den hemel dachten te verwerven; +schuldenaars, die zich van hunne schuldeischers wilden ontdoen; +gaauwdieven en booswichten, die de welverdiende straffen ontliepen; +straatslijpers, die het omzwerven boven eene eerlijke kostwinning +verkozen; knechten, die zich van het juk hunner heeren ontsloegen; in +één woord, allen, die het zwaard konden voeren, maakten +zich voor en na gereed tot eenen krijgstogt tegen de Saracenen. Alle +deze hemelhelden ontvingen, terstond bij hunne <span class="corr" id= +"xd20e7756" title="Bron: aanwer-een ving,">aanwerving, een</span> klein +kruis, dat zij op den schouder vastmaakten. Aan dit kruis kon, een +ieder zijnen landgenoot kennen<a class="noteref" id="xd20e7759src" +href="#xd20e7759" name="xd20e7759src">55</a>. Naar hetzelve werden de +soldaten Kruisbroeders<a id="xd20e7774" name="xd20e7774"></a>, en deze +togten Kruistogten of ook heilige Krijgstogten genoemd.</p> +<p>Er werd dan tot een heiligen krijgstogt besloten en een leger van +300,000 man onder verschillende hoofden bijeengebragt. Een Fransch +Ridder, Walter (Gautier), trok met 20,000 man vooruit. Deze +<span class="pagenum">[<a id="pb368" href="#pb368" name= +"pb368">368</a>]</span>Christelijke barbaren pleegden in Bulgariën +met moorden en stelen grooten moedwil; waarom de Bulgaren zich +vereenigden en schier deze gansche voorhoede nedersabelden. Peter de +Kluizenaar voerde zelf 20,000 man aan en volgde Wouter. Het ging hem +echter in Hongarije en Bulgariën niet veel beter. Hij kwam evenwel +met het gering overschot zijner troepen in Konstantinopel aan. Nog een +ander leger, dat op 200,000 man geschat wordt, en uit Duitschers, +Franschen en Engelschen bestond, leed buitengewoon veel door het zwaard +der Hongaren en meer nog door den honger en het gebrek. Een andere hoop +scheepte zich in, en kwam door de Middellandsche zee in Syrië. +Godfried van Bouillon voerde 80,000 Duitschers aan, en trok met dezen +naar Philopolis. In het jaar 1097 vereenigde zich het gansche +Christenleger, dat door eenige Schrijvers op 500,000 voetknechten en +130,000 ruiters wordt geschat, te Chalcedon. Nu vingen de Christenen +hunne ondernemingen tegen de Saracenen en Turken aan. Zij veroverden +Nicea, Antiochië, Cesarea en eindelijk in 1099 ook stormenderhand +Jeruzalem, alwaar Godfried van Bouillon, Hertog van Neder-Lotharingen +tot Koning van Jeruzalem werd uitgeroepen.</p> +<p>In dezen eersten Kruistogt hebben ook de Friezen deel genomen. Zij +zijn om Frankrijk, Spanje en Italië henen naar Palestina gezeild. +De jaarboekschrijvers noemen ons de voornaamste Edellieden, die den +togt mede ondernomen hebben, als Tjepke Forteman, Jarich Ludinga, Epo +Hartman, Igo Galama, Feico Botnia, Eelco en Sicco Liauckama, en Ubbo +Harmana. Bij de belegering van Nicea zijn Hartman en Forteman, de +laatste van zijn geslacht, gesneuveld. Eelco Liauckama zoude zich +bijzonder onderscheiden hebben. Hij was Generaal over 3000 man +ruiterij, en werd eerst tot bevelhebber van Nicea aangesteld, doch ging +daarna, ontevreden over zijnen werkeloozen toestand, verder in +Palestina in garnizoen.</p> +<p>Harmana en Galama zijn in een veldslag,—en Eelco Liauckama en +Botnia bij de verovering van Jeruzalem zwaar gewond geworden. Na hunne +herstelling <span class="pagenum">[<a id="pb369" href="#pb369" name= +"pb369">369</a>]</span>zijn deze beiden eindelijk door Koning Godfried +tot ridder geslagen. Naderhand zijn nog verscheiden Friesche +Edellieden, Homminga, Roorda, Cammingha en Ockinga naar Palestina +getogen, en hebben onder Boudewijn, den tweeden Koning van Jeruzalem, +lauweren bevochten tegen de Saracenen. Daardoor stonden zij bij den +Koning en de voornaamste Hoofden van het Rijk in bijzondere +hoogachting. De faam hunner heldendaden drong gansch Europa door, en de +Koning wilde hen noode ontslaan uit zijne dienst. Hij geleidde hen in +persoon met honderd ruiters naar Jaffa, alwaar zij zich inscheepten, en +over Venetiën en Rome den 15 December 1106 in goeden welstand in +Friesland terugkwamen. Zij werden door hunne vrienden in plegtigen +optogt, met kruis en vanen, onder gejuich en blijdschap ontvangen. In +dit jaar zijn de meeste Friezen weder teruggekomen.</p> +<p>Watze Herama, vroeger teruggehouden door de ziekte van zijnen +reisgenoot Roorda om naar Palestina te reizen, schijnt in den jare 1119 +met dezen en andere Friesche Edelen, als Harmana, Homminga, Ockinga en +Cammingha, over Venetiën en Jaffa den togt te hebben aangenomen. +Zij streden in 1120 dapper, dan dit gevecht viel voor hen nadeelig uit. +Herama en Homminga werden verslagen. Koning Boudewijn met de Edelen, +waaronder ook Cammingha en Ockinga vielen den Parthen in handen; Roorda +en Harmana werden zwaar gewond, doch ook weder genezen en de gevangenen +uitgewisseld.</p> +<p>In het jaar 1145 liet Paus Eugenius III door den heiligen Bernard op +nieuw het Kruis prediken. Keizer Koenraad en Lodewijk VII van Frankrijk +namen zelven het Kruis aan. De togt werd in 1147 aangevangen, doch +liep, voornamelijk door de trouwloosheid des Oosterschen Keizers +Manuel, ongelukkig af. Na vruchtelooze belegering der stad Damascus, +trok het geringe overschot des Christen-legers weder huiswaarts.</p> +<p>Dezen tweeden heiligen krijg schijnen de Friezen niet mede +bijgewoond te hebben. De Paus echter <span class="pagenum">[<a id= +"pb370" href="#pb370" name="pb370">370</a>]</span>beval eenen dubbelen +Kruistogt ten zelfden tijde (1149): eenen naar Spanje om de Saracenen +te verdrijven, en een’ anderen tegen de ongeloovige Sclaven aan +de Oostzee. Tot beide Kruistogten hebben zich voornamelijk de +Westfalingers, Friezen en Hollanders laten gebruiken.</p> +<p>Helmold<span class="corr" id="xd20e7797" title= +"Niet in bron">,</span> een geschiedschrijver, die omtrent dezen tijd +leefde, laat eenen Frieschen Priester Gerlaf toen de Sclaven de Friezen +ingesloten hadden, aldus aanspreken:</p> +<p>»<i lang="la">Nescitis apud Slavos nulla gens detestabilior +Fresis? Sane foetet eis odor noster.</i>”</p> +<p>»Weet gij niet dat bij de Slavoniers geen volk zoo zeer +verfoeid wordt als de Friezen? Zij mogen ons waarlijk niet eenmaal +rieken<a class="noteref" id="xd20e7807src" href="#xd20e7807" name= +"xd20e7807src">56</a>.” Een duidelijk bewijs, dat de Friezen met +de Sclaven wakker aan den slag geweest zijn.</p> +<p>Intusschen werd de toestand der Christenen in het Oosten van tijd +tot tijd moeijelijker en gevaarlijker. De Sultan Saladin, deze om zijne +grootmoedigheid in de geschiedenis zoo bekende Vorst, veroverde ten +jare 1187 eindelijk Jeruzalem, en maakte een einde aan het Koningrijk, +dat 88 jaren bestaan had. Nu maakte de Paus een gruwelijk alarm, en +bewoog den Keizer Frederik Roodbaard (Barbarossa), Koning Filips II +(Philippus Augustus) van Frankrijk en Richard I (Leeuwenhart) van +Engeland om nog eenen Kruistogt te wagen. In 1189 brak het heirleger +op. De Friezen en Denen rustten 50 schepen uit, vereenigden zich met de +Hollanders en Vlamingen, hielden hier en daar in Spanje aan, geraakten +aldaar slaags met de Saracenen, voegden zich nabij Sicilië +<span class="pagenum">[<a id="pb371" href="#pb371" name= +"pb371">371</a>]</span>bij de Italiaansche vloot, en kwamen eindelijk +te Ptolomais (toen Acre genoemd) aan.</p> +<p>Ook in dezen krijgstogt, in welken de Keizer door een toeval het +leven verloor, rigtten de Christenen niets verder uit, dan dat zij +Ptolomais veroverden. Niettegenstaande dezen ongelukkigen uitslag, liet +de Paus Coelestinus in 1197 op nieuw het Kruis prediken. De Friezen +namen met de Denen en die van Lubek en Bremen hunnen gewonen weg om +Spanje, voegden zich op Cyprus bij het hoofdleger en landden weder te +Ptolomais. Ook op dezen togt maakten de Christenen geene de minste +verovering. Zij sloten evenwel met Saladin eenen wapenstilstand voor 6 +jaren.</p> +<p>Ten jare 1199 keerden de heilige krijgers, die in 1189 en 1197 zich +op reis begeven hadden, voor zooverre zij waren overgebleven, tot de +hunnen terug.</p> +<p>Zekerlijk kwamen deze Kruisvaarders vermagerd, hongerig en met +ledige handen huiswaarts; doch, gelijk vermeld wordt, had de generaal +der Friezen, Hartwijck, Aartsbisschop van Bremen, eenige beenderen der +Heilige Anna, en het zwaard, waarmede Petrus het oor van Malchus had +afgehouwen, medegebragt<a class="noteref" id="xd20e7849src" href= +"#xd20e7849" name="xd20e7849src">57</a>.</p> +<p>Het tijdstip, ’t welk ik thans nader, is voor ons des te +belangrijker, omdat de voornaamste feiten meestendeels door +gelijktijdige schrijvers en door bewijzen gestaafd worden. De Pausen +moedigden de wereldlijke Vorsten, toen de met Saladin geslotene +wapenstilstand ten einde liep, tot eenen nieuwen Kruistogt aan; doch +wegens de ongelukkige gevolgen der vorigen, bleef alles bij vrome +wenschen. Eindelijk was Paus Innocentius III zoo gelukkig, dat op eene +door hem in 1215 belegde kerk vergadering tot <span class= +"pagenum">[<a id="pb372" href="#pb372" name="pb372">372</a>]</span>een +nieuwen Kruistogt besloten werd. Hierop beval de Paus allen +Bisschoppen, in hunne kerspelen het Kruis te laten prediken. De +Aartsbisschop van Keulen zond den Keulschen Leeraar Olivier<a class= +"noteref" id="xd20e7862src" href="#xd20e7862" name= +"xd20e7862src">58</a> met bijzondere aanbevelingsbrieven van den Paus +naar Friesland. Deze predikte zelf het Kruis, en gaf aan eene menigte +Vicarien door het geheele land volmagt, om in zijne afwezigheid aflaten +te schenken en rekruten voor den heiligen krijg aan te werven. Hij liet +in de kerken uitgeholde, van boven met ijzer beslagene blokken +nederzetten, opdat ieder door eene daarin zich bevindende opening zijne +bijdragen tot bevordering der krijgstoerusting mogte storten. Het +prediken van Olivier had eenen buitengemeenen indruk gemaakt bij de +Friezen, zoodat een ongeloofelijk aantal het Kruis aannam. Zij schijnen +echter met de toebereidselen tot den optogt zich niet zoozeer gehaast +te hebben; ten minste herinnerde Olivier hun in eenen brief van den +jare 1216, dat, de Denen, Bremers en Keulenaars reeds eene groote vloot +uitrusteden, het ook tijd werd hunne schepen te bemannen.</p> +<p>Ook in dezen tijd had de geestvervoering tot overwinning van +’t Heilige Land zulk eene algemeene werking, dat duizenden van +kinders naar de zeeplaatsen liepen, om ook deel aan den strijd te +nemen, en hoewel door hunne ouders opgesloten, wisten zij hunne +gevangenis te ontkomen op allerlei wijzen, zonder dat de meesten daarna +immer zijn teruggekeerd. Zeker Schrijver<a class="noteref" id= +"xd20e7882src" href="#xd20e7882" name="xd20e7882src">59</a> verhaalt er +’t volgende van: »In <span class="pagenum">[<a id="pb373" +href="#pb373" name="pb373">373</a>]</span>’t jaar 1211 vereenigde +zich een groot aantal kinderen (men geeft het op voor 90,000), onder +aanvoering van een’ ouderen knaap, met het voornemen het Beloofde +Land weder te veroveren. De meesten kwamen uit Duitschland en wandelden +blijde naar Genua. Hier ondervonden zij echter uit onbekendheid, waar +eigenlijk het Beloofde Land lag, onoverkomelijke hinderpalen, om hunne +avontuurlijke onderneming verder ten uitvoer te brengen. Te Marseille +kwamen 30,000; een deel daarvan stierf van ellende, een deel werd +vermoord en de overigen als slaven aan de Saracenen +verkocht.”</p> +<p>De Hertog Leopold van Oostenrijk, Boudewijn van Vlaanderen, Lodewijk +van Savoijen, benevens verschillende Bisschoppen en Graven vereenigden +zich met den Koning Andreas van Hongarije en trokken te land naar +Palestina. Daarentegen scheepten de Graaf van Holland (Willem I) en de +Graaf van Wieden met de overigen zich op de Maas in, en stevenden door +de Middellandsche Zee naar Ptolomais, alwaar de verzamelplaats der +Kruisvaarders was. De Friezen behoorden tot de vloot des Graven van +Holland. Deze geheele reis tot op de aankomst in Ptolomais is van eenen +Kruisbroeder<a class="noteref" id="xd20e7911src" href="#xd20e7911" +name="xd20e7911src">60</a>, die den togt mede heeft gemaakt, +naauwkeurig beschreven geworden. Het reisverhaal daarvan is te vinden +in <span class="sc">Emo’s</span> <i>Chronicon</i> (p. +16–35), waaruit ik het volgende overneem:</p> +<p>»Op het einde van Mei 1217 ligtten de Friezen in den +Lauwerstroom de ankers, en staken met groote schepen, die zij Koggen +noemden, uit den stroom in zee. Onder Engeland ontmoetten zij eene +groote vloot, onder bevel der Graven van Holland en Wieden<a class= +"noteref" id="xd20e7934src" href="#xd20e7934" name= +"xd20e7934src">61</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb374" href= +"#pb374" name="pb374">374</a>]</span>Hier werden het plan des geheelen +togts en wetten ontworpen, waaraan een iegelijk moest gehoorzaam zijn. +De Graaf van Holland<a class="noteref" id="xd20e7961src" href= +"#xd20e7961" name="xd20e7961src">62</a> werd tot eersten Admiraal der +gansche vloot benoemd, die in twee afdeelingen afzeilde. De eene werd +door den Graaf van Holland zelven, de andere door dien van Wieden +aangevoerd, en de Friesche schepen behoorden onder het smaldeel des +Graven van Holland.</p> +<p>Eerst kwamen zij in de havens van St. Mattheus en vervolgens te Faro +(of Ferrol), eene stad in Gallicie, aan. De Kruisbroeders ontscheepten +zich hier, en gingen te voet in bedevaart naar St. Jacob van +Compostella. Hier bezochten zij de heilige overblijfsels +(reliquiën) des Apostels, en bragten hem hunne offers. Toen zij +weder scheep gegaan waren, voeren zij eerst wegens tegenwind +noordwaarts af, en laveerden eindelijk met veel moeite naar Portugal; +zij ankerden voor Salerno, lieten zich daar van den <span class= +"pagenum">[<a id="pb375" href="#pb375" name="pb375">375</a>]</span>Abt +te Alkubar vele wonderen en avonturen verhalen, en voeren na eenige +dagen den Taag op, totdat zij eindelijk te Lissabon aanlandden. De daar +aanwezige Bisschop wendde al de kunsten zijner welsprekendheid aan, om +het Kruisheir te bewegen tot het verdrijven der Saracenen uit Spanje. +Door verdelging dezer barbaren, zoo sprak hij, zouden de Christenen God +dezelfde dienst bewijzen, als wanneer zij, Hem ter eere, in Palestina +hunne handen in Saracenen-bloed wieschen. Sommigen lieten zich +begoochelen, en bleven met hunne schepen in de haven van Lissabon +liggen. De meeste Kruisvaarders echter en inzonderheid de Friezen +lieten zich van hun voornemen, om in het Heilige Land veroveringen te +maken, niet aftrekken. Zij ligtten vervolgens wederom het anker, en +voeren het gebergte St. Vincent om. Door hevigen storm moesten zij de +haven St. Maria binnenloopen. Deze was eene wel versterkte stad, +waarvan de hooge muren zoo dik waren, dat boven op dezelve twee ruiters +elkander konden voorbij rijden. Het leger was onderling niet eens, of +men de stad aantasten, dan wel met den eersten gunstigen wind weder +onder zeil gaan zoude. Toevallig vertoonden zich vele Saracenen voor de +stad<span class="corr" id="xd20e7983" title="Niet in bron">.</span> De +Friezen hieven een lofzang (Hymnus) aan, vielen op den vijand in, en +drongen hem binnen de stad terug. In de schemering zag een Fries eenen +Saraceen, die zich door middel van een koord van den muur liet +afzakken. Deze gelegenheid maakte hij zich ten nutte: hij doodde den +Saraceen en steeg naar boven. Als hij nu met dat touw velen zijner +makkers had opgetrokken, plantten zij een krijgsvaan boven op den muur: +deze koene strijders drongen vooruit tot aan de poort. De wacht, die +zich daar bevond, werd op het gezigt der Christenen door eene +plotselijke schrik bevangen, geraakte in wanorde, en kon niet beletten +dat de poort geopend werd. Het gansche leger drong binnen, en zoo werd +de stad veroverd, en nu rigteden de Christenen een groot bloedbad aan, +plunderden alles wat hen voorkwam, en staken tot afscheid de stad in +brand.</p> +<p>Vele Kruisbroeders, waarschijnlijk dweepzieke monniken, <span class= +"pagenum">[<a id="pb376" href="#pb376" name= +"pb376">376</a>]</span>hebben in de wolken het beeld der heilige Maria +gezien, welke over het geluk en de gedragingen der Christenen met +welbehagen glimlachte. De Priesters hadden moeten doen zien, dat de +heilige maagd tranen stortte over deze Christelijke barbaren!—Dit +geschiedde den 1 Augustus:—twee volle maanden hadden dus onze +Friezen reeds rondgezworven. Des anderen daags ligtten zij wederom de +ankers, voeren digt onder de Spaansche kusten langs, en landden te +Roden. Het gerucht van den gruwel der verwoesting in St. Maria was +reeds tot hier doorgedrongen. De bevreesde Saracenen hadden de stad +verlaten; de Christenen trokken de ontvolkte stad binnen, plunderden +dezelve, volgens loffelijke gewoonte, uit, en legden haar in de assche. +Eenige Christenen hadden zich op de bij de stad liggende wijnbergen +verspreid, in de hoop van ook daar nog eenigen buit te behalen; maar de +Saracenen lagen daar in sluipholen verborgen, kwamen onverwacht te +voorschijn, en vermoordden allen, die zich niet met de vlugt tot aan de +haven redden konden. Daarop gingen de Christenen naar Kadix, en ook +deze reeds destijds rijke stad was van de Saracenen verlaten. De +Kruisvaarders sloopten eene bij uitstek kostbare moskee tot den grond +toe, plunderden de stad en de omliggende landhuizen uit, en namen, van +roof verzadigd, het vroom besluit, deze prachtige stad door het vuur te +verwoesten.</p> +<p>Nu rigteden de Christelijke zeeroovers hunne koers naar de straat +van Gibraltar. Een zware storm uit het Oosten belette hun de doorvaart, +en verstrooide de vloot; 86 schepen, waaronder die der Friezen, liepen +in de havens van Sevila aan den mond der Guadalquivir binnen. Drie +dagen daarna liepen zij uit met eenen gunstigen wind, geraakten +gelukkig door de straat, verzeilden op den vierden dag daaraan uit +onkunde naar het eiland Ivica, en kwamen na eenige dagen te Tortoso aan +den mond van den Ebro. Zij gingen aan land om versch water in te nemen, +bleven hier twee dagen, en stevenden naar Barcelona, waar zij +verscheiden schepen <span class="pagenum">[<a id="pb377" href="#pb377" +name="pb377">377</a>]</span>hunner door den storm verstrooide vloot +aantroffen. In de haven van den H. Felicianus (St. Felice de Guixolis) +in Catalonië vonden zij het overschot derzelve weder.</p> +<p>De vloot ging weder onder zeil, en ankerde in de haven van St. +Mardrianus omtrent Marseille. Nu hielden zij zich digt langs de kusten +van Frankrijk en daarna van Italië, voeren Nizza, Pisa, Genua, +Livorno en andere steden voorbij, en kwamen eindelijk te Piombino in +Toskanen. In Piombino vertoefden zij 8 dagen, en rigtten nu hunnen +koers naar Messina op Sicilië; dan storm en tegenwind dwongen hen +om naar Civita Vecchia te zeilen. Daar het jaargetijde zoo verre was +verloopen, besloot men hier de winter kwartieren te betrekken, want het +was reeds 9 October toen de vloot in de haven van voornoemde stad voor +anker kwam. Vijftehalve maand had dus de vloot van huis af naar +Italië te zoek gebragt. Zulk een lange tijd kan ons niet +bevreemden, als men denkt, dat de vloot geenszins de volle zee, maar +altijd de kusten gehouden, en in vele havens vertoefd heeft. +Ondertusschen was de haven van Civita Vecchia niet ruim genoeg om de +schepen allen te bevatten, weshalve zich eenigen van de vloot +afscheidden. 18 Friesche bodems liepen de haven van Corneto binnen, +alwaar zij op uitdrukkelijken last van Paus Honorius III, inzonderheid +omdat zij in Spanje zoo dapper gestreden, zoo vele Saracenen onthalsd +en steden verwoest hadden, heerlijk onthaald werden; ja, de Paus had +zoo veel met hen op, dat hij hun tweemalen de Veronica (het in den +Zweetdoek afgedrukte gelaat des Heilands) liet zien. Tot den 21 Maart +1218 lagen de Friezen daar in de winterkwartieren. Bij hun vertrek +werden zij door de gezamenlijke ingezetenen met 158 vanen in heiligen +optogt tot aan de schepen begeleid. Zeer velen uit deze stad en het +omliggende land, van Viterbo, Sièna, Vetralla enz. scheepten +zich met 40 vanen met de Friezen in. De bevelhebber van Corneto liet +bij den aftogt het volk eenen kring maken, plaatste zich in het midden, +en <span class="pagenum">[<a id="pb378" href="#pb378" name= +"pb378">378</a>]</span>hield eene aanspraak, waarin hij de dapperheid +der Friezen roemde, en hun zijne mede vertrekkende landslieden +hartelijk aanbeval. Na het eindigen zijner rede overhandigde hij den +Friezen een Krijgsvaan, ten teeken des opperbevels over de +medetrekkende Italianen. Nu gingen zij aan boord, en vereenigden zich +met de van Civita Vecchia uitgeloopen vloot. Na eenige, hoewel niet +belangrijke tegenheden, landden zij te Sijracuze aan, waar zij den +palmzondag vierden. Onder Creta leden zij eenen zwaren storm, die de +vloot verstrooide, doch de meeste schepen liepen daar eene haven in. +Zij zeilden vervolgens Cnidus, Rhodus en Cyprus voorbij, en kwamen +eindelijk, den 26 April 1218, te Ptolomais aan.</p> +<p>In deze haven vonden zij Johannes, Koning van Jeruzalem, Andreas, +Koning van Hongarijen, den Koning van Cyprus, de Hertogen van +Oostenrijk en Beijeren en andere groote Heeren met het geheele +Christen-leger, hetwelk men op 80,000 man berekende. Ondertusschen +hadden die Kruisvaarders, welke zich door de reden des Bisschops hadden +laten overhalen in Lissabon te blijven, op de Saracenen in Portugal +eenige veroveringen gemaakt; doch op bevel van den Paus zijn zij van +daar opgebroken, en onder aanvoering van Graaf Willem van Holland met +eenen gunstigen wind, nog vroeger dan hunne voormalige togtgenooten, te +Ptolomais, de verzamelplaats van dezen Kruistogt, aangekomen.</p> +<p>Het thans weder vereenigde leger maakte het volgende plan: Damiate, +de sleutel van Egypte, zoude veroverd worden, dan ware het den +Christenen gemakkelijk Cairo en Alexandrië den ongeloovigen te +ontrukken<span class="corr" id="xd20e8002" title= +"Niet in bron">.</span> Wanneer op deze wijze Egypte in handen der +Christenen viel, zoo kon men den ongeloovigen in <span class="corr" id= +"xd20e8005" title="Bron: Syrie">Syrië</span> en Palestina de pas +van Egypte, van waar zij toevoer en rekruten ontvingen, afsnijden, en +zoo moesten dan Syrië en Palestina zich van zelf overgeven. +<i lang="la">Sed homo proponit; Deus disponit!</i>—»Doch de +mensch maakt plannen; God beschikt!”</p> +<p>Ingevolge dit plan ligtte de vloot het anker, en <span class= +"pagenum">[<a id="pb379" href="#pb379" name= +"pb379">379</a>]</span>stevende in 3 dagen naar Egypte. Met zeer veel +moeite liep zij den Nijl in, waar toen de manschap niet ver van Damiate +aan land stapte. Hier vertoonden zich vele Saraceensche ruiters aan het +strand, hetzij om de ontscheping te beletten, hetzij om de Christenen +te verkennen. Een gespierde Fries met breede schouders zwaaide zijne +lans, en daagde den eersten den besten Muzelman uit; eene gewoonte, die +sedert Goliath’s tijd en nog vroeger zich tot nu toe had staande +gehouden. Een Saraceensch ruiter reed voor, maar werd oogenblikkelijk +door den uitdager uit den zadel geligt en afgemaakt<a class="noteref" +id="xd20e8015src" href="#xd20e8015" name="xd20e8015src">63</a>. De +Saracenen beschouwden <span class="pagenum">[<a id="pb380" href= +"#pb380" name="pb380">380</a>]</span>dit als een kwaad voorteeken, en +trokken in de stad terug. Diamiate was eene voor dien tijd bijzonder +sterke stad; zij was met eenen driedubbelden muur, de een hooger dan de +ander, omgeven; digt langs den muur liep de Nijl met een’ krommen +arm om dezelve. Op de zijde der stad lag de voorstad, welke door +een’ sterken toren gedekt werd. Dezen toren kon men niet naderen, +daar zij op een eilandje stond, welks geheele oppervlakte door den voet +des torens werd beslagen, zoodat de toren uit het water scheen op te +rijzen. Tusschen dezen en eenen anderen even zoo gelegenen, ofschoon +kleineren toren, lag de haven, en van beide torens was eene zware keten +gespannen, om de haven te sluiten. Nadat men eenige vruchtelooze +aanvallen op de stad en den toren had gedaan, vonden de Duitschers uit +het Bisdom Keulen een kunstig werktuig uit, waarmede zij den toren +dachten te veroveren; doch ook dit mislukte.</p> +<p>De Zomer liep reeds ten einde, zoodat men aan de verovering der stad +begon te wanhopen. In dezen hagchelijken toestand kwamen de Friezen op +eenen bij zonderen inval. Zij klampten twee hunner grootste schepen aan +elkander, welke naar één breed schip geleken: op deze +beide schepen maakten zij vier sterke masten in een vierkant vast. +Tusschen deze masten rigtten zij een houten bolwerk op, dat zij met +sterke kruisgewijze gelegde balken <span class="pagenum">[<a id="pb381" +href="#pb381" name="pb381">381</a>]</span>verzorgden, en van buiten met +natte koehuiden overtrokken. Boven op het bolwerk hadden zij lange +ladders, die zij op den toren werpen en waarmede zij dan deszelfs +platte oppervlakte bereiken konden. Vervolgens sloegen zij op een ander +schip een lager bolwerk op met naar buiten vallende bruggen, om aan den +voet des torens te komen, en met deze beide werktuigen voeren de +Christenen tot aan den toren. De Saracenen benaauwden de belegeraars +met hunne pijlen, die zij van boven van den toren afschoten, en met het +Grieksche vuur, dat echter door de natte koehuiden weinig werking kon +doen. Gedurende dit gevecht lagen de Patriarch en gezamenlijke +Geestelijken op de knieën, hieven de gevouwene handen ten hemel, +en riepen God, doch inzonderheid Maria en St. Bartholomeus (het was +juist Bartholomeus-dag) om hulpe aan. Eindelijk gelukte het den +Christenen uit het bovenste bolwerk ladders op den toren te werpen. +Hendrik, een Luikenaar, en Haije, een Fries van Fivelingo uit +Groningerland, waren de eersten, die den toren beklommen. De eerste had +eene zware kolf en de laatste een ijzeren dorschvlegel, die met ijzeren +ringen aan elkander gezet en versterkt was, in de hand. Elke slag gold +eenen gekneusden kop, ontwrichten arm of stukken geslagen beenen; zoo +maaiden zij regts en links om zich henen, en maakten ruimte voor hunne +makkers. De Saracenen, die van boven van den toren naar beneden +gedrongen waren, wierpen Grieksch vuur uit, waardoor de Christenen zoo +bestookt werden, dat zij den toren weder moesten verlaten. Daar evenwel +de vijand ook den toren verlaten had, zoo kreeg het andere schip met +het lage bolwerk lucht. Men wierp de bruggen uit, en naderde den toren +van onderen. Als zij nu met alle magt op de poort aanvielen om die met +geweld te doen bezwijken, gaven de Saracenen den toren bij verdrag +over. Eenige buitenlandsche Schrijvers voegen hierbij, dat het groote +schip van voren met eene sterke ijzeren zaag is voorzien geweest, en +dat de ketting, door tegen haar <span class="pagenum">[<a id="pb382" +href="#pb382" name="pb382">382</a>]</span>met volle zeilen aan te +varen, is gesprongen<a class="noteref" id="xd20e8052src" href= +"#xd20e8052" name="xd20e8052src">64</a>.</p> +<p>Toen de Christenen den toren hadden, werd ook spoedig daarop de +voorstad bemagtigd; doch de stad zelve konden zij nog niet bemeesteren, +omdat zij bestendig uit het leger des Sultans Meleddin<a class= +"noteref" id="xd20e8072src" href="#xd20e8072" name= +"xd20e8072src">65</a> toevoer en ondersteuning ontving<span class= +"corr" id="xd20e8079" title="Niet in bron">.</span> Het Christen-leger +had ook veel te lijden van overstrooming des Nijls, waarom vast- en +biddagen werden ingesteld. Toen de Nijl naderhand binnen zijne oevers +terug trad, vernielden de Duitsche Kruisbroeders eene schipbrug, over +welke de belegerden toevoer ontvingen uit het Saraceensch +leger<span class="corr" id="xd20e8082" title="Niet in bron">.</span> +Toen wies der Christenen moed; zij wierpen zich tusschen het leger des +Sultans en de stad, en vielen hem eindelijk nu eens gelukkig, dan eens +ongelukkig, zelfs in zijn leger aan. De Sultan werd deze kwellingen +eindelijk moede, en bood den Christenen het vrije bezit van Palestina, +het kruis des Heilands, het ontslag der Christen-gevangenen en een +eeuwigen vrede aan. Het Kruisleger en vooral de Duitschers en Franschen +lieten zich het aanbod gaarne welgevallen, maar de Pauselijke Legaat +protesteerde en verlangde de geheele uitroeijing der Saracenen en +Turken. Deze zielenherders kregen eindelijk bij de Christelijke schapen +gehoor, men vocht nog een tijdlang met de ongeloovigen, en bereikte ten +laatste, op het einde van Aug. 1219, door bemagtiging van Damiate, +<span class="pagenum">[<a id="pb383" href="#pb383" name= +"pb383">383</a>]</span>welke stad schier geheel door de pest was +uitgestorven, het eerste gedeelte hunner wenschen. Natuurlijk viel hier +in deze rijke en weleer volkrijke stad weder kostelijken buit te maken, +dien de Christenen eerlijk onder elkander verdeelden.</p> +<p>Toen Damiate was overgegaan, trok de Sultan naar Cairo terug. Men +hield zich wederzijds langen tijd in dit en het volgende jaar stil, +doch eindelijk beval de Paus tegen den zin der meeste Christenen en +zelfs van Koning Johannes den vijand te vervolgen. Dit bevel kwam ter +kwader uur, daar de Nijl overstroomde, en groote verwoesting in het +Christenleger aanrigtte. Nu zagen zich de Christenen genoodzaakt met de +ongeloovigen vrede te sluiten. De vredesvoorwaarden waren deze: de +gevangenen zouden van wederzijden vrijgelaten worden; de Christenen +moesten Damiate ontruimen, en de Sultan moest hun het te voren door +Saladin veroverde Kruis des Heeren uitleveren. Deze was de eindelijke +vrucht des ganschen togts, want in Aug. 1221 werd Damiate weder +overgegeven. Zoo was dan wederom alles verloren, en de Christenen +trokken weder huiswaarts.”</p> +<p>Ik kan niet voorbij hier nog aan te voeren dat de bovengemelde +Olivier dezen Kruistogt in persoon heeft bijgewoond. Misschien is hij +zelf de vervaardiger van het Itinerarium (Reisverhaal) geweest. Uit het +leger voor Damiate heeft hij een brief aan de Abten, Prelaten en +Burgemeesteren (Consuls) in Friesland geschreven. Ik neem hier het +volgende uit over, dat den Friezen tot eer verstrekt:</p> +<p>»De Zegepraler in Israël, van wien alle goede gaven en +volmaakte giften afdalen, heeft uw vroom en in de moeijelijkheden der +vreemdelingschap volhardend volk op aarde groot gemaakt, bereidende hun +een’ triomfwagen, als hebbende eene eeuwige belooning bij +tijdelijken roem verdiend, dewelke zij nooit zullen verliezen, indien +zij den ingetreden weg ten einde toe blijven bewandelen. Bij Damiate +immers hebben zij zich door betoon van groote nedrigheid, +milddadigheid, gehoorzaamheid en stoutmoedigheid, bij de Saracenen +geducht, bij de Christenen <span class="pagenum">[<a id="pb384" href= +"#pb384" name="pb384">384</a>]</span>bemind gemaakt. Weshalve wij U, +Prelaten” enz., enz.</p> +<p>»Geschreven bij Damiate op het feest der H. +Kruisverheffing.”</p> +<p>De Patriarch van Jeruzalem gaf den Friezen bij hunnen aftogt eene +loffelijke getuigenis mede, waarin onder anderen het volgende +voorkomt:</p> +<p>—»en nadat zij met ons in Egypte zijn gekomen, hebben +zij veel leeds uitgestaan, zoo ten aanzien van hunne personen als van +hunne geldmiddelen. Wij hebben hen van hunne dienst ontslagen en laten +vertrekken, volgens de toelating door de Roomsche Kerk in de algemeene +kerkvergadering verleend. Wij geven eene loffelijke getuigenis aan het +Friesche Volk, daarom, dat zij eenen braven wandel hebben geleid, en +dapper en vroom gestreden hebben in de dienst van J. C. Weshalve wij u +vermanen en van uwe bescheidenheid in den Heere bidden, dat gij deze +zelfde Friezen, uit hunne vreemdelingschap terugkeerende, in gunst +moogt ontvangen,” enz.—</p> +<p>Zoo veel van dezen togt.</p> +<p>Naauwelijks waren de Kruisvaarders weder te huis gekomen, of de +heilige Vader Honorius II begon reeds weder alarm te blazen. Keizer +Frederik II nam zelf het Kruis aan, doch scheen zich, na den dood van +Honorius, om zijne gelofte weinig te bekommeren; hij werd door den +opvolger van Honorius, Paus Gregorius, in den ban gedaan, trad wakker +met den Heiligen Vader in het strijdperk, en ondernam eindelijk in 1228 +den Kruistogt. Terstond bij zijne aankomst boden hem de Saracenen eenen +10 jarigen wapenstilstand aan, waarbij zij hem Jeruzalem, Nazareth en +Sidon inruimden. Daarop liet hij zich tot Koning van Jeruzalem kroonen, +en keerde terstond daarna terug. Ook aan dezen togt hebben de Friezen +deel genomen, en zoowel de Paus Honorius, als de Keizer Frederik +moedigden de Friezen aan, den togt mede te ondernemen. De Paus streek +den Friezen in eenen brief van 1226 niet weinig honig om den mond. +Onder anderen zegt hij in dien brief:</p> +<p>»Voorwaar, daar de Friezen weleer met onderscheiding +<span class="pagenum">[<a id="pb385" href="#pb385" name= +"pb385">385</a>]</span>in den Kruistogt ter zee den Heere gediend +hebben in de overzeesche landen, zoodat uw gedenkboek van geslacht tot +geslacht met vermelding van uwen lof zal aangehaald worden, zoo hebben +wij noodig en raadzaam gedacht, ulieden als beroemde Kampvechters wel +bijzonder tot het volgen van dezen (togt) te moeten oproepen, vastelijk +hopende en vertrouwende, dat gij, die onder overige volken uitmunt in +grootmoedige dapperheid, den strijd des Heeren mannelijk en met kracht +zult strijden.</p> +<p>»Wij bidden u dan allen enz.”</p> +<p>En Keizer Frederik schrijft onder anderen:</p> +<p>»Want buitenlands is uw krijgsbeleid gevreesd en ondervonden +van die volken, tot welker uitroeijing gij weleer uwe krachten +loffelijk geoefend hebt, terwijl het bloed van uwe martelaren in de +dienst des Kruises geplengd, glansrijk blinkt, en hunne roemrijke +ligchamen door de bezetting en verovering van Damiate herdacht worden. +Ontbrande dan uwe dapperheid!—</p> +<p>»Gegeven te Salerno 1 Febr. 14de Indictie.”—</p> +<p>Olivier kwam ook weder in Mei 1224 in Friesland, en predikte eerst +in Groningen, daarna in Reiderland en in ’t Emderambt het Kruis; +voornamelijk echter hield hij zich te Uttum en Groothuizen (Huttum en +Usum zegt Emo) op, waar hij evenwel weinig uitwerkte. Vervolgens zond +hij door geheel Friesland herderlijke brieven rond, en vermaande de +Friezen met de Denen, Bremers en de Keulenaren, die reeds eene vloot +begonnen uit te rusten, gemeene zaak te maken, terwijl de eerste +bemoeijing der Geestelijken was, om geld voor den te ondernemen +Kruistogt te verzamelen. Onze geschiedschrijver Emo liet zich zelven +daartoe gebruiken, en bragt eene aanzienlijke som bijeen.</p> +<p>Den 22 Mei 1227 gingen de Friesche schepen bij Borkum onder zeil; de +manschap echter leed veel door allerlei gevaar, storm, ziekte en +honger, en kwam, merkelijk ontdaan, eindelijk in Palestina<a class= +"noteref" id="xd20e8123src" href="#xd20e8123" name= +"xd20e8123src">66</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb386" href= +"#pb386" name="pb386">386</a>]</span>Het einde van dezen togt heb ik +reeds boven kortelijk opgegeven.</p> +<p>In het jaar 1247 werd eene groote kerkvergadering te Lyon in +Frankrijk gehouden, op welke nogmaals een heilige krijg tegen de +ongeloovigen werd vastgesteld. Koning Lodewijk de Heilige nam zelf het +Kruis aan, en de Paus zond, op bijzonder verlangen des Konings, den +Bisschop Albert van Riga en Willibrand, een monnik uit het Mentzsche, +naar Friesland, alwaar zij alle Abten, Dekens, Priesters, Edellieden, +regterlijke Beambten en de voornaamste Mannen verzamelden, en hun den +Pauselijken lastbrief voorlazen. Terstond liet zich eene groote menigte +tot dezen togt aanwerven; maar toen den Friezen werd aangekondigd, dat +zij tegen Mei 1248 reeds tot den togt gereed moesten zijn, schreeuwden +allen, dat deze bepaalde tijd veel te kort was. Daarop werd de tijd des +aftogts tot Mei 1249 uitgesteld.</p> +<p>Deze Krijgstogt is voor de Christenen van rampzalige gevolgen +geweest, daar bijna het geheele Christelijke leger in Egypte, deels +door de pest, deels door het zwaard, werd vernield, en de Koning +Lodewijk zelf gevangen genomen. Door klinkende munt en eenen +schandelijken vrede kocht hij zijne vrijheid weder. Of nu de Friezen +dezen togt mede gedaan hebben, en werkelijk uitgezeild zijn of niet, +melden ons de geschiedschrijvers niet<a class="noteref" id= +"xd20e8137src" href="#xd20e8137" name="xd20e8137src">67</a>. +Waarschijnlijk <span class="pagenum">[<a id="pb387" href="#pb387" name= +"pb387">387</a>]</span>hebben de Friezen, daar zij te huis genoeg te +doen hadden, en den nieuw verkozen Roomsch Koning Willem reeds in 1248 +Aken hielpen veroveren, doch daarna met hem in onmin geraakten, en hem, +gelijk uit ’s Konings geschiedenis genoeg bekend is, in de +tegenwoordige provincie Friesland om hals bragten, aan dezen togt geen +deel genomen<a class="noteref" id="xd20e8148src" href="#xd20e8148" +name="xd20e8148src">68</a>.</p> +<p>Zeer aardig herinnert een Bisschop van Syrië in eenen uit +Ptolomais geschreven brief na het jaar 1260 hun aan hunne +pligten<span class="corr" id="xd20e8172" title="Niet in bron">.</span> +Hij noemt zich: »<i lang="la">Frater Thomas de ordine +Praedicatorium, Dominici praesepii et virginalis puerperii custos +indignus, Apostolicae Sedis Legatus.