1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
3110
3111
3112
3113
3114
3115
3116
3117
3118
3119
3120
3121
3122
3123
3124
3125
3126
3127
3128
3129
3130
3131
3132
3133
3134
3135
3136
3137
3138
3139
3140
3141
3142
3143
3144
3145
3146
3147
3148
3149
3150
3151
3152
3153
3154
3155
3156
3157
3158
3159
3160
3161
3162
3163
3164
3165
3166
3167
3168
3169
3170
3171
3172
3173
3174
3175
3176
3177
3178
3179
3180
3181
3182
3183
3184
3185
3186
3187
3188
3189
3190
3191
3192
3193
3194
3195
3196
3197
3198
3199
3200
3201
3202
3203
3204
3205
3206
3207
3208
3209
3210
3211
3212
3213
3214
3215
3216
3217
3218
3219
3220
3221
3222
3223
3224
3225
3226
3227
3228
3229
3230
3231
3232
3233
3234
3235
3236
3237
3238
3239
3240
3241
3242
3243
3244
3245
3246
3247
3248
3249
3250
3251
3252
3253
3254
3255
3256
3257
3258
3259
3260
3261
3262
3263
3264
3265
3266
3267
3268
3269
3270
3271
3272
3273
3274
3275
3276
3277
3278
3279
3280
3281
3282
3283
3284
3285
3286
3287
3288
3289
3290
3291
3292
3293
3294
3295
3296
3297
3298
3299
3300
3301
3302
3303
3304
3305
3306
3307
3308
3309
3310
3311
3312
3313
3314
3315
3316
3317
3318
3319
3320
3321
3322
3323
3324
3325
3326
3327
3328
3329
3330
3331
3332
3333
3334
3335
3336
3337
3338
3339
3340
3341
3342
3343
3344
3345
3346
3347
3348
3349
3350
3351
3352
3353
3354
3355
3356
3357
3358
3359
3360
3361
3362
3363
3364
3365
3366
3367
3368
3369
3370
3371
3372
3373
3374
3375
3376
3377
3378
3379
3380
3381
3382
3383
3384
3385
3386
3387
3388
3389
3390
3391
3392
3393
3394
3395
3396
3397
3398
3399
3400
3401
3402
3403
3404
3405
3406
3407
3408
3409
3410
3411
3412
3413
3414
3415
3416
3417
3418
3419
3420
3421
3422
3423
3424
3425
3426
3427
3428
3429
3430
3431
3432
3433
3434
3435
3436
3437
3438
3439
3440
3441
3442
3443
3444
3445
3446
3447
3448
3449
3450
3451
3452
3453
3454
3455
3456
3457
3458
3459
3460
3461
3462
3463
3464
3465
3466
3467
3468
3469
3470
3471
3472
3473
3474
3475
3476
3477
3478
3479
3480
3481
3482
3483
3484
3485
3486
3487
3488
3489
3490
3491
3492
3493
3494
3495
3496
3497
3498
3499
3500
3501
3502
3503
3504
3505
3506
3507
3508
3509
3510
3511
3512
3513
3514
3515
3516
3517
3518
3519
3520
3521
3522
3523
3524
3525
3526
3527
3528
3529
3530
3531
3532
3533
3534
3535
3536
3537
3538
3539
3540
3541
3542
3543
3544
3545
3546
3547
3548
3549
3550
3551
3552
3553
3554
3555
3556
3557
3558
3559
3560
3561
3562
3563
3564
3565
3566
3567
3568
3569
3570
3571
3572
3573
3574
3575
3576
3577
3578
3579
3580
3581
3582
3583
3584
3585
3586
3587
3588
3589
3590
3591
3592
3593
3594
3595
3596
3597
3598
3599
3600
3601
3602
3603
3604
3605
3606
3607
3608
3609
3610
3611
3612
3613
3614
3615
3616
3617
3618
3619
3620
3621
3622
3623
3624
3625
3626
3627
3628
3629
3630
3631
3632
3633
3634
3635
3636
3637
3638
3639
3640
3641
3642
3643
3644
3645
3646
3647
3648
3649
3650
3651
3652
3653
3654
3655
3656
3657
3658
3659
3660
3661
3662
3663
3664
3665
3666
3667
3668
3669
3670
3671
3672
3673
3674
3675
3676
3677
3678
3679
3680
3681
3682
3683
3684
3685
3686
3687
3688
3689
3690
3691
3692
3693
3694
3695
3696
3697
3698
3699
3700
3701
3702
3703
3704
3705
3706
3707
3708
3709
3710
3711
3712
3713
3714
3715
3716
3717
3718
3719
3720
3721
3722
3723
3724
3725
3726
3727
3728
3729
3730
3731
3732
3733
3734
3735
3736
3737
3738
3739
3740
3741
3742
3743
3744
3745
3746
3747
3748
3749
3750
3751
3752
3753
3754
3755
3756
3757
3758
3759
3760
3761
3762
3763
3764
3765
3766
3767
3768
3769
3770
3771
3772
3773
3774
3775
3776
3777
3778
3779
3780
3781
3782
3783
3784
3785
3786
3787
3788
3789
3790
3791
3792
3793
3794
3795
3796
3797
3798
3799
3800
3801
3802
3803
3804
3805
3806
3807
3808
3809
3810
3811
3812
3813
3814
3815
3816
3817
3818
3819
3820
3821
3822
3823
3824
3825
3826
3827
3828
3829
3830
3831
3832
3833
3834
3835
3836
3837
3838
3839
3840
3841
3842
3843
3844
3845
3846
3847
3848
3849
3850
3851
3852
3853
3854
3855
3856
3857
3858
3859
3860
3861
3862
3863
3864
3865
3866
3867
3868
3869
3870
3871
3872
3873
3874
3875
3876
3877
3878
3879
3880
3881
3882
3883
3884
3885
3886
3887
3888
3889
3890
3891
3892
3893
3894
3895
3896
3897
3898
3899
3900
3901
3902
3903
3904
3905
3906
3907
3908
3909
3910
3911
3912
3913
3914
3915
3916
3917
3918
3919
3920
3921
3922
3923
3924
3925
3926
3927
3928
3929
3930
3931
3932
3933
3934
3935
3936
3937
3938
3939
3940
3941
3942
3943
3944
3945
3946
3947
3948
3949
3950
3951
3952
3953
3954
3955
3956
3957
3958
3959
3960
3961
3962
3963
3964
3965
3966
3967
3968
3969
3970
3971
3972
3973
3974
3975
3976
3977
3978
3979
3980
3981
3982
3983
3984
3985
3986
3987
3988
3989
3990
3991
3992
3993
3994
3995
3996
3997
3998
3999
4000
4001
4002
4003
4004
4005
4006
4007
4008
4009
4010
4011
4012
4013
4014
4015
4016
4017
4018
4019
4020
4021
4022
4023
4024
4025
4026
4027
4028
4029
4030
4031
4032
4033
4034
4035
4036
4037
4038
4039
4040
4041
4042
4043
4044
4045
4046
4047
4048
4049
4050
4051
4052
4053
4054
4055
4056
4057
4058
4059
4060
4061
4062
4063
4064
4065
4066
4067
4068
4069
4070
4071
4072
4073
4074
4075
4076
4077
4078
4079
4080
4081
4082
4083
4084
4085
4086
4087
4088
4089
4090
4091
4092
4093
4094
4095
4096
4097
4098
4099
4100
4101
4102
4103
4104
4105
4106
4107
4108
4109
4110
4111
4112
4113
4114
4115
4116
4117
4118
4119
4120
4121
4122
4123
4124
4125
4126
4127
4128
4129
4130
4131
4132
4133
4134
4135
4136
4137
4138
4139
4140
4141
4142
4143
4144
4145
4146
4147
4148
4149
4150
4151
4152
4153
4154
4155
4156
4157
4158
4159
4160
4161
4162
4163
4164
4165
4166
4167
4168
4169
4170
4171
4172
4173
4174
4175
4176
4177
4178
4179
4180
4181
4182
4183
4184
4185
4186
4187
4188
4189
4190
4191
4192
4193
4194
4195
4196
4197
4198
4199
4200
4201
4202
4203
4204
4205
4206
4207
4208
4209
4210
4211
4212
4213
4214
4215
4216
4217
4218
4219
4220
4221
4222
4223
4224
4225
4226
4227
4228
4229
4230
4231
4232
4233
4234
4235
4236
4237
4238
4239
4240
4241
4242
4243
4244
4245
4246
4247
4248
4249
4250
4251
4252
4253
4254
4255
4256
4257
4258
4259
4260
4261
4262
4263
4264
4265
4266
4267
4268
4269
4270
4271
4272
4273
4274
4275
4276
4277
4278
4279
4280
4281
4282
4283
4284
4285
4286
4287
4288
4289
4290
4291
4292
4293
4294
4295
4296
4297
4298
4299
4300
4301
4302
4303
4304
4305
4306
4307
4308
4309
4310
4311
4312
4313
4314
4315
4316
4317
4318
4319
4320
4321
4322
4323
4324
4325
4326
4327
4328
4329
4330
4331
4332
4333
4334
4335
4336
4337
4338
4339
4340
4341
4342
4343
4344
4345
4346
4347
4348
4349
4350
4351
4352
4353
4354
4355
4356
4357
4358
4359
4360
4361
4362
4363
4364
4365
4366
4367
4368
4369
4370
4371
4372
4373
4374
4375
4376
4377
4378
4379
4380
4381
4382
4383
4384
4385
4386
4387
4388
4389
4390
4391
4392
4393
4394
4395
4396
4397
4398
4399
4400
4401
4402
4403
4404
4405
4406
4407
4408
4409
4410
4411
4412
4413
4414
4415
4416
4417
4418
4419
4420
4421
4422
4423
4424
4425
4426
4427
4428
4429
4430
4431
4432
4433
4434
4435
4436
4437
4438
4439
4440
4441
4442
4443
4444
4445
4446
4447
4448
4449
4450
4451
4452
4453
4454
4455
4456
4457
4458
4459
4460
4461
4462
4463
4464
4465
4466
4467
4468
4469
4470
4471
4472
4473
4474
4475
4476
4477
4478
4479
4480
4481
4482
4483
4484
4485
4486
4487
4488
4489
4490
4491
4492
4493
4494
4495
4496
4497
4498
4499
4500
4501
4502
4503
4504
4505
4506
4507
4508
4509
4510
4511
4512
4513
4514
4515
4516
4517
4518
4519
4520
4521
4522
4523
4524
4525
4526
4527
4528
4529
4530
4531
4532
4533
4534
4535
4536
4537
4538
4539
4540
4541
4542
4543
4544
4545
4546
4547
4548
4549
4550
4551
4552
4553
4554
4555
4556
4557
4558
4559
4560
4561
4562
4563
4564
4565
4566
4567
4568
4569
4570
4571
4572
4573
4574
4575
4576
4577
4578
4579
4580
4581
4582
4583
4584
4585
4586
4587
4588
4589
4590
4591
4592
4593
4594
4595
4596
4597
4598
4599
4600
4601
4602
4603
4604
4605
4606
4607
4608
4609
4610
4611
4612
4613
4614
4615
4616
4617
4618
4619
4620
4621
4622
4623
4624
4625
4626
4627
4628
4629
4630
4631
4632
4633
4634
4635
4636
4637
4638
4639
4640
4641
4642
4643
4644
4645
4646
4647
4648
4649
4650
4651
4652
4653
4654
4655
4656
4657
4658
4659
4660
4661
4662
4663
4664
4665
4666
4667
4668
4669
4670
4671
4672
4673
4674
4675
4676
4677
4678
4679
4680
4681
4682
4683
4684
4685
4686
4687
4688
4689
4690
4691
4692
4693
4694
4695
4696
4697
4698
4699
4700
4701
4702
4703
4704
4705
4706
4707
4708
4709
4710
4711
4712
4713
4714
4715
4716
4717
4718
4719
4720
4721
4722
4723
4724
4725
4726
4727
4728
4729
4730
4731
4732
4733
4734
4735
4736
4737
4738
4739
4740
4741
4742
4743
4744
4745
4746
4747
4748
4749
4750
4751
4752
4753
4754
4755
4756
4757
4758
4759
4760
4761
4762
4763
4764
4765
4766
4767
4768
4769
4770
4771
4772
4773
4774
4775
4776
4777
4778
4779
4780
4781
4782
4783
4784
4785
4786
4787
4788
4789
4790
4791
4792
4793
4794
4795
4796
4797
4798
4799
4800
4801
4802
4803
4804
4805
4806
4807
4808
4809
4810
4811
4812
4813
4814
4815
4816
4817
4818
4819
4820
4821
4822
4823
4824
4825
4826
4827
4828
4829
4830
4831
4832
4833
4834
4835
4836
4837
4838
4839
4840
4841
4842
4843
4844
4845
4846
4847
4848
4849
4850
4851
4852
4853
4854
4855
4856
4857
4858
4859
4860
4861
4862
4863
4864
4865
4866
4867
4868
4869
4870
4871
4872
4873
4874
4875
4876
4877
4878
4879
4880
4881
4882
4883
4884
4885
4886
4887
4888
4889
4890
4891
4892
4893
4894
4895
4896
4897
4898
4899
4900
4901
4902
4903
4904
4905
4906
4907
4908
4909
4910
4911
4912
4913
4914
4915
4916
4917
4918
4919
4920
4921
4922
4923
4924
4925
4926
4927
4928
4929
4930
4931
4932
4933
4934
4935
4936
4937
4938
4939
4940
4941
4942
4943
4944
4945
4946
4947
4948
4949
4950
4951
4952
4953
4954
4955
4956
4957
4958
4959
4960
4961
4962
4963
4964
4965
4966
4967
4968
4969
4970
4971
4972
4973
4974
4975
4976
4977
4978
4979
4980
4981
4982
4983
4984
4985
4986
4987
4988
4989
4990
4991
4992
4993
4994
4995
4996
4997
4998
4999
5000
5001
5002
5003
5004
5005
5006
5007
5008
5009
5010
5011
5012
5013
5014
5015
5016
5017
5018
5019
5020
5021
5022
5023
5024
5025
5026
5027
5028
5029
5030
5031
5032
5033
5034
5035
5036
5037
5038
5039
5040
5041
5042
5043
5044
5045
5046
5047
5048
5049
5050
5051
5052
5053
5054
5055
5056
5057
5058
5059
5060
5061
5062
5063
5064
5065
5066
5067
5068
5069
5070
5071
5072
5073
5074
5075
5076
5077
5078
5079
5080
5081
5082
5083
5084
5085
5086
5087
5088
5089
5090
5091
5092
5093
5094
5095
5096
5097
5098
5099
5100
5101
5102
5103
5104
5105
5106
5107
5108
5109
5110
5111
5112
5113
5114
5115
5116
5117
5118
5119
5120
5121
5122
5123
5124
5125
5126
5127
5128
5129
5130
5131
5132
5133
5134
5135
5136
5137
5138
5139
5140
5141
5142
5143
5144
5145
5146
5147
5148
5149
5150
5151
5152
5153
5154
5155
5156
5157
5158
5159
5160
5161
5162
5163
5164
5165
5166
5167
5168
5169
5170
5171
5172
5173
5174
5175
5176
5177
5178
5179
5180
5181
5182
5183
5184
5185
5186
5187
5188
5189
5190
5191
5192
5193
5194
5195
5196
5197
5198
5199
5200
5201
5202
5203
5204
5205
5206
5207
5208
5209
5210
5211
5212
5213
5214
5215
5216
5217
5218
5219
5220
5221
5222
5223
5224
5225
5226
5227
5228
5229
5230
5231
5232
5233
5234
5235
5236
5237
5238
5239
5240
5241
5242
5243
5244
5245
5246
5247
5248
5249
5250
5251
5252
5253
5254
5255
5256
5257
5258
5259
5260
5261
5262
5263
5264
5265
5266
5267
5268
5269
5270
5271
5272
5273
5274
5275
5276
5277
5278
5279
5280
5281
5282
5283
5284
5285
5286
5287
5288
5289
5290
5291
5292
5293
5294
5295
5296
5297
5298
5299
5300
5301
5302
5303
5304
5305
5306
5307
5308
5309
5310
5311
5312
5313
5314
5315
5316
5317
5318
5319
5320
5321
5322
5323
5324
5325
5326
5327
5328
5329
5330
5331
5332
5333
5334
5335
5336
5337
5338
5339
5340
5341
5342
5343
5344
5345
5346
5347
5348
5349
5350
5351
5352
5353
5354
5355
5356
5357
5358
5359
5360
5361
5362
5363
5364
5365
5366
5367
5368
5369
5370
5371
5372
5373
5374
5375
5376
5377
5378
5379
5380
5381
5382
5383
5384
5385
5386
5387
5388
5389
5390
5391
5392
5393
5394
5395
5396
5397
5398
5399
5400
5401
5402
5403
5404
5405
5406
5407
5408
5409
5410
5411
5412
5413
5414
5415
5416
5417
5418
5419
5420
5421
5422
5423
5424
5425
5426
5427
5428
5429
5430
5431
5432
5433
5434
5435
5436
5437
5438
5439
5440
5441
5442
5443
5444
5445
5446
5447
5448
5449
5450
5451
5452
5453
5454
5455
5456
5457
5458
5459
5460
5461
5462
5463
5464
5465
5466
5467
5468
5469
5470
5471
5472
5473
5474
5475
5476
5477
5478
5479
5480
5481
5482
5483
5484
5485
5486
5487
5488
5489
5490
5491
5492
5493
5494
5495
5496
5497
5498
5499
5500
5501
5502
5503
5504
5505
5506
5507
5508
5509
5510
5511
5512
5513
5514
5515
5516
5517
5518
5519
5520
5521
5522
5523
5524
5525
5526
5527
5528
5529
5530
5531
5532
5533
5534
5535
5536
5537
5538
5539
5540
5541
5542
5543
5544
5545
5546
5547
5548
5549
5550
5551
5552
5553
5554
5555
5556
5557
5558
5559
5560
5561
5562
5563
5564
5565
5566
5567
5568
5569
5570
5571
5572
5573
5574
5575
5576
5577
5578
5579
5580
5581
5582
5583
5584
5585
5586
5587
5588
5589
5590
5591
5592
5593
5594
5595
5596
5597
5598
5599
5600
5601
5602
5603
5604
5605
5606
5607
5608
5609
5610
5611
5612
5613
5614
5615
5616
5617
5618
5619
5620
5621
5622
5623
5624
5625
5626
5627
5628
5629
5630
5631
5632
5633
5634
5635
5636
5637
5638
5639
5640
5641
5642
5643
5644
5645
5646
5647
5648
5649
5650
5651
5652
5653
5654
5655
5656
5657
5658
5659
5660
5661
5662
5663
5664
5665
5666
5667
5668
5669
5670
5671
5672
5673
5674
5675
5676
5677
5678
5679
5680
5681
5682
5683
5684
5685
5686
5687
5688
5689
5690
5691
5692
5693
5694
5695
5696
5697
5698
5699
5700
5701
5702
5703
5704
5705
5706
5707
5708
5709
5710
5711
5712
5713
5714
5715
5716
5717
5718
5719
5720
5721
5722
5723
5724
5725
5726
5727
5728
5729
5730
5731
5732
5733
5734
5735
5736
5737
5738
5739
5740
5741
5742
5743
5744
5745
5746
5747
5748
5749
5750
5751
5752
5753
5754
5755
5756
5757
5758
5759
5760
5761
5762
5763
5764
5765
5766
5767
5768
5769
5770
5771
5772
5773
5774
5775
5776
5777
5778
5779
5780
5781
5782
5783
5784
5785
5786
5787
5788
5789
5790
5791
5792
5793
5794
5795
5796
5797
5798
5799
5800
5801
5802
5803
5804
5805
5806
5807
5808
5809
5810
5811
5812
5813
5814
5815
5816
5817
5818
5819
5820
5821
5822
5823
5824
5825
5826
5827
5828
5829
5830
5831
5832
5833
5834
5835
5836
5837
5838
5839
5840
5841
5842
5843
5844
5845
5846
5847
5848
5849
5850
5851
5852
5853
5854
5855
5856
5857
5858
5859
5860
5861
5862
5863
5864
5865
5866
5867
5868
5869
5870
5871
5872
5873
5874
5875
5876
5877
5878
5879
5880
5881
5882
5883
5884
5885
5886
5887
5888
5889
5890
5891
5892
5893
5894
5895
5896
5897
5898
5899
5900
5901
5902
5903
5904
5905
5906
5907
5908
5909
5910
5911
5912
5913
5914
5915
5916
5917
5918
5919
5920
5921
5922
5923
5924
5925
5926
5927
5928
5929
5930
5931
5932
5933
5934
5935
5936
5937
5938
5939
5940
5941
5942
5943
5944
5945
5946
5947
5948
5949
5950
5951
5952
5953
5954
5955
5956
5957
5958
5959
5960
5961
5962
5963
5964
5965
5966
5967
5968
5969
5970
5971
5972
5973
5974
5975
5976
5977
5978
5979
5980
5981
5982
5983
5984
5985
5986
5987
5988
5989
5990
5991
5992
5993
5994
5995
5996
5997
5998
5999
6000
6001
6002
6003
6004
6005
6006
6007
6008
6009
6010
6011
6012
6013
6014
6015
6016
6017
6018
6019
6020
6021
6022
6023
6024
6025
6026
6027
6028
6029
6030
6031
6032
6033
6034
6035
6036
6037
6038
6039
6040
6041
6042
6043
6044
6045
6046
6047
6048
6049
6050
6051
6052
6053
6054
6055
6056
6057
6058
6059
6060
6061
6062
6063
6064
6065
6066
6067
6068
6069
6070
6071
6072
6073
6074
6075
6076
6077
6078
6079
6080
6081
6082
6083
6084
6085
6086
6087
6088
6089
6090
6091
6092
6093
6094
6095
6096
6097
6098
6099
6100
6101
6102
6103
6104
6105
6106
6107
6108
6109
6110
6111
6112
6113
6114
6115
6116
6117
6118
6119
6120
6121
6122
6123
6124
6125
6126
6127
6128
6129
6130
6131
6132
6133
6134
6135
6136
6137
6138
6139
6140
6141
6142
6143
6144
6145
6146
6147
6148
6149
6150
6151
6152
6153
6154
6155
6156
6157
6158
6159
6160
6161
6162
6163
6164
6165
6166
6167
6168
6169
6170
6171
6172
6173
6174
6175
6176
6177
6178
6179
6180
6181
6182
6183
6184
6185
6186
6187
6188
6189
6190
6191
6192
6193
6194
6195
6196
6197
6198
6199
6200
6201
6202
6203
6204
6205
6206
6207
6208
6209
6210
6211
6212
6213
6214
6215
6216
6217
6218
6219
6220
6221
6222
6223
6224
6225
6226
6227
6228
6229
6230
6231
6232
6233
6234
6235
6236
6237
6238
6239
6240
6241
6242
6243
6244
6245
6246
6247
6248
6249
6250
6251
6252
6253
6254
6255
6256
6257
6258
6259
6260
6261
6262
6263
6264
6265
6266
6267
6268
6269
6270
6271
6272
6273
6274
6275
6276
6277
6278
6279
6280
6281
6282
6283
6284
6285
6286
6287
6288
6289
6290
6291
6292
6293
6294
6295
6296
6297
6298
6299
6300
6301
6302
6303
6304
6305
6306
6307
6308
6309
6310
6311
6312
6313
6314
6315
6316
6317
6318
6319
6320
6321
6322
6323
6324
6325
6326
6327
6328
6329
6330
6331
6332
6333
6334
6335
6336
6337
6338
6339
6340
6341
6342
6343
6344
6345
6346
6347
6348
6349
6350
6351
6352
6353
6354
6355
6356
6357
6358
6359
6360
6361
6362
6363
6364
6365
6366
6367
6368
6369
6370
6371
6372
6373
6374
6375
6376
6377
6378
6379
6380
6381
6382
6383
6384
6385
6386
6387
6388
6389
6390
6391
6392
6393
6394
6395
6396
6397
6398
6399
6400
6401
6402
6403
6404
6405
6406
6407
6408
6409
6410
6411
6412
6413
6414
6415
6416
6417
6418
6419
6420
6421
6422
6423
6424
6425
6426
6427
6428
6429
6430
6431
6432
6433
6434
6435
6436
6437
6438
6439
6440
6441
6442
6443
6444
6445
6446
6447
6448
6449
6450
6451
6452
6453
6454
6455
6456
6457
6458
6459
6460
6461
6462
6463
6464
6465
6466
6467
6468
6469
6470
6471
6472
6473
6474
6475
6476
6477
6478
6479
6480
6481
6482
6483
6484
6485
6486
6487
6488
6489
6490
6491
6492
6493
6494
6495
6496
6497
6498
6499
6500
6501
6502
6503
6504
6505
6506
6507
6508
6509
6510
6511
6512
6513
6514
6515
6516
6517
6518
6519
6520
6521
6522
6523
6524
6525
6526
6527
6528
6529
6530
6531
6532
6533
6534
6535
6536
6537
6538
6539
6540
6541
6542
6543
6544
6545
6546
6547
6548
6549
6550
6551
6552
6553
6554
6555
6556
6557
6558
6559
6560
6561
6562
6563
6564
6565
6566
6567
6568
6569
6570
6571
6572
6573
6574
6575
6576
6577
6578
6579
6580
6581
6582
6583
6584
6585
6586
6587
6588
6589
6590
6591
6592
6593
6594
6595
6596
6597
6598
6599
6600
6601
6602
6603
6604
6605
6606
6607
6608
6609
6610
6611
6612
6613
6614
6615
6616
6617
6618
6619
6620
6621
6622
6623
6624
6625
6626
6627
6628
6629
6630
6631
6632
6633
6634
6635
6636
6637
6638
6639
6640
6641
6642
6643
6644
6645
6646
6647
6648
6649
6650
6651
6652
6653
6654
6655
6656
6657
6658
6659
6660
6661
6662
6663
6664
6665
6666
6667
6668
6669
6670
6671
6672
6673
6674
6675
6676
6677
6678
6679
6680
6681
6682
6683
6684
6685
6686
6687
6688
6689
6690
6691
6692
6693
6694
6695
6696
6697
6698
6699
6700
6701
6702
6703
6704
6705
6706
6707
6708
6709
6710
6711
6712
6713
6714
6715
6716
6717
6718
6719
6720
6721
6722
6723
6724
6725
6726
6727
6728
6729
6730
6731
6732
6733
6734
6735
6736
6737
6738
6739
6740
6741
6742
6743
6744
6745
6746
6747
6748
6749
6750
6751
6752
6753
6754
6755
6756
6757
6758
6759
6760
6761
6762
6763
6764
6765
6766
6767
6768
6769
6770
6771
6772
6773
6774
6775
6776
6777
6778
6779
6780
6781
6782
6783
6784
6785
6786
6787
6788
6789
6790
6791
6792
6793
6794
6795
6796
6797
6798
6799
6800
6801
6802
6803
6804
6805
6806
6807
6808
6809
6810
6811
6812
6813
6814
6815
6816
6817
6818
6819
6820
6821
6822
6823
6824
6825
6826
6827
6828
6829
6830
6831
6832
6833
6834
6835
6836
6837
6838
6839
6840
6841
6842
6843
6844
6845
6846
6847
6848
6849
6850
6851
6852
6853
6854
6855
6856
6857
6858
6859
6860
6861
6862
6863
6864
6865
6866
6867
6868
6869
6870
6871
6872
6873
6874
6875
6876
6877
6878
6879
6880
6881
6882
6883
6884
6885
6886
6887
6888
6889
6890
6891
6892
6893
6894
6895
6896
6897
6898
6899
6900
6901
6902
6903
6904
6905
6906
6907
6908
6909
6910
6911
6912
6913
6914
6915
6916
6917
6918
6919
6920
6921
6922
6923
6924
6925
6926
6927
6928
6929
6930
6931
6932
6933
6934
6935
6936
6937
6938
6939
6940
6941
6942
6943
6944
6945
6946
6947
6948
6949
6950
6951
6952
6953
6954
6955
6956
6957
6958
6959
6960
6961
6962
6963
6964
6965
6966
6967
6968
6969
6970
6971
6972
6973
6974
6975
6976
6977
6978
6979
6980
6981
6982
6983
6984
6985
6986
6987
6988
6989
6990
6991
6992
6993
6994
6995
6996
6997
6998
6999
7000
7001
7002
7003
7004
7005
7006
7007
7008
7009
7010
7011
7012
7013
7014
7015
7016
7017
7018
7019
7020
7021
7022
7023
7024
7025
7026
7027
7028
7029
7030
7031
7032
7033
7034
7035
7036
7037
7038
7039
7040
7041
7042
7043
7044
7045
7046
7047
7048
7049
7050
7051
7052
7053
7054
7055
7056
7057
7058
7059
7060
7061
7062
7063
7064
7065
7066
7067
7068
7069
7070
7071
7072
7073
7074
7075
7076
7077
7078
7079
7080
7081
7082
7083
7084
7085
7086
7087
7088
7089
7090
7091
7092
7093
7094
7095
7096
7097
7098
7099
7100
7101
7102
7103
7104
7105
7106
7107
7108
7109
7110
7111
7112
7113
7114
7115
7116
7117
7118
7119
7120
7121
7122
7123
7124
7125
7126
7127
7128
7129
7130
7131
7132
7133
7134
7135
7136
7137
7138
7139
7140
7141
7142
7143
7144
7145
7146
7147
7148
7149
7150
7151
7152
7153
7154
7155
7156
7157
7158
7159
7160
7161
7162
7163
7164
7165
7166
7167
7168
7169
7170
7171
7172
7173
7174
7175
7176
7177
7178
7179
7180
7181
7182
7183
7184
7185
7186
7187
7188
7189
7190
7191
7192
7193
7194
7195
7196
7197
7198
7199
7200
7201
7202
7203
7204
7205
7206
7207
7208
7209
7210
7211
7212
7213
7214
7215
7216
7217
7218
7219
7220
7221
7222
7223
7224
7225
7226
7227
7228
7229
7230
7231
7232
7233
7234
7235
7236
7237
7238
7239
7240
7241
7242
7243
7244
7245
7246
7247
7248
7249
7250
7251
7252
7253
7254
7255
7256
7257
7258
7259
7260
7261
7262
7263
7264
7265
7266
7267
7268
7269
7270
7271
7272
7273
7274
7275
7276
7277
7278
7279
7280
7281
7282
7283
7284
7285
7286
7287
7288
7289
7290
7291
7292
7293
7294
7295
7296
7297
7298
7299
7300
7301
7302
7303
7304
7305
7306
7307
7308
7309
7310
7311
7312
7313
7314
7315
7316
7317
7318
7319
7320
7321
7322
7323
7324
7325
7326
7327
7328
7329
7330
7331
7332
7333
7334
7335
7336
7337
7338
7339
7340
7341
7342
7343
7344
7345
7346
7347
7348
7349
7350
7351
7352
7353
7354
7355
7356
7357
7358
7359
7360
7361
7362
7363
7364
7365
7366
7367
7368
7369
7370
7371
7372
7373
7374
7375
7376
7377
7378
7379
7380
7381
7382
7383
7384
7385
7386
7387
7388
7389
7390
7391
7392
7393
7394
7395
7396
7397
7398
7399
7400
7401
7402
7403
7404
7405
7406
7407
7408
7409
7410
7411
7412
7413
7414
7415
7416
7417
7418
7419
7420
7421
7422
7423
7424
7425
7426
7427
7428
7429
7430
7431
7432
7433
7434
7435
7436
7437
7438
7439
7440
7441
7442
7443
7444
7445
7446
7447
7448
7449
7450
7451
7452
7453
7454
7455
7456
7457
7458
7459
7460
7461
7462
7463
7464
7465
7466
7467
7468
7469
7470
7471
7472
7473
7474
7475
7476
7477
7478
7479
7480
7481
7482
7483
7484
7485
7486
7487
7488
7489
7490
7491
7492
7493
7494
7495
7496
7497
7498
7499
7500
7501
7502
7503
7504
7505
7506
7507
7508
7509
7510
7511
7512
7513
7514
7515
7516
7517
7518
7519
7520
7521
7522
7523
7524
7525
7526
7527
7528
7529
7530
7531
7532
7533
7534
7535
7536
7537
7538
7539
7540
7541
7542
7543
7544
7545
7546
7547
7548
7549
7550
7551
7552
7553
7554
7555
7556
7557
7558
7559
7560
7561
7562
7563
7564
7565
7566
7567
7568
7569
7570
7571
7572
7573
7574
7575
7576
7577
7578
7579
7580
7581
7582
7583
7584
7585
7586
7587
7588
7589
7590
7591
7592
7593
7594
7595
7596
7597
7598
7599
7600
7601
7602
7603
7604
7605
7606
7607
7608
7609
7610
7611
7612
7613
7614
7615
7616
7617
7618
7619
7620
7621
7622
7623
7624
7625
7626
7627
7628
7629
7630
7631
7632
7633
7634
7635
7636
7637
7638
7639
7640
7641
7642
7643
7644
7645
7646
7647
7648
7649
7650
7651
7652
7653
7654
7655
7656
7657
7658
7659
7660
7661
7662
7663
7664
7665
7666
7667
7668
7669
7670
7671
7672
7673
7674
7675
7676
7677
7678
7679
7680
7681
7682
7683
7684
7685
7686
7687
7688
7689
7690
7691
7692
7693
7694
7695
7696
7697
7698
7699
7700
7701
7702
7703
7704
7705
7706
7707
7708
7709
7710
7711
7712
7713
7714
7715
7716
7717
7718
7719
7720
7721
7722
7723
7724
7725
7726
7727
7728
7729
7730
7731
7732
7733
7734
7735
7736
7737
7738
7739
7740
7741
7742
7743
7744
7745
7746
7747
7748
7749
7750
7751
7752
7753
7754
7755
7756
7757
7758
7759
7760
7761
7762
7763
7764
7765
7766
7767
7768
7769
7770
7771
7772
7773
7774
7775
7776
7777
7778
7779
7780
7781
7782
7783
7784
7785
7786
7787
7788
7789
7790
7791
7792
7793
7794
7795
7796
7797
7798
7799
7800
7801
7802
7803
7804
7805
7806
7807
7808
7809
7810
7811
7812
7813
7814
7815
7816
7817
7818
7819
7820
7821
7822
7823
7824
7825
7826
7827
7828
7829
7830
7831
7832
7833
7834
7835
7836
7837
7838
7839
7840
7841
7842
7843
7844
7845
7846
7847
7848
7849
7850
7851
7852
7853
7854
7855
7856
7857
7858
7859
7860
7861
7862
7863
7864
7865
7866
7867
7868
7869
7870
7871
7872
7873
7874
7875
7876
7877
7878
7879
7880
7881
7882
7883
7884
7885
7886
7887
7888
7889
7890
7891
7892
7893
7894
7895
7896
7897
7898
7899
7900
7901
7902
7903
7904
7905
7906
7907
7908
7909
7910
7911
7912
7913
7914
7915
7916
7917
7918
7919
7920
7921
7922
7923
7924
7925
7926
7927
7928
7929
7930
7931
7932
7933
7934
7935
7936
7937
7938
7939
7940
7941
7942
7943
7944
7945
7946
7947
7948
7949
7950
7951
7952
7953
7954
7955
7956
7957
7958
7959
7960
7961
7962
7963
7964
7965
7966
7967
7968
7969
7970
7971
7972
7973
7974
7975
7976
7977
7978
7979
7980
7981
7982
7983
7984
7985
7986
7987
7988
7989
7990
7991
7992
7993
7994
7995
7996
7997
7998
7999
8000
8001
8002
8003
8004
8005
8006
8007
8008
8009
8010
8011
8012
8013
8014
8015
8016
8017
8018
8019
8020
8021
8022
8023
8024
8025
8026
8027
8028
8029
8030
8031
8032
8033
8034
8035
8036
8037
8038
8039
8040
8041
8042
8043
8044
8045
8046
8047
8048
8049
8050
8051
8052
8053
8054
8055
8056
8057
8058
8059
8060
8061
8062
8063
8064
8065
8066
8067
8068
8069
8070
8071
8072
8073
8074
8075
8076
8077
8078
8079
8080
8081
8082
8083
8084
8085
8086
8087
8088
8089
8090
8091
8092
8093
8094
8095
8096
8097
8098
8099
8100
8101
8102
8103
8104
8105
8106
8107
8108
8109
8110
8111
8112
8113
8114
8115
8116
8117
8118
8119
8120
8121
8122
8123
8124
8125
8126
8127
8128
8129
8130
8131
8132
8133
8134
8135
8136
8137
8138
8139
8140
8141
8142
8143
8144
8145
8146
8147
8148
8149
8150
8151
8152
8153
8154
8155
8156
8157
8158
8159
8160
8161
8162
8163
8164
8165
8166
8167
8168
8169
8170
8171
8172
8173
8174
8175
8176
8177
8178
8179
8180
8181
8182
8183
8184
8185
8186
8187
8188
8189
8190
8191
8192
8193
8194
8195
8196
8197
8198
8199
8200
8201
8202
8203
8204
8205
8206
8207
8208
8209
8210
8211
8212
8213
8214
8215
8216
8217
8218
8219
8220
8221
8222
8223
8224
8225
8226
8227
8228
8229
8230
8231
8232
8233
8234
8235
8236
8237
8238
8239
8240
8241
8242
8243
8244
8245
8246
8247
8248
8249
8250
8251
8252
8253
8254
8255
8256
8257
8258
8259
8260
8261
8262
8263
8264
8265
8266
8267
8268
8269
8270
8271
8272
8273
8274
8275
8276
8277
8278
8279
8280
8281
8282
8283
8284
8285
8286
8287
8288
8289
8290
8291
8292
8293
8294
8295
8296
8297
8298
8299
8300
8301
8302
8303
8304
8305
8306
8307
8308
8309
8310
8311
8312
8313
8314
8315
8316
8317
8318
8319
8320
8321
8322
8323
8324
8325
8326
8327
8328
8329
8330
8331
8332
8333
8334
8335
8336
8337
8338
8339
8340
8341
8342
8343
8344
8345
8346
8347
8348
8349
8350
8351
8352
8353
8354
8355
8356
8357
8358
8359
8360
8361
8362
8363
8364
8365
8366
8367
8368
8369
8370
8371
8372
8373
8374
8375
8376
8377
8378
8379
8380
8381
8382
8383
8384
8385
8386
8387
8388
8389
8390
8391
8392
8393
8394
8395
8396
8397
8398
8399
8400
8401
8402
8403
8404
8405
8406
8407
8408
8409
8410
8411
8412
8413
8414
8415
8416
8417
8418
8419
8420
8421
8422
8423
8424
8425
8426
8427
8428
8429
8430
8431
8432
8433
8434
8435
8436
8437
8438
8439
8440
8441
8442
8443
8444
8445
8446
8447
8448
8449
8450
8451
8452
8453
8454
8455
8456
8457
8458
8459
8460
8461
8462
8463
8464
8465
8466
8467
8468
8469
8470
8471
8472
8473
8474
8475
8476
8477
8478
8479
8480
8481
8482
8483
8484
8485
8486
8487
8488
8489
8490
8491
8492
8493
8494
8495
8496
8497
8498
8499
8500
8501
8502
8503
8504
8505
8506
8507
8508
8509
8510
8511
8512
8513
8514
8515
8516
8517
8518
8519
8520
8521
8522
8523
8524
8525
8526
8527
8528
8529
8530
8531
8532
8533
8534
8535
8536
8537
8538
8539
8540
8541
8542
8543
8544
8545
8546
8547
8548
8549
8550
8551
8552
8553
8554
8555
8556
8557
8558
8559
8560
8561
8562
8563
8564
8565
8566
8567
8568
8569
8570
8571
8572
8573
8574
8575
8576
8577
8578
8579
8580
8581
8582
8583
8584
8585
8586
8587
8588
8589
8590
8591
8592
8593
8594
8595
8596
8597
8598
8599
8600
8601
8602
8603
8604
8605
8606
8607
8608
8609
8610
8611
8612
8613
8614
8615
8616
8617
8618
8619
8620
8621
8622
8623
8624
8625
8626
8627
8628
8629
8630
8631
8632
8633
8634
8635
8636
8637
8638
8639
8640
8641
8642
8643
8644
8645
8646
8647
8648
8649
8650
8651
8652
8653
8654
8655
8656
8657
8658
8659
8660
8661
8662
8663
8664
8665
8666
8667
8668
8669
8670
8671
8672
8673
8674
8675
8676
8677
8678
8679
8680
8681
8682
8683
8684
8685
8686
8687
8688
8689
8690
8691
8692
8693
8694
8695
8696
8697
8698
8699
8700
8701
8702
8703
8704
8705
8706
8707
8708
8709
8710
8711
8712
8713
8714
8715
8716
8717
8718
8719
8720
8721
8722
8723
8724
8725
8726
8727
8728
8729
8730
8731
8732
8733
8734
8735
8736
8737
8738
8739
8740
8741
8742
8743
8744
8745
8746
8747
8748
8749
8750
8751
8752
8753
8754
8755
8756
8757
8758
8759
8760
8761
8762
8763
8764
8765
8766
8767
8768
8769
8770
8771
8772
8773
8774
8775
8776
8777
8778
8779
8780
8781
8782
8783
8784
8785
8786
8787
8788
8789
8790
8791
8792
8793
8794
8795
8796
8797
8798
8799
8800
8801
8802
8803
8804
8805
8806
8807
8808
8809
8810
8811
8812
8813
8814
8815
8816
8817
8818
8819
8820
8821
8822
8823
8824
8825
8826
8827
8828
8829
8830
8831
8832
8833
8834
8835
8836
8837
8838
8839
8840
8841
8842
8843
8844
8845
8846
8847
8848
8849
8850
8851
8852
8853
8854
8855
8856
8857
8858
8859
8860
8861
8862
8863
8864
8865
8866
8867
8868
8869
8870
8871
8872
8873
8874
8875
8876
8877
8878
8879
8880
8881
8882
8883
8884
8885
8886
8887
8888
8889
8890
8891
8892
8893
8894
8895
8896
8897
8898
8899
8900
8901
8902
8903
8904
8905
8906
8907
8908
8909
8910
8911
8912
8913
8914
8915
8916
8917
8918
8919
8920
8921
8922
8923
8924
8925
8926
8927
8928
8929
8930
8931
8932
8933
8934
8935
8936
8937
8938
8939
8940
8941
8942
8943
8944
8945
8946
8947
8948
8949
8950
8951
8952
8953
8954
8955
8956
8957
8958
8959
8960
8961
8962
8963
8964
8965
8966
8967
8968
8969
8970
8971
8972
8973
8974
8975
8976
8977
8978
8979
8980
8981
8982
8983
8984
8985
8986
8987
8988
8989
8990
8991
8992
8993
8994
8995
8996
8997
8998
8999
9000
9001
9002
9003
9004
9005