</i>” »Broeder Thomas +van de orde der predikheeren, onwaardige bewaker van de kribbe van +Dominicus en het maagdelijk kraambed, legaat van den Apostolischen +zetel.” Hij meldt daarin (de ruimte laat niet toe, den geheelen +merkwaardiger en kluchtigen brief hier in te lasschen) onder anderen, +dat de Friezen, die voor 10 en meer jaren het Kruis hebben aangenomen, +hunne kruisgeloften gestand doen, en opkomen, of wettige redenen van +hun uitblijven opgeven moeten. Daarbij verzoekt hij de Proosten en +Dekenen de Friesche vrouwen, welke het Kruis hebben aangenomen, den +togt af te raden, dewijl men, helaas, meermalen de treurige ervarenis +heeft gehad, dat door verleidingen des Satans deze vrome vrouwen reeds +aanstonds op weg afschuwelijke hoererij en echtbreuk bedreven hebben. +Wanneer deze goede kinderen slechts zooveel baar geld betaalden, als +hun de reis heen en weder zou kosten, dan konden zij rustig te huis +blijven, en nu besluit hij: <span class="pagenum">[<a id="pb388" href= +"#pb388" name="pb388">388</a>]</span></p> +<p>»Aan alle welke voornoemde vrouwen en anderen, die op +voorzeide wijze mogen verschoond worden, wij uit kracht van de aan ons +door den Apostolischen Stoel verleende volmagt die vergeving van zonden +schenken, welke zij zouden verwerven, zoo zij het Heilige Land in +persoon bezocht hadden.”</p> +<p>Koning Lodewijk nam in 1267 andermaal het Kruis aan, en zond naar +Friesland eenen monnik, Gerhard, om aldaar het Kruis te prediken. Deze +trok geheel Friesland door, doch hield zich den meesten tijd, volgens +getuigenis van den gelijktijdigen Schrijver Menco, in Norden op, alwaar +hij het Jakobiten-Klooster stichtte. Het gelukte hem ten behoeve van +dezen voorgenomen togt den ingezetenen groote sommen gelds uit de beurs +te praten, en een groot getal strijdbare mannen te overreden, zich met +het Kruis te laten teekenen.</p> +<p>Thans werd eene betere orde ingevoerd. Opdat niet wederom allerlei +janhagel den togt mede ondernemen, en zich op kosten van het Kruisleger +mesten, of ook weerlooze vrouwen vervolgens wanorde in het leger +veroorzaken mogten, werd uitdrukkelijk bevolen dat alle vrouwen, zonder +onderscheid, te huis blijven, en ieder Kruissoldaat 7 mark sterling aan +klinkende munt, vervolgens 7 ton boter, een halven os, een ham, een +half mudde meel en zoovele wapens en kleederen, als hij zou noodig +hebben, medenemen moesten.</p> +<p>In 1269, kort voor Paschen, scheepten de Friezen zich in. Zij +verzamelden zich bij Borkum, en moesten daar 20 dagen wegens westelijke +tegenwinden blijven liggen. De uitgeloopene Friesche vloot bestond, +behalve de kleine schepen, uit 50 koggen. Met goeden wind landden zij, +na volgens gewoonte vooraf in eenige havens te zijn binnengevallen, te +Marseille aan. De Koning van Frankrijk had met de Friezen afgesproken +hen tot St. Jan in te wachten; dan daar deze tijd verstreken was, zoo +was de Koning met zijne vloot reeds voor de aankomst der Friezen naar +Tunis afgezeild. De Sultan had een <span class="pagenum">[<a id="pb389" +href="#pb389" name="pb389">389</a>]</span>sterk leger naar Afrika +gezonden, waarom de Koning vreesde, dat de Turken, na den aftogt der +Christen troepen, in Sicilie, Italie, Frankrijk en Spanje eene +afwending zouden maken. Daar ook de Saracenen in Syrië en +Palestina veel ondersteuning en levensmiddelen ontvingen van de +Barbarijsche kusten, zoo achtte hij het voordeelig eerst Tunis te +verwoesten. De Friezen morden over dezen togt, en wilden liever naar +Palestina, doch lieten zich ten laatste door eenen geestelijken +overreden den Koning na te zeilen. Bij hunne aankomst vernamen zij wel, +dat de Koning de Ongeloovigen geslagen en Tunis reeds ingesloten had, +doch tevens dat hij zelf kort daarna aan de pest gestorven was. Op dit +berigt wilden de Friezen oogenblikkelijk weder naar Syrië +afzeilen; dan, daar juist ten zelfden tijde de broeder des overledenen +Konings Lodewijk, de Koning Karel van Napels, met eene versche vloot +aankwam, zoo lieten zij zich bewegen, daar te blijven. De belegering +werd dan ijverig voortgezet; de Saracenen deden eenen uitval op eene +afdeeling Duitschers en Friezen, die verspreid nabij de stad ginds en +herwaarts liepen, om den vijand uit zijne verschansingen te +lokken<span class="corr" id="xd20e8189" title="Niet in bron">.</span> +De Christenen togen aanvankelijk in wanorde terug, maar herstelden zich +weldra weder, rukten als één man tegen den vijand op, en +dreven hem tot eene rivier, die voorbij Tunis stroomt<span class="corr" +id="xd20e8192" title="Niet in bron">.</span> Vele Ongeloovigen +sneuvelden door het zwaard, de meesten echter verdronken in den vloed. +De stad kon door storm niet ligt veroverd worden, omdat de pest in het +Christenleger eene groote verwoesting had aangerigt: desniettemin +werden de belegerden zoo benaauwd, dat zij den Christenen eenen vrede +aanboden. De inhoud der aangenomene vredes-voorwaarden was, dat de +gevangenen van wederzijde bevrijd,—Tunis aan Koning Karel eene +jaarlijksche schatting betalen,—en de Christenen op de +Middellandsche Zee door geene zeeroovers zouden ontrust worden. Het +leger werd daarop ontbonden, en de meeste Italianen en Franschen gingen +weder naar huis; dan de Friezen, Duitschers en Engelschen <span class= +"pagenum">[<a id="pb390" href="#pb390" name= +"pb390">390</a>]</span>vervolgden hunne reis en zeilden naar Palestina. +Onder weg leden zij veel door storm en ziekte, en kwamen in veel +verminderd getal eindelijk te Ptolomais aan, alwaar zij het +Christen-leger in eenen jammerlijken toestand en verderfelijke +oneenigheid aantroffen, welke tweespalt de Saracenen zich ten nutte, en +vele veroveringen hadden gemaakt. Intusschen werden de Friezen door de +Tempelheeren wel ontvangen en kostelijk onthaald: zij werden naar Tyrus +gevoerd, alwaar men aanzienlijke hulptroepen van de Christenheid en +bijzonderlijk van Koning Karel van Napels verwachtte, doch daar deze +uitbleven, zoo kregen ook de Friezen het heimwee. Hunne uit den storm +nog overgeblevene schepen waren zoo jammerlijk gesteld, dat zij geen +zee konden bouwen, zoodat zij zich in vreemde vaartuigen moesten +inschepen, en van elkander afgescheiden, sommigen door Italië, +anderen door Frankrijk afzonderlijk terugkwamen. De meesten echter +hadden hunnen dood in Afrika, in de <span class="corr" id="xd20e8197" +title="Bron: Middellansche">Middellandsche</span> Zee en in Palestina +gevonden, terwijl het geringe in het Vaderland terugkeerend overschot +ledige buidels, hongerige magen en zieke ligchamen mede terugbragt.</p> +<p>Van nu af aan waren de Christenen te zwak om den Turken het spits te +bieden. De eene vesting ging na de andere over. Antiochië, +Cesarea, Joppe en andere steden kwamen in handen der Turken. Ten jare +1291 werden ook Ptolomais, Tyrus en Berytus heroverd. Zoo behielden dus +de Christenen der Latijnsche Kerk, die ter verovering en beheersching +des Heiligen Lands, zoo vele millioenen verspilden, en zoo veel bloeds +deden stroomen, in Palestina geen voet gronds. Paus Nikolaas IV, wien +dit zeer ter harte ging, wekte wel alle geestelijke en wereldlijke +Vorsten tot eenen nieuwen togt op, doch zijne pogingen waren +vruchteloos<a class="noteref" id="xd20e8203src" href="#xd20e8203" name= +"xd20e8203src">69</a>.</p> +<p>Palestina, ontbloot van allen bijstand, verzonk weder <span class= +"pagenum">[<a id="pb391" href="#pb391" name="pb391">391</a>]</span>in +de oude slavernij, die misschien dragelijker was, dan de heerschappij +van teugellooze schraapzuchtige Christenen.—En dit was het einde +der heilige oorlogen of vrome razernij, die omtrent twee honderd jaren +gewoed, en Europa omtrent zeven millioenen menschen en onmetelijke +schatten gekost heeft.</p> +<p>Wat nu het goed en kwaad betreft, het is moeijelijk te beslissen of +de Kruistogten meer voordeel dan nadeel aan Europa hebben toegebragt. +Dus oordeelt er de Duitsche Geleerde <span class="sc">J. G. Mair</span> +over<a class="noteref" id="xd20e8218src" href="#xd20e8218" name= +"xd20e8218src">70</a>. <span class="sc">Heeren</span> is door zijn +onderzoek der gevolgen van de Kruistogten voor Europa<a class="noteref" +id="xd20e8227src" href="#xd20e8227" name="xd20e8227src">71</a> tot het +gunstig resultaat gekomen, dat zij wel niet op eens eene betere wereld +schiepen, maar die voor de nakomelingschap hebben voorbereid.</p> +<p><span class="sc">Wakker van Zon</span> heeft, in zijne <i>Bijdrage +tot de Geschiedenis der Kruisvaarten</i>, voor ons Vaderland daarin +weinig voordeel kunnen vinden, en laat het nadeel ver het overwigt +behouden; zelfs in de heftigheid van zijn betoog uitroepende: +»Rede! Deugd <span class="pagenum">[<a id="pb392" href="#pb392" +name="pb392">392</a>]</span>en Godsdienst! wij leggen op uw heilig +altaar de plegtige en onherroepelijke bekentenis af—, dat de +Kruisvaarten ons Vaderland tot eene bron van onuitrekenbare ellende +verstrekt hebben!”—</p> +<p>Zoo zijn er meerdere gevoelens van geleerden uitgebragt, terwijl die +Schrijvers, welke niet overdrijven, maar den middelweg hebben +bewandeld, zoo als <span class="sc">Heeren</span> en <span class= +"sc">Luden</span>, gewis den voorrang boven anderen verdienen<a class= +"noteref" id="xd20e8262src" href="#xd20e8262" name= +"xd20e8262src">72</a>.</p> +<p>Voor Friesland waren gewis de gevolgen ook van groot belang. De +burgerlijke vrijheid is er zeer door bevorderd: want een slaaf werd +vrij man, en de haat en wraak der aanzienlijke geslachten werden +getemperd. Het werkzame deel des volks werd door den landbouw als +anderszins voor armoede beveiligd, en de zedelijke beschaving zal er +allengs bij gewonnen hebben. De handel in de X eeuw nog in zijne +kindschheid, moet eene eeuw na den aanvang der Kruistogten te Stavoren +reeds tot grooten bloei zijn gekomen: want deze stad en Bolsward tot de +Hanzesteden behoorende, voerden hunne koopwaren naar Brugge, werwaarts +de Lombarden hunne Oostersche goederen bragten, om dezelve zoo door de +Hanzesteden weder in het Noorden te verspreiden. De welvaart, pracht en +weelde der XIII en XIV eeuwen kunnen van deze gevolgen +getuigen.—Kunsten en wetenschappen, altoos met den handel zich +parende, moesten ook wel in Friesland toenemen.—Dan het nadeel +heeft zich ook voor dit gewest geopenbaard, en in de onheilen moest het +dus ook aandeel hebben.</p> +</div> +</div> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb393" href="#pb393" name= +"pb393">393</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb72" class="pageref">72</a>.</p> +<p>Omtrent den jare 1100 was er een voornaam Bouwkunstenaar, zijnde een +Fries, die voor den Bisschop van Utrecht eene fraaije kerk bouwde, doch +misnoegd over deszelfs behandeling, den Bisschop om het leven bragt. +Dit zal het bedoelde geval zijn ’t welk voorkomt in <span class= +"sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. II</i>. 285.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb72" class="pageref">72</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1110</i>. Door dezen strijd en nederlaag bleef de +vrijheid van Oost-Friesland bewaard, en de Friesche Graafschappen +Oostergo en Westergo genoten een aantal jaren rust en vrede.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1119 ontstond</i>. Het verhaal van dezen twist +tusschen Floris II en den Frieschen Edelman Galama is naauwkeurig +opgeteekend door <span class="sc">Gabbema</span> in zijne +<i>Watervloeden</i>, p. 50 en 51, en bij de Kronijkschrijvers met +eenige kleine veranderingen vermeld. <i>Zie Tegenw. Staat van +Friesland, I</i>. 315; <span class="sc">F. Sjoerds</span>, +<i>Jaarb<span class="corr" id="xd20e8337" title="Niet in bron">.</span> +II</i>. 318, welke te regt in <span class="sc">Wagenaar</span> +(<i>II</i>. 213,) verbetert, dat Galama niet in dezen twist is +omgekomen, en ook een eigenlijke <i>Fries</i> geen Westfries +was<span class="corr" id="xd20e8351" title="Niet in bron">.</span> +<span class="sc">Schotanus</span>, van dit voorval niet sprekende, +heeft men de waarheid daarvan betwijfeld, waarom ook welligt +<span class="sc">Cerisier</span> (<i>Geschiedenis der Nederl. I</i>. +214) niet voor de echtheid wil instaan. <span class= +"sc">Bilderdyk</span>, altijd <i>kwaadaardigst</i> tegen <span class= +"sc">Wagenaar</span>, zegt in zijne <i>Gesch. des Vaderl. II</i>. 34: +»<span class="sc">Wagenaar</span>, altijd <i>kwaadaardigst</i> +tegen de braafste <span class="pagenum">[<a id="pb394" href="#pb394" +name="pb394">394</a>]</span>Vorsten, brengt tegen Floris in, »dat +zijne uitmuntendheden van geest en lichaam niet verhinderden, dat de +Edelen dezer landen hunne vrijheden tegen het Grafelijk geweld, dat met +den aanwas van ’s Graven macht meer dan te voren gevoeld werd, +moediglijk verdedigen durfden.”” »En tot bewijs van +dit Grafelijk geweld en het moedig verdedigen van de vrijheden daar +tegen, komt den moedwil van Galama voor den dag.——Het geval +(waar of onwaar, want men twijfelt er aan) is eenvoudig. De Graaf (wien +naar het Leenrecht, als Vorst of wegens den Keizer regeerende, wouden +en wildernissen behooren, en alle jacht die niet afgestaan is) in het +bosch van <i>Kreil</i> (aan den rand der Zuiderzee, die nu dit gedeelte +verzwolgen heeft) jagende, vindt daar jagers van Galama, wien hij als +naar stijle, de daarmeê verbeurde honden ontnemen doet. Galama +verneemt dit, stuift op, zoekt den Graaf in het bosch, spreekt den +Graaf (onbesuisd, zegt <span class="sc">Wagenaar</span>) en onvoeglijk +aan, en bij Floris aanmerking op dien onbehoorlijken toon en taal, valt +hem met den blooten degen op het lijf en doorboort hem den +arm!—Zie daar” enz.; hier volgt weder eene onbehoorlijke +uitval op <span class="sc">Wagenaar</span> en een schampschot op de +onschendbaarheid en wijsheid, gezeten hebbende in de majestueuze +Amsterdammer paruiken.</p> +<p>Dit is dus met een kort woord aan Galama zijn regt ontnomen, hem als +overtreder des Roomschen regts veroordeeld, en Floris geregtvaardigd. +Wij houden het er daarentegen voor, dat het niet bewezen is of Graaf +Floris in het Kreilerwoud iets had te zeggen, en zoo niet, dan +beschouwen wij de daad van Galama (niet gelijk <span class= +"sc">Bilderdyk</span>) als die van een dolleman, maar van een +regtschapen Fries, die zich door geen Hollandschen Graaf naar willekeur +liet regeren en behandelen, hoe deze dan ook het Kreil, Galama’s +eigendom, mogt beschouwen. Waarom dit voorval onder de verdichtselen +geplaatst zou moeten worden, daarvoor kunnen wij geene reden vinden. +<i>Friesch Jierb. 1833</i>, § 22; <i>Bijvoegsels</i> op +<span class="sc">Wagenaar</span>, <i>II</i>. D. bl. 72. <span class= +"pagenum">[<a id="pb395" href="#pb395" name="pb395">395</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1143</i>. In onze kronijk wordt niet vermeld, zoo +als bij andere Schrijvers, dat omstreeks dezen tijd, onder de regering +van Keizer Koenraad III, vele bewoners der tegenwoordige Nederlanden, +op verzoek van den Graaf van Holstein, Adolf, na de verdrijving der +Obodriten, eenige landstreken aan de Elve gingen bewonen, en hoezeer +door deze woeste Wandalen weder aangevallen, met ongehoorde dapperheid +tegen dezen streden, en eindelijk, door den stoutmoedigen Priester +Gerlacus aangepord en voorgegaan, met behulp van ’s Graven volk +de volkomene overwinning behaalden<a class="noteref" id="xd20e8422src" +href="#xd20e8422" name="xd20e8422src">73</a>.</p> +<p>De Graafschappen Oostergo en Westergo werden door dezen Keizer +Koenraad weder aan den Utrechtschen Bisschop geschonken, welke +schenking twee jaren daarna bij eenen giftbrief werd bevestigd. Hoe +echter de Friezen over deze en dergelijke brieven dachten en hunne +vrijheid wisten te handhaven, ziet men beschreven bij <span class= +"sc">Emmius</span>, bijzonder in het VI boek, bl. 103 zijner Friesche +Geschiedenis.</p> +<p>Eenige jaren hierna in 1157, of gelijk <span class= +"sc">Emmius</span> in 1165, is het vermaarde klooster Ludingakerk +bewesten Franeker gesticht, waarvan Wigboldus de eerste Abt is +geworden. Uit deze Abdij, met aanzienlijke landerijen en rijkdommen +begiftigd, en van den Roomsch Koning Willem II met het eiland Flieland +beschonken, kwamen de kloosters van Anjum, Achlum, Oegeklooster en +anderen voort. Tusschen Flieland en Terschelling, toen nog aaneen, +groef men, tot bevordering der aanslijking, om nog al meer voordeelen +te genieten, eene wijde gracht, tegen wil en raad van den verstandigen +Lidlumer Abt, Gerhardus, <span class="pagenum">[<a id="pb396" href= +"#pb396" name="pb396">396</a>]</span>waardoor men de woedende zee het +land vernielen liet, dat noodig was te behouden ter voorkoming van de +latere ellende door storm en vloed ontstaan. <span class="sc">F. +Sjoerds</span>, <i>Jaarb. II</i>. 377; <i>Oudh. en Gest. II</i>. +131.</p> +<p>In 1163 stichtte men het klooster Mariengaard onder Hallum, onder +opzigt en beleid van den waarlijk vromen Pastoor der kerk te Hallum, +Frederik, die daar eerste Abt werd, en de order der Premonstratenzers +omhelsd had. Doordien er een grooter toeloop was dan het klooster +bevatten kon, werd door den Abt, ter plaatse Bartlehiem genoemd in +Tietjerksteradeel, een nonnenklooster, onder den naam <i>Bethlehem</i>, +gebouwd. Onder de waardige Abten die deze kloosters telden, is de +godvruchtige Syardus hoog geroemd. Deze en vele anderen, die het zoo +goed met de godsdienst meenden, waren echter onbestand tegen het +ongeschikte, wanhebbelijk en zedeloos leven der +kloosterlingen.—<i>Oudh. en Gest. I</i>. 385; <i>Tegenw. Staat. +I</i>. 345<span class="corr" id="xd20e8479" title= +"Niet in bron">.</span></p> +<p>In den jare 1165 werd de Abdij Klaarkamp in Dantumadeel gesticht, +onder ’t beheer van den dorpe Rinsumageest, door vrouwe Clara, +eene rijke en godvruchtige weduwe. De Bernardiner of Cistercienzer +monniken, ook naar hunne kleeding witte en zwarte monniken genoemd, die +aanvankelijk om hunnen stichtelijken wandel en goede zeden zeer geroemd +zijn geworden, hebben hetzelve onder den eersten Abt, Eiso betrokken, +en vele kloosters in Friesland en Holland hebben onder deze Abdij +gestaan. De Abt van Klaarkamp had onder de Prelaten ter +Landsvergadering de eerste plaats.</p> +<p>Deze eeuw was dus bijzonder vruchtbaar in het voortbrengen van +Abdijen, Kloosters, geestelijke Gestichten en Kerken<span class="corr" +id="xd20e8486" title="Niet in bron">.</span> In den jare 1182 werd ook +door Sybe van Lidlum met hulpe van Tjalling Donia van Winsum, tusschen +Tjummarum en Oosterbierum, het Lidlumer Klooster gesticht, ’t +welk na verloop van eene halve eeuw is verplaatst. Het was gesteld +onder de order der Reguliere Kanunniken. <i>Oudh. <span class= +"pagenum">[<a id="pb397" href="#pb397" name="pb397">397</a>]</span>en +Gest. II</i>. 162; <span class="sc">Schotanus</span>, <i>Beschryvinge +von Frieslandt</i>, Quarto, p. 311 en verv.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb76" class= +"pageref">76</a>.—A<sup>o</sup> 1170.</p> +<p><i>Omtrent dezen tijd, is</i> <span class="sc">Saake +Reinalda</span>, <i>overleden</i>. De Geschiedenis vermeldt dezen +Potestaat als een kundig, ervaren, braaf, edelmoedig en vredelievend +man, die in allen opzigte, vrij van vooroordeel en ongepaste eerzucht, +het belang zijner landgenoten zoodanig behartigde, dat de Edelen, de +Staten en het Volk hem levenslang tot hunnen Landsheer wilden +verkiezen, welk voorregt hij echter niet begeerde, als strijdig met +zijne beginselen en ’t gebruik der voorvaderen.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb77" class="pageref">77</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1190</i>. Omstreeks dezen tijd vindt men bij de +meeste geschiedschrijvers het eerst gewag gemaakt van Leeuwarden als +stad; doch er zijn er, die beweren, dat reeds ten jare 1149 de stad bij +dien naam zou bekend geweest zijn, daarbij aanhalende de twee brieven +door den Abt Wybaldus geschreven, voorkomende in het <i>Charterboek</i> +van <span class="sc">van Schwartzenberg</span>, <i>I</i>. 76, de een +aan de gemeente van Leeuwarden, houdende klagten over de zorgeloosheid +van vier Priesters aldaar, en de andere aan den Utrechtschen Bisschop, +Heribertus, betrekkelijk den slechten toestand der kerk.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb77" class= +"pageref">77</a>.—A<sup>o</sup> 1192.</p> +<p><i>Als Froonakker en Godsakker</i>. De Tempelschattingen +<span class="pagenum">[<a id="pb398" href="#pb398" name= +"pb398">398</a>]</span>dienden bij de Franken tot onderhoud der +Priesterschap, tot instandhouding van de godsdienst, tot aanschaffing +der offerdieren, tot bekostiging der openbare feesten en tot +verzekering van regt en veiligheid. Wij vinden in de Friesche +geschiedenis der IX en X eeuw ook de Tempelschattingen vermeld, welke +in iedere kapel, op zekere tijden, aan den Hemelkoning moesten worden +opgebragt; en wat betreft het bezit van landgoederen, meren, wouden en +stroomen, dit wordt genoeg opgehelderd uit de, bij de bevestiging des +Christendoms hier te lande, zoo rijkelijk door de Frankische vorsten +weggeschonken goederen, welke ongetwijfeld, voor een groot deel, mede +hiervan afkomstig waren. En zoo is men op het vermoeden gekomen, dat de +<i>Vroonlanden</i> en <i>Vroonakkers</i>, welke hier en daar weleer +aangetroffen werden, van deze landgoederen afkomstig waren, en dat +Franeker daarvan den naam zoude ontleend hebben. Verg. <span class= +"sc">Westendorp</span>, <i>Verhand. over het gebruik der Noordsche +Mythologie</i>, bl. 335.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb82" class= +"pageref">82</a>.—A<sup>o</sup> 1227.</p> +<p><i>Kastelein van Koevorden</i>. Een Kastelein was ambtman over een +regtsgebied; oorspronkelijk <i>kasteelman</i>, praefectus +arcis;—<i>Borchgreve</i>, burggraaf, slotvoogd, enz.—Verg. +den <i>Teuthonista</i> van <span class="sc">G. v. d. Schueren</span> en +<span class="sc">Kiliaan</span>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb85" class= +"pageref">85</a>.—A<sup>o</sup> 1230.</p> +<p><i>In den jaare 1230</i>. Het jaar te voren schrijven de kronijken +van eene groote zonsverduistering, gevolgd door geweldigen hagel, in +welk onweer de Edelman Sixtus Botnia met zijne vrouw zou zijn +omgekomen, alsmede Douwe Galama en Jolke Taijkama. <span class= +"pagenum">[<a id="pb399" href="#pb399" name="pb399">399</a>]</span>Over +den vloed van 1230, zie <span class="sc">Gabbema</span>, +<i>Watervloeden</i>, bl. 70; <span class="sc">Wins.</span> fol. 163; +<span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. II</i>. 543.</p> +<p>In of omtrent dezen tijd vindt men het eerst van de veenen en +turfgraverijen gewag gemaakt.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb86" class= +"pageref">86</a>.—A<sup>o</sup> 1231.</p> +<p><i>Door de Rechters van Upstalsboom</i>. Als hier ter plaatse zeer +gepast, nemen wij een gedeelte over van het belangrijk Overzigt, +geplaatst in het <i>Mengelwerk der Leeuwarder Courant van den 4 October +1831</i>, getiteld: <i>Herinnering aan de Landdagen der Friezen bij +Upstalboom</i>, hoofdzakelijk getrokken uit het werk van <span class= +"sc">T. D. Wiarda</span> over dit onderwerp, en ons medegedeeld door +den kundigen beoefenaar der Friesche Geschiedenis, Taal-, en +Dichtkunde, Mr. <span class="sc">A. Telting</span>, Secretaris der stad +Franeker.</p> +<p>»Buiten de stad <i>Aurick</i> in <i>Oost-Friesland</i> is een +eerwaardige plek, rijk in herinneringen aan de vrijheidsmin en +volkstrouw onzer Friesche Vaderen. Deze plek draagt den naam van +<i>Upstalboom</i> (<i>Upstallisbeam</i>, <i>Opstalbeam</i>). Wij zullen +ons niet verdiepen in de verschillende gevoelens omtrent de afleiding +en beteekenis van dezen naam, dien sommigen voor eene zamenstelling +houden uit <i>Upstalling</i>, d. i. <i>hoveling</i>, eigenlijk <i>een +man uit een oud geslacht</i>, en <i>beam</i> of boom, beteekenende +alzoo een’ boom, waarbij zich de voornaamsten des volks +verzamelen,—anderen samengesteld achten uit <i>up</i> of +<i>öp</i>, <i>staal</i>, <i>boom</i>, d. i. bij den <i>opgerigten +boom</i>,—anderen weder uit <i>up</i> of <i>op</i>, <i>saal</i> +(<i>zaal</i>, de oude benaming van eene plaats, waar men geregt hield) +en <i>boom</i>,—en nog anderen eindelijk uit <i>up</i>, +<i>stoel</i> en <i>beam</i>, d<span class="corr" id="xd20e8718" title= +"Niet in bron">.</span> i. de boom, waar de stoel des gerigts wordt +gehouden. Wij laten de beslissing aan anderen over, maar meenen zooveel +met zekerheid uit dezen naam te mogen opmaken, dat daar een of meerdere +oude boomen hebben gestaan, onder welke zich de regters zullen hebben +<span class="pagenum">[<a id="pb400" href="#pb400" name= +"pb400">400</a>]</span>gezeteld, terwijl de verzamelde afgevaardigden +des volks zich daar om heen zullen hebben geschaard, alles +overeenkomstig de zeden der overige Germanen, die, het voor vrije +mannen onbetamelijk achtende in beslotene plaatsen te vergaderen, +daartoe uitgestrekte vlakten of heilige wouden verkozen. Een uur buiten +Aurick vertoont zich dan ook nog een heuvel, waarop naar luid der +overlevering drie groote eiken plagten te staan, en die algemeen als de +vergaderplaats wordt opgegeven. De landlieden noemen dien heuvel den +<i>Boombarg</i><span class="corr" id="xd20e8726" title= +"Niet in bron">.</span> Men heeft er ten aandenken later eenen grooten +beuk geplant, en de hoogte met eene kleine gracht omgeven. Daar +vergaderden op den eersten Dingsdag na het Pinksterfeest telken jare de +afgevaardigden der zeven Friesche Zeelanden. Men zag er de +geestelijkheid, de edelen en de vrijgeboren mannen uit geheel den Staat +zamenvloeijen, om de belangen des gemeenen Vaderlands voor te staan. De +eerste dagen der bijeenkomst waren der gastvrije vrolijkheid gewijd. +Auricks vrouwen en maagden ontvingen den aankomenden vreemdeling, en +bragten hem den welkomsbeker toe, met den groet: <i>het ghilt eele frye +Fryse</i>! Nog heden dansen hare nakomelingen op den Pinksterdag om den +Meiboom, en zingen haar volkslied:</p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line">»Mayboom, Mayboom, holt die faste,</p> +<p class="line">Morgen krieg wy fremde lue toe gaste!”—</p> +</div> +<p class="firstpar">Wanneer de eerste dagen der gulle vreugde waren +vervlogen, en langzamerhand alle afgevaardigden zich ter bestemder +plaatse hadden vervoegd, ging men over tot de beraadslagingen. Er +werden voorstellen gedaan, en voor te besluiten trok het volk ter +onderlinge beraadslaging, zoo de overlevering wil, naar een nabij +gelegen dorp, dat vandaar den naam van <i>Rahde</i> zou verkregen +hebben. Voor den heuvel liggen twee akkers, nog de <i>Wandelakkers</i> +genaamd, waar men wil, dat de Rigters gedurende deze beraadslagingen +van het volk gewoon waren heen en weêr te wandelen. De besluiten +der vergadering werden in schrift gebragt, en met een zegel voorzien. +Dit zegel stelde voor een’ geharnasd’ man, met eene +<span class="pagenum">[<a id="pb401" href="#pb401" name= +"pb401">401</a>]</span>spies in de regter en een zwaard in de +linkerhand, staande onder een’ bladerrijken boom. Het groote doel +dezer landdagen was,—zoo als blijken kan uit verscheidene wetten, +tot op onze dagen bewaard gebleven, die daar gemaakt zijn,—om in +het belang van het geheele vrije land alle bestaande verschillen +zooveel mogelijk te beslechten, vrede en rust te stichten en te +bewaren, den weêrspanneling desnoods met geweld tot onderwerping +te noodzaken, zich tot gemeenschappelijke weer tegen vreemden aanval +telkens met nieuwe kracht en eendragtigen moed te verbinden, goede en +nuttige wetten in te stellen, de bestaande te herzien en zoo noodig te +verbeteren. De uitvoering der genomene besluiten berustte bij telken +jare op nieuw verkozene regters (zij worden in de <i lang="la">Leges +Upstalbomicae</i> van den jare 1323 § 23 <i lang="la">Judices +Zelandini</i> genoemd, bij <span class="sc">Emo</span> Abt van Werum, +in zijn <i>Chronicon</i>, <i lang="la">Jurati apud Upstallesbome</i>, +ook <i lang="la">Consules terrae</i>). Deze vertegenwoordigden dus de +hoogste magt in de vrije Zeelanden. Wanneer is men het eerst begonnen +deze landdagen te houden?—welke der Friesche Zeelanden hebben +daaraan deel genomen?—en wanneer hebben deze zamenkomsten +opgehouden?—ziet daar drie vragen, die ieder belangstellend lezer +zich al dadelijk voorstelt, en waarop wij kortelijk zullen trachten te +antwoorden.”</p> +<p>Wat nu betreft de eerste vraag, zoo komt het antwoord van den +Schrijver hierop neder, dat, ofschoon men met geene volkomene zekerheid +kan bepalen, wanneer de Upstalboomsche landdagen der Friezen een begin +hebben genomen, men echter met eenige waarschijnlijkheid kan besluiten, +dat zij, zoo al niet door Karel den Grooten zelven ingesteld, toch aan +den door hem te Upstalboom gevestigden regtszetel hunnen oorsprong te +danken hebben, en dat de Friezen al zeer vroeg deze regtsplaats, als in +het midden van Friesland gelegen, tot het houden hunner landdagen bij +uitnemendheid geschikt hebben gerekend. De vroegste vermelding eener +gezagsoefening van de Upstalboomsche Regters vindt men bij <span class= +"sc">Emmius</span> op het jaar 1214 aangeteekend. <span class= +"pagenum">[<a id="pb402" href="#pb402" name="pb402">402</a>]</span></p> +<p>In de eerste tijden namelijk van Karel den Grooten, zullen al de +Friezen van de Maas tot aan den Wezer deel hebben genomen aan die +landdagen. De landen over den Wezer schijnen, vóór de +indeeling van den Frieschen Staat in zeven Zeelanden, te zijn +afgescheiden, en zoo lang nu al deze landen zich in het bezit hunner +vrijheid hebben mogen verheugen, hebben zij ongetwijfeld mede deel +genomen aan de Upstalboomsche vergadering. Wanneer deze zamenkomsten +voor altijd hebben opgehouden kan men met geene zekerheid opgeven; doch +in de eerste helft der vijftiende eeuw, nadat er reeds onderscheidene +beletselen tot het bijeenkomen hadden plaats gehad, door de +dwingelandij van eenige magtige Hovelingen en vele partijschappen +onderling, moet zulks hebben plaats gehad. Zie voorts gemeld Overzigt. +<span class="sc">Schotanus</span>, <i>Fr. Hist.</i> bl. 170 volgg.; +<span class="sc">Harkenr.</span> <i>Oostfr. Oorsp.</i> 125–127; +<span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Besch. I</i>. 62.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb89" class= +"pageref">89</a>.—A<sup>o</sup> 1234.</p> +<p><i>Om de voorrang in ’t offeren.</i> Over dezen twist kan men +vergelijken <i>Oudh. en Gest. II</i>. 275; <i>Teg. Staat, I</i>. 360; +<span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Beschr. I</i>. 499.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb89" class= +"pageref">89</a>.—A<sup>o</sup> 1239.</p> +<p><span class="sc">Sikke Sjaarda</span> of <span class= +"sc">Sjaardema</span>. Over de geschiedenis van den <span class="corr" +id="xd20e8832" title="Bron: achsten">achtsten</span> Potestaat +Sjaerdema en den hier vermelden brief heerscht, eenige duisterheid. +<span class="sc">Emmius</span> (in zijn X Boek, p. 157) verklaart in +twee regels, na den dood van Willem II vermeld te hebben, dat hij +alles, wat in dat gedeelte der historie verhaald wordt van Sicco +Sjaerda, op eene smakelooze, laffe wijze (<i>insipide</i>), niet eens +der vermelding <span class="pagenum">[<a id="pb403" href="#pb403" name= +"pb403">403</a>]</span>waardig acht. <span class="sc">Hamconius</span> +en de kronijk van <span class="sc">O. v. Scharl</span> zwijgen van +dezen Potestaat; doch <span class="sc">van Rhyn</span> in het +meergedacht <i>Nabericht</i> wil deze gebeurtenis niet als ongerijmd +verwerpen. <span class="sc">Winsemius</span> (fol. 169) en <span class= +"sc">Schotanus</span> (40, bl. 100 en 127) verhalen ons de zaak, gelijk +die in onze kronijk voorkomt met inlassching des briefs van Sjaerdema, +welks echtheid evenwel wordt betwijfeld, en door sommigen voor een +valsch stuk gehouden. Bij het onderzoek: <i>Of de Graven van Holland, +regtens, ooit Heeren van Friesland waren</i>, geplaatst in het +<i>Mengelwerk der Leeuwarder Courant van den 25 Junij 1833</i>, heeft +de Schrijver, de Heer <span class="sc">v. Halmael</span>, aangemerkt, +dat de valschheid van dezen brief niet volgt uit de jaarteekening 1239 +bij <span class="sc">Winsemius</span>, daar het, uit het op den anderen +kant der bladzijde gestelde jaartal 1248, genoegzaam blijkt, dat +<i>dertich</i> eene drukfout is, en men <i>veertich</i> lezen moet. Ook +de Hoogleeraar <span class="sc">Ypeij</span>, houdt die dagteekening +voor een misslag; men zie zijne <i>Gesch. der Nederl. Taal, II</i>. +318. <span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Fr. Jaarb. III</i>. 63, wil +den brief in 1254 geschreven hebben, dan dit is niet te +vooronderstellen. Wijders geeft de Schrijver van bovenvermeld onderzoek +nog in bedenking, twee punten: of de Roomsch-Koning den brief, op +welken die van Sjaerdema (zoo hij echt is) een antwoord is, niet +geschreven kan hebben in de hoop, dat de Friezen, schoon daartoe +onverpligt, hem, door bemiddeling van Sjaerdema en behoudens +vergoeding, vrijwillig tot hunnen Potestaat zouden +aannemen:—wijders, of niet beide brieven kunnen gezien hebben op +de Noord-Hollanders of eenigen hunner. Deze Noord-Hollanders kon en +mogt Willem als zijne onderdanen beschouwen, en daarbij rekenen, dat +zijn voorregtsbrief alleen de Friezen tusschen het Flie en de Lauwers +(of die, welke ten westen door het Flie begrensd werden) betrof; en +Sjaerdema kon evenzeer die Friezen, als onder zijn Potestaatschap +behoorende, aanmerken, daar zij toch van oudsher Friezen geweest waren, +en zich der Hollandsche heerschappij niet onderwerpen wilden. Dit +laatste schijnt mij wat eene zeer <span class="pagenum">[<a id="pb404" +href="#pb404" name="pb404">404</a>]</span>milde uitlegging, doch +overigens hebben de bedenkingen, mijns inziens, zeer veel grond, en ik +vind er geene zwarigheid in, het daarvoor te houden, dat Sjaerdema +weigerde den Koning behulpzaam te zijn, om Friesland onder zijn beheer +te krijgen: Sjaerdema moge hem als Keizer, en zoodanig als Souverein +over Friesland erkend hebben, dan wilde hem niet huldigen als +bijzonderen Heer of Graaf van deze Provincie. En er was een man van +dapperen moede, zoo als <span class="sc">Schotanus</span> (<i>Fr. +Hist.</i> bl. 118) hem noemt, noodig, om de listige aanslagen en +heimelijke ondernemingen van vermogende tegenstanders stout en krachtig +het hoofd te bieden, ten einde het eenmaal aangenomen beginsel, door +geen vreemden zich te laten regeren, vast te houden en te doen +gelden.</p> +<p>In den jare 1248 heeft Willem II de Bulle van van Karel, of het als +zoodanig genoemd stuk, hem door de Friezen aangeboden, met zijne +vrijheden en voorregten bekrachtigd, hoewel hij dat stuk niet in zijnen +Voorregtsbrief heeft ingelascht. Dat de Friezen in de verovering van +Aken, het gewigtigst deel hebben gehad, lijdt geen twijfel, hoezeer dan +ook <span class="sc">Bilderdyk</span> hiervan evenmin als van den +Voorregtsbrief eenig gewag maakt<a class="noteref" id="xd20e8908src" +href="#xd20e8908" name="xd20e8908src">74</a>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb95" class= +"pageref">95</a>.—A<sup>o</sup> 1263.</p> +<p><i>De kerk van het vermaarde klooster St. Bernard.</i> Deze kerk was +50 schreden lang en 25 breed. In <span class="pagenum">[<a id="pb405" +href="#pb405" name="pb405">405</a>]</span>het midden stelde men aan +iederen kant nog een gebouw, ieder van 25 schreden lang en 24 breed. +Het gebouw rustte op 26 pilaren, en het hooge verwufsel daarenboven +werd ondersteund door een aantal pilasters. Een groot en prachtig +altaar stond in ’t midden en elf anderen in evenveel sierlijke +kapellen; van binnen was alles even kostbaar en luisterrijk.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb95" class= +"pageref">95</a>.—A<sup>o</sup> 1268.</p> +<p><i>D’r Ylst</i>, verkorting voor Ter Ylst, volgens +<span class="sc">Emmius</span>, is de regte naam <i>Yleke</i> of +<i>Ylk</i>, daarna veranderd in <i>Yltz</i> en voorts in +<i>Ylst</i>.</p> +<p>Dat Ylst van ouds welvarender was dan Sneek, en toen dit laatste nog +een dorp was, reeds tot eene stad werd verheven, heeft veel schijn, en +wordt door <span class="sc">v. Rhyn</span> (<i>Oudh. en Gest. II</i>. +77), tegen <span class="sc">Emmius</span> aan, niet verworpen. In 1268 +was Sneek nog eene buurt of gehucht.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb96" class="pageref">96</a>.</p> +<p><i>In 1270 is te Bolswert het Broereklooster.</i> Reeds in de +achtste eeuw wil men dat Bolsward gesticht zoude zijn, welke stad +ongetwijfeld tot eene hooge oudheid opklimt. Eenige Edelen en +godvruchtige lieden bouwden dit klooster der Minderbroeders, waarvan de +kerk in ’t jaar 1281 werd gesticht, eerst door Gaudenten, +Franciskaner Monniken en naderhand door Observanten bewoond, die zich +naar de hervorming regelden.—<span class="sc">Schot.</span> +<i>Fr. Hist.</i> bl. 348; <i>Oudh. en Gest. II</i>. 11.</p> +<p>In den jare 1503 brandde het klooster af, doch het schijnt naderhand +weder opgebouwd. <span class="pagenum">[<a id="pb406" href="#pb406" +name="pb406">406</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb96" class= +"pageref">96</a>.—A<sup>o</sup> 1273.</p> +<p><i>Als ook een groote hongersnood.</i> Deze was een gevolg, deels +van de schaarschheid van geld, door de kruistogten veroorzaakt, deels +door de veepest en de slechte oogsten, maar ook door het bevel des +Munsterschen Bisschops, Gerard, om geene jaarmarkten te houden en allen +handel te staken, zoodat niemand van de Friezen vee, boter en kaas +wilde koopen; daarenboven kwam er van den overvloed van granen uit de +Oostzee niets over, daar ook de uitvoer zwaar belast werd. De ellende +steeg dus ten hoogsten top, en vele menschen stierven den hongerdood; +de liefdadigheid van sommige kloosterlingen alleen behield nog den +verarmden het leven. Die te voren hunne eigene landen bebouwden, +moesten in de dorpen gaan bedelen, of voor den kost in de steden en +voor de kloosters dienen. In de herfst steeg de nood ten top, een groot +aantal leefden van distels en zeker kruid, hondribbe +genoemd.—Verg. <span class="sc">West.</span> <i>Jaarb. I</i>. +356; <span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. III</i>. 101.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb97" class="pageref">97</a>.</p> +<p><i>Omtrent den jaare 1280.</i> De ware oorsprong der oude +Partijschappen, zoo in Friesland als andere Provincien en Landstreken, +is veelal met de oudheid zelve verdwenen, en de waarheid dus moeijelijk +uit te vinden. Vele zorgvolle nasporingen leveren dikwijls geringe +uitkomsten, want na het lezen en herlezen moet men nog vaak zijn +toevlugt nemen tot gissingen, en met een: »het komt mij, +behoudens beter, dus of zoo voor,” besluiten. Ook met betrekking +tot den eigenlijken aanleg en oorsprong der noodlottige verdeeldheden +tusschen de <i>Vetkoopers</i> en <i>Schieringers</i> bleef mijn +onderzoek zonder gewenscht <span class="pagenum">[<a id="pb407" href= +"#pb407" name="pb407">407</a>]</span>gevolg, daar ik hiervan een kort +verslag had willen geven, hoewel het niet dadelijk of noodwendig tot de +Bijvoegsels dezer Kronijk behoort: het zoude echter tot inlichting goed +te stade gekomen zijn. Het een en ander, hoe gebrekkig, wil ik deswege +mededeelen.</p> +<p><span class="sc">Jancko Douwama</span>, voornaam Friesch Edelman uit +het begin der XVI eeuw, geboren te Oldeboorn, een man, zoo als +<span class="sc">Schotanus</span> zegt (<i>Fr. Hist.</i> p. 617) +»van voortreffelijk verstand, groot van moede, een groot +beminnaar der vaderlandsche vrijheid, kloek van beleid; voorspoed en +tegenspoed met een gezet en wijs hart kunnende dragen, en die een beter +lot verdiend had, dan in eene gevangenis zijn leven te laten,” +heeft te Vilvoorden in den kerker, verstoken van eenig gebruik van +boeken of papieren, uit zijn geheugen over de Geschiedenis van +Friesland, bepaaldelijk ook van zijnen tijd, een geschrift +zamengesteld, getiteld: <span class="sc">Boeck der Partijen</span>, +waarin hij, afwijkende van anderen, over de <i>Vetkoopers</i> en +<i>Schieringers</i> dit vermeld<a class="noteref" id="xd20e9072src" +href="#xd20e9072" name="xd20e9072src">75</a>:</p> +<div class="blockquote"> +<p class="firstpar xd20e102"><i><span class="sc">van den Anfanck der +Falsche Partije</span></i></p> +<p class="xd20e102">VAN</p> +<p class="xd20e102"><b>FRIESLANT</b>.</p> +</div> +<p>»Als in <i>Hollant</i> then ersten alsulcke commocie +anfanckelijcken vp gestanden were, bij de welcke <span class= +"pagenum">[<a id="pb408" href="#pb408" name= +"pb408">408</a>]</span>dattz vast in de landen al misselijck to ginck, +se funden then ersten geen groet wederstant, so begosten daer in +<i>Frieslant</i> oeck voel volcx nae to lusteren; ende dat concept, in +<i>Hollant</i> an gehewen, dochten hoer to mael goet ende wijslijck +gedaen to wesen; doer de welcke dat voele armen luden bij en ander +voergadderden. Dan se wolden niet worden genoempt <i>Hoecken</i>, +angeseen datse gene fiskers weren; oeck so dochten hoer dat to wesen +een smaetlijcke name; en oeck wolden se dat so gewaltlijcken niet doen, +alst in <i>Hollant</i> angehewen were; dan vnderstunden den rijcke +luden met goede woerden to vnderwijsen, dattz also voer Godt ende de +Werlt behoerden: Wel bet dan de ander in goet vermochten, dat he +sculdich were to helpen ende to bate to comen den armen, om sijn armoet +to verhoeden. Dan de rijcke luden wolden daer niet nae hoeren, doer de +welcke dat de arme vast met de rijcke in de kiste begosten to tasten. +Doen het daer hen quam, dat se de rijcke begosten in der taske to +tasten, doen funden se hulp genoech; want daer voel Herscapen an de +landen weren, den gewoentlijcken weren met hoer nabueren to to tasten; +als se nv alsulcken oersaecke ende hulp hadden, doen sumeden se hoer +niet te tijdt, dattz hoer gheboeren mochten. Ende den rijcken luden +worden genoempt <i>Fetcopers</i>, ende dat daer vmme, dat se wal +hadden, en fette waer vermochten to koepen; en dan gaewen den rijcke +luden de arme weder een naeme, en noembden se <i>Scirongen</i>, ende +dat daer vmme, dat se erst met goede woerden vnderstanden hadden to +doen, datse nae met gewalt deden; want <i>Sckijren</i> is vp de +Friesche spraeke so voele gesecht als <i>spreken</i>; <i>Scirong</i> is +so voele als een <i>relaes</i>; <i>Scirongen</i> is so voele gesecht +als <i>voele groten woerden</i>. Nv ist waer, he behoert oeck wal to +konnen spreken, de een anders goet wil hebben, sunder daer wat willen +weder tegen gewen, dan allene woerden.”</p> +<p><span class="sc">Gabbema</span>, in zijn <i>Verhaal van +Leeuwaarden</i> (bl. 16 en 17), geeft hiervan eene verklaring, en een +bladzijde <span class="pagenum">[<a id="pb409" href="#pb409" name= +"pb409">409</a>]</span>vroeger een verhaal van eene andere oorzaak der +Partijschappen en beteekenis der woorden. Dit verhaal echter, ook bij +andere Schrijvers vermeld, alsof op zekeren maaltijd door den twist +tusschen twee kooplieden, over de keuze van den Sievard of Zedemeester +(thans zouden wij Ceremoniemeester <span class="corr" id="xd20e9148" +title="Bron: zeggende,">zeggen),</span> de eerste aanleiding daartoe +gegeven zou<a id="xd20e9151" name="xd20e9151"></a> hebben, vindt geen +algemeenen bijval.</p> +<p>Wanneer men nu de geschiedenis dier tijden raadpleegt, en tot den +oorsprong en aanleg der ongelukkige factie eenigzins wil besluiten, +komt, mijns oordeels, het resultaat hierop neder: dat de reeds vroeg +ontstane twisten tusschen verschillende adellijke of aanzienlijke +familien, zoo als die van Albada en Renalda, Gerbranda, Gratinga en +Douwe van Harns en andere Grooten, ter oorzake van den voorrang in het +offeren, uit hoogmoed, heerschzucht en ongebondenheid, aangeblazen door +bedorven Geestelijken, werkeloosheid en slapheid der Justitie, en +vernedering en onregt den minderen aangedaan, de eerste aanleiding tot, +en door den haat en veete onderling, dadelijk voedsel hebben gegeven, +aan de ongelukkigste en ellendigste der partijschappen, de grootste der +rampen, die ooit een land en volk treffen kan, den +<i>Burgeroorlog</i>.</p> +<p>De algemeene verbittering der adellijke geslachten onderling; de +aanmatiging van rijke en magtige Edelen en Grooten; de verheffing van +dezen in de eerste ambten en betrekkingen, waarvan men zich had meester +gemaakt; daar bij vernedering en onderdrukking van den niet rijken Adel +en de Patriciers, worden steeds, en te regte, als de grondslagen van +alle partijschappen gesteld, hoezeer dan ook eenig ander doel of +oogmerk werd voorgewend, en men eene geheel andere kleur aan zijne +handelingen trachtte te geven<a class="noteref" id="xd20e9160src" href= +"#xd20e9160" name="xd20e9160src">76</a>. Vandaar dat vele Edelen en +aanzienlijken, niet uit algemeen, maar uit eigen belang, uit +<span class="pagenum">[<a id="pb410" href="#pb410" name= +"pb410">410</a>]</span>nijd, afgunst en wraakzucht den burgertwist +begonnen, en zich aan het hoofd stelden, en eindelijk steden en +landschappen, Landsheeren en Vorsten daarin deden deelen.—Men +leze ter bevestiging de historie van de Hoekschen en Kabeljaauwschen in +Holland, der Heeckerens en Bronckhorsten in Gelderland, der Lokhorsten +en Lichtenbergers in Utrecht, der Blaauwvoetsche en Isengrine factie in +Vlaanderen, der Guelfen en Gibellinen in Italië, van de Roode en +Witte Roos in Engeland, en zoo vele anderen.</p> +<p>Zoo zal het dan ook wel in Friesland zijn geweest: want al ware eens +de minder aanzienlijke stand of ’t gemeene volk aanlegger van +deze partijschappen geworden, tot welke stelling bij enkele Schrijvers +aanleiding wordt gegeven, zonder hoofden van magt en aanzien zouden +dezelve geen voortgang hebben gehad. Tegen de invallen der Noormannen, +ter beveiliging van watervloeden, en uit hoofde van den toenemenden +overvloed en weelde der ingezetenen, was het getal der aanvankelijk +gebouwde steenen huizen of stinzen aanmerkelijk vermeerderd<a class= +"noteref" id="xd20e9173src" href="#xd20e9173" name= +"xd20e9173src">77</a>. Zij werden nu ook bijzonder tot betere en +sterkere vestingen gemaakt, om als Fries Heer tegen den aanvaller zich +te beveiligen, of zijn gezag eens regt te doen gelden. Koophandel en +fabrijken waren naar den aard der tijden, vooral onder den burgerstand, +in vollen bloei, en de hooggeschatte vrijheid was aller leus. Rijkdom, +magt, eer en aanzien baarden, zoo als altijd, nijd, afgunst en +overmoed, terwijl <span class="pagenum">[<a id="pb411" href="#pb411" +name="pb411">411</a>]</span>dezen door regeringloosheid en verwarring +geen teugel vonden. Elke vrije Fries van aanzien kon toch niet dulden, +dat een ander boven hem verheven werd of den meester speelde: wie der +eigenerfden kon voor den anderen bukken, en welk adellijk geslacht zou +aan het ander den voorrang toekennen? Zoo groeiden wrok en wrevel tot +eene hatelijke vijandschap aan; onderlinge tweespalt en verdeeldheid +deden den zwakkeren bijstand zoeken tegen den aanval der sterkeren: zoo +vormden zich geweldige partijen, en elke beleediging, elke twist, elke +kwetsing der eere moest met veel bloeds worden uitgewischt, niet tot +vernietiging der verdeeldheden, maar om al weder den grondslag te +leggen van nieuwen haat en vervolging. Dus werd de woede en vijandschap +der verschillende partijen ontzettend in die tijden: want men gunde den +andersdenkende licht noch leven, totdat na twee volle eeuwen van roof, +moord en verwoesting, verlies van goed, bloed en vrijheid het eindelijk +loon was der Friezen voor hunne boosheid en dwaasheden.</p> +<p>De Edelen in Oostergo behoorden in den aanvang tot de partij der +<i>Vetkoopers</i>, die zich over de Lauwers vrienden en bondgenooten +kozen, en met Groningen zich vereenigden. De Adel in Westergo vormde +hoofdzakelijk de <i>Schieringer</i>-partij, die bij de Hollanders +ondersteuning zocht. Evenwel voegden zich verschillende geslachten uit +de beide Goën, dan tot deze, dan tot gene partij; zelfs +familiën verdeelden zich, en dit gaf derzelver leden nieuw voedsel +tot scheuring en bederving. De factiën zelve volgden dus geen vast +stelsel van staatkunde, of trokken voor het algemeen welzijn, naar elks +verschillend gevoelen, partij; maar wanneer zij door buitenlandschen +aanval werden bedreigd of overvallen door anderen, dan wapenden zij +zich algemeen tegen den uitheemschen vijand. De <i>Schieringers</i> +hebben over ’t algemeen geijverd voor de aloude Friesche vrijheid +en onafhankelijkheid, als afkeerig van vreemde magt en invloed; +daarentegen zochten later de <i>Vetkoopers</i> de inzigten der +Hollandsche Graven te begunstigen. <span class="pagenum">[<a id="pb412" +href="#pb412" name="pb412">412</a>]</span>Gedurende het laatste +gedeelte der veertiende en ’t begin der vijftiende eeuw stond de +stad Groningen aan het hoofd der <i>Schieringers</i><span class="corr" +id="xd20e9205" title="Niet in bron">.</span> In 1491 echter sloten de +<i>Vetkoopers</i> met die stad een verbond, waarbij aan haar groote +magt over een deel van Friesland gegeven werd.</p> +<p>In dezen tijd stonden de <i>Vetkoopers</i> ook in verbindtenis met +de Kabeljaauwschen in Holland<a class="noteref" id="xd20e9216src" href= +"#xd20e9216" name="xd20e9216src">78</a>.</p> +<p>Wat nu den naamsoorsprong betreft, deze is onzeker, en heeft tot +verschillende gissingen aanleiding gegeven. Men zie daarover de +aangehaalde Schrijvers, welke echter geen genoegzame gronden opgeven, +om tot eenige zekerheid te besluiten<span class="corr" id="xd20e9236" +title="Niet in bron">.</span> Alle verklaringen echter vereenigen zich +hoofdzakelijk in dit punt, dat door <i>Vetkoopers</i> aanzienlijke en +vermogende personen worden aangeduid, en door <i>Schieringers</i> de +minder begoedigden en geringeren stand. De geleerde <span class= +"sc">Westendorp</span> (<i>Jaarb. I</i>. 355 en 356) voegt hier deze +opmerking bij: »dat men eenen man met een voorkomen van rijkdom +en gezag, ook thans nog eenen <i>Vetkooper</i>, en iemand, die +tamelijk, doch zuiver gekleed is, zonder eenig voorkomen, <i>Schier</i> +noemt. Zoo zegt men hier (in de Provincie Groningen) nog dagelijks: het +is een heele <i>Vetkooper</i>, en hij is <i>hemmel</i> en +<i>schier</i>; of ook: hij zit er goed, en, hij heeft eenen +<i>schieren</i> boedel, dat is, een’ <span class= +"pagenum">[<a id="pb413" href="#pb413" name= +"pb413">413</a>]</span>boedel zonder schulden.” In onze Provincie +zegt men wel: <i>hemmel</i> of <i>hemel</i> en <i>schien</i>, +beteekenende: <i>zindelijk</i>, <i>proper</i> (hoewel behoeftig) en +<i>schoon</i>. <i>Schier</i> beteekent altoos <i>graauw</i>, +<i>grijs</i>. Verg. <span class="sc">Wassenbergh</span>, +<i>Idioticon</i>, en <span class="sc">Epkema</span>, +<i>Woordenboek</i>.</p> +<p>Een der merkteekenen van onderkenning schijnt in het aanleggen der +turven aan den haard geweest te zijn, leggende de een het vuur boven en +de ander hetzelve onder.</p> +<p>Bij hunne gastmalen, dus wordt verhaald, werd steeds een bedekte +schotel op tafel gebragt, en na met eenen dronk indachtig te zijn +geweest aan de de verslagen Bondgenooten, na vermelding der +heldendaden, aanvuring en vernieuwing van ’t eedverbond, ontdekte +men den schotel, waarin de Zelen lagen, waarmede de opgegeten ossen +waren gebonden geweest, tot herinnering, dat het weder tijd was op +nieuwen roof en buit uit te gaan. Dit noemde men in onze landtaal: +’t <span class="sc">Horspil in de patele</span>. Over de +beteekenis van ’t woord <i>Horspil</i> hebben de taalgeleerden +getwist. In het zeer zeldzaam geworden Geschriftje: <i>Nuttigheid van +de Taalkennis der Middeleeuwen, alsmede van die der oude Vriesen</i>, +door <span class="sc">A. ten Broecke Hoekstra</span> (denkelijk in +’t jaar 1814 uitgegeven), p. 22 en 23, vinden wij het +volgende:</p> +<p>»<i>Horspil in de patele</i>, dus noemde men de Koezelen, +welke de Schieringers en Vetkoopers, bij het eindigen der maaltijden, +in den schotel legden, om hunne vrienden en dischgenooten weder tot +nieuwen roof uit te noodigen.—<span class="sc">V. Rooy</span> +vermoedt, dat <i>Hors</i> in het Oud-Vriesch eene algemeene benoeming +van <i>groot vee</i> geweest zij, en dus zoo wel eenen <i>os</i> of +eene <i>koe</i>, als een <i>paard</i>, beteekend hebbe.—Het is +mij onbegrijpelijk, hoe dat men, zoo weinig met der +taalsoorspronkelijkheid eens Lands bekend, aan uitleggingen van die +natuur zich wage; maar mijne verwondering rijst ten top, wanneer men, +daar de uitlegging er bijgevoegd, en door den Schrijver zelven +aangevoerd wordt, naar de beteekenis des woords gaat +rondtasten.”</p> +<p>»<i>Horspil</i> is eene verkorte uitspraak en schrijving +<span class="pagenum">[<a id="pb414" href="#pb414" name= +"pb414">414</a>]</span>van <i>horn-spil</i>: <i>horn</i> is hoorn, of +horen, cornu; en <i>spil, spel</i>, gereedschap, hier de <i>zelen</i>, +ook in Vriesland <i>horn-touwen</i> genoemd: zoo zegt men mede aldaar +<i>tornbeyen</i> (spreek uit <i>toân-beyen</i>) en dit voor +<i>thorn beyen, doren-bessen, braambessen</i>: de <i>ky bornje</i> +(spreek uit <i>boânje</i>) dat is: de koeijen bornen, +wateren<span class="corr" id="xd20e9394" title= +"Niet in bron">.</span>”</p> +<p>De geleerde Friesche Taalkenner <span class="sc">J. H. +Halbertsma</span> gaf mij hierop deze bedenking: »Deze uitlegging +van den heer <span class="sc">Hoekstra</span> voldoet niet volkomen aan +eenen taalkenner. In lettergrepen die met <i>rn</i> eindigen, laat de +Fries de <i>r</i> vallen, en houdt de <i>n</i>, gelijk in +<i>thoán, boán-je, koán</i> in plaats van +<i>thoarn, boarnje, koarn</i> (garst). In <i>hornspil</i> daarentegen +zou de <i>n</i> verdwenen en de <i>r</i> overgebleven zijn, waarvan ik +geen tweede voorbeeld in de Friesche taal ken. Indien men onderstellen +mag dat <span class="sc">Hamconius</span>, en in navolging <span class= +"sc">Gabbema</span>, met zijne gewone onnaauwkeurigheid in taalkundige +onderwerpen, <i>Hornspil</i> in <i>Horspil</i> bedorven hebben, is de +verklaring van <span class="sc">Hoekstra</span> volkomen juist. In +<i>hoernes hluud</i>, hoornen geluid (<i>Oude Fr. Wetten</i>, bl. 254), +<i>hornfia</i>, horenvee (<i>Chart. I</i>. 342), <i>hoernleggher</i>, +horenleger (<i>Chart. I</i>. 517), ziet men dat de <i>n</i> nooit van +haren post wijkt.”</p> +<p>Bij <span class="sc">v. Alkemade</span>, in <i>Nederl. +Displegtigheden, I</i>. 466, volgg., wordt hierover gehandeld, doch +hieruit zal men weinig licht scheppen, daar de Schrijver <i>Horspil</i> +voor <i>Paarde-tuig</i> of <i>toom</i> verklaard hebbende, met de +<i>koezelen</i> geen weg weet.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb100" class="pageref">100</a>.</p> +<p><i>Omtrent den jaare 1303.</i> Wij laten deze luchtverschijningen en +bloedregens, niet alleen bij <span class="sc">O. van Scharl</span> en +<span class="sc">Winsemius</span>, maar ook door <span class= +"sc">Schotanus</span> (fol. 164, quarto bl. 179) vermeld, daar; doch +zeker is het, dat deze en volgende jaren allernoodlottigst <span class= +"pagenum">[<a id="pb415" href="#pb415" name="pb415">415</a>]</span>voor +dit gewest waren; want de woede der Vetkooper- en Schieringer-partijen +steeg zoo hoog, dat men noch op weg, noch in huis of elders, bijna meer +veilig was. Het regt van den <span class="corr" id="xd20e9509" title= +"Bron: serkste">sterkste</span> gold alleen: teugelloos en wreedaardig +woelde men in zijnen ontzindheid voort, en spaarde geene jaren of +kunne; vooral de rijke huislieden waren in den dollen moedwil meesters +boven allen, waar het op moorden, branden en doodslaan aankwam. En +onder al dit kwaad, dat de menschen elkander brouwden, steeg de druk +der tijden nog hooger en hooger, daar geweldige regens en onweders de +vruchten <span class="corr" id="xd20e9513" title= +"Bron: der landbouw">van den landbouw</span> vernielden, waardoor kort +daarna dure tijden, groote hongersnood en pestziekten volgden. Dit +alles wordt ook beschreven in de kronijk van <span class="sc">Worp van +Thabor</span>. Zie voorts <span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. +III</i>. 219 volgg.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb101" class= +"pageref">101</a>.—A<sup>o</sup> 1306.</p> +<p><i>Omtrent dezen tijd heeft J. Flieterp.</i> Zie onze aanteekeningen +op bl. 286, 288 en 359.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb101" class="pageref">101</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1313 is de Landsheer Martena overleden.</i> Met den +dood van dezen braven Landsvader vermeerderde ook Frieslands ramp en +onheil; want met de twisten der Regters, die eene wijle tijds het land +bestuurden, namen de ondeugden der kerkelijken en wereldlijken toe; en +waar de geestelijkheid alleen voor haar staatkundig belang ijvert, gaat +regt en godsdienst te gelijk verloren. Men nam dus tot Upstalboom zijn +toevlugt, dat aanvankelijk een beteren toestand beloofde; doch toen de +partijgeest, onder den schijn van vrijheidszucht, weder <span class= +"pagenum">[<a id="pb416" href="#pb416" name="pb416">416</a>]</span>het +booze hoofd opwaarts stak, was het een jammer zonder einde.</p> +<p>In dit jaar werd aan de kerk te Ylst de eere gegund, om voor +dengenen die haar in bedevaart bezocht aflaat van zonden te schenken, +met al de gebruikelijke plegtigheden; dan ook door deze en andere +bijgeloovigheden was geen razende partijschap te dempen, waren geene +driften te koelen. Men zie den Aflaatsbrief in ’t <i>Charterb. +I</i>. 151. De kronijken verhalen vele schrikkelijke gebeurtenissen en +wonderen, in dezen tijd van hongersnood en ellende voorgevallen. Zie +ook <span class="sc">Westendorp</span>, <i>Jaarb. II</i>. +102–109.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb102" class= +"pageref">102</a>.—A<sup>o</sup> 1318.</p> +<p><i>In dezen tijd was Stavoren in het verbond der Anseesteden.</i> +Het merkwaardig Hanzee-verbond moet gesloten zijn aanvankelijk tusschen +de steden Lubek en Hamburg, in 1241, ter beveiliging van den zee- en +landhandel, destijds door roovers en vrijbuiters belemmerd en +benadeeld. Een aantal koopsteden traden tot dit verbond toe, als +hebbende dezelfde behoefte, en zoo werden de Friesche steden ook in +deze handelmaatschappij opgenomen. Daar zij echter eene groote zeemagt +ontwikkelde, en haar bestaan en invloed met die der vermogende Vorsten +van Europa dikwijls in strijd waren, ondervond zij van dezen vele +beletselen. Deze en andere omstandigheden veroorzaakten in 1630 haren +ondergang. Alleen Lubek, Hamburg en Bremen vernieuwden het verdrag.</p> +<p>De Etymologisten hebben, als naar gewoonte, over den oorsprong des +woords zeer getwist. <span class="sc">Kiliaan</span> verklaart +<i>Hans</i> als <i>Socius</i>, <i>Collega</i>, dus <i>Hans-steden</i> +voor <i>Sociae et liberae civitates</i>, enz. <span class= +"sc">Bilderdyk</span> (<i>Geslachtlijst</i>) zegt: »het woord is +<i>Hansbeker</i>, d. i. <i>oorbeker</i> van <i>hanse</i> of <i>anse</i> +(Lat. <i>ansa</i>) <i>oor</i>, <i>handvat</i>, <i>Hans-eê</i> is +dus <i>bekerverbond</i>, ’t geen men dwaaslijk <span class= +"pagenum">[<a id="pb417" href="#pb417" name= +"pb417">417</a>]</span><i>hans-eê-verbond</i> noemt. <span class= +"sc">Du Cange</span>, in zijn <i>Glossarium</i>, geeft nog andere +afleidingen, strijdig met die van <span class="sc">Bilderdyk</span>, +als ook de <i>Teuthonista</i> van <span class="sc">van der +Schueren</span>. Zie <span class="sc">Wagenaar</span>, <i>Vad. Hist. +III</i>. 500, en <i>Aanmerkingen</i> daarop bl<span class="corr" id= +"xd20e9657" title="Niet in bron">.</span> 96, waar men het woord liefst +door <i>Broederschap</i> wil verklaren. <span class="sc">Bild.</span> +<i>Gesch. der Vad.</i> IV, 350.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb103" class="pageref">103</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1332.</i> De vrome en brave <i>Eelko Liauckama</i>, +Abt van Lidlum, werd in dit jaar vermoord. Men leze de korte +Levensschets in het <i>Mengelwerk der Leeuwarder Courant van den 10 +December 1833</i>. Verg. <span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. +III</i>. 329, en de aangehaalde Schrijvers.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb104" class= +"pageref">104</a>—A<sup>o</sup> 1342.</p> +<p><i>In dit zelve jaar, den 25 September, is Graaf Willem</i> enz. +Deze slag is voorgevallen den 26 of 27 September 1345<a class="noteref" +id="xd20e9703src" href="#xd20e9703" name="xd20e9703src">79</a> nabij +Warns, (niet <i>Werrega</i>, gelijk <span class="sc">Wagenaar</span> +vermeldt,) wordende het getal dooden bij sommige Schrijvers op slechts +3700 gesteld:—doch zeker is het, dat de meesten der Hollandsche +huizen er hun hoofd of een afstammeling lieten, dewijl het Hollandsche +leger derwijze werd geslagen en nagejaagd, dat er weinig meer dan +twintig levendig afkwamen, waaronder Jan van Beaumont behoorde, die +door zijn schildknaap, ondanks zijne wonde, met een vaartuig gered +werd. Het lijk des Graven werd tien dagen na den slag gevonden, en in +’t klooster Bloemkamp, bij Bolsward, begraven, <span class= +"pagenum">[<a id="pb418" href="#pb418" name="pb418">418</a>]</span>doch +later, zoo men wil, naar ’s Gravenhage vervoerd. Des Graven dood +gaf alom groote droefheid. Men verklaarde de goederen der Friezen +verbeurd, en eene wraakzuchtige bende begaf zich naar het eiland +Marken, stak een Monnikenklooster, tot de Abdij van Mariëngaarde +behoorende, in brand, en wierp de ongelukkige Cellebroeders in zee. +Verg. <span class="sc">Bilderdyk</span>, <i>Gesch. des Vaderl. III</i>. +118, volgg; <i>Teg. Staat, I</i>. 493, en de daar vermelde +Schrijvers.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb105" class= +"pageref">105</a>—A<sup>o</sup> 1348.</p> +<p>Onze kronijk maakt mede geen gewag van het Bestand, tusschen de +Friezen en den Graaf van Holland den 22 Junij 1348 gesloten. Dit voor +de Friesche Geschiedenis zeer gewigtig stuk, in ’t +<i>Charterb.</i> van <span class="sc">v. Schwartzenberg</span> niet +vermeld, komt voor als <i>II Bijlage</i> achter de uitmuntende +<i>Verhandeling over den oorsprong der Hoeksche en Kabeljaauwsche +twisten</i>, van den <i>Rijks-Archivarius</i> Mr. <span class="sc">J. +C. de Jonge</span> (<i>Leijden</i>, 1817). Het vredeverdrag werd +gesloten met de Edele en Aanzienlijke Mannen, Heer Willem, Hertog van +Beijeren, Graaf van Holland, Zeeland en West-Friesland en Heer Jan van +Beaumont, benevens de Ridderschap, Steden, overige Ingezetenen der +voorzeide Landen, door de Prelaten, Grietmannen, Hovelingen en de +geheele Gemeente der Landen van Oostergo en Westergo. Deze beloven +daarbij met algemeenen wijzen en rijpen rade aan hunne partijen en al +derzelver bondgenooten, een vast bestand zonder arg of list, gedurende +twintig aaneenvolgende jaren, van af den toen eerstvolgenden St. +Jacobsdag, om den kwaden twist tusschen hen ontstaan te bedaren, uit te +dooven en tot goed verdrag te brengen, en zulks op de volgende +voorwaarden:</p> +<p>Dat de onderdanen van den Graaf de grenzen dezer landen niet zouden +mogen overschrijden, zelfs niet om eenig schijnbaar gevaar te ontgaan; +met uitzondering <span class="pagenum">[<a id="pb419" href="#pb419" +name="pb419">419</a>]</span>echter van het geval, dat zij door storm of +dergelijke oorzaken in vrees en angst waren gebragt, als wanneer zij +met hunne goederen en personen, zich moesten houden aan het gezegde +bestand.</p> +<p>Dat, zoo zij echter hier plagten te vertoeven om koophandel te +drijven, zij ten allen tijde en zooveel hun behaagde de drie plaatsen +dezer landen, waar de waren ter koop aangeboden en markten gehouden +worden, namelijk Harich en Cornwerth in Westergo en Holwerth in +Oostergo, zouden mogen bezoeken en die weder verlaten, onder de hierna +te melden voorwaarde van dit zelfde bestand.</p> +<p>Dat het voorzegde bestand zich zoude uitstrekken tot alle rivieren, +zeeën, steden, dorpen en plaatsen, waar de wederzijdsche +ingezetenen mogten zamenkomen of elkander ontmoeten, buiten de grenzen +van beider gebied.</p> +<p>Dat zoo iemand door ingeving des Duivels of op eenige andere wijze +buiten belegden rade van regteren en hovelingen dezer landen, iemand +van ’s Graven onderdanen mogte beleedigen, dooden of zijner +goederen berooven, tegen den inhoud van dit verdrag, het bestand +daardoor niet gerekend zoude worden verbroken te zijn, maar dat den +beleedigden naar de wetten en gewoonten der plaats, waar het voorzegde +misdrijf had plaats gehad, door de gestelde regters voldoening en +schadevergoeding zoude verschaft worden, gelijk zulks in het omgekeerde +geval ook bij ’s Graven ambtenaren naar hunne wetten zou +gevorderd worden.</p> +<p>Dat, om ’s Graven wille, dit bestand, zich ook ter goeder +trouw uitstrekken zoude tot die van Stavoren, wier voorspraak Hij +geweest was, en dat hun ten volle vergund werd, om binnen de grenzen +dezer landen terug te keeren en er te verblijven.</p> +<p>Hierop wordt er het volgende slot bijgevoegd: Ten bewijze hiervan is +deze tegenwoordige bevestigd met de Zegels der Landen van Oostergo en +Westergo, der eerwaarde Heeren Abten van Bethanien en Klaarkamp in +Oostergo, Bloemkamp en Ludingakerk in Westergo, en der steden Dockum en +Leeuwarden in <span class="pagenum">[<a id="pb420" href="#pb420" name= +"pb420">420</a>]</span>Oostergo, Sneek en Bolsward in Westergo. Gegeven +in ’t jaar onzes Heeren 1348 Zondags na het feest der H. +Drieeenheid.</p> +<p>Dit is de zakelijke inhoud van het Bestand, welke aldus is +medegedeeld, met eenige zeer belangrijke ophelderende Aanteekeningen, +in het <i>Mengelwerk der Leeuwarder Courant van den 31 Julij 1832</i>, +waarnaar wij den Lezer verwijzen.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb105" class="pageref">105</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1361.</i> Over deze merkwaardige Vergadering en +derzelver werkzaamheden leze men <span class="sc">Westend.</span> +<i>Jaarb. II</i>. 200, volgg.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb106" class= +"pageref">106</a>.—A<sup>o</sup> 1388.</p> +<p><i>Folkmer Allena.</i> De Kronijkschrijver <span class="sc">E. +Beninga</span> deelt nopens dezen man een volksliedje mede, om deszelfs +vorm en oudheid merkwaardig. Het staat in de <i>Anal.</i> <span class= +"sc">v. Mattheus</span>, <i>IV</i>. 158 en 159, en in ’t +<i>Jaarboek</i> van <span class="sc">Westendorp</span>, <i>II</i>. 245, +met eene veranderde spelling.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb107" class= +"pageref">107</a>.—A<sup>o</sup> 1397.</p> +<p><i>In den jaare 1397.</i> Ik houd het er voor dat dit moet zijn +1396. Onze kronijk echter verwart deze en andere veldtogten met +elkander. Van dit ongelukkig gevecht vinden wij bij alle Schrijvers +uitvoerige vermelding. <span class="sc">Winsemius</span> stelt het ook +op 1397, tegen de aanteekeningen van <span class="sc">Edo van +Jonghama</span>, <span class="sc">Petrus van Thabor</span> en +<span class="sc">Emmius</span> aan. Hier moet ik opmerken, dat men bij +gelegenheid van dezen <span class="pagenum">[<a id="pb421" href= +"#pb421" name="pb421">421</a>]</span>merkwaardigen togt van Hertog +Albrecht van Beijeren tegen de Friezen het <i>eerst</i> gewag vindt +gemaakt, dat de schepen in deze landen van geschut en buskruid zijn +voorzien. Hiervan wordt melding gemaakt in een Handschrift, berustende +in ons Rijks-Archief, in ’t welk men leest, dat, op bevel van +Hertog Albrecht en deszelfs Raad, <i>Bussen</i>, <i>Kruid</i>, +<i>Steen</i>, <i>Schutte</i>, <i>Vierpannen</i>, <i>Torken</i> en +andere behoeften worden aangekocht, welke men in de groote schepen +noodig had<a class="noteref" id="xd20e9877src" href="#xd20e9877" name= +"xd20e9877src">80</a>. In een Hanzee-verbond van den jare 1418, waartoe +ook de Nederlandsche steden behoorden, wordt aan het scheepsvolk +verboden op lijfstraffe wapenen en buskruid te verkoopen<a class= +"noteref" id="xd20e9889src" href="#xd20e9889" name= +"xd20e9889src">81</a>. Twintig jaren later wordt onder de middelen van +verdediging en afbreuk op de schepen uitdrukkelijk van <i>Bussen</i>, +dat is, van kanon, melding gemaakt. Sedert dien tijd werd het geschut +en ook het handgeweer meer en meer algemeen, en op de schepen de gewone +wapenen<a class="noteref" id="xd20e9900src" href="#xd20e9900" name= +"xd20e9900src">82</a>.</p> +<p>Over den tijd der uitvinding van het buskruid is men oneens, daar +velen, niet te onregt, beweren, dat het vóór Berthold den +Zwarten reeds bestond. Zeker is het, dat het gebruik daarvan, hier te +lande eerst in 1350 of 1351 is geweest, en wel in het beleg van het +Kasteel Rozenburg, nabij Voorschoten.</p> +<p>Maar ik mag niet voorbijgaan het koddig verhaal van <span class= +"sc">Cornelis Kempius</span>, waarin hij beweert, dat een Friesch +Koning, met name Chimoscus, den Graaf van Holland <span class= +"pagenum">[<a id="pb422" href="#pb422" name="pb422">422</a>]</span>en +zijne twee zonen met een musket had doodgeschoten, en ook in een +tweegevecht, ter oorzake van ’s Graven dochter, de schoone +Olimpia, met Graaf Roeland van Vlaanderen, zijn schutgeweer gebruikt +had, zoodat de Friezen uitvinders van het buskruid zijn, hetwelk +<span class="sc">Hamconius</span> ook bevestigt, die mede Chimoscus +voor den uitvinder daarvan houdt. Wij evenwel betwijfelen het zeer, en +geven liever aan het dichterlijk vernuft van den geestigen Ariosto, aan +wien Kempius zijn verhaal ontleende, de eer dezer vinding. Verg. +<i>Oudh. en Gest. II</i>. 354–357. <span class="sc">E. +Beninga</span>, in zijne <i>Hist. van Oost-Vriesland</i> op de jaren +1379 en 1380, vermeldt, dat men destijds in de Friesche onlusten zich +van buskruid en geschut bediende. Zie <span class="sc">Driessen</span>, +<i>Mon. Groningana</i>, <i>II</i>. 399.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb109" class="pageref">109</a> en +110.</p> +<p><i>In den jaare 1400–1401.</i> Onder al de twisten en +oorlogen, de rampen en onheilen daaruit geboren, waren het niet altoos +de Friezen en onderlinge partijen, bij welke men de aanleiding en +oorzaak zoeken<a id="xd20e9945" name="xd20e9945"></a> moet<span class= +"corr" id="xd20e9947" title="Niet in bron">,</span> maar aanhitsing en +ondersteuning van buiten, alles naar staatkunde en eigenbelang +berekend, heerschzucht en vijandschap van Bisschoppen, Graven en +anderen, gaven meestal voedsel aan den burgeroorlog. Vandaar ook die +(zoo als men ze noemde) Groote, dat is, woeste en beruchte lieden dezer +eeuw. Onder de zeeroovers dier tijden was <i>Stortenbeker</i> een +befaamd man, in het drinken zoowel als in het vechten: dit blijkt uit +den bij hem gevonden grooten beker, toen hij gevangen genomen werd, +waarop dit kreupel vers stond:</p> +<p class="signed"><i>Ick Joncker Sissingha,</i><br> +<i>Van Groninga,</i><br> +<i>Dronck dees hensa,</i><br> +<i>In een flensa,</i><span class="pagenum">[<a id="pb423" href="#pb423" +name="pb423">423</a>]</span><br> +<i>Door myn kraga,</i><br> +<i>In myn maga.</i></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb111" class= +"pageref">111</a>.—A<sup>o</sup> 1404.</p> +<p><span class="sc">Sjoerd Wiarda</span>. Naar dezen Potestaat ontving +het slot te Goutum den naam van <i>Wiarda-State</i>, hetwelk hij reeds +in den jare 1404, toen hij met Harinxma tot Potestaat verkozen werd, +bewoonde. Ons werd de navolgende geschrevene aantekening, op +<span class="sc">Schotanus</span> zijne <i>Beschryvinge</i>, van den +Old-Raadsheer <span class="sc">Tjalling Edo van Sminia</span>, +medegedeeld:</p> +<p>»<i>Goutum</i>. Hier ligt de State <i>Wiarda</i>, een groot +sieraad van dit dorp, een schoon gebouw met zijn hovinge en graften, +bewoond bij den Hr. Jonkheer <span class="sc">Tiberius Pipinius van +Eminga</span>; wierde bijgenaamd <i>Schenkinsma</i>, gelijk daar ook +leggen <i>Putsma</i>, nieulinks met eene nieuwe hovinge en een +welbeplante opreed versiert door den Hr. Jonkheer <span class= +"sc">Ruurdt van Burmania</span>; en <i>Drinkuitsma</i> door denselven +afgebroken en geslegt, daar nabij gelegen. Deze drie plaatsen plegen +van drie Gebroederen bewoond te worden, die groot vermaak schepten in +’t drinken, en daarop roemden; tot hare gedachtenisse wierde dit +versje gemaakt:</p> +<div class="lgouter"> +<p class="line">Qui nos tres geminos superat certamine Bacchi</p> +<p class="line">Hic venit Alcides redivivus conteret Hydram.”</p> +</div> +<p class="firstpar">d. i. vrij overgezet:</p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line">Eer dat ons dapper driemanschap,</p> +<p class="line xd20e2637">In Bacchus’ school volleerd,</p> +<p class="line">Worde in een Frieschen bekerstrijd</p> +<p class="line xd20e2637">Verslagen of verheerd;</p> +<p class="line">Eer zal de woeste Hercules</p> +<p class="line xd20e2637">Herrijzen uit zijn graf,</p> +<p class="line">En slaan een tweeden monsterdier</p> +<p class="line xd20e2637">Tienduizend koppen af!</p> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb424" href="#pb424" name= +"pb424">424</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb112" class="pageref">112</a>, op de +Noot.</p> +<p><i>Hiske Abdena</i> was Proost en Hoveling te Emden, een hoog +heerschzuchtig man, die zich aan het hoofd der Schieringers in +Oostfriesland had gesteld en in naauw verband met de Groningers stond. +Gevlugt naar Groningen, wilden de Schieringers hem ondersteunen, doch +de Vetkoopers hielden de partij van Keno ten Broek,—en ziehier +den oorsprong der partijnamen <i>Hisk-</i> of <i>Hikhorsters</i> en +<i>Bronkhorsters</i>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb113" class= +"pageref">113</a>.—A<sup>o</sup> 1414.