9006
9007
9008
9009
9010
9011
9012
9013
9014
9015
9016
9017
9018
9019
9020
9021
9022
9023
9024
9025
9026
9027
9028
9029
9030
9031
9032
9033
9034
9035
9036
9037
9038
9039
9040
9041
9042
9043
9044
9045
9046
9047
9048
9049
9050
9051
9052
9053
9054
9055
9056
9057
9058
9059
9060
9061
9062
9063
9064
9065
9066
9067
9068
9069
9070
9071
9072
9073
9074
9075
9076
9077
9078
9079
9080
9081
9082
9083
9084
9085
9086
9087
9088
9089
9090
9091
9092
9093
9094
9095
9096
9097
9098
9099
9100
9101
9102
9103
9104
9105
9106
9107
9108
9109
9110
9111
9112
9113
9114
9115
9116
9117
9118
9119
9120
9121
9122
9123
9124
9125
9126
9127
9128
9129
9130
9131
9132
9133
9134
9135
9136
9137
9138
9139
9140
9141
9142
9143
9144
9145
9146
9147
9148
9149
9150
9151
9152
9153
9154
9155
9156
9157
9158
9159
9160
9161
9162
9163
9164
9165
9166
9167
9168
9169
9170
9171
9172
9173
9174
9175
9176
9177
9178
9179
9180
9181
9182
9183
9184
9185
9186
9187
9188
9189
9190
9191
9192
9193
9194
9195
9196
9197
9198
9199
9200
9201
9202
9203
9204
9205
9206
9207
9208
9209
9210
9211
9212
9213
9214
9215
9216
9217
9218
9219
9220
9221
9222
9223
9224
9225
9226
9227
9228
9229
9230
9231
9232
9233
9234
9235
9236
9237
9238
9239
9240
9241
9242
9243
9244
9245
9246
9247
9248
9249
9250
9251
9252
9253
9254
9255
9256
9257
9258
9259
9260
9261
9262
9263
9264
9265
9266
9267
9268
9269
9270
9271
9272
9273
9274
9275
9276
9277
9278
9279
9280
9281
9282
9283
9284
9285
9286
9287
9288
9289
9290
9291
9292
9293
9294
9295
9296
9297
9298
9299
9300
9301
9302
9303
9304
9305
9306
9307
9308
9309
9310
9311
9312
9313
9314
9315
9316
9317
9318
9319
9320
9321
9322
9323
9324
9325
9326
9327
9328
9329
9330
9331
9332
9333
9334
9335
9336
9337
9338
9339
9340
9341
9342
9343
9344
9345
9346
9347
9348
9349
9350
9351
9352
9353
9354
9355
9356
9357
9358
9359
9360
9361
9362
9363
9364
9365
9366
9367
9368
9369
9370
9371
9372
9373
9374
9375
9376
9377
9378
9379
9380
9381
9382
9383
9384
9385
9386
9387
9388
9389
9390
9391
9392
9393
9394
9395
9396
9397
9398
9399
9400
9401
9402
9403
9404
9405
9406
9407
9408
9409
9410
9411
9412
9413
9414
9415
9416
9417
9418
9419
9420
9421
9422
9423
9424
9425
9426
9427
9428
9429
9430
9431
9432
9433
9434
9435
9436
9437
9438
9439
9440
9441
9442
9443
9444
9445
9446
9447
9448
9449
9450
9451
9452
9453
9454
9455
9456
9457
9458
9459
9460
9461
9462
9463
9464
9465
9466
9467
9468
9469
9470
9471
9472
9473
9474
9475
9476
9477
9478
9479
9480
9481
9482
9483
9484
9485
9486
9487
9488
9489
9490
9491
9492
9493
9494
9495
9496
9497
9498
9499
9500
9501
9502
9503
9504
9505
9506
9507
9508
9509
9510
9511
9512
9513
9514
9515
9516
9517
9518
9519
9520
9521
9522
9523
9524
9525
9526
9527
9528
9529
9530
9531
9532
9533
9534
9535
9536
9537
9538
9539
9540
9541
9542
9543
9544
9545
9546
9547
9548
9549
9550
9551
9552
9553
9554
9555
9556
9557
9558
9559
9560
9561
9562
9563
9564
9565
9566
9567
9568
9569
9570
9571
9572
9573
9574
9575
9576
9577
9578
9579
9580
9581
9582
9583
9584
9585
9586
9587
9588
9589
9590
9591
9592
9593
9594
9595
9596
9597
9598
9599
9600
9601
9602
9603
9604
9605
9606
9607
9608
9609
9610
9611
9612
9613
9614
9615
9616
9617
9618
9619
9620
9621
9622
9623
9624
9625
9626
9627
9628
9629
9630
9631
9632
9633
9634
9635
9636
9637
9638
9639
9640
9641
9642
9643
9644
9645
9646
9647
9648
9649
9650
9651
9652
9653
9654
9655
9656
9657
9658
9659
9660
9661
9662
9663
9664
9665
9666
9667
9668
9669
9670
9671
9672
9673
9674
9675
9676
9677
9678
9679
9680
9681
9682
9683
9684
9685
9686
9687
9688
9689
9690
9691
9692
9693
9694
9695
9696
9697
9698
9699
9700
9701
9702
9703
9704
9705
9706
9707
9708
9709
9710
9711
9712
9713
9714
9715
9716
9717
9718
9719
9720
9721
9722
9723
9724
9725
9726
9727
9728
9729
9730
9731
9732
9733
9734
9735
9736
9737
9738
9739
9740
9741
9742
9743
9744
9745
9746
9747
9748
9749
9750
9751
9752
9753
9754
9755
9756
9757
9758
9759
9760
9761
9762
9763
9764
9765
9766
9767
9768
9769
9770
9771
9772
9773
9774
9775
9776
9777
9778
9779
9780
9781
9782
9783
9784
9785
9786
9787
9788
9789
9790
9791
9792
9793
9794
9795
9796
9797
9798
9799
9800
9801
9802
9803
9804
9805
9806
9807
9808
9809
9810
9811
9812
9813
9814
9815
9816
9817
9818
9819
9820
9821
9822
9823
9824
9825
9826
9827
9828
9829
9830
9831
9832
9833
9834
9835
9836
9837
9838
9839
9840
9841
9842
9843
9844
9845
9846
9847
9848
9849
9850
9851
9852
9853
9854
9855
9856
9857
9858
9859
9860
9861
9862
9863
9864
9865
9866
9867
9868
9869
9870
9871
9872
9873
9874
9875
9876
9877
9878
9879
9880
9881
9882
9883
9884
9885
9886
9887
9888
9889
9890
9891
9892
9893
9894
9895
9896
9897
9898
9899
9900
9901
9902
9903
9904
9905
9906
9907
9908
9909
9910
9911
9912
9913
9914
9915
9916
9917
9918
9919
9920
9921
9922
9923
9924
9925
9926
9927
9928
9929
9930
9931
9932
9933
9934
9935
9936
9937
9938
9939
9940
9941
9942
9943
9944
9945
9946
9947
9948
9949
9950
9951
9952
9953
9954
9955
9956
9957
9958
9959
9960
9961
9962
9963
9964
9965
9966
9967
9968
9969
9970
9971
9972
9973
9974
9975
9976
9977
9978
9979
9980
9981
9982
9983
9984
9985
9986
9987
9988
9989
9990
9991
9992
9993
9994
9995
9996
9997
9998
9999
10000
10001
10002
10003
10004
10005
10006
10007
10008
10009
10010
10011
10012
10013
10014
10015
10016
10017
10018
10019
10020
10021
10022
10023
10024
10025
10026
10027
10028
10029
10030
10031
10032
10033
10034
10035
10036
10037
10038
10039
10040
10041
10042
10043
10044
10045
10046
10047
10048
10049
10050
10051
10052
10053
10054
10055
10056
10057
10058
10059
10060
10061
10062
10063
10064
10065
10066
10067
10068
10069
10070
10071
10072
10073
10074
10075
10076
10077
10078
10079
10080
10081
10082
10083
10084
10085
10086
10087
10088
10089
10090
10091
10092
10093
10094
10095
10096
10097
10098
10099
10100
10101
10102
10103
10104
10105
10106
10107
10108
10109
10110
10111
10112
10113
10114
10115
10116
10117
10118
10119
10120
10121
10122
10123
10124
10125
10126
10127
10128
10129
10130
10131
10132
10133
10134
10135
10136
10137
10138
10139
10140
10141
10142
10143
10144
10145
10146
10147
10148
10149
10150
10151
10152
10153
10154
10155
10156
10157
10158
10159
10160
10161
10162
10163
10164
10165
10166
10167
10168
10169
10170
10171
10172
10173
10174
10175
10176
10177
10178
10179
10180
10181
10182
10183
10184
10185
10186
10187
10188
10189
10190
10191
10192
10193
10194
10195
10196
10197
10198
10199
10200
10201
10202
10203
10204
10205
10206
10207
10208
10209
10210
10211
10212
10213
10214
10215
10216
10217
10218
10219
10220
10221
10222
10223
10224
10225
10226
10227
10228
10229
10230
10231
10232
10233
10234
10235
10236
10237
10238
10239
10240
10241
10242
10243
10244
10245
10246
10247
10248
10249
10250
10251
10252
10253
10254
10255
10256
10257
10258
10259
10260
10261
10262
10263
10264
10265
10266
10267
10268
10269
10270
10271
10272
10273
10274
10275
10276
10277
10278
10279
10280
10281
10282
10283
10284
10285
10286
10287
10288
10289
10290
10291
10292
10293
10294
10295
10296
10297
10298
10299
10300
10301
10302
10303
10304
10305
10306
10307
10308
10309
10310
10311
10312
10313
10314
10315
10316
10317
10318
10319
10320
10321
10322
10323
10324
10325
10326
10327
10328
10329
10330
10331
10332
10333
10334
10335
10336
10337
10338
10339
10340
10341
10342
10343
10344
10345
10346
10347
10348
10349
10350
10351
10352
10353
10354
10355
10356
10357
10358
10359
10360
10361
10362
10363
10364
10365
10366
10367
10368
10369
10370
10371
10372
10373
10374
10375
10376
10377
10378
10379
10380
10381
10382
10383
10384
10385
10386
10387
10388
10389
10390
10391
10392
10393
10394
10395
10396
10397
10398
10399
10400
10401
10402
10403
10404
10405
10406
10407
10408
10409
10410
10411
10412
10413
10414
10415
10416
10417
10418
10419
10420
10421
10422
10423
10424
10425
10426
10427
10428
10429
10430
10431
10432
10433
10434
10435
10436
10437
10438
10439
10440
10441
10442
10443
10444
10445
10446
10447
10448
10449
10450
10451
10452
10453
10454
10455
10456
10457
10458
10459
10460
10461
10462
10463
10464
10465
10466
10467
10468
10469
10470
10471
10472
10473
10474
10475
10476
10477
10478
10479
10480
10481
10482
10483
10484
10485
10486
10487
10488
10489
10490
10491
10492
10493
10494
10495
10496
10497
10498
10499
10500
10501
10502
10503
10504
10505
10506
10507
10508
10509
10510
10511
10512
10513
10514
10515
10516
10517
10518
10519
10520
10521
10522
10523
10524
10525
10526
10527
10528
10529
10530
10531
10532
10533
10534
10535
10536
10537
10538
10539
10540
10541
10542
10543
10544
10545
10546
10547
10548
10549
10550
10551
10552
10553
10554
10555
10556
10557
10558
10559
10560
10561
10562
10563
10564
10565
10566
10567
10568
10569
10570
10571
10572
10573
10574
10575
10576
10577
10578
10579
10580
10581
10582
10583
10584
10585
10586
10587
10588
10589
10590
10591
10592
10593
10594
10595
10596
10597
10598
10599
10600
10601
10602
10603
10604
10605
10606
10607
10608
10609
10610
10611
10612
10613
10614
10615
10616
10617
10618
10619
10620
10621
10622
10623
10624
10625
10626
10627
10628
10629
10630
10631
10632
10633
10634
10635
10636
10637
10638
10639
10640
10641
10642
10643
10644
10645
10646
10647
10648
10649
10650
10651
10652
10653
10654
10655
10656
10657
10658
10659
10660
10661
10662
10663
10664
10665
10666
10667
10668
10669
10670
10671
10672
10673
10674
10675
10676
10677
10678
10679
10680
10681
10682
10683
10684
10685
10686
10687
10688
10689
10690
10691
10692
10693
10694
10695
10696
10697
10698
10699
10700
10701
10702
10703
10704
10705
10706
10707
10708
10709
10710
10711
10712
10713
10714
10715
10716
10717
10718
10719
10720
10721
10722
10723
10724
10725
10726
10727
10728
10729
10730
10731
10732
10733
10734
10735
10736
10737
10738
10739
10740
10741
10742
10743
10744
10745
10746
10747
10748
10749
10750
10751
10752
10753
10754
10755
10756
10757
10758
10759
10760
10761
10762
10763
10764
10765
10766
10767
10768
10769
10770
10771
10772
10773
10774
10775
10776
10777
10778
10779
10780
10781
10782
10783
10784
10785
10786
10787
10788
10789
10790
10791
10792
10793
10794
10795
10796
10797
10798
10799
10800
10801
10802
10803
10804
10805
10806
10807
10808
10809
10810
10811
10812
10813
10814
10815
10816
10817
10818
10819
10820
10821
10822
10823
10824
10825
10826
10827
10828
10829
10830
10831
10832
10833
10834
10835
10836
10837
10838
10839
10840
10841
10842
10843
10844
10845
10846
10847
10848
10849
10850
10851
10852
10853
10854
10855
10856
10857
10858
10859
10860
10861
10862
10863
10864
10865
10866
10867
10868
10869
10870
10871
10872
10873
10874
10875
10876
10877
10878
10879
10880
10881
10882
10883
10884
10885
10886
10887
10888
10889
10890
10891
10892
10893
10894
10895
10896
10897
10898
10899
10900
10901
10902
10903
10904
10905
10906
10907
10908
10909
10910
10911
10912
10913
10914
10915
10916
10917
10918
10919
10920
10921
10922
10923
10924
10925
10926
10927
10928
10929
10930
10931
10932
10933
10934
10935
10936
10937
10938
10939
10940
10941
10942
10943
10944
10945
10946
10947
10948
10949
10950
10951
10952
10953
10954
10955
10956
10957
10958
10959
10960
10961
10962
10963
10964
10965
10966
10967
10968
10969
10970
10971
10972
10973
10974
10975
10976
10977
10978
10979
10980
10981
10982
10983
10984
10985
10986
10987
10988
10989
10990
10991
10992
10993
10994
10995
10996
10997
10998
10999
11000
11001
11002
11003
11004
11005
11006
11007
11008
11009
11010
11011
11012
11013
11014
11015
11016
11017
11018
11019
11020
11021
11022
11023
11024
11025
11026
11027
11028
11029
11030
11031
11032
11033
11034
11035
11036
11037
11038
11039
11040
11041
11042
11043
11044
11045
11046
11047
11048
11049
11050
11051
11052
11053
11054
11055
11056
11057
11058
11059
11060
11061
11062
11063
11064
11065
11066
11067
11068
11069
11070
11071
11072
11073
11074
11075
11076
11077
11078
11079
11080
11081
11082
11083
11084
11085
11086
11087
11088
11089
11090
11091
11092
11093
11094
11095
11096
11097
11098
11099
11100
11101
11102
11103
11104
11105
11106
11107
11108
11109
11110
11111
11112
11113
11114
11115
11116
11117
11118
11119
11120
11121
11122
11123
11124
11125
11126
11127
11128
11129
11130
11131
11132
11133
11134
11135
11136
11137
11138
11139
11140
11141
11142
11143
11144
11145
11146
11147
11148
11149
11150
11151
11152
11153
11154
11155
11156
11157
11158
11159
11160
11161
11162
11163
11164
11165
11166
11167
11168
11169
11170
11171
11172
11173
11174
11175
11176
11177
11178
11179
11180
11181
11182
11183
11184
11185
11186
11187
11188
11189
11190
11191
11192
11193
11194
11195
11196
11197
11198
11199
11200
11201
11202
11203
11204
11205
11206
11207
11208
11209
11210
11211
11212
11213
11214
11215
11216
11217
11218
11219
11220
11221
11222
11223
11224
11225
11226
11227
11228
11229
11230
11231
11232
11233
11234
11235
11236
11237
11238
11239
11240
11241
11242
11243
11244
11245
11246
11247
11248
11249
11250
11251
11252
11253
11254
11255
11256
11257
11258
11259
11260
11261
11262
11263
11264
11265
11266
11267
11268
11269
11270
11271
11272
11273
11274
11275
11276
11277
11278
11279
11280
11281
11282
11283
11284
11285
11286
11287
11288
11289
11290
11291
11292
11293
11294
11295
11296
11297
11298
11299
11300
11301
11302
11303
11304
11305
11306
11307
11308
11309
11310
11311
11312
11313
11314
11315
11316
11317
11318
11319
11320
11321
11322
11323
11324
11325
11326
11327
11328
11329
11330
11331
11332
11333
11334
11335
11336
11337
11338
11339
11340
11341
11342
11343
11344
11345
11346
11347
11348
11349
11350
11351
11352
11353
11354
11355
11356
11357
11358
11359
11360
11361
11362
11363
11364
11365
11366
11367
11368
11369
11370
11371
11372
11373
11374
11375
11376
11377
11378
11379
11380
11381
11382
11383
11384
11385
11386
11387
11388
11389
11390
11391
11392
11393
11394
11395
11396
11397
11398
11399
11400
11401
11402
11403
11404
11405
11406
11407
11408
11409
11410
11411
11412
11413
11414
11415
11416
11417
11418
11419
11420
11421
11422
11423
11424
11425
11426
11427
11428
11429
11430
11431
11432
11433
11434
11435
11436
11437
11438
11439
11440
11441
11442
11443
11444
11445
11446
11447
11448
11449
11450
11451
11452
11453
11454
11455
11456
11457
11458
11459
11460
11461
11462
11463
11464
11465
11466
11467
11468
11469
11470
11471
11472
11473
11474
11475
11476
11477
11478
11479
11480
11481
11482
11483
11484
11485
11486
11487
11488
11489
11490
11491
11492
11493
11494
11495
11496
11497
11498
11499
11500
11501
11502
11503
11504
11505
11506
11507
11508
11509
11510
11511
11512
11513
11514
11515
11516
11517
11518
11519
11520
11521
11522
11523
11524
11525
11526
11527
11528
11529
11530
11531
11532
11533
11534
11535
11536
11537
11538
11539
11540
11541
11542
11543
11544
11545
11546
11547
11548
11549
11550
11551
11552
11553
11554
11555
11556
11557
11558
11559
11560
11561
11562
11563
11564
11565
11566
11567
11568
11569
11570
11571
11572
11573
11574
11575
11576
11577
11578
11579
11580
11581
11582
11583
11584
11585
11586
11587
11588
11589
11590
11591
11592
11593
11594
11595
11596
11597
11598
11599
11600
11601
11602
11603
11604
11605
11606
11607
11608
11609
11610
11611
11612
11613
11614
11615
11616
11617
11618
11619
11620
11621
11622
11623
11624
11625
11626
11627
11628
11629
11630
11631
11632
11633
11634
11635
11636
11637
11638
11639
11640
11641
11642
11643
11644
11645
11646
11647
11648
11649
11650
11651
11652
11653
11654
11655
11656
11657
11658
11659
11660
11661
11662
11663
11664
11665
11666
11667
11668
11669
11670
11671
11672
11673
11674
11675
11676
11677
11678
11679
11680
11681
11682
11683
11684
11685
11686
11687
11688
11689
11690
11691
11692
11693
11694
11695
11696
11697
11698
11699
11700
11701
11702
11703
11704
11705
11706
11707
11708
11709
11710
11711
11712
11713
11714
11715
11716
11717
11718
11719
11720
11721
11722
11723
11724
11725
11726
11727
11728
11729
11730
11731
11732
11733
11734
11735
11736
11737
11738
11739
11740
11741
11742
11743
11744
11745
11746
11747
11748
11749
11750
11751
11752
11753
11754
11755
11756
11757
11758
11759
11760
11761
11762
11763
11764
11765
11766
11767
11768
11769
11770
11771
11772
11773
11774
11775
11776
11777
11778
11779
11780
11781
11782
11783
11784
11785
11786
11787
11788
11789
11790
11791
11792
11793
11794
11795
11796
11797
11798
11799
11800
11801
11802
11803
11804
11805
11806
11807
11808
11809
11810
11811
11812
11813
11814
11815
11816
11817
11818
11819
11820
11821
11822
11823
11824
11825
11826
11827
11828
11829
11830
11831
11832
11833
11834
11835
11836
11837
11838
11839
11840
11841
11842
11843
11844
11845
11846
11847
11848
11849
11850
11851
11852
11853
11854
11855
11856
11857
11858
11859
11860
11861
11862
11863
11864
11865
11866
11867
11868
11869
11870
11871
11872
11873
11874
11875
11876
11877
11878
11879
11880
11881
11882
11883
11884
11885
11886
11887
11888
11889
11890
11891
11892
11893
11894
11895
11896
11897
11898
11899
11900
11901
11902
11903
11904
11905
11906
11907
11908
11909
11910
11911
11912
11913
11914
11915
11916
11917
11918
11919
11920
11921
11922
11923
11924
11925
11926
11927
11928
11929
11930
11931
11932
11933
11934
11935
11936
11937
11938
11939
11940
11941
11942
11943
11944
11945
11946
11947
11948
11949
11950
11951
11952
11953
11954
11955
11956
11957
11958
11959
11960
11961
11962
11963
11964
11965
11966
11967
11968
11969
11970
11971
11972
11973
11974
11975
11976
11977
11978
11979
11980
11981
11982
11983
11984
11985
11986
11987
11988
11989
11990
11991
11992
11993
11994
11995
11996
11997
11998
11999
12000
12001
12002
12003
12004
12005
12006
12007
12008
12009
12010
12011
12012
12013
12014
12015
12016
12017
12018
12019
12020
12021
12022
12023
12024
12025
12026
12027
12028
12029
12030
12031
12032
12033
12034
12035
12036
12037
12038
12039
12040
12041
12042
12043
12044
12045
12046
12047
12048
12049
12050
12051
12052
12053
12054
12055
12056
12057
12058
12059
12060
12061
12062
12063
12064
12065
12066
12067
12068
12069
12070
12071
12072
12073
12074
12075
12076
12077
12078
12079
12080
12081
12082
12083
12084
12085
12086
12087
12088
12089
12090
12091
12092
12093
12094
12095
12096
12097
12098
12099
12100
12101
12102
12103
12104
12105
12106
12107
12108
12109
12110
12111
12112
12113
12114
12115
12116
12117
12118
12119
12120
12121
12122
12123
12124
12125
12126
12127
12128
12129
12130
12131
12132
12133
12134
12135
12136
12137
12138
12139
12140
12141
12142
12143
12144
12145
12146
12147
12148
12149
12150
12151
12152
12153
12154
12155
12156
12157
12158
12159
12160
12161
12162
12163
12164
12165
12166
12167
12168
12169
12170
12171
12172
12173
12174
12175
12176
12177
12178
12179
12180
12181
12182
12183
12184
12185
12186
12187
12188
12189
12190
12191
12192
12193
12194
12195
12196
12197
12198
12199
12200
12201
12202
12203
12204
12205
12206
12207
12208
12209
12210
12211
12212
12213
12214
12215
12216
12217
12218
12219
12220
12221
12222
12223
12224
12225
12226
12227
12228
12229
12230
12231
12232
12233
12234
12235
12236
12237
12238
12239
12240
12241
12242
12243
12244
12245
12246
12247
12248
12249
12250
12251
12252
12253
12254
12255
12256
12257
12258
12259
12260
12261
12262
12263
12264
12265
12266
12267
12268
12269
12270
12271
12272
12273
12274
12275
12276
12277
12278
12279
12280
12281
12282
12283
12284
12285
12286
12287
12288
12289
12290
12291
12292
12293
12294
12295
12296
12297
12298
12299
12300
12301
12302
12303
12304
12305
12306
12307
12308
12309
12310
12311
12312
12313
12314
12315
12316
12317
12318
12319
12320
12321
12322
12323
12324
12325
12326
12327
12328
12329
12330
12331
12332
12333
12334
12335
12336
12337
12338
12339
12340
12341
12342
12343
12344
12345
12346
12347
12348
12349
12350
12351
12352
12353
12354
12355
12356
12357
12358
12359
12360
12361
12362
12363
12364
12365
12366
12367
12368
12369
12370
12371
12372
12373
12374
12375
12376
12377
12378
12379
12380
12381
12382
12383
12384
12385
12386
12387
12388
12389
12390
12391
12392
12393
12394
12395
12396
12397
12398
12399
12400
12401
12402
12403
12404
12405
12406
12407
12408
12409
12410
12411
12412
12413
12414
12415
12416
12417
12418
12419
12420
12421
12422
12423
12424
12425
12426
12427
12428
12429
12430
12431
12432
12433
12434
12435
12436
12437
12438
12439
12440
12441
12442
12443
12444
12445
12446
12447
12448
12449
12450
12451
12452
12453
12454
12455
12456
12457
12458
12459
12460
12461
12462
12463
12464
12465
12466
12467
12468
12469
12470
12471
12472
12473
12474
12475
12476
12477
12478
12479
12480
12481
12482
12483
12484
12485
12486
12487
12488
12489
12490
12491
12492
12493
12494
12495
12496
12497
12498
12499
12500
12501
12502
12503
12504
12505
12506
12507
12508
12509
12510
12511
12512
12513
12514
12515
12516
12517
12518
12519
12520
12521
12522
12523
12524
12525
12526
12527
12528
12529
12530
12531
12532
12533
12534
12535
12536
12537
12538
12539
12540
12541
12542
12543
12544
12545
12546
12547
12548
12549
12550
12551
12552
12553
12554
12555
12556
12557
12558
12559
12560
12561
12562
12563
12564
12565
12566
12567
12568
12569
12570
12571
12572
12573
12574
12575
12576
12577
12578
12579
12580
12581
12582
12583
12584
12585
12586
12587
12588
12589
12590
12591
12592
12593
12594
12595
12596
12597
12598
12599
12600
12601
12602
12603
12604
12605
12606
12607
12608
12609
12610
12611
12612
12613
12614
12615
12616
12617
12618
12619
12620
12621
12622
12623
12624
12625
12626
12627
12628
12629
12630
12631
12632
12633
12634
12635
12636
12637
12638
12639
12640
12641
12642
12643
12644
12645
12646
12647
12648
12649
12650
12651
12652
12653
12654
12655
12656
12657
12658
12659
12660
12661
12662
12663
12664
12665
12666
12667
12668
12669
12670
12671
12672
12673
12674
12675
12676
12677
12678
12679
12680
12681
12682
12683
12684
12685
12686
12687
12688
12689
12690
12691
12692
12693
12694
12695
12696
12697
12698
12699
12700
12701
12702
12703
12704
12705
12706
12707
12708
12709
12710
12711
12712
12713
12714
12715
12716
12717
12718
12719
12720
12721
12722
12723
12724
12725
12726
12727
12728
12729
12730
12731
12732
12733
12734
12735
12736
12737
12738
12739
12740
12741
12742
12743
12744
12745
12746
12747
12748
12749
12750
12751
12752
12753
12754
12755
12756
12757
12758
12759
12760
12761
12762
12763
12764
12765
12766
12767
12768
12769
12770
12771
12772
12773
12774
12775
12776
12777
12778
12779
12780
12781
12782
12783
12784
12785
12786
12787
12788
12789
12790
12791
12792
12793
12794
12795
12796
12797
12798
12799
12800
12801
12802
12803
12804
12805
12806
12807
12808
12809
12810
12811
12812
12813
12814
12815
12816
12817
12818
12819
12820
12821
12822
12823
12824
12825
12826
12827
12828
12829
12830
12831
12832
12833
12834
12835
12836
12837
12838
12839
12840
12841
12842
12843
12844
12845
12846
12847
12848
12849
12850
12851
12852
12853
12854
12855
12856
12857
12858
12859
12860
12861
12862
12863
12864
12865
12866
12867
12868
12869
12870
12871
12872
12873
12874
12875
12876
12877
12878
12879
12880
12881
12882
12883
12884
12885
12886
12887
12888
12889
12890
12891
12892
12893
12894
12895
12896
12897
12898
12899
12900
12901
12902
12903
12904
12905
12906
12907
12908
12909
12910
12911
12912
12913
12914
12915
12916
12917
12918
12919
12920
12921
12922
12923
12924
12925
12926
12927
12928
12929
12930
12931
12932
12933
12934
12935
12936
12937
12938
12939
12940
12941
12942
12943
12944
12945
12946
12947
12948
12949
12950
12951
12952
12953
12954
12955
12956
12957
12958
12959
12960
12961
12962
12963
12964
12965
12966
12967
12968
12969
12970
12971
12972
12973
12974
12975
12976
12977
12978
12979
12980
12981
12982
12983
12984
12985
12986
12987
12988
12989
12990
12991
12992
12993
12994
12995
12996
12997
12998
12999
13000
13001
13002
13003
13004
13005
13006
13007
13008
13009
13010
13011
13012
13013
13014
13015
13016
13017
13018
13019
13020
13021
13022
13023
13024
13025
13026
13027
13028
13029
13030
13031
13032
13033
13034
13035
13036
13037
13038
13039
13040
13041
13042
13043
13044
13045
13046
13047
13048
13049
13050
13051
13052
13053
13054
13055
13056
13057
13058
13059
13060
13061
13062
13063
13064
13065
13066
13067
13068
13069
13070
13071
13072
13073
13074
13075
13076
13077
13078
13079
13080
13081
13082
13083
13084
13085
13086
13087
13088
13089
13090
13091
13092
13093
13094
13095
13096
13097
13098
13099
13100
13101
13102
13103
13104
13105
13106
13107
13108
13109
13110
13111
13112
13113
13114
13115
13116
13117
13118
13119
13120
13121
13122
13123
13124
13125
13126
13127
13128
13129
13130
13131
13132
13133
13134
13135
13136
13137
13138
13139
13140
13141
13142
13143
13144
13145
13146
13147
13148
13149
13150
13151
13152
13153
13154
13155
13156
13157
13158
13159
13160
13161
13162
13163
13164
13165
13166
13167
13168
13169
13170
13171
13172
13173
13174
13175
13176
13177
13178
13179
13180
13181
13182
13183
13184
13185
13186
13187
13188
13189
13190
13191
13192
13193
13194
13195
13196
13197
13198
13199
13200
13201
13202
13203
13204
13205
13206
13207
13208
13209
13210
13211
13212
13213
13214
13215
13216
13217
13218
13219
13220
13221
13222
13223
13224
13225
13226
13227
13228
13229
13230
13231
13232
13233
13234
13235
13236
13237
13238
13239
13240
13241
13242
13243
13244
13245
13246
13247
13248
13249
13250
13251
13252
13253
13254
13255
13256
13257
13258
13259
13260
13261
13262
13263
13264
13265
13266
13267
13268
13269
13270
13271
13272
13273
13274
13275
13276
13277
13278
13279
13280
13281
13282
13283
13284
13285
13286
13287
13288
13289
13290
13291
13292
13293
13294
13295
13296
13297
13298
13299
13300
13301
13302
13303
13304
13305
13306
13307
13308
13309
13310
13311
13312
13313
13314
13315
13316
13317
13318
13319
13320
13321
13322
13323
13324
13325
13326
13327
13328
13329
13330
13331
13332
13333
13334
13335
13336
13337
13338
13339
13340
13341
13342
13343
13344
13345
13346
13347
13348
13349
13350
13351
13352
13353
13354
13355
13356
13357
13358
13359
13360
13361
13362
13363
13364
13365
13366
13367
13368
13369
13370
13371
13372
13373
13374
13375
13376
13377
13378
13379
13380
13381
13382
13383
13384
13385
13386
13387
13388
13389
13390
13391
13392
13393
13394
13395
13396
13397
13398
13399
13400
13401
13402
13403
13404
13405
13406
13407
13408
13409
13410
13411
13412
13413
13414
13415
13416
13417
13418
13419
13420
13421
13422
13423
13424
13425
13426
13427
13428
13429
13430
13431
13432
13433
13434
13435
13436
13437
13438
13439
13440
13441
13442
13443
13444
13445
13446
13447
13448
13449
13450
13451
13452
13453
13454
13455
13456
13457
13458
13459
13460
13461
13462
13463
13464
13465
13466
13467
13468
13469
13470
13471
13472
13473
13474
13475
13476
13477
13478
13479
13480
13481
13482
13483
13484
13485
13486
13487
13488
13489
13490
13491
13492
13493
13494
13495
13496
13497
13498
13499
13500
13501
13502
13503
13504
13505
13506
13507
13508
13509
13510
13511
13512
13513
13514
13515
13516
13517
13518
13519
13520
13521
13522
13523
13524
13525
13526
13527
13528
13529
13530
13531
13532
13533
13534
13535
13536
13537
13538
13539
13540
13541
13542
13543
13544
13545
13546
13547
13548
13549
13550
13551
13552
13553
13554
13555
13556
13557
13558
13559
13560
13561
13562
13563
13564
13565
13566
13567
13568
13569
13570
13571
13572
13573
13574
13575
13576
13577
13578
13579
13580
13581
13582
13583
13584
13585
13586
13587
13588
13589
13590
13591
13592
13593
13594
13595
13596
13597
13598
13599
13600
13601
13602
13603
13604
13605
13606
13607
13608
13609
13610
13611
13612
13613
13614
13615
13616
13617
13618
13619
13620
13621
13622
13623
13624
13625
13626
13627
13628
13629
13630
13631
13632
13633
13634
13635
13636
13637
13638
13639
13640
13641
13642
13643
13644
13645
13646
13647
13648
13649
13650
13651
13652
13653
13654
13655
13656
13657
13658
13659
13660
13661
13662
13663
13664
13665
13666
13667
13668
13669
13670
13671
13672
13673
13674
13675
13676
13677
13678
13679
13680
13681
13682
13683
13684
13685
13686
13687
13688
13689
13690
13691
13692
13693
13694
13695
13696
13697
13698
13699
13700
13701
13702
13703
13704
13705
13706
13707
13708
13709
13710
13711
13712
13713
13714
13715
13716
13717
13718
13719
13720
13721
13722
13723
13724
13725
13726
13727
13728
13729
13730
13731
13732
13733
13734
13735
13736
13737
13738
13739
13740
13741
13742
13743
13744
13745
13746
13747
13748
13749
13750
13751
13752
13753
13754
13755
13756
13757
13758
13759
13760
13761
13762
13763
13764
13765
13766
13767
13768
13769
13770
13771
13772
13773
13774
13775
13776
13777
13778
13779
13780
13781
13782
13783
13784
13785
13786
13787
13788
13789
13790
13791
13792
13793
13794
13795
13796
13797
13798
13799
13800
13801
13802
13803
13804
13805
13806
13807
13808
13809
13810
13811
13812
13813
13814
13815
13816
13817
13818
13819
13820
13821
13822
13823
13824
13825
13826
13827
13828
13829
13830
13831
13832
13833
13834
13835
13836
13837
13838
13839
13840
13841
13842
13843
13844
13845
13846
13847
13848
13849
13850
13851
13852
13853
13854
13855
13856
13857
13858
13859
13860
13861
13862
13863
13864
13865
13866
13867
13868
13869
13870
13871
13872
13873
13874
13875
13876
13877
13878
13879
13880
13881
13882
13883
13884
13885
13886
13887
13888
13889
13890
13891
13892
13893
13894
13895
13896
13897
13898
13899
13900
13901
13902
13903
13904
13905
13906
13907
13908
13909
13910
13911
13912
13913
13914
13915
13916
13917
13918
13919
13920
13921
13922
13923
13924
13925
13926
13927
13928
13929
13930
13931
13932
13933
13934
13935
13936
13937
13938
13939
13940
13941
13942
13943
13944
13945
13946
13947
13948
13949
13950
13951
13952
13953
13954
13955
13956
13957
13958
13959
13960
13961
13962
13963
13964
13965
13966
13967
13968
13969
13970
13971
13972
13973
13974
13975
13976
13977
13978
13979
13980
13981
13982
13983
13984
13985
13986
13987
13988
13989
13990
13991
13992
13993
13994
13995
13996
13997
13998
13999
14000
14001
14002
14003
14004
14005
14006
14007
14008
14009
14010
14011
14012
14013
14014
14015
14016
14017
14018
14019
14020
14021
14022
14023
14024
14025
14026
|
<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.1//EN"
"http://www.w3.org/TR/xhtml11/DTD/xhtml11.dtd">
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="nl">
<head>
<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" />
<meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
<title>
The Project Gutenberg eBook of De Ridderromantiek der Franse en Duitse Middeleeuwen, by Valdemar Vedel.