</p> +<p><i>Ook liet Jarges het goud en zilver</i> enz. Niet alleen te +Fivelgo, maar ook te Midwolde en Loppersum, maakte hij zich meester van +het gouden en zilveren vaatwerk, en liet de ongezinde kerkvoogden +eenigen tijd vastzetten, om zoo zijn oogmerk te bereiken.</p> +<p>De Koppens-gulden was dezelfde met den Arendsgulden, welke naar de +tegenwoordige munt, eene waarde moet gehad hebben van 37½ cent. +In 1453 gold hij 7 braspenningen van 9 duiten ’t stuk: in 1491 +werd dezelve afgezet.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb115" class="pageref">115</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1418 heeft Fokko te Lier.</i> <span class="sc">Fokke +Uken</span>, <span class="sc">Ukena</span> of <span class= +"sc">Ukessen</span>, Hoveling<a class="noteref" id="xd20e10103src" +href="#xd20e10103" name="xd20e10103src">83</a> te Evermoer <span class= +"pagenum">[<a id="pb425" href="#pb425" name="pb425">425</a>]</span>in +Leer, Heer van Aurich en Broekmerland of te Broekum, die eene groote en +belangrijke rol in de onlusten der Schieringers en Vetkoopers in +’t begin van de XV eeuw speelde, was uit eene voorname adellijke, +doch niet vermogende Oost-friesche familie gesproten. Zijn vader heette +<i>Uko</i> en zijne moeder <i>Amke van Lengen</i>. De ruïnen van +hunnen ouden burgt waren ten tijde van den geschiedschrijver +<span class="sc">Emmius</span> nog aanwezig: thans toont men slechts de +plaats aan, waar dezelve stond, op de veenakkers tusschen Aurich en +Leer. Nergens vindt men Fokke’s geboortejaar vermeld; doch hij +stierf, oud van jaren, den 29 Augustus 1435, gelijk sommigen beweren, +ten gevolge van het nuttigen van eene vergiftigde biersoep, door zijne +Echtgenoote <i>Hidde</i> hem toegediend. Hij trad als officier in +dienst van Keno ten Broek: zijne eerste vrouw was <i>Theda van +Reide</i>, bij welke hij twee zoons en twee dochters had: zijne tweede +vrouw was <i>Hidde van Dijkhuizen</i>, uit welk huwelijk zijne dochter +Ulske, gehuwd aan Unico Ripperda, sproot. Beide deze vrouwen bragten +hem een groot vermogen aan, en het gelukte hem zijne kinders aan zeer +aanzienlijke, rijke familiën uit te huwen. Hij was verstandig en +omzigtig in het aanleggen zijner plannen, dapper en koen aan de spits +zijns legers, onverschrokken in gevaren, trotsch in zijne handelingen, +die vermeerdering zijner magt en rijkdom ten doel hadden, en +wraakgierig tegen zijne vijanden. Van zijnen jeugdigen leeftijd wordt +nergens gewag gemaakt, en op het einde van de XIV eeuw is men het eerst +in de geschiedenis zijns gedachtig.</p> +<p>Er is eene korte levensbeschrijving van hem in ’t Latijn +zamengesteld uit <span class="sc">Emmius</span> en <span class= +"sc">Beninga</span>. De verdienstelijke <span class="sc">Wiarda</span> +echter heeft eene uitvoerige beschrijving van zijn leven en bedrijf +gegeven, en geplaatst in het Tijdschrift: <i>Ost-Friesische +Mannigfaltigkeiten, erster Jahrgang</i>, <i>Aurich</i> 1784, getrokken +uit de beste bronnen destijds in druk en handschrift aanwezig, en met +bijzondere naauwkeurigheid behandeld. Ik heb daarvan eene vertaling +gegeven <span class="pagenum">[<a id="pb426" href="#pb426" name= +"pb426">426</a>]</span>in het <i>Mengelwerk der Leeuwarder Couranten +van den 4 en 11 September, 2 en 16 October 1832</i>, welke bijdrage tot +de geschiedenis van dien tijd zeer belangrijk is. Men verg. overigens +het <i>Jaarb.</i> van <span class="sc">Westendorp</span>, op +1411–1435. Het portret van <span class="sc">Ukena</span> bevindt +zich thans op het buitengoed van Jonkheer <span class="sc">Hora +Siccama</span> <i>van de Harkstede</i>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb116" class= +"pageref">116</a>.—A<sup>o</sup> 1420.</p> +<p><i>De Schieringers hij Catse geslagen.</i> <span class= +"sc">Schotanus</span> noemt ook <i>te Catze, aan een plaets geheeten +Palesloot</i>: <span class="sc">Petr. Thab.</span> <i>ter Colze</i>. +Volgens <span class="sc">Amersf.</span> en <span class= +"sc">Visser</span> moet men waarschijnlijk hierdoor den omtrek van +Koudum verstaan. <span class="sc">Winsem.</span> en <span class= +"sc">Emmius</span> plaatsen ook den slag omtrent <i>Palesloot</i>, +tusschen <i>Hindeloopen</i> en <i>Molkwerum</i>, op de kaart van +<span class="sc">Schotanus</span> nog aangeduid, zoo als ook de +<i>Fokke-graft</i> of <i>Fokke-sloot</i>, uit het Slootermeer komende, +en waarin Fokko, na zijne nederlaag bij Slooten, die op zijne +overwinning volgde, eene groote busse of stuk kanen, door hem uit +Groningen medegenomen, zinken liet.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1421.</i> Ook in dit jaar braken de Groningers met +Sikko Sjaerdema, Hoveling te Franeker, Hoofd der Schieringers. Zij +beschuldigden hem heimelijk den Graaf van Holland, Hertog Jan van +Beijeren, te zijn toegedaan, en met de vijandelijke vrijbuiters te +heulen—namen twee schepen met hout geladen, aan de kerk te +Franeker toebehoorende, weg, en zes Franeker burgers gevangen. Zij +<span class="pagenum">[<a id="pb427" href="#pb427" name= +"pb427">427</a>]</span>dreigden hem te zullen belegeren, indien hij +niet te Groningen kwam om zich te verantwoorden, of zijnen +twaalfjarigen zoon als gijzelaar zond. Tot dit laatste werd hij +genoodzaakt, deels voor zijne overeenkomst, deels voor de betaling +eener door deze Vetkoopers uitgeschrevene schatting van 1000 schilden +over de Schieringers, tusschen Stavoren en Gerkesbrugge. Sjaerdema kwam +zelf te Groningen en verantwoordde zich, weshalve hij zijnen eenigen +zoon terug begeerde. Men beloofde de terugzending, dan men hield geen +woord. Daarop zond hij een vertrouwd vriend, om het kind af te halen, +die het vond aan een ijzeren keten gesloten, waarmede hij in eene kamer +kon rondwandelen; doch ook deze moest onverrigter zake terugkeeren. Nog +in hetzelfde jaar overleed de knaap, volgens voorgeven, aan de pest: +doch men vermoedde, dat de Groningers hem hadden omgebragt; in het +volgend jaar stierf zijn vader. Zie <span class="sc">Westendorp</span>, +<i>Jaarb.</i> op ’t jaar 1421, en de aangehaalde Schrijvers. +<span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. IV</i>. 447.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb120" class= +"pageref">120</a>.—A<sup>o</sup> 1434.</p> +<p><i>Het Stapelrecht.</i> In ’t jaar 1430 vinden wij het eerst +hiervan betrekkelijk Groningen vermelding. Het woord <i>Stapel</i>, +eigenlijk een staf, stok of stut beteekenende; is ook een hoop van +dingen, die op een afzonderlijk steunsel opgehoopt of gestapeld zijn. +Vervolgens heeft <i>stapel</i> overdragtelijk de beteekenis van een +hoop koopwaren, die op eene bijzondere marktplaats opgestapeld waren, +en eindelijk van de <i>markt</i> of <i>verkoopplaats</i> zelve. Aldaar +moesten zekere van buiten inkomende goederen ter verkoop aangeboden, +voor een tijd opgestapeld en bij gebrek aan koopers vertold worden. +Dordrecht, Middelburg en andere steden waren in het bezit van het +Stapelregt der wijnen enz. Zeer verschillend was dit regt op +onderscheidene <span class="pagenum">[<a id="pb428" href="#pb428" name= +"pb428">428</a>]</span>plaatsen, en bepaalde zich tot allerhande +koopwaren.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb122" class= +"pageref">122</a>–123.</p> +<p><i>In den jaare 1453–1454.</i> Over deze gebeurtenissen is +verschillend geschreven, en men heeft het bij waarschijnlijkheid moeten +laten blijven. Verg. <span class="sc">S. Jarichs</span>, <span class= +"sc">Beninga</span> en <span class="sc">Emmius</span>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb128" class= +"pageref">128</a>.—A<sup>o</sup> 1478.</p> +<p><i>Haijo te Westerwolde.</i> <i>Hajo Addinga</i> van Westerwolde had +eed en hulde aan den Bisschop van Munster gedaan, en volgde zijnen +vader in het leen van Westerwolde op. Hij was een wreedaardig en woest +mensch, roofde en verkwistte met zijne trawanten, plaagde zijn volk, en +wie hem niet ter wille was werd gekluisterd, gepijnigd en gemarteld op +allerhande wijze. Den Priester van Onswedde, die hem zijn slecht gedrag +verweet, liet hij, de handen op den rug gebonden, aan den staart eens +paards voorgesleept, dus vaneen trappen en verscheuren. Een ander +Priester werd daarna ook jammerlijk om het leven gebragt, en zoo +pleegde hij vele gruwelen. Zie <span class="sc">West.</span> op +’t jaar 1477.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb129" class= +"pageref">129</a>.—A<sup>o</sup> 1486.</p> +<p><i>Rudolf Agricola.</i> Dezen, in zijnen tijd zoo vermaarden man, +noemde men den hersteller der Wetenschappen in het Duitsche Rijk, den +grootsten redenaar van zijnen tijd, den eersten Duitschen Hoogleeraar +<span class="pagenum">[<a id="pb429" href="#pb429" name= +"pb429">429</a>]</span>in de Grieksche, Latijnsche en Hebreeuwsche +talen; dengenen, die door geenen geleerde, ook zelfs van Italië, +werd overtroffen; eene ster der eerste grootte. <span class= +"sc">Westend.</span> <i>Jaarb. II</i>. 645.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb129" class="pageref">129</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1487.</i> Dit doelt op ’t zoogenaamde +<i>Bier-Oproer</i>. De Regering van Leeuwarden had, op aandrang der +burgerij, op nieuw eene ordonnantie afgekondigd, waarbij het gebruik +van het geliefde Haarlemmer Bier, <i>Kuit</i> genaamd, verboden, en +alleen het in de stad gebrouwen bier werd toegelaten. Eenige landlieden +overtraden dit gebod, waardoor tusschen hen en de brouwers, ondersteund +door de burgers, een gevecht ontstond. De landlieden, de minsten +zijnde, namen de vlugt op ’t Amelandshuis, destijds de stins van +den Schieringer <span class="sc">Pieter Cammingha</span>, hetwelk met +overmeestering en plundering bedreigd werd, daar <span class= +"sc">Cammingha</span> de gevlugte landlieden aan hunne vervolgers niet +wilde overgeven. Het gerucht hiervan bragt de Schieringers in Ooster- +en Westergo spoedig tegen het Vetkoopersgezinde Leeuwarden op de been, +die vervolgens deze stad innamen. Meester <span class="sc">Pieter +Sybrands Auckama</span>, bijgenaamd <i>Pinckert</i>, Olderman der stad, +sneuvelde in dit gevecht<a class="noteref" id="xd20e10376src" href= +"#xd20e10376" name="xd20e10376src">84</a>.</p> +<p>Dat het Haarlemmer Bier destijds een artikel van veel belang was, +blijkt onder anderen ook uit het <span class="pagenum">[<a id="pb430" +href="#pb430" name="pb430">430</a>]</span>door <span class= +"sc">Winsemius</span> op ’t jaar 1480 vermelde sprookje, (dus te +schrijven):</p> +<p class="signed"><i>De Leidske Lape,</i><br> +<i>In Harlimmer Tape,</i><br> +<i>In schiere iel</i><br> +<i>Bringt Frieslân yn’e wiel.</i></p> +<p>»Het Leidsche laken, Haarlemmer bier (Kuit genaamd) en +Schieraal, helpt Friesland in den grond.” Verg. hierbij +<span class="sc">Wassenbergh</span>, <i>Taalk. Bijdr. tot den Frieschen +Tongval, II</i>. St, bl. 17, noot f en bl. 156. <i>Vol van bier +zijn</i>, <i>te bier gaan</i>, <i>boven zijn bier zijn</i> en +dergelijke uitdrukkingen waren in dien tijd, zoowel in Holland als +Friesland, algemeen, daar het bier een algemeene drank was, en de +kracht daarvan, bij den overmatigen drinker, een bierroes ten gevolge +had.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb130" class= +"pageref">130</a>.—A<sup>o</sup> 1490.</p> +<p><i>In dit zelve jaar is de wijdberoemde Wesselius Ganzevoort.</i> +Hij werd geboren te Groningen in 1419, en overleed 1489. Deze hoogst +vermaarde en geleerde man, was ook een der edelste kweekelingen van de +stichting der Broederschap van <span class="sc">Gerard Groote</span>. +Zijne verlichte denkwijs vooral werd zeer geroemd, zoodat <span class= +"sc">Luther</span> zelf getuigde: »Indien ik vroeger de werken +van <span class="sc">Wessel</span> gelezen had, zouden mijne vijanden +mogen vooronderstellen, dat ik alles uit zijne schriften geput had. Het +geeft mij vreugde en kracht, en ik twijfel niet meer aan de waarheid +van hetgeen ik leer; wanneer ik tusschen hem en mij eene volslagene +overeenstemming van gedachten en zelfs van woorden bespeur.”</p> +<p>In de bestrijding van bijgeloof en dweepzucht kent men dezen man, +boven <span class="sc">Erasmus</span> zelfs den voorrang toe, terwijl +in al zijn streven tot dit doel, hij eene waarheidsliefde en eene +zedelijke kracht ontwikkelde, voor welke <span class= +"sc">Erasmus</span> niet vatbaar was. Als letterkundige, <span class= +"pagenum">[<a id="pb431" href="#pb431" name= +"pb431">431</a>]</span>wijsgeer, godgeleerde en geneeskundige was hij +bijna even groot; zijne matige leefwijze stak bijzonder af bij de +zwelgerij en dronkenschap van vele geleerde tijdgenooten, waardoor hij +dan ook tot zijn zeventigste jaar eene sterke gezondheid genoot. Hij +reisde de wereld door, om den schat zijner reeds verkregene kennis te +vermeerderen, en daarvan ten nutte der wereld dubbelde renten uit te +deelen. Van Paus Sixtus, wiens vriend en lijfarts hij was en die hem +tot bisschop wilde verheffen, verzocht hij alleen de gunst, om de +Handschriften van eenen Griekschen en Hebreeuwschen bijbel te mogen +bezitten. Zijne laatste levensdagen sleet hij in ’t klooster der +adellijke maagden te Groningen, in hetwelk hij overleed. Zie zijne +leerstellingen kortelijk aangeteekend bij <span class= +"sc">Westendorp</span>, <i>Jaarb.</i> op den jare 1489; en verg. de +<i>Verhandeling over de Broederschap</i> van <span class="sc">G. +Groote</span>, door <span class="sc">G. H. M. Delprat</span>, bl. +79–81, 112 en <i>Bijl. VII</i>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb131" class="pageref">131</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1492.</i> Men vergelijke op dit en de twee volgende +jaren, <span class="sc">West.</span> <i>Jaarb.</i>, die daarmede het +derde Tijdperk en het tweede Stuk van zijn werk eindigt, waarmede hij +den beoefenaren der Geschiedenis eene gewigtige dienst heeft bewezen, +<span class="sc">Petr. Thab.</span> op dezelfde jaren.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb133" class= +"pageref">133</a>.—A<sup>o</sup> 1496.</p> +<p><i>Onder den Oversten Fox.</i> <span class="sc">Nittert</span> of +<span class="sc">Nuttert Fox</span>, volgens <span class= +"sc">Gabbema</span> in Frankenland geboren, was bevelhebber van eene +bende de <i>Groote Garde</i> genaamd. Hij zelf droeg den naam van +<i>Grooten Kapitein</i>. <span class="sc">Petrus van Thabor</span> +vermeld hem als <i>Joncker Voecks</i> op ’t jaar 1498. Zie het +<i>Archief</i> van <span class="sc">Visser</span> <span class= +"pagenum">[<a id="pb432" href="#pb432" name="pb432">432</a>]</span>en +<span class="sc">Amersfoort</span>, <i>I</i>. 74, alwaar mede wordt +aangemerkt, dat in de middeleeuwen veelal de ellendige gewoonte +bestond, dat een hoop soldaten, die zeker niet tot de beste lieden +behoorden, onder een hoofd, door hen verkozen, zich vereenigden, en +vervolgens aan den meestbiedende, hetzelfde welke zaak hij voor had, +zich verhuurden. Zoo waren er zelfs benden, die geheel zonder +opperhoofd rondzwierven, zoo als de in onze Kronijk op bl. 150 +vermelden <i>Zwarten Hoop</i> of Saksische knechten. <span class= +"sc">Schotanus</span>, <i>Fr. Hist,</i> fol. 419, geeft hem den titel +van: »Capiteyn van een deel af-gedanckte Companyen, op de grensen +van Nederlandt omhengelende, op hoope van nieuwe +beroerten;”—doch roemt hem mede ook als een krijgshaftig en +stoutmoedig soldaat. <span class="sc">E. Beninga</span> maakte op de +jaren 1492 en 1499 van Fox melding. In eene noot op bl. 362 zijner +<i>Hist. van Oostfr.</i> wordt mede, gelijk in onze Kronijk op bl. 138, +beweerd, dat de plaats, waar hij vechtende stierf, naar hem +<i>Foxhol</i> genoemd zoude zijn; doch te onregt: want reeds in een +brief van 1460 komt dit gehucht voor als <i>Vossehol</i>. Zie +<i>Tegenw. Staat van Stad en Lande, I</i>. 225; <span class= +"sc">Bilderdyk</span>, <i>Gesch. des Vaderl. IV</i>. 316, noemt +<i>Fox</i> <span class="sc">Witterfox</span>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb138" class= +"pageref">138</a>.—A<sup>o</sup> 1499.</p> +<p><i>Den Hoogen Raad</i> enz. Ten tijde van Karel den Grooten schijnt +er reeds over geheel Friesland eene opperste Regtbank of Hof, misschien +wel door hemzelven ingesteld, bestaan te hebben en te Franeker geweest +te zijn, welk Hof nog in ’t begin der XV eeuw den naam droeg van +<i>dat hageste Keijzer riocht to Franeker</i>. Onder de woelende +twisten der Schieringers en Vetkoopers moest het zijn gezag verliezen, +doch bleef nog bestaan in die algemeene en hoogere Regtbank, aan welke +de vijf eerste Grietenijen in Westergo, hare twistgedingen, in het +laatste ressort onderwierpen. Thans hergaf de Hertog <span class= +"pagenum">[<a id="pb433" href="#pb433" name="pb433">433</a>]</span>dit +Geregtshof zijnen ouden luister, door de nieuwe instelling op st. +Jacobs dag (24 Julij) van ’t jaar 1499. Het bestond toen uit 12 +Leden, zes Geestelijken en zes Friesche Edelen, terwijl de Kanselier +Phlug het Voorzitters-ambt bekleedde. Op Sjaerdema-slot was het +aanvankelijk gezeteld, doch werd daarna naar Leeuwarden verplaatst. Men +vindt dit alles in het breede beschreven in mijne meergemelde +<i>Geschiedenis der Kanselarij te Leeuwarden</i>. Over de Wetten +vergelijke men onder anderen § 4 van het Overzigt in ’t +<i>Friesch Jierboeckjen</i> van 1833, en § 3 van 1834.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb138" class= +"pageref">138</a>.—A<sup>o</sup> 1500.</p> +<p><i>Fjouwer lotter-claer</i> enz. <span class= +"sc">Wassenbergh</span>, <i>Idioticon</i> op ’t woord +<i>Fenne</i>, vertaalt deze leus: »vier gelouterde (beproefde, in +het water onderzochte) klaare Kievitseieren, op den hoek van een aan +huis geleegen Kamp, in één nest.” Zie voorts +<span class="sc">Epkema</span>, <i>Woordenb.</i> op <span class= +"sc">Finne</span>, en <span class="sc">Weiland</span>, <i>N. T. +Woordb.</i> op <span class="sc">Veen</span>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb142" class="pageref">142</a>. - +A<sup>o</sup> 1504.</p> +<p><i>Weerdenbras.</i> <span class="sc">O. van Scharl</span>, op +’t jaar 1505, geeft den oorsprong op van deze benaming, welke +bevestigd wordt bij <span class="sc">Schot.</span> bl. 507 en 508, die +in zijn XIV en XV boek een zeer omstandig verhaal geeft, van den strijd +met Groningen en wat daartoe betrekking heeft. Ook bij <span class= +"sc">Winsemius</span>, <span class="sc">Emmius</span>, <span class= +"sc">Petr. van Thabor</span>, <span class="sc">Sicco</span> en +<span class="sc">Eggerik Beninga</span> enz.</p> +<p>Vitus Draaksdorp of Traxdorp, was, bij afwezigheid van Hertog Georg, +Opperbevelhebber over het krijgsvolk. Verg. <i>Archief</i> van +<span class="sc">Visser</span> en <span class="sc">Amersf.</span> +<i>II</i>. st. bl. 112; <i>Aantt.</i> op bl. 169. <span class= +"pagenum">[<a id="pb434" href="#pb434" name="pb434">434</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb146" class="pageref">146</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1511.</i> Zie <span class="sc">Gabbema</span>, bl. +265; <b>Winsemius</b> op dit jaar.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb147" class="pageref">147</a>, +149.—A<sup>o</sup> 1514.</p> +<p><i>Den 21 van July.—Hier na heeft Graaf Edzard.</i> Verg. +<i>Tegenw. Staat van Stad en Lande, I</i>. 303, volgg.; <span class= +"sc">Wins.</span> bl. 376 volgg; <span class="sc">Schot.</span> <i>XV +boek</i>, <span class="sc">Beninga</span>, <i>III</i>. B. bl. 490; +alwaar over de wreedheden der Saksen, de misleiding door graaf Edzard +en zijne vergelding daarvoor van den Gelderschen Hertog in het breede +gewaagd wordt. Zie gem. <i>Archief, II</i>. bl. 171–176, en de +<i>Aantt.</i> daarop; ook het <i>Nabericht</i> van <span class="sc">van +Rhyn</span>, bl. 537.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb150" class= +"pageref">150</a>.—A<sup>o</sup> 1515.</p> +<p><i>De zwarte Hoop.</i> Zie <i>Aantt.</i> op <span class="sc">Nittert +Fox</span>, bl. 431; <span class="sc">Petr. v. Thabor</span> zegt, dat +er verschillende uitleggingen van die benaming zijn, als: omdat zij met +den Hertog van Brunswijk gekomen waren, of omdat hun aangezigt was +zwart en leelijk geworden, wegens het lijden van koude en overlast in +den winter, of uithoofde dat hun bij den dood der Hertogen van +Brunswijk zwart laken was gegeven, tot teeken van rouw; het is +mogelijk, dat al het genoemde met elkander tot de benaming aanleiding +hebbe gegeven. <span class="pagenum">[<a id="pb435" href="#pb435" name= +"pb435">435</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb150" class="pageref">150</a> en +151.</p> +<p><i>Deze Groote Pier.</i> Gelijk het met vele groote en zeldzame +mannen gaat, die eene belangrijke rol in hunnen leeftijd hebben +gespeeld, en daarover verschillend worden beoordeeld, zoo is het ook +met <span class="sc">Groote Pier</span> gelegen. De een noemt hem een +roemruchtig held zonder wederga, die voor de vrijheid en voor Friesland +wonderen deed; anderen noemen hem een wreedaardig krijgsman en +verachtelijk zeeschuimer, die slechts roof en moord beoogde. Wanneer +men de geschiedenis van dien tijd naauwkeurig gadeslaat, den toestand +van <span class="sc">Groote Pier</span> en zijne bedoelingen beschouwt, +daarbij den geest des tijds, de wijze van oorlogen, vooral ter zee, het +Saksisch despotisme in tegenoverstelling van het Friesch karakter, en +de laagheid des Hertogen van Gelder in aanmerking neemt, dan zal de +onpartijdigheid ten voordeele van den man moeten beslissen, wiens +bedoelingen eerlijk waren, maar wiens daden het merk van ruwheid +droegen, en door de fortuin begunstigd in euvelmoed en woestheid +ontaard zijn. Zijn tijdgenoot <span class="sc">Petrus van Thabor</span> +schetst hem in zijn ware licht; woest en onbesuisd van aard, maar rond +en eerlijk van inborst. Zie het <i>Archief</i> van <span class= +"sc">Visser</span> en <span class="sc">Amersf.</span> <i>II</i>. 259. +In het <i>Gedenks. van Neerl. Heldend. ter Zee</i> van <span class= +"sc">Engelbert Gerrits</span>, <i>I</i>. 76 volgg., is de beoordeeling +minder juist. Zie voorts de schets van <span class="sc">Groote +Pier</span> en zijne daden in het <i>Mengelwerk der Leeuwarder Courant +van 11 Maart 1834</i>, door <span class="sc">W. Eekhoff</span> +zamengesteld, en de daar aangehaalde Schrijvers. Op welk eene wijze het +zeewezen in Friesland bestierd werd, leest men na het aangehaalde werk +van <span class="sc">de Jonge</span>, over het <i>Nederl. Zeewezen, +I</i>. 154 volgg. Tot in de XVI eeuw was het eene algemeene gewoonte, +de gevangenen zonder genade over boord te werpen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb436" href="#pb436" name="pb436">436</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb151" class= +"pageref">151</a>.—A<sup>o</sup> 1515.</p> +<p><i>Hertog Georg.</i> Aldus werd Friesland als ’t ware weder +verkocht, en, zooveel de Saks vermogt, geleverd voor honderd duizend +goudguldens. <span class="sc">Wagenaar</span>, <i>Vad. Hist. IV</i>. +390, en <span class="sc">Bild.</span> <i>Gesch. V</i>. 11. maaken er +350,000 van, doch de Acte van afstand van den 19 Mei 1515, bij +<span class="sc">Schwartzenberg</span> in het tweede deel zijns +<i>Charterboeks</i> voorhanden, spreekt dit tegen. Een Rijnse gulden en +een Goudgulden hadden ieder 90 cents waarde.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb151" class="pageref">151</a>.</p> +<p><span class="sc">Karel</span> <i>de Vyfde</i>. Het <span class= +"corr" id="xd20e10913" title="Bron: belangrijkst">belangrijkste</span> +gedeelte van het <i>Boeck der Partijen</i> van <span class="sc">Jancko +Douwama</span> loopt over de gebeurtenissen onder het Saksisch bewind, +alsmede over de eerste regeringsjaren van Keizer Karel den Vijfden. Men +leert hierin die gebeurtenissen in Friesland, gedurende dit gewigtig +tijdvak, van eene geheel nieuwe en onbekende zijde kennen; en al ware +het, dat niet al de berigten van <span class="sc">Douwama</span> +volkomen geloof verdienden, zoo blijft het echter, bij de voorhanden +zijnde bescheiden, meestal onder den invloed van het Bourgondisch +bewind opgesteld, van het hoogste belang, door zijne tusschenkomst, ook +eens de gedachten van de andere partij te kunnen vernemen. Zie over +<span class="sc">J. Douwama</span> en zijne geschriften, het <i>Verslag +der Handelingen van het Prov. Friesch Genootschap</i>, bl. 57 +volgg.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb151" class= +"pageref">151</a>.—A<sup>o</sup> 1515.</p> +<p><i>Graaf Floris van Ysselstein.</i> Floris van Egmond, <span class= +"pagenum">[<a id="pb437" href="#pb437" name="pb437">437</a>]</span>Heer +van IJsselstein, als Stadhouder gehuldigd zijnde, werden er +verschillende voorwaarden gemaakt. Zie <span class="sc">Gabbema</span>, +<i>Verh. van Leeuw.</i>, bl. 302; <span class="sc">Schot.</span> fol. +573, en <span class="sc">Wins.</span> fol. 431; welke eerste hem ook +<i>Floorken dunn’- bier</i> noemt.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb155" class= +"pageref">155</a>.—A<sup>o</sup> 1520.</p> +<p><i>Hendrik</i> en <i>Frederik Gaykinga</i>. Belangrijk is het +verhaal van <span class="sc">Sicco Beninga</span>, <i>Chronickel der +Vriescher Landen</i>, in de <i>Anal.</i> van <span class="sc">v. +Nidek</span>, bl. 321 volgg.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb158" class= +"pageref">158</a>.—A<sup>o</sup> 1523.</p> +<p><i>En Karel de vyfde tot Erfheer</i>. Verg. <span class= +"sc">Cerisier</span>, <i>Gesch. der Nederl. II</i>. 420–423; +<span class="sc">Schot.</span> fol. 621. Na lange en rustelooze +woelingen, het aanstoken van partijschappen, het voeden van den +burgerkrijg, en het vergieten van stroomen bloeds, genoot nu Friesland, +bewesten de Lauwers, met uitzondering van nog eenen inval der +Gelderschen, eene rust van bijna eene halve eeuw; terwijl de +voortdurende onlusten te Groningen veel onheils bleven stichten, en de +geest van muiterij de overhand behield.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb160" class="pageref">160</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1535</i>. Verg. <span class="sc">Wins.</span> fol. +506; <span class="sc">Schot</span>. 664 volgg.; <span class="sc">Egg. +Beninga</span>, die echter zeer onvolledig is in zijn verhaal. +<span class="sc">O. van Scharl</span> op ’t jaar 1535; +<span class="sc">Gabbema</span>, <i>Verh. van Leeuwaarden</i>, bl. 365 +volgg.<a class="noteref" id="xd20e11039src" href="#xd20e11039" name= +"xd20e11039src">85</a> <span class="pagenum">[<a id="pb438" href= +"#pb438" name="pb438">438</a>]</span></p> +<p>De Sententieboeken van het Hof van Friesland nagaande, vonden wij +onder vele vonnissen, bij welke in dit jaar een aantal Wederdoopers +veroordeeld zijn, om onthoofd te worden, twee derzelve van den 12 +April, houdende veroordeeling, de eene van 31 vrouwen en de andere van +twee, om verdronken te worden, uithoofde zij: »<i>onlangs +bevonden zyn in Oldeclooster myt de andere seditieuse ende oproerighe +persoonen der Secten van de Anabaptisten ende anderen van ’t +verbundt van dien zy adhœrerende.</i>”</p> +<p>Nog langen tijd daarna moesten er ook in Friesland maatregelen tegen +de woelingen der Wederdoopers worden genomen, onder anderen blijkbaar +uit de Brieven en Aanschrijvingen ter voorzieninge van de Landvoogdes, +Maria van Hongarijen, gerigt aan den President en Raden van het Hof van +Friesland. Van deze brieven zijn nog eenigen aanwezig in het Archief +van gemeld Hof, door de Landvoogdes onderteekend, welke niet in het +Charterboek vermeld zijn. Wij willen hier een’ van dezelven +overnemen:</p> +<div class="blockquote"> +<p class="firstpar">MARIA, by der gratie Gods Coninginne<br> +Douagiere van Hongryen ende Beemen,<br> +Regente.</p> +<p>»<i>Lieue ende Besundere. Volgende den afscheet ende Resolutie +hier onlancx genomen, int bijwesen van v President, beroerende de +secten ende ketterien, zoo van wederdooperie als andere dwalingen, die +anderwers vpstaen <span class="pagenum">[<a id="pb439" href="#pb439" +name="pb439">439</a>]</span>in Vrieslant ende omliggenden landen. Wij +schicken jegenwoirdelick aldaer den Deken van sinte Marie tot Vtrecht, +Heer Herman Betinatius, ende meester Franchois Zonnius, Domheere +aldaer, bede doctueren in den heiligen scriften, bringers van desen, +Commissarisen van wegen des hieligen Stoeles van Roome, ende by Keys. +Majest. onsen Heere <span class="corr" id="xd20e11081" title= +"Bron: weauctoriseert">geauctoriseert</span>, om tegens de besmette van +den voirsz. secten te Inquireren ende procederen, alsoe behoiren zal, +gelijck ghy naeder by de voirsz. Commissarisen sult mogen verstaen. +Ende alsoe ons ernstich begeren es, dat tegens de voirsz. ketterien +geremedieert ende voirsien worde, beuelen ende ordineren v van wegen +zijner Majest., dat ghij de voirsz. Commissarisen Informatie doet +geuen, ende hun bericht van tgene deser zaken beroeren mach ende +notelick wesen sal: Doende hun voirts alle bijstant ende vorderingen +int volbringen van hueren laste v mogelick zijnde; Ende indien ghij +eenige ongeregeltheit beuint onder de geestelicheit desselfs lants, +sunderlinge in cloisteren ende godshuysen, sult hun sulcx mogen te +kennen geuen, ende samentlick daerinne voirsien, alst behoiren sal, +volgende den last die zij des hebben, zoe wel van ons, als van den +geestelicken ordinarisen. Ende want het zeer oirboirlick waere in desen +tijt eenige goede jonghen tonderhouden in die Vniuersiteit van Loeuen, +studerende in de heilige scriften, om metter tijt daer vuyt geleerde +priesters ende pastoirs in Vrieslant te ouercommen, zult ghij, zoe +verre v van node duncken zal, duer de voirmelte Commissarisen sulcx aen +den prelaten van Vrieslant laeten versoucken ende de selue onderwijsen, +dat zij ende yegelick van hun tot voirderinge der heiliger Religie, +ende der gemeene weltvaert des lants daertoe willen verstaen ende +contribueren. Lieue ende Besundere, onse heere God zij met v. Gescreuen +te Brussele den XVIJen van Octobre 1553.</i></p> +<p class="signed">(get.) <span class="sc">MARIE</span>. (onder stond) +<span class="sc">De Langhe</span>.</p> +</div> +<p>Het opschrift is: <i>Onsen Lieuen ende Besunderen, den President +ende Raden des Keysers, geordonneert in Vrieslant.</i> <span class= +"pagenum">[<a id="pb440" href="#pb440" name="pb440">440</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb163" class= +"pageref">163</a>.—A<sup>o</sup> 1538.</p> +<p><i>Vorperus Thaborita, Kanunnik te Thabor</i>. <span class="sc">Worp +van Thabor</span>, geboren omtrent het jaar 1538, <span class="corr" +id="xd20e11115" title="Bron: welligtaf komstig">wellicht +afkomstig</span> van het adellijk geslacht <i>Tziaerda</i>, was eerst +Pastoor in zijne geboorteplaats Rinsumageest, en daarna Prior van +’t Reguliere Kanonniken Klooster Thabor, te Tirns bij Sneek. Hij +schreef in de Latijnsche taal eene kronijk van Friesland, in drie +boeken verdeeld. Het eerste boek handelt over den oorsprong der Friezen +en hun Land, en eindigt met de heerschappij van Karel den Grooten. Het +tweede loopt tot het bestuur der Graven van Holland, en het derde +eindigt met den tijd zijns levens. Baron <span class="sc">v. +Schwartzenberg</span> heeft vijf afschriften van die kronijk met +elkander vergeleken, getuigt zeer gunstig van dezelve, en had het plan +tot de uitgave gevormd. Dit is niet tot stand gekomen, en die uitgave +bleef tot heden achter, zoodat het wel niet te hopen, maar toch te +vreezen is, dat met zoo vele anderen, ook dit merkwaardig gedenkstuk +der oudheid, het licht niet zal gegund worden. In de Voorrede van het +II Deel van ’t Charterboek wordt een uitvoerig verslag van dit +Handschrift gegeven, waartoe wij den Lezer verwijzen. Aldaar staat ook +aangeteekend, hoe <span class="sc">Schotanus</span> in zijne +<i>Friesche Historie</i>, vele bladzijden uit den <i>Chronicon +Frisiae</i> van <span class="sc">Worp</span>, woordelijk vertaald, +heeft overgenomen, en voor zijn eigen arbeid laten doorgaan.</p> +<p>Een beter lot heeft in het belang der wetenschappen getroffen, het +geschrift van <span class="sc">Petrus van Thabor</span>, in onze +kronijk niet vermeld. Deze, wiens leeftijd voorviel tusschen de jaren +1460 en 1530, en welke hij voornamelijk als Leekebroeder in het +klooster Thabor<a class="noteref" id="xd20e11143src" href="#xd20e11143" +name="xd20e11143src">86</a> sleet, schreef eene uitvoerige <span class= +"pagenum">[<a id="pb441" href="#pb441" name= +"pb441">441</a>]</span>kronijk van Friesland, vooral ten doel hebbende +de gebeurtenissen, gedurende zijn eigen leven voorgevallen, met +naauwkeurigheid en waarheidsliefde te boeken, in den vorm van een +Dagboek. Daardoor is dit werk ook belangrijk voor de kennis van den +inwendigen burgerlijken en zedelijken toestand des Lands, terwijl het +van bijgeloof, wonderen en duivelskunsten geheel vrij is. De Heeren +<span class="sc">Amersfoordt</span> en <span class="sc">Visser</span>, +hebben daarvan de Uitgave in het <i>Archief voor Vaderl. en Vriesche +Geschiedenis</i> bezorgd, en verrijkt met een aantal uitmuntende +Aanteekeningen, hoofdzakelijk door den eersten bewerkt, welke van de +kunde en geleerdheid des vervaardigers getuigen.</p> +<p>Door dezen <span class="sc">Petrus van Thabor</span> is omstandiger +dan elders beschreven, de <i>Donia-oorlog</i>, eene der merkwaardigste +en treffendste burger- en familietwisten, door welke Friesland +meermalen werd geteisterd, welke geduurd heeft van 1458 tot 1496. Verg. +het <i>Archief, I</i>. p. 16–24 en de Aanteekeningen, alsmede de +aanmerkingen van den Heer <span class="sc">van Halmael</span>, benevens +het antwoord daarop van den Heer <span class="sc">Amersfoordt</span>, +in de <i>Leeuwarder Couranten van 14 en 21 Junij 1831; 3, 10, 17 April +en 1 Mei 1832</i>; welke stukken voor de geschiedenis van te veel +waarde zijn, om niet in een beter en duurzamer vorm te worden +overgegoten. <span class="pagenum">[<a id="pb442" href="#pb442" name= +"pb442">442</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb166" class= +"pageref">166</a>.—A<sup>o</sup> 1559.</p> +<p><i>Regnerus Predrinus</i> of Reinier van Winsum, geboren 1508, was +een zeer geleerd en verdienstelijk man en een der leerlingen uit het +Fraterhuis. Zijne gehoorzaal was met een toevloed van leerlingen +opgevuld, met welken hij de schriften van Plato, Aristoteles, +Demosthenes, Cicero en Quinctilianus behandelde. Gansche scharen uit +Oost- en West-Friesland, Braband, Vlaanderen, Duitschland, Frankrijk, +Italië, Spanje en Polen kwamen tot hem over, en vormden als het +ware eene Hoogeschool rondom hem. Kort na zijnen dood, in 1563, +verdween de gansche stichting der Broederschap. In 1582 deed de +Regering eene poging, om haar te doen herleven, door de aanstelling van +Antonius Folcard of Folkerts van Boornbergum, tot Overste, doch dit +besluit werd niet uitgevoerd. De oprigting der Hoogeschool in +Groningen, in het jaar 1614, gaf deswege eene nieuwe +schadeloosstelling. Reeds in den aanvang der XVI eeuw begon die +Broederschap voor de Hervorming van Luther te wijken: de minachting +voor de kloosterinrigtingen deed haar in die oorden te niete gaan; maar +in andere gewesten werd zij verdrongen door eene veel magtiger orde, +die met gesloten gelederen overal eene Broederschap vervolgde, welke +immer daarop roem kon dragen, dat zij noch dezelfde +verdedigingsmiddelen, noch dezelfde wapens kende. Het waren de +Jezuiten, die zich in hunne plaats stelden. <span class= +"sc">Delprat</span>, <i>Verh. over de Broederschap van</i> <span class= +"sc">G. Groote</span>, bl. 117 en 186. <span class="pagenum">[<a id= +"pb443" href="#pb443" name="pb443">443</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb169" class= +"pageref">169</a>.—A<sup>o</sup> 1566.</p> +<p><i>Waar op in ’t Latyn stond</i>. Moet zijn in ’t +Fransch. Zie over de Geuzennapjes <span class="sc">v. Alkemade</span>. +<i>Displegt. II</i>. 459 en <span class="sc">van Loon</span>, <i>Ned. +Hist. Penn. I</i>. 82. In het algemeen waren de nappen eigenlijk +uitgeholde houten bakken van middelmatige grootte, welke dienen moesten +om eenig vocht in zich te houden<span class="corr" id="xd20e11230" +title="Niet in bron">.</span> Zij waren, zoowel als de bedelzakken, het +kenteeken der bedelaars, en werden door dezen gebruikt, om er de soep +in te ontvangen, welke hun aan de kloosters werd uitgereikt, wanneer +zij het godsdienstig onderwijs genoten hadden. Tot gebruik over tafel, +om er elkander den dronk uit toe te brengen, afgezonderd zijnde, zijn +de nappen natuurlijk tot napjes gebragt. <span class="sc">Collot +d’Escury</span>, <i>Holl. Roem, II</i>. A. 111.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb170" class= +"pageref">170</a>.—A<sup>o</sup> 1567.</p> +<p><i>En een schip met Edelen</i>. Breedvoerig vindt men dit verhaal +bij <span class="sc">Wins.</span> fol. 538; verg. <span class= +"sc">Gabbema</span>, <i>Verh. van Leeuw.</i> bl. 493.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb172" class= +"pageref">172</a>—A<sup>o</sup> 1568.</p> +<p><i>Waarom Arenberg—op Graaf Adolf los rende</i>. Dat de beide +Graven door elkanders handen zouden zijn gesneuveld, wordt door +<span class="sc">van Meteren</span> en anderen tegengesproken, hoezeer +er eene oude overlevering is, welke dit vermeldt, en door onze kronijk +schijnt gevolgd te zijn. Het is mij ook voorgekomen, dat de Schrijver +of Schrijvers van <i>It aade Friesche Terp</i> zich op vele plaatsen +niet van de beste bronnen hebben bediend, dan het ligt niet in ons +plan, <span class="pagenum">[<a id="pb444" href="#pb444" name= +"pb444">444</a>]</span>over de verschillende gebeurtenissen breedvoerig +uit te weiden, en de gebreken allen aan te wijzen, waardoor wij het +bestek dezer Aanteekeningen verre zouden overschrijden. Men vergelijke +over dit geheele tijdvak den <i>Tegenwoordige Staat van Stad en Lande, +I</i>. Deel.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb174" class= +"pageref">174</a>.—A<sup>o</sup> 1568.</p> +<p><i>Den 7de van December</i>. Niet in December 1568 is dit gebeurd, +maar in het begin van Herfstmaand 1566: want reeds in 1567 werd de +Roomsche godsdienst weder hersteld, en in 1570 zond Alba <i>Cunerus +Petri</i> als Bisschop naar Leeuwarden, alwaar hij den 1 Februarij op +nieuw de kerken inwijdde, en de getrouw geblevene gemeente inzegende. +Zie <span class="sc">Gabbema</span>, <i>Verh. van Leeuw</i>. bl. 457, +die den 7 of 16 van Wintermaand noemt, gelijk ook <span class= +"sc">Wins.</span> en <span class="sc">Schot.</span> schrijven, terwijl +September moet worden gesteld. Verg. ook ten dezen het <i>Iets over de +Kerken, kloosters en voormalige gasthuizen binnen Leeuwarden</i>, van +den Heer <span class="sc">van Halmael</span>, geplaatst in het +<i>Mengelw. der Leeuward. Courant van den 14 Augustus 1832</i>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb178" class= +"pageref">178</a>.—A<sup>o</sup> 1574.</p> +<p><i>Casper Robles</i>. Verg. de <i>Inleiding van mijn Tafereel van +den Watervloed</i>, bl. XLI en XLII; <span class="sc">Scheltema</span>, +<i>Staatk. Nederland, II</i>. 250 en de aangehaalde Schrijvers; +<span class="sc">Outhof</span>, <i>Verhaal van alle hooge +Watervloeden</i>, bl. 535; <span class="sc">Dumbar</span>, <i>Analecta, +III</i>, in hetwelk door <span class="sc">Reinico Fresinga</span> van +<i>Frennicker</i> (zoo als hij zich onderschrijft), in diens +<i>Memorien</i>, ook een <i>cort verhaal van Billys gelegentheyt</i> +wordt gegeven<a class="noteref" id="xd20e11369src" href="#xd20e11369" +name="xd20e11369src">87</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb445" href= +"#pb445" name="pb445">445</a>]</span>De beschrijving in ’t +Latijn, over de daden van de Robles in Friesland bedreven, door +<span class="sc">Johannes Carolus</span>, uitgegeven te Leeuwarden +1731, door de zorg van den beroemden <span class="sc">Petrus +Wesseling</span>, loopt slechts over een kort tijdsbestek, en is met +eene scherpe pen geschreven<a class="noteref" id="xd20e11391src" href= +"#xd20e11391" name="xd20e11391src">88</a>. Zie voorts <span class= +"sc">Gabbema</span>, <i>Verh. van Leeuwaarden</i>, bl. 534; +<span class="sc">Wins.</span> <i>Historiae, L. III</i>, en <i>Chron. +XVI</i> boek. Over het Kolonels- of Roblesdiep, <i>Tegenw. Staat van +Friesland, II</i>. 228.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb181" class= +"pageref">181</a>.—A<sup>o</sup> 1576.</p> +<p><i>Joachim Hopperus</i>. Deze zeer vermaarde man werd in den jare +1523 te Sneek geboren, uit een edel geslachte, bekleedde gewigtige +ambten, werd de stichter der Hoogeschool te Douaij, en behaalde als +Regtsgeleerde hoogen roem. Als Staatsman echter was hij te veel +hoveling, om, naar der Friezen aard, als zoodanig door hen op hoogen +prijs te worden gesteld. Men geeft hem zelfs na, dat de spotvogels hem +met den bijnaam van <i>Oui, Madame!</i> bestempelden, daar hij de +Landvoogdes in den Raad nimmer zoude tegenspreken. Hij was echter om +zijne groote kundigheden teregt zeer beroemd; en men <span class= +"pagenum">[<a id="pb446" href="#pb446" name="pb446">446</a>]</span>mag +nooit uit het oog verliezen, dat hij in zijne hooge betrekkingen +altoos, vooral in dien tijd, op een zeer gevaarlijk standpunt was +geplaatst. Zeer waardig is aan hem en zijne geschriften herdacht door +den geleerden <span class="sc">Gabinus de Wal</span>, in zijn klassiek +werk: <i>Oratio de claris Frisiae Jurisconsultis</i>, pag. 27 van de +Oratie, 90 volgg. der Aanteekeningen, en 428 der Bijvoegselen. Verg. +<span class="sc">Scheltema</span>, <i>Staatk. Nederl. I.</i> 492; +<span class="sc">Wins</span>. fol. 599. In de <i>Nalezingen</i> op +<span class="sc">Wagenaar</span> van <span class="sc">van Wyn</span> +zijn vele bijzonderheden uit de brieven van <span class= +"sc">Hopper</span> te vinden, en van zijn leven is eene goede +beschrijving aanwezig in de <i>Levens van Nederl. Mannen en Vrouwen, +IV</i> Deel. Onze voornaamste Geschiedschrijvers hebben van zijne +schriften gebruik gemaakt. Zijne brieven aan Viglius, welke de +Antwerpsche Bisschop, <i>de Nelis</i>, heeft laten drukken, en daarna +uitgegeven zijn, zijn hoogst belangrijk voor de geschiedenis. In de +bibliotheek te Brussel bevinden zich nog een aantal andere +oorspronkelijke brieven van hem en Viglius, in hunne landtaal +geschreven, bevattende vele zaken, welke zij elkander in ’t +geheim wilden mededeelen. Zie <span class="sc">de Wind</span>, +<i>Bibliotheek</i>, <i>II.</i> 172.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb181" class= +"pageref">181</a>.—A<sup>o</sup> 1576.</p> +<p><i>Ook overleed in dit zelve jaar</i>, <i>te Gent</i>, <i>Viglius +Swichemius ab Aita.</i> Een groot aantal geleerde en kundige mannen +hebben zich van tijd tot tijd bezig gehouden, met het beschrijven van +het leven en de daden van den wijdvermaarden Fries, <i>Wigle van Aytta +van Zwichum</i>, den 19den van Wijnmaand 1507, op de State +Barahuis<a class="noteref" id="xd20e11514src" href="#xd20e11514" name= +"xd20e11514src">89</a>, onder den dorpe Wirdum <span class= +"pagenum">[<a id="pb447" href="#pb447" name= +"pb447">447</a>]</span>geboren, uit eene der oudste en aanzienlijkste +Friesche geslachten, en gestorven den 8 van Bloeimaand 1577 binnen +Brussel. Onder deze geschriften verdient bijzondere opmerking, de +uitmuntende Redevoering van den Amsterdamschen <span class="sc">Rector +van Ommeren</span>, in welke (gelijk de Ridder <span class= +"sc">Scheltema</span> te regte vermeldt<a class="noteref" id= +"xd20e11539src" href="#xd20e11539" name="xd20e11539src">90</a>), het +karakter van <i>Viglius</i> van de beschuldiging van zwakheid en +ongelijkmatigheid meesterlijk is vrijgepleit<a class="noteref" id= +"xd20e11550src" href="#xd20e11550" name="xd20e11550src">91</a>.</p> +<p>Ook het uitstekend en krachtvolle <i>Verhaal van het leven en de +daden van Vigle van Ayta</i>, door Mr. A. <span class= +"sc">Telting</span> met oordeel en verstand zamengesteld, plaatst den +grooten man in een helder daglicht, en geeft hem de verdiende +eere<a class="noteref" id="xd20e11567src" href="#xd20e11567" name= +"xd20e11567src">92</a>, hoezeer anderen een minder gunstig oordeel over +hem hebben geveld. Verg. <span class="pagenum">[<a id="pb448" href= +"#pb448" name="pb448">448</a>]</span>hierover <i>Holland’s Roem +in Kunsten en Wetenschappen</i> door den Baron <span class="sc">Collot +d’ Escury</span>, <i>II</i>. 23 en <i>Aantt.</i> bl. 69. Deze +Schrijver maakt tevens gewag in de Aanteekeningen op zijn eerste Deel +van den glazen beker, door Viglius aan Keizer Karel toegebragt, toen +deze Utrecht bezocht heeft, en welke naderhand op vele gastmalen +gebruikt werd, wanneer men hem al drinkende ronddraaide, om met de +lippen dezelfde plaats te treffen, als die de Keizer had aangeroerd. Op +dezen beker, van dik bruin glas, thans in bezit van Z. E. den Minister +<span class="sc">van Maanen</span>, heeft Anna Maria Schurman met een +diamant het volgende geschreven en met haren naam onderteekend:</p> +<div class="lgouter"> +<h4><span class="sc">Viglius Zuichemius.</span></h4> +<div class="lg xd20e1232"> +<p class="line">Al ben ik duister,</p> +<p class="line">De naam geeft luister.</p> +</div> +</div> +<p class="firstpar">Zie <span class="sc">v. Alkemade</span>, +<i>Displegtigh. II</i>. 528. Uitvoerige melding van Viglius en zijne +geschriften vindt men in de aangehaalde <i>Oratie</i> van den +Hoogleeraar <span class="sc">de Wal</span>, bl. 31, 103, 430 volgg. +Verg. <span class="sc">de Wind</span>, <i>Bibliotheek, II</i>. 188.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb182" class= +"pageref">182</a>.—A<sup>o</sup> 1577.</p> +<p><i>Waar op de Graaf van Rennenberg.</i> Georg van Lalaing, Heer van +<span class="corr" id="xd20e11634" title="Bron: Velle">Ville</span> en +Graaf van Rennenberg, gesproten uit een der aanzienlijkste en oudste +stamhuizen van Henegouwen, reeds in de XII eeuw bekend, was een man van +grooten aanleg en kunde. Tot Stadhouder van Friesland, Groningen en +Overijssel benoemd, bekleedde hij in den aanvang het Staatsambt met +wijsheid en matigheid, doch later schandvlekte hij zich zelven in +’s Lands geschiedenis als eenen verrader. De verdienstelijke +Rijks-Archivarius <span class="sc">de Jonge</span><a class="noteref" +id="xd20e11639src" href="#xd20e11639" name="xd20e11639src">93</a> +vermeent, dat hij welligt door onze <span class="pagenum">[<a id= +"pb449" href="#pb449" name="pb449">449</a>]</span>Voorvaderen, om deze +daad, zonder inachtneming der omstandigheden, te streng veroordeeld; +doch wanneer wij bij den uitmuntenden Geschiedschrijver <span class= +"sc">A. Kluit</span>, in diens <i>Historie der Hollandsche +Staatsregering</i> (<i>I</i>. 176, noot), lezen, dat, hoezeer de ware +staatkundige redenen van den afval van Rennenberg, niet zoo zeer bekend +zijn, men het echter, naar aanleiding zijner eigenhandige brieven, aan +zijne vrienden geschreven, daarvoor moet houden, dat die redenen +gelegen waren in <i>jalouzij</i> op Nassau en bevordering van <i>eigen +grootheid</i>; hoe zal men dan nog voor zulk een boos en misdadig +opzet, in een Bestuurder des Lands, middelen ter verdediging kunnen +vinden? Zijn karakter vinden wij juist beschreven door een zijner +tijdgenooten, die de meeste gebeurtenissen zelf heeft bijgewoond, en +wel tot de Staatsgezinde partij behoorde, dan met onpartijdigheid een +uitgebreid verhaal van de jaren 1576 tot 1582 heeft gegeven. Dit is de +Franeker Burgemeester <span class="sc">Renico</span> of <span class= +"sc">Rienk Fresinga</span>, hier voren gemeld, wiens boeksken vooral +over dit tijdvak belangrijk is<a class="noteref" id="xd20e11675src" +href="#xd20e11675" name="xd20e11675src">94</a>. De onsterfelijke +<span class="sc">Hooft</span> geeft navolgende uitnemende +karakterschets van den Graaf:</p> +<p>»Hij was geweest een Heer, eedelaardigh, milddaadigh, heusch +en minlyk van zeeden; verfoeyer van wreetheit, geweldenaary, en +dronckenschap; betrachter der krystught, en lief den landzaaten, zonder +<span class="pagenum">[<a id="pb450" href="#pb450" name= +"pb450">450</a>]</span>nochtans de gunst der soldaaten te verliezen, +mits de zorghe die hy voor hunne betaaling droegh; hier beneevens +versiert met meer dan gemeene geleertheit; welgeoeffent in de +Grieksche, Latynsche, en andere taalen; zeer zoet op de wiskonstighe +weetenschapen, inzonderheit de maatzang. Al dat ’er in te +berispen scheen, was een’ blaakzuchtighe ruimborstigheit in +’t houden van hof en disch, booven zijn’ inkomst; een +toegeeven aan zyn’ geneigtheit tot vrouweeren; opstyghing van +moedt, als ’t geluk hem meede; stryking, als ’t hem teeghen +liep; en ’t ontzuivren van zyn’ eer en gewisse met +verandering van parthy. Eevenwel om de kosten zynes staatvoerens te +vergelden, schrobd’ hy nooit de gemeente, en stak maar eighe +middelen af. Zyn’ boelaadjen beleidd’ hy zoo heimelyk, dat +ze ten minste geen’ arghernis baarden. Onbestendigheit in voor- +en teeghenspoedt is de zeldzaamste der menschelijke zwakheeden niet. +Zyn’ trouwbreuk strekte eenen naaghel aan zyn’ doodkist, en +werd geboet met een berouw dat zyn’ ziel doorsneed: ’t en +zy hem ’t quaalyk beslaaghen meer dan ’t misdryf gezeurt +heeft. Oover Groninge, zeeker, in zyn’ ziekte, riep hy dikwyls, +wenschende ’t nooit gezien te hebben. Ook verbood hy in de +laatste daaghen, zyn’ zuster Kornelia, als het dwaallicht dat hem +verleidt had, onder zyn’ ooghen te koomen. De gemelde deughden, +en fraayigheden naa deughd zweemende, deeden hem beklaaghen, zelfs van +zyn’ meeste vyanden, dien ’t jammerde dat hy tot dien val +geraakt was.”</p> +<p>Verg. <span class="sc">Schot.</span> <i>Fr. Hist.</i> bl. 810 +volgg., bij welken Schrijver men op bl. 884 deze karakterschets +wedervindt, er (uit <span class="sc">Fresinga</span>) bijvoegende, dat +zijne zuster Kornelia hem ook had bekoord en gevleid, met het uitzigt +op een huwelijk met Maria van Brimeu, Gravinne van Megen, weduwe van +Lancelot Barlaimont, hetwelk echter mislukte. Zie <span class= +"sc">Wins.</span> <i>Chron. XVIII</i> Boek; <i>Histor.</i> p. 544; +<span class="sc">J. Bosscha</span>, <i>Neêrl. Heldend. te +Land</i>, bl. 257, 265, 266; welke <span class="pagenum">[<a id="pb451" +href="#pb451" name="pb451">451</a>]</span>laatste zijnen afval +toeschrijft, aan gemoedelijk bezwaar en ontzag voor de Katholijke +kerk.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb191" class= +"pageref">191</a>.—A<sup>o</sup> 1580.</p> +<p><i>Merode, Heer van Rummen.</i> De geschiedenis getuigt van hem als +van een edel, eerlijk en standvastig voorstander der vrijheid, getrouw +voor de goede zaak, dapper in den krijg, en wiens verkregen roem, door +zijn verstandig stadhouderlijk bestuur in Friesland is staande +gehouden. Er is nog in geschrifte van dien tijd, aanwezig een +<span class="sc">Journaal</span> <i>van voorgevallene saacken in +Friesland</i>, enz., <i>geholden bij</i> <span class="sc">Bernard van +Meroode</span>, <i>Stadholder</i>,—<i>van den 7 Julij 1580 tot +den 12 Junij 1583</i>: aan de achterzijde op den pergamenten omslag +staat: <span class="sc">Prothocol</span> <i>de la Secretairie du +Gowerneur de Frise</i>. Dit belangrijk Handschrift onderzoekende, +bevond ik dat hetzelve bevatte vele Commissiën, Instructiën, +Resolutiën, Ordonnantiën, bijzonder voor de Hoofden der +Krijgsmagt en voor de burgerlijke Besturen; voorts Paspoorten, +Sauvegardes, Brieven aan Vorsten en Edelen, Requesten, Plakkaten en +andere Staatsstukken, van welke slechts zeer weinigen in het +<i>Charterboek</i> van <span class="sc">Schwartzenb.</span> voorhanden +zijn, en wel alleen die, welke te vinden waren in de <i>Leeuwarder +Plakkaatb.</i></p> +<p>In 1583 verzocht Merode, uit hoofde van zijnen hoogen ouderdom, om +de gedurige onrust der tijden, de twist en tweedragt om het +Meesterschap tusschen de Staten en het Hof, en omdat de Edelen geen +ontzag voor hem hadden, zijn ontslag, en verkreeg zulks op eene zeer +vereerende wijze. Zijne Commissie van den Prins van Oranje, om in +zijnen naam Friesland te besturen, is van den 17 Junij 1580, <i>Chartb. +IV</i>. 172; <span class="sc">Wins.</span> fol. 670. Verg. <i>Leven van +Willem I</i>, door <span class="sc">L. F. de Beaufort</span>, <i>XI</i> +Boek. Bernard van Merode en zijn broeder Willem behoorden tot de +eersten, die onder den Prins dienst namen, en in het veld door +dapperheid en wijs beleid <span class="pagenum">[<a id="pb452" href= +"#pb452" name="pb452">452</a>]</span>uitmuntten. Dit geslacht heeft +aanzienlijke bezittingen in de Provincie Noord-Braband, doch behoorde +van overouden tijd tot den Belgischen Adel. Verg. <span class="sc">J. +Bosscha</span>, <i>Neêrl. Heldend. te Land</i>, bl. 243.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb196" class= +"pageref">196</a>.—A<sup>o</sup> 1584.</p> +<p>Wij laten hier volgen een kort overzigt van de <i><span class= +"sc">Stadhouders van Friesland</span>, uit het Huis van <span class= +"sc">Nassau</span></i>:</p> +<p class="pseudoh1">Willem Lodewijk.</p> +<p class="pseudoh2">Eerste Stadhouder.</p> +<p><span class="sc">Willem Lodewijk, Graaf van Nassau</span>, was de +zoon van <span class="sc">Johan den Ouden</span>, Graaf van +Nassau-Dillenburg, Broeder van Willem I. Hij werd geboren op den 13 +Maart 1560; huwde in den jare 1587 Prinses <span class= +"sc">Anna</span>, Dochter van zijnen Oom Willem I, verwekt bij diens +tweede Gemalinne Anna van Saksen<a class="noteref" id="xd20e11832src" +href="#xd20e11832" name="xd20e11832src">95</a>. Slechts ruim zeven +maanden duurde deze echt, daar de Prinses in den jare 1588 ten huize +van <span class="pagenum">[<a id="pb453" href="#pb453" name= +"pb453">453</a>]</span>Julius van Botnia, een der voornaamste Friesche +Edelen, ijveraar voor vrijheid en godsdienst, in den ouderdom van 26 +jaren te Franeker is overleden. WILLEM zelf is den 31 Mei 1620, ten +gevolge eener beroerte binnen Leeuwarden gestorven; zoo men verhaalt, +terwijl hij bezig was zijnen Neef Maurits bij geschrifte te raadplegen, +wat hem te doen zou staan, indien eens Maurits, zonder behoorlijke +schikkingen te hebben gemaakt, door een’ plotselingen dood werd +overvallen.</p> +<p>In 1583, in de plaats van Merode gesteld zijnde, werd hij op den 16 +October 1584 door de Staten van Friesland, op den Landsdag te Franeker, +tot absoluut Stadhouder en Gouverneur over dat Gewest, verkoren, nadat +men plegtig den Koning van Spanje afgezworen had.</p> +<p>Hij was een voortreffelijk Vorst, een dapper en bekwaam krijgsman, +een voorstander van de godsdienst, en, hoewel deelende in de kerkelijke +scheuring, meer gematigd dan Prins Maurits. Loffelijk getuigen +<span class="sc">Ubbo Emmius</span>, <span class="sc">van Reijd</span> +en <span class="sc">Willem van Haren</span> van zijne krijgskundige +verdiensten en grondige kennis, zoowel der theorie als praktijk. Als +beminnaar en hoogachter van letteren en geleerdheid, erkent men in hem +den Stichter der Friesche Hoogeschool, welke, zoowel als de geheele +Provincie, die door hem weder in rust gebragt werd, zijne bijzondere +bescherming heeft genoten. Ook aan hem mag de eer worden toegekend van +de oprigting der Groninger Akademie.</p> +<p>Hij regeerde van 1584 tot 1620.</p> +<p class="pseudoh1">Ernst Casimir.</p> +<p class="pseudoh2">Tweede Stadhouder.</p> +<p><span class="sc">Ernst Casimir, Graaf van Nassau</span>, Broeder van +<span class="sc">Willem Lodewijk</span>, werd diens Opvolger in +<span class="corr" id="xd20e11905" title="Bron: het het">het</span> +Stadhouderschap over Friesland. Hij was geboren den 22 of 24 December +1573, trouwde in den jare 1607 met <span class="sc">Anna Sophia</span>, +dochter van den <span class="pagenum">[<a id="pb454" href="#pb454" +name="pb454">454</a>]</span>den Hertog Julius van Brunswijk, welke +Prinses in 1642 is overleden. Uit dit huwelijk zijn twee zonen en twee +dochters geboren, welke laatsten jong en ongehuwd overleden zijn; de +beide zoons, Hendrik Casimir en Willem Frederik, zijn hem in de +regering opgevolgd. Na een aantal gewigtige zendingen ten dienste van +den Staat, werd hij eerst Stadhouder van Friesland, en daarna door +Groningen en Drenthe in die waardigheid erkend. In vele +krijgsverrigtingen muntte zijn beleid en dapperheid bijzonder uit; doch +in het beleg van Roermonde, op den 2 Junij 1632, trof een vijandelijke +musketkogel, terwijl hij de loopgraven bezigtigde, zoodanig zijn hoofd, +dat hij na verloop van drie uren daarna den geest gaf. Als staatsman +vond ik hem niet bijzonder vermeld: in het kerkelijke bezat hij minder +gematigdheid dan zijn broeder.</p> +<p>Hij regeerde van 1620 tot 1632.</p> +<p class="pseudoh1">Hendrik Casimir I.</p> +<p class="pseudoh2">Derde Stadhouder.</p> +<p><span class="sc">Hendrik Casimir I, Graaf van Nassau</span>, oudste +Zoon van <span class="sc">Ernst Casimir</span> en <span class="sc">Anna +Sophia</span>, werd in den jare 1611 geboren en is niet gehuwd geweest. +Men roemt hem als een dapper held, wiens leven in velerlei krijgstogten +werd gesleten, terwijl een schoon getuigenis wordt gegeven van zijn +godsdienstig, standvastig en braaf karakter. Zelfs zijner wederpartij +dwong hij zoodanige hoogachting af, dat een vijandlijk Officier bij +’s Vorsten doodberigt had uitgeroepen: »Nu is de braafste +Kapitein in Nederland gestorven!” Onder de beroerten in Friesland +in 1635 bewees hij ook dat Gewest groote diensten. Bij de belegering +van Hulst en Brugge trof hem een pistoolschot in den rug, welke wonde +hem op den 12 of 13 van Hooimaand 1640 den dood veroorzaakte.</p> +<p>Hij regeerde van 1632 tot 1640. <span class="pagenum">[<a id="pb455" +href="#pb455" name="pb455">455</a>]</span></p> +<p class="pseudoh1">Willem Frederik.</p> +<p class="pseudoh2">Vierde Stadhouder.</p> +<p><span class="sc">Willem Frederik, Graaf</span> of <span class= +"sc">Prins van Nassau</span>, jongste Zoon van <span class="sc">Ernst +Casimir</span>, werd te Arnhem op den 7 Augustus 1613 geboren, en trad +den 2 Mei 1652 in den echt met <span class="sc">Albertina Agnes</span>, +Dochter van <span class="sc">Frederik Hendrik</span>, Prins van Oranje. +Uit dit huwelijk zijn drie kinderen geboren: Prinses Amelia, met den +Hertog van Saksen-Eysenach getrouwd; Sophia Hedwich, omtrent derdehalf +jaren oud gestorven, en Hendrik Casimir. <span class="sc">Willem +Frederik</span> verlangde zijnen Broeder Hendrik op te volgen als +Stadhouder van Friesland, Groningen en Drenthe, doch Frederik Hendrik, +begeerde over al de gewesten te heerschen. Hierover ontstond geschil, +en beide namen hunne maatregelen om tot hun doel te geraken. +<span class="sc">Willem Frederik</span> werd door de Staten van +Friesland tot Stadhouder, en Frederik Hendrik, door die van Groningen +en Drenthe verkozen. Gelijk alle twisten tusschen hooge personen +nadeelig werken voor Land en Volk, had ook dit geschil buitendien voor +den Vorst zeer onaangename gevolgen: want de magtiger Frederik dwong +zijnen mededinger tot menige vernedering. Op eene noodlottige wijze +verloor hij het leven: want bij het beproeven van een zadelpistool, +zullende dienen op zijne voorgenomene reis naar Westfalen, ging het +schot af, en trof hem dermate in het aangezigt, dat hij drie dagen +daarna overleed. Dit was op den 21 October 1664, terwijl de Stadhouder +te Leeuwarden resideerde.</p> +<p>Hij was een bekwaam krijgsman, bedreven in staatszaken en van +karakter uitstekend: daarenboven een beoefenaar en hoogschatter der +Letteren, waarvan de Hoogleeraar <span class="sc">Ulrik Huber</span> +getuigt, dat de werken van <span class="sc">Tacitus</span> en +<span class="sc">Seneca</span>, zoowel des nachts als des daags door +den Prins werden gelezen, en in <span class="pagenum">[<a id="pb456" +href="#pb456" name="pb456">456</a>]</span>het geheugen geprent. De +Franeker Hoogeschool verloor in hem eenen sterken voorstander en +verdediger.</p> +<p>Hij regeerde van 1640 tot 1664.</p> +<p class="pseudoh1">Albertina Agnes.</p> +<p class="pseudoh2">Voogdesse.</p> +<p><span class="sc">Albertina Agnes, Prinses van Oranje</span>, in +’s Gravenhage op den 29 April 1634 geboren, had gedurende den +tijd der voogdijschap over haren zoon Hendrik Casimir, die nog geen +acht jaren oud was bij den dood zijns Vaders, het bestuur over dit +Gewest, en verwierf zich veel gezag bij de Friezen. Zij was eene +verstandige, beminnelijke en zeer godsdienstige vrouw; eene +voortreffelijke echtgenoot, en eene waardige en zorgvuldige moeder voor +hare kinderen, welke zij allen, voor zich ten grave zag dalen. Den 24 +Mei 1696 overleed zij op hare lustplaats, het Oranjewoud, alwaar zij +een geruimen tijd van haren weduwlijken staat had doorgebragt.</p> +<p>Zij regeerde van 1664 tot 1679.</p> +<p class="pseudoh1">Hendrik Casimir II.</p> +<p class="pseudoh2">Vijfde Stadhouder.</p> +<p><span class="sc">Hendrik Casimir II, Prins van Nassau</span>, eenige +Zoon van <span class="sc">Willem Frederik</span> en <span class= +"sc">Albertina Agnes</span>, werd geboren op den 18 Januarij 1657. Op +zijn vijftiende jaar legde hij als Stadhouder den eed af, welke +waardigheid drie jaren later door de Staten van Friesland, Groningen en +Drenthe, voor zijne mannelijke nakomelingen, erfelijk verklaard werd. +Op zijn 22 jaar echter kreeg hij eerst het Stadhouderlijk bewind alleen +in handen. Den 16 November 1683 trad bij in den echt met <span class= +"sc">Amelia</span>, Prinses van Anhalt-Dessau, <span class= +"pagenum">[<a id="pb457" href="#pb457" name= +"pb457">457</a>]</span>Dochter van Johan Georg II, waarmede hij dertien +jaren vereenigd was, en uit welk huwelijk zijn gesproten zeven dochters +en twee zoons<span class="corr" id="xd20e12005" title= +"Niet in bron">:</span> Willem Georg Friso, die een jaar na zijne +geboorte is gestorven, en Johan Willem Friso, zijns Vaders +opvolger.</p> +<p>Zijne benoeming tot Kapitein-Generaal en andere voorvallen gaven +aanleiding tot twisten tusschen hem en Prins Willem III, welke echter +door diens uitzigt op de kroon van Engeland bedaarden, en in 1685, +onder bemiddeling van den vermaarden Hoogleeraar Joh. van der Waeijen, +daarna des Stadhouders Raadsman, geheel werden bijgelegd. Op zijn +zeventiende jaar stortte hij bij een gevegt, te stoutmoedig met den +degen in de vuist op den vijand indringende, met zijn paard in eene +laagte, ten gevolge van welken val, hij steeds onderhevig aan +bloedspuwingen is geweest; en door deze kwaal in zijne gezondheid +ondermijnd, overleed hij te Leeuwarden op den 25 Maart 1696.</p> +<p>Hij studeerde in den jare 1671 te Franeker, en gaf vele blijken van +verstand, oordeel en ervarenheid; dan vooral in het krijgswezen muntte +hij uit in moed, beleid en onverschrokkenheid. De dappere Generaal Hans +Willem, Baron van Aylva, die den Lande in een zeer netelig tijdperk +voortreffelijke diensten bewees, was hem een Leermeester zonder +wederga, en had hem den weg tot een onsterfelijken roem helpen banen. +Zijn dood was voor Friesland een zware slag, want in hem werd een +schrander, deugdzaam en edelmoedig Vorst, een magtig Beschermheer +verloren.</p> +<p>Hij regeerde van 1679 tot 1696.</p> +<p class="pseudoh1">Amelia.</p> +<p class="pseudoh2">Voogdesse.</p> +<p><span class="sc">Amelia, Prinses van Anhalt-Dessau</span>, geboren +in 1666, werd als Voogdesse erkend over haren zoon <span class= +"sc">Johan Willem Friso</span>, oud ruim acht <span class= +"pagenum">[<a id="pb458" href="#pb458" name= +"pb458">458</a>]</span>jaren bij het overlijden zijns Vaders, en had +tot zijne meerderjarigheid het bestuur in handen. Zij kocht voor haren +zoon de Heerlijkheid Ameland, voor 170,000 Karels guldens. Men vindt +weinige bijzondere berigten over haar vermeld: zij moet eene schoone, +vernuftige en schrandere vrouw geweest zijn, wier zucht echter tot +pracht en weelde der spaarzaamheid zeer in den weg stond. In den jare +1726 is zij in Duitschland gestorven.</p> +<p>Zij regeerde van 1696 tot 1707.</p> +<p class="pseudoh1">Johan Willem Friso.</p> +<p class="pseudoh2">Zesde Stadhouder.</p> +<p><span class="sc">Johan Willem Friso, Prins van Oranje-Nassau</span>, +geboren den 14 Augustus 1687 te Dessau, aanvaardde in 1707 het +Stadhouderschap over Friesland, en het jaar daarna over Groningen en +Ommelanden. Na den dood zijns Vaders nam Prins Willem III de zorg +zijner opvoeding op zich, en deze, zonder kinderen overlijdende, maakte +zijn geliefden kweekeling tot zijnen eenigen erfgenaam. Op den 1 Mei +1709 trad hij in den echt met <span class="sc">Maria Louisa</span>, +Prinses van Hessen-Cassel, uit welk huwelijk zijn geboren twee +kinderen: eene dochter Anna Charlotta Amelia, getrouwd met den Prins +van Baden-Durlach, en een zoon, Willem Karel Hendrik Friso. Op den 14 +Julij 1711 is de Stadhouder, in zijnen jeugdigen leeftijd, op eene +droevige wijze omgekomen, daar hij bij de overvaart van het Strijensche +Sas aan den Moerdijk, toen door een rukwind de pont werd omgeslagen, +zijn dood in de golven vond. Zijn krijgsroem was reeds gevestigd; zijne +deugden waren velen, en had hem een langer leven mogen te beurt vallen, +hij zou ongetwijfeld in ’s Lands geschiedenis eene luisterrijke +plaats hebben bekleed. Gedurende anderhalf jaar, in 1700 en 1701, heeft +de Prins te Franeker gestudeerd, en bijzonder het onderwijs van den +beroemden Fullenius genoten, waarna <span class="pagenum">[<a id= +"pb459" href="#pb459" name="pb459">459</a>]</span>hij, op begeerte van +zijnen Voogd, Prins Willem III, zich ook naar de Hoogeschool te Utrecht +begaf.</p> +<p>Hij regeerde van 1707 tot 1711.</p> +<p class="pseudoh1">Maria Louisa.</p> +<p class="pseudoh2">Voogdesse.</p> +<p><span class="sc">Maria Louisa, Prinses van Hessen-Cassel</span>, een +der veertien kinderen van den Landgraaf <span class="sc">Karel</span> +en <span class="sc">Maria Amelia</span>, Prinses van Courland, is +geboren op den 17 Februarij 1688. Onder de leiding harer uitmuntende +moeder, wier evenbeeld zij werd, ontwikkelde zich in haren jeugdigen +leeftijd reeds den voortreffelijken aanleg tot deugd en bekwaamheid, +welke het sieraad eener vrouwe zijn, en de Vorstin bovendien tot een +verheven en magtig voorbeeld voor hare onderdanen stelt. Gedurende de +minderjarigheid van haren Zoon, bestuurde zij ’s Lands zaken met +beleid en verstand, zoodat zelfs de Staten van dit gewest, haar met een +geschenk van 5000 gulden vereerden, en eene levenslange jaarwedde van +eene gelijke som. Na den dood van Prins Willem IV en deszelfs Weduwe +werd haar weder de waarneming van het Stadhouderlijk bewind over +Friesland opgedragen, hetwelk zij met welgezindheid aanvaardde en met +ijver behartigde. Op den 9 April 1765, dus ruim 77 jaren oud, is deze +Vorstin te Leeuwarden overleden, en hare nagedachtenis is door alle +tijden bij de Friezen in zegening gebleven: want zij was godsdienstig, +nederig, milddadig en beminnelijk van karakter, zoodat men dan ook haar +steeds met den vereerenden lievelingsnaam van <i>Maryke-Mui</i> +bestempelde. Als Stadhouderes regeerde zij met wijsheid en +gematigdheid. Zoowel voor de stille rust als voor het woelige hofleven +geschikt, bragt zij in godsdienstige afzondering en vrolijke +uitspanning <span class="pagenum">[<a id="pb460" href="#pb460" name= +"pb460">460</a>]</span>vele dagen door in haren lusttuin Marienburg, +bij Leeuwarden, of op het geliefkoosd Oranjewoud<a class="noteref" id= +"xd20e12064src" href="#xd20e12064" name="xd20e12064src">96</a>.</p> +<p>Zij regeerde van 1711 tot 1731, wanneer haar zoon meerderjarig werd. +Van diens dood tot in 1759, in welk jaar hare schoondochter Prinses +Anna, is overleden, had zij eenig deel aan ’t Stadhouderlijk +bewind, en na dien tijd regeerde zij weder geheel tot 1765.</p> +<p class="pseudoh1">Willem Karel Hendrik Friso.</p> +<p class="pseudoh2">Zevende Stadhouder.</p> +<p>Willem Karel Hendrik Friso, of <span class="sc">Willem IV, Prins van +Oranje-Nassau</span>, werd te Leeuwarden geboren den eersten van +Herfstmaand 1711, zes weken na zijns Vaders overlijden. In den eersten +leeftijd onder het oog zijner verstandige moeder opgevoed, daarna door +de beroemdste geleerden, zoo als Wesseling, Hemsterhuis, Heineccius en +<span class="corr" id="xd20e12078" title= +"Bron: andederen">anderen</span>, aan de Friesche en Utrechtsche +Hoogescholen, onderwezen, moest zijn krachtvolle geest zich spoedig +ontwikkelen, en eene grondige kennis van zaken bekomen, welke den +echten Landsvader kenmerken, en zijn bestuur ten beste der onderdanen +doen gedijen. In den jare 1731 aanvaardde hij de waardigheid van +Stadhouder over Friesland, na reeds daarin over Groningen, Drenthe en +Gelderland te zijn bevestigd. In het merkwaardig jaar 1747 werd een +perk gesteld aan de verdeeldheden eener vijfenveertigjarige +Stadhouderlooze regering in de overige Provincien, en <span class= +"sc">Willem IV</span> tot Algemeen Stadhouder over al de gewesten +verkoren, met erfelijk-verklaring dier hooge waardigheden, zoowel in de +vrouwelijke als mannelijke linie. Hij trad in den echt met <span class= +"sc">Anna</span>, Kroonprinses van Groot-Brittanje op den 25 Maart +1734. De spruiten uit dezen echt waren, <span class="pagenum">[<a id= +"pb461" href="#pb461" name="pb461">461</a>]</span>behalve drie +dochters, welke allen kort na de geboorte zijn overleden, Prinses +Carolina en Prins Willem V. Hij regeerde gelijk het den Vorst betaamt, +wien zijn Land en Volk, als zijn eigen welzijn, zeer ter harte gaan. +Twee groote Nederlandsche Historieschrijvers, <span class= +"sc">Stuart</span> en <span class="sc">Scheltema</span>, getuigen beide +van hem: »dat hij de grootheid van zijn Huis alleen zocht in de +ware grootheid van den Staat; zijn hoogste eerzucht in de liefde zijns +Volks stellende.” Geen offer achtte hij te dier voor de belangen +der natie, en standvastig van geest volgde hij steeds het hem +aangewezen moeijelijk pad. Vele goede en beminnelijke hoedanigheden +waren van de Moeder op den Zoon overgegaan; godsvrucht en +christenliefde paarde zich aan opregtheid en eerlijkheid<a class= +"noteref" id="xd20e12096src" href="#xd20e12096" name= +"xd20e12096src">97</a>. Als vriend der geleerden en voorstander der +wetenschappen, vond ook de Friesche Hoogeschool in hem eenen ijverigen +Beschermheer. In den ouderdom van ruim veertig jaren bezweek zijn van +tijd tot tijd verzwakt ligchaam, onder de rusteloosheid van eenen +veelvuldigen zwaren arbeid. Hij stierf den 22 October 1751, en werd te +Delft in den Vorstelijken grafkelder van Willem I begraven.</p> +<p>Hij regeerde van 1731 tot 1751. <span class="pagenum">[<a id="pb462" +href="#pb462" name="pb462">462</a>]</span></p> +<p><span class="sc">Anna, Kroonprinses van Groot-Brittanje, Prinses van +Brunswijk-Lunenburg</span>, Gemalinne van <span class="sc">Willem +IV</span>, was de oudste Dochter van Koning <span class="sc">George +II</span>, en werd geboren den 2 November 1709. Zij was eene schoone +vrouw, helder en krachtvol van geest, kloek van verstand, edel van ziel +en grootmoedig van karakter; de geschiedenis getuigt van haar, dat zij +niet alleen vele voortreffelijke deugden, maar ook uitstekende talenten +bezat, zoodat zij in verschillende talen oordeelkundige werken over +godsdienst, geschiedenis en zedekunde geschreven heeft, en dit wel, +hetgeen bijzondere opmerking verdient, niet om te schitteren, maar tot +eigen oefening en anderer nut. Dat zij alzoo voor haren Gemaal een +onschatbaar kleinood was, zal wel geen betoog behoeven: want, ook in +staatszaken ervaren, ondersteunde zij in die oproerige tijden den +vredelievenden Vorst met wijzen raad. Na den dood van dezen had zij bij +het voeren des bewinds en ’t bestier der voogdij, eene +standvastigheid en kloekheid betoond, die den Grooten Frederik, op het +ontvangen van haar doodberigt, aan der Staten Gezant schrijven deed: +»Ik heb eene Vriendin verloren, die door hare grootmoedigheid, +wijsheid en eene hare kunne te boven gaande kracht van geest al mijne +achting verdiende.” Op den 12 van Louwmaand 1759 ontsliep zij in +den ouderdom van ruim 49 jaren te ’s Gravenhage, en werd bij +haren Gemaal te Delft begraven.</p> +<p>Zij regeerde als Gouvernante van 1751 tot 1759; terwijl echter het +beheer in Friesland aan de Staten en Prinses Maria Louisa was +opgedragen.</p> +<p class="pseudoh1">Carolina.</p> +<p class="pseudoh2">Regentesse.</p> +<p>Aan <span class="sc">Carolina, Prinses van Oranje</span>, eenige +overgeblevene dochter van <span class="sc">Willem IV</span>, geboren te +<span class="pagenum">[<a id="pb463" href="#pb463" name= +"pb463">463</a>]</span>Leeuwarden den 28 Februarij 1743, werden, na +<span class="corr" id="xd20e12138" title="Bron: den den">den</span> +dood harer Grootmoeder Maria Louisa, in den jare 1765, ten gevolge der +Landsverordeningen op de Voogdij, de Magistraatsbeschikkingen in de +Friesche steden opgedragen, tot aan de meerderjarigheid van haren +Broeder. Zij huwde in 1759, dus zestien jaren oud, na vele staatkundige +tegenstribbelingen, aan <span class="sc">Carel Christiaan, Prins van +Nassau-Weilburg</span>, gesproten uit de linie van <span class= +"sc">Walram</span>.</p> +<p>Zij regeerde tot in 1766.</p> +<p class="pseudoh1">Willem V.</p> +<p class="pseudoh2">Algemeen Stadhouder.</p> +<p><span class="sc">Willem V, Prins van Oranje-Nassau</span>, geboren +den 8 Maart 1748, aanvaardde het Stadhouderschap over al de Gewesten +den 8 Maart 1766. Hij trad in den echt den 4 October 1767 met +<span class="sc">Frederica Sophia Wilhelmina, Prinses van +Pruissen</span>, Nicht van Koning Frederik II, den 7 Aug. 1751 geboren. +Deze zijn de doorluchtige Ouders van onzen geëerbiedigden Koning. +Prins <span class="sc">Willem</span> overleed te Brunswijk in Grasmaand +1806, en zijne verhevene Gemalinne op het Loo 9 Junij 1820.