</title>
<style type="text/css">
body {margin-left: 8%; margin-right: 8%;}
h1 {text-align: center; clear: both; margin-top: 2.5em; margin-bottom: 2.5em;
line-height: 1.5em; font-size: 160%;}
h2 {text-align: center; clear: both; margin-top: 4em; font-size: 110%;}
h2.h2inl {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em; margin-top: 5em; font-weight: normal; font-size: 140%;}
h2.h2inh {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em;}
big {font-size: 150%;}
small {font-size: 50%;}
p {margin-top: .4em; margin-bottom: .4em; text-align: justify; text-indent: 1em;}
p.tp {margin-top: 2em; margin-bottom: 2em; text-align: center; text-indent: 0em;}
p.subh2 {margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1.5em; text-align: center; text-indent: 0em;
font-weight: normal; font-size: 100%;}
div.voorblad {margin-top: 5em; margin-bottom: 2em; text-align: center; line-height: 1.5em;}
div.voorrede {margin-top: 6em; margin-bottom: 3em; margin-left: auto; margin-right: auto;
width: 30em; text-align: justify; font-style: italic; font-size: 85%;}
div.title {margin-top: 5em; margin-bottom: 1em; text-align: center;}
div.verso {margin-top: 12em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto;
width: 36em; font-size: 60%; text-align: center; border-top: 1px solid black;}
div.inhoud {margin-top: 3em; margin-bottom: 3em;}
/* TB */
hr {width: 15%; clear: both;
margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; margin-left: auto; margin-right: auto;}
hr.tb {border-style: none;}
hr.hrtp {margin-top: 6em; margin-bottom: 8em;}
hr.hrinl {width: 10%; margin-bottom: 2em;}
.pagenum {/* uncomment the next line for invisible page numbers */
/* visibility: hidden; */
position: absolute; left: 93%; text-indent: 0em; text-align: right;
font-size: small; font-weight: normal; font-variant: normal; font-style: normal;
letter-spacing: normal; color: #888888;}
span[title].pagenum:after {content: "[" attr(title) "] ";}
/* TABLES */
table {margin-left: auto; margin-right: auto;
padding: 0; border: 0; border-collapse: collapse;}
.toc {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em;}
td.tdl {text-align: left; padding-left: 0.5em; padding-right: 2em;}
td.tdc {text-align: center; padding-left: 0.5em; padding-right: 0.5em;}
td.tdr {text-align: right; padding-left: 0.5em; padding-right: 1.5em;}
/* ALIGN */
sup {vertical-align: 0.3em; font-size: 75%;}
.smcap {font-size: 80%;}
.u {text-decoration: underline;}
.g1 {letter-spacing: 0.1em; margin-right: -0.1em;}
.g2 {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em;}
.word1 {word-spacing: 0.1em;}
ins.corr {border-bottom: 1px dotted red; text-decoration: none;}
/* IMAGES */
.figcenter {margin: auto; text-align: center;}
.size60 {font-size: 60%;}
.size80 {font-size: 80%;}
.size85 {font-size: 85%;}
.size120 {font-size: 120%;}
.size160 {font-size: 160%;}
/* Transcriber Note */
.TNbox {margin: 10% 10% 5% 10%; border: 1px solid; padding: 1em;
background-color: #dddddd; font-family: sans-serif; font-size: 90%;}
.TNbox h1 {font-variant: small-caps; font-size: 130%; letter-spacing: 0;
margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; line-height: 2em;}
.TNbox p {text-indent: 0em; margin-top: 0.7em; margin-bottom: 0.7em;}
.TNbox table {width: 100%; font-size: 90%;}
.TNbox th {text-align: left;}
.TNbox td {text-align: left; vertical-align: top;}
td.td2 {width: 20%;}
td.td4 {width: 40%;}
</style>
</head>
<body>
<pre>
The Project Gutenberg EBook of De Ridderromantiek der Franse en Duitse
Middeleeuwen, by Valdemar Vedel
This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org
Title: De Ridderromantiek der Franse en Duitse Middeleeuwen
Author: Valdemar Vedel
Translator: Hendrik Logeman
Release Date: August 3, 2010 [EBook #33332]
Language: Dutch
Character set encoding: ISO-8859-1
*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE RIDDERROMANTIEK DER FRANSE ***
Produced by Frank van Drogen and the Online Distributed
Proofreading Team at https://www.pgdp.net
</pre>
<div class="TNbox">
<h1>Opmerkingen van de bewerker</h1>
<p>De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, verouderde spelling.
Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren.</p>
<p>Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld.</p>
<p>Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd; deze zijn voorzien van een
<ins class="corr" title="Bron: dnnne roed stipppellijn">dunne rode stippellijn</ins>,
waarbij de Brontekst via een zwevende pop-up beschikbaar is.
Variaties in spelling zijn behouden.</p>
<p>Een overzicht van de aangebrachte correcties is te vinden aan
<a href="#correctie">het eind van dit bestand</a>.</p>
<p>Dit Project Gutenberg e-boek bevat externe referenties. Het kan zijn
dat deze links voor u niet werken.</p>
</div>
<div class="figcenter" style="width: 654px;">
<img src="images/spine.jpg" width="133" height="700" alt="" title="" /><img src="images/cover.jpg" width="521" height="700" alt="" title="" />
</div>
<p><span class="pagenum smcap" title="I"></span><a id="p_i"></a></p>
<div class="voorblad">
<span class="size120">DE RIDDERROMANTIEK</span><br />
<span class="size80">DER</span><br />
FRANSE EN DUITSE MIDDELEEUWEN
</div>
<p><span class="pagenum smcap" title="II"></span><a id="p_ii"></a></p>
<div class="voorrede">
<i>Schrijver en Vertaler wensen de lezers op te doen merken, dat de in
deze bewerking te vinden afwijkingen van het origineel aan gemeen
overleg te danken zijn.</i>
</div>
<p><span class="pagenum smcap" title="III"></span><a id="p_iii"></a></p>
<div class="title">
<p class="tp size120 g1 u">KULTUUR-HISTORISCHE BIBLIOTHEEK</p>
<p class="tp size160">VALDEMAR VEDEL</p>
<h1><big>DE RIDDERROMANTIEK</big><br />
<small>DER</small><br />
FRANSE EN DUITSE MIDDELEEUWEN</h1>
<p class="tp size85 g2">GEAUTORISEERDE BEWERKING</p>
<p class="tp size60">NAAR HET DEENS DOOR</p>
<p class="tp size120 g2">H. LOGEMAN</p>
<hr class="hrtp" />
<p class="tp word1">UTRECHT—H. HONIG—1919</p>
</div>
<p><span class="pagenum smcap" title="IV"></span><a id="p_iv"></a></p>
<div class="verso">BOEK-, COURANT- EN STEENDRUKKERIJ G. J. THIEME, NIJMEGEN</div>
<p><span class="pagenum smcap" title="V"></span><a id="p_v"></a></p>
<h2 class="h2inl"><a id="INLEIDING"></a>INLEIDING.</h2>
<hr class="hrinl" />
<p>Meer dan eens heeft de vorige eeuw getracht de Ridderromantiek der
Middeleeuwen weer tot een kunstmatig leven op te wekken. Eerst de Duitse
romantici met hun <span xml:lang="de">Heinrich von Offerdingen</span> en Barbarossa, de Genoveva
van Tieck en de Tempeliers van Werner; daarna <span xml:lang="en">Walter Scott</span> met zijn
<a href="https://www.gutenberg.org/files/26564/26564-h/26564-h.htm" title="Dit boek is via https://www.gutenberg.org als e-boek #26564 beschikbaar." xml:lang="en">Ivanhoe</a>
en Victor Hugo met zijn Burggraven; gelijk in Denemarken
Ingemann met zijn Otto en Jonkvrouw Inge. Nadat toen een paar geslachten
zich aan de schildering der werkelikheid en kritiek van de maatschappij
hadden overgegeven, ontwaakte de heerlikheid van Koning Arthur en zijn
Graal wederom in de dromende ridders van <span xml:lang="en">Burne Jones</span> en Rossetti en de
smachtende jonkvrouwen van <span xml:lang="en">Tennyson</span>. In de toondichten van een Wagner
weerklonk opnieuw de horen van de Zwaanridder, het lokkend spel uit de
Venusberg en Parsifal's Graal-verlangens. En in de toren-kamer en de
burchtgangen van Maeterlinck tastte de kinderachtige <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span>-liefde
hulpeloos rond in het afschrikkende donker der Middeleeuwse mystiek.
Zeldzaam moderne incarnaties van de Middeleeuwen zijn het allemaal—de
edele <span xml:lang="en">Sir Galahad</span> en de liefdezieke <span xml:lang="en">Lady Elaine</span>, zo goed als de
Kristelik-Schopenhauerse Graalheld bij Wagner en de „<span xml:lang="fr">fin-de-siècle</span>”
Pelléas en Mélisande; in 't algemeen staan ze daar nog verder van af
dan Ridder von Trautwegen en jonkvrouw Inge van de flinke Ridders en
<span class="pagenum smcap" title="VI"></span><a id="p_vi"></a>schelmse dames van de oude Meester <span xml:lang="fr">Chrétien de Troyes</span> of van <span xml:lang="de">Wolfram
von Eschenbach</span>'s kernachtige maar naieve Parsifal.</p>
<p>Maar er was nog wel iets meer in de volksboeken gebleven van de
sentimentaliteit en het sprookjeselement dier oude romans—denk aan
Vigoleis met 't Gouden wiel, de schoone Magelone of Alexander de
Grote—die nog voor een paar generaties menige boerenjongen allerlei
grillen in het hoofd zetten en menig boerenmeisje zilte tranen deden
storten. Ofschoon ook deze volkslektuur niet veel meer van de geur en
de ziel der oude Romantiek bewaard had, dan voor zover de houtsneden
en het papier van de cents-prenten aan de oude, sierlike geïllumineerde
handschriften herinnerden, of voor zover het tegenwoordig publiek denken
deed aan de bloem van de adel in de tijd van Lodewijk de Heilige.</p>
<p>Maar noch deze vergroeide spruiten, noch ginds kunstmatig doen herleven
van 't voorheen, is het wat feitelik van onze tegenwoordige kultuur
naar de Ridderromantiek terug leidt. De verbinding is dieper en meer
vertakt. De moderne Franse roman,—of die nu het moderne Parijs
schildert, of zich verdiept in de psychologie van de liefde,—kan
met de nodige schakels direkt op de dertiende-eeuwse Franse romans
teruggevoerd worden, evenzeer als de stamboom van de moderne Engelse
roman, van het spannende, excentriese genre, ons terug brengt tot de
ingewikkelde mystieke verhalen van de Arthurcyclus. De gehele moderne
liefde-lyriek—<span xml:lang="fr">Lamartine</span>, <span xml:lang="de">Heine</span>, zowel als bij ons in Denemarken
Christian Winther—leeft van motieven en zingt in een toon die
de troubadours en de minnezangers het eerst ontwikkeld hebben. En
afgezien van het puur-literaire, zijn het de gehele moderne vormen der
samenleving zowel als veel van de moderne sentimentaliteitskultuur die
op de tijden van toernooien terug gaan en op die waarin dames er hun
apart hof op na hielden. Onze begrippen over een „<span xml:lang="en">gentleman</span>” en een
„<span xml:lang="en">lady</span>”, over ridderlikheid en vrouwelikheid, over liefde en eer, over
goede zeden en nette manieren, dat alles heeft zich ontwikkeld uit de
<span class="pagenum smcap" title="VII"></span><a id="p_vii"></a>idealen die zevenhonderd jaar geleden ontstonden aan de hoven van de
landgraven van Thuringen of die van Provence en Champagne.</p>
<p>Wat dus hier onder de naam van Ridderromantiek der Middeleeuwen
samengevat is, die Franse en Duitse kultuur der 12<sup>de</sup> en 13<sup>de</sup>
eeuwen, aristokraties, sosiaal en romanties, betekent daarom de studie
in oorsprong en in een hele ontwikkelingsfase van de moderne dichtkunst
en zelfs van de moderne maatschappij.</p>
<p><span class="pagenum smcap" title="VIII"></span><a id="p_viii"></a>
<span class="pagenum" title="1"><br /></span><a id="p_1"></a></p>
<h2><a id="I"></a>I.</h2>
<p class="subh2">VAN BARON-BURCHT TOT RIDDERHOF.</p>
<p>Ons uitgangspunt zal de anarchie van de adel zijn die in het 11<sup>de</sup>
eeuwse Frankrijk en Duitsland haar toppunt bereikte. Door het eentonige
monnikenlatijn van de kronieken heen, komt ons het lawaai en de
verwarring tegemoet van het onophoudelik gekrakeel der grote
Heren,—door dat van een <span xml:lang="fr">Raoul Glabers</span> van <span xml:lang="fr">Cluny</span>, de abt <span xml:lang="fr">Guibert</span> van
<span xml:lang="fr">Nogent</span>, <span xml:lang="la">Ordericus Vitalis</span> in zijn Normandies klooster, zo wel als de
Beierse abt Ekkehard of de Sassenbisschop Tietmar. De kroonvazallen
heersen zo goed als geheel onafhankelik, elk in zijn eigen landje; in
Frankrijk onder de zwakke Capetingers, in Duitsland onder de alles
onderste boven werpende strijd der Saksiese keizers met de Pausen.
In Frankrijk zijn het hertogen als die van Normandië, Bourgondië,
Aquitanië, graven, als die van Vlaanderen, Poitou of Toulouse. In
Duitsland de hertogen van Beieren, Zwaben, Saksen, de markgraven
van Babensberg in Oostenrijk, de Paltsgraven van Wittelsbach en de
landgraven van Thuringen. En onder hen weer een hele massa van kleine
burchtheren en gewone baronnen die het met elkaar en met hun leenheren
even dikwels aan de stok hebben als de laatsten met de Koningsmacht. Elk
voorjaar trekken de Heren met hun volgelingen te velde, om hun buurman
een stuk grond te ontnemen; en naar aanleiding van de ene of andere
belediging, uit bloedwraak of uit tijdverdrijf, om de boerenhofsteden en
de kooplieden langs de openbare weg te plunderen of steden en kloosters
te brandschatten. In Anjou raast de zwarte graaf <span xml:lang="fr">Foulques</span> als een
wild beest, in Normandië staan de boeren in hun wanhoop tegen hun
onderdrukkers op, maar worden weer ten ondergebracht, met een wreedheid,
wier bizonderheden de kronieken koelbloedig uitvoerig vermelden, te
Brugge vermoorden de samengezworen baronnen de „goede” graaf Karel
midden in de kerk en gebruiken daarna <span class="pagenum" title="2"></span><a id="p_2"></a>deze laatste als vesting tegen de
Koning en de burgers. Bij <span xml:lang="fr">Guibert</span> kan men lezen hoe de intrigante gravin
van Namen, <span xml:lang="fr">Enguerrand de Coucy</span> en diens bloeddorstige zoon <span xml:lang="fr">Thomas de
Marle</span>, jaren lang de omstreken van Laon in een eeuwige onrust hielden.
En over de wijze waarop menig Hendrik van de Welfen en menig Frederik
van de <span xml:lang="de">Staufen</span> in Frankenland en in Zwaben huis wisten te houden, daar
weten de Duitse kronieken genoeg van te verhalen.</p>
<p>Wat zijn ze ruw en plomp, al die „<span xml:lang="fr">barones</span>” en „<span xml:lang="fr">milites</span>”; met een robust
geweten en een vrolik gemoed slaan ze hun medemensen dood, hebzuchtig
als de gieren strijken ze op goederen en vee neer en als dolle stieren
op de vrouwen. Even uiterlik als hun verhouding is tot wet en recht, zo
is die tot het Kristendom. Steeds is hun weer ingestampt, dat men, om
zalig te worden, gedoopt moet worden, de mis moet bijwonen, moet vasten,
te communie gaan en dat doen ze dan ook, maar meer laten ze zich door
geen enkele kerkelike band in hun vrijheid beperken. Integendeel,—als
rebellen staan de baronnen in hun anarchie tegenover de Kerk, gelijk ze
het recht trotseren en de maatschappij. Het is niet alleen wetteloosheid
die er heerst, maar een gewilde teugelloosheid, de baronnen zijn niet
alleen zonder moraal, <ins class="corr" id="corr1" title="Bron: er er">er</ins> zit een godvergeten woestheid in hen, die
aan het Titaniese herinnert uit de tijd der Italiaanse renaissance. Een
hunner heeft er plezier in zijn biechtvader op Goede Vrijdag op een
kolossaal banket te nodigen en hem zijn dikke buik te wijzen, „vol van
de eere Gods”; een ander houdt er een hele harem, d. w. z. bordeel op
na, voor het uiterlik een nonnenklooster. De ene vrouw na de andere laat
men lopen, rooft die van zijn buurman en dwingt de kerk om zowel de
scheiding met de ene, als het huwelik met de volgende te wettigen. Een
baron laat zijn gevangenen bij de geslachtsdelen ophangen of bij de
duimen en hangt er zware stenen aan, om het gewicht te vermeerderen. Een
ander die het met zijn leenheer te kwaad heeft gehad en hem eindelik
in zijn macht heeft gekregen, werpt hem in de gevangenis, maar laat
hem 's winters in een nat hemd voor een open venster in de gevangentoren
plaatsen, totdat het hemd door de ijzige wind bevriest. Een Normandies
ridder en zijn vrouw laten een onneembare toren bouwen en wanneer die
gereed is, laat de burchtvrouwe de bouwer doden, om zeker te zijn dat
hij voor de buren niet ook zulk een toren zet. Niet lang daarna jaagt
zij haar man ook weg, zij wenst alleen te zijn; hij ziet echter kans
weer <span class="pagenum" title="3"></span><a id="p_3"></a>binnen te komen en dan laat hij haar om 't leven brengen.</p>
<p>Over deze en dergelijke dingen kan de kroniekschrijver een „ach”
en „wee” laten horen en er de vloek der kerk over inroepen. Maar
toch, in al die bandeloosheid schuilen krachten, waarvan de ogen der
geestelikheid alleen de slechte kant gezien hebben. De ideale kant,
de idealen zelf en de aspiraties welke in hun beste ogenblikken die
anarchie van de adel bezield heeft, die ontrolt zich voor ons in
de nationale heldendichten, die op de grondslag van oude sages en
overleveringen door 't vlees en 't bloed van de adel geschapen zijn. In
Frankrijk hebben wij die nog vrij zuiver in het „<span xml:lang="fr">Chanson de Roland</span>” en
nog een paar anderen van de oudere „<span xml:lang="fr">Chansons de geste</span>”, in Duitsland
is die in het <span xml:lang="de">Nibelungenlied</span> en „<span xml:lang="de">Goedroen</span>” overstreken met een laagje
ridderromantiek dat er eerst afgeschrapt moet worden. Maar door het
woeste en het ruwe in deze gedichten, schijnt een noblesse en een
krijgsgeest van hoge menselike waarde.</p>
<p>Neem b.v. de wanhopige heldenstrijd van Roland en zijn wapengenoten bij
Ronceval tegen de scharen der Saracenen of <span xml:lang="fr">Ogier li Danois</span> die geheel
alleen zijn burcht tegen het leger van Karel de Grote verdedigt. Of wel
de geschiedenis van Siegfried die Brynhilde wil trouwen, en het bloedbad
der <span xml:lang="de">Nibelungen</span> in Huneland op de tochten der Vikingen en de hevige
zeeslagen in „<span xml:lang="de">Goedroen</span>”. Dat zijn beelden van een machtig spel van
het noodlot waar het om leven en dood gaat, krachtige majeur tonen en
hartverscheurend tragies. Verheerliking van de man en het mannelike,
verheerliking van kamp en strijd. Die heldendichten verkondigen ook de
moraal van een elementaire oorlogseer, ze bezingen wat Roland en Olivier
samenbindt, en Hagen en Volker en schilderen het opperhoofd en zijn
getrouwen, Karel de Grote en zijn twaalf pairs, Didrik van Bern met zijn
twaalf „<span xml:lang="de">Recken</span>”. Het grote ideale beeld van de krijgskoning en zijn adel
is Karel de Grote op zijn „<span xml:lang="fr">faldestueil</span>” in de koningshal te Aken, in de
Raad met zijn baronnen of op de morgen van de slag aan het hoofd van
zijn leger.</p>
<p>Maar dit hoort eigelik bij de oudere lagen der Heldendichten, de
inspiratie uit het meer oorspronkelike stadium in de maatschappij van de
<i xml:lang="en">clans</i>. Gedurende het uitéénvallen van het oude soldatenkoningschap en
de anarchie der baronnen, ging de belangstelling der heldendichten over
op de Vazallen en de Baronnen en schilderen zij nu de krijgsadel in zijn
geweldige worsteling met de onbekwame en despotiese vorsten—het
rebelliese zich zelf op de voorgrond zetten van de Franse Heemskinderen
of de <span class="pagenum" title="4"></span><a id="p_4"></a>Duitse Hertog Ernst—en de veten der baronnen onder elkaar,
dezelfden waarvan de kronieken <i>hun</i> beeld gaven. Maar Begon, de
„oorlogsdemon” en <span xml:lang="fr">Raoul de Cambray</span> uit de <span xml:lang="fr">chansons de geste</span> of <span xml:lang="De">Hagen</span> en
<span xml:lang="de">Krimhilde</span> van het <span xml:lang="de">Nibelungenlied</span>, die hebben ook een soort Idealiteit;
wat laten die zich niet met geniale kracht op hun „baronscap” of hun
„<span xml:lang="de">Reckenthum</span>” voorstaan als adelmensen die ver boven monnikskappen en
kramers en de verachtelike menigte verheven zijn, zij, Heer over hun
eigen wil en aan geen andere wet gehoorzamende van mensen nòch van God,
dan die welke zij zich zelf voorschrijven.</p>
<p>Dat is, gezien in de dubbele spiegel van kroniek en heldendicht, de
adelsanarchie in Frankrijk en Duitsland. Maar er voltrekt zich in de
11<sup>de</sup> en 12<sup>de</sup> eeuw—voorlopig handelen wij hier voornamelik over
Frankrijk—een ontwikkeling die in het een zoowel als in het andere
genre al in de kiem te vinden is en die ten slotte verder voert dan
baronnen-werkelikheid en baronnen-idealen.</p>
<p>Uit die anarchie rijst weer een maatschappelike orde op. De kastelen
die de baronnen overal in het land gebouwd hebben ter bescherming van
hun eigenmachtig optreden, zijn feitelik de cellen voor een nieuwe
maatschappij geworden. Achter de muren en grachten wordt er op die
burchten een leven van tot zekere hoogte veilige voorspoed geleid; de
familie en het gezin worden door het samenleven als één, vooral de
eenzame winteravonden, wanneer het met de oorlog en de jacht gedaan
is; in de gedichten zien wij de baron bij de haard zitten met zijn
echtgenote, haar innig kussen en zich verheugen over het spelen van een
paar flinke jongens, of wel hij zit in de hal met zijn mannen en hoort
een zanger de heldendichten voordragen. Als er niets anders te doen is,
houdt men wapenoefeningen of men speelt met de teerling of er wordt
gedanst. Ook begint men het huis te verfraaien; de balken worden fraai
uitgesneden en met ornamenten versierd, ook de muren worden geschilderd
of bekleed met geborduurde behangsels. Er komt gezelligheid en gevoel in
het leven der baronnen, een zekere schoonheid en een drang naar
geestelik verkeer.</p>
<p>Aan de voet van de burcht ontstaat een kleine maatschappij, die zich
onder de bescherming van de burchtheer stelt, opdat hij op zijn beurt
hen beschutte tegen de andere baronnen en de struikrovers zal laten
ophangen. En hoe volkomen willekeurig de baron zich ook tegen zijn
boeren en dienstmannen moge gedragen, toch komt er een zeker gevoel
bij hem op van zijn plichten als beschermheer en ontstaat er een
landsvaderlike verhouding van <span class="pagenum" title="5"></span><a id="p_5"></a>hem tot zijn „<span xml:lang="fr">serfs</span>”. De burchtvrouwe
begeeft zich naar 't dorpje en zorgt voor de zieken en de armen en
wanneer de heer weduwnaar mocht worden zonder kinderen, dan komen de
kleine burgers en vragen hem om toch vooral weer te trouwen opdat zij na
zijn dood niet zonder heer zullen achterblijven.</p>
<p>Ondertussen zijn ook de kleinere burchtheren door de desorganisatie
van het leenstelsel steeds afhankeliker van de vorsten geworden en
langzamerhand bouwt zich dat trapsgewijze op: <span xml:lang="fr">Seigneur, Vicomte</span>,
Graaf en Hertog; meer en meer beginnen geschreven kontrakten en een
gedétailleerd gewoonterecht de onderlinge rechten en plichten tot in de
kleinste kleinigheden te regelen. Stukken welke uit die tijd stammen,
tonen heel duidelik hoe hoog ontwikkeld het feodale geweten is en zelfs
in woeste heldendichten vertoont de kleine vazal dikwels onkreukbare
trouw jegens zijn leenheer, maar hij zegt hem zijn manschap ook zonder
gewetenswroegingen op, wanneer de leenheer <i>zijn</i> plichten niet nakomt.
Onder deze omstandigheden ontwikkelen graafschappen en hertogdommen zich
meer en meer tot werkelike rijken, onder vaste vorstendynastiën, en de
kleine vorsten verbieden „<span xml:lang="fr">les guerres privées</span>”, trekken rond en breken
de „<span xml:lang="fr">chateaux forts</span>” af, stellen baljuws aan en richten rechtbanken op;
meer en meer van de eigendommen der baronnen komen in hun eigen handen,
terwijl zij de baronnen om zich heen verzamelen bij hun hof, waar ze de
hoge plaatsen innemen en deel uitmaken van de raadgevende vergaderingen.
Op die wijze verzamelt de Vlaamse adel zich aan de grafelike hoven van
Ardres, St. Pol, Boulogne of aan het hof van den leenheer te Atrecht of
Brugge, de adel van Champagne aan het hof te Troyes, in Provence, te
Brienne of Bar; de adel van Languedoc aan de hoven te Toulouse, Narbonne
en Beziers. In plaats van de treurige, armoedige burchten overal in 't
land verspreid, waar een zeer beperkte kring een vrij eentonig leven
geleid had in tamelik primitieve toestanden, en om zo te zeggen, onder
voortdurende dreigementen van vijandig-gezinde buren, daar komen nu die
vorstenhoven op als de middelpunten van de adel en met een sosiaal leven
onder veel gunstiger en vreedzamer omstandigheden.</p>
<p>In 't algemeen kan men zeggen, dat de adel zijn levenswijze en zijn
wijze van denken aristokratiseert, terwijl die zich aldus om de vorsten
heen organiseert. Het is dan ook in deze tijd dat de standen zich meer
van elkaar gaan onderscheiden. Door de strijd om de investituur, de
invoering van het celibaat en de ontwikkeling <span class="pagenum" title="6"></span><a id="p_6"></a>der monniksorden, neemt
de geestelikheid een geheel aparte plaats naast de burgermaatschappij
en de staatsorganisatie in, en wordt onder de leiding der pausen tot
een Europese, internationale grootmacht. Ondertussen verzamelen de
handwerkers zich in hun gilden en gemeenten, kooplieden werken zich
op tot rijkdom en verkrijgen privileges en de grote steden beginnen
in het Noorden zowel als het Zuiden van Frankrijk, door hun uitdagende
houding, ekonomiese zowel als politiese vrijheid te verwerven. Zowel de
geestelikheid als de burgerij stellen door allerlei machtsmiddelen paal
en perk aan het vrije optreden van de adel en de kloosters scheppen zich
een eigen opbouwende, stichtelike literatuur, evenals de burgerlike
geest zich weldra zelfstandig uit in een humoristiese vertellingtrant en
didaktiese dichtkunst. Maar daarentegen verschanst de adel zich des te
exclusiever tegenover de klerken en de kramers achter zijn macht en zijn
privileges en leeft zijn eigen afgesloten leven in een maatschappij,
die door heel haar wijze van zijn zich als een hogere stand en een
soldatenkaste wil doen gelden en zich weldra ook een heel wat
karakteristieker <i>adellike</i> dichtkunst vormt dan de nationale
heldendichten geweest waren.</p>
<p>Maar het waren niet alleen die andere standen die de adel in 't gedrang
zouden brengen. Van het jaar 1100 af blijft het daarvóór zo diep
gezonken koningschap langzaam maar voortdurend in macht toenemen. Van
Lodewijk de Dikke tot Lodewijk de Heilige groeien de koninklike domeinen
stukje voor stukje aan: van <span xml:lang="fr">Ile de France</span> breidt het land in direkt
koninklik bezit zich langzamerhand over het grootste gedeelte van
Noord-Frankrijk en grote stukken van het land zuidelik van de Loire uit,
en waar Lodewijk de zesde in 't jaar 1100 nog in eindeloze veten lag
met de kleine rebelliese burchtheren bij de Seine, kan <span xml:lang="fr">Philip Auguste</span>
in 1214 de verenigde legers verslaan die de Engelse koning, de Duitse
keizer, de graaf van Vlaanderen en andere rebelliese leenmannen tegen
hem aan hadden gevoerd. De geestelikheid staat met de machtige abt <span xml:lang="fr">Suger
de St. Dénis</span> en later bisschop <span xml:lang="fr">Guillaume</span> van Parijs steeds aan de kant
van het koningschap en de staatsautoriteit, en aan de Universiteit
werden de docenten van het Romeinse recht de beste steunpilaren van de
kroon; als koninklike baljuws en drossaten, werden ze uitgezonden om,
ten koste van het feodale lokale bestuur, de rijksadministratie en
wetgeving meer en meer te centraliseren.</p>
<p>Maar het gevolg van die innerlike organisatie en de uiterlike
beperking van de adel is nog bovendien dit—een andere zijde <span class="pagenum" title="7"></span><a id="p_7"></a>van de
ontwikkeling—dat een groot deel van de krijgshaftige teugelloosheid van
de wereld der baronnen onschadelik gemaakt moet worden, omdat die in de
nieuwe maatschappij geen plaats kunnen vinden, niet in de nieuwe vormen
„in-getemd” kunnen worden. Er zijn jongere zonen, die, al naarmate het
eerstgeboorte recht bij de leenssuccessie toegepast wordt, zich van
hun erfdeel beroofd zien en die daardoor tot een afhankelik hofleven
bij de oudere broeder gedwongen worden; er zijn burchtheren, wier
„<span xml:lang="fr">chateau-fort</span>” door de leenheer tegen den grond gegooid is of die arm
geworden zijn omdat het volkje aan de voet van de burcht een charter had
weten te verkrijgen en weigerden belastingen te betalen en de verplichte
arbeid uit te voeren; bovendien nog al die onrustige elementen die zich
niet in een meer geordende maatschappij vinden kunnen. Uit deze adel
zonder land die niets heeft om voor eigen rekening om te vechten, worden
de „<span xml:lang="fr">chevaliers errants</span>” gerekruteerd, die ridders die rondtrokken en hun
armen en hun zwaard verhuurden als soldeniers—soldaten—aan de een of
andere vorst, of die op avontuur uittrokken en zo dikwels genoeg in hun
verval als struikrovers eindigden of zich bij de benden van Navarrezen,
Brabanders en andere „<span xml:lang="fr">routiers</span>” aansloten die het Frankrijk van de
12<sup>de</sup> eeuw onveilig maakten. Een surrogaat voor de vroegere „<span xml:lang="fr">guerres
privées</span>” werden ook voor velen de toernooien, die—oorspronkelik de
oudste soort wapenoefeningen—in deze tijden meer en meer tot een feest
werden, waarmede de vorsten in vredestijd de onrustige, oorlogszuchtige
ridders bezighielden. Lang trachtte de geestelikheid die te verhinderen,
maar ze bleken een zeer doelmatige veiligheidsklep voor de
maatschappelike orde te zijn en de afstammelingen van de altijd
kibbelende baronnen vonden er behagen in, de gehele zomer door, van
't ene toernooi bij de vorstelike hoven naar het andere te trekken. En
's winters vond men weer een ander surrogaat voor het vrije leven van
strijd in het voordragen van heldendichten, wat nu in de mode kwam.
Want het was nu eerst dat het grootste deel van de heldengedichten
geredigeerd werd waarin wij de ideale zijde van de geest der baronnen
uitgedrukt zagen en dat zij algemeen op de burchten gelezen werden; het
„vertel, vertel!” dat men in de 12<sup>de</sup> eeuw over heel Frankrijk horen
kon, is niet anders dan een uitdrukking er voor dat zekere krachten die
in de werkelikheid geen vrij spel meer hebben, nu dit plezier op 't
gebied van de fantasie moeten zien over te brengen. Maar ten slotte vond
de maatschappij nog een veiligheidsklep <span class="pagenum" title="8"></span><a id="p_8"></a>in de krijgstochten en
emigraties die gedurende de hele 11<sup>de</sup> en 12<sup>de</sup> eeuw de Franse adel
aderlaten en daardoor een grote hoeveelheid van gistende stoffen
verwijderen. Onder aanvoering, zeer natuurlik, van de Noormannen—de
laatst er bij gekomenen van de Germaanse soldatenvolkeren—staken de
mannen van Anjou, Bourgondië en Vlaanderen over naar Engeland onder
Willem de Veroveraar en schiepen het machtige Engels-Normandiese rijk;
andere Noormannen hadden zich kort daarvoor in Zuid-Italië vastgezet en
daar te Napels en op Sicilië een Frans rijk gegrondvest; op het Pyrenése
schiereiland steunden Franse baronnen Aragon tegen de Arabieren en een
Bourgondise hertogszoon richtte een koninkrijk in Portugal op. En nu
kwam Paus Urbanus en sprak te Clermont de verstandige woorden tot de
adel: „Het land dat gij bewoont is te klein voor uw aantal, het heeft
geen levensmiddelen genoeg om U allen te voeden. Daarom verscheurt gij
elkander en eet gijlieden elkaar op. Sluit liever vrede en volgt mij op
mijn kruistocht.” Met entoesiasme greep de Franse adel deze oplossing
aan en een hele eeuw lang werd het Oosten nu de plaats waar het instinkt
van de vagebond en de grootspreker, waar eergierigheid en lust tot
avonturen uiting en bevrediging konden vinden, alle gevoelens waarvoor
er geen plaats was in het Frankrijk dat zich nu vormde.</p>
<p>De ridder is het type van den adel in de 12<sup>de</sup> en 13<sup>de</sup> eeuw, gelijk
de baron het was in de 11<sup>de</sup> eeuw; waren toen de verspreid liggende
kleine kastelen de centra van het adelsleven, nu worden het de grote
grafelike en hertogelike hoven en die roepen tot ridderspel op en
kruistocht, waar de adel alom aan mededoet. In de 12<sup>de</sup> en 13<sup>de</sup>
eeuw is „Ridder” de aanduiding van de kleine adel, die slechts weinig
grond bezit, zo al iets, maar die in dienst staat bij de grote seigneurs
of die dan eens hier dan eens daar verblijf houden en die in bizondere
mate de krijgsdienst en hofdienst tot hun levenstaak gemaakt hebben. De
grote baronnen die hun goederen besturen moeten, hebben dikwels noch
lust om zich op toernooien en in oorlogen in de wapenen te oefenen, noch
om aan de hoven te dienen, dikwels laten zij zich dan ook helemaal niet
tot ridder slaan. Aan de andere kant vindt men vele edellieden die te
arm zijn om zich de dure wapenrusting aan te schaffen of het strijdros
en de wapenen waar een ridder van voorzien moet zijn; die blijven geheel
hun leven „<span xml:lang="fr">equyers</span>”. Maar er zijn jongere zonen van goede familie of
kinderen uit de verarmde adel die aan het hof van een vorst aangenomen
worden <span class="pagenum" title="9"></span><a id="p_9"></a>en daar opgevoed; daar worden ze dan in de wapenhandel geoefend
en leren er allerlei hofdiensten; wanneer ze òf de heer die ze dienen òf
hun familie er toe kunnen brengen hun een wapenrusting of een paard ten
geschenke te geven, dan worden ze bij het bereiken van de mannelijke
leeftijd „<span xml:lang="fr">adoubé</span>”, met het zwaard omgord, en ontvangen ze de „<span xml:lang="fr">colée</span>”, de
ridderslag met verschillende ceremonieën, en dan moeten ze voortaan hun
„<span xml:lang="fr">chevalerie</span>” hoog houden, door zich zelf te voorzien, of zich door
anderen te laten voorzien van ridderwapens en paard en door zich
vlijtig in de wapenen te blijven oefenen. De ridders zijn daarom,
niettegenstaande het feit dat zij dikwels onvermogend zijn, tot zekere
hoogte een adel in de adel, zij zijn het die bij de hoven een opvoeding
hebben gehad, het meest met hun stand overeenkomende en die door hun
wapenen de oude eer van het vroegere werken van de adel ophouden. Het is
een zeer individuele adel, niet erfelik en niet geërfd, maar door de
enkeling verkregen, door zijn persoonlike verdienste en door zijn gehele
wijze van leven opgehouden, bovendien ook een zeer ideële adel, noch aan
grondbezit, noch aan bepaalde leenstoestanden gebonden, maar door de
traditionele woorden tot de jonge ridder: „<span xml:lang="fr">Sois preux!</span>” aan het adelike
krijgsmansideaal gewijd, dat zich langzamerhand gevormd had. En het is
deze élite-adel, zeer individueel en ideël die in de 12<sup>de</sup> en 13<sup>de</sup>
eeuw de drager wordt van de adelkultuur...</p>
<p>Op het baronnenleven en de baronnenpoëzie volgt een ridderlike
hofkultuur en een ridderlike, avontuurlike poëzie...</p>
<h2><a id="II"></a>II.</h2>
<p class="subh2">KRISTELIKE GEVOELSKULTUUR.</p>
<p>„Zalig zijn de zachtmoedigen... zalig zijn de barmhartigen... zalig zijn
de vreedzamen... hebt uwe vijanden lief; zegent ze die u vervloeken.”
Kan men zich een groter tegenstelling denken met de krijgsmoraal die
de baronnen in hun geweten gegrift vonden, dan zulke woorden die de
huiskapelaans en biechtvaders overal de baronnen en hunne volgelingen
lieten horen? „Zalig zijn die treuren... het is lichter dat een kamel ga
door het oog van een naald, dan dat een rijke inga in het koninkrijk
Gods... Gij lieden moet den boze niet wederstaan... zoo iemand achter
mij wil komen, die verloochene zich zelven en neme zijn kruis <span class="pagenum" title="10"></span><a id="p_10"></a>op en
volge mij!” Wat zal deze monnikenleer niet vreemd die Seigneurs met hun
heersersmoraal in de oren geklonken hebben! En toch was die kristelike
levensopvatting door vele eeuwen heen offisieel aangenomen en het in
alle lagen der maatschappij bekende geloof geweest, van kindsbeen af
was elke baronnenzoon in zijn kristendom opgevoed geworden; met de
stille stem van de biechtstoel had dat tot het geweten gesproken, op
de hoogtijden der kerk was het door de priesters verkondigd en nu, in
de 11<sup>de</sup> eeuw stond een machtige Europese kerk in de dienst van dat
geloof en een talrijk leger van geesteliken streden in scholen, bij de
kommuniegang en bij het ziekbed voor de zaak van Kristus.</p>
<p>Zekere kanten en vormen van het Kristendom waren altijd verenigbaar
geweest met de levensopvatting der baronnen. Reeds van de tijd der
Roomse keizers en de frankiese koningen af, had de kerk zich veelal aan
de zijde van de Groten en de Heersers geschaard en getracht ze er van
boven af voor te winnen de lagere volksklassen te kerstenen. „Geef
Caesar wat Caesar's is... zo onderwerpt u dan Gode”, heet het in de
schrift en de kerk zalfde de koning, verklaarde zijn persoon heilig en
onschendbaar en steunde de vorsten tegen hun onderdanen. Evenals de kerk
zich zelf monarchisties organiseerde onder de paus, tracht die overal
een daarmee overeenkomende hierarchiese indeling van de maatschappij in
te voeren en te steunen. Gelijk de heerscharen der engelen in negen
rangklassen ingedeeld waren, van de seraphine tot de laagste gewone
„boodschappers”, of gelijk de goddelike openbaring zich in de
geschiedenis trapsgewijze voltrok door zeven wereldtijdperken heen,—zo
was ook de sosiale standenindeling een goddelike instelling.</p>
<p>De natuurlike deugden van de adel kwamen bovendien dikwels vrijwel
overeen met die welke het Kristendom inprentte. Hoe dikwijls vond de
kerk niet bij de besten der edellieden een drang om de zwakken te
beschutten, een mildheid tegenover de armen en een trotse hoogmoedigheid
tegenover de overwonnenen die men zonder aarzeling tot kristelike
deugden zou kunnen stempelen? En het gevoel dat de baronnen als „mensen”
tegenover hun leenheer stonden—hoe gemakkelik liet zich dat niet
verklaren tot trouw jegens den Hemelheer? Reeds de oud Angelsaksiese en
Nedersaksiese dichters zongen van Kristus als de volksleider, de
zegevorst die met zijn twaalf getrouwe „mannen”, of „<span xml:lang="de">Recken</span>”, om trok,
totdat een van hen tot verrader werd en zijn Meester in de handen van de
<span class="pagenum" title="11"></span><a id="p_11"></a>vijand overleverde. En nu in de 11<sup>de</sup> eeuw, houdt de stervende
Roeland zijn God de handschoen voor, gelijk een vazal zijn handschoen
uit doet wanneer hij in de tegenwoordigheid van zijn leenheer komt.
Menig bejaard ridder ging in zijn oude dagen in een klooster—gelijk van
vele helden uit de gedichten verteld wordt—en diende trouw zijn hemelse
heer, wanneer hij niet langer de macht had om zijn aardse heer te
dienen. „Toen ik de eer had”, zeide zulk een oude edelman in 't
klooster, die ootmoedig 't werk van een kaarsdrager op zich genomen had,
„ridder te zijn in de wereld en graaf, droeg ik gewillig de fakkel van
een sterfelik koning; zou ik dan nu niet des te gewilliger een kaars
dragen voor de hemelse keizer die ik nu dien?”</p>
<p>Het Kristendom zelf werd gekleurd door de aristokratie, eerst van het
Romeinse keizerdom en daarna van de feodale maatschappij. Op de
kristelike ootmoed en de drang om te knielen en te aanbidden, was het
algemene servilisme niet zonder invloed. Wanneer men de brieven der
geesteliken aan hun superieuren leest, of aan vorsten, of de
grafschriften over hen, dan ziet men pas goed, hoe de kruipende
beleefdheidsvormen van het Roomse keizerdom in het ootmoedige
ceremonieel der monniken en de onderdanige politiek der kerk overgegaan
zijn; terwijl de briefschrijver de geadresseerde overstroomt met titels
als „Uwe Voortreffelikheid”, „Uwe Grootmoedigheid” en „Uwe Genade”:
kruipt hij zelf in elkaar als „<span xml:lang="la">mea parvitas</span>” en „<span xml:lang="la">mea humilitas</span>”. En
wanneer men de geestelike kronieken leest, ziet men overal de gebogen
nek van de monnik, die 't liefst zijn eigen mening onder stoelen en
banken steekt, of in elk geval slechts vage en voorzichtige woorden over
de machtigen op aarde uiten durft en van de panegyriën der antieke
rhetoren over hun keizer en Maecenas, heeft hij een hoogdravende en
opgemaakte stijl van zijn lofzanger geërfd, die 't eerst in de officiële
„<span xml:lang="de">Vitae</span>” der heiligen aangewend werden, maar langzamerhand op de
wereldlike grote Hansen en mondaine onderwerpen overgebracht werd. Met
plompe hovelingen-vleierij en in een opgeschroefde, bombastiese stijl
vertelt hij van „de god-gewijde en om zijn vroomheid zo prijzenswaardige
Jarl Adgar en zijn voortreffelike zonen” of „Philip, 's konings zoon,
dewelke een liefelike bloem der jeugd is, die door de edele eenvoud van
zijn aangezicht en de schoonheid van zijn lichaam waardig geschenen zou
zijn over de gehele wereld te gebieden”, en in de gezwollen stijl van de
heiligenlevens, met voortdurende paralellen uit de bijbelse
geschiedenis, wordt de nietswaardige Lodewijk <span class="pagenum" title="12"></span><a id="p_12"></a>de Vrome verheerlijkt, of
de moord op de „goede” graaf Karel geschilderd en bij de dood van een
der meest wereldlike en intrigante koninginnen, getuigt de kerk dat zij
over de gehele wereld straalde door de glans van haar koninklike
geboorte, zij smukte de adel van haar geslacht door haar eervol leven,
verrijkte die door haar reine zeden, versierde die door de bloemen harer
deugden en overtrof bijna alle andere wereldse vorstinnen, door de roem
harer onvergelijkelike rechtvaardigheid. Door de idealiserende
verheerliking der voornámen en hun leven konden zulke kronieken heel
dikwels de onmiddellike voorgangers zijn van de heldendichten der
baronnen en van de Ridderromans; evenals de kerk in het wereldlike leven
medehielp om het gebouw der feodale hiërarchie te bevestigen, door er de
stopverf der kristelike onderdanigheid bij te doen.</p>
<p>De verhouding van de kerk tot het krijgswezen was niet onverzoenliker
dan tot de adel. Natuurlik moest het Kristendom in theorie zowel als in
praktijk met afgrijzen voor het bloedvergieten terugdeinzen. Maar een
zeker militair element drong toch reeds vroeg in het Kristendom door. De
Schrift zelf schildert reeds de Kristelike loopbaan als de <i>strijd</i> voor
het Geloof. In de 2<sup>de</sup> en 3<sup>de</sup> eeuwen spreekt men van de
<i>strijdende</i> Kerk, de <i>strijders</i> van Kristus; de doop wordt vergeleken
met de eed die de soldaat op het vaandel aflegt en de martelaren die hun
geloof met hun bloed bezegeld hebben, heten: „<span xml:lang="la">militum Christi cohors
candida</span>”. Spoedig zag de kerk ook al in dat de gewapende macht
een noodzaak was en trachtte de machtigen voor zich te winnen door hun
de zege te beloven; Constantijn de <ins class="corr" id="corr2" title="Bron: grote">Grote</ins>, zowel als de
Frankenkoning <span xml:lang="de">Chlodewig</span>, moeten beloofd hebben het Kristelike geloof aan
te nemen indien Kristus hun wapenen de zege wilde verlenen. En van nu af
was dat de gewone toestand: de soldaten zochten de hulp van Kristus en
de kerk in de slag en de kerk trachtte de arm der soldaten voor haar
bescherming te winnen. Constantijn zette het monogram van Kristus in
zijn banier en een der kruisnagels in zijn helm, een ander in zijn
leidsels. Karel de Grote had een zwaard dat hem door een engel uit de
hemel gebracht was en zijn lans was dezelfde die eens in het lichaam van
Kristus gestoken was. De ridders lieten relikwieën in de handvatsels van
hun zwaarden zetten en deden hun wapens en de uitrusting met wijwater
besprenkelen. Daar staat tegenover dat de kerk onder haar heiligen de
Cappadociese ridder Joris had die de draak doodde en de prinses
redde—de oude draken-doder <span class="pagenum" title="13"></span><a id="p_13"></a>der heldensagen die tot ridder geslagen
is—en dezelfde H. Joris werd nu de heilige der soldaten.</p>
<p>Van betekenis werd het ook dat de kerk langzamerhand iets bij de
ceremonieën van de ridderslag te zeggen kreeg. Reeds van het begin der
11<sup>de</sup> eeuw vindt men een kerkelik ceremonieel voor de „zegening van de
Ridder”, maar in elk geval werd het op het einde van de eeuw gewoonte
dat de geestelikheid de wapenen van de jonge Ridder zegende, zelfs
dienaren hem die aangordden en zo kwam natuurlik de ridderschap de
plichten mede te brengen, ook in de kristelike deugden vooraan te staan
en het zwaard te wijden „ter bescherming van de kerk, der weduwen en
wezen en alle dienaren Gods.” De gehele drang van het ridderwezen tot
daden, om alle krachten boven het gewone en het gemiddelde in te
spannen, om door zijn verdiensten roem en eer te verwerven—was dat niet
hetzelfde streven dat alle kluizenaars en monnik-asceten der kerk
bezielde? Hoe gemakkelik zou dat niet door de kerk van de wereldlike in
de geestelike sfeer overgebracht kunnen worden? Niet weinig eergierige
ridders zetten, wanneer een priester hen tot 't hart gesproken had, er
al hunne zinnen op tot een soort adel van de Maatschappij van Kristus te
worden en onder hen uit te blinken die 't hoogst op de ladder der
volmaaktheid gestegen waren. Daar had men b.v. zulk een figuur als de
gravenzoon <span xml:lang="fr">Etienne d'Auvergne</span> (11<sup>de</sup> eeuw) die op een mooie dag van
heel zijn erfenis afstand deed, en alles opgaf, alleen zijn zegelring
aan de vinger behield—het teken van zijn adelike geboorte—en naar een
woeste bergkloof in de buurt van Limoges trok waar hij zich plechtig aan
God en een asceties kluizenaarsleven wijdde.</p>
<p>Al deze aanrakingspunten hadden de baronnen met de kerk. En de meesten
der bisschoppen en abten van de 11<sup>de</sup> en 12<sup>de</sup> eeuw die ook zelf
door de goederen der kerk tot de feodale wereld hoorden, zelf leenheren
en vazallen waren, leefden in vrede en vriendschap met de baronnen. Het
was een aristokraties en zeer wereldlik Kristendom dat zij
representeerden. <span xml:lang="fr">Suger</span>, de abt van St. Denis, de aanzienlikste der
prelaten uit die tijd, leefde geheel en al gelijk een feodaal Seigneur;
in zijn klooster weerklonken de gangen van de gespoorde ridderlaarzen,
in de kapittelzaal onderhandelden advokaten over de geldzaken van het
rijke klooster, <span xml:lang="fr">Suger</span> gaf schitterende feesten en jachtpartijen voor de
vazallen van 't klooster en als de koning uittrok om zijn baronnen te
tuchtigen, volgde de abt hem in volle wapenrusting, <span class="pagenum" title="14"></span><a id="p_14"></a>onze eigen Absolon
gelijk, de stichter van Kopenhagen, die Aartsbisschop van Lund was, maar
tegelijk de ziel van de krijgstochten tegen de Wenden. Over het klooster
van Cluny schrijft de H. Bernardus dat „spaarzaamheid wordt daar als
gierigheid beschouwd”, soberheid als boersheid, stilzwijgendheid als
zwaarmoedigheid; teugelloosheid werd daarentegen als liberaliteit
beschouwd, verkwisting als vrijgevigheid, de praatjes der leeglopers
heten goede manieren, gelach en grapjes zijn vrolikheid.</p>
<p>Maar toch,—nooit kon het geheel verborgen blijven, dat de
levensbeschouwing en de moraliteit van het Kristendom in de grond van
die van de baronnen verschilden. En van 't eigen ogenblik af dat de
Frankiese krijgers de doop ontvangen hadden, had het Kristendom in
steeds toenemende mate als een religie van liefde en zelfverlochening
getracht, de verstokte harten der baronnen te vermurwen en hun stijve
nekken te buigen.</p>
<p>Aan de ene kant dus als de verkondiging van de liefde. De kerk trachtte
tegenstanders tot elkaar te brengen en op de kerkelike feestdagen gelijk
op zekere weekdagen, een Godsvrede uit te schrijven en die deed altijd
alles wat in haar macht stond om krijgsgevangenen los te kopen.
Tegenover het woeste optreden van echtgenoten en broeders, trachtte die
voor de vrouw op te komen, zij beschermde kinderen tegen het egoïsme der
ouders—eeuw in, eeuw uit vocht zij tegen kindermoord, tegen het
uitbesteden en de verkoop van kinderen; zij trachtte slaven en
dienstbaren te beschutten tegen de hardheid en ruwheid hunner meesters;
voor misdadigers die vol berouw de bescherming der kerk zochten, poogde
zij genade te verkrijgen. Bij de hebzuchtige baronnen bedelde zij geld
voor „Gods armen” en voor de bouw van <ins class="corr" id="corr3" title="Bron: hospi-pitalen">hospitalen</ins>.
Reeds midden in het donkere tijdperk der Merovingiërs vond men ze overal
als de apostels van vrede en milddadigheid—een bisschop als de H.
Germanus: een oude levensbeschrijving vertelde hoe hij aalmoezen bij de
banketten der groten verzamelde en wanneer hij dan genoeg bijeen had om
een slaaf los te kopen, dan verdwenen de rimpels van zijn voorhoofd, dan
straalde zijn gezicht, dan liep hij met lichter schreden,—zijn spreken
werd opgewekter, zodat men zou menen dat hij door een ander los te
kopen, zich zelf bevrijd had van het <ins class="corr" id="corr4" title="Niet in Bron.">„</ins>juk der slavernij”;—of een
abt als de H. Wandrégisilus: de oude „vita” vertelt hoe hij eens op een
dag toen hij naar 't slot van Koning Dagobert moest, vlak voor de poort
een arme man zag wiens wagen omgevallen was; de aanzienliken gingen de
poort uit en in, niemand <span class="pagenum" title="15"></span><a id="p_15"></a>dacht er aan om de arme kerel te helpen, velen
gaven hem zelfs een schop of vertrapten hem. Maar de abt stapte terstond
van zijn paard en leende zelf de helpende hand om de wagen weer op te
krijgen. Een anekdote als deze brengt ons in al haar eenvoud en
geloofwaardigheid duidelik voor 't oog, hoe de kristelike geest in zijn
meest gewone, meest humane vorm tegenover de gevoelloosheid der barbaren
optrad.</p>
<p>En nu, in de 11<sup>de</sup> en 12<sup>de</sup> eeuw, is dit ontluikend gevoel van
liefde van het Kristendom aangegroeid tot een dwepende sentimentaliteit
die als een warme golf over de harde, woeste wereld der baronnen
heenspoelt. Literair werkt die richting door vertalingen in de volkstaal
en door veel van de meest gevoelvolle poëzie van 't Kristendom in de
gedichten te geven, episoden uit de bijbel, van de oude poëtiese
verhalen uit het evangelie en van de overal welig opschietende
Grieks-Latijnse legenden. Wat werden de hoorders niet geroerd in burcht
zowel als hut bij de voordracht door kristelike zangers van de
geschiedenis van Josef—de uitvoerige schildering van de boze broeders
en de hevige smart van de vader, 's jongelings moeilikheden in Egypte,
zijn herstel, de ontmoeting met zijn broeders en ten slotte de tedere
hereniging van vader en zoon. Wat een allerliefste, treffende kleine
idyllen wisten de evangeliese verhalen niet te ontvouwen van de jeugd
van Kristus en Maria: het verdriet van Joachim en Anna over hun
kinderloos huwelik, hun vreugd toen zij eindelik Maria kregen—het
opgroeien van 't meisje in de tempel en dan de keuze van de oude Josef
tot haar echtgenoot,—alle omstandigheden bij de ontvangenis en de
geboorte van Kristus—zijn spelen met de andere knapen: de zonnestralen
waar hij op treedt, en de vogels van klei die hij 't leven geeft door in
zijn handen te klappen. Vervolgens al die hartverscheurende
schilderingen van Jezus' dood en lijden, de moeder die met het dode
lichaam in haar armen klagend rondloopt, zij kust hem op zijn ogen,
wangen en neus, omhelst hem met „al het zoete harer liefde”, baadt zijn
lichaam in tranen en smeekt haar „<span xml:lang="la">filium dulcissimum</span>” om een
levensteken te geven. En eindelik al die schone, sentimentele
legenden,—over kluizenaars uit wier hand de leeuwen der wildernis
vruchten eten of die zij te hulp komen,... over de H. Martinus die de
helft van zijn mantel aan de bedelaar geeft, of over Christophorus,
ongemeen groot van gestalte, die het kind Jezus op zijn schouders
draagt... over de H. Margarethe, wier reinheidsstralen haar in de
gevangenis tegen de draken van de <span class="pagenum" title="16"></span><a id="p_16"></a>Duivel beschermen en op wier
schouders de hemelse witte duif nederfladdert. In al dergelijke
kristelike poëzie hoort men tonen die in de muziek der ridderromantiek
terug te vinden zijn.</p>
<p>Dat zijn de vrouwelike zijden van de menschelike natuur, waarvan het
Kristendom zich midden in de ruwe mannen-wereld tot verdediger opwerpt.
Reeds van de oudste dagen van het Kristendom af waren het de vrouwen
geweest die het eerst het Evangelie hadden aangegrepen, zich de
kristelike deugden het gemakkelikst eigen hadden gemaakt en de zaak van
de Kerk bij hun echtgenoten en broeders hadden bepleit. Vele kerkvaders
beweerden ook dat de vrouw vromer is dan de man. Reeds Augustinus leerde
dat zij minder deel aan de zondeval heeft dan Adam. Zij is dan ook van
een zuiverder stof gemaakt; terwijl hij van de dode klei gemaakt werd,
is zij uit het levende vlees gesneden; en zij werd geschapen, op een
voornamer en schoner plaats dan de man, nl. in het Paradijs en
„misschien omdat God de vrouwen zulk een grote eer aandeed, vereren zij
tot dank God hoger dan de mannen het doen.” De vrouw—wordt er verder
gezegd—is het zachte, gemoedelike, gevoelige van de twee geslachten.
Daarin ligt een gevaar,—hoeveel vrouwen hebben niet mannen verleid en
week gemaakt? Samson en Salomon zowel als Hercules en Jupiter! (en een
vrouwenhatend monnikendom ontwikkelt dit punt steeds weer); maar de
mildere opvatting legt er meer de nadruk op hoe gemakkelik de vrouw zich
tot het goede laat brengen. Van 't begin af werkt de kerk er ook
energies aan de maatschappelike positie van de vrouw te verbeteren. De
vrouw is uit het dijbeen van de man geschapen—diens „zij-been”—en
behoort ook aan zijn zijde te staan. In schone woorden wordt er
verklaard dat man en vrouw samen in innige gemeenschap leven moeten, zij
moet zijn kameraad zijn en alles met hem delen. En met strengheid wordt
er een reinere geslachtsmoraal geëist die de vrouw tegen de
ongebondenheid van de man beschermd.</p>
<p>Maar daarentegen wordt de vrouw door de kerk meer dan ooit te voren in
haar vrouwelijkheid terug gedwongen; zij moet vrouw zijn, maar dan ook
niets dan vrouw. De geslachtseigenschappen zijn het die alleen haar
waarde bepalen, al haar deugden bloeien in haar geslachtseer. Ambrosius
wil ingetogenheid bij de opvoeding van de vrouw; ook moet er ook voor
gezorgd worden b.v. door een diëet, haar zinnen zo weinig mogelijk te
prikkelen en moet men haar lichaam in een zekere staat van tedere
zwakheid houden, om het jonkvrouwelike, koele, teruggetrokkene bij haar
te bewaren. <span class="pagenum" title="17"></span><a id="p_17"></a>De missie van de vrouwelijkheid is de begeerten van de man
te bedwingen, zijn woestheid te dwingen om te knielen en om de gunst van
de vrouw te <i>bedelen</i>. Maagden—schreef Hieronymus—zijn gelijk engelen.
„Wat anderen later in de hemel zullen worden, dat beginnen de maagden
reeds hier op aarde te zijn.” Alle martelaressen hebben geleden voor hun
geslachtseer: de H. Agatha als de H. Lucia of Ursula en de 11000 maagden
te Keulen.</p>
<p>Het grote voorbeeld van de kristelike vrouwelikheid werd de persoon van
Maria. Elke eeuw vinden wij haar weer dichter bij de hemel gestegen,
totdat zij nu in de 11<sup>de</sup> en 12<sup>de</sup> eeuw bijna de troon met de
Driëenheid deelt. Op afbeeldingen, in hymnen, in legenden wordt zij als
de Maagd verheerlikt, het ideaal van de reine, jonge Ongereptheid en
tegelijkertijd de Moeder Gods, zij die geleden heeft en liefgehad als
geen ander en die nu de barmhartige pleitster bij Kristus is voor de
zondige mensheid. In de hymnen wordt de schoonheid der gehele schepping
haar als een krans om het hoofd gebonden; zij is de Roos en de Lelie en
de Sterre der Zee en de reine Parel en die aanbidding krijgt een
kleurtje van de meest dwepende liefde-hulde. „Het is voor U gelijk een
kus, Maagd!—zegt Bernard van Clairvaux—telkens wanneer gij het Ave der
Engelen hoort! Telkens wanneer men U ootmoedig met dat Ave groet, wordt
Gij, o Zaligste, gekust!” En de legenden worden niet moe te vertellen
hoe de Madonna de grootste zondaars voor straf behoedt, zoowel op aarde
als hiernamaals, wanneer ze maar ijverig tot haar gebeden hebben en haar
altaar met bloemen versierd.</p>
<p>Terwijl deze schone veilige sentimentaliteitsgolf over de wereld der
baronnen begon te spoelen en op zijn manier de ridder-romantiek
voorbereidde, was er ondertussen nog een andere kristelike gevoelsgolf,
somber en bitter en gloeiend, die zich met de andere vermengde, maar
toch ook duidelik in de latere ridder-romantiek onderscheiden kan
worden. Dat was de religie van de levensverzaking en de
levensverlochening die van uit het Oosten, en door de onderdrukking van
het Jodenvolk in de leer van Jezus gekomen was, en van daar weer over
Europa stroomde.</p>
<p>Naast de Antieken en Germanen met hun robuste Heersersmoraal was het
Kristendom gekomen en had zijn moraal aan de zwakken verkondigd en de
dienstbaren en de ongelukkigen; onder de Slaven had het dan ook reeds
vroeg de meeste proselyten en de meeste martelaars gemaakt. Voor de
Romeinse patriciërs zo wel als voor de Frankiese baronnen had het de
moeilike deugden <span class="pagenum" title="18"></span><a id="p_18"></a>van de ootmoed en de zelfverlochening, gepreekt en
even onbekend voor Romein als voor Germaan was het bewustzijn van de
zonde dat het Kristendom tracht te wekken en dat het aan het gehele
menselike leven te gronde wil leggen. Uit het Oosten druppelde meer en
meer ascesis en zelfkastijding het Kristendom binnen; in de wildernissen
van Aegypte en Syrië trachtten kristen-kluizenaars elkaar in harde
ontberingen en gruwelike pijnigingen de loef af te steken, en sedert
dien bracht het monnikswezen in andere vormen de gehele zijde van de
zelfverlochening van het Kristendom in systeem. Nu in de 11<sup>de</sup> eeuw
was de kristelike sentimentaliteit, die zich over de landen verspreidde,
vermengd met veel van de zwarte bitterheid der ascese.</p>
<p>Vrees, angst voor de zonde en voor het verlies van de ziel, dat is wat
de ware Kristen in zijn gemoed moet voelen,—leert men. „Een bedroefde,
naar de aarde gerichte blik, een verwaarloosd uiterlik, ongekamd haar en
vuile kleeren”,—zo moet de Kristen er uit zien. Bevend gaat hij door
het leven. Alle geluk en vreugde zijn valstrikken van den duivel en
staan in de soldij van de Dood; smart daarentegen en ongeluk zijn de
voorschool van de Deugd, een beloning die God de uitverkorenen ten deel
doet worden, een pand voor het loon hiernamaals. Men moet dezer wereld
sterven. En afstand doen van geld en goederen,—leerde Kristus niet dat
er geen goud of zilver in ulieder gordels zijn moet en dat gijlieden
heen moet gaan en alles verkopen wat gij bezit? En alle macht en eer
opgeven—alle wereldlike macht is slechts diefstal, alle wereldlike eer
is slechts ijdelheid, leert Augustinus. Van kennis en wetenschap,—„de
wijsheid dezer wereld is dwaasheid bij God,” zegt Paulus. Geeft uw
familie, ouders en kinderen op, „indien iemand tot mij komt en niet haat
zijnen vader en moeder, en vrouw en kinderen en broeders en zusters, die
kan mijn discipel niet zijn,” zegt Kristus. Men moet het vlees
doden,—was het niet gulzigheid die er onze voorouders in het paradijs
toe bracht van de vrucht te eten? zegt Paus Leo. Men moet zich
vernederen,—„die zich vernedert, zal verhoogd worden”. Men moet
geduldig zijn in het ongeluk, zachtmoedig tegenover het onrecht. Men
moet uit zich zelf tot hen gaan die lijden en zich in tranen baden over
de smart van anderen, zelf verdriet gevoelen bij dat van anderen,
<ins class="corr" id="corr5" title="Niet in Bron.">„</ins>wenen met de wenenden en klagen met de klagenden.”</p>
<p>Ook voor deze zijde van het Kristendom stond er een hele kristelike
dichtkunst ter beschikking, die op de fantasie en het gevoel van de
lekenwereld werken kon en een grote massa sombere <span class="pagenum" title="19"></span><a id="p_19"></a>en droeve legenden,
uit het Latijn en Grieks vertaald, vlogen in de 11<sup>de</sup> eeuw de wereld
door en sloegen in het menselik gemoed neer. Schilderingen van de
pijnigingen der martelaren en de zelfkwellingen der kluizenaars,—van
gevallen vrouwen zoals Thais en Maria Aegyptiaca, die in hun wroeging
allerlei ootmoedigende en vernederende boetedoeningen voor zich
bedenken... onschuldige maagden, die door woestelingen vervolgd
worden... zwarte misdaden die de straf des hemels over zich halen...
moeders, die zich van hun kinderen losmaken of de H. Alexis die zijn
bejaarde ouders en zijn bruid verlaat, ze aan verdriet en wanhoop
overgeeft en die als bedelaar rond gaat trekken; zonder dat men hem
herkent komt hij terug en woont jaren lang bij hen zonder zich bekend te
maken, ofschoon hij ziet dat zij van smart sterven... alle menselike
gevoelens worden getrapt, alle natuurlike banden verscheurd. Die
legenden willen tranen zelfs uit de meest gevoellozen persen, zelfs de
hardste harten tot bloeden brengen en het zijn dikwels feitelik al heel
kleine romans die direkt de overgang vormen tot de sentimentele richting
in de ridderromantiek.</p>
<p>De zelfzuchtige hardheid der baronnen vermurwen, en in liefde
veranderen,—de stijve halzen dier Heren in ootmoedige zelfverlochening
doen buigen—dat is het waar de kristelike gevoelsrichting in de 11<sup>de</sup>
en 12<sup>de</sup> eeuw op aan stuurt. In tegenstelling met de beweging der
bedelmonniken in de volgende eeuwen, tracht de Kerk zich voorlopig meest
tot de andere maatschappelike lagen te richten en werkt dan ook het
meeste onder hen uit. De religieuse herleving van de adel wordt goed
geïnkarneerd in de twee grote kerkelike figuren uit het begin van de
12<sup>de</sup> eeuw. De een is Norbert van Xanten, een voornaam en rijk
edelman, een bloedverwant van keizer Hendrik V. Eens op een dag dat hij
in een prachtig zijden wambuis gekleed, door een wapendrager vergezeld,
over de Rijn reed, werd hij door een bliksemschicht getroffen en
bewusteloos ter aarde geworpen. Daardoor werd hij tot een godsdienstig
leven gebracht, hij verzaakte zijn positie en zijn goederen, gaf zich
aan zulk een hard asceties leven over, dat hij er door op het ziekbed
werd geworpen en werd de stichter van de strenge orde der
Premonstratensen, aan het hoofd waarvan hij stond als een streng
niets-ontziend meester. Van meer betekenis nog was Bernard van
Clairvaux. Zijn vader en zijn broeder dienden als ridders de Hertog van
Bourgondië, maar Bernhard zelf was door zijn moeder een sterk religieus
gevoel ingeprent en <span class="pagenum" title="20"></span><a id="p_20"></a>hij werd monnik. Hij begon met in heilige
geestdrift zich zelf zo te kastijden dat zijn gezondheid er bij in
schoot en daarna maakte hij de Cisterciensers tot een zeer
streng-ascetiese orde; maar zijn ascetisme viel samen met een mystiese,
sentimentele dweperij, die hij van uit zijn kloostercel aan grote
kringen van de Franse adel wist mede te delen, door preken, traktaten,
een uitgestrekte briefwisseling, niet het minst juist door die heerlik
gevoelvolle brieven, bijna in de trant der Duitse piëtisten, aan de
vorstinnen van Lotharingen en Bretagne. Liefde, leert hij, is het
binnenste in de ziel; het komt er op aan het ijs in zich te smelten en
herboren te worden tot de mildheid en klaarheid van het geestelike
voorjaar; zelfzucht in een zee van liefde te verdrinken, waarin men
samenvloeit met het oneindige; wanneer de drang tot die liefde door het
lichaam schijnt, gelijk de lamp door het scherm, dan is de ziel
„huweliks-bereid”, bereid tot het geestelike huwelik met het Woord Gods.
En Bernhard vertaalt de gloeiende Liefdes uitingen van het Hooglied en
verklaart die gelijk een mysties-religieus dwepen; in schone hymnen
schildert hij het kindeke Jezus als een minnaar en huldigt de Maagd
Maria met de geestdrift van een troubadour.</p>
<p>Bernard werd dan ook de voornaamste prediker der kruistochten van zijn
tijd. En al waren het ook—zoals wij gezien hebben—in overwegende mate
wereldlike redenen die de meesten edellieden aan de kruistochten mede
deden doen, toch had de gehele godsdienstige herleving dier dagen er een
wezenlik deel aan. De kruistochten betekenen de officiele
Heiligprediking van de oorlog door de kerk. In plaats van de „Gods
vrede” waar men zich zo moeilik aan houden kon, proklameerde nu de Kerk
een „Gods Oorlog”, waar men heel wat meer voor voelde. Zo als een der
kroniekschrijvers 't heeft; „God heeft in onze tijd de heilige oorlogen
ingesteld om de Ridders nieuwe middelen tot redding te geven, opdat zij
niet verder genoodzaakt zullen zijn zich aan een monniksleven te wijden
om zich te kunnen bekeren, maar dat zij met hun gewone leven en werken,
tot zekere hoogte altans, zich de genade Gods zullen kunnen verwerven.”