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb201" class= +"pageref">201</a>.—A<sup>o</sup> 1591.</p> +<p><i>En 6 yzere gotelingen.</i> In dezen tijd was voornamelijk ook +eene soort van geschut in gebruik, genaamd <i>Gotelingen</i>, van 18, +8, 6, 4, 3 en 2½ pond, benevens metalen <i>Kartouwen</i>, +<i>Colverijns</i>, <i>Veldslangen</i>, <i>Sakers</i>, <i>Dranken</i>, +<i>Mignions</i> en anderen; die vooral op de schepen gebezigd werden. +<span class="sc"><span class="corr" id="xd20e12199" title= +"Bron: de">De</span> Jonge</span>, <i>Gesch. van het Zeewezen, I</i>. +402. Verg. <span class="sc">Kiliaan</span> op ’t woord. +<span class="pagenum">[<a id="pb464" href="#pb464" name= +"pb464">464</a>]</span></p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb208" class= +"pageref">208</a>.—A<sup>o</sup> 1594.</p> +<p><i>En op Ostagiers handelende.</i> <span class="sc">Ostagier</span>, +<span class="sc">Stagier</span> beteekent een <i>gijzelaar</i>; +vandaar: <i>op Ostagiers geven, handelen, nemen</i>, d. i. gijzelaars +ten onderpand geven of ontvangen. Zie <span class="sc">Kiliaan</span>. +Over dit merkwaardig beleg vergelijke men den <i>Tegenw. Staat van Stad +en Lande, I</i>. 518; <span class="sc">Wins.</span> fol. 817, enz.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb216" class= +"pageref">216</a>.—A<sup>o</sup> 1620.</p> +<p><i>Die heerlyke begraafplaats.</i> De Groote of Jacobijner kerk is +volgens <span class="sc">Gabbema</span>, <i>Verhaal van +Leeuwaarden</i>, gebouwd in den jare 1487, doch, volgens <span class= +"sc">J. van den Bosch</span>, in zijn meergem. werk, was zij reeds door +de Heeren van Cammingha en eenige rijke burgers in 1228 gesticht; en +daarna afgebrand zijnde, werd zij herbouwd in 1487. In derzelver Koor +aanschouwde men de prachtige marmeren graftombe van Graaf Willem van +Nassau en zijne Gemalinne Anna, onder welke tombe de Vorstelijke +Grafkelder zich bevond, waarin zijn bijgezet geworden:</p> +<ul> +<li>1. Prinses <span class="sc">Anna</span>, Gemalin van Willem +Lodewijk.</li> +<li>2. Graaf <span class="sc">Willem Lodewijk</span>, eerste +Stadhouder.</li> +<li>3. Graaf <span class="sc">Ernst Casimir</span>, tweede +Stadhouder.</li> +<li>4. Graaf <span class="sc">Hendrik Casimir</span>, derde +Stadhouder.</li> +<li>5. Prinses <span class="sc">Anna Sophia</span>, Weduwe van Graaf +Ernst Casimir.</li> +<li>6. Graaf <span class="sc">Willem Frederik</span>, vierde +Stadhouder.</li> +<li>7. Prinses <span class="sc">Sophia Hedwich</span>, dochter van +Graaf Willem <span class="corr" id="xd20e12302" title= +"Bron: Frederïk">Frederik</span>.</li> +<li>8. Prinses <span class="sc">Albertina Agnes</span>, Weduwe van +Graaf Willem Frederik.</li> +</ul> +<p>Nog stonden in dezen grafkelder twee kleine kisten, waarin +waarschijnlijk de dochters van Graaf <span class="pagenum">[<a id= +"pb465" href="#pb465" name="pb465">465</a>]</span>Ernst Casimir zijn +bijgezet; zoo bevonden er zich drie kleine houten kistjes, in welke +tinnen doozen, waren geplaatst, die ingewanden van gebalsemde +Vorstelijke lijken zullen hebben bevat.</p> +<p>Toen deze begraafplaats te klein geworden was is door Prinses Amelia +eene tweede aangelegd, in welke zijn bijgezet:</p> +<ul> +<li>1. Prins <span class="sc">Willem Georg Friso</span>, zoon van Prins +Casimir II, geboren te Leeuwarden 24 Junij 1685.</li> +<li>2. Prins <span class="sc">Hendrik Casimir II</span>, vijfde +Stadhouder.</li> +<li>3. Prins <span class="sc">Johan Willem Friso</span>, zesde +Stadhouder.</li> +<li>4. De tweede dochter van Prins <span class="sc">Willem IV</span>, +bij de geboorte gestorven 22 December 1739.</li> +<li>5. Prinses <span class="sc">Anna</span>, jongste dochter van Prins +Willem IV, geboren te Leeuwarden 15 November, en den 29 December 1746 +overleden.</li> +<li>6. Prinses <span class="sc">Maria Louisa</span>, weduwe van Prins +Johan Willem Friso.</li> +</ul> +<p>Van deze Vorstelijke begraafplaats en het marmeren grafgesticht is +niets meer overgebleven, dan het aandenken aan derzelver vorig bestaan. +Niet door den vernielenden tand des tijds, die al wat onvergankelijk +schijnt aan stukken knaagt, maar door den geesel der verwoesting en het +teugelloos geweld, uit overdreven vrijheidszucht, haat en partijschap +geboren, wier blinde drift zelfs de graven der afgestorvenen niet +eerbiedigt, zijn deze gedenkteekenen vernietigd. Dan wij willen de +treurige herinnering aan die tijden niet verlevendigen, en dergelijke +gebeurtenissen liever der vergetelheid overgeven.</p> +<p>Van de zeven Stadhouders, de Prinsessen Amelia, Maria Louisa en +Anna, benevens de Graven Johan Maurits, Adolf, Jan en Albert van +Nassau, zijn op het Hof te Leeuwarden nog uitmuntend geschilderde +beeldtenissen bewaard gebleven.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb221" class= +"pageref">221</a>.—A<sup>o</sup> 1636.</p> +<p>Een oud boekje getiteld: <i>Teghen-gifte teghen de <span class= +"pagenum">[<a id="pb466" href="#pb466" name= +"pb466">466</a>]</span>Peste</i>, door <span class="sc">Lucas +Trelcatius</span> beschreven, uitgegeven te Leeuwarden 1637, meldt in +een <i>Aenhanghsel</i>, dat de verschrikkelijke Pest, welke in dit jaar +in Holland heerschte ook tot Friesland was overgeslagen, en in de +dorpen nog heviger woedde dan in de steden, vooral in Anjum, Grouw, +Oldkerk, enz. terwijl binnen Leeuwarden ettelijke weken lang, bij en +over de 200 dooden werden begraven, waarna men de verwoesting in de +dorpen aangerigt kan afmeten.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb227" class= +"pageref">227</a>.—A<sup>o</sup> 1665.</p> +<p>De Veldmaarschalk Graaf <span class="sc">Johan Maurits van +Nassau</span> was de kleinzoon van Johan den Ouden, den Vader des +eersten Frieschen Stadhouders. Bij gelegenheid van dit ongeluk maakte +hij te Franeker zijn uiterste wille, en gaf die over ter bewaring aan +de Akademie. In 1679 overleed deze zachtaardige en brave man te +Bergendaal bij Kleef, alwaar zijne nederige grafstede nog jaarlijks +door vele reizenden bezigtigd wordt.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb229" class= +"pageref">229</a>.—A<sup>o</sup> 1672.</p> +<p><i>Den eersten van Juny, of na de oude Styl den 22ste van May.</i> +Voor dat men den tijd naar behooren geregeld en verdeeld had, of +willekeurig verdeelde, om te voorkomen dat de Saizoenen zich niet +verplaatsten, was het opzigt hierover aan de Priesters des volks +aanbevolen. Eene halve eeuw voor onze jaartelling maakte Julius Caesar +een einde aan de verwarde tijdsberekeningen en derzelver gevolgen in +zijnen Staat. Hij bepaalde het zonnejaar op 365 dagen en 6 uren. Het +burgerlijk jaar werd dus verordend: er zouden telkens drie +achtereenvolgende jaren ieder <span class="pagenum">[<a id="pb467" +href="#pb467" name="pb467">467</a>]</span>van 365 dagen loopen, en het +vierde of schrikkeljaar moest een dag meer dragen, welke dag in de +maand Februarij werd ingelascht. Het jaar bestond uit 12 eenigzins +ongelijke maanden, zoo als het nu nog bestaat. Dit was de +<i>Juliaansche Jaarrekening</i> of <i>Stijl</i>, <span class="sc">Oude +Stijl</span> genaamd.</p> +<p>De bepaling des zonnejaars van 365 dagen en 6 uren was echter ruim +elf minuten te groot genomen, hetwelk eene afwijking of verloop moest +veroorzaken, die dan ook na vier eeuwen tijds bij de viering van het +Paaschfeest, waarvan de berekening op de maan gegrond was, duidelijk +werd opgemerkt. Men nam maatregelen welke echter onvoldoende waren, en +gedurende vele eeuwen bleef dit gebrek bestaan, zoodat in de XVI eeuw +de lente-nachtevening van den 21 Maart op den 10 was +gekomen<span class="corr" id="xd20e12413" title="Niet in bron">.</span> +Eindelijk nam Paus Gregorius XIII zich de zaak ernstig ter harte, liet +door geleerden en deskundigen het ontwerp van Aloisius Lilius, een +geneesheer van Verona, onderzoeken, en na rijp beraad werd er in den +jare 1581, bij Apostolische Bulle, eene nieuwe verbetering aangekondigd +en bevolen. De sedert het Concilie van Nicea vervroegde tien dagen, +moesten in het jaar 1582 in de maand October worden uitgelaten, zoodat +men van den 4 dadelijk op den 15 telde. Het verschil van de elf +minuten, die men vroeger op het zonnejaar te veel gerekend had; werd +gevonden, door in vier eeuwen, telkens op het einde van ieder eeuw +één schrikkeljaar over te slaan; dus zoude het jaar 1600 +een schrikkeljaar blijven, maar 1700, 1800 en 1900 gemeene jaren van +365 dagen, en 2000 weder een schrikkeljaar zijn. Het zonnejaar werd +alzoo vastgesteld op 365 en het schrikkeljaar op 366 dagen. Deze +inrigting noemde men de <i>Gregoriaansche Jaarrekening</i> of +<i>Stijl</i>, en in tegenoverstelling van den Juliaanschen den +<span class="sc">Nieuwen Stijl</span>.</p> +<p>Door deze verstandige en doeltreffende instelling was er geene +afwijking of verloop van tijdsberekening in eeuwen meer te duchten; en +was men overal verstandig genoeg geweest, men zou niet geaarseld +<span class="pagenum">[<a id="pb468" href="#pb468" name= +"pb468">468</a>]</span>hebben daarin te berusten, dan vooroordeel, +dwaze driften, koppigheid en ongodsdienstige ijver, keerden +aanvankelijk in die woelige tijden van hervorming onder zoo vele goede +zaken ook deze. In de Catholijke Landen werd de verbeterde Calender +spoedig aangenomen, dan eerst in en omstreeks den aanvang der XVIII +eeuw, ging men daartoe in andere Landen, en ook in de Nederlanden over: +Braband, Vlaanderen, Zeeland en Holland waren de eerste gewesten, +daarna volgden Friesland, Groningen, Gelderland, Utrecht en Overijssel. +Dat deze instelling op ongelijke tijden aangenomen, en dus de een zich +van den Ouden, de ander van den Nieuwen Stijl bedienende, veel +verwarring te weeg bragt, is meermalen gebleken. Zoo schreef b. v. +Graaf Johan Maurits van Nassau, hiervoren gemeld, uit ’s +Gravenhage eene Missive aan den Rector en Senaat van de Akademie te +Franeker, op den 3 September 1670, en het antwoord op dezelve, drie +dagen na dien datum afgezonden, droeg de dagteekening van den 27 +Augustus. In Engeland heeft men eerst in 1752, en in Zweden een jaar +daarna, den Nieuwen Stijl ingevoerd: in Rusland volgt men nog den +Juliaanschen.</p> +<p>Ingevolge Resolutiën der Staten van Friesland van den 10 en 11 +October 1700 werd vastgesteld en bij Publicatie van den 12 dier maand +afgekondigd, dat op den 1 Januarij 1701, in plaats van den <i>Ouden +Stijl</i> de <i>Nieuwe</i> zou worden ingevoerd, en men op dien dag +niet den <i>eersten</i> maar den <i>twaalfden Januarij</i> zoude +schrijven, en aldus de telling vervolgen. Alzoo eindigde in Friesland +het jaar 1700 op Dingsdag den 31 December, en den volgenden dag, +Woensdag, heeft men 12 Januarij 1701 geschreven<a class="noteref" id= +"xd20e12443src" href="#xd20e12443" name="xd20e12443src">98</a>. In de +Provincie <span class="pagenum">[<a id="pb469" href="#pb469" name= +"pb469">469</a>]</span>Groningen is ten zelfde dage en op gelijke wijze +de Nieuwe Stijl ingevoerd.</p> +<p>Het verschil alzoo tusschen den Ouden en Nieuwen Stijl, door vele +schrijvers niet in acht genomen, waardoor misstellingen in de +dagteekeningen zijn ontstaan, of bij sommigen verkeerd aangeduid, +bestaat alleen hierin, dat men altoos <i>tien</i> dagen tellen moet bij +de dagteekening, welke de Oude of Juliaansche Jaarrekening +aangeeft.</p> +<p>Men vergelijke de <i>Historische Verhandeling over den zoogenaamden +Nieuwen Stijl</i> door den Oud-Hoogleeraar Mr. <span class="sc">J. W. +de Crane</span>, geplaatst in het <i>II</i>. Stuk van het +<i>Archief</i> der Heeren <span class="sc">Visser</span> en +<span class="sc">Amersfoordt</span>.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb259" class="pageref">259</a>.</p> +<p><i>In den jaare 1677.</i> Hetgeen hier volgt tot bladzijde 271 is +een bijvoegsel van den tweeden druk, en heeft niet uitsluitend +betrekking op Friesland, maar is meer eene kronijksgewijze opgave van +algemeene gebeurtenissen. Wij hebben ons moeten onthouden van eene +meerdere uitbreiding onzer Aanteekeningen over het belangrijk tijdvak +der geschiedenis in de laatste eeuwen, daar dezelve reeds tot een +aantal bladen zijn aangegroeid, en ons bestek geen grootere +uitvoerigheid gedoogde. Ook mogen wij <span class="pagenum">[<a id= +"pb470" href="#pb470" name="pb470">470</a>]</span>het daarvoor houden, +dat dit gedeelte der Historie, en bepaaldelijk die der Stadhouderlijke +Regering, den Lezer meer bekend zij, als zijnde daarover ook genoegzame +bronnen voorhanden. Wij hebben achterwege gelaten de onbelangrijke +beschrijving van den intogt des Prinsen J. W. Friso in Groningen, op +bl. 327 en 328 van den tweeden druk der kronijk voorkomende, als mede +de berijmde <i>Nareeden</i>, of zoo als achter den eersten druk staat, +<i>Aanspraak op Naaspraak</i>, hoewel tot onderschrift voerende: +’t <span class="sc">Kan niet beeter</span>; want wie zal thans +nog smaak vinden in verzen als deze?</p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line">Wiens breinkas gestoffeerd met puik van waarde +stoffen,</p> +<p class="line">Zal ooit op eenge stoff, wiens loff maar stoff is +stoffen.</p> +</div> +<p class="firstpar">of</p> +<div class="lgouter xd20e1232"> +<p class="line">Een keurger keure, keur de keur, met keur in ’t +leezen;</p> +<p class="line">In ’t geen hy keurig keurt, met keur ’t zyn +uit te leesen.</p> +</div> +<p class="firstpar">Ook het <i>Treurig gesprek tusschen een Vreemdeling +en een Fries, over het verongelukken van</i> <span class="sc">Johan +Willem Friso</span>, in zeer middelmatig rijm van de door haren +tijdgenoot <span class="sc">Lucas Pater</span> en daarna door den heer +<span class="sc">J. de Vries</span> hoog verheven, door <span class= +"sc">Witsen Geysbeek</span> daarentegen diep vernederde Friesche +Dichteres <span class="sc">Jetske Reinou van der Malen</span>, hebben +wij gedacht veilig te kunnen weglaten.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb273" class="pageref">273</a>.</p> +<p><i>De Landstreek van deze Provincie.</i> Over deze verdeeling en het +bestuur der Graafschappen, vergelijke men onze <i>Aantt.</i> bl. 344; +§ 4 van het Overzigt in het <i>Friesch Jierboeckjen 1833</i>, en +de 2de § van dat van 1834. Over de benamingen van <i>Estrachia</i> +of <i>Austrachia</i> en <i>Westrachia</i>, moet ik nog wel aanmerken, +dat <span class="sc">Alting</span> in zijne <i>Descriptio agri Batavi +et Frisii</i>, of <i>Notit. Germ<span class="corr" id="xd20e12570" +title="Niet in bron">.</span> Inf.</i> zeer verkeerd <span class= +"pagenum">[<a id="pb471" href="#pb471" name="pb471">471</a>]</span>op +alle zijne kaarten de eilanden Ameland en Terschelling dus noemt, in +navolging van zekeren <span class="sc">Fredegarius</span>, een +Schrijver van de VII eeuw, (die echter voor <i>Austrachia +Anistrachia</i> schrijft,) als zullende beteekenen <i>Ooster-</i> en +<i>Wester-oog</i>, van <i>achia</i>, <i>age</i>, <i>oog</i>, welke +benaming dikwijls aan eilanden gegeven wordt, zoo als Schiermonnikoog, +Spikeroog, Langeroog enz. Te vergeefs zal men bij eenig Friesch +Schrijver die eilanden, dus genoemd, zoeken, maar wel vindt men, dat +eertijds <i>Westrachia</i> <span class="sc">Westergo</span>, en +<i>Austrachia</i> <span class="sc">Oostergo</span> beteekende. +<span class="sc">Winsemius</span> bevestigt zulks op den jare 728, toen +Karel Martel Oostergo en Westergo plonderde en verwoestte. In de +afbeelding van Oud-Friesland door <span class="sc">Schotanus</span>, de +eenige oude kaart, welke het best met de geschiedenis overeenkomt en +’t meest vertrouwen verdient, gevoegd in zijne <i>Beschr. van +Frieslandt</i> en achter de <i>Groote Atlas</i>, worden de streken +beoosten en bewesten de Burdo of Middelzee, welke ook het best door hem +is afgeteekend, te regte <i>Austrachia</i> en <i>Westrachia</i> +genoemd. Verg. <i>Oudh. en Gest. II</i>. 287, alwaar <span class= +"sc">v. Rhyn</span> in ’t breede hierover uitweidt, aan +<span class="sc">Fredegarius</span> geen gezag boven Friesche +Schrijvers toekennende. <span class="sc">Alting</span>, <i>II</i>. in +voc. <i>Austrachia Burdine, Westrachia</i>; <span class= +"sc">Brouwer</span> en <span class="sc">Eekhoff</span>, <i>Nasporingen +betrekkelijk de Middelzee</i>, bl. 31 noot, 116 en 117, waarin ook de +gebrekkigheid van de oude kaarten wordt aangetoond.</p> +<p class="xref">Bl. <a href="#pb273" class="pageref">273</a>.</p> +<p><i>Die men een Grietman noemt.</i> In het laatst der XIII en in het +begin der XIV eeuwen, wordt het eerst van Grietmannen gewaagd. Van ouds +moet de verkiezing door de gemeente, de ingezetenen of de bezitters der +stemhebbende Staten hebben plaats gehad. Zij hadden Assessoren of +Bijzitters en andere Regters van minderen rang onder zich, terwijl er +tevens Schouten hebben bestaan, welk ambt later <span class= +"pagenum">[<a id="pb472" href="#pb472" name= +"pb472">472</a>]</span>weder is vernietigd of in die des Grietmans is +overgegaan. Aanvankelijk waren zij Regters, maar in den drang en druk +der oproerige tijden, in welke geene regten geëerbiedigd werden, +moesten zij zich tot Beschermheeren verheffen, en wisten van hunne magt +en invloed een krachtig, soms al te krachtig gebruik te maken. Elke +Grietenij had één Grietman, voor één jaar +benoemd tot Hoofd; doch eene enkele uitzondering was er op dezen regel: +bij latere inrigting werd bepaald, dat ieder, die de vereischten bezat, +op zijn beurt den post van Grietman en Regter zoude waarnemen. Onder de +Hertogen van Saksen en daarna onder het Stadhouderlijk Bewind was de +begeving van dit ambt ook aan dezen en aan het Hof verbleven.</p> +<p>Maar nu den oorsprong van den naam <i>Grietman</i> te bepalen, dit +is eene moeijelijke zaak, waarover reeds vele geleerden zijn +geraadpleegd en veler gevoelen ter toetse is gebragt, doch het is als +nog onbeslist, welke beteekenis voor de eigenlijke en oorspronkelijke +moet worden gehouden. Onze Kronijk is er, mijns bedunkens, niet achter +en geen wonder, want de Heer <span class="sc">Beyma</span>, in zijn +<i>Tractatus de Grietmannis</i> geeft een aantal verschillende +gevoelens op, en na dezen Schrijver zijn er nog meerdere te berde +gebragt<a class="noteref" id="xd20e12680src" href="#xd20e12680" name= +"xd20e12680src">99</a>. Het meest aannemelijk gevoelen is, dat +<span class="pagenum">[<a id="pb473" href="#pb473" name= +"pb473">473</a>]</span>men den naam moet afleiden van het Oud-Friesche +<span class="sc">Greta</span>, <i>klagen</i> en dus <i>Greet-</i> of +<i>Grietman</i> degeen was, die aan de klagers regt verschafte. Zeer +belangrijk zijn de Aanteekeningen over de <span class= +"sc">Grietmannen</span> van de Heeren <span class="sc">H.</span> en +<span class="sc">W. v. S.</span> voorkomende in het <i>Mengelwerk der +Leeuwarder Couranten van den 15</i> en <i>29 Mei 1832</i>, tot welke +wij den Lezer verwijzen, als mede tot opgenoemd <i>Tractatus de +Grietmannis</i> van <span class="sc">C. L. van Beyma</span>, +<i>Franeq.</i> 1780.</p> +<p>Wat het kerkelijk Bestuur van Friesland in de vroegste tijden +aangaat, dit is ons niet klaar genoeg gebleken: later was dit gewest +den Bisschop van Utrecht onderworpen, die tot het Aartsbisdom van +Keulen behoorde. Friesland was verdeeld in Dekenschappen, waarvan de +Dekens door den Bisschop werden gekozen en met groot gezag en magt +bekleed. De Hoofdpriesters of Priesters in eene parochiekerk werden +<i>Personae</i> genoemd, en de mindere Priesters <i>Kapellanen</i>. De +Abten waren Oversten of Bestuurders der Kloosters en derzelver +aanhoorigheden: zij stonden op zich zelven, hadden vele voorregten, +samen de eerste plaats op de Landsdagen, en waren alleen den Paus +onderworpen: de Priors waren oorspronkelijk hoofden van minderen rang, +gelijk ook de Proosten, hoezeer dikwijls deze verschillende benamingen +door elkander gebruikt werden. Zie hierover onder anderen <i>Friesch +Jierb. 1833</i>. <i>Oersicht</i> § 4. <span class= +"pagenum">[<a id="pb475" href="#pb475" name="pb475">475</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3780" href="#xd20e3780src" name="xd20e3780">1</a></span> Dat de +<i>Schelde</i> en de <i>Sincfal</i>, later <i>Zwene</i> geheten, niet +dezelfde rivieren zijn, en dus niet voor elkander genomen moeten +worden, wordt behalve in de <i>Bijv.</i> voor het I. D. van +<span class="sc">Wagenaars</span> <i>Vad. Hist.</i> ook in het breede +betoogd door den Hoogleeraar <span class="sc">Ypeij</span>, in het II. +D. zijner <i>Geschiedenis der Nederl. Taal</i>, bl. 115 volgg.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3825" href="#xd20e3825src" name="xd20e3825">2</a></span> Over +deze vergraving lezen wij in <span class="sc">Bilderdyks</span> +<i>Geschiedenis des Vaderlands</i>, I. 24: »’t Was +natuurlijk dat Drusus, geheel het zuidelijk Land zijner Landvoogdij +jaarlijks overstroomd ziende, bedacht was om het Rijnwater af te +leiden. Naderhand deed Corbulo ’t zelfde met den zoogenaamden +Vliet te graven. Maar beide ondernemingen hadden gelijke gevolgen: Het +verderf van een groot gedeelte Lands. Gelukkig Holland, zoo men nooit +gegraven en nooit gedijkt had! Wij zouden thans boven de rivieren +wonen, die het Land doorsnijden moesten, en er nu over heen loopen in +gemaakte goten, wier bodem steeds verhoogt door de vallende slib, en +die dus hoe langer hoe meer boven het land rijzen en in kracht en +gewelddadigheid hunne dijken overmeesteren; terwijl men haar nog +bovendien door de droogmaking van meeren, de noodige boezems onttrokken +heeft, om zich, bij voorkomende opzetting van boven, te kunnen +ontlasten, zonder hunne boorden te verwoesten.”—Hoezeer +deze en dergelijke gevoelens tegenstanders vinden, kan ik er echter +bijvoegen, dat met andere deskundigen ook de zeer bekwame +Waterbouwkundige <span class="sc">Cornelis Zillesen</span> in zijne +werken zeer tegen alle vergravingen ijvert. Nog op zijn negentigste +jaar heeft hij daartegen ernstig gewaarschuwd in zijn belangrijk +stukje, getiteld: <i>Iets over de natuurlijke oorzaken der steeds +toenemende Zeeoverstroomingen</i> (Rott. 1825), waarin hij ook beweert +en bewijst, dat de Alwijze Schepper der natuur voor de ontlasting des +waters had gezorgd, en dat, om van land water te maken, alleen daar +noodig was, waar door rivieren of binnenvaarten de kanalen verbeterd +moesten worden, terwijl de verhooging der rivierdijken en de daarin +begane misslagen zoodanig de inkeldering der binnenlanden en woningen +had veroorzaakt, dat bij elke doorbraak de rivieren die landen tot +hunne beddingen verkozen. Ook had deze maatregel een ander nadeel ten +gevolge, het onderhoud namelijk, tot groote kosten van den landbouw, op +plaatsen daar men reeds niet meer het water door sluizen kon ontlasten, +van 2000 watermolens alleen in Holland. De Schrijver geeft voorts +onkostbare behoedmiddelen aan de hand, en dit boekje verdient de +opmerking des onpartijdigen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3902" href="#xd20e3902src" name="xd20e3902">3</a></span> Door den +Emeritus Predikant <span class="sc">P. Brouwer</span>, een man van +kennis en verstand, was in geschriften nagelaten eene Nasporing en +Aanwijzing van den Loop en de Grenzen der opgeslijkte Middelzee, welk +stuk te gelijk wordt uitgegeven (terwijl deze ter perse is,) met een +zeer naauwkeurig en grondig Onderzoek naar de oorspronkelijke +uitgestrektheid, en den tijd en wijze van opslijking der Middelzee; +alsmede hoe Leeuwarden door haar is bespoeld geweest, zamengesteld door +den ijverigen beoefenaar der Geschiedenis <span class="sc">W. +Eekhoff</span>. Eene zeer aanbevelende Voorrede van den kundigen +<span class="sc">Worp v. Peyma</span> versiert dit werk. Het onderzoek +van Do. <span class="sc">Brouwer</span> bepaalt zich tot den omvang en +begrensdheid der Middelzee in de 13 eeuw. <span class= +"sc">Eekhoff</span> heeft getracht aan te toonen en tot eenen hoogen +trap van waarschijnlijkheid te brengen, welke in de oudste tijden de +grenzen dier Zee waren, kennende haar eene veel meerdere +uitgestrektheid toe, dan waarvan de geschiedenis gewaagt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e3938" href="#xd20e3938src" name="xd20e3938">4</a></span> Dit werk +getiteld: <i>Physische Geschichte der Nordsee-Küste und deren +Veränderungen durch Sturmfluthen seit der Cymbrischen Fluth bis +jetzt</i>, is in twee deelen uitgekomen te Emden 1833, en was het +<i>laatste</i> voortbrengsel van dezen verdienstelijken man, ten nutte +van zijn Vaderland, omdat hij dat Vaderland verlaten en zich naar een +ander werelddeel begeven moest, ten einde zich een voortdurend bestaan +te verschaffen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4071" href="#xd20e4071src" name="xd20e4071">5</a></span> +Vergelijk hierbij de Voorrede voor het II deel van ’t +<i>Charterboek</i>, p. 65 en 66.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4086" href="#xd20e4086src" name="xd20e4086">6</a></span> +Vervaardigd voor het, door ’t Friesch Genootschap uitgegeven, +<span class="ex">Friesch Jierboeckjen</span>. Het eerste gedeelte is +geplaatst in dat van 1831: <i>Kirt Oersicht oer Frieslâns +Schijdnis, fenne fierste tijd oon it jier 1814 to</i>, loopende dit +deel van de vroegste tijden af tot aan Karel den Groote, dat is, tot +aan ’t jaar 773 of daaromtrent. Dit tijdvak noemt de Schrijver +<i>het Fabelachtige Friesland</i>.</p> +<p class="footnote">Het tweede tijdperk, loopende tot op de aanneming +van Albrecht, Hertog van Saksen, tot Heer van <i>Friesland</i>, d. i., +tot aan 1498, wordt genoemd <i>het Vrije Friesland</i>.</p> +<p class="footnote">Het derde, de geschiedenis zullende bevatten van +1498 tot op de afzwering van Philips II., Koning van Spanje, als Heer +der Nederlanden, heet <i>het Overheerde Friesland</i>.</p> +<p class="footnote">Het vierde tijdvak, van 1584 tot aan 1795, tijdstip +van het vertrek van Prins Willem den V., laatste Stadhouder der VII +Vereenigde Gewesten, uit Holland, zal <i>het Stadhouderlijk +Friesland</i> genoemd worden.</p> +<p class="footnote">Het vijfde, zullende gaan van 1795 tot de +omwenteling van 1813, zal den naam ontvangen van <i>het Nieuwere +Friesland</i>.—Zie gem. Jierboeckjen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4151" href="#xd20e4151src" name="xd20e4151">7</a></span> Het +gevoelen van den heer <span class="sc">Hettema</span>, ontwikkeld in +zijn <i>Iets over de Geschiedenis van Friesland</i> (zie het Mengelwerk +van de Leeuwarder Courant van den 10 Augustus 1830, No. 64), vind ik +niet aannemelijk, dat namelijk <i>Friezen</i> hetzelfde zoude +beteekenen als <i>Frigen</i>, <i>Frisschen</i> of <i>vreemde</i> +volkplantingen;—hoezeer dan ook <span class="sc">M. Alting</span> +in zijne <i>Notitia Bat. et Frisiae Ant.</i> in voce <span class= +"ex">Frisii</span> deze beteekenis aan de hand geeft en daartoe +overhelt. <span class="sc">H. v. Rhyn</span>, in zijne <i>Aantt.</i> op +de Friesche <i>Oudhed. en Gest.</i> I. 43, en andere Geleerden houden +het met de beteekenis van <i>vrijen</i>. Dat de <i>frissche</i> of +<i>koude</i> landstreek den naam <i>Friezen</i> zou geschapen hebben, +zal toch wel geen’ ingang vinden.—Vergelijk ook de voorrede +van <span class="sc">Gutberleth</span>, voor <span class= +"sc">Gabbema’s</span> <i>Verh. van Leeuwaarden</i>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4262" href="#xd20e4262src" name="xd20e4262">8</a></span> Vg. bl. +206, II. deel van de <i>Bekn. Geschied. der Nederl. Taal</i> door +<span class="sc">A. Ypeij</span>, over de herkomst der +Friezen.—</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4276" href="#xd20e4276src" name="xd20e4276">9</a></span> +<span class="sc">Winsemius</span> in zijne <i>Chronique</i>, f. 6, en +<span class="sc">Suffr. Petri</span> <i>de Frisior. antiq. et orig.</i> +p. 234, noemen <span class="sc">Hoppers</span> een beroemd en +verdienstelijk man, de eer der Friesche natie; <span class="sc">v. +Rhyn</span> en na hem <span class="sc">F. Sjoerds</span> zeggen echter, +dat zijn gevoelen geene voorstanders heeft.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4307" href="#xd20e4307src" name="xd20e4307">10</a></span> Gemelde +Aantt. p. 44.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4313" href="#xd20e4313src" name="xd20e4313">11</a></span> Cf. +<span class="sc">Suffr. Petri</span> <i>de Fr. Or.</i> L. I. Cap. +XVIII.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4322" href="#xd20e4322src" name="xd20e4322">12</a></span> Zie +deswegens <span class="sc">v. Rhyn</span> t. a. p. en <span class= +"sc">Westendorp</span>, <i>Jaarboek van en voor Groningen</i>, p. +5.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4342" href="#xd20e4342src" name="xd20e4342">13</a></span> +<span class="sc">Hunibaldus</span>, <span class="sc">Trithemius</span>, +<span class="sc">Funccius</span>, <span class="sc">Panthaleo</span>; of +hebben zij zonder onderzoek elkander nageschreven?</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4358" href="#xd20e4358src" name="xd20e4358">14</a></span> +<span class="sc">Westendorp</span>, <i>Kronyk</i>, p. 6 en +7.—<span class="sc">V. Rhyn</span>, <i>ll.</i> <span class= +"sc">F. Sjoerds</span>, <i>Fr. Jaarb. I.</i> 14 enz.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4382" href="#xd20e4382src" name="xd20e4382">15</a></span> +<span class="sc">Wolfgang</span>, <span class="sc">Lazius</span> en +<span class="sc">Aventinus</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4393" href="#xd20e4393src" name="xd20e4393">16</a></span> Zie +<span class="sc">Westendorp</span>, p. 8. Van deze omstandigheid, in de +<i>Kronyk</i> van <span class="sc">Eggerik Beninga</span> vermeld, +maken <span class="sc">V. Rhyn</span>, <span class="sc">F. +Sjoerds</span> en anderen geen gewag.—Over andere +volksvertellingen der stichting van Groningen, zie men onder anderen +<span class="sc">West.</span>, p. 19.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4418" href="#xd20e4418src" name="xd20e4418">17</a></span> Men zie +ook wat <span class="sc">Bilderdyk</span>, <i>Geschied. des Vaderlands. +I.</i> 296 over de Sagen zegt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4433" href="#xd20e4433src" name="xd20e4433">18</a></span> Vergel. +<span class="sc">A. Matthæi</span> <i>veter. ævi Anal. T. +IV.</i> p. 9, de derde Ankomst der Fresen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4454" href="#xd20e4454src" name="xd20e4454">19</a></span> Bl. +6.—De Heer <span class="sc">Westendorp</span> zijne bronnen in +het I. deel van zijn Jaarboek nergens hebbende opgegeven, heb ik te +vergeefs gezocht naar den veranderden inhoud dier sage.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4463" href="#xd20e4463src" name="xd20e4463">20</a></span> Waarom +onze schrijver <i>Bruno</i> heeft verkiezen weg te laten, is mij een +raadsel, daar hij toch in alle andere kronijken mede zijne rol +speelt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4494" href="#xd20e4494src" name="xd20e4494">21</a></span> Achter +de <i>Oudheden en Gestichten van Vriesland</i> geplaatst, tot +aanvulling van vele onvermelde zaken in dit werk, in welks voorafspraak +bij de Friesche schrijvers luchtig beoordeelt. Hij verwerpt +<span class="sc">S. Petri</span>, <span class="sc">Furmerius</span>, +<span class="sc">Winsemius</span>, <span class="sc">Hamconius</span> en +<span class="sc">Zoeteboom</span>, en houdt zich aan <span class= +"sc">Emmius</span>, <span class="sc">Douza</span>, <span class= +"sc">Schotanus</span>, <span class="sc">Buchelius</span>, <span class= +"sc">Huetius</span> en <span class="sc">Alting</span>. <span class= +"sc">F. Sjoerds</span> komt met zijn oordeel zeer naauwkeurig overeen +in al wat <span class="sc">van Rhyn</span> geoordeeld heeft.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4541" href="#xd20e4541src" name="xd20e4541">22</a></span> Zie +gem. <i>Nabericht</i>, p. 350.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4553" href="#xd20e4553src" name="xd20e4553">23</a></span> Cf. +<span class="sc">M. B. v. Nidek</span>, <i>Anal. Medii aevi</i>, p. +140, drukfout voor 440.—</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4568" href="#xd20e4568src" name="xd20e4568">24</a></span> <i>Not. +Bat.</i> in voce <span class="ex">Frisii</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4578" href="#xd20e4578src" name="xd20e4578">25</a></span> Men +vergelijke voorts de <i>Chronyk</i> van <span class="sc">Eggerik +Beninga</span> in de <i>Ann.</i> van <span class= +"sc">Mattheus</span>.</p> +<p class="footnote">Onder verschillende schrijvers die over de Friezen +en derzelver oorsprong geschreven hebben, kwam mij als niet een der +geloofwaardigste voor, den minder bekenden en in <span class= +"sc">Mencker</span>’s <i>Gelerthen Lexicon</i>, door <span class= +"sc">Jöcher</span> uitgegeven, vermelden <span class="sc">Werner +Rolevink de Laer</span>, een Karthuizer Monnik te Keulen, uit Westfalen +geboortig. Hij bloeide omstreeks 1495, onderzocht vlijtig de H. +Schrift, leidde een godvruchtig leven en stierf in eenen hoogen +ouderdom. Deze heeft onder vele werken ook een ten titel voerende: +<i>De origine Frisionum</i> uitgegeven.—<span class="sc">Suffr. +Petri</span> in <i>Origine Frisionum</i> maakt gewag van hem op p. +237,—en <span class="sc">Furmerius</span> heeft bij het opstellen +zijner <i>Annales</i> gebruik van hem gemaakt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4638" href="#xd20e4638src" name="xd20e4638">26</a></span> +<i>Friesch Jierboeckjen foar it jier 1831</i>, bl. XII en volgg.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4653" href="#xd20e4653src" name="xd20e4653">27</a></span> Ook op +Texel stichtte Drusus een burgt, waarvan het bewijs nog aanwezig is in +den naam der hoofdplaats, terwijl grafheuvels en andere oudheden van +het verblijf der Romeinen in die streken getuigen.</p> +<p class="footnote">Waarschijnlijk is destijds de stad Grebbe gesticht, +welke gelegen heeft omtrent een half uur gaans benoorden Wieringen, aan +het tegenwoordig Amsteldiep. Omstreeks 1710 was er nog veel muurwerk +overig, en voorheen moet de massa van dat muurwerk ongelijk grooter +geweest zijn, vermits men om het midden der XVII eeuw zeer veel +duifsteen heeft opgehaald en met kagen naar Amsterdam +vervoerd.—Over het bestaan dezer stad is veel getwist en aan de +kronijkschrijvers <span class="sc">Twisk</span>, <span class= +"sc">Borger</span>, <span class="sc">Valkoog</span> en <span class= +"sc">Zoeteboom</span> voorheen (zoo als aan de oude Friesche kronijken) +allen geloof in dezen ontzegd; doch na de opsporingen en berigten van +<span class="sc">Paludanus</span> en anderen, in onzen leeftijd gedaan +en gegeven, is die twijfel opgehouden.—Dat Drusus in deze streken +dijken heeft aangelegd, is door de berigten en ontdekkingen van de +geleerde oudheidkundigen <span class="sc">A. Junius</span>, den Marquis +<span class="sc">de Saint Simon</span> en <span class="sc">R. +Paludanus</span> buiten twijfel gesteld.—<span class= +"sc">Scheltema</span>, <i>Geschiedenis der Zuiderzee</i>. M. S.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4700" href="#xd20e4700src" name="xd20e4700">28</a></span> Over +deze daad en het Brittenkruid vergelijke men <span class= +"sc">Plinius</span> XXV. 3. <span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Fr. +Jaarb. I.</i> 125 en 126,—<i>Beschr. v. Fr<span class="corr" id= +"xd20e4715" title="Niet in bron">.</span> I.</i> 344. <span class= +"sc">Schotanus</span>, <i>Friesche Hist.</i> p. 8. <span class= +"sc">West.</span> <i>Jaarb.</i> p. 14. <span class= +"sc">Wagenaar</span>, <i>Vad. Hist. I.</i> 79. <span class="sc">H. +Cannegiet.</span> <i>Dissert. de Herba Brittanica</i> etc. p. +40.—<i>Tegenw. Staat van Friesl. I.</i> p. 19 volgg. en p. +126.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4761" href="#xd20e4761src" name="xd20e4761">29</a></span> +’t Zal met deze namen den <i>Romeinen</i>, als den lateren +<i>Franschen</i> met die van de Admiralen <span class="sc">Tjerk +Hiddes</span> en <span class="sc">van Duvenvoorde</span> gegaan zijn. +Dezen heetten zij <span class="sc">Kierkides</span> en <span class= +"sc">Vandenfort</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4802" href="#xd20e4802src" name="xd20e4802">30</a></span> Zie +<span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. I.</i> 203. <span class= +"sc">Schot</span>, <i>Fr. Hist.</i> bl. 26. <i>Tegenwoordige Staat van +Utrecht, I.</i> 13 volgg.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4824" href="#xd20e4824src" name="xd20e4824">31</a></span> Ook +<span class="sc">Westendorp</span> (<i>Jaarb.</i> p. 16) heeft hier +geen licht verspreid, verklarende niet te weten, op welk gezag de +Jaarboekschrijvers van eenen inval der Noormannen in ’t jaar 90, +bij <span class="sc">F. Sjoerds</span> Gothen genoemd, +gewagen.