De baronnen beschouwen zich nu als de Vazallen Gods: de Koning van het
Paradijs—zeggen zij in een gedicht over de kruistochten van de 12<sup>de</sup>
eeuw,—heeft zijn getrouwe Franse baronnen ter hulp geroepen „<span xml:lang="fr">por Dame
Dieu vengier</span>” en om van de heidenen het rijk te heroveren, dat „<span xml:lang="fr">de
droite Antiquité</span>” aan Kristus toekomt; zij zijn het, verklaren ze, „<span xml:lang="fr">cil
qui Damedieu servant d'un loyal cuer entier.</span>” En de drang <span class="pagenum" title="21"></span><a id="p_21"></a>der ridders
om zich uit de maatschappij los te maken en op eigen hand eer te behalen
en op avontuur uit te gaan,—die ging om zo te zeggen bij de
kruistochten een kompagnieschap aan met het individualisme van het
Kristendom en werd daardoor geheiligd. In het Kristendom is er toch
reeds van huis uit een tendens die de banden der maatschappij en van de
familie losser maakt; die tendens wees de enkeling op zich zelf aan en
leerde hem dat de zaligheid van zijn eigen ziel het enige is dat hij
steeds voor ogen moet hebben, en dat hij zich alleen door eigen
verdienste kan verwerven. Gelijk de vromen die in het klooster gingen,
alle banden van het familieleven doorsneden en alle burgerlike
verplichtingen van zich afwierpen, zo konden nu de ridders op de
kruistochten het als heilig en verdienstelik beschouwen zich van alle
maatschappelike plichten los te maken en hun lust tot doden op eigen
hand bot te vieren. Maar ongetwijfeld is ook een zuiver godsdienstige
geestvervoering een machtige hefboom geweest voor die beweging. En door
Franse en Provençaalse kruisliederen, gelijk door het lied van de
Duitsche kruisvaarder Ezzo, over „de wonderen van Kristus” klinkt er een
dwepend verlangen naar het graf van Kristus en het Hemelrijk, en velen
waren er die werkelik voelden—gelijk een der kroniekschrijvers van de
eerste kruistocht het uitdrukt—dat „de tijd nu gekomen was waar het
woord van Kristus op doelde: „Zo iemand achter mij wil komen, die neme
zijn kruis op en volge mij.”<ins class="corr" id="corr6" title="Niet in Bron.">”</ins></p>
<h2><a id="III"></a>III.</h2>
<p class="subh2">WERELDLIKE KULTUUR.</p>
<p>Naast de kristelik-sentimentele beweging was er ook een soort
wereldlike, humane kultuur die zich in de 11<sup>de</sup> eeuw aan de horizon
begon te vertonen en die niet zonder opvoedende kracht zou blijken. Het
werd al meer en meer duidelik, dat er ook buiten het Kristendom een
beschavingswereld te vinden was,—een beschaving van de manieren en
zeden, intellektueel zowel als aesteties—waar men zijn deel van krijgen
moest op poene van een barbaar te blijven. Geesteliken, die als kleine
jongens in de Latijnsche school het Latijn ingestampt was geworden door
middel van de klassieke schrijvers, konden midden in een scholastiese
discussie op eens een paar citaten uit Virgilius in de mond <span class="pagenum" title="22"></span><a id="p_22"></a>krijgen,
die hen plotseling vreemde rijken van schoonheid deed vermoeden, en in
uitverkoren kringen dier klerken begon men zich in die antieke
literatuur in te leven en zich te laten doortrekken van, al was het een
zwakke dosis, aesteties humanisme. En ridders die in Spanje geweest
waren en daar gastvrijheid genoten hadden bij de ongelovige muzelmannen,
of kooplieden die in Byzantium vertoefd hadden en een klein idee
gekregen hadden van wat de beschaving daar betekende, die kwamen naar
huis en vonden het leven lelik en vulgair, de zeden plomp en naief,
zelfs in de kastelen van de machtigste baronnen. In de bovenste lagen
der bevolking ontwaakten er toen vage voorstellingen van een hogere,
zuiver wereldlike kultuur—een kultuur, zelfs ongelovig en heidens—en
jeugdige verlangens om daar in door te dringen.</p>
<p>De antieke kultuur was ook nooit in de middeleeuwen geheel afgestorven;
hoe beter men kijkt, des te duideliker ziet men dat de samenhang
ongebroken is, zelfs in de donkerste eeuwen. Als taal der kerk was het
Latijn immers de basis van alle geestesleven der klerken. Het was het
hoofdvak op school, de taal van de godsdienst, in 't Latijn werd de
bijbel gelezen en alle kerkvaders, in 't Latijn disputeerden alle
scholastici en werden alle kronieken en traktaten geschreven. En voor
het onderwijs werden de heidense klassieken gebruikt, in elk geval in
proza-uittreksels en bloemlezingen uit de laatste perioden der oudheid;
in de kloosters werden de oude manuscripten bewaard en afgeschreven, en
al waren er ook strenge richtingen in de kerk die de lektuur van al die
heidense onzin verboden, er zaten toch overal monniken in hun scriptoria
en bisschoppen in de biblioteken der kathedralen die hun otium wijdden
aan de studie van Virgilius of Lucanus, Seneca of Cicero. Had niet
Augustinus zelf de kinderen de lektuur van Virgilius aangeraden „opdat
deze grote, beroemde en uitstekende dichter niet zo licht uit hun
herinnering zal verdwijnen?” En waren de geschriften der kerkvaders niet
gespekt met citaten uit deze heidenen? Ze konden b.v. niet van de goede
rover vertellen die van het kruis naar Kristus op ziet of het vers van
Virgilius liep hen in de pen over de gevangen Cassandra, die haar blik
omhoog hief: „de blik alleen, de magere handen bonden de boeien.”</p>
<p>Zo volkomen was feitelik de kristelike leer der kerkvaders en daarmede
die van de gehele middeleeuwen—b.v. die van de moraal der
mensenliefde—van het materiaal der antieken doortrokken, <span class="pagenum" title="23"></span><a id="p_23"></a>dat, wanneer
de klerken in 't geheim de geschriften der heidenen inkeken, ze elk
ogenblik weer de waarheid zouden ondervinden van de woorden der
kerkvaders dat het niet alleen de Joodse profeten geweest waren, maar
ook veel geesten van het heidendom, die het licht van het Evangelie
reeds te voren hadden zien gloren. Wanneer b.v. Cicero sprak van de
„<span xml:lang="la">caritas generis humani</span>” en de plicht in 't algemeen om zijn medemensen
te helpen. Wanneer Lucanus voorspelde dat de volkeren eens hunne wapenen
weg zouden werpen en elkander liefhebben. Of wanneer Seneca ontwikkelde
hoe wij allen ledematen van een lichaam zijn. En was het geschrift van
Ambrosius over de plichten niet slechts een bewerking met een licht
kristelik kleurtje van „<span xml:lang="la">De Officiis</span>” van Cicero—evenals men in het
begin van de 12<sup>de</sup> eeuw de Engelse abt Aelred van Riedval de „<span xml:lang="la">Lelius</span>”
van Cicero ten grond kon leggen aan zijn dialogen over „de geestelike
vriendschap”?</p>
<p>Overigens trekt die zelfde abt tegen zijn tijdgenoten onder de
geestelikheid te velde, die tegelijk met de Evangeliën de Bucolica
studeren, Horatius tegelijk met de Profeten en Tullius met Paulus. En in
de 11<sup>de</sup> en 12<sup>de</sup> eeuw had de sterke bloei der scholen—vooral in
West- en Zuid-Frankrijk zowel als Noord-Italië—ook daar vruchten gezet
die de ernstige kristenen wel moesten ergeren. Eén dier vruchten was de
vrije gedachte die overal, in Noord als in Zuid, tegen het juk van de
kerkelike autoriteit opstond, in de ketterijen van een Berengarius van
Tours, in de vrije opvattingen der ketters, in Roscelin en <span xml:lang="fr">Abélard</span> en de
ontluikende Parijse scholastiek. Van groter en direkter belang voor het
literaire leven waren toch voorlopig de geestelike kringen die hier en
daar opkwamen waar men zich niet afgaf met dogmatiese ketterijen, maar
con amore zich aan de profane studie der oudheid overgaf, en zo goed als
't kon, zich door de geest der oudheid liet doortrekken en ontwikkelen.
Het was vooral in de West-Franse provinciën in Touraine, Anjou en Maine,
dat de scholen bloeiden en dat de filosofiese vrije denkers en de
aestetiese humanisten onder de geestelikheid opkwamen.</p>
<p>Daar was Hildebert van Lavardin die eerst een school had te Le Mans, die
daar later bisschop werd en als aartsbisschop van Tours stierf. Hij nam
sterk deel aan de kerk-politiek van zijn tijd en hield zijn bisdom vrij
van de ketterse beweging, maar zoals men hem in zijn talrijke gedichten,
redevoeringen en brieven leert kennen, is hij toch eigelik een leerling
der oudheid. In zijn preken <span class="pagenum" title="24"></span><a id="p_24"></a>mengt hij voortdurend beelden en
uitdrukkingen van de klassieke dichters onder de bijbelse. In de brieven
die hij aan zijn biechtelingen schrijft, haalt hij dikwels zijn raad en
zijn troostgronden uit de filosofiese epistels van Seneca zonder van
kristelike argumenten gebruik te maken. Een massa wereldlike briefjes
vertonen elegante beleefdheidjes in de vorm van de antieke brievenstijl.
In hopen kleine latijnse gedichtjes proberen de poëten het met alle
mogelike antieke genres: gedichten in antitese-rijke taal, gewijd aan
Koningin Matilde van Engeland, grafverzen ter ere van een gravin van
Maine, verzen vol komplimentjes aan de literair-ontwikkelde gravin Adèle
van Blois, epigrammen en schuine erotiese versjes. Door Ovidius
geïnspireerd, dicht onze prelaat een klacht van Apollo over de dood van
Hyacinthus, pompeus bezingt hij de grootheid van het antieke Rome en
houdt volkomen onkristelike beschouwingen over het Rad der Fortuin. Maar
daar midden tussen in weer legenden en verzen, epigrammen over
kristelike dogmata, of een gedicht, vol woordspelingen over de
drieënigheid.—Wanneer zijn vorstelike of altans adellike biechtelingen
aanvechtingen krijgen om zich in 't klooster te begeven of op een
pelgrimage uit te trekken, verklaart de humanistiese bisschop dat men
alle overdrijvingen en opzienbarende boetedoeningen moet vermijden en
dat een graaf van Anjou werkelik gewichtiger plichten heeft dan als een
pelgrim de wereld rond te trekken. En wanneer zijn vorstelike vriendin,
de gravin van Blois op oudere leeftijd zich absoluut in het klooster wil
begeven, weet hij haar in elk geval in de moederschoot der Kerk over te
leveren met het meest elegante-hoffelike gedicht.</p>
<p>Een andere korrespondent van die gravin Adèle was de abt <span xml:lang="fr">Baudri de
Bourgueil</span>. Van zijn hand heeft men kleine epigrammen om onder een
portret te zetten of in een exemplaar van Ovidius, gelegenheidsgedichten
op een roos of een gebroken grift, groeten op rijm en uitnodigingen of
antwoorden daarop. Met een zekere Jonkvrouw Agnes en een non Emma voert
die abt een correspondentie in verzen, hij onderwerpt zijn gedichten aan
hun oordeel, en bromt op een vriendin van hun beiden, omdat zij niet aan
die poëtiese oefeningen mede wil doen. In een lang gedicht aan die
gravin Adèle schildert hij haar woning, zoals hij zich die in zijn
fantasie voorstelt en beschrijft o.a. de wandtapijten met voorstellingen
uit de Griekse mythologie en de Romeinse historie. In Latijnse
hexameters schrijft Paris minnebrieven aan Helena en richt Florus
brieven van troost tot Ovidius in diens ballingschap.</p>
<p><span class="pagenum" title="25"></span><a id="p_25"></a></p>
<p>Zulke <span xml:lang="fr">beaux-esprits</span> heeft de geestelikheid omstreeks 1100 zeker niet
weinige geteld en tussen het bisdom of een rijke abdij en het grafelike
hof in de buurt, heeft zich ongetwijfeld zeer dikwels een druk verkeer
ontwikkeld. De adellike dames stonden meestal zeer hoog in beschaving en
hadden veel meer geestelike belangen dan de ruwe baronnen, en
korrespondeerden druk met hun biechtvaders of met voorname nonnen in de
buurt. In dergelijke kringen trachtte men religieuse stichting met
literaire kultuur te verenigen. Men las de klassieken met elkander,
schreef brieven in den trant van Cicero, en legde zich op een wereldse
konversatietoon toe. De nonnen in het klooster <span xml:lang="fr">Ronceras</span> te <span xml:lang="fr">Angers</span>
schrijven nu en dan de zaakpapieren van het klooster in verzen en een
hunner kontrakten van overdracht begint aldus: „Kadmus, de wijze koning
van Thebe voerde volgens het bericht van Isidorus het gebruik van het
alfabet in Griekenland in, daar hij voorzag hoe noodzakelik dat in vele
gevallen zijn zou.” Bij sommige gelegenheden heeft men in die literaire
abdijen eigengemaakte komedies opgevoerd in de trant van Terentius en
Plautus, soms met een kristelik morele tendens, gelijk die welke een
voorname Saksiese non, Hroswitha in het klooster te Gandersheim schreef,
soms zeer wereldse Amphitryon-intriges en verleidingsgeschiedenissen,
gelijk die welke aan een der klerken van Blois worden toegeschreven. In
een klooster zette men de minnedichten van Horatius op muziek, later
werd die melodie gebruikt voor een kerkelike hymne.</p>
<p>Een zekere mate van schertsende lichtvaardigheid en sentimentele
liefde-uitingen ontwikkelden zich natuurlik dikwels bij de vrije omgang
der twee geslachten onder de mantel der religie. Het is algemeen bekend
hoe het <span xml:lang="fr">Abélard</span> en Heloïse ging. <span xml:lang="fr">Abélard</span> was de leraar en vogue bij de
Kathedraalschool van de Notre Dame te Parijs, van hoge geboorte, schoon
en elegant, met een innemende stem, literair ontwikkeld en muzikaal.
Plato en Boethius, Virgilius en Lucanus lagen even vaak op zijn lippen
als de woorden van de Schrift en zijn minnezangen vlogen op lichte
populaire melodieën over het gehele „<span xml:lang="fr">quartier Latin</span>” te Parijs. Die
waren op Heloïse gemaakt die bij haar oom woonde, een kanunnik bij wie
meester <span xml:lang="fr">Abélard</span> in de kost gekomen was, o.a. op voorwaarde dat hij diens
nichtje dageliks zou onderwijzen. Hun verstandhouding leidde tot de
treurige resultaten die men kent, maar van uit hun respektieve kloosters
bleven zij regelmatig met elkaar korresponderen;—brieven in een pedant
Latijn geschreven, half moraliserend, half retories-hartstochtelik, met
citaten uit Seneca <span class="pagenum" title="26"></span><a id="p_26"></a>en Paulus, Salomon en de „<span xml:lang="la">ars amandi</span>” door elkaar,
en met aangrijpende hartekreten te midden van opgeschroefde onnatuur...
Ook uit Beieren kent men uit de 11<sup>de</sup> en 12<sup>de</sup> eeuw Latijnse brieven
tussen geesteliken en nonnen of geleerde vrouwen gewisseld, met
sierlijke hofmakerijen en zoetsappige sentimentaliteit, in geestelike
bloementaal geschreven en met citaten uit Ovidius, maar die
langzamerhand van geestelike vriendschap eens biechtvaders overglijden
in de plompe eis van de man dat de vrouw „haar vertrouwen in daden zal
tonen”,—waar de vrouw met duidelike woorden voor bedankt.</p>
<p>Dat hele zalvend zoete sentimentaliseren tussen mannen en vrouwen, dat
zo in de briefwisseling der geesteliken met vrouwen te voorschijn
komt—veel dergelijks vonden wij ook in de brieven van Bernhard van
Clairvaux aan zijn hoge kliënten—is niet zonder invloed, gelijk wij
zien zullen, in ridderkringen en dat is ook het geval met de manieren en
de spraak van de man van de wereld, waar men zich in die literaire
conventikels op toelegde.</p>
<p>In een lagere sfeer—de wereld der arme „rondtrekkende scholieren”—had
de klassieke opvoeding een nog profanerender uitwerking. In kroegen en
herbergen deden deze rondzwervende, halfgeleerde <i>Bohémiens</i> hun
latijnse liederen horen, ter ere van Venus en Bacchus en ten spot van de
officieele kerk en de welgedane geestelikheid. Daar krijgt men
verheerliking van wijn en spel, gesprekken tussen die scholieren en hun
liefjes,—ondeugende minneliedjes, maar ook gezangen waarin liefde tot
het voorjaar en liefdedweperijen een heel schoon geheel vormen. De goden
der antieken worden aangeroepen: Paris en Helena en Aeneas en Dido zijn
de voorbeelden aller liefhebbende harten en reminiscenties aan Horatius,
Ovidius en Virgilius zijn overal in de liederen dezer <i>vagantes</i> te
horen. Niettegenstaande de geestelike tucht van het Kristendom, waaraan
ze in hun school onderworpen waren geweest, waagden deze klerken het,
zich over het voorjaar te verheugen en de schoonheid der vrouw te
prijzen, de lusten der zinnen te bezingen en de verschrikkelikheden van
de kerk, en die met alle satyren der antieken te kastijden, gelijk niet
lang daarna de troubadours het in de volkstaal zouden doen.</p>
<hr class="tb" />
<p>Als erfgenaam van de antieke kultuur gold in de middeleeuwen het
Oost-Romeinse rijk. Terwijl de klassieken in West-Europa slechts zo nu
en dan eens bestudeerd werden, 't zij dan zonder medeweten van de kerk
of wel door haar beschermd, zaten de <span class="pagenum" title="27"></span><a id="p_27"></a>overleveringen der oudheid daar
ginds in Byzantium nog steeds officieel op de troon. Daar heersten nog
de opvolgers van de Romeinse imperatoren die zich nog Caesar noemden en
Augustus,—de taal van Aristoteles en ook van Cicero leefde nog op de
lippen der beschaafden, de gehele Staatsmachinerie was die van het
Romeinse keizerrijk en wat de klederdracht betreft, zowel als in alle
gewoonten en vormen des levens waren de klassieke tradities merkbaar. De
keizerlike biblioteek stelde al de schatten der oude literatuur ter
beschikking van een talrijke staf van professoren die op de kateders der
Universiteit filosofie doceerden en filologie en de rechtsgeleerdheid en
de werken der oudheid werden afgeschreven, uitgegeven, bestudeerd en
bekommentarieerd; in enorme verzamelwerken zowel als in praktiese
compendia werd de quintessens van de gedachtenwereld der antieken
neergelegd en onverflauwd trachtten de strijders in rhetorica,
geschiedschrijving en dichtkunst, op de glorierijke banen der Griekse en
Latijnse literatuur voort te schrijden. Onafhankelik van de
geestelikheid vond men daar—in tegenstelling met
West-Europa—voortdurend een zeer uitgebreide laag van zuivere
wereldlike beschaving, waartoe het gros van de ambtenaarswereld hoorde
en het hof; vele prinsen en prinsessen van het keizerlike huis waren
werkzaam op het gebied van de literatuur.</p>
<p>Met eerbied zagen de jonge halfbarbaarse volkeren van Europa naar dat
oude keizerrijk in het Oosten op. Er waren altijd door talrijke
verbindingen, en de macht en het aanzien van Byzantium waren over heel
Europa groot. Over Zuid-Italië en de Noord-Italiaanse steden ging er een
voortdurende stroom van handelswaren van de Bosporus naar West-Europa;
over en weer zond men gezantschappen, Griekse prinsessen trouwden in de
West-Europese vorstenhuizen en uit West- en Noord-Europa trok menigeen
daar als koopman heen of om in de keizerlike lijfgarde dienst te nemen;
velen werden ook als slaven naar 't Oosten verkocht. Het waren machtige,
bonte indrukken van een alles overtreffende beschaving, die de
westerlingen op die wijze ontving. Veel van de Byzantijnse bouwkunst en
dekoratie ging op de Romaanse kerken over en de Byzantijnse mozaïek, de
geweven tapijten, het Byzantijnse email en ivoor, verblindden niet
alleen door het kostbare materiaal of de schitterende kleuren, maar
werden ook gevoeld als de openbaring van een fijnere, hogere kultuur van
schoonheid. Men denke b.v. aan al die kleine ivoren beeldjes die van de
werkplaatsen in Konstantinopel over Europa verspreid werden: <span class="pagenum" title="28"></span><a id="p_28"></a>deksels en
banden voor de evangelies, kleine wassen schrijf-tafels, kistjes voor
juweelen of toilet-benoodigheden, allemaal uitgesneden met figuren in
ornamentale omlijsting. Er was een stijlgevoel in die kleine
kunstwerken, een fijnheid en een scherpte van lijn en omtrek, een
eenvoudige rytmiek in die eenheid van lijnen, die direkt van de oudheid
stamde en die de blik dier barbaren met een gevoel van godsvrucht gevuld
moet hebben. Daar stond de aartsengel Gabriël met zijn kruis-staf en met
zijn lange vleugels recht naar beneden, of de maagd Maria in haar
vrouwenkleed gehuld, met voorover gebogen hoofd en de hand als tot een
klacht opgeheven,—slanke tengere figuren in stijf-ceremonieele maar
toch gracieus elegante houding, de gehele lichaamshouding als gedragen
door een stille innerlike muziek en met een hoogheid en een fijnheid
over zich, als hoorden zij tot een oud vorstengeslacht en als hadden zij
zich aldoor in die verstijfde vormen van het hofleven bewogen. Die dunne
zijden kleeren met het fijne spel der plooien en de geborduurde randen
vergrootten nog de indruk van voornaamheid. Ogen, die gewoon waren een
gespierde baronnenfiguur of een gezette adellike jonkvrouw als typen van
alle schoonheid te beschouwen, gingen hier nu voor een fijner,
geesteliker lichaamsideaal open en voor een manier om zich voor te doen
en het uiterlik van uit zijn innerlik te beheersen, waar ze te voren
geen idee van gehad hadden.</p>
<p>Pelgrims en handelslieden die uit Byzantium kwamen, hadden nog veel meer
te vertellen over de schoonheid van het leven en de elegance die er in
de huizen der rijken aan de Bosporus gevonden werden. Binnenplaatsen met
fonteinen, muren van marmer en mozaïek-vloeren, meubelen van ebbenhout
en ivoor, zijden kleden en Oosterse tapijten, tafelserviezen en kostbare
metalen. Dan die fraaie kleederdrachten en de fijne manieren. Naast de
dikbuikige, onbeholpen Franken, schijnen de gracieuse Grieken in hun
nauwsluitende lichte zijden gewaden vlug en behendig als gymnasten,
zoals een Franse kroniekschrijver zich uitdrukt. Met bewondering kijken
de Franken naar de beleefde en ceremoniele manieren van hun
gastheren, met enig wantrouwen horen zij hun vleiende
beleefdheidsformules aan; „indien de elegantie van houding en beweging,
de vriendelikheid van de blik en de lieve woorden,” zegt die zelfde
kroniekschrijver, „altijd onthulde wat het harte dacht, dan zou men aan
de hartelikste gevoelens dier Grieken niet kunnen twijfelen.” Vergeefs
proberen de Franse gezanten gelijk de Weringen, de Scandinaven in dienst
van de <span class="pagenum" title="29"></span><a id="p_29"></a>Griekse keizer, zich onverschillig voor al die pracht en praal
voor te doen, die er aan het keizerlike hof ten toon gesteld werd om hen
te verblinden,—hele theatrale opvoeringen die de ceremoniemeesters bij
de audiënties der keizers arrangeerden om de Barbaren te imponeren. De
beschrijvingen van West-Europeërs van de tuinen en het hippodroom, van
de troonzaal, de optochten die ze daar te zien kregen, tonen duidelik
aan hoe zeer ze daarvan onder de indruk waren, de Griekse historici
beweerden dat de Barbaren als die aan het hof kwamen, meenden dat ze in
het Paradijs waren. En vervolgens die ganse ingewikkelde hofstoet, de
Rangorde! Titels, privileges die de oorzaak waren van eeuwige afgunst en
voortdurende intriges. De hoofd-kamerheer met zijn staf van kamerheren,
de meester van de garderobe, de <span xml:lang="la">protostator</span> die de strijder op zijn
paard helpt, de <span xml:lang="fr">Proto à secretis</span> of de eerste secretaris, de
<span xml:lang="la">silentiarii</span>—zij die 't stilzwijgen opleggen—de <span xml:lang="la">referendarii</span> die
smeekschriften in ontvangst nemen,—tot aan de <span xml:lang="la">Sebastokrator</span> en de
<span xml:lang="la">Pan-hypersebastos</span>. Elke rangklasse met zijn titulatuur: <span xml:lang="la">Nobilissimi,
spectabiles, clarissimi</span>; elk met zijn uitsluitende rechten; zij die op
groene laarzen mogen lopen, (de keizer alleen mag rode laarzen dragen),
zij die met groene inkt mogen schrijven, (de keizer alleen en zijn
voogden mogen met rode inkt schrijven). Voor de Franse baronnen die uit
hun gewone patriarchale burcht-leven kwamen, was dat de openbaring ener
verfijning en aristocratisering van het maatschappelik leven die zij wel
moesten trachten na te bootsen.</p>
<hr class="tb" />
<p>Nog op een derde wijze kwamen de baronnen in aanraking met een vreemde
kultuur, waar tegenover zij zich niet anders dan als arme duivels en
naïeve barbaren konden voelen. Ginds in de steden van Spanje kwamen de
bewoners van Zuid-Frankrijk geregeld in vrede en vriendschap met de
Arabieren samen, te Palermo woonden de Franse Noormannen om zo te zeggen
vlak naast hen en koning Roger had vele Muzelmannen aan zijn hof en in
't verre Syrië profiteerden pelgrims of handelslieden dikwels van de
gastvrijheid der ongelovigen. En zelfs bij een vluchtig bezoek moet die
vreemdsoortige schoonheid en rijkdom, de fijne omgangsvormen en de
atmosfeer van Oosterse genotzucht en een rijk Arabies milieu, op een
Fransman van de 11<sup>de</sup> eeuw als een sprookje en een droom gewerkt
hebben.</p>
<p>Over een met marmer geplaveide binnenplaats waar de waterstralen uit
leeuwen-bekken in marmeren vazen plassen, wordt <span class="pagenum" title="30"></span><a id="p_30"></a>hij—te Sevilla,
Palermo of Damascus—in vertrekken binnengeleid met muren van wit
pleisterwerk en met zolderingen van verguld mozaïek. Op de grond golven
dikke tapijten, voor de deur en de ramen hangen zware zijden gordijnen
met opgenaaide gouden arabesken; op consoles staan overal lakwerk en
Chinese vazen; aan de zoldering hangen lampen. Langs de muren staan
divans en ligbanken, in wierookvaten brandt aloe en sandelhout. Naar
binnen komen die vertrekken uit op een zuilengang om een tuin met
zeldzame planten en vruchten. Onze Frank weet niet of hij wel op de
tapijten durft treden en zich op de divan zetten... hij voelt zich als
dronken door de geur en verblind door het goud en de kleuren.</p>
<p>Hier wordt hij door zijn gastheer ontvangen. Die is in een lange,
safraangele zijden kaftan gekleed met een violetten sjerp, en op het
hoofd een tulband met een witte sluier er over heen, een teken dat hij
tot de stand der geleerden hoort. Vol welriekende olieën zit hij sorbet
te slurpen door een lang strootje, terwijl hij schaak speelt met zijn
lievelingsslaaf. Maar nu staat hij dadelik op en gaat zijn gast te
gemoet—hoe ver, dat is nauwkeurig bepaald in overeenstemming met diens
stand—heet hem in Allah's naam welkom en wijst hem de ereplaats aan in
het hoekje van de divan terwijl de slaaf op een wenk van de meester de
gast sorbet brengt. Met een „God schenke U een lang leven” begint de
gastheer zich met hem te onderhouden: in bloemrijke woorden en
beeldspraak prijst hij de dapperheid der Franse ridders en hult zijn
komplimenten in sierlike woord-boeketten, met lichte gratie leidt hij
het gesprek op allerlei onderwerpen, en het wordt voortdurend met
woordspelingen en treffende uitdrukkingen gekruid. Wat voelt onze Frank
zich plomp en onhandig bij al die ceremoniële beminnelikheid en al die
schitterende, bloeiende konversatie-kunst!</p>
<p>Nu wordt er een gedekte tafel binnengebracht met eten en drinken. Eerst
wast men zijn handen, de handen worden geparfumeerd door ze over een
wierookvat te houden en voor men begint te eten zegt de gastheer: „In
Allah's naam!” Ook de gerechten en het servies wekken de bewondering van
de Kristen op. De dadelwijn wordt in een bokaal van onyx geschonken en
de kippenpastei opgediend op Chinees porcelein. En nieuw is het ook voor
hem dat de gastheer na de maaltijd hem een „Wel moge 't u bekomen”
toeroept.</p>
<p>Zulke indrukken werden dieper en kompleter wanneer men <span class="pagenum" title="31"></span><a id="p_31"></a>gedurig met hen
omging b.v. in Andalusië. Wel lag er dikwijls een grote mate van
berekening aan ten grondslag en werd er heel wat Oosterse wreedheid
onder dat alles verborgen, maar de façade, wat de vreemdeling zag, was
schitterend en nam ieder voor zich in. Reeds in de oorlog verblindden de
Saracenen hun tegenstanders door hun elegante vormen en houding; in
prachtige wapenrustingen op volbloed paarden en waar de gelegenheid het
medebracht, met een ridderlikheid tegenover de vijand die iets van
kokette galanterie over zich kon krijgen,—b.v. wanneer zij in de slag
met de vijandelikheden ophielden, bij de val van de kristelike
bevelhebber, of wanneer zij bij een overwinning alle oude mannen
spaarden en alle vrouwen en kinderen. Bij de dagelikse omgang in
vredestijd konden duizende kleine trekjes van grote delikatesse en
fijngevoeligheid de Franken de hoger ontwikkelde kultuur der Saracenen
tonen: de hoffelikheid b.v. waarmede hij een geschenk aannam, zelfs als
hij er niet op gesteld was, de delikatesse waarmede hij die beleefdheid
wist te vergelden of de schuchterheid waarmede hij zich ontzien zou de
dienstwilligheid van een vriend te misbruiken. Dat waren allen
raffinementen waar de Franse baronnen nog niet zeer bekend mee waren.
Aan alle kleine vorstelike hoven zagen ze bovendien schitterende
ridderspelen en de atmosfeer van het hof was vol van feesten, muziek en
gezang. Het volk dat zo zeer op muziek gesteld was, bezat instrumenten
die heel wat hoger stonden dan in Europa en hun melodieuse taal werd
door hoog en laag tot verzen gesmeed en ontwikkeld. Allen schreven
verzen, de boer achter de ploeg, de vrouwen in de Harem, op muren en om
zuilen maakten versregels het hoofdsieraad uit. Van hof tot hof trokken
de zangers rond en zongen hun gedichten op muziek. Het waren
hyperboliese lofzangen over de vorsten: „Uw grootmoedigheid, o Heer,
beschaamt der wolken vochtigheid... Uwe paarden, Heer! vliegen vlugger
dan de bliksemschicht en de sterre vermoeit zich in haar pogingen om die
bij te houden!” Of het waren gedichten van lof en hulde voor de
vrouwen—de gesluierde Andalusiese schonen, van wier heerlikheid men
slechts in de Moskee of achter een betralied raam een idee krijgen kon,
en wier afgezonderd leven en wier verhoogde vrouwelikheid een
eigenaardige romantiese kleur aan de liefde bijzette. „Afgunstig wordt
de wijn rood bij de blos op uwe lippen, de volle maan verbergt zich
wanneer uw aangezicht zich vertoont, uw haar is gelijk donker
myrthenloof, uw oog is smachtend als van de narcis, <span class="pagenum" title="32"></span><a id="p_32"></a>de gang van de
gazelle is niet zo licht als de uwe. Ik ben dronken, niet van wijn, maar
van verlangen en ontberen; met een tranenvolle blik roep ik uw naam aan,
gelijk een monnik zijn heiligenbeeld!”—aldus klonken de liederen der
Andalusiese troubadours, door de mandoline begeleid.</p>
<p>Bij een Arabies kroniekschrijver kan men een merkwaardige schets van een
graaf uit Zuid-Frankrijk vinden, die zich in de woning van de Saraceense
gouverneur had ingericht toen de stad door de Spanjaarden op de
Muzelmannen veroverd was geworden. Die had de kleederdrachten van de
vorige eigenaars aan, en diens harem overgenomen en leefde nu geheel op
zijn Oosters. Een Joodse koopman die hem kwam bezoeken, vertelt hoe de
graaf op zijn divan liggende en het Arabies vreselik radbrakende, een
der jonge vrouwen riep en haar beval voor hem bij de luit te zingen;
terwijl de tranen langs haar wangen stroomden, stemde zij haar
instrument en zong zij haar liederen, die noch de gast noch de gastheer
verstond, terwijl toch de laatste al drinkend met groot animo
applaudiseerde.</p>
<p>De begeerte naar de schatkamers der Saracenen en de tuinen van Armida
hebben er het hunne toe bijgedragen om de baronnen aan de kruistochten
te doen deelnemen, zo wel als al de fantastiese verhalen over de
heerlikheden van Byzantium en het verlangen naar de landen der ouden om
de Middellandse Zee. En de kruistochten openden pas de vreemde
kultuurwerelden voorgoed,—zetten de deuren van West-Europa pas
wagenwijd open voor 't Oosten en Arabië, Byzantium en de Griekse
kultuur, en langs die weg ook voor buitengewoon veel van de klassieke
kultuur. De invloed van deze vreemde beschavingen is, tegelijk met eigen
innerlike ontwikkeling van het Ridderwezen en de kristelike sentimentele
stromingen der 11<sup>de</sup> en 12<sup>de</sup> eeuw, wat het ontstaan der
Ridderromantiek verklaart en mogelik maakt.</p>
<h2><a id="IV"></a>IV.</h2>
<p class="subh2">HOFKULTUUR.</p>
<p>Het leven der edelen concentreert zich, zoals wij zagen, in de 12<sup>de</sup>
en 13<sup>de</sup> eeuw op de kastelen der rijke graven en hertogen; de kleinere
adel, in elk geval de zoons, komen van de verspreid liggende sloten der
baronnen meer en meer naar de residenties <span class="pagenum" title="33"></span><a id="p_33"></a>der Leenheren. Hier
ontwikkelt zich een sosiaal samenleven en een daaraan beantwoordende
kultuur.</p>
<p>Het zijn eerst en vooral nog maar vestingen, deze vorstelike
kastelen—Narbonnes van de graven van Toulouse, de burchten van de
hertogen van Champagne in Provence, die van de graven <ins class="corr" id="corr7" title="Bron: vau">van</ins>
Guines in Ardres of de Wartburg van de landgraven van Thuringen, het
slot der Wellen te Dankwarderode—akelig somber zijn ze om aan te zien
en moeilik toegankelik, en ook van binnen beantwoorden zij met hun
kleine binnenplaatsen en nauwe wenteltrappen en vele kleine vertrekken
slechts weinig aan de moderne opvatting van wat zulk een slot moet zijn.
En toch—vergeleken met de kleine kastelen der baronnen—is er alles
heel wat groter, en vindt men er meer rijkdom en groter veiligheid en
reeds hebben allerlei vreemde kultuurinvloeden een zekere luxe—soms er
nog zeer bovenop—verspreid over de nog altijd vrij primitieve
toestanden.</p>
<p>Er is meer plaats binnen de wallen, en de veiligheid is ook groter omdat
de vestingwerken, vroeger dikwels van hout, nu altijd van steen zijn en
nu meer als zelfstandige uitbouwen met soliede verdedigingswerken
gemaakt zijn, gelijk ze dat op de eerste kruistocht bij de Arabiese
vestingen, om Jeruzalem en Antiochië, gezien hadden. En zo krijgt men nu
een gelegenheid om rondom de eigelike burcht tuinen aan te leggen—met
rozen en lelies, rozemarijn en heliotroop, met genezende kruiden voor de
huisapotheek en met alle soorten van vruchtbomen, zelfs met een
paviljoen waar de Landheer zich 's zomers ophoudt. Van de geheel vrij in
't midden staande, bijna onneembare toren (donjon, bergfried), waar men
hoogst bekrompen woonde, is de woning nu gebracht naar een zelfstandig
langwerpig stenen gebouw, dat de van de Romeinse Keizertijd stammende
naam van „paleis” draagt. Vrije stenen trappen voeren naar de belétage
op en langs de façade daarvan, een open korridor, een „<span xml:lang="la">loggia</span>” of
„<span xml:lang="la">laube</span>”, op de open trap zowel als op die <span xml:lang="la">loggia</span> houdt men zich dikwels
bij goed weer op. De grote zaal zowel als de kleine kamers hebben nu ook
veel meer vensters zodat er ook beter licht en lucht in komt,—door het
naar buiten schuiven van de vestingwerken is nu ook het gevaar voor het
vijandelik geschut geweken,—al meer en meer bouwt men de vensters nu in
Romaanse stijl, rhytmies gegroepeerd,—twee of drie te samen bij elkaar
gehouden en omgeven door arkaden en boogfriezen. Bij wijze van bizondere
luxe ziet men in navolging van de kerkbouw, hier en daar glazen ruiten.</p>
<p><span class="pagenum" title="34"></span><a id="p_34"></a></p>
<p>Gezelliger en gemakkeliker voor een verblijf zijn ook de verschillende
vertrekken geworden. De haardsteden zijn nu niet meer geheel open maar
van een schoorsteen voorzien. Naast de ouderwetse vaste muurbanken in de
ridderzaal, duiken er langzamerhand andere meubels op: veldstoelen en
taboeretten, kleine kleedjes en kussens die op de grond liggen om op te
zitten; ook vindt men een soort ligbank met matrassen er in, die 's
nachts als bed gebruikt wordt, maar waarop overdag de gast uitgenodigd
wordt naast de gastheer of gastvrouw plaats te nemen. Veel van deze
gemakken komen zeker uit het Oosten; een woord als „matras” is Arabies
van oorsprong, een „tapijt” stamt uit Byzantium. De verlichting is ook
al heel wat meer ontwikkeld dan in de tijd van de pikfakkels of een
enkel licht hier en daar; ook alweer onder invloed van de Kerk ziet men
overal kandelaars die aan de muur vastgemaakt zijn en kronen aan de
zoldering. In de vertrekken, altans in de grote zaal, vindt men nu
allerlei ornamenten, en schone kleuren. In plaats van een open dakstoel
krijgt men beschoten zolderingen of zelfs gewelven als in de Romaanse
kerken. De gepleisterde muren en zolderingen worden met levendige
kleuren versierd: een blauwe grond met gouden sterren of overal bloemen
en gestileerde takken en vogels—meestal geel en roodbruin op witte
grond—of afbeeldingen van bijbelse of historiese tafrelen of uit een
roman; op deze wijze waren ook vroeger de paleizen van een Theoderik of
Karel de Grote met historiese muurschilderingen naar de overlevering der
antieken versierd geweest. Veel nieuwe kleurstoffen worden nu uit het
Oosten bekend (indigo-blauw, damast-rood en safraan-geel) nieuwe
kleurnamen worden uit het Arabies ontleend (karmozijn, oranje, azuur);
zelfs de ornamenten hebben hun naam en dikwels de motieven van de
moskeeën en de huizen der Arabieren (arabesken). Bij feestelike
gelegenheden worden de muren nog bizonder, spesiaal met geborduurd
linnen bedekt—soms een hele beeldenreeks als bij het enorme tapijt van
Bayeux, waar de gehele slag bij <span xml:lang="en">Hastings</span> in geborduurd is,—of met
tapijten die eerst uit Syrië en Perzië kwamen—waar dan fantasties
gestileerde Oosterse planten en dieren in geweven waren—en die later in
Vlaanderen gemaakt werden. Ook de vloer werd in stenen vakken ingedeeld
als de ruiten van een schaakbord of met ornamenten; bij feesten werden
daar levende bloemen over gestrooid.</p>
<p>De edelen zelf begonnen het lichaam beter dan vroeger te verzorgen, om
welke reden de moralisten van de tijd hen verwekelikt<span class="pagenum" title="35"></span><a id="p_35"></a> en verwijfd
noemen. Uit de termen van Byzantium en de badgelegenheden van de
Mohamedanen komen de warme baden en dampbaden overal in West-Europa in
zwang; het baden is blijkbaar niet alleen een noodzaak geweest—vooral
groot in een tijd dat er geen linnen gedragen werd en men het lichaam zo
buitengewoon sterk inspande—maar moet ook als een wellustig genot
beschouwd zijn geworden, waar velen een overdadig gebruik van maakten.