—Dit punt verdiende mede een opzettelijk onderzoek, daar +men toch niet kan vooronderstellen, dat deze vermelde feiten, op +verschillende tijden geschied, uit de lucht gegrepen zouden zijn.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4848" href="#xd20e4848src" name="xd20e4848">32</a></span> Vergel. +<span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. I.</i> 220 en volgg.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4885" href="#xd20e4885src" name="xd20e4885">33</a></span> +Vergelijk <span class="sc">Westendorp</span>, <i>Jaarb. van en over +Groningen</i>, p. 32 en volgg., zoo over deze als de opvolgende +tijdvakken, onder de regering der Koningen Radboud I, Adgillus II, +Gondebald en Radboud II., de laatste Koning over Friesland.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4916" href="#xd20e4916src" name="xd20e4916">34</a></span> +<span class="sc">Luden</span>, <i>Geschichte des Teutschen Volks</i>. +Een onwaardeerbaar boek!</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4928" href="#xd20e4928src" name="xd20e4928">35</a></span> +<span class="sc">Gaillard</span>, <i lang="fr">Histoire de +Charlemagne</i>. Niet een van de minsten, wat zijnen schrijftrant +betreft.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4976" href="#xd20e4976src" name="xd20e4976">36</a></span> Hoezeer +te dikwijls de kleine daden van groote mannen tot bouwstof moeten +dienen, om des Schrijvers historie met luister op te sieren, is echter +in de geschiedenis van dezen <i>Karel</i>, hoe dikwijls ook beschreven, +geen verdicht sieraad noodig: want altoos levert zij een grootsch +tafereel op van een merkwaardig Vorst, aan wien de wetenschappen en +letteren, maar vooral de vrijheid en onafhankelijkheid van geheel de +Christenheid, alles te danken hebben.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e4988" href="#xd20e4988src" name="xd20e4988">37</a></span> Over +deze en al de oude wegen in Oost-Friesland is eene zeer uitvoerige +beschrijving gegeven door <span class="sc">Fr. Arends</span>, in het +<i>Ostfrisisches Volks-Buch</i> van het jaar 1832, waarvan eene +gedeeltelijke vertaling door mij is gegeven, in het Mengelwerk der +Leeuwarder Courant.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5013" href="#xd20e5013src" name="xd20e5013">38</a></span> Men zie +hierover <span class="sc">Adam</span> en <span class= +"sc">Meijer</span>, <i>Römische Altherthümer</i>, II. D., en +vergelijke de <i>Aanteekeningen over het Oude Friesche Wapen</i>, in +het <i>Mengelw. Leeuw. Courant</i>, <i>20 Sept. 1831</i>. alwaar dit +breeder ontwikkeld is.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5200" href="#xd20e5200src" name="xd20e5200">39</a></span> +<span class="sc">Bilderdyk</span>, <i>Geslachtlyst</i> op het woord +<i>Adel</i>, zegt: het is slechts eene andere uitspraak van +<i>edel</i>; van <i>aad</i>, <i>oud</i>. Van deze meening moeten wij, +met anderen, verschillen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5243" href="#xd20e5243src" name="xd20e5243">40</a></span> Dit +Register is onder anderen te vinden bij <span class= +"sc">Winsemius</span>, <i>Chron.</i> fol. 402.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5252" href="#xd20e5252src" name="xd20e5252">41</a></span> +<i>Graven</i> waren Bestuurders namens den Vorst in de +Provinciën,—<i>Hertogen</i> waren +Legerhoofden,—<i>Baronnen</i> of <i>Baanderheeren</i> Hoofden van +een District—en <i>Heeren</i> Krijgsmannen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e5409" href="#xd20e5409src" name="xd20e5409">42</a></span> +<span class="sc">Tacitus</span> zegt: <i>Olennius</i> e primipilaribus +regendis Frisiis impositus.—De <i>Primipilares</i> behoorden tot +de eerste compagnie der Triariërs; vandaar <i>Primipilares</i> +scil. <i>Centurio</i>, de Hoofdman van die eerste compagnie: +<span class="sc">Stuart</span>, <i>Rom. Gesch. XXII</i>. noemt +<i>Olennius</i> een der eerste Hoplieden eener keurbende.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6378" href="#xd20e6378src" name="xd20e6378">43</a></span> Men +weet dat er over het bestaan van deze stad Grebbe bij de +oudheidkundigen is getwist. Aan de latere kronijkschrijvers +<span class="sc">Twisk</span>, <span class="sc">Borger</span>, +<span class="sc">Valkoog</span> en <span class="sc">Zoeteboom</span> +werd voorheen in dezen geloof ontzegd, doch na de opsporingen en +berigten van <span class="sc">Paludanus</span> en anderen, in onzen +leeftijd gedaan en gegeven, heeft de twijfel opgehouden. <span class= +"sc">Scheltema</span>, <i>Geschiedenis der Zuiderzee</i>. M.S.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6403" href="#xd20e6403src" name="xd20e6403">44</a></span> +<span class="sc">Westend.</span> <i>Jaarb.</i> spreekt in 662 van een +zwaren watervloed over <i>West-Friesland</i>. Deze heb ik niet kunnen +vinden; welligt is ’t eene drukfout voor 626.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6481" href="#xd20e6481src" name="xd20e6481">45</a></span> +<span class="sc">Westendorp</span>, <i>Jaarb.</i> p. 31 zegt: die +langer dan de <i>Spies</i> van Klotarius waren: dit zou nog al verschil +maken.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6660" href="#xd20e6660src" name="xd20e6660">46</a></span> Het is +beschreven onder anderen bij <span class="sc">Wins.</span> +<i>Chronique</i>, fol. 61; <span class="sc">West.</span> <i>Jaarb.</i> +p. 39. Vergel. <span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Beschr. I.</i> +546.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6833" href="#xd20e6833src" name="xd20e6833">47</a></span> Over de +Graven en Hertogen vergelijke men <span class="sc">Bild.</span> +<i>Gesch. d. Vad. I.</i> 107 volgg.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6879" href="#xd20e6879src" name="xd20e6879">48</a></span> +Algemeen noemt men hem Lodewijk <i>den Vrome</i> doch <span class= +"sc">Bilderdijk</span> zegt (<i>Gesch. d. Vaderl. I.</i> 100. +<i>noot</i>), dat <i>pius</i> niet vroom beteekent, want dat vroom +eigenlijk is ’t geen de Romeinen <i>strenuus</i>, dapper, +noemen.—Beter noemden hem de Franschen, <i>le debonnaire</i>, de +Zachtmoedige.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e6995" href="#xd20e6995src" name="xd20e6995">49</a></span> +Uitgegeven te Leiden bij S. en J. Luchtmans, 1833.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7027" href="#xd20e7027src" name="xd20e7027">50</a></span> +<i>Gesch. d. Ned. Taal, II.</i> 136. De aanmerking van den Schrijver, +dat er in het woord <i>karelui</i> in den Neders. tekst door +onachtzaamheid of onkunde der afschrijvers een misslag begaan is, en +dit <i>Karelen</i> of <i>Karels</i> zal moeten zijn, zal ook in den +Duitschen tekst gelden, daar de Duitsche overzetter van <i>Karelui</i>, +<i>Karl-pfui</i> schijnt gemaakt te hebben.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7105" href="#xd20e7105src" name="xd20e7105">51</a></span> Zie de +Aanteek. op den jare 1239. <i>Fr. Jierb.</i> 1833, §§ 5 en +14; <span class="sc">Bild.</span> <i>Gesch. I.</i> 89, 92–94, 252 +en 296.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7183" href="#xd20e7183src" name="xd20e7183">52</a></span> +<span class="sc">Westendorp</span> maakt geen gewag van deze +Potestaten. Ook <span class="sc">Bild.</span> laat dit punt +onaangeroerd.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7469" href="#xd20e7469src" name="xd20e7469">53</a></span> De +Script. Frisiae, Dec. VII. C. 3 et Dec. XII. C. 6.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7705" href="#xd20e7705src" name="xd20e7705">54</a></span> Wij +hebben dit verhaal hoofdzakelijk getrokken uit een door den +geschiedkundigen <span class="sc">T. D. Wiarda</span> bewerkt stuk, +zamengesteld uit de Friesche en andere Kronijk- en Geschiedschrijvers, +benevens eenige Handschriften. Men vindt het in het Tijdschrift +<i>Ost-Friesische Mannigfaltigkeiten</i>, <i>3 Jahrgang</i>, +<i>Aurich</i>, 1786.—Waar het ons noodig dacht, hebben wij eenige +veranderingen en vermeerderingen gemaakt. <span class= +"sc">Wiarda</span> heeft alle zijne bronnen naauwkeurig aangewezen, +welke aanhalingen wij hebben achterwege gelaten, doch eenige +ophelderende aanteekeningen er bij gevoegd. In het <i>Mengelw. der +Leeuwarder Couranten</i> van 4 Junij, 6, 20 Aug. en 10 Sep. 1833, in +welke wij dit stuk als eene bijdrage geven, zijn de eersten te +vinden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7759" href="#xd20e7759src" name="xd20e7759">55</a></span> De +meeste Geschiedschrijvers spreken van roode kruisen. Dit kan van dezen +eersten Kruistogt waar zijn; doch in de volgenden hebben voorzeker de +onderscheidene natiën zich door de kleuren kenbaar gemaakt. +»De Koning van Frankrijk neemt met de zijnen roode, de Koning van +Engeland met de zijnen witte, de Graaf van Vlaanderen met de zijnen +groene kruisen aan:”</p> +<p class="footnote"><b><i lang="la">Et Rex Franciae cum suis rubeas +cruces, Rex Angliae cum suis albas, Comis Flandrensis cum suis virides +suscipiunt.</i> <span class="sc">Andr. Sylv. Marcian</span>: <i>ad ann. +1188</i>.</b></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7807" href="#xd20e7807src" name="xd20e7807">56</a></span> +<span class="sc">Helmoldi</span> <i>Chron. Slav.</i> L. 2. C. 66. Dit +geval vindt men beter en omstandiger vermeld bij <span class="sc">F. +Sjoerds</span>, <i>Jaarb. II</i>, 361–363.—<span class= +"sc">Schotanus</span> zegt: »Onse reuck is stanck in hare +neus-gaten.”—</p> +<p class="footnote">Volgens <span class="sc">Ebert</span>, <i>Bibliogr. +Lexicon</i>, is de Kronijk van <i>Helmold</i> naar het H. S. te Lubeck +uitgegeven in den jare 1659, en met nooten voorzien door <i>H. +Bangertus</i> in quarto;—de eerste druk echter is van 1556.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7849" href="#xd20e7849src" name="xd20e7849">57</a></span> Van de +groote bijgeloovigheid dier tijden kan men zich bijna geen denkbeeld +maken. Het ontbrak in Friesland niet aan kruisen in de lucht: misschien +reeds de vliegeruitvinding, om het volk te verbijsteren. <span class= +"sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. II</i>, 491.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7862" href="#xd20e7862src" name="xd20e7862">58</a></span> Deze +<span class="sc">Olivier</span> werd in 1223 Bisschop te Paderborn en +in 1226 Kardinaal. Vid. <span class="sc">Nic. Schat</span>. <i>Hist. +Westph.</i> L. XX, p. 996 seq.—Deze <span class="sc">N. +Schaten</span> was een Jesuit in Westfalen, geboren 1608, heeft ook de +daden van Karel den Groote beschreven: zijne geschiedenis van Westfalen +kwam het eerst uit in 1690. <span class="sc">Ebert</span> in voce.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7882" href="#xd20e7882src" name="xd20e7882">59</a></span> +<span class="sc">K. Muchler</span>, <i>Abendzeitung</i>, <i>August.</i> +1831. <span class="sc">F. Sjoerds</span>, <i>Jaarb. II</i>, 492; +<span class="sc">J. C. Maier</span>, <i>Geschiedenis der +kruistogten</i>, p. 187.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7911" href="#xd20e7911src" name="xd20e7911">60</a></span> +Misschien van <span class="sc">Olivier</span> zelven, die den togt mede +gedaan, en ook eene <i>Historia Damiatina</i> (Geschiedenis van +Damiate) geschreven heeft. <span class="sc">Eccard</span> heeft in +<i>Corp. Hist. med. aevi</i> dezelve doen afdrukken. Het spijt mij, dat +mij dit werk, ’t welk ik hier met nut gebruiken kon, niet ten +dienste staat.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7934" href="#xd20e7934src" name="xd20e7934">61</a></span> Het +<i>Itinerarium</i> zegt van 12 schepen. <span class="sc">Emmius</span>, +die dit Itinerarium desgelijks in Mspt. (want het was toen nog niet +afgedrukt) voor zich had, spreekt van 212 schepen. Het eerste is zeker +eene drukfout. Ook in de <i>Wijsgeerige en Staatkundige Geschiedenis +der Wereld, van</i> <span class="sc">K. H. L. Pölitz</span>, door +<span class="sc">Wits. Geysbeek</span> vertaald, wordt slechts van 12 +schepen gemeld; dan volgens <span class="sc">F. Sjoerds</span>, +<i>Jaarb. II</i>, 493 en anderen, stak Graaf Willem met 12 schepen uit +de Maas in zee, wordende gevolgd van een groot aantal volks. Naar +Engeland overstekende, vereenigden zich de Hollandsche en Friesche +vloten met die der Engelschen, onder bevel van George, Grave van Wight, +welke vereenigde vloten uit 212 schepen zullen bestaan hebben.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e7961" href="#xd20e7961src" name="xd20e7961">62</a></span> Volgens +de woorden van <span class="sc">Emo’s</span> <i>Chronicon</i>: +(vid <span class="sc">Matth.</span> <i>Analecta vet. aev.</i> II, +26)—<i>Comes de Wetha Praedux totius classis est electus, +posteriore custodia Comiti Hollandiae deputata, quem Ducem et Dominum +jam totus sibi delegerat exercitus.</i>—was niet den Graaf van +Holland, maar den Graaf van Wieden het Opper-Admiraalschap +opgedragen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8015" href="#xd20e8015src" name="xd20e8015">63</a></span> Wij +willen hierbij voegen, hetgene voorkomt in het geslachtregister van +Friesche <i>Adellijke Familien</i>, opgemaakt door <span class="sc">S. +v. Adelen van Cronenburgh</span>, en vervolgd door <span class="sc">P. +van Albada ter Oele</span> (M. S.), betrekkelijk het Geslacht der +<i>Roordaas</i>, die eertijds in hun wapen mede rozen boven de baar +voerden, maar dit naderhand hebben veranderd.</p> +<p class="footnote">De oorzaak van deze verandering is dit: +»’t Is gebeurd ten tijde dat veel verscheidene Natiën, +gelijk de Friezen, in ’t H. Land waren getogen, om hetzelve uit +de handen en het geweld der Saracenen of Turken te verlossen, dat onder +anderen verscheidene Edellingen uit Friesland, ook die van het Geslacht +van <i>Roorda</i>, met de menigte aldaar zijn geweest, onder welke zoo +het gebeurde, tusschen de beide heiren van de Christenen en Saracenen, +dat er een uitnemend groot, stout en vaillant Moorsch Prins was uit het +Saraceensche heir, die voor het Christen-leger zeer hoogmoedig ging +braveeren, uitdagende aldaar een van de vaillantste Ridderen der +Christenen, om met hem een kampslag te slaan; zoo heeft er terstond een +stoutmoedige edele Fries uit het geslacht van <i>Roorda</i> verlof van +zijnen Prins begeerd, om met dezen man een kampslag te doen; ’t +welk hem toegestaan zijnde, is hij in het aanzien van beide legers +tegen dezen Moor in het veld getreden, en heeft aldaar zulk eene +forsigheid met feiten van wapens bedreven, dat hij ten laatste dezen +Moor heeft overweldigd, ter neêr gehouwen en onthoofd, het hooft +ook tot een teeken van victorien op de poot van zijn geweer naar het +Christen-leger triumphantlijk gebragt; alwaar hij bij alle de Prinsen, +Heeren en Ridders zeer loffelijk van zijne stoutmoedigheid zeer +geprezen, en mede Ridder geslagen en eerlijk ontvangen is. En is hem +ook, alsmede zijnen nakomelingen, tot een teeken en memorie van eene +zoo vrome daad, een <i>Moriaanshoofd</i> in zijn schild en wapens +vereerd, gelijk zijn geslacht nog tegenwoordig voert, benevens zeer +loffelijke brieven en attestatie met Prinsen en Heeren Zegelen +bevestigd.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8052" href="#xd20e8052src" name="xd20e8052">64</a></span> In het +<i lang="fr">Grand Theatre Historique, T. III</i>, p. 328 vindt men de +plaat van dit met eene zaag voorziene schip. De stad Haarlem eigent +zich dit schip toe. Men vindt daarom nog in de groote kerk zelfs een +model van dat schip. Ook maken er de Dokkumers aanspraak op. Zij hebben +er een model van tot windwijzer op den toren der groote kerk gemaakt. +<span class="sc">Idsinga</span>, <i>Staatsregt van Groningen</i>, p. +126.—<span class="sc">Wagenaar</span>, <i>Vad. Hist. II</i>, +350.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8072" href="#xd20e8072src" name="xd20e8072">65</a></span> +<i>Meleddin</i> was de oudste zoon van den Sultan Saphaddin, die +gedurende het beleg van Damiate gestorven was<span class="corr" id= +"xd20e8076" title="Niet in bron">.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8123" href="#xd20e8123src" name="xd20e8123">66</a></span> De te +voren vermelde verovering der stad Damiate plaatst <span class= +"sc">Beninga</span> verkeerdelijk in het jaar 1229, in de Geschiedenis +dezes Kruistogts onder Frederik II.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8137" href="#xd20e8137src" name="xd20e8137">67</a></span> Dat zij +aan dezen Kruistogt geen deel genomen hebben, is genoegzaam zeker, want +op verzoek van den Koning Willem had de Kardinaal Caputio, namens den +Paus, de Friezen van hunnen Kruistogt naar het H. Land ontslagen, mits +zij Willem Aken hielpen veroveren, waarop zij bij gansche scharen naar +zijn leger optrokken, natuurlijkerwijze dezen togt ver de voorkeur +gevende, boven den meer verwijderden naar Palestina. Verg. <span class= +"sc">J. Meerman</span>, <i>Gesch. van Graaf Willem van Holland, Roomsch +Koning, I</i>. 263–264.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8148" href="#xd20e8148src" name="xd20e8148">68</a></span> Willem +is, gelijke bekend staat, en onze Kronijk zegt, niet in Friesland, maar +te Hoogwoude in Noord-Holland door de West-Friezen vermoord. Zie +<span class="sc">Meerman</span>, als voren. De opgave van <span class= +"sc">Wiarda</span> is dus hier onjuist. Vergelijk <span class= +"sc">Wagenaar</span>, <i>Vad. Hist. II</i>. 401; <span class= +"sc">Bilderdyk</span>, <i>Geschiedenis des Vaderlands, II</i>. 151, +152.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8203" href="#xd20e8203src" name="xd20e8203">69</a></span> Tot +dusver loopt het verhaal van <span class="sc">Wiarda</span>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8218" href="#xd20e8218src" name="xd20e8218">70</a></span> Zie het +slot van aangehaalde werk: <i>Proeve van eene Geschiedenis der +Kruistogten en derzelver gevolgen</i>, bl. 546, waarin echter zeer +uitroerig over de voordeelen en weinig over de nadeelen wordt +gesproken.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8227" href="#xd20e8227src" name="xd20e8227">71</a></span> Dit +uitmuntend werk is door den zeer kundigen <span class="sc">Steenbergen +van Goor</span> in den jare 1823 uit het Hoogduitsch vertaald en met +vele belangrijke aanmerkingen voorzien. Het gevoelen van dezen was het +volgende: »Dat <span class="sc">Europa</span> door de Kruistogten +veel geleden heeft, zal niemand ontkennen; maar dat het tevens door +dezelve in burgerlijke vrijheid, beschaving, verlichting, koophandel en +kunstvlijt veel, zeer veel heeft gewonnen, is onbetwistbaar. En nu +vrage men, of die voordeelen <i>destijds</i> voor eenen minderen prijs +te verkrijgen zouden geweest zijn?” Ook <span class= +"sc">Luden</span> in zijne <i>Allgemeine Geschichte der Völker und +Staaten des Mittelalters</i>, is ten dezen niet genoeg aan te +bevelen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8262" href="#xd20e8262src" name="xd20e8262">72</a></span> Verg. +<span class="sc">Styl</span>, <i>Opkomst en Bloei der Nederlanden</i>, +bl. 28; <i>Tegenwoordige Staat van Friesland, I</i>. 312; <span class= +"sc">West.</span>, <i>Jaarb. I</i>. 209; <span class= +"sc">Cerisier</span>, <i>Geschiedenis der Nederlanden, I</i>. 209.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8422" href="#xd20e8422src" name="xd20e8422">73</a></span> Verg. +<span class="sc">Schot.</span> <i>Fr. Hist.</i> bl. 92; <span class= +"sc">Egger</span>. <span class="sc">Beninga</span>, <i>Kronijk</i>, bl. +101; <span class="sc">Dumbar</span>, <i>Analecta, I</i>. 333.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e8908" href="#xd20e8908src" name="xd20e8908">74</a></span> Vergel. +<i>Gesch. des Vaderl. II</i>. 130, waar het anders had behooren vermeld +te zijn. Over de Bulle van Karel <i>Byv. en Aanm.</i> op <span class= +"sc">Wagenaar</span>, <i>I</i>. 107, en <span class="sc">A. +Kluit</span>, <i>Hist. der Holl. Staatsr. V</i>. 52, die het vrij zeker +stelt, dat voor den jare 1300 dat stuk bestond. Aantt. <i>O. Fr. +Wett.</i> 109, 112. Zie over den dood van Willem, onze noot op bl. 387, +<i>Tegenw. Staat, I</i>. 409 en 410.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9072" href="#xd20e9072src" name="xd20e9072">75</a></span> Op bl. +20 en 21; welk Geschiedverhaal met de andere Geschriften van +<span class="sc">Jancko Douwama</span> worden uitgegeven door het +<i>Provinciaal Genootschap ter beoefening der Friesche Geschied-, +Oudheid- en Taalkunde</i>, waarvan de eerste aflevering in den jare +1830 is uitgekomen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9160" href="#xd20e9160src" name="xd20e9160">76</a></span> Verg. +<span class="sc">H. W. Tydeman</span>, <i>Over de Hoeksche en +Kabeljaauwsche twisten</i>, bl. 111.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9173" href="#xd20e9173src" name="xd20e9173">77</a></span> +<span class="sc">Winsemius</span>, fol. 174: »Wat meer is die +oude gheschreven Chroniquen ghetuygen, dat door ’t selve quaedt +van tweedracht, die inghesetenen deser landen, nu in ryckdom ende +weelde sittende, alle hare macht aengheleyt te hebben tot stiftinghe +der Stinsen ende vasticheden, in sulcken aentale, dat in een Dorp +’t begrijp van dertich huysen, hebbende, <i>sesthien</i> Stinsen +uyt den ouden <i>Vrieschen</i> Steen gemaeckt (welcke van hardicheyt +een vlintsteen ghelyck was) ghevonden zyn.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9216" href="#xd20e9216src" name="xd20e9216">78</a></span> Over +het vroeger tijdvak en de gesloten verbonden en overeenkomsten zijn +belangrijk de <i>Monumenta Groningana veteris aevi inedita</i>, door +den geleerden <span class="sc">Keuchenius Driessen</span> uitgegeven, +en met uitnemende Aanteekeningen verrijkt; bijzonder zijne Aantt. op +bl. 335, 398, 475, 493, 797 en 831. Verg. <i>Iets over den Oorsprong en +de Partijnamen der Schieringers en Vetkoopers</i>, door den Heer +<span class="sc">P. Burggraaff</span>, in No. I van het <i>Tijdschrift +voor Onderwijzers</i>, die alleen als oorzaak der twisten beschouwt: +het ontstaan, de uitbreiding en het toenemend aanzien van den vierden +stand der maatschappij dien der burgers.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9703" href="#xd20e9703src" name="xd20e9703">79</a></span> In de +eerste druk van onze kronijk staat ook dit jaar vermeld.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9877" href="#xd20e9877src" name="xd20e9877">80</a></span> Dit H. +S. is de oorspronkelijke Grafelijke Rekening van den Heer Garbrand van +der Couster, Proost van Berghen in Henegouwen, ende Jorghel, mijns +Heeren Camerling, van ’t geen sy ontfaen hebben van mijnen lieven +Heere van Holland, toter reyze behoef van Oistvrieslant; verrekend en +gesloten op den 18 Maart 1396, hofstijl, d. i. 1397. Zie de uitmuntende +<i>Geschiedenis van het Nederl. Zeewezen</i>, door den Archivarius +<span class="sc">de Jonge</span>, <i>I</i>. 30 en 31.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9889" href="#xd20e9889src" name="xd20e9889">81</a></span> +<span class="sc">Wagenaar</span>, <i>V. H. III</i>. 502.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e9900" href="#xd20e9900src" name="xd20e9900">82</a></span> +<span class="sc">de Jonge</span>, t. a. p.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10103" href="#xd20e10103src" name="xd20e10103">83</a></span> +<i>Hoveling.</i> De Edellieden, die op vaste burgten, sloten of stinzen +woonden, werden in Friesland <i>Hovelingen</i> genoemd. Verg. +<i>Archief voor Vaderl. en Vriesche Geschiedenis</i> van <span class= +"sc">Visser</span> en <span class="sc">Amersfoordt</span>, <i>Aant. +I</i>. bl. 25.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e10376" href="#xd20e10376src" name="xd20e10376">84</a></span> De +Geschiedschrijvers vermelden dit voorval breedvoerig: <span class= +"sc">O. v. Scharl</span>. quarto, bl. 245–247<span class="corr" +id="xd20e10381" title="Bron: .">;</span> <span class="sc">Wins.</span> +<i>Chron.</i> fol. 306; <span class="sc">Schot.</span> <i>Fr. Hist.</i> +fol. 372; <span class="sc">Gabbema</span>, <i>Verhaal van Leeuw</i>. +164; <span class="sc">Petr. Thaborita</span> op ’t jaar 1487; +<i>Kronijk en Beschrijving van de stad Sneek</i>, door <span class= +"sc">Napjus</span>, 2e dr. bl. 11, enz. De Heer <span class="sc">van +Halmael</span> heeft in een gedicht dit feit herdacht. Zie +<i>Mengelwerk der Leeuw. Courant, 20 April 1830</i>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11039" href="#xd20e11039src" name="xd20e11039">85</a></span> +Onder de oudere Schrijvers heeft de geleerde en verdienstelijke +Historieschrijver <span class="sc">Lambertus Hortensius</span> van +<span class="sc">Montfoort</span>, in zijn werk: <i lang="la">de +tumultu Anabaptistarum</i>, te Bazel in 1548 uitgegeven, van dit oproer +in Friesland een getrouw verslag gedaan. In de zeldzame Hollandsche +vertaling van 1659, in klein Octavo, versierd met fraaije plaatjes, is +ook eene afbeelding van de belegering des kloosters. <span class= +"sc">De Wind</span>, <i>Bibliotheek, I</i>. 150 noemt een’ druk +van 1660.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11143" href="#xd20e11143src" name="xd20e11143">86</a></span> Vele +oude kloosters, en ook het Convent Thabor, waren zeer uitgebreid en +groot gebouwd, zoodat zij zelfs een aantal krijgslieden konden bevatten +en verzorgen. Deze Schrijver verhaalt, dat zijn Convent de navolgende +gebouwen had: een Molkenhuis, Bakhuis, Waschhuis, Schoenmakershuis, +Poorthuis, Bouwhuis, Timmerhuis (welligt met het Bouwhuis hetzelfde), +Koehuis, Molkenhuis, Brouwhuis, Ziekenhuis, verscheidene Dormters, +slaapplaatsen der Geestelijken en Leeken, eene Kloosterkerk, Sacristij, +Capittelhuis enz., voorts Binnenhof, Tuin, Bosch en Boomgaard.—De +bewoners waren Geestelijken, Leeken, Priesters en Monniken: Beambten +waren er velen, als Bouwmeester, Opzigter, Kellener, Molkenmeester, +Portier, Biermeester enz., terwijl er voor de gewone behoeften een +aantal bedienden nodig waren.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11369" href="#xd20e11369src" name="xd20e11369">87</a></span> Deze +<i>Memorien</i> zijn eerst uitgegeven in 1564, daarna door <span class= +"sc">Dumbar</span> in zijne <i>Analecta</i> geplaatst, met vele +bijgevoegde aanteekeningen, uithoofde dit werk uiterst zeldzaam was +geworden. Zie Aantt. op bl. 182 der kronijk.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11391" href="#xd20e11391src" name="xd20e11391">88</a></span> De +titel is: <span class="sc">Joannis Caroli</span> <i>de rebus</i> +<span class="sc">Casparis</span> <i>â</i> <span class= +"sc">Robles</span> <i>Billaei in Frisia gestis commentariorum Libri +IV</i>. De Schrijver, geboren te Antwerpen in de laatste helft der XVI +eeuw, was lid van den Grooten Raad te Mechelen, uithoofde van welke +betrekking hij in den jare 1567 in Friesland kwam, en Algemeen +Geregtsverzorger (Procureur Generaal) werd. Hij legde daarna zijne +ambten neder, werd Franciskaner Monnik, doch stierf nog voor het einde +van zijn proefjaar in 1598.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11514" href="#xd20e11514src" name="xd20e11514">89</a></span> +<i>Bara-Huis</i>, <i>Bara-Stins</i> en <i>Bara-Conven</i>t +waarschijnlijk dus genoemd naar den naam des stichters, die even +onbekend is als den tijd waarin de stichting heeft plaats gehad. Men +kan echter voor zeker stellen, dat de Middelzee nog in volle kracht +was, toen de bouwing heeft plaats gehad. In de burgeroorlogen der +Friesche partijen werden er <i>meene dagen</i>, vergaderingen en +bijeenkomsten, gehouden. Twee boereplaatsen zijn aldaar nu aanwezig, +waarvan de eene waarschijnlijk op den bouwval van het Convent zal zijn +aangelegd, en in de tweede boerderij, aan den straatweg gelegen, wordt +de naam nog bewaard.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11539" href="#xd20e11539src" name="xd20e11539">90</a></span> +<i>Staatkundig Nederland, I.</i> 49. Aldaar wordt ook melding gemaakt +van de marmeren poort van Viglius, voorzien met zijne spreuk: <i>Vita +mortalium Vigilia</i> (het leven der stervelingen is eene nachtwake), +geplaatst in de voorzaal der Kanselarij. Doch dit was zij weleer, want +ook dit eerwaardig gedenkstuk der oudheid moest in de algemeene +vernietiging deelen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11550" href="#xd20e11550src" name="xd20e11550">91</a></span> Deze +redevoering is uitgesproken in een Letterkundig Genootschap te +Amsterdam na 1795, en na ’s mans dood gedrukt en uitgegeven, door +de zorg van den verdienstelijken Hoogleeraar <span class="sc">H. W. +Tydeman</span>, in de <i>Mnemosijne</i>, XIV Deel.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11567" href="#xd20e11567src" name="xd20e11567">92</a></span> Deze +Verhandeling, in het openbaar uitgesproken, is daarna geplaatst in het +<i>Mengelwerk der Leeuwarder Couranten van 23 en 30 Maart 1830</i>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11639" href="#xd20e11639src" name="xd20e11639">93</a></span> Zie +<i>de Unie van Brussel des jaars 1577, naar het oorspronkelijke +uitgegeven</i> door Mr. <span class="sc">J. C. de Jonge</span>, bl. 95 +en 166–169.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11675" href="#xd20e11675src" name="xd20e11675">94</a></span> Zie +<i>het Cort Verhael van Rennenburgs leven</i>, op bl. 469–473 +zijner <i>Memorien</i>. Dit geschrift heeft hoofdzakelijk tot bouwstof +gediend voor de Schrijvers van den <i>Tegenwoordige Staat van Stad en +Lande, I</i>. 420 tot 502, bevattende Rennenberg’s geschiedenis; +voor <span class="sc">van Meteren</span>, in het breede ’t beleg +van Steenwijk vermeldende en voor <span class="sc">Wagenaar</span> over +dit tijdvak, welke ook schijnt te betwijfelen: »of hem de kwaade +uitslag zyns bedryfs niet meer dan de snoodheid en ’t verraad +gesmert hebbe.”</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e11832" href="#xd20e11832src" name="xd20e11832">95</a></span> Van +dit Huwelijk wordt bij <span class="sc">Winsemius</span>, <span class= +"sc">Wagenaar</span> en anderen geene melding gemaakt. <span class= +"sc">Kok</span>, <i>Vaderl. Woordenb.</i> zegt dat Graaf Willem niet +getrouwd is geweest. Wij hebben ook misstellingen en veel verschil in +de dagteekeningen ontdekt, en daarom de opschriften der grafzerken, zoo +ver vermeld, gevolgd. Men vergelijke onder anderen over deze en de +volgende Stadhouders <span class="sc">Johannes van den Bosch</span>, +<i>de Heeren Stadhouderen van Vriesland</i>,—<i>beschreven</i>, +enz.;—<i>de Redevoering van</i> <span class="sc">A. G. +Camper</span>, bij de inhuldiging van Vrieslands Athenaeum +uitgesproken, met het eerste bijvoegsel, en <i>Holland’s +Roem</i>, door den Baron <span class="sc">Collot d’Escury</span>, +<i>IV</i>. <i>Aantt.</i> bl. 220, 221.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12064" href="#xd20e12064src" name="xd20e12064">96</a></span> Over +de begraving der Vorstelijke Familiën, zie de Noot op den jare +1620.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12096" href="#xd20e12096src" name="xd20e12096">97</a></span> Uit +eene verzameling van eigenhandige en vertrouwelijke Brieven van den +Stadhouder, geschreven van de jaren 1734 tot 1747, aan zijnen Vriend en +Raadsman den Heere <i>van der Mieden</i>, Raadsheer in het Hof van +Holland, mij goedgunstig door deszelfs Neef, Mr. <i>J. Schonck</i>, +Raad in het Hoog Geregtshof te ’s Gravenhage, medegedeeld, blijkt +des Vorsten uitnemend karakter. Ook is deze hoogst belangrijke +Correspondentie tevens bevattende een aantal eigenhandige brieven van +Prinses Anna, den Baron H. van Aylva, den Hertog Lodewijk van +Brunswijk, den Opperstalmeester Grovestins, den Secretaris van Prinses +Anna, de Larrey en anderen, voor de geschiedenis van dien tijd van +hooge waarde.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12443" href="#xd20e12443src" name="xd20e12443">98</a></span> In +ons Gewest bleef echter van die invoering tot op den huidigen dag een +gebruik over, bij anderen niet aangenomen, zijn oorsprong ontleenende +uit het verschil van dagen, door den Ouden en Nieuwen Stijl ontstaan. +Alle verhuringen en verhuizingen hebben plaats op den 12 Mei, niet op +den eersten; zoo komen alle dienstboden op den 12 Mei en 12 November, +welke dagen men <i>oude Mei</i> en <i>oude Allerheiligen</i> noemt, in +hunne diensten; dit gebruik is gewettigd geworden bij eene nadere +Publicatie der Provinciale Staten van 29 Januarij 1701. Men verkoopt en +verhuurt de Zathen en Landen enz. te aanvaarden, voor de landen St. +Petri, dat is den 5 Maart, (oude Sint Pieter), en voor de huizinge en +schuur den 12 Mei; overigens rigt men zich in alles naar den gewonen +Gregoriaanschen Almanak.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e12680" href="#xd20e12680src" name="xd20e12680">99</a></span> In +de nagelatene Adversaria van een’ onzer verdienstelijke Friesche +Geleerden, vond ik nog deze aanteekening op het woord <span class= +"sc">Grietman</span>: »De geregtelijke tweegevechten werden +gehouden in eene plaats het <i>Krijtveld</i> genaamd. <i>Kryt</i> staat +voor het Hoogd. <i>griet</i> of <i>gries</i>, (gruis), dat volgens +<span class="sc">Veit Weber</span>, <i>Sagen der Vorzeit</i>, B. 11. p. +101, beteekent het <i>Steenzand</i>, waarmede de kampplaats wordt +bestrooid. Kan de benaming <i>Grietman</i> hiervan ook eenig licht +erlangen? Hij zoude dan oorspronkelijk de Opziener over zulk eene +Regterlijke kampplaats, Hoofd van zulk eene Regtspleging geweest zijn, +en het zou dan eigenlijk hetzelfde beteekenen als in de Oude Wetten +’t woord <i>grieswart</i>, <i>grieswärtel</i>, +<i>tournooivoogd</i>, of volgens nog ouder schrijfwijs +<i>greiswärtel</i>. Zie <span class="sc">Haltaus</span>, <i>Gloss. +Germ. med. aev.</i> p. 753, die hetzelve drie beteekenissen toekent, +welke met die waardigheid overeenkomen. Het woord <i>greta</i>, waarvan +het afgeleid wordt bij <span class="sc">Beyma</span>, is, meen ik, +oorspronkelijk ook alleen gebruikt van <i>oproeping</i> of +<i>dagvaarding ten kampstrijd</i>; (si vacat, hoc ulterius +demonstrabo).”</p> +<p class="footnote">»<span class="sc">Huydecoper</span> op +<span class="sc">Melis Stoke</span>, <i>III</i>. 54, legt <i>krijt</i> +uit door <i>kring</i> (kreis, kreits), doch ten aanzien van onze +gissing over den oorsprong van het Woord <i>Grietman</i> is dit +hetzelfde.”</p> +<p class="footnote">B. A.</p> +</div> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div id="register" class="div1 index"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e12826" class="main">Register op de Bijvoegsels en +Aanteekeningen.</h2> +<div class="transcribernote indextoc"><a href="#xd20e12830">A</a> | +<a href="#xd20e13045">B</a> | <a href="#xd20e13170">C</a> | <a href= +"#xd20e13220">D</a> | <a href="#xd20e13286">E</a> | <a href= +"#xd20e13311">F</a> | <a href="#xd20e13463">G</a> | <a href= +"#xd20e13605">H</a> | <a href="#xd20e13699">I</a> | <a href= +"#xd20e13749">K</a> | <a href="#xd20e13880">L</a> | <a href= +"#xd20e13980">M</a> | <a href="#xd20e14097">N</a> | <a href= +"#xd20e14116">O</a> | <a href="#xd20e14166">P</a> | <a href= +"#xd20e14272">R</a> | <a href="#xd20e14363">S</a> | <a href= +"#xd20e14483">T</a> | <a href="#xd20e14541">U</a> | <a href= +"#xd20e14571">V</a> | <a href="#xd20e14645">W</a> | <a href= +"#xd20e14809">Y</a> | <a href="#xd20e14820">Z</a></div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e12830" class="main">A.</h3> +<p class="firstpar"><i>Abdena</i>, <a href="#pb424" class= +"pageref">424</a>.<br> +<i>Addinga</i>, <a href="#pb428" class="pageref">428</a>.<br> +Adel, <a href="#pb319" class="pageref">319</a>.<br> +<i>Adelen</i>. (<i>Ad. v</i>.), <a href="#pb353" class= +"pageref">353</a>.<br> +<i>Adgillus</i>, <a href="#pb333" class="pageref">333</a>, <a href= +"#pb335" class="pageref">335</a>, <a href="#pb340" class= +"pageref">340</a>,-2.<br> +<i>Adolf</i>, <a href="#pb443" class="pageref">443</a>.<br> +Aflaten, <a href="#pb416" class="pageref">416</a>.<br> +<i>Agricola</i>, <a href="#pb428" class="pageref">428</a>.<br> +<i>Aytta</i>, <a href="#pb446" class="pageref">446</a>.<br> +Aylva. (<i>H. W. v.</i>), <a href="#pb457" class="pageref">457</a>.<br> +Aken, <a href="#pb386" class="pageref">386</a>,-7, <a href="#pb404" +class="pageref">404</a>.<br> +<i>Alb. Agnes</i>, <a href="#pb455" class="pageref">455</a>,-6, +<a href="#pb464" class="pageref">464</a>.<br> +Ameland, <a href="#pb357" class="pageref">357</a>, <a href="#pb458" +class="pageref">458</a>.<br> +<i>Amelia</i>, <a href="#pb456" class="pageref">456</a>,-7.<br> +<i>Anna</i>, <a href="#pb465" class="pageref">465</a>.<br> +<i>Anna v. Gr. Br</i>, <a href="#pb460" class="pageref">460</a>,-2.<br> +<i>Anna. v. Saks</i>, <a href="#pb452" class="pageref">452</a>.<br> +<i>Anna Sophia</i>, <a href="#pb453" class="pageref">453</a>, <a href= +"#pb464" class="pageref">464</a>.