De kerk stond dan ook nooit goed gezind tegenover die nieuwe manier om
aan de zinnen toe te geven. Ook het haar en de huid begon men te
verzorgen. Uit Byzantium kreeg men fijn gesneden ivoren kammen en
weelderige spiegeltjes met deksels van ivoor, uit het Oosten welriekende
oliën: rozenolie, amber en balsem. Het haar werd gevlochten en met
krulijzers gekroesd, zo wel bij mannen als bij vrouwen; de vrouwen
wisten het haar te verven zo wel als vals haar te gebruiken, en
verstonden de kunst om zich te blanketten en dikwels droegen ze
sluiers—op de wijze der Oosterlingen. Vooral waren het juist de stoffen
uit het Oosten en het Oosterse voorbeeld in het algemeen, die een
ongehoorde lukse van kleeren en versierselen in zwang brachten en dat
niettegenstaande alle gepreek van de familievaders en van de Kerk. Over
de handelscentra van Italië stroomde dat alles Europa binnen—zijde uit
Tyrus, Arabië en van de „Hindoe koesj”, „de Indiese Kaukasus”, satijn en
fluweel van Alexandrië, damast van Damascus, „baldakijn” van Bagdad,
mouseline van de stad Musul aan de Tigris, „Sindu-wol” uit Indië. Van de
kledij der Byzantijnen, zo als men die, in mozaiek gereproduceerd, in
ivoor uitgesneden kon vinden en van de burnu's en de kaftans der
Arabieren kwam de nieuwe mode in de klederdrachten: de korte kiel van de
mannen en hun mantel gaan nu tot aan de enkels; ook de vrouwen dragen
lange gewaden van lichte, fijne stoffen met wijde mouwen en een sleep.
In de „visioenen” van een monnik uit die tijden lijdt keizerin
Theophano, een Griekse prinses, alle pijnen der hel, omdat zij de
weelderige Byzantijnse modes in de vrouwelike klederdracht naar
Duitsland en Frankrijk overgebracht heeft. De namen van klederen, als
b.v. „<span xml:lang="fr">Jupe</span>” en „<span xml:lang="fr">hoqueton</span>” zijn Arabies. Maar die kleeren van de ridders
en hun vrouwen zijn heel wat bonter geweest dan die van hun voorbeelden;
met een naïeve opvatting van kleuren hebben ze de meest schreeuwende
daarvan te samen gebracht; het is niet zeldzaam dat men een dame hoort
prijzen omdat haar kleeren aan een papegaai doen denken, en de
„mi-parti” klederdrachten der mannen en het dragen<span class="pagenum" title="36"></span><a id="p_36"></a> van bellen er op,
zijn zeker Europese uitvindingen. Borduursels in en op de stof, gespen
en spelden, ringen en kettingen voltooiden de feestkleedij. Een bedorven
jeugd—zo klaagt een kroniekschrijver—is meer en meer verwijfd
geworden; ze dragen lang, sierlik gekapt haar, ze werpen stof op door
hun lange mantels en bemoeiliken zich alle handbewegingen door hun
lange, wijde mouwen; ze dragen lange baarden, als van de bok, (dat komt
ook uit het Oosten) en lopen met een kaproen op het hoofd en lange
puntschoenen.</p>
<p>Ook de maaltijden worden meer en meer uitgebreid en fijner. Uit het
Oosten krijgen ze pasteien en taarten, peper, muskaat, meloenen en
sinaasappelen, hete wijnen—van Cyprus en Malvezij—en ook limonaden. En
het eten werd ook al wat schoner en netter opgediend. Wel is waar nog
altijd alles in één pot, en worden de vingers als vorken gebruikt en
hebben elke twee personen samen maar één bord en één beker, maar er
wordt toch iets meer dan vroeger acht geslagen op wat de reinheid en de
schoonheid eisten. Byzantium en de Arabieren waren steeds de
voorbeelden; het gouden of zilveren servies voor de vorstelike
feest-maaltijden was meestal Grieks werk; er zijn drinkbekers bewaard
gebleven van émail en in goud gevat kristal en door de Byzantijnse
kunstenaar met Grieks mytologiese voorstellingen versierd. Woorden als
„<span xml:lang="fr">tasse</span>” en „<span xml:lang="fr">karaf</span>” zijn Arabies. Voor de maaltijd de handen te wassen
was iets wat men bij een bezoek in het eerste het beste Saraceense huis
kon leren, een wasbekken, dat nog uit een der ridderkastelen stamt,
noemt zich dan ook „vervaardigd door Mohammed, de zoon van Abzeny”, maar
die gewoonte kan ook uit de Kerk overgenomen zijn, waar de priester van
ouds de handen wies, vóór hij bij de mis de Heilige Voorwerpen aanraakte
en uit de altaar-kelk dronk,—het zijn dan ook kerkelike Aquamanilen (de
schaal, in de vorm van draken en leeuwen, waarin de priester zijn handen
wast) die zich later tot wereldlike kannen voor het wassen der handen
ontwikkelden.</p>
<p>En wat tafelmanieren aangaat, krijgen de edellieden nu een opvoeding
waar men zich te voren geen idee van gevormd had. Geesteliken die als
huiskapellanen of als opvoeders voor de zonen der adelliken aan de hoven
vertoefden, trachten de jongelui iets van de tucht en fatsoenlike
manieren aan de maaltijden bij te brengen, die volgens de oude
reglementen in de refectoria der kloosters in gebruik waren. Uit de
Talmud en van de Arabieren uit Spanje had de gekerstende Spaanse Jood
Petrus Alphonsus<span class="pagenum" title="37"></span><a id="p_37"></a> dergelike regels voor tafelmanieren opgesteld in zijn
„<span xml:lang="la">Disciplina Clericalis</span>”, geliefkoosde lectuur in de 12<sup>de</sup> en 13<sup>de</sup>
eeuw. En kon men niet bij Ovidius lezen dat men niet schrokken moest,
maar het eten netjes met de hand naar de mond moest brengen en zijn
gezicht niet mocht volsmeren? Indien Helena schrokkerig gegeten had en
zich bemorst had, dan zou Paris niets met haar te maken hebben willen
hebben. Of was er in de wijsheid van Jezus Sirach niet eigelik een heel
Leerboek voor tafelmanieren in den dop te vinden,—dat men niet met een
„hemel, wat een hoop eten!” er het eerst bij moest trachten te komen,
dat men zijn maag niet mocht overladen, en indien men daar toch door de
tafelgenoten toe mocht zijn verleid, dat men zich dan onopgemerkt even
van tafel moest verwijderen om het „overvloedige” kwijt te raken? Al
dergelijke nuttige voorschriften leerden de Ridders en hunne dames, dat
men geen grote brokken in de mond mocht nemen, niet met eten in de mond
mocht spreken, niet met de hand in de algemene schotel mocht roeren of
er afgekloven benen weer in leggen, zorgen dat er geen vetrandje aan de
beker achterbleef waaruit men gedronken had en de buurman nu weer uit
drinken moest, en ook de mond niet mocht afvegen met het
tafellaken—laat staan natuurlik er zijn neus in snuiten.</p>
<p>In het algemeen is het de gehele dagelikse omgang die nu het voorwerp
van een cultivering en regulering wordt van het oogpunt van reinheid
uit, van het algemeen gemak en van de schoonheid. Het is het samenleven
der hogere kringen dat uit zich zelf, hier als overal, de manieren der
mensen verfijnt en polijst. De hoven worden nu een school der
beleefdheid, waarin de grote Heren van buiten wat worden gevijld en
geschaafd. Maar evenals de nieuwe lukse en de verfijning van de
uiterlike levensvormen dikwels slechts iets geweest zijn dat er buiten
op zat,—het rijke zijden dek verborg soms een bed van stroo, en in
plaats van de geraffineerde feestgerechten kwam er gewoonlik slechts
spek en worst op tafel—zo blijkt het maar al te dikwels dat al die
regels over de vormen van het hof niet natuurlik ontstaan zijn, en als
gewoonte tot ontwikkeling gekomen, maar dat die er van buiten af kant en
klaar in gebracht zijn en, als nieuwe kunstmatige modevoorschriften, van
buiten geleerd. In de 11<sup>de</sup>, 12<sup>de</sup> en 13<sup>de</sup> eeuw ontstaat er een
hele literatuur door klerken, die aan het hof leven, geschreven, eerst
in 't Latijn, later in Franse en Duitse verzen en die ten doel heeft
regelen voor de goede manieren en de goede toon op te stellen voor alle<span class="pagenum" title="38"></span><a id="p_38"></a>
mogelike levensomstandigheden. De enige leermeester tot wien men zich
wendt is de oudheid. Bij Ovidius, bij Cicero en bij Seneca en in de
verschillende verzamelingen van spreuken die in de middeleeuwen onder de
naam gaan van Publius Syrus, Cato en Seneca, vindt men regels over hoe
men zijn tanden en nagels schoon kan houden, hoe men niet te luid of te
veel moet spreken, hoe men niet te hard of te veel mag lachen en
dergelijke dingen meer die allen onder het „decorum” te rangschikken
zijn. Maar in het bizonder had de Kerk langzamerhand als een schakel in
de kristelike moraal een verfijnde opvoedingsleer ontwikkeld. In een
Grieksch geschrift van Clemens van Alexandrië (ongeveer 200 n. C), de
„Paedagoog”, vindt men een massa zulke voorschriften: men mag zijn neus
niet snuiten, of niet niezen met al te veel lawaai, bij het drinken het
hoofd niet te veel naar achteren werpen, enz. En dit alles—leert die
Kerkvader—zijn geen bagatellen, want „wij moeten altijd leven alsof wij
in de tegenwoordigheid van God leefden.” Dat was het juist wat de
heilige kluizenaars deden. Daden van kristelike ootmoed en liefde waren
voor hen niet iets wat alleen de grote handelingen betrof; die moesten
integendeel het dagelikse leven tot in de kleinste kleinigheden
doordringen, alles zou bij het opmaken van de rekening meetellen. Liefde
wordt in de dagelikse omgang tot een meest delikaat in acht nemen van
vormen en respekt, ootmoed tot de meest geraffineerde bescheidenheid.
Wanneer de heilige Paulus bij de heilige Antonius op bezoek is, trachten
zij elkaar in damesachtig-fraaie beleefdheidjes te overtreffen en
parlementeren er een langen tijd over wie het eerst van het brood zal
nemen, enz. Later heeft het kloosterleven een heel sisteem van de
regelen der etikette bij de dagelikse omgang ontwikkeld—de regel van de
H. Benedictus bevat een massa van dergelike voorschriften—hoe de
monniken elkander of hun Abt zullen moeten begroeten of toespreken en er
bestaan strenge straffen voor wie onder het zingen der psalmen hoest of
wie bij het drinken met zijn tanden tegen de altaarkelk stoot, enz. Wij
hebben uit het jaar 1000 ongeveer, verschillende leefregels voor jonge
geesteliken en nonnen, door geesteliken geschreven. Zo is er b.v. één,
waarin Bernhard van Clairvaux de jonge man inprent hoe hij zich gedragen
moet, spreken, de mensen moet aankijken, enz. Zulke leraars zijn het die
de klerken naar de adel op de kastelen sturen voor hun zoons. En het
doet werkelik goed te zien welke drang naar goede manieren de ridders nu
tot de leerlingen van klerken en Joden maakt, van de Muzelmannen<span class="pagenum" title="39"></span><a id="p_39"></a> en de
oude klassieken,—en de energie die ze er aan besteden om zich die
lessen ten nutte te maken. Zo leren ze b.v. om altijd te kloppen als ze
een kamer binnen willen. „U” te zeggen tot hun gelijken en de hogeren in
rang. „Heer”, „Vrouw” en „Jonkvrouw” te zeggen—men zegt dat de
meervoudsvorm „U” reeds in de tijd van Caesar in gebruik kwam als men
iemand aansprak,—bij het binnentreden iemand met een „God zegene U” te
begroeten, te bedanken als men iets krijgt, niet te hevig te
gestikuleren bij het spreken, de hand niet op het hoofd of op de
schouder te leggen van een persoon die men aanspreekt, hem van wie men
afscheid neemt Gode te bevelen... alles kleinigheden, maar die te zamen
het sisteem vormden dat de tijd op zou bouwen.</p>
<p>Tot die hoofse vormen en gebruiken hoorde natuurlik nog in de eerste
plaats vaardigheid in het hanteren van de wapenen en in het paardrijden;
die worden tot ridderlike deugden met allerlei regels en steeds groter
raffinement. Van de kinderjaren af worden de jongens daar reeds in
geoefend en in vredestijd blijft men zich oefenen door toernooien en
andere sport. Het fokken van paarden en hoe ze te verzorgen, de
versierselen op de wapenrusting, de heraldiek, de schermkunst of hoe een
lans te breken,—dit alles en dergelike dingen werden bij de hoven
voorwerpen van grote zorg. Hoe zeer de wapens en de paarden bij de
ridders geëerd en geliefd waren en hun altijd voor de geest stonden, dat
tonen al de beelden en vergelijkingen uit die gedachtesferen waar de
ridderpoëzie van doortrokken is. En het zelfde geldt van de jacht,—de
hoofdpassie der ridders, behalve toernooien. Dan eens vergelijkt de
dichter zijn verliefd hart met een teugelloos paard, dan met een havik,
die zijn prooi in 't oog krijgt, de welopgevoede ridder wordt vergeleken
met de welgedresseerde jachtvalk en de ongelukkige minnaar met een vogel
in de ruitijd. Er zijn reeds vroeg leerboeken—veelal naar het Arabies
bewerkt—voor alle mysteriën van de jacht-wetenschap, en een valk te
kunnen dresseren, of de buit volgens de ware regels te kunnen verdelen,
waren kunsten waar men de gunst van vorsten zo wel als dames mede kon
winnen, als men zich daar een meester in toonde. Maar als gewichtige
elementen in de hoofse vormen kwamen er bij die lichaamssport nog
allerlei gezelschapskunsten. De jongelui van beider kunne worden in het
teerlingspel onderwezen, in het schaken en de dans; het een of ander
instrument te kunnen bespelen en de kunst van lezen en schrijven kwam er
naderhand<span class="pagenum" title="40"></span><a id="p_40"></a> bij, altans voor vorstenkinderen. Voor deze laatsten hield
men er veelal een „<span xml:lang="la">Paedagogus</span>”,—een „<span xml:lang="fr">maistre</span>”—een „<span xml:lang="de">zuchtmeister</span>” of
„<span xml:lang="de">meisterinne</span>” bij het hof op na; vooral de meisjes uit de voorname
families leerden niet alleen lezen en schrijven maar ook zingen en
spelen.</p>
<p>Zelfs de innerlike habitus der mensen komt onder de invloed van dit
leven der hogere klassen en het sosiale leven op het adellik slot en aan
het hof—in hoofdzaak juist in die zelfde mate als dat het geval is waar
dit elders in de geschiedenis voorkomt,—aan de Indiese en Perziese
hoven, die van de Italiaanse renaissance of bij het leven te Versailles.</p>
<p>Het gezelschap bestaat in de eerste plaats uit de Seigneur en zijn
familie—daaronder vele behoeftige mannelike en vrouwelike verwanten die
op het kasteel genadebrood eten;—daarnevens een heel garnizoen van
ridders die een soort lijfgarde van de Seigneur vormen. Verder zijn daar
een hele schare van jonge edellieden die naar het hof gezonden worden om
zich daar in de wapenen te oefenen en de ridderlike tucht te leren, zulk
een vorstenhof is feitelik een soort Ridderakademie. Die jonge lui doen
eerst dienst <ins class="corr" id="corr8" title="Bron: al">als</ins> pages en als fakkeldragers of boodschappers,
zorgen voor de valken op de jacht en het aankleden en ontkleden hunner
heren; later worden zij schildknapen en de armen onder hen brengen het
veelal niet verder; de rijken daarentegen, of zij die hun wapenrusting
en riddertooi door een ander kunnen laten bekostigen, worden tot ridder
geslagen en trekken dan weg. Vervolgens heeft men de arme „<span xml:lang="fr">Chevaliers
sans terre</span>” die op het ene hof voor, het andere na, gastvrijheid komen
vragen, ook zelfs edelen in goeden doen die ergens hun eigen goed en
burcht hebben, maar die er de voorkeur aan geven aan het hof van de
leenheer hun leven te slijten. En verder een heel stel hofambtenaren, de
seneschalk, de keukenmeester, de keldermeester, de intendant en de
maarschalk. De burchtvrouw en haar dochters hebben—evenals de
vorst—ook hun suite van arme tantes, nichtjes en andere adellike dames
die op het kasteel wonen als dames van gezelschap of kameniers en
evenals hun broeders worden de adellike jonge meisjes voor hun opvoeding
daar heen gezonden, om daar dienst te doen en liefst ook te trouwen.
Wanneer daar nu nog een heel dienstpersoneel bij komt, dan begrijpt men
dat de burcht in de regel niet het hele hof kon bergen, vooral niet bij
feestelike gelegenheden, wanneer de adel uit de buurt ook nog aan kwam
zetten; dan moesten velen bij<span class="pagenum" title="41"></span><a id="p_41"></a> de gegoede burgers hun intrek nemen, de
residentie lag ook bijna altijd in of bij een stad.</p>
<p>Hier wordt er het leven van de grote Heren geleid. Alle werk voor het
dageliks brood is onterend. Is er eens een edelman die zich in 't geheim
met de schaapsteelt afgeeft, dan voelt hij zich diep beschaamd wanneer
het aan den dag komt. Handel is een zaak voor kramers en Joden. Alle
„<span xml:lang="fr">gaigneurs</span>” worden veracht,—zij die hun brood moeten verdienen en
alleen des Zondags vrij hebben. Zelfs van die zaken welke de
administratie der goederen medebrengt, wil men niets weten. Het jonge
geslacht stelt de aanvaarding van de erfenis zolang mogelik uit, zij
blijven liever bij het hof dan zich daarmee druk te maken. Wanneer er
recht gesproken zal worden en er plotseling bezoek komt, dan laten de
jongelui zowel als de baronnen alle rechtspleging in de steek en haasten
zich volgens de verhalen in de romans, de gasten te ontvangen. En gelijk
de zaken op de schouders hunner beambten geschoven worden, zijn ook
zorgen en bekommeringen iets waar een edelman zich boven moet weten te
verheffen. In de oude heldengedichten zag men zelfs de hoogststaanden
tranen storten, maar nu heet het—gelijk dikwijls in de romans
voorkomt—: „Laat de mindere man verdriet hebben, die is er aan
gewoon,—maar dat past niet bij een vorst of een voorname dame.” Vooral
van de bezittingen moet men zich nooit iets aantrekken of er een traan
voor laten, wanneer men het hart van een baron in zich heeft. „De
vreugde te beminnen”—<span xml:lang="fr">joye aimer</span>—is ridderplicht, en „<span xml:lang="fr">jeunesse</span>” wordt
als een van de ridderdeugden voorgesteld. Het is een van de eisen der
hogere kringen dat men rijk moet zijn, niets te doen moet hebben, vrolik
zijn en jong,—gelijk naderhand in de salons der 18<sup>de</sup> eeuw.</p>
<p>Het leven is een en al gezelligheid,—een leven van uiterlikheden, vóor
en met anderen. Slechts in de eenzaamheid of in kleine kring kan een
intiem innerlik leven ontstaan, een warm gemoedsleven, een dieper
denken, gaan met de gezelligheid niet samen. Het is een leven van
ogenblikken, van op zich zelf staande momenten, op de omgeving gericht.
Zulke mensen zijn licht bewogen gevoelsmensen: zij zijn
nerveus-ontvankelik voor de stemmingen van hun omgeving, zij nemen
gretig deel, ofschoon misschien niet diep, aan het wel en wee van
anderen; zelf zijn zij expansief in hun gevoelens en hebben er behoefte
aan bij anderen sympatie te vinden; beminnelikheid en behaagzucht,
koketterie en ijdelheid, sympatie en fijngevoeligheid zijn eigenschappen
die dat leven<span class="pagenum" title="42"></span><a id="p_42"></a> ontwikkelen. Maar geen sterke passie zal licht
gelegenheid krijgen om bij zulk een versnippering van het gevoelsleven
tot volle groei te komen, die zou ook een einde maken aan het sosiale
leven en aan het intieme huweliksleven, en het familieleven begint onder
de <ins class="corr" id="corr9" title="Bron: ontiwkkeling">ontwikkeling</ins> van het sosiale leven te kwijnen; aan
de hoven der 13<sup>de</sup> eeuw gelijk in de salons der 18<sup>de</sup>; glijden man
en vrouw van elkander, zij hebben geen tijd en gelegenheid om voor
elkaar te leven, men moet zich grotendeels aan het leven geven. Zelfs
komt het huwelijk in miskrediet, als het gezellige sosiale leven in de
weg staande; in een Duitse roman verklaart Gawein dat voor Iwein: wat
zijn er niet een menigte echtgenoten die zich met hun vrouw opsluiten,
alle riddervreugd er aan geven, zich in de gewoonste kledij steken,
ongesoigneerd er uit zien en een hoogst onaangenaam leven leiden, het
hoofd vol van huiselike beslommeringen.</p>
<p>En daarenboven: mensen van de wereld leren de kunst van observatie, in
elk geval leren ze de kleinigheden en uiterlikheden opmerken, en de
eigenaardigheden der verschillende mensen kennen, nauwkeurig de omslag
in de conversatie volgen, het verholen spel van het eigenbelang en der
ijdelheidjes fijn doorzien, snel te begrijpen, gewillig zich aan het
nieuwe aan te passen, zonder aarzelen anderen na te volgen; zij worden
gevat en vindingrijk, mededeelzaam en onderhoudend en weten aan hun
innerlik vorm en uitdrukking te geven die hun uitwerking niet missen.
Maar bij al dat heldere vernuft en dat veelzijdige aanpassingsvermogen,
al die improviserende „<span xml:lang="fr">Esprit</span>” en die handige vorm-kunst, blijft er geen
plaats over voor diepe oorspronkelikheid, voor eigelike geestelike
productiviteit. Aan de hoven der 13<sup>de</sup> eeuw wordt de persoonlikheid
als in de salons der 18<sup>de</sup> uitgewist, de scheppingskracht vermindert
en daar kan het geestesleven wel vrijheid en veelzijdigheid ontvouwen,
maar diepte en grootheid zijn er niet in te vinden.</p>
<p>Ontwikkelen nu de mensen zich in dit maatschappelike leven als van zelf
in de genoemde richtingen, de druk dier maatschappij geeft de enkeling
in een dubbel opzicht zijn vorm. Aan de ene kant slijpt dat n.l. alle
hoekjes en kantjes bij hem af, vormt hem naar één model, stemt hem in de
heersende toon en dwingt hem tot een zeker jargon. Alles wat één enkele
doet is „onopgevoed”—„doet men niet—dat lijkt op niets, zò doet men,
dat is zoals het hoort.” <span xml:lang="fr">Curialis, courtois</span>, dat betekent het
conventionele begrip, voor wat aan de curia, de cour, past, wat hoffelik
is. Maar toch, binnen de perken van de mode en de goede toon, stelt<span class="pagenum" title="43"></span><a id="p_43"></a>
men, tot zekere hoogte altans, het individuele op prijs. Een ieder moet
trachten uit te steken, zich niet in het gezelschap op de achtergrond
houden, ieder moet zijn loodje bijdragen, zijn talent voor de anderen
nuttig maken. Allen moeten proberen hun natuurlike goede eigenschappen
tot hun recht te laten komen, moeten trachten in of met iets uit te
blinken—in de ontvangstzaal zal b.v. de ene dame de gelegenheid
aangrijpen om haar mooie handen te laten zien, de ander glimlachen om
haar frisse tanden te vertonen, de een schittert door haar vernuft, de
ander door haar gevoeligheid. En men tracht elkaar steeds de loef af te
steken in elegantie, in hoofse vormen; de grote kwestie is een nieuwe
mode in te voeren of nieuwe paragrafen bij het Wetboek van de goede toon
te voegen.</p>
<p>Wat ook tot de vrijheid en vernieuwing bijdraagt is, dat er in de
12<sup>de</sup> en 13<sup>de</sup> eeuw, èn in Frankrijk èn in Duitsland, zo veel van
die hoven zijn met hun intellectuele feesten en partijen, en dat er een
intens verkeer daar tussen plaats vindt. Een hoofdstad is er nog niet en
ook geen koninklik of keizerlik hof dat een werkelik toonaangevend
centrum uitmaakt. De ridders trekken over en weer naar de hoven van
Ardres, Boulogne en St. Pol, men ziet elkaar bij toernooien en feesten,
en als er een te Atrecht gegeven is, geeft een ander er een even groot,
of groter, te Brugge. Evenals in het oude Griekenland, in het Italië der
renaissance, of het Duitsland der 18<sup>de</sup> eeuw, blijken ook hier die
vele kleine centra die in zulk een levendig verkeer met elkander staan,
op de ontwikkeling van het geestesleven een zeer gunstige invloed te
oefenen. De mode regeert, maar er komen steeds nieuwe modes op, de goede
toon „stemt” de anderen wel, maar wordt toch weer op zijn beurt opnieuw
„bestemd” door hem, die de nieuwe toon aangeeft. Op die wijze werkt dit
maatschappelijke leven tegelijkertijd nivellerend en toch ook
voortdurend variërend.</p>
<p>En ten slotte: dat maatschappelik leven is een hofleven. Overal merkt
men een indeling in verschillende klassen, een rangorde, een soort
hiërarchie: van de Seigneur af, door heel zijn familie heen, van de
baronnen tot de ridders zonder iets toe, van de ridders tot de
schildknapen en pages, van de hofbeambten tot de laagste rangen van het
dienstpersoneel. Aan tafel zit men volgens zijn rang aan, in de Kapel
heeft een ieder zijn vaste plaats, er is verschil bij de titulatuur:
Heer, Jonker, Dame, Demoiselle en Pucelle. Bij het afscheid geeft de
Seigneur de baronnen zijn hand, maar de dienende ridder zegt hij alleen
maar goeden dag. Natuurlik<span class="pagenum" title="44"></span><a id="p_44"></a> zijn wij hier ver van de etikette van
Byzantium of van het hof van Lodewijk XIV, maar de vraag naar geboorte
en rang, „<span xml:lang="fr">parage</span>”, speelt een steeds belangrijker rol. <span xml:lang="fr">„Mesure”,
<ins class="corr" id="corr10" title="Niet in Bron.">„</ins>Maze”</span> heeft in het bizonder de betekenis van de takt en het
berusten waarmee een ieder zich in die hiërarchie invoegt, met de hem
toebedeelde plaats tevreden is en voor een ieder het respekt heeft dat
hem wegens zijn rang en stand toekomt. En er ontwikkelt zich een geest
van onderdanigheid en een vleiende toon jegens de supérieuren, een van
hoogmoedige trots tegen de inférieuren die ten allen tijde
onafscheidelik van het hofleven geweest zijn. Ten eerste worden van die
kringen natuurlik alle „<span xml:lang="fr">villains</span>” uitgesloten; men houdt alleen rekening
met „<span xml:lang="fr">gentilhommes</span>”. De fundamentele opvatting van die adelskultuur,—en
dit wordt steeds meer en meer emfaties door de gedichten gestaafd,—is
volkomen tegen de geest van het Kristendom in, dat de menselike natuur
bij de „geborenen” en „niet-geborenen” absoluut verschillend van aard
is, dat de „<span xml:lang="fr">nourriture</span>”, de opvoeding, zo goed als niets betekent
tegenover de „<span xml:lang="fr">nature</span>”; de voornamen zijn van andere stof gemaakt of
altans in een andere vorm gegoten door de natuur, dan het volk. Maar in
de adel zelf is ook gelijkheid van geboorte een bijna noodzakelike
voorwaarde voor een huwelik. Een „<span xml:lang="fr">vavassor</span>” durft zijn ogen niet tot de
dochter van een baron opheffen, een baron niet tot een vorstendochter,
alhoewel het als een teken van een „verheven gemoed” geldt, wanneer men
tracht de maatschappelike ladder op te klimmen.</p>
<h2><a id="V"></a>V.</h2>
<p class="subh2">DE „SALON-POËZIE” DER RIDDERKRINGEN.</p>
<p>Het oude nationale helden-epos had nog een ereplaats aan de nieuwe hoven
zo wel als op de oude kastelen der baronnen; aan de oorspronkelike
gedichten werd steeds bijgevoegd en veranderd en er ontstonden nieuwe
gedichten in de trant der ouden, uur aan uur hielden de zangers de
adellike heren en dames in spanning door hun voordrachten onder
begeleiding van muziek van de eindeloze gevechten met die „honden” van
Saracenen of tussen de krakélende baronnen. Maar in de 12<sup>de</sup> eeuw was
de produktieve tijd voorbij; de atmosfeer en het hofleven waren weinig
geschikt om tot heldendichten te inspireren. De helden-epiek was toch
een maatschappelike poëzie, ontstaan uit een levende algemeen nationale<span class="pagenum" title="45"></span><a id="p_45"></a>
sageschat en gaf uitdrukking aan een levende nationale of provinciale,
algemene geest. Maar de nieuwe ridderkringen hadden niets van die
maatschappelike geest, de laatste echo van de oude Germaanse stamgeest.
Hier waren ridders bij elkaar die gewoon waren hun leven op eigen hand
te leven en zich neer te slaan, of in dienst te treden, dan hier en dan
daar; het gehele leenstelsel berustte op het vrije kontrakt; de nieuwe
maatschappij die zich vormen zou, wees vooruit en voelde zich zeer
weinig solidair met de overleveringen van het oude Frankrijk der
Karolingiërs en nog was het slechts een vrije, bewegelike gastvrijheid,
nog ver verwijderd van een nieuwe maatschappelike geest, die de vele
kleine centra geschapen hadden. De resonantiewand voor de
heldengedichten was weggenomen—de piëteit van het terugkijken op het
verleden, een organies gevoel van saamhorigheid, de bijna religieuze
stemming van een feest ter herinnering aan de voorvaderen.</p>
<p>Wat de gastvrijheid der ridders wenste, was een vrije
conversatie,—vrije geestesoefening, evenals men bij toernooien of op de
jacht het lichaam oefende. Terwijl de heldengedichten op geschiedenis
berustten, of op sagen die voor geschiedenis aangezien werden en als
geschiedenis werkten,—en terwijl de heldendichten uit een soort stam-
of provincie-patriotisme ontstonden en tot zekere hoogte een opbouwende,
opvoedende kracht bezaten,—emancipeert zich nu voor 't eerst de
aestetiese drang om histories te vertellen en te horen, zo wel van
historiese als van patriotiese belangen. In de grotere kringen wil men
eerst en vooral gesprekken hebben. Het begint tot de goede toon te horen
om te kunnen „<span xml:lang="fr">bien parler</span>”, goed en flink te kunnen spreken; zo wel voor
ridders als voor de dames wordt dat als een bepaalde deugd beschouwd. In
de romans zien wij hoe men daar aan tafel zit te praten of de ridders
komen op bezoek in de vertrekken van de vrouwen, terwijl dezen daar met
hun naaiwerk zitten. Of wel komt men in het goede jaargetijde 's avonds
in de burchttuin onder een oude vruchtboom bij elkaar of wandelen allen
te zamen de tuin in. En dan wordt er gesproken over wapenen en
toernooien, over honden en vogels of over de liefde. Uit de romans kan
men ook zien dat men er altijd op uit was vlug en ad rem te antwoorden,
handig met een grap voor den dag te komen, met lichte toespelingen of
dubbelzinnigheden, en iemand te kunnen plagen of geestigheden ten beste
te geven op een elegante en onderhoudende manier. De Franse
conversatiekunst doet hier zijn eerste zwakke<span class="pagenum" title="46"></span><a id="p_46"></a> pogingen. Bovendien heeft
men allerlei soort gezelschapsspelletjes,—raadsels worden opgegeven, of
wel er wordt iemand tot Koning gekozen en allen moeten hem zelfs op de
meest intieme vragen antwoorden.</p>
<p>Maar de gesprekken bestonden toch in een mate waar men zich nu geen idee
van maken kan, in het vertellen van geschiedenissen. Iedereen kende er
en niemand werd ooit moe ze uur aan uur te horen vertellen. Men vertelde
elkaar geschiedenissen 's avonds in bed—Meriaduc stond erop met Tristan
in één kamer te slapen, omdat die hem altijd 's nachts zulke aardige
avonturen vertelde—men vertelde elkaar verhalen te paard bij de lange
vervelende dagreizen; op jacht verhalen de deelnemers elkander
merkwaardige jager-grappen waar niemand geloof aan slaat; bij de wijn,
na tafel, trachten de ridders elkaar in grootsprekerijen te overtreffen
over hun avonturen in de oorlog of met vrouwen; de ouden van dagen
vertellen van hun vrolike jeugd; en er zijn ook dames die een grote
kring om zich heen verzamelen omdat zij de reputatie hebben van vele
geschiedenissen te kunnen vertellen. En de geestelike die boeken gelezen
heeft, wordt overal waar hij als gast op de kastelen komt, als een
levende encyclopaedie beschouwd en moet niet alleen van de „<span xml:lang="la">Gesta
Romanorum</span>” vertellen—over alles wat er ten tijde der oude Romeinen
gebeurd is—maar ook van alles wat er in de heilige Schrift te lezen
staat. En als een passende vergoeding voor de genoten gastvrijheid,
moeten alle reizigers alles opdissen wat zij gezien hebben of
ondervonden of in vreemde landen hebben hooren vertellen.</p>
<p>De stof voor die vertellingen kwam—zo als wij later zien
zullen—meestal uit vreemde landen, uit die ontzachelike bonte massa van
motieven die door het reizen en trekken, in het dooréénmengen der
volkeren en de uitwisseling van ideeën, in de tijd der kruistochten in
omloop kwamen. Maar de drang tot vertellen en de vertelkunst zijn
produkten van het gezellige maatschappelike leven en het letterkundige
genre—de geversificeerde vertelling, zo wel het korte „<span xml:lang="fr">Conte</span>” als de
lange „<span xml:lang="fr">Roman</span>”—dat uit die gezellige bijeenkomsten geboren wordt en zelf
de stof daarvoor uit moet maken, staat, èn in vorm en stijl, èn in geest
en wijze van voorstelling geheel onder de invloed van die oorsprong en
bestemming. De oude „<span xml:lang="fr">Chansons de geste</span>” die bestemd waren om in een
zaal, onder begeleiding van muziek, half gezongen, half gereciteerd te
worden, voor een groot gezelschap en bij feestelike gelegenheden, rollen
voort, deftig en zwaar en stijf, in lange regels<span class="pagenum" title="47"></span><a id="p_47"></a> van 10 of 12
lettergrepen: „<span xml:lang="es">Carles li Reis nostre Emperere magne</span>—<span xml:lang="fr">sept ans tuz pleins
ad estet en Espagne</span>”. En in brede trekken wordt ons alles geschilderd,
met onvermengde, sterke kleuren, in grote, aanschouwelike scènes wordt
het verhaal ingedeeld en schrijdt met dramatiese stoten en in vlug tempo
voort: de toon is opgewekt en verheven en zo gaat het zonder grote
veranderingen tot het einde. Maar de nieuwe vertellingspoëzie moet in de
plaats van de conversatie in die kringen komen en moet in het
vrouwenvertrek of bij de maaltijd een gezelschap van heren en dames
onderhouden door gewoon en natuurlik een historie te vertellen. Daarom
loopt de taal daarvan als een rustige vlugge stroom, als een gezellig
babbeltje in versregels van acht voeten: „<span xml:lang="fr">Chrestien commance son
conte—si comme l'histoire nous raconte—qui traite d'un
empereur—puissant de richesse et d'honneur</span>—” En de toon en de
voorstelling verandert als in de levende gesproken taal; nu eens vertelt
men haastig en vlug, dan weer wijdt men bij een beschrijving wat uit,
het verhaal slaat in een levendig gesprek over, maar verliest zich dan
weer in allerlei beschouwingen, de toon is rustig en blijft zich gelijk,
zonder grote sprongen, maar met vele kleine veranderingen—medelijdend
zuchten, schertsende ironie. En het verhaal schrijdt steeds kalm door,
begint bij het begin, springt niets over, vat de geschiedenis niet in
dramatiese scènes samen, maar houdt steeds de belangstelling gaande. Het
is de stijl en de toon van de moderne roman en novelle die men hier ziet
ontstaan. En het was ook de geest van het Hofleven zelf die de nieuwe
vertelkunst zou bezielen niettegenstaande de vreemde van alle kanten
opgenomen stof; wat die kenmerkt is de licht-gewekte zo al niet diepe
sympatie met het geluk en het ongeluk der mensen, de sceptiese
mensenkennis en de fijne blik op het leven dat alles zoals wij gezien
hebben, karakteristiek was voor de mensen uit die kringen. Wat wij reeds
in het Frankrijk van de 12<sup>de</sup> en 13<sup>de</sup> eeuw in dat sosiale leven
geboren zien worden, is de <span xml:lang="fr">Conte</span> van de 19<sup>de</sup> eeuw, geestig als bij
Voltaire, en sentimenteel als bij Musset.</p>
<p>Een andere manier waarop de gasten onderhouden werden, was zang en spel
en dans. Wanneer de vrouwen bij elkaar zitten te naaien of te spinnen,
begint één er van een lied en heffen de anderen het refrein aan; na
tafel wanneer de mannen en vrouwen samen aangezeten hebben, geeft een
der vrouwen ook een lied ten beste en wordt het refrein door de overigen
gezongen; of wel moet ieder der aanwezigen om de beurt een lied zingen.<span class="pagenum" title="48"></span><a id="p_48"></a>
Naast de viool en de harp die men van oudsher kende, komt nu de luit van
de Arabieren, wier hoven in Andalusië van muziek en gezang weerklonken.
Ouderwetse moralisten ijveren tegen al dat gezang en spel in gezelschap;
dat verwekelikt maar en leidt tot wellust zeggen ze. En nog meer is de
dans hun een reden tot ergernis, als zijnde een uitvinding des duivels.
Bijna bij alle feestelike bijeenkomsten wordt er aan de hoven gedanst,
en er komen massa's nieuwe dansen op waarvan enkele, naar de namen te
oordeelen, uit Griekenland schijnen te stammen. Het zijn kettingdansen,
rondedansen, dansen door vrouwen alleen of door mannen en vrouwen,—maar
de meesten zijn zeker begeleid geworden door gezang.</p>
<p>En die liederen zijn het andere genre dat uit dat hogere sosiale leven
geboren wordt. Niet spesiaal uit dat aan de hoven; men kan ze tot in de
eerste tijden der middeleeuwen vervolgen, in alle maatschappelike
klassen horen ze thuis, maar wel worden ze bij de hoven meer in 't
bizonder gekultiveerd en krijgen ze daar kleur en vorm.</p>
<p>Velen van die dansliederen, zoals die omstreeks het jaar 1100 op de
ridderkastelen gezongen werden, schijnen van de oude lentefeesten te
stammen, die uit de grijze voortijd in alle landen gevierd werden. In de
heidense tijd vermoedt men dat die Mei of April feesten in 't bizonder
aan de godin der liefde gewijd waren en de vrouwen hebben er de hoofdrol
bij gespeeld; het moeten een soort „vrouwelike Saturnalia” geweest zijn,
waarbij zij zich nu eens van de voogdij van man of broeder mochten
emanciperen, of in elk geval in wilde dansen en liederen zich allerlei
grappen veroorloofden. Die oorsprong verklaart het gewone begin van die
liederen; de lof en prijs van 't voorjaar en 't nieuwe jaar dat in die
tijd met het voorjaar begon en het zijn steeds vrouwen die het woord
voeren en die elkaar aanzetten om tegen hun mannen of moeders in opstand
te komen en van hun jeugd te genieten. In een liedje uit Limousin van
ongeveer 1100 zingt een van de dansende meisjes, die tot
„April-Koningin” gekozen was, aldus de lof van de lente: „Nu eindelik de
heerlike tijd gekomen is, zal de vreugde een aanvang nemen, de
ijverzuchtigen zich ergeren en daarom zal de koningin eens laten zien
hoe vol liefde zij is,” en de meisjes vallen in: „Weg, uit den weg, gij
ijverzuchtigen!—laat ons dansen, laat ons dansen met elkaar!”
Overal—gaan ze door—heeft zij laten weten: alle meisjes en jongens
mogen komen dansen. Maar nu komt ook de koning,<span class="pagenum" title="49"></span><a id="p_49"></a> om het dansfeest te
verhinderen, hij is bang dat men hem zijn April-Koningin ontroven zal.
Maar zij wil van de oude niets weten, zij wil liever een jonge kerel
hebben die weet hoe een mooi meisje behandeld moet worden. En hij die
haar zag, zoals zij zich daar bij het dansen vertoonde, die kan zeggen
dat de vrolike koningin haars gelijke in de wereld niet heeft... „<span xml:lang="fr">A la
vi', a la vie, jalous,—lassaz nous, lassaz nous—ballar entre nos,
entre nos.</span>” Een dergelijke half-conventionele wildheid kenmerkt andere
oude Noord-Franse of Duitse dansliederen. „De gehele wereld zal mij niet
verhinderen mij een „<span xml:lang="fr">ami</span>” te kiezen,” zingt een meisje uit
Noord-Frankrijk; openlik verklaart zij aan haar moeder: „<span xml:lang="fr">Ma mère, je
veux Robin</span>”; de moeder dreigt haar met een stok en wil haar met haar
spinnewiel opsluiten, maar het meisje belooft zich zelf dat zij haar
geliefde toch wel zal krijgen: „<span xml:lang="fr">Les mammelettes me poignent, je ferai
novel ami</span>”, zo zingt zij haar liefdeverlangens uit. En een Duitsch
meisje zingt: „ik zal mijn zorgen laten lopen en met mijn vriendinnen de
weide ingaan,” en dan roept zij haar „Mei-geliefde”: „zoete Rozenmond,
kom, kus mij gezond.” In haar klooster klaagt de non; zij wil er vandoor
en zich met haar geliefde amuseren: <ins class="corr" id="corr11" title="Niet in Bron.">„</ins><span xml:lang="fr">S'irons à Paris, mener bonne
vie,—car il est jolis et je suis jeunette,</span>” en liefde-smachtend luidt
haar refrein: „<span xml:lang="fr">Je sens les douls mals leis ma seinturete—malois sois de
Deu ki fist nonnette!</span>”—<ins class="corr" id="corr12" title="Niet in Bron.">„</ins>ik voel de zoete smarten onder mijn
lendenen—vervloekt door God zij hij die mij een non deed worden!”</p>
<p>Vooral klinken van alle kanten de protesten van de getrouwde vrouwen:
„Mijn man heeft mij overdag,—mijn vriend de korte nacht... Loop heen,
gij lelike bochel! bij God, ik zal u horens laten dragen; want nu is de
zoete tijd gekomen dat de weiden groenen. Nu zullen wij, mijn vriend en
ik, de nieuwe bloempjes gaan plukken („bloemen plukken” betekent in deze
liedjes altijd zich aan de liefde overgeven). Waarom slaat mijn man mij?
Ik heb immers nooit iets anders gedaan dan mijn vriend beminnen. En gunt
hij mij <i>dat</i> plezier niet eens meer, dan zal ik mij nog meer op hem
wreken.<ins class="corr" id="corr13" title="Niet in Bron.">”</ins> En de jonge Provençaalse zingt: „Wat zal ik u zeggen
waarom ik zo vol liefde ben,”—en zij zelf en haar vriendinnen vallen
haar in de rede: „<span xml:lang="it">Coindetta sui...</span>” „Knap ben ik, maar ik heb verdriet
over mijn man, ik wil niets van hem weten—want ik ben maar klein en
jong en een maagd, ik moest een man hebben waar ik plezier in kon
hebben... Maar God weet dat ik geen smaak heb in mijn echtgenoot, als<span class="pagenum" title="50"></span><a id="p_50"></a>
ik hem zie, wens ik slechts dat de dood hem van mij wegneemt. Maar één
ding heb ik wel gemerkt en dat zal ik u zeggen: mijn vriend heeft mij
reeds lang bemind en hem zal ik mijn liefde schenken... En het lied dat
ik hier op deze melodie dicht, dat moet—vraag ik—wijd en zijd door
alle vrouwen gezongen worden, over mijn vriend dien ik bemin en naar
wien ik zo verlang.” „<span xml:lang="it">Coindetta sui...</span> Aardig ben ik” enz., zingt het
koor daar dan weer tussen in.</p>
<p>Dat zijn oude conventionele volksliederen-motieven in de ridder- en
hofkringen in voorname vorm gegoten. Andere dansliedjes, eveneens door
vrouwen gezongen en oorspronkelik ook wel door haar gedicht, zijn
romanceachtig vertellend. Het zijn kleine liefde-episodes of
liefdegeschiedenissen, slechts met een paar losse lijnen opgetrokken, in
een paar trekken te voorschijn getoverd... alsof men in de muziek maar
even het tema aangeeft, maar de uitwerking aan de fantasie van de
hoorders overlaat... dikwels half dramaties in de gesprekvorm, maar
oorspronkelik altijd met een refrein dat de grondgedachte aangeeft... de
stemming waar de kleine „historie” uit ontkiemd is en die alleen
gebruikt zal worden om de toehoorders mee in slaap te wiegen. Dat zijn
de romancen waar onze Scandinaviese volksliederen ook meê samen hangen.
„<span xml:lang="fr">Aalis main se leva—bon jor ait, qui mon cuer a... Alis</span> stond 's
morgens op—geluk voor hem die mijn hart bezit—zij kleedde zich en
maakte zich mooi onder een elseboom—geluk voor hem die mijn hart
bezit,—het is niet langer mijn.” Meer hebben wij van dit liedje niet.
Kompleet hebben wij daarentegen het lied van Gaiete en Oriour, twee
zusters die een Zaterdag naar de beek gingen om te baden. „De lucht
trilt en de takken wiegelen; mogen zij die minnen zoet slapen!” luidt
het refrein als van een wiegelied. De jonge Gerard komt van
wapenoefeningen terug, ziet Gaiete aan de beek en neemt haar in zijn
armen. „Als je nu water geput hebt, Oriour,” zegt zij tegen haar kleine
zuster, „ga dan naar de stad terug, ik blijf bij Gerard.” Oriour gaat
naar huis, maar weent haar beide oogen uit en zucht uit het diepst van
haar hart, omdat haar zuster niet met haar mede gaat. Maar Gerard en
Gaiete gaan terstond direct naar de stad en daar troost Gerard haar.
„<span xml:lang="fr">Vante l'ore et li raim crollent,—ki s'antraimment, soweif dorment.</span>”
Men ziet bijna de dansenden de kleine geschiedenis mimies voorstellen.</p>
<p>Minder bij de dans dan bij het werk in het vrouwenvertrek zijn die oude
romances gezongen geworden, die de adellike dame<span class="pagenum" title="51"></span><a id="p_51"></a> of jonkvrouw in haar
stille liefdedromen schilderen, in de smart of het geluk van haar
ootmoedige liefde. Daar zit de schone Dolette bij het venster en leest
in een boek, maar haar gedachten zijn er niet bij, zij denkt aan haar
Doon die ver weg getrokken is, naar 't een of ander toernooi. En nu komt
juist het bericht dat hij gevallen is; zij neemt terstond het boetekleed
aan en wijdt zich aan het nonnenleven.</p>
<p>Zo zit ook de schone jonkvrouw Yolande in haar vertrek een fluwelen
wambuis te maken voor haar vriend die ver weg is. Zuchtend zegt zij:
„God, wat is de naam der liefde zoet. Nooit had ik gedacht dat ik daar
smarte bij zou voelen,” en zij bidt God medelijden met haar te hebben.
Maar op het zelfde ogenblik komt haar lieve vriend de kamer binnen. Zij
ziet hem, buigt haar hoofd en kan geen woord uitbrengen. „Mijn lieve
dame, hebt gij mij heel vergeten?” vraagt hij. Maar nu lacht zij en
strekt zuchtend de schone armen naar hem uit. „Schone vriend, ik kan u
niet bedriegen. Met geheel mijn hart bemin ik u. Zo veel als gij wilt,
moogt gij mij kussen.” Zij neemt haar vriend in haar armen. Zij zetten
zich op een mooi bed en daar omhelzen zij elkaar. „God! wat is de naam
der liefde zoet. Nooit had ik gedacht, dat ik daar smarte bij zou
voelen.”</p>
<p>Boven in het vrouwenvertrek is het ook dat de koningsdochter Erembourc
zit te borduren en zij door een torenvenster ziet dat haar vroegere
vriend, Graaf Raymond, de binnenplaats op rijdt; nu komt hij in de lente
thuis maar hij heft het hoofd niet meer op naar haar kamer als vroeger.
Maar zij roept hem, hij mag haar de belediging toch niet aandoen niet
eens meer even met haar te komen spreken. „Gij hebt niet goed gehandeld,
koningsdochter! Gij hebt een ander liefgehad, om hem hebt gij mij
vergeten”, roept hij naar boven. Maar zij zweert van niet; met haar
dames en maagden is zij bereid een eed af te leggen dat zij onschuldig
is. En dan komt hij bij haar binnen—breed van schouders, smal van
middel—blond, met gekrulde haren; een knapper jongeling was niet te
vinden. Hij gaat op het geborduurde kussen zitten, zij zit naast hem;
„<span xml:lang="fr">de joste lui se siet bele Erembors,—lors recomencent leurs premières
amors...</span>” Het gehele kalme vrouwenleven in die torenkamers hangt als een
atmosfeer om de weinige woorden van die liederen,—in een vaag onbewust
verlangen naar vrijheid en een bereidwillige onderwerping aan de
heerschappij van de mannen. Het is alsof men de eenvoudige woorden hoort
zingen met begeleiding der akkoorden van een tedere guitaar.</p>
<p><span class="pagenum" title="52"></span><a id="p_52"></a></p>
<p>Duideliker spreken de gevoelens der geliefden zich in liederen uit, die
het afscheid schilderen van ridders en hun dames. Dit zijn ook
oorspronkelik meestal liederen van vrouwen of altans is de vrouw degene
die vooral het woord voert en de warm liefhebbende is, terwijl de man er
de rol van koelbloedige meerdere speelt. Wij hebben Duitse liederen van
dit genre over of altans fragmenten er van. De vrouw klaagt en hij
belooft haar niet te vergeten, of zij smeekt hem bij haar te blijven,
maar hij antwoordt lichtzinnig of, als om te tonen dat hij een man is,
dat hij zich niet eeuwig en altijd door een vrouw kan laten binden; soms
is zij een vorstin en eist dat hij haar beminnen zal of hij moet het
land verlaten, maar de ridder laat zijn paard zadelen, hij wil liever
vertrekken dan zich door een vrouw te laten dwingen. Of de vrouw is
verlaten achtergebleven en klaagt dat nu de lindebomen kaal zijn, dat
haar geliefde, een onervaren jongen, in het net van andere vrouwen
verward is geraakt, ofschoon God weet dat zij—dat „<span xml:lang="de">ich im diu holdeste
bin</span>”. Zij staat op de tinnen van het kasteel en kijkt hem achterna nu
hij wegrijdt; de valk die zij voor hem had afgericht, is nu ook van haar
weggevlogen. God „brenge hen samen die gaarne samen willen zijn.” Of zij
verlangt naar hem in de verte. „<span xml:lang="de">Es stuont eine Frouwe alleine unt warte
über Heide.</span>” „Wanneer ik alleen sta in mijn hemd en aan u denk, mijn
Ridder, dan gloei ik als een roos en is mijn hart vol droefenis.”</p>
<p>Dikwels is het op een kruistocht dat de ridder moet gaan en roept zijn
kristelik en militair plichtsgevoel hem weg, over zee en land, terwijl
haar liefde hem terug wil houden. Allerliefst is zo bijvoorbeeld een
Provençaalse romance waar het adelike meisje een schonen zomerdag onder
een bloeiende vruchtboom in de tuin zit en tot Jezus klaagt dat haar
geliefde voor Hem naar het heilige land getrokken is en haar verlaten
heeft. De dichter tracht haar te troosten met de hoop op de hemel, maar
zij laat zich met het hiernamaals niet afschepen „wanneer God mij
ondertussen hier op aarde hem ontrooft die mijn vreugde was, hem die ik
nog maar zoo kort had, maar die nu zo ver weg is.”</p>
<p>„<span xml:lang="fr">Liebesgrüsse</span>”, „<span xml:lang="fr">saluts d'amour</span>” zendt de verlatene haar geliefde in de
verte achterna. „Zoveel bladen, zoveel grassprietjes, zoveel bloemen als
er zijn, zend hem zo veel liefdegroeten van mij.” Dikwels is het een
valk of een zwaluw wier vrije vlucht zij benijdt en aan welke zij haar
groeten medegeeft,—een overal in het volkslied geliefd motief. Later
zendt hij dan ook op zijn beurt haar groeten door vogels. „Weg vliegt de
montere<span class="pagenum" title="53"></span><a id="p_53"></a> vogel,”—heet het in een „<span xml:lang="fr">salut d'amour</span>”, uit Provence—„recht
daar heen waar zij woont en slaat zich zonder angst neer, en wanneer de
schone zich vertoont, begint het vriendelike vogeltje een zoet gezang te
laten horen, zo als hij die tegen de avond ten beste pleegt te geven,
dan zwijgt hij en bedenkt hoe hij het beste zeggen zal wat zij genadig
horen wil.” Dan zingt hij menig vleiend woord tot haar over haar
geliefde, zij hoort dat aan en zendt de gevleugelde boodschapper met
vele schone liefdewoorden terug.</p>
<p>Een heel bizondere dichtsoort ontwikkelde zich langzamerhand door
mannelike kunstdichters uit het oude motief van „Het afscheid der
geliefden”. De situatie van die twee die een nacht van liefdegenot te
samen doorgebracht hebben maar nu, om niet ontdekt te worden, voor
dageraad moeten scheiden, is er een die steeds overal in de
volksliederen te vinden is, algemeen menselik en poëties vruchtbaar als
die is. De geliefden hebben samen buiten op de weide of in bosjes
geslapen, en worden nu door het gezang der vogels of door de dageraad
gewekt; onder hevige klachten en verwensingen over die noodzaak moet de
vrouw zelf de man tot haast aanzetten; of wel zij tracht hem nog terug
te houden: neen, het is het daglicht niet, maar maneschijn, het is de
leeuwerik niet, maar de nachtegaal, zegt zij. Intussen verstomt de
twijfel spoedig; hij moet weg. Met dit volkslied-motief zijn bij de
kunstdichters literaire herinneringen samen gesmolten. Aan de ene kant
van de oud kerkelike hymnen aan de dageraad,—van de hoogdravende Hymne
aan het Licht van Prudentius af (<span xml:lang="la">Aeterne rerum conditor</span>) tot de meer
moderne, als die welke men uit het jaar 1000 kent, in 't Latijn met
Provençaalse refreinen, waarin de wachter de Slapenden wekt, om dat „het
Morgenrood de zon reeds achter de natte zee opheft.” Aan de andere kant
misschien ook van de antieke poëzie b.v. van Leander's brief aan Hero in
de „Heroides”, waar de twee zich na een nacht van liefdegeneuchten onder
klachten uit hun omhelzingen los moeten scheuren, omdat de morgenster
Aurora de weg wijst en de trouwe bewaakster, de oude min van het meisje,
ze tot scheiden maant. De min van de antieke poëzie en de wachter van de
kristelike hymne worden bij de ridderlike dichters tot de torenwacht die
van de toren de dageraad ziet verschijnen en die daardoor als vanzelf de
vertrouwde der geliefden geworden is en de waarschuwende rol van de
leeuwerik over heeft genomen. Als zodanig is hij de derde persoon van
het drama. In een tuin, onder de meidoorn, ligt een vrouw met haar
vriend in haar armen, totdat de wachter roept<span class="pagenum" title="54"></span><a id="p_54"></a> dat hij de dageraad ziet.
„Ach God, ach God, wat komt de dageraad spoedig! Gave God, dat die nacht
nooit een einde nam, en dat mijn geliefde nooit van mij weg moest
trekken, en de wachter nooit de dag zou zien en de dageraad... Lieve,
zoete vriend, laat ons elkaar blijven kussen, gij en ik, hier op de
weide, waar de vogels zingen, tot op 't ogenblik dat de wachter op zijn
schalmei blaast.” Schoon en lief is de vrouw en velen kijken naar haar
wegens haar schoonheid, maar zij is trouw aan de liefde in haar hart.
„<span xml:lang="fr">Oi deus, oi deus! de l'alba, tan tost ve!</span>”</p>
<p>Bij Walter von der Vogelweide is het in een kamer dat het zonnelicht de
geliefden treft en de situatie ontwikkelt zich hier tot een hele
dialoog, een heel drama. De ridder ziet het daglicht, wekt het meisje en
wil weg, maar zij noodzaakt hem om te blijven. Ridderlik geeft hij toe,
niettegenstaande het gevaar en zegt: „Welaan, dan blijf ik hier,” totdat
zij nu zelf het gevaar bemerkt en hem tot vertrekken aanspoort... maar
dan, zelf niet wetende wat zij wil, vraagt zij hem toch nog éen ogenblik
te blijven: „Nooit hadden zij het zo goed als nu.” Maar... nu <i>moet</i> hij
toch weg: „Ik doe het voor uw eer, het morgenlied van de wachter heeft
al weerklonken.” En wenend blijft zij alleen achter: „nû lige ich liebes
âne—reht als ein senede wip.” In de Albas uit Provence—<i>alba</i>:
morgenrood heet die dichtsoort in Zuid-Frankrijk—komt die wachter
langzamerhand meer en meer op de voorgrond, hij wordt in het vertrouwen
der geliefden genomen en zo wordt het niet meer zijn geroep als zodanig
dat hen waarschuwt, hij wekt die twee met opzet en raadt ze aan te
scheiden. In een der schoonsten dier Alba's is het een vriend die in de
tuin op wacht staat en die God bidt om hem zijn kameraad ongedeerd terug
te geven en hij roept de kamer in: „Beste vriend, slaap niet langer, in
het Oosten is de morgenster opgekomen, ik heb die duidelik gezien en nu
is het weldra morgen. Beste vriend, met mijn lied wek ik u, ik hoor de
vogelen zingen en ik vrees voor de jaloerse echtgenoot, nu is het weldra
morgen.<ins class="corr" id="corr14" title="Niet in Bron.">”</ins>—„Waarde, goede vriend—komt ten slotte het antwoord—ik
zwelg in een zodanig geluk dat ik wenste dat het nooit dag zou worden,
want ik houd de heerlikste van alle vrouwen ter wereld in mijn armen, en
ik geef niets om echtgenoot of dageraad.” Hier is het nu, zo als men
ziet, niet langer de vrouw, maar de man die de nacht van liefde
verheerlikt en in zijn geluk alle voorzichtigheid over boord werpt. Het
allerverst uitgewerkt vindt men het motief bij <span xml:lang="de">Wolfram von Eschenbach</span> in
wiens „dageliederen” de wachter<span class="pagenum" title="55"></span><a id="p_55"></a> zowel als de vriend die in het geheim
is, tot hoofdpersoon worden, en zijn waarschuwingen, de hevige passie
der geliefden die nog onder de hoge druk van 't geraas toeneemt, haar
tranen en zijn ridderlike onverschrokkenheid, vallen samen in een
pateties dramaties trio, dat bijna tot een simbool wordt van „de
zaligheid van gestolen liefde en al de bitterheid die daar
onafscheidelik van is.”</p>
<p>Ten slotte vormde de hofpoëzie van het volkslied de Pastorale. Reeds
vroeg hebben tweespraken een deel uitgemaakt van volksfeesten en
volksdansen. Bij 't Meifeest kwamen zomer en winter op en kregen het met
elkaar in schone verzen aan de stok totdat de winter het op moest geven;
of twee meisjes stonden in verzen te disputeren over de vraag of een
klerk of een ridder de beste geliefde was. Bij de dansen hebben zeker
ook samenspraken gehoord tussen de man die het meisje wil omhelzen en
het laatste dat zich met schelmse spot terug trekt en hem ontwijkt,
misschien ook nog wel een derde—een mededinger die het meisje ook ten
dans nodigt—totdat zij zich ten slotte aan een van tweeën overgeeft.
Dergelijke disputen en liefdegesprekken op rijm, gaan in verband met
landelike feesten helemaal op het volksleven der oudheid terug; zij
hebben de literaire weerklank daarvan in de idyllen van Theocritus en
Virgilius; reminiscenties aan die schrijvers, die in de middeleeuwen
zoveel zijn nagebootst, hebben misschien enkele der dichters van de
ridderpoëzie voorgezweefd. Onder de latijnse liederen der vagantes vindt
men een andere soort gedichten die op <i>hun</i> wijze aan één zijde der
pastorale beantwoorden: het zijn liedjes waarin zulk een rondtrekkend
scholier luchtigjes vertelt van een avontuurtje dat hij gehad heeft of
waar hij pocht op een „<span xml:lang="fr">bonne fortune</span>” die hem ten deel gevallen is,—hoe
hij de tegenstand van het schuchtere meisje wist te overwinnen, hoe hij
het herderinnetje dat hij ergens buiten tegen kwam gevraagd had de
ziekte te genezen waar hij aan leed, hoe zij eerst niet durfde voor haar
vader, maar toch gauw genoeg bezweek, of hoe hij de dansende
herderinnetjes aangeboden had gratis de <span xml:lang="la">declinatio</span> en de <span xml:lang="la">conjugatio</span> te
leren of hoe hij een gesprek over de liefde tussen twee meisjes had
afgeluisterd.</p>
<p>De ridderlike pastorale die zich misschien oorspronkelik van
Noord-Frankrijk naar Provence verplantte en naar Duitsland, vertoont een
vermenging van die twee typen. De inleiding schildert een dichter, een
ridder en een stadsbewoner die over de velden lopen of rijden en òf een
gesprek tussen de herders en herderinnetjes <span class="pagenum" title="56"></span><a id="p_56"></a>afluisteren—Robin die
Marot om haar liefde vraagt, terwijl zij hem met Gueneviere plaagt, die
zij hem gisteren heeft zien kussen,—of boeren feestdansen, kibbelarijen
en vechtpartijen, of zij beginnen zelf een gesprek met de landmeisjes en
dan krijgen ze die tot hun wil of wel worden ze door de landelike
schonen weggezonden. Het is van boven af dat men al die landelikheid te
zien krijgt en de versvorm is licht, dansend, spelend; het boerenleven
en het herdersleven worden in hun vrolike natuurlikheid geschilderd,
onschuldig naief en komiek plomp; het zijn fijne beelden uit het
volksleven van Nederlandse schilders, in de Franse lyriek, evenals later
in de Duitse van Nidhardt. Pochend en met de nodige bluf vertelt de
zanger hoe hij het meisje tot zijn wil gekregen heeft of met goedmoedige
zelfbespotting hoe lelik hij van zijn vrijage af is gekomen; in beide
gevallen wordt het avontuurtje als een bagatel behandeld; zoo'n
veehoedstertje en haar liefde,—dat betekent namelik niet veel!</p>
<p>„Verleden zag ik een herdersmeisje bij een heg staan, vrolik en aardig
zag ze er uit, met een net keurslijfje en een linnen mutsje, wollen
broek en een grof hemd... Ik ging op haar af: „Lief kind,” zei ik, „ik
vind het treurig dat je het zo koud hebt.”—„Heer,” antwoordde zij,
„Goddank ben ik goed gezond en het zal mij heus geen kwaad doen als de
wind eens door mijn kleeren waait.” Ik zeide dat ik haar graag
gezelschap wou houden, en dat het toch jammer was dat zij daar zo alleen
het vee zou moeten hoeden zonder een vriend in de wereld...<ins class="corr" id="corr15" title="Niet in Bron.">”</ins> En zo
gaat het gesprek verder. Hij vleit haar, zij moet zeker de dochter van
een ridder zijn, een fee moest haar die schoonheid gegeven hebben, die
niet bij een boerenmeisje past. Zij moest hem nu maar zijn zin
geven—gaat hij door—zoo'n landmeisje is toch wel te temmen, alles in
de natuur wil toch paren, en hier achter die haag kunnen ze toch doen
wat ze willen zonder gezien te worden. Maar—gelijk Else in de ballade,
heeft zij een afwijzend preuts antwoord klaar voor de vleier en zijn
opdringerigheid: „van een ridder als vader, daar weet zij niets van,
soort zoekt soort, een boerenmeisje moet aan niemand dan aan boeren
denken en zij heeft geen lust haar maagdom te geven voor de naam van een
slet.” Maar in andere gedichten komen er heel wat brutaler scenes voor.
„God zij met u, herderin, schoon gelijk een roos; ik ben zeer verbaasd u
nog alleen te vinden. Een kleed met zilveren zoom wil ik u geven.” Maar
zij antwoordde dat zij niets met hem te doen wil hebben; zij wijst naar
haar vader die daar ginds het<span class="pagenum" title="57"></span><a id="p_57"></a> veld loopt te ploegen en wil daar heen
gaan. Maar hij liep haar achterna, greep haar beet en wierp haar in het
gras. Drie malen kuste hij haar en zij sprak geen woord tegen, en toen
hij haar voor de vierde keer wilde kussen, zeide zij: „Heer, ik geef mij
aan u over.” De schelmse gratie van de dansliederen en het cynisme van
de pochende ridders („<span xml:lang="fr">gaps</span>”) vinden wij ook beiden in de pastorale
terug. In tedere liefdeverlangens loopt de herderin een zomermorgen rond
en neuriet er een liedje over hoe benauwd het haar in haar borst wordt
en hoe zij zich een vriend wenst, sedert Robin haar verlaten heeft. Zelf
roept zij een ridder aan die voorbij komt en toont zich meer dan
gewillig. Maar dikwels is de herderin ook „<span xml:lang="fr">trop sage de garder son
pucelage</span>” en houdt de al te vriendelike ridder voor den gek en op een
afstand, of weet hem een pak slaag te bezorgen door een paar
boerenjongens. Daarentegen scheurt de ridder bij andere gelegenheden
haar brutaal de kleeren van het lijf of weet haar met leugenachtige
beloften te paaien. En wanneer het dan gebeurd is, zoo eindigt hij
triomfantelik het gedicht: „<span xml:lang="fr">lors me montai, si m'en alai,—à deu l'ai
commandée:—Dolente et esgarée—la laissai en la prée.</span>”</p>
<p>Pastorale, alba, romance, ballade,—al deze verfijnde literaire
bewerkingen van het volkslied zijn duidelik gedicht en gezongen geworden
door ridderlike dillettanten—dames en heren—als een geliefd soort
gezelschapsspel. De naam van de auteurs is niet bekend, altans van de
meesten niet, het is de volkspoëzie van de ridderwereld, gelijk onze
Deense middeleeuwse balladen dat waren. Een volksliedje als
„Maagdedroomen” is in wezen niet verschillend van een romance als de
schone Yolande of de schone Erembourc en een schertsende ballade als die
van „koning Erik en de spottende Maagd” is na aan de Pastorale verwant.</p>
<p>Maar deze gezelschapsliederen zowel als de vertelkunst die zich bij de
ontvangsten op de hoven ontwikkelden, krijgen nu beoefenaars van
professie in de schare van dichters en zangers die aan het hof leefden
om—en meer of minder ook van—die liederen en berijmde vertellingen te
dichten en voor te dragen. Van de dagen van Olim waren er talrijke
„<span xml:lang="fr">jogleors</span>” en „<span xml:lang="fr">conteors</span>” en „<span xml:lang="fr">fableors</span>” die van de ene stad naar de
andere trokken, en van burcht tot burcht, allerlei kunstjes maakten, een
beer lieten dansen, maar tegelijk ook viool speelden of doedelzakken en
berijmde vertellingen lieten horen of liedjes,—om daarna geld in te
zamelen van het kermispubliek of de gasten van de burchtheer. Maar boven
de jongleurs verheft zich in de tijden der kruistochten een
aristokratie,<span class="pagenum" title="58"></span><a id="p_58"></a> die soms uit die klasse voortgekomen of daarin
teruggevallen is, maar die zich niet verwaardigt op kermissen op te
treden en jongleurskunsten uit te voeren, maar die zich alleen in de
adellike kringen beweegt, zich naar die hogere smaak vormt, zich
enigsins de manieren van die kringen toeëigent en dikwels daarin
opgenomen wordt. Dat zijn de „<span xml:lang="fr">menestrels</span>”, de
„<span xml:lang="fr">troubadours”,—„trouvères</span>”; wanneer ze, wat dikwels 't geval is, tot de
„<span xml:lang="fr">vagantes</span>” horen, noemen zij zich dikwels „<span xml:lang="fr">maîtres</span>”. Arme jongere zonen
en verarmde baronnen zelf beginnen nu ook mede te doen aan deze wijze
van het hof te vermaken, en zo vindt men ze weldra in deze nu zo
veelomvattende dichtergroep, naast klerken en zonen van burgers en de
lagere klassen. Het zijn musici van beroep, die allerlei kunstige
melodiën komponeren en spelen, voor de viool en voor harp; de Britse en
Bretonse melodieën (<span xml:lang="fr">lais</span>) werden over Frankrijk van hof tot hof
gekolporteerd. Bij de muziek komt dan ook zang en het zeggen van
gedichten. Zo brengen de zangers met de melodieën de Britse vertellingen
in 't Frans over en dragen ze de kleine berijmde verhalen voor, de „<span xml:lang="fr">lais
Bretons</span>”. „<span xml:lang="fr">Lais</span>” worden nu langzamerhand ook andere kleine berijmde
vertellingen genoemd, welke de <span xml:lang="fr">trouvères</span> dichtten en voordroegen,—de
stof haalden ze òf uit het werkelike leven, òf uit de antieke myten b.v.
over Narcissus of Orpheus. Maar eerst en vooral ontwikkelen de
hofzangers van beroep in Zuid-Frankrijk een nieuwe kunstige hoflyriek,
die weldra ook aan de ridderhoven van Noord-Frankrijk en Duitsland
toonaangevend zou worden.</p>
<h2><a id="VI"></a>VI.</h2>
<p class="subh2">ZUID-FRANKRIJK.</p>
<p>In Zuid-Frankrijk is het maatschappelike leven der ridders het sterkst
ontwikkeld en het uit zich in het lyries individualisme der troubadours.</p>
<p>Het was een zeer eigenaardige wereld, dat stukje van Europa, dat in de
12<sup>de</sup> en 13<sup>de</sup> eeuw het vaderland zou worden van de Provençaalse
poëzie. In het Zuiden wordt het door de Middellandse Zee bespoeld, in
het Westen door de Atlantiese Oceaan, in het Zuidwesten is het door de
Pyreneeën begrensd,—behalve dat Catalonië en belendende dalen van het
Spaanse schiereiland er bij horen—in het Oosten door de Alpen, ofschoon
er toch<span class="pagenum" title="59"></span><a id="p_59"></a> volop voeling blijft met de daaraan grenzende delen van Italië;
eindelik gaat, wat het noordelik Frankrijk betreft, de grenslijn met een
vrij grote boog van de Gironde in het Westen, noordelik over Poitou en
weer zuidelik naar Lyon in de punt van het meer van
Genève,—hoofdzakelik wordt de grens gevormd door de bergvlakte van
Auvergne en Limousin. De met pijnbomen begroeide zandvlakte en de
moerasstreken van Gascogne bij de Atlantiese Oceaan; de wijnbergen van
Garonne; Toulouse en de bergdalen van de uitlopers der Pyreneeën;
daarachter de Cevennes bij de Middellandse Zee, Languedoc met zijn
rijke, oude Romeinse steden: Narbonne, Beziers, Nîmes; het dorre en
stormachtige kustlandschap van Provence met Arles, Aix en Marseille; de
alpenstreken van Dauphiné en Savoye, Poitou bij de Loire en Catalonië
aan de overzijde der Pyreneeën... al deze streken maakten op verre na
geen geografiese of politieke eenheid uit, maar toch bestond er een
innig, levendig verband tussen, en vormen ze tegenover de daar buiten
liggende provincies één geheel,—en wel ten gevolge van een gemeenschap
in hun ethnologie, hun historie, hun taal en hun kultuur.</p>
<p>Hoe weinig men ook weet van de verschillende rassen, Liguriërs, Iberiërs
en Kelten, en de verhouding waarin die, de oudsten van Zuid-Frankrijk,
tot elkaar stonden, zeker is in elk geval dat die donkere kleine mannen
geheel en al verschild hebben van de sterk met Germaanse elementen
doortrokken Galliërs uit Midden- en Noord-Frankrijk. Of het nu het
klimaat is, de levenswijze of wat er ook de oorzaak van is,—het is geen
verbeelding dat het Zuid-Frankrijk van een <span xml:lang="fr">Mirabeau</span>, een <span xml:lang="fr">Thiers</span> of een
<span xml:lang="fr">Gambetta</span>, dat van een <span xml:lang="fr">Montaigne</span> of <span xml:lang="fr">Montesquieu</span>, dat van een <span xml:lang="fr">Berlioz</span> en
een <span xml:lang="fr">Gautier</span> en <span xml:lang="fr">Daudet</span>,—dat in het algemeen het Zuid-Frankrijk van de
advokaten en politici, der journalisten en raisonneurs, der kolonisten
en impressionisten een heel ander land is dan dat van <span xml:lang="fr">Corneille</span> en
<span xml:lang="fr">Molière</span>, van <span xml:lang="fr">Voltaire</span> en <span xml:lang="fr">Rousseau</span>, van <span xml:lang="fr">Taine</span> en <span xml:lang="fr">Renan</span>. Het was als
bloeiende rhetoren en scherpzinnige dialectici, dat de Zuid-Fransen
uitblonken zodra zij weer in de Romeinse kultuur werden opgenomen; tot
op het huidige ogenblik toe is het die steeds weer opborrelende
levendigheid en een soort lyriek die zich voor een ieder openbaren, die
de landgenoten van <span xml:lang="fr">Numa Roumestan</span> en <span xml:lang="fr">Tartarin</span> kenmerkten.</p>
<p>De Romanisering van Zuid-Gallië—de streek met Narbonne in het
Zuid-oosten en het Aquitanië van Caesar in het Zuid-westen—greep niet
alleen éerder plaats dan die van het overige Gallië,<span class="pagenum" title="60"></span><a id="p_60"></a> maar geschiedde
ook grondiger; reeds van de tijd af dat Marseille door Griekse
kolonisten gesticht was, had Zuid-Frankrijk behoord tot de wereld der
landen om de Middellandse zee. In de grote steden uit de Romeinse tijd
staan nog poorten en aquadukten, termen en grafmonumenten, tempels en
amfiteaters, als herinneringen aan het rijke Romeinse leven. Bij het
einde van die periode waren deze steden om zo te zeggen het meest
beschaafde deel van het Romeinse rijk en zij waren de laatste
haardsteden waar de vonken van het uitdovende geestelik leven der
Oudheid nog brandend gehouden werden. De biblioteek van Arles, de
scholen van <span xml:lang="fr">Toulouse, Bordeaux</span> en <span xml:lang="fr">Vienne</span> bewaarden nog lang hun roem en
in Marseille waren er nog steeds Griekse overleveringen.</p>
<p>In veel mindere mate dan de naburige landen zou Zuid-Frankrijk ook de
gevolgen van de Volksverhuizing ondergaan: omwentelingen en vermenging
van rassen. De Bourgondiërs die uit het Oosten kwamen, weinig talrijk en
half beschaafd als zij waren, voegden zich vrij gemakkelik in de
bestaande civilisatie, ook de West-Goten, die zich tussen de Garonne en
de Pyrenaeën vastzetten en het grootste deel van Spanje veroverd hadden,
smolten vrij wel met de Romaanse bevolking samen. De veelvuldige
invallen der Arabieren van uit het Zuiden brachten veel nieuwe
kultuur-ideeën met zich mede, maar leidden niet tot een blijvend
in-bezit-nemen. En met het Frankiese Noord-Gallië hield alle nadere
verbinding op, vooral sedert de tijd van Karel de Grote. Zeer spoedig
werd het verschil tussen de taal van <span xml:lang="fr">Langue d'oc</span> en <span xml:lang="fr">Langue d'oil</span> heel
sterk en ofschoon de Franse koningen nominaal Heren waren over het
Zuid-Frankrijk ten Westen van de Rhône, evenals de Duitse keizer van
Bourgondië en het eigelike Provence, vertoonden de Zuid-Franse vorsten
zich toch alleen maar zo nu en dan eens even aan het koninklik hof te
Parijs. Feitelijk leefde „<span xml:lang="fr">Le Midi</span>” een volkomen onafhankelik leven en
hoorde nog steeds, evenals in de oudheid, ekonomies en kultureel bij
Italië en de streken aan de Middellandse zee.</p>
<p>De Middeleeuwen kregen dan ook nog minder vat op Zuid-Frankrijk dan
zelfs op Italië. De twee grote beschavingsfaktoren: het Kristendom en
het leenstelsel hadden daar ginds veel minder revolutionaire invloed dan
meer in het Noorden, en de Romeinse kultuur van vroeger tijden bleef
schrap staan tegen de nieuwe levensvormen en hield vol energie stand.</p>
<p>En hier moest het Kristendom menig kompromis aangaan met<span class="pagenum" title="61"></span><a id="p_61"></a> de oude
Romeinse kultuur. In de 4<sup>de</sup> en 5<sup>de</sup> eeuw nog vond men in het
offisieel gekerstende Gallië een aristocratie van hogere ambtenaren en
grondbezitters die volkomen onverschillig bleven bij de kerkelike en
politieke strijd van den dag en een leventje leidden van één en al
genot, als in de beste dagen der oudheid. De laatste Gallo-romeinse
schrijvers als Ausonius en Eutropius hoorden tot die kring. Op villa's,
in de buurt van Bordeaux of ginds in Auvergne, verdreef men de tijd met
jacht en visserij, maar men studeerde en kommenteerde ook zijn
klassieken in welvoorziene biblioteken, deed, al was het dan ook als
amateur, aan de archeologie, bracht komedies van Terentius, of in zijn
genre, op privaatteaters ten tonele of voerde literaire gesprekken of
een literaire briefwisseling. Niet weinigen van de bisschoppen der Kerk
hoorden zo goed als geheel tot deze kringen. Sidonius Apollinaris stierf
als bisschop te Clermont, maar zijn gedichten die hem een standbeeld
verschaften op het Forum Trajanum, en zijn briefwisseling verplaatsen
ons geheel in de Romeinse dekadenten-aristocratie. Zo schildert hij ons
b.v. het leven van een adellike vriend op zijn kasteel bij de Garonne.