<br> +<i>Anscharius</i>, <a href="#pb352" class="pageref">352</a>.<br> +<i>Aremberg</i>, <a href="#pb443" class="pageref">443</a>.<br> +Arianen, <a href="#pb353" class="pageref">353</a>.<br> +<i>Arundelius</i>, <a href="#pb334" class="pageref">334</a>.<br> +<i>Auckama</i>, <a href="#pb429" class="pageref">429</a>.<br> +Aula Dei, <a href="#pb326" class="pageref">326</a>.<br> +Austrachia, <a href="#pb470" class="pageref">470</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e13045" class="main">B.</h3> +<p class="firstpar">Baduhenna, <a href="#pb323" class= +"pageref">323</a>.<br> +Bara-Huis, <a href="#pb446" class="pageref">446</a>.<br> +Barden, <a href="#pb287" class="pageref">287</a>, <a href="#pb326" +class="pageref">326</a>.<br> +Begraafplaats, <a href="#pb464" class="pageref">464</a>.<br> +Beker, <a href="#pb422" class="pageref">422</a>, <a href="#pb448" +class="pageref">448</a>.<br> +Berlikum, <a href="#pb361" class="pageref">361</a>.<br> +Bernard. (Kerk v. St.), <a href="#pb404" class="pageref">404</a>.<br> +Bestand. (1348), <a href="#pb418" class="pageref">418</a>.<br> +Bier-Oproer, <a href="#pb429" class="pageref">429</a>.<br> +Bolsward, <a href="#pb405" class="pageref">405</a>.<br> +<i>Bonifacius</i>, <a href="#pb343" class="pageref">343</a>.<br> +<i>Botnia</i>, <a href="#pb398" class="pageref">398</a>.<br> +Bouwkunstenaar, <a href="#pb393" class="pageref">393</a>.<br> +Brieven, <a href="#pb439" class="pageref">439</a>, <a href="#pb446" +class="pageref">446</a>, <a href="#pb461" class="pageref">461</a>.<br> +Brittenkruid, <a href="#pb300" class="pageref">300</a>.<br> +<span class="pagenum">[<a id="pb476" href="#pb476" name= +"pb476">476</a>]</span> Bulle v. <i>Karel</i>, <a href="#pb351" class= +"pageref">351</a>, <a href="#pb404" class="pageref">404</a>.<br> +Buskruid, <a href="#pb421" class="pageref">421</a>.<br> +Bussen, <a href="#pb421" class="pageref">421</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e13170" class="main">C.</h3> +<p class="firstpar"><i>Carel Chr</i>, <a href="#pb463" class= +"pageref">463</a>.<br> +<i>Carolina</i>, <a href="#pb462" class="pageref">462</a>.<br> +<i>Carolus</i>, <a href="#pb445" class="pageref">445</a>.<br> +Catze, <a href="#pb426" class="pageref">426</a>.<br> +<i>Clovis</i>, <a href="#pb332" class="pageref">332</a><span class= +"corr" id="xd20e13209" title="Niet in bron">.</span><br> +<i>Cunerus Petri</i>, <a href="#pb444" class="pageref">444</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e13220" class="main">D.</h3> +<p class="firstpar"><i>Dagobert</i>, <a href="#pb339" class= +"pageref">339</a>.<br> +<i>Dijkhuizen</i> (<i>H. v.</i>), <a href="#pb425" class= +"pageref">425</a>.<br> +Dokkenburg, <a href="#pb328" class="pageref">328</a>.<br> +Dokkum, <a href="#pb328" class="pageref">328</a>.<br> +<i>Douwama</i>, <a href="#pb436" class="pageref">436</a>.<br> +<i>Draaksdorp</i>, <a href="#pb433" class="pageref">433</a>.<br> +Drinkuitsma, <a href="#pb423" class="pageref">423</a>.<br> +<i>Drusus</i>, <a href="#pb283" class="pageref">283</a>, <a href= +"#pb299" class="pageref">299</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e13286" class="main">E.</h3> +<p class="firstpar">Egils-saga, <a href="#pb362" class= +"pageref">362</a>.<br> +<i>Ernst Cas</i>, <a href="#pb453" class="pageref">453</a>, <a href= +"#pb464" class="pageref">464</a>.<br> +Esonstad, <a href="#pb331" class="pageref">331</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e13311" class="main">F.</h3> +<p class="firstpar">Fjouwer lott. enz., <a href="#pb433" class= +"pageref">433</a>.<br> +<i>Floorken dunn’ bier</i>, <a href="#pb437" class= +"pageref">437</a>.<br> +<i>Floris II</i>, <a href="#pb393" class="pageref">393</a>.<br> +<i>Floris v. Egm</i>, <a href="#pb437" class="pageref">437</a>.<br> +Fokke-sloot, <a href="#pb426" class="pageref">426</a>.<br> +<i>Folkerts</i>, <a href="#pb442" class="pageref">442</a>.<br> +<i>Forteman</i>, <a href="#pb352" class="pageref">352</a>.<br> +<i>Fox</i>, <a href="#pb431" class="pageref">431</a>.<br> +Foxhol, <a href="#pb432" class="pageref">432</a>.<br> +Franeker, <a href="#pb398" class="pageref">398</a>, <a href="#pb432" +class="pageref">432</a>.<br> +Fraterhuis, <a href="#pb442" class="pageref">442</a>.<br> +<i>Fred. Hendrik</i>, <a href="#pb455" class="pageref">455</a>.<br> +<i>Frederika S. W.</i>, <a href="#pb463" class="pageref">463</a>.<br> +<i>Fresinga</i>, <a href="#pb444" class="pageref">444</a>,-9.<br> +Friesland. (Prins. over), <a href="#pb286" class="pageref">286</a>.<br> +Friesland. (Staat v.), <a href="#pb281" class="pageref">281</a>.<br> +Friezen. (Gesch. der), <a href="#pb299" class="pageref">299</a>.<br> +Friezen. (Kruist. der), <a href="#pb365" class="pageref">365</a>.<br> +Friezen. (Oors. d.), <a href="#pb289" class="pageref">289</a>, <a href= +"#pb291" class="pageref">291</a>.<br> +<i>Frisiabones</i>, <a href="#pb329" class="pageref">329</a>.<br> +Froonakker, <a href="#pb397" class="pageref">397</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e13463" class="main">G.</h3> +<p class="firstpar"><i>Gaykinga’s</i>, <a href="#pb437" class= +"pageref">437</a>.<br> +<i>Galama’s</i>, <a href="#pb393" class="pageref">393</a>,-8.<br> +<i>Ganzevoort</i>, <a href="#pb430" class="pageref">430</a>.<br> +Gebed der Saks, <a href="#pb348" class="pageref">348</a>.<br> +<i>Georg</i> (Hertog), <a href="#pb436" class="pageref">436</a>.<br> +Geregtshof, <a href="#pb433" class="pageref">433</a>.<br> +Geschut, <a href="#pb421" class="pageref">421</a>.<br> +Geuzennapjes, <a href="#pb443" class="pageref">443</a>.<br> +Godsakker, <a href="#pb397" class="pageref">397</a>.<br> +Gods-Hof, <a href="#pb326" class="pageref">326</a>.<br> +Goteling, <a href="#pb463" class="pageref">463</a>.<br> +<span class="pagenum">[<a id="pb477" href="#pb477" name= +"pb477">477</a>]</span> Goutum, <a href="#pb423" class= +"pageref">423</a>.<br> +Graaf v. Holl, <a href="#pb418" class="pageref">418</a>.<br> +Graafschappen, <a href="#pb344" class="pageref">344</a>.<br> +Grafkelder, <a href="#pb464" class="pageref">464</a>.<br> +Grebbe, <a href="#pb300" class="pageref">300</a>.<br> +Grietman, <a href="#pb471" class="pageref">471</a>.<br> +<i>Groote</i> (<i>Ger</i>.), <a href="#pb430" class="pageref">430</a>, +<a href="#pb442" class="pageref">442</a>.<br> +Gulden. (Arends-), <a href="#pb424" class="pageref">424</a>.<br> +Gulden. (Goud-), <a href="#pb436" class="pageref">436</a>.<br> +Gulden. (Koppens-), <a href="#pb424" class="pageref">424</a>.<br> +Gulden. (Rijnse), <a href="#pb436" class="pageref">436</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e13605" class="main">H.</h3> +<p class="firstpar">Hanzee-verbond, <a href="#pb416" class= +"pageref">416</a>.<br> +Harns, <a href="#pb364" class="pageref">364</a>.<br> +<i>Hend. Cas. I</i>, <a href="#pb454" class="pageref">454</a>, <a href= +"#pb464" class="pageref">464</a>.<br> +<i>Hend. Cas. II</i>, <a href="#pb456" class="pageref">456</a>, +<a href="#pb465" class="pageref">465</a>.<br> +<i>Heng. en Hors</i>, <a href="#pb331" class="pageref">331</a>.<br> +Hertogen, <a href="#pb327" class="pageref">327</a>.<br> +Hof. (Oude), <a href="#pb326" class="pageref">326</a>.<br> +Hongersnood, <a href="#pb406" class="pageref">406</a>.<br> +<i>Hooft</i>, <a href="#pb449" class="pageref">449</a>.<br> +Hoorn. (Friesche), <a href="#pb318" class="pageref">318</a>.<br> +<i>Hopper</i>, <a href="#pb445" class="pageref">445</a>.<br> +Horspil, <a href="#pb413" class="pageref">413</a>.<br> +Hovelingen, <a href="#pb424" class="pageref">424</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e13699" class="main">I. J.</h3> +<p class="firstpar"><i>Jarges</i>, <a href="#pb424" class= +"pageref">424</a>.<br> +Jezuiten, <a href="#pb442" class="pageref">442</a>.<br> +<i>Joh. Mauritz</i>, <a href="#pb466" class="pageref">466</a>.<br> +<i>Joh de Oude</i>, <a href="#pb452" class="pageref">452</a>.<br> +<i>Joh. W. Friso</i>, <a href="#pb457" class="pageref">457</a>,-8, +<a href="#pb465" class="pageref">465</a>.<br> +Islegouwe, <a href="#pb344" class="pageref">344</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e13749" class="main">K.</h3> +<p class="firstpar">Kapellanen, <a href="#pb473" class= +"pageref">473</a>.<br> +<i>Karel de Dikke</i>, <a href="#pb355" class="pageref">355</a>.<br> +<i>Karel de Gr</i>, <a href="#pb316" class="pageref">316</a>, <a href= +"#pb344" class="pageref">344</a>, <a href="#pb350" class= +"pageref">350</a>.<br> +<i>Karel v. Hess.-C</i>, <a href="#pb459" class="pageref">459</a>.<br> +<i>Karel de Kale</i>, <a href="#pb357" class="pageref">357</a>.<br> +<i>Karel V</i>, <a href="#pb436" class="pageref">436</a>,-7.<br> +Kastelein, <a href="#pb398" class="pageref">398</a>.<br> +Kerk. (Groote), <a href="#pb464" class="pageref">464</a>.<br> +Klaarkamp, <a href="#pb396" class="pageref">396</a>.<br> +Klif. (’t Roode), <a href="#pb322" class="pageref">322</a>.<br> +Klipschild, <a href="#pb351" class="pageref">351</a>.<br> +Kloosters, <a href="#pb357" class="pageref">357</a>, <a href="#pb395" +class="pageref">395</a>,-6, <a href="#pb405" class="pageref">405</a>, +<a href="#pb440" class="pageref">440</a>.<br> +<i>Klotaris</i>, <a href="#pb339" class="pageref">339</a>.<br> +<i>Koenraad III</i>, <a href="#pb395" class="pageref">395</a>.<br> +Kronijkschrijvers, <a href="#pb287" class="pageref">287</a>.<br> +Kruistogten, <a href="#pb365" class="pageref">365</a>.<br> +Kuit, <a href="#pb429" class="pageref">429</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e13880" class="main">L.</h3> +<p class="firstpar"><i>Lalaing</i>, <a href="#pb448" class= +"pageref">448</a>.<br> +Leeuwarden, <a href="#pb397" class="pageref">397</a>.<br> +Leges Fris, <a href="#pb344" class="pageref">344</a>.<br> +Lem, <a href="#pb333" class="pageref">333</a>.<br> +<i>Lengen</i> (<i>A. v.</i>), <a href="#pb425" class= +"pageref">425</a>.<br> +<i>Liauckama</i> (<i>E.</i>), <a href="#pb417" class= +"pageref">417</a>.<br> +Lidlum, <a href="#pb396" class="pageref">396</a>.<br> +<span class="pagenum">[<a id="pb478" href="#pb478" name= +"pb478">478</a>]</span> <i>Lodew. de Duitscher</i>, <a href="#pb354" +class="pageref">354</a>.<br> +<i>Lodew. de Jongere</i>, <a href="#pb355" class="pageref">355</a>.<br> +<i>Lodew. ’t Kind</i>,356.<br> +<i>Lodew. de Vrome</i>, <a href="#pb345" class="pageref">345</a>.<br> +<i>Ludger</i>, <a href="#pb347" class="pageref">347</a>.<br> +Ludingakerk, <a href="#pb395" class="pageref">395</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e13980" class="main">M.</h3> +<p class="firstpar"><i>Malen</i>. (<i>J. R. v. d.</i>), <a href= +"#pb470" class="pageref">470</a>.<br> +<i>Malorix</i>, <a href="#pb302" class="pageref">302</a>, <a href= +"#pb324" class="pageref">324</a>.<br> +<i>Marcellus</i>, <a href="#pb343" class="pageref">343</a>.<br> +<i>Maria Amelia</i>, <a href="#pb459" class="pageref">459</a>.<br> +<i>Maria v. Hong</i>, <a href="#pb438" class="pageref">438</a>.<br> +<i>Maria Louisa</i>, <a href="#pb458" class="pageref">458</a>,-9, +<a href="#pb465" class="pageref">465</a>.<br> +Mariengaard, <a href="#pb396" class="pageref">396</a>, <a href="#pb418" +class="pageref">418</a>.<br> +Marken, <a href="#pb418" class="pageref">418</a>.<br> +<i>Martena</i>, <a href="#pb415" class="pageref">415</a>.<br> +<i>Maryke-Mui</i>, <a href="#pb459" class="pageref">459</a>.<br> +Medemblik, <a href="#pb329" class="pageref">329</a>.<br> +Menschen-offers, <a href="#pb341" class="pageref">341</a>.<br> +<i>Merode</i>, <a href="#pb451" class="pageref">451</a>.<br> +Middelzee, <a href="#pb284" class="pageref">284</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e14097" class="main">N.</h3> +<p class="firstpar">Noord-Holland, <a href="#pb329" class= +"pageref">329</a>.<br> +Noormann, <a href="#pb326" class="pageref">326</a>, <a href="#pb355" +class="pageref">355</a>, <a href="#pb362" class="pageref">362</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e14116" class="main">O.</h3> +<p class="firstpar">Offeren, <a href="#pb402" class= +"pageref">402</a>.<br> +<i>Olennius</i>, <a href="#pb301" class="pageref">301</a>, <a href= +"#pb323" class="pageref">323</a>.<br> +Ostagiers, <a href="#pb464" class="pageref">464</a>.<br> +Overlever, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>, <a href="#pb346" +class="pageref">346</a>, <a href="#pb362" class="pageref">362</a>.<br> +Overzigt, <a href="#pb298" class="pageref">298</a>.<br> +<i>Ovo</i>, <a href="#pb341" class="pageref">341</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e14166" class="main">P.</h3> +<p class="firstpar">Palesloot, <a href="#pb426" class= +"pageref">426</a>.<br> +Patele, <a href="#pb318" class="pageref">318</a>, <a href="#pb413" +class="pageref">413</a>.<br> +Persona, <a href="#pb473" class="pageref">473</a>.<br> +Pest, <a href="#pb466" class="pageref">466</a>.<br> +<i>Petri</i>. (<i>Cun.</i>), <a href="#pb444" class= +"pageref">444</a>.<br> +<i>Pier</i>. (<i>Groote</i>), <a href="#pb435" class= +"pageref">435</a>.<br> +<i>Pinckert</i>, <a href="#pb429" class="pageref">429</a>.<br> +Portretten, <a href="#pb426" class="pageref">426</a>, <a href="#pb465" +class="pageref">465</a>.<br> +Potestaten, <a href="#pb352" class="pageref">352</a>.<br> +<i>Predrinus</i>, <a href="#pb442" class="pageref">442</a>.<br> +<i>Priester-Jan</i>, <a href="#pb343" class="pageref">343</a>.<br> +Priors, <a href="#pb473" class="pageref">473</a>.<br> +Proosten, <a href="#pb473" class="pageref">473</a>.<br> +Putsma, <a href="#pb423" class="pageref">423</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e14272" class="main">R.</h3> +<p class="firstpar">Raad. (Hooge), <a href="#pb432" class= +"pageref">432</a>.<br> +<i>Radboud</i>, <a href="#pb310" class="pageref">310</a>, <a href= +"#pb316" class="pageref">316</a>.<br> +Regtbank, <a href="#pb432" class="pageref">432</a>.<br> +<i>Reide.</i> (<i>Th. v.</i>), <a href="#pb425" class= +"pageref">425</a>.<br> +<i>Reinalda</i>, <a href="#pb397" class="pageref">397</a>.<br> +<i>Reinier v. Wins</i>, <a href="#pb442" class="pageref">442</a>.<br> +<i>Rennenberg</i>, <a href="#pb448" class="pageref">448</a>.<br> +<i>Ridserd</i>, <a href="#pb334" class="pageref">334</a>.<br> +<i>Robles</i>, <a href="#pb444" class="pageref">444</a>.<br> +Rome, <a href="#pb350" class="pageref">350</a>.<br> +Roorda, <a href="#pb379" class="pageref">379</a>. <span class= +"pagenum">[<a id="pb479" href="#pb479" name="pb479">479</a>]</span></p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e14363" class="main">S.</h3> +<p class="firstpar">Sagen, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>, +<a href="#pb346" class="pageref">346</a>, <a href="#pb362" class= +"pageref">362</a>.<br> +<i>Scharl.</i> (<i>O. v.</i>), <a href="#pb287" class= +"pageref">287</a>, <a href="#pb359" class="pageref">359</a>.<br> +Schelde, <a href="#pb281" class="pageref">281</a>.<br> +Schenkinsma, <a href="#pb423" class="pageref">423</a>.<br> +Schieringers, <a href="#pb406" class="pageref">406</a>.<br> +<i>Sjaerdema’s</i>, <a href="#pb402" class="pageref">402</a>, +<a href="#pb426" class="pageref">426</a>.<br> +Sincfal, <a href="#pb281" class="pageref">281</a>.<br> +<i>Sophia Hedwich</i>, <a href="#pb455" class="pageref">455</a>, +<a href="#pb464" class="pageref">464</a>.<br> +Sprinkhanen, <a href="#pb357" class="pageref">357</a>.<br> +Stadhouders, <a href="#pb452" class="pageref">452</a>.<br> +Stapelregt, <a href="#pb427" class="pageref">427</a>.<br> +Stavo, <a href="#pb322" class="pageref">322</a>.<br> +<i>Stavoren</i>. (<i>Kopp. v</i>.), <a href="#pb359" class= +"pageref">359</a>.<br> +Stijl. (O. en N.), <a href="#pb466" class="pageref">466</a>.<br> +<i>Stortenbeker</i>, <a href="#pb422" class="pageref">422</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e14483" class="main">T.</h3> +<p class="firstpar"><i>Tadema</i>, <a href="#pb349" class= +"pageref">349</a>.<br> +<i>Taijkama</i>, <a href="#pb398" class="pageref">398</a>.<br> +Thabor. (Convent), <a href="#pb440" class="pageref">440</a>.<br> +<i>Thabor</i>. (<i>P. v</i>.), <a href="#pb440" class= +"pageref">440</a>.<br> +<i>Thabor</i>. (<i>W. v</i>.), <a href="#pb440" class= +"pageref">440</a>.<br> +Teisterband, <a href="#pb341" class="pageref">341</a>.<br> +Tempelschatting, <a href="#pb398" class="pageref">398</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e14541" class="main">U.</h3> +<p class="firstpar">Uitgong, <a href="#pb361" class= +"pageref">361</a>.<br> +<i>Uken</i>, <a href="#pb424" class="pageref">424</a>.<br> +<i>Uko</i>, <a href="#pb425" class="pageref">425</a>.<br> +Upstalsboom, <a href="#pb399" class="pageref">399</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e14571" class="main">V.</h3> +<p class="firstpar">Vergraven, <a href="#pb283" class= +"pageref">283</a>, <a href="#pb336" class="pageref">336</a>.<br> +<i>Verritus</i>, <a href="#pb302" class="pageref">302</a>, <a href= +"#pb324" class="pageref">324</a>.<br> +Vetkoopers, <a href="#pb406" class="pageref">406</a>.<br> +<i>Viglius</i>, <a href="#pb446" class="pageref">446</a>.<br> +<i>Vlytarp</i>, <a href="#pb359" class="pageref">359</a>.<br> +Volksliedje, <a href="#pb420" class="pageref">420</a>.<br> +Volksverh, <a href="#pb291" class="pageref">291</a>, <a href="#pb346" +class="pageref">346</a>, <a href="#pb362" class="pageref">362</a>.<br> +Vossehol, <a href="#pb432" class="pageref">432</a>.<br> +Vredeverd. (1348), <a href="#pb418" class="pageref">418</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e14645" class="main">W.</h3> +<p class="firstpar">Waarden, <a href="#pb330" class= +"pageref">330</a>.<br> +Wapens, <a href="#pb317" class="pageref">317</a>, <a href="#pb379" +class="pageref">379</a>.<br> +Watervloeden, <a href="#pb334" class="pageref">334</a>.<br> +Wederdoopers, <a href="#pb437" class="pageref">437</a>.<br> +Weerdenbras, <a href="#pb433" class="pageref">433</a>.<br> +<i>Westerman</i>, <a href="#pb358" class="pageref">358</a>.<br> +Westrachia, <a href="#pb470" class="pageref">470</a>.<br> +Wetten, <a href="#pb344" class="pageref">344</a>.<br> +<i>Wiarda</i>, <a href="#pb423" class="pageref">423</a>.<br> +Wiarda-State, <a href="#pb423" class="pageref">423</a>.<br> +<i>Willebrod</i>, <a href="#pb343" class="pageref">343</a>.<br> +<i>Willem I</i>, <a href="#pb452" class="pageref">452</a>.<br> +<i>Willem III</i>, <a href="#pb457" class="pageref">457</a>,-8.<br> +<i>Willem IV</i>, <a href="#pb460" class="pageref">460</a>,-5.<br> +<i>Willem V</i>, <a href="#pb463" class="pageref">463</a>.<br> +<i>Willem</i> (Graaf), <a href="#pb417" class="pageref">417</a>.<br> +<i>Willem Georg Fr</i>, <a href="#pb457" class="pageref">457</a>, +<a href="#pb465" class="pageref">465</a>.<br> +<i>Willem Frederik</i>, <a href="#pb455" class="pageref">455</a>, +<a href="#pb464" class="pageref">464</a>.<br> +<span class="pagenum">[<a id="pb480" href="#pb480" name= +"pb480">480</a>]</span> <i>Willem Lod</i>, <a href="#pb452" class= +"pageref">452</a>, <a href="#pb464" class="pageref">464</a>.<br> +<i>Winsum</i>. (<i>R. v</i>.), <a href="#pb442" class= +"pageref">442</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e14809" class="main">Y.</h3> +<p class="firstpar">Ylst, <a href="#pb405" class="pageref">405</a>, +<a href="#pb416" class="pageref">416</a>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 id="xd20e14820" class="main">Z.</h3> +<p class="firstpar">Zwarte Hoop, <a href="#pb432" class= +"pageref">432</a>, <a href="#pb434" class="pageref">434</a>.<br> +Zwene, <a href="#pb281" class="pageref">281</a>.</p> +</div> +</div> +<div id="drukfouten" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e14836" class="main">Drukfouten.</h2> +<p lang="nl" class="firstpar transcribernote">De expliciet aangegeven +drukfouten zijn in deze editie van de tekst verbeterd.</p> +<div class="table"> +<table> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Op Bladz. 66,</td> +<td valign="top" colspan="3">281 tot 372, komt meermalen in den 2den en +3den naamval voor: Karel den Groote; ook Lodewijk den Vrome, +Godvruchtige, Jongere, Karel den Dikke, den Kale; men voege achter +’t bijv. naamwoord eene n.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">» »</td> +<td valign="top">284</td> +<td valign="top">staat:</td> +<td valign="top">Barradeel, lees: Baarderadeel.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">» »</td> +<td valign="top">»</td> +<td valign="top">»</td> +<td valign="top"><i>Bijdragen tot de Gesch</i>. lees: <i>Nasporingen +betrekkelijk de Gesch</i>.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">» »</td> +<td valign="top">327</td> +<td valign="top">»</td> +<td valign="top">dat men onder die waardigh. lees: dat die +waardigheid.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">» »</td> +<td valign="top">336</td> +<td valign="top">»</td> +<td valign="top">1178 lees: 1170.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">» »</td> +<td valign="top">367</td> +<td valign="top">»</td> +<td valign="top">bij hunne aanwer-een ving, lees: bij hunne aanwerving, +een.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">» »</td> +<td valign="top">415</td> +<td valign="top">»</td> +<td valign="top">der landbouw, lees: van den landb.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">» »</td> +<td valign="top">439</td> +<td valign="top">»</td> +<td valign="top"><i>weauctoriseert</i>, » +<i>geauctoriseert</i>.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">» »</td> +<td valign="top">448</td> +<td valign="top">»</td> +<td valign="top">Heer van Velle, » Heer van Ville.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top" colspan="4">De Bladz. 391 is verkeerdelijk gemerkt +191.</td> +</tr> +</table> +</div> +<p>De Lezer gelieve geringere drukfeilen, als: Friesen voor Friezen, +<i>Firsiabones</i> voor <i>Fris</i>.; <span class="sc">Theutonista voor +Teuthon</span>.; geene voor geen; noordwaards voor noordwaarts of +dergelijken over het hoofd te zien.</p> +</div> +<div class="div1" id="toc"> +<h2 class="main">Inhoudsopgave</h2> +<ul> +<li><a href="#voorberigt">Voorberigt.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e159">I</a></span></li> +<li><a href="#kronyk">Friesche Kronyk.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e356">1</a></span> +<ul> +<li><a href="#zevenprinsen">De Heeren, onder welks Gebied de Friesen +van tyd tot tyd geweest zyn.: I. Onder zeven Prinsen.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e374">2</a></span></li> +<li><a href="#zevenhertogen">II. Onder zeven Hertogen.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e596">17</a></span></li> +<li><a href="#negenkoningen">III. Onder negen Koningen.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e796">30</a></span></li> +<li><a href="#vreemdeheren">IV. Vreemde Heeren.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e1048">50</a></span></li> +<li><a href="#landsheeren">V. Landsheeren, of +Potestaaten.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" href= +"#xd20e1150">59</a></span></li> +<li><a href="#erfheeren">VI. Erfheeren.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e2146">134</a></span> +<ul> +<li><a href="#albrecht">1. Albrecht, Hertog van Saxen.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e2149">134</a></span></li> +<li><a href="#k6.2">2. Georg, Hertog van Saxen.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e2204">140</a></span></li> +<li><a href="#bourgandien">2. het Huis van Bourgondien.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e2298">151</a></span> +<ul> +<li><a href="#karel5">1. Karel de Vyfde.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e2301">151</a></span></li> +<li><a href="#philippus2">2. Philippus de Tweede, Koning van +Spanje.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" href= +"#xd20e2486">164</a></span></li> +</ul> +</li> +</ul> +</li> +<li><a href="#stadhouders">VII. Stadhouders der +Staaten.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" href= +"#xd20e2737">191</a></span></li> +</ul> +</li> +<li><a href="#landverdeeling">Landverdeeling van +Friesland.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" href= +"#xd20e3634">272</a></span> +<ul> +<li><a href="#oostergo">I. Oostergo.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e3669">275</a></span></li> +<li><a href="#westergo">II. Westergo.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e3700">277</a></span></li> +<li><a href="#zevenwouden">III. Zevenwouden.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e3725">279</a></span></li> +</ul> +</li> +<li><a href="#bijvoegsels">Bijvoegsels en +Aanteekeningen.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" href= +"#xd20e3769">281</a></span></li> +<li><a href="#register">Register op de Bijvoegsels en +Aanteekeningen.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" href= +"#xd20e12826">475</a></span></li> +<li><a href="#drukfouten">Drukfouten.</a><span class= +"tocPagenum"><a class="pageref" href="#xd20e14836">480</a></span></li> +</ul> +</div> +<div class="transcribernote"> +<h2 class="main">Colofon</h2> +<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3> +<p class="firstpar">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen +overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de +Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a class= +"exlink" title="Externe link" href= +"http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctie +team op <a class="exlink" title="Externe link" href= +"http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p> +<p>De tekst van dit boek, dat in 1677 voor het eerst verscheen wordt +toegeschreven aan de Friese taalpedagoog Johannes Hilarides.</p> +<p>Deze tekst is gebaseerd op scan beschikbaar gemaakt door Google +(<a class="exlink" title="Externe link" href= +"http://books.google.nl/books?id=Zgs-AAAAYAAJ">1</a>, <a class="exlink" +title="Externe link" href= +"http://books.google.nl/books?id=tKQBAAAAYAAJ">2</a>; Kopie op het +<a class="exlink" title="Externe link" href= +"http://www.archive.org/details/itaadefrieschet00leeugoog">Internet +Archive</a>).</p> +<p>Een alternative kopie is beschikbaar bij <a class="exlink" title= +"Externe link" href= +"http://www.wumkes.nl/index.php?volg=1&id=43">wumkes.nl</a>.</p> +<h3 class="main">Codering</h3> +<p class="firstpar">Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is +geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het +einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in +het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn gemarkeerd +met het corr-element.</p> +<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> +<ul> +<li>2010-08-20 Begonnen.</li> +</ul> +<h3 class="main">Externe Referenties</h3> +<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn +dat deze links voor u niet werken.</p> +<h3 class="main">Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table width="75%" summary= +"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e406">5</a></td> +<td class="width40">ge-genoemt</td> +<td class="width40">genoemt</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e496">12</a></td> +<td class="width40">verachtelyde</td> +<td class="width40">verachtelyke</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e501">12</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40"><sup>e</sup></td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e579">17</a></td> +<td class="width40">plonderde</td> +<td class="width40">plonderden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e630">19</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e814">31</a></td> +<td class="width40">versloegze</td> +<td class="width40">versloeg ze</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e829">31</a></td> +<td class="width40">Schuilpaatsen</td> +<td class="width40">Schuilplaatsen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e846">33</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e852">33</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e875">34</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1098">53</a></td> +<td class="width40">Fries-gestelt</td> +<td class="width40">Friesland gestelt</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1162">61</a></td> +<td class="width40">aaangeteekent</td> +<td class="width40">aangeteekent</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1645">95</a></td> +<td class="width40">instorte</td> +<td class="width40">instortte</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1915">116</a></td> +<td class="width40">doodgegeslagen</td> +<td class="width40">doodgeslagen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2077">128</a></td> +<td class="width40">ordre</td> +<td class="width40">orde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2290">150</a></td> +<td class="width40">zeinschepen</td> +<td class="width40">zeilschepen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2406">157</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2746">192</a></td> +<td class="width40">lang</td> +<td class="width40">langs</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2751">192</a></td> +<td class="width40">ge-geslagen</td> +<td class="width40">geslagen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2806">197</a></td> +<td class="width40">verdroken</td> +<td class="width40">verdronken</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2842">201</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2849">202</a></td> +<td class="width40">kauon</td> +<td class="width40">kanon</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2878">206</a></td> +<td class="width40">ouder</td> +<td class="width40">onder</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3007">219</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3844">284</a></td> +<td class="width40">Barradeel</td> +<td class="width40">Baarderadeel</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3889">284</a></td> +<td class="width40">Ypey</td> +<td class="width40">Ypeij</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3893">284</a></td> +<td class="width40">Bijdragen tot</td> +<td class="width40">Nasporingen betrekkelijk</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3983">286</a></td> +<td class="width40">Shwartzenberg</td> +<td class="width40">Schwartzenberg</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4232">290</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href= +"#xd20e4715">n.v.t.</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e4913">311</a></td> +<td class="width40">«</td> +<td class="width40">»</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5496">324</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">:</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5599">325</a></td> +<td class="width40">Aanhanzel</td> +<td class="width40">Aanhangzel</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e5771">327</a></td> +<td class="width40">dat men onder die</td> +<td class="width40">dat die</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6091">331</a></td> +<td class="width40">verwer-werpen</td> +<td class="width40">verwerpen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6130">332</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6143">332</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6713">342</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6873">345</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6933">346</a></td> +<td class="width40">twaalve</td> +<td class="width40">twaalvde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6955">347</a></td> +<td class="width40">vermeld</td> +<td class="width40">vermeldt</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e6964">347</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7058">349</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7164">352</a></td> +<td class="width40">onstaan</td> +<td class="width40">ontstaan</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7420">358</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7756">367</a></td> +<td class="width40">aanwer-een ving,</td> +<td class="width40">aanwerving, een</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7774">367</a></td> +<td class="width40">-</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7797">370</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e7983">375</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8002">378</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8005">378</a></td> +<td class="width40">Syrie</td> +<td class="width40">Syrië</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8076">382</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8079">382</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8082">382</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8172">387</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8189">389</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8192">389</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8197">390</a></td> +<td class="width40">Middellansche</td> +<td class="width40">Middellandsche</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8337">393</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8351">393</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8479">396</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8486">396</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8718">399</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8726">400</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e8832">402</a></td> +<td class="width40">achsten</td> +<td class="width40">achtsten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9148">409</a></td> +<td class="width40">zeggende,</td> +<td class="width40">zeggen),</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9151">409</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9205">412</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9236">412</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9394">414</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9509">415</a></td> +<td class="width40">serkste</td> +<td class="width40">sterkste</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9513">415</a></td> +<td class="width40">der landbouw</td> +<td class="width40">van den landbouw</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9657">417</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9945">422</a></td> +<td class="width40">;</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e9947">422</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10381">429</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">;</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e10913">436</a></td> +<td class="width40">belangrijkst</td> +<td class="width40">belangrijkste</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11081">439</a></td> +<td class="width40">weauctoriseert</td> +<td class="width40">geauctoriseert</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11115">440</a></td> +<td class="width40">welligtaf komstig</td> +<td class="width40">wellicht afkomstig</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11230">443</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11634">448</a></td> +<td class="width40">Velle</td> +<td class="width40">Ville</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e11905">453</a></td> +<td class="width40">het het</td> +<td class="width40">het</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12005">457</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">:</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12078">460</a></td> +<td class="width40">andederen</td> +<td class="width40">anderen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12138">463</a></td> +<td class="width40">den den</td> +<td class="width40">den</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12199">463</a></td> +<td class="width40">de</td> +<td class="width40">De</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12302">464</a></td> +<td class="width40">Frederïk</td> +<td class="width40">Frederik</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12413">467</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e12570">470</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e13209">476</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of Project Gutenberg's It aade Friesche Terp, by Johannes Hilarides + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IT AADE FRIESCHE TERP *** + +***** This file should be named 33563-h.htm or 33563-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/3/5/6/33563/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project +Gutenberg. (This book was produced from scanned images of +public domain material from the Google Print project.) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> |