Dat is al een burcht met muren en torens en het ligt op een heuvel—de
tijden staan in het teken van de oorlog—maar met zijn zuilengangen,
zijn termen, zijn muurschilderingen is het van binnen nog een heel
Romeins patriciërshuis. Bij een andere vriend, te Nîmes, vertelt hij van
een biblioteek in drie afdelingen; een heidense, alleen ten gebruike van
mannen, een kristelike afdeling voor de vrouwen, en een gemengde
afdeling voor de twee geslachten; teologiese discussies worden daar in
huis gevoerd, zowel als heidense literaire gesprekken. Of wel heeft hij
het over een concilie waar hij aan deelgenomen heeft; tussen de
vergaderingen in gaat hij met enige andere hoge prelaten—hoofdzakelik
jonge mannen—de stad uit en daar, bij een antiek grafmonument in de
schaduw van de bomen, amuseert het bisschoppelik gezelschap zich
afwisselend met het kegelspel en met het dichten elk om de beurt van
Latijnse impromptu-verzen. Omstreeks het jaar 600 vertoonde een andere
bisschop, Venantius Fortunatus, een nog vreemder legéring van officieel
Kristendom en traditioneel Heidendom. Hij schrijft n.l. Heiligenlegenden
en Kristelike lofzangen, maar daarnaast ook bruiloftsverzen voor een
Frankies koningspaar met de hele mythologie van Amor en Venus er in, en
verder kleine <span xml:lang="fr">billets-doux</span> aan een zekere zuster Agnes of zuster
Radegunde in een naburig klooster met sierlijk-galante dankbetuigingen
voor bloemen of potten melk die de nonnen hem<span class="pagenum" title="62"></span><a id="p_62"></a> gestuurd hebben. Zo zijn
er dus onder de Franse klerezij genoeg overleveringen voor die soort van
aesteties heidendom bij de geestelikheid die, zoals wij gezien hebben,
de opkomst der scholen in de 11<sup>de</sup> eeuw met zoveel liefde bevorderde;
het is ook in de grensstreken tussen Zuid- en Noord-Frankrijk, in de
buurt van Tours, Poitou en Anjou dat die belletristiese prelaten meer
bizonder thuishoorden.</p>
<p>Trouwens, nergens breken de draden die naar de antieke kultuur terug
voeren. Toen ongeveer het jaar 1000 enige Provençalen in het gevolg van
een prinses naar Parijs kwamen, ergerden de mensen in Noord-Frankrijk
zich over die kort geknipte, glad geschoren Zuidelingen, met hun fraaie
kleeren, en hun ijdel, lichtvaardig optreden. In klederdracht zowel als
in manieren stak er zeker nog heel wat van die der Romeinen uit de
latere Keizertijd. Heel lang nog waren er te Arles de circusspelen of
dierengevechten in zwang en zelfs in de zang-dansen der boeren kon men
de voorstellingen van Amor en Venus nog terug vinden. Zeer waarschijnlik
zijn er hier evenals in Italië, privaatscholen geweest naast die van de
Kerk en heeft er onder de voornamen een zekere wereldlike klassieke
kultuur bestaan naast die van de geestelikheid. De gemakkelike
verbinding met Italië, met het humanistiese pauselike hof en de
humanistiese hogeschool te Salerno, heeft zeker op verschillende wijzen
sporen achtergelaten. Zo begint men b.v. in de 11<sup>de</sup> eeuw te Arles de
kerk van de H. Trophime met standbeelden te versieren, waar men de
antieken klaarblijkelik tracht na te bootsen en tegelijkertijd worden er
te Avignon en in andere steden van Provence, kerken gebouwd, die in de
portieken en gevels op de pilaren en de kapitélen allerlei détails van
de antieke gebouwen nabootsen, die men rondom in die steden vinden kon.</p>
<p>Maar ook het maatschappelik leven zelf had in zijn grondtrekken veel van
de oudheid bewaard. Evenals in Italië stond ook hier het stadsleven
boven dat van de landman, in tegenstelling met de toestanden in het
Noorden. Mensen in goeden doen—adelliken zowel als burgers—woonden
liever in de oude rijke Romeinse steden dan eenzaam ergens buiten. En de
burgers hadden feitelik een niet onaanzienlik kommunaal zelfbestuur. Wel
is waar stonden ze onder een graaf of een bisschop, die midden in de
stad zijn residentie had of er vlak bij, maar hij regeerde alleen door
een „Vicarius” of een „Baljuw” die door de burgerschap gekozen werden en
langzamerhand hadden de steden allerlei privileges gekregen; in de loop
<span class="pagenum" title="63"></span><a id="p_63"></a>van de 12<sup>de</sup> eeuw kregen ook de meesten van hen hun eigen
„<span xml:lang="fr">consules</span>”,—burgemeesters. Men kan b.v. in de „<span xml:lang="fr">Coutumes</span>” van
Montpellier lezen,—die tot toonbeeld genomen werden van een massa
andere steden,—hoe de stad vol zelfbewustheid haar rechten tegenover de
„<span xml:lang="fr">Seigneurs</span>” laat gelden. En overal—heet het—waar niet iets anders
uitdrukkelik gestipuleerd is, geldt „het geschreven recht”, d. w. z. het
oude Romeinse recht, dat steeds van kracht is naast, of als deel van,
het lokale gewoonterecht.</p>
<p>Over het algemeen is de maatschappij daar volstrekt niet zo
gefeodaliseerd als in het Noorden. Het vrije landbezit (allodium) en de
vrije bezittersstand die alleen de vorst als hun heer erkenden, waren
grotendeels blijven bestaan, zonder in het leenstelsel opgenomen te
worden. Tussen de adel, de rijke burgers en de grondbezitters bestond er
geen scherpe grens, zij vormen te zamen die hogere standen wie het er om
te doen is de kleine burgers er onder te krijgen en uit te buiten, en de
burgers kunnen, als het er op aan komt, zich vrij gemakkelik het
ridderzwaard om de lendenen laten gorden. „Welgeboren burgers, die de
gewoonte hebben, op de wijze der ridders te leven”, heet het in een
overeenkomst tussen Avignon en de omliggende graven, „zullen ook de
zelfde rechten genieten als zij.” Zelfs waar er sprake is van
leentoestanden, schijnt het in werkelikheid dikwels zo geweest te zijn
dat de Vazallen hun grond in vrij bezit hadden en alleen maar in een
vrij losse persoonlike verhouding tot de leenheer stonden, terwijl de
macht van deze laatste voornamelik afhangt van de grootte zijner
<i>allodia</i>. Wanneer men de zaak goed onderzoekt, zijn de meesten van die
„Senhoraten” oude Gallo-romeinse landgoederen geweest, alleen is dan het
landhuis een kasteel geworden aan welks voet de kleine burgers bij
elkaar zijn komen wonen en het leenstelsel zelf zijn misschien dikwels
militaire vervormingen van de oud-Romeinse verhoudingen tussen de
voorname patroon en zijn kliënten, tussen de rijke grondbezitter en de
„prekaristen”—zijn pachters.</p>
<p>Maar in het algemeen zat het individualisme uit de latere Romeinse tijd
op de troon, dat het vermogensrecht en personenrecht beheerste en zou de
vervorming van de Germaanse stam-gemeenschap en stam-geest niet
ondergaan, die de positieve zijde van het leenstelsel uitmaakt. De
persoonlike en ekonomiese saamhorigheid, die de Germanen van hun „gauen”
en hun krijgstochten medebrachten en die de schering van het feodale
weefsel vormde, kon Zuid-Frankrijk al even weinig begrijpen als Italië.
De wederzijdse, <span class="pagenum" title="64"></span><a id="p_64"></a>volkomen religieuse plicht van trouw van leenheer en
vazal, konden die zich evenmin eigen maken als het begrip van een
ekonomiese gemeenschap in de maatschappij die het leenstelsel draagt.
Dat was ook de reden waarom Zuid-Frankrijk zo goed als geen aandeel
heeft in de Franse en Duitse heldendichten die hun grond en verklaring
vinden juist in die Germaanse stam-geest en het leenstelsel.</p>
<p>Alleen de <i>negatieve</i> zijde van het leenstelsel—als men het zo
uitdrukken mag—d. w. z. de individualistiese anarchie der baronnen vond
daar een vruchtbare bodem. Wat kwam die niet prachtig overeen met het
individualisme van het Romeinse vermogensrecht en de latere Romeinse
patriciërsgeest, waarin alle maatschappelike gevoelens uitgestorven
waren. En de vele wijd uiteenliggende bergdalen in de Pyreneeën en de
Cevennen bevorderden het separatisme maar al te wel.</p>
<p>Zo vinden wij dan omstreeks 1100 Zuid-Frankrijk in een bonte massa van
„Senhoraten” verdeeld van alle grootten en allerlei aard, naast elkaar
of zeer los aan en met elkaar verbonden, elkaar bevechtende, en door
huwelik of ruiling in allerlei verbindingen met elkaar tredende. Daar
zijn de hertogen van Aquitanië, tegelijk graven van Poitou—energiese
vorsten en literair ontwikkeld die, vooral nadat zij zich Gascogne
onderworpen hadden, als koningen over heel Zuidwest-Frankrijk heersten,
hoewel steeds in strijd met hun machtige vazallen, de graven van
Auvergne, Périgord, Angoulême of de Heren van Blaye, Ventadour of
Chateauroux. Of de graven van Toulouse die in de 11<sup>de</sup> eeuw Provence
geannexeerd hadden en over de hele Zuid-kust regeerden, maar die door
een ongelukkige erfopvolging hun provincies steeds in al te veel handen
over zagen gaan en die bovendien, op ridderavonturen belust, aan de
kruistochten in het Oosten en in Spanje deelnamen in plaats van een
oogje in het zeil te houden bij de woelige graven van Foix en
Carcasonne, de burggraven van Albi en Narbonne of de oude steden in
Languedoc. Dan hebben wij de graven Raimond of Berengarius van
Barcellona die van het grote plan zwanger gingen om het oude rijk der
West-Gothen weer op te richten en die zich door koop en huwelik grote
bezittingen in Zuid-Frankrijk verwierven, maar die op hun beurt weer
verlamd werden tengevolge van de erfopvolging, waarbij hele landsdelen
onder de verschillende takken der familie werden verspreid. In het
midden van de 12<sup>de</sup> eeuw werden Poitou en Guyenne met het
Normandies-Engelse rijk verenigd en zetten Hendrik II<span class="pagenum" title="65"></span><a id="p_65"></a> en zijn
zonen—Richard Leeuwenhart en zijn broeders—bijna geheel
Zuidwest-Frankrijk in vuur en vlam door hun onderling twisten, waar meer
en meer van de Zuid-Franse heren in betrokken werden.</p>
<p>Maar zij deden toch ook iets anders dan twisten. Bij alle hoven, de
grote en de kleine, tussen alle ridderburchten en kastelen ontwikkelt
zich een levendig maatschappelik verkeer. Dat is altijd het sterke punt
van de Zuid-Fransen geweest en de stedelike kultuur der oudheid zat,
zoals wij gezien hebben, overal in het land vast in 't zadel. De
vazallen kwamen veelal binnen de muren van de seigneur wonen, in een
spesiaal voor hen daar gebouwd huis; wanneer de burcht van de seigneur
in een stad lag, vormde die dikwels met de omliggende huizen der
vazallen een heel ingesloten kwartier. Hier ontstonden dan
maatschappelike centra, de rijke burgers kregen toegang tot de kringen
van de adel en zij treden behoorlik, zelfs met elegance op, zegt een
troubadour, en hebben evenveel verstand van omgang met de vrouwen als de
ridders, zowel als van dans en het krijgsspel. In het begin van de
12<sup>de</sup> eeuw is men daar heel wat verder met de goede manieren gekomen
dan in het arme onbeschaafde Noord-Frankrijk, om van Duitsland niet eens
te spreken. Die mensen uit het Noorden—zo spot men in
Zuid-Frankrijk—denken alleen maar aan eten en drinken en zij kunnen
niet vrolik worden en zingen voor ze hun buik vol hebben en dronken zijn
en de Duitsers met hun plompe manieren en hun „hondengeblaf” horen nu
aan een hof helemaal niet thuis. Het woord „<span xml:lang="fr">cortes</span>”, Noordfrans
„<span xml:lang="fr">courtois</span>”, waar wij al van hoorden, is dan ook het eerst in
Zuid-Frankrijk gebruikt voor wat in fatsoenlik gezelschap past. Hier
spelen de betrekkingen met de Arabieren in Spanje en vooral met Italië
en het Zuid-Italiaanse Griekse element een grote rol. B.v. het hof van
graaf Raimond V op zijn slot te Narbonnes bij Toulouse en de residenties
van Willem IX te Poitou en Bordeaux, die van de graven van Provence te
<span xml:lang="fr">Aix</span>, van Hendrik II van Engeland en zijn gemalin, Koningin Eleonora te
Limoges en Beaucaire; daarnaast nog het hof van Alfons II te Barcelona
en van de Markgraaf Bonifacio van Montferrat. Het hof te Barcelona staat
ver bovenaan wat betreft de weelderige levenswijze; wanneer Bertrand de
Born de zuster van Richard Leeuwenhart, Mathilde, prijzen wil omdat zij
hem zo vriendelik toegesproken heeft en hem naast haar „op een keizerlik
kussen” een plaats heeft aangeboden, dan zegt hij: „Uit Catalonje scheen
zij mij te komen, door haar groet en harer<span class="pagenum" title="66"></span><a id="p_66"></a> woorden lichte spel.”
Talrijke kleinere hoven willen met de groten meedoen; trots richt het
slot <span xml:lang="fr">Baux</span> der vorsten van Oranje zich bij de monding van de Rhône in de
hoogte, als uit de rots gehouwen, aan de voet van de Pyreneeën ligt het
grafelik hof van <span xml:lang="fr">Foix</span>, bij Carcassonne dat van de burggraaf Roger II; te
Narbonne troonde de burggravin Ermengarde, door velen omringd,—volgens
de Orkneyssaga bezocht Ragnvald Jarl op zijn kruistocht haar op haar hof
en herinnerde zich later steeds die vrolike dagen. Aldoor worden er over
en weer bezoeken afgelegd, de families trouwen onder elkaar, gronden en
kastelen worden verkocht of uitgewisseld en de arme ridders zonder land
of met niet meer dan een achtste deeltje in een familieslot als erfenis,
trekken van het ene kasteel naar het andere rond. En zo wordt de
levensatmosfeer er daar één van voortdurend vrolik samenzijn, wat zij,
die daar eenmaal aan gewend waren, niet meer kunnen ontberen. Een
troubadour die naar Italië heeft moeten vluchten, gaat naar Genua en
voelt zich weldadig verkwikt door elk windje dat van uit zijn land naar
hem toe waait; onvermoeid blijft hij de mensen uitvragen en laat zijn
oor strelen door elk woord van lof: „zulk een heerlik land kent niemand
als dat tussen Rhône ligt en Vence, tussen de zee en Durance, niemand
heeft zulk een heerlik leven als daar. Daar heb ik mijn goed humeur
achtergelaten.”</p>
<p>Twist en het gezellige leven,—het een is even karakteristiek voor de
Provençaalse wereld als het andere. Het zijn geboren individualisten,
deze ridders—zonder gevoel voor wat samenbindt en samenhoudt; zij waren
het niet, maar de Noord-Fransen die de Saracenen op hun veroveringstocht
te Tours terugsloegen; en zij waren het ook niet, maar het Noorden, dat
de politieke leiding nam en het Franse koningsschap schiep. En het zijn
geboren lyrici, die Zuid-Fransen; vol vuur gaan ze in de stemming van
het ogenblik op, met de grootste bewegelikheid laten ze die ook weer
los,—òntladen worden ze even gemakkelik als geladen. Van de Romeinse
dekadentenkultuur zit er per slot van rekening een aesteties
intellektualisme in, niet diep of krachtig maar spiritueel; genotzuchtig
en genietende, fijn en krities, met levende gevoeligheid en smijdig van
vorm, uitnemend geschikt voor een leven met anderen. Individualisme,
lyriek, aesteties intellektualisme,—zie daar de hoofdtrekken van het
Provençaalse geestesleven.</p>
<p>Die kentekenen ook het religieuse leven en de beweging voor de
kruistochten in Zuid-Frankrijk. Aanvallen van lyries entoesiasme<span class="pagenum" title="67"></span><a id="p_67"></a>
wisselen af met wereldlike scepsis en strijdlustige weerspannigheid. In
de 11<sup>de</sup> eeuw kwamen er talrijke extravagante „bekeringen” en
voorbeelden van grote ascetiese krachtsinspanning voor in de Zuid-Franse
wereld; het was ook in Aquitanie en Provence dat de entoesiaste
vredesbewegingen kwamen en zich verspreidden. En toen Urbanus II
het wachtwoord voor de kruistocht had laten horen, was de Zuid-Franse
ridderschap de eerste om aan die roepstem gehoor te geven.
De hebzuchtige Raimon van Toulouse schonk terstond hele sommen aan
kerken en kloosters, nam zijn vrouw en zijn jongste zoon mede, rustte
een groot leger uit en zette het beeld der Madonna op zijn banier. Op de
hele tocht waren de Provençalen het meest fanatiek; alle visioenen en
mirakelen pakken die zuidelingen heel wat sterker aan dan de
Noord-Fransen en wanneer het hun voorkomt dat de leiders wat al te lang
ergens blijven hangen, dan steken ze eenvoudig het kamp en de
levensmiddelen in brand om ze op die manier te dwingen verder te
trekken. Thuis weerklonk Provence van de vurige kruisliederen der
troubadours. „Baron Jezus zendt ons allen een boodschap... Wij moeten
de schande wreken die Kristus moest ondergaan toen hij aan het kruis
genageld werd... Wij moeten de ongelovigen rekenschap vragen van de
smaad die hem om onzentwil overkomen is... Hier is een wasbekken dat ons
allen door de Hemelse Koning en Heer aangeboden is. Hebt gij lieden er
een idee van hoe rein zij worden zullen, die zich in dat bekken wassen?
Zij zullen schoner worden dan de sterren die de schepen leiden.”</p>
<p>Maar al dat entoesiasme en die aestetiese geestvervoering der ridders
voor de zaak van Kristus, sloeg heel gauw om. Het ongelukkige resultaat
der kruistochten werd opgevat als een godsoordeel, dat God het met de
ongelovigen hield. En de terugslag van dat fiasco werd bij menigeen een
verbitterde ketterse stemming. „Helaas!” klaagt een poëtiese Tempelheer
na de val van Caesarea, „indien God, wien dit alles moest mishagen, het
goedkeurt, dan moeten wij tevreden zijn. Gewoon een dwaas is hij, die nu
nog strijd met de Turken wenst, nu God hun immers alles gunt. God, die
vroeger waakte, slaapt nu, maar Mohammed ontplooit al zijn kracht en
laat zijne dienaren zegepralend heersen.” En met spot en scherpe
hatelikheden vallen de Troubadours de paus aan, de kerk en de
geestelikheid. Heel spoedig hadden ook de „ketterse”, half onkristelike
godsdienstige secten hun weg naar Zuid-Frankrijk gevonden en verstandige
ontwikkelde geesteliken<span class="pagenum" title="68"></span><a id="p_68"></a> zetten in Provence en Lausanne bewegingen op
touw om het „bijgeloof” van de sacramenten, relikwieën en heiligen bij
de Kristenen uit te roeien. Maar vooral breidde zich een religieus
indifferentisme uit, dat voedsel kreeg door het voortdurende verkeer met
Spaanse Joden en Spaanse Muzelmannen. Reeds in de 13<sup>de</sup> eeuw klagen de
mannen der kerk er over hoe ze overal in Languedoc veracht worden, hoe
weinig er voor de tienden binnenkomt, hoe de godsdienst zonder enig
respekt bespot wordt en hoe dikwels de geesteliken zelf persoonlike
overlast te verduren hebben. Lyries entoesiasme en strijdbare ketterij,
aestetiese religiositeit en Latijns rationalisme—dat is de houding van
de wereld der troubadours tegenover het Kristendom.</p>
<p>Die zelfde lichte ontvlambaarheid en weerspannigheid vindt men overal in
het maatschappelik verkeer terug. Die Zuid-Franse ridders vechten niet
alleen met het zwaard en om grondbezit, maar ook met woord en pen, met
spot en kritiek, met intriges en chicanes om duizenderlei dingen van
niets, twistpunten die overal met de wapenen des geestes uitgevochten
worden. De bisschop van Clermont valt met een schimpdicht op de Dauphin
van Auvergne aan omdat diens slotvoogd een dame, die iemand daar spek
had laten halen, om eieren in te bakken, met een half schijfje
afscheept,—en die dame was nog wel de aangebedene van de Dauphin. Deze
laatste antwoordt met allerlei beschuldigingen tegen de Bisschop. Een
andere pennevete had die zelfde Dauphin met de baljuw van de burggraaf
van Turenne. De Dauphin had de dochter van de burggraaf lief en kwam
daarom dikwels aan het hof op bezoek, maar nam die gelegenheid dan
veelal waar om geld van de baljuw te lenen en toen die hem nu daarover
lastig begon te vallen, hield de Dauphin, in plaats van te betalen, met
zijn bezoeken op, waarom zijn schuldeiser hem nu in schimpdichten
verweet dat zijn liefde zo snel vervloog.</p>
<p>En het maatschappelik leven is al even vol van liefdesintriges als van
onderlinge twisten. Hoe sterk juist die dingen zijn, daar weten de
kroniekschrijvers heel wat van te vertellen,—over de bijzitten der
baronnen of de „vrienden” van de getrouwde vrouwen of van de ruwe,
gruwelike wraak van een echtgenoot of jaloerse vrouw. Maar de liaisons
in Zuid-Frankrijk hebben toch nog een geheel ander karakter dan b.v. de
grove wellust der Noord-Franse baronnen, of de bloedige hartstocht der
Italianen, meestal is het een gezellig flirten geweest, waarin sympatie
en zucht om te behagen meer te zeggen hebben gehad dan de zinnen,—een
<span class="pagenum" title="69"></span><a id="p_69"></a>literair gekleurde schoonheidskultus of een artistiek spelen met
gevoelens en gemoedsbewegingen, die onwillekeurig uit elke verhouding
munt voor een „roman” slaat. De koketterie der dames en de galanterie
der Ridders zowel als het gehele maatschappelike leven ontwikkelen die
fijnere soort van het spel der liefde, waarbij een glimlach, een
handdruk of een vriendelik woord het middelpunt uitmaken van
verwikkelingen en intriges, aanleiding geven tot een „scene”, de
gemoedsbeweging opwekken en de twee partijen in spanning houden, en het
genot van zulk een verhouding wordt op die manier over allerlei kleine
nietsjes verdeeld, maar die elk op zichzelf die fijner besnaarde mensen
evenveel zielsgenot verschaffen als het meest massieve liefdesgenot de
grove Noordeling geeft.</p>
<p>En bij die liefhebbende en twistende mensen ontstaat nu een dichtkunst
en gezang over twist en liefde. Daar staat een schare van dichters op,
die niet alleen aan de in die hogere kringen uit het volkslied geboren
dichtkunst een artistieke vorm geven,—dansballaden en romancen, alba's
en pastoralen—maar ook een hoger en meer persoonlike kunst scheppen om
aan alle gevoelens die dat leven wekt, uitdrukking te geven. En van al
de maatschappelike standen die daar te Toulouse of te Aix de toon
aangaven, heeft de ene al evenveel tot die zwerm dichters bij gedragen
als de andere. Wel is waar zijn de meeste troubadours arme zonen van
ridders en kleine heren, maar er lopen toch ook wel zonen van de
burgerklasse onder, ja zelfs wel eens een enkele keer een van de bij
uitstek begaafden onder de dienende klasse, die er ingeslaagd is de
slotskringen binnen te dringen; er zijn geesteliken bij, die het
klooster uitgelopen zijn, maar ook rijke baronnen en hoge vorsten; de
oudste die men kent is graaf <span xml:lang="fr">Guillaume</span> van Poitou, die omstreeks het
jaar 1100 dichtte. Velen van hen hebben niet eens zelf kunnen schrijven,
maar een zekere geleerde opvoeding hebben ze toch bepaald gehad; van één
lezen wij uitdrukkelik dat hij 's winters op school ging en er zijn
duidelike sporen in hun werk op te merken van kennis der Latijnse
kerkpoëzie en nu en dan van de literatuur en mythologie der Latijnse
oudheid. Velen van hen dragen zelf hun gedichten voor, maar naast hen
vindt men in den regel „<span xml:lang="fr">jongleurs</span>” die met hen rondtrokken en hun
gedichten voor hen accompagneerden en opzegden.</p>
<p><span class="pagenum" title="70"></span><a id="p_70"></a></p>
<h2><a id="VII"></a>VII.</h2>
<p class="subh2">DE KUNST DER TROUBADOURS.</p>
<p><span xml:lang="fr">L'Art de Trobar</span> werd gevoeld als een kunst en was dat dan ook, die
uitgevonden was door mannen van kennis, die door studie aangeleerd kon
worden en beoefend moest worden met zorg en verstand. Reeds de oudste
troubadour van wie wij liederen hebben, spreekt van zijn werkplaats,
beroemt er zich op zijn handwerk te verstaan en alle troubadours spreken
van het smeden en vijlen of van het optimmeren van hun gedichten. Van
het begin af was het al een sisteem van regels die gevolgd moesten
worden om goed te „<span xml:lang="es">trobar</span>”, door die regels komt de kunst hoe langer hoe
meer in het nauw, totdat de gedichten er in verstikken. Naast de
volks-poëzie en de salon-poëzie die allen kunnen verstaan en bijna een
elk kan maken, komt de troubadourkunst te staan als iets dat slechts de
uitverkorenen kunnen hanteren en dat zich slechts tot een zeer enge
kring van kenners richt, dat slechts wil „<span xml:lang="es">grat de las melhors</span>” en zich
absoluut niet bekommert om bijval van de „<span xml:lang="es">desconnoissedors</span>”.—Maar die
kunst is in voortdurende ontwikkeling en het komt er voor elke dichter
op aan tot haar vervolmaking het zijne bij te dragen. „<span xml:lang="es">Trobar</span>” is
uitvinden en in tegenstelling met de „<span xml:lang="fr">jongleurs</span>” die overal de gedichten
van anderen komen voordragen, of die, waar zij zelf dichten, dit anoniem
en onpersoonlik doen, geheel in de oude sporen, laat de troubadour er
zich op voorstaan zelfstandig op te treden en trots tekent hij zijn
gedichten met zijn naam. Nieuwe melodieën, nieuwe versvormen, een nieuwe
inhoud moet elke troubadour op de been brengen. Het is dit streven naar
orginaliteit dat de poëzie steeds meer gekunsteld maakt. „Ik wil een
nieuw lied zingen,” begint er een troubadour, „met grote moeite, opdat
het op geen ander lijke, want een lied dat aan andere doet denken is
niet goed en niet schoon.” En een ander: „Ik vind het altijd vervelend
te vertellen dat ik ween en van liefde zucht, want dat liedje kent de
hele wereld van buiten. Ik wil nieuwe verzen schrijven met lieflike
melodieën, maar wat kan ik nu nog bedenken dat niet reeds gezegd is? Wat
moet ik dan doen? Ik zal de oude dingen op een nieuwe manier moeten
zeggen, zo zal mijn gedicht er uitzien alsof het nieuw was.” In
tegenstelling dus met de traditionele en de volkspoëzie, stelt de
troubadourskunst—evenals de hofpoëzie der skalden in het Scandinaviese
Noorden—het aristokratiese en individuele op de voorgrond, dwingt de
kunst in conventionele,<span class="pagenum" title="71"></span><a id="p_71"></a> kunstige vormen, maar spoort binnen die perken
de enkelingen toch aan, hun eigenaardigheden niet te verbergen en te
trachten elkaar te overtreffen.</p>
<p>De poëzie der troubadours is nu in de eerste plaats een lied, begeleid
door de viool of de harp. „Een liedje zonder muziek is gelijk een molen
zonder water”, heet het uitdrukkelik en de troubadours waren vooral
komponisten. In plaats van de eenvoudige, eentonige muziek van het
volkslied met zijn symmetriese herhalingen van de melodie, geven zij er
een dat veel kunstmatiger is, waarschijnlik onder invloed van de
kerkmuziek. Maar van die muziek der troubadours hebben wij eigelik niets
meer over dan de afspiegeling er van in hun verskunst. Als een stroom
van harmonie, een volheid van rijm en rhythme is die verskunst aan komen
storten en heeft een ieder met zich medegesleept. Het rhytme, meestal
levendig jambies, laat niet, gelijk de volkspoëzie, versregels van de
zelfde soort, regel aan regel op elkaar volgen, maar laat lange en korte
afwisselen, en geeft strofen van zeer verschillende lengte en bouw. Met
versregels van 2 à 3 lettergrepen tot 10 à 12, met strofen van 3 à 4
regels tot 20 toe, gaf de troubadour-poëzie het aanschijn aan zulk een
enorme massa combinaties, dat die na de eentonige rhytmiek van het
kerkgezang en de volkspoëzie, werken moest als de openbaring van een
geheel nieuwe tonen-schoonheid. Misschien bestaat er verband tussen deze
strofenbouw en die der Oudheid en der Arabieren, maar in elk geval
betekende de kunst der troubadours een hele revolutie in de uiterlike
vormen der Europese poëzie en werd het uitgangspunt van de rijkdom in
versvormen der gehele moderne lyriek.</p>
<p>Maar nog meer werd de welluidendheid een geliefkoosd hulpmiddel voor de
Provençaalse kunst. De natuur had die taal in dit opzicht goed bedeeld:
de brede open vokalen hadden het een zekere volheid gegeven, de
konsonanten, zo krachtig in vergelijking met Frans en Italiaans, en de
harde konsonantengroepen (tg, tz, rn, enz.) verleenden het ook veel
karakter. En bovendien heeft de taal een grote rijkdom aan rijmen,
aangezien zo veel verschillende Latijnse uitgangen in het Provençaals
zijn samengevallen,—<span xml:lang="la">amati, amatis, amatus,</span>—dit is alles tot amatz
geworden. Van deze natuurlike rijkdom aan rijmen van de taal, heeft de
troubadourskunst alle mogelike voordeel getrokken. De volkspoëzie had
zich vroeger tevreden moeten stellen met vokaalrijmen, <span xml:lang="fr">assonance</span>; maar
de kunstlyriek eist volle rijmen en voert die nu in om door de gehele
latere Europese dichtkunst gevolgd te worden. En er<span class="pagenum" title="72"></span><a id="p_72"></a> komen nog meer
gekunstelde rijmen op,—de zogenaamde „<span xml:lang="fr">rimes riches</span>” worden ingevoerd,
waar dezelfde klankkombinatie, maar met verschillende betekenis (art =
kunst en = brandt) op elkaar rijmen, zo wel als moeilike, zeldzame
rijmen, of rijmen bestaande uit vele lettergrepen of zelfs vele woorden;
als spelend vormen zij rijmen van dezelfde eind-konsonanten, maar
verschillende daar aan voorafgaande vokalen (ars, urs, ors, ers) of uit
verschillende grammatiese vormen van hetzelfde woord bestaande. Of wel
worden de rijmen gekruist inplaats van op elkaar te volgen en worden ze
ver van elkaar af geplaatst; soms moet het oor dan 5 à 6 regels wachten
voor het komt. Op die wijze worden lange rijm- en rhytme-strofen gevormd
met grote afwisseling. Daar staat tegenover dat het oor ook voortdurend
gebombardeerd wordt met hetzelfde rijm, en dat de strofen rhytmies aan
elkaar gesmeed worden, doordat b.v. de rijmen van de ene strofe naar de
andere overgaan, door het hele gedicht heen, of doordat de nieuwe strofe
met het woord begint waarmede de vorige eindigde. Door zulk een kunst,
door zulke gekunsteldheidjes worden nieuwe dichtvormen verkregen. En
midden in de regels speelt men met woorden van dezelfde stam: „<span xml:lang="es">A Lunel
lutz una luna luzens</span>”, of met woorden van dezelfde klank maar
verschillende betekenis: „<span xml:lang="es">ongle—oncle</span>”. Men heeft ook oor er voor om de
vorm naar de inhoud te richten. Zo worden b.v. in een speciale
dichtvorm: „<span xml:lang="fr">descort</span>”, het disharmoniese heen en weer geslingerd-worden
van een liefdeziek gemoed tussen zaligheid en wanhoop, door het steeds
veranderende rhythme der strofen getekend. Slechts bij uitzondering
horen wij een troubadour verklaren dat hij een vrolike melodie aanslaat,
„omdat anders niemand naar zijn lied luisteren zou, zo treurig is de
inhoud.”</p>
<p>En evenals de versvorm zijn de taal zelf en de stijl het voorwerp van
een artistiek aristocratiseren. „In mijn hart draag ik de vijl,” zingt
een troubadour, „waarmede ik schone woorden vijl en ik zet ze in schone
rijmen, omdat ik een schoon wezen bezing.” Niet van alle landstreken
wordt het dialekt geaccepteerd als een „<span xml:lang="es">natural e drecha parladura</span>”: als
Frans goed is voor epiek en de pastorale, is het dialekt van Limousin
beter voor de lyriek. Niet alle woorden vallen in de smaak; onfijne,
platte woorden zijn uit hun poëzie verbannen, „want hij die bemint, moet
zijn goede opvoeding tonen niet alleen in handelingen maar ook in
woorden.” Men gaat zich op de grammatiese korrektheid toeleggen en men
begint grammatica's te schrijven. Veelal<span class="pagenum" title="73"></span><a id="p_73"></a> verheft men bewust de stijl
boven de gewone prosa door de massa rethoriese en poëtiese figuren die
dikwels uit het Middeleeuws Latijn of de klassieken stammen of uit de
bijbel. Men heeft antitesen en metaforen, vergelijkingen en
personificaties in de antieke kunststijl: de pijlen en het vuur der
liefde, haar koude vlammen en zoete smart, de gepersonifieerde Amor, of
zinswendingen als: „Gelijk de magneet... aantrekt, zo...” enz. Het is
invloed van de bijbel wanneer een vorst „de ceder der vrolikheid”
genoemd <ins class="corr" id="corr16" title="Bron: word">wordt</ins> of een dame: „de toren der eer”. De gehele
rhetoriese woordenvoorraad uit het Middeleeuws Latijn komt weer te
voorschijn: de roos der schoonheid, de lelie der reinheid, de bloem der
welvoegelikheid, der eren kroon, de spiegel der vreugde, de alsem der
bitterheid.</p>
<p>Velen onder de troubadours maken hun stijl met opzet donker en moeilik
te verstaan—wat vooral op te merken valt waar de poëzie zich boven het
gemeenzame verheffen wil: in de Alexandrijnse tijd zowel als in de laat
Romeinse Keizertijd, aan het Perziese hof zowel als bij de Noorse
Skalden. „<span xml:lang="fr">Le trobar clus</span>” (gesloten) is het aestetiese program voor een
bepaalde richting onder de troubadours. De geleerde Arnaut Daniel
imponeerde zijn tijdgenoten zowel als de nakomelingschap (b.v. nog
Dante) door zijn kunstige stijl, ofschoon er spotters waren die
beweerden dat niemand zijn poëzie begreep. Hij vormt nieuwe woorden,
bouwt lange, ingewikkelde zinnen, geeft omschrijvingen in raadselachtige
bewoordingen, en zit vol woordspelingen en geleerde toespelingen: „jaagt
hazen met ossen en zwemt tegen stroom in”,—zoals hij zelf zegt over
zijn jacht op verrassende en ver gezochte beelden. Het is Latijnse
rhetorenstijl wanneer Spanje omschreven wordt „als het rijk dat de Ebro
doorstroomt”, de meest onnodige onzer oude Scandinaviese poëtiese
omschrijvingen worden overtroffen wanneer een moeder met „de zuster van
mijn oom” werd aangegeven; en wanneer „de liefde die hem in het harte
regent, hem warm houdt, hoe zeer de winter ook buiten woedt”, dan is dit
niet anders dan een proefje van Perziese hoflyriek. Een ander aanhanger
van deze „<span xml:lang="fr">estilh clus”, Guiraut de Bornelh</span>, gaf dat later op en zeide
toen in een polemiek over die kwestie dat men volgens hem beter deed zo
te dichten dat men door een ieder verstaan kon worden; „per slot van
rekening is dat ook het moeilikste.” Maar zijn tegenstander beweert:
„neen! dan zouden allen gelijk worden. Indien de dichtkunst tot een
ieder komt, vermindert die in waarde, gelijk alles wat binnen het bereik
van Jan en Alleman komt; goud is<span class="pagenum" title="74"></span><a id="p_74"></a> duurder dan zout, omdat het zoveel
zeldzamer is, en zo wordt ook die dichtkunst het hoogst geschat, die het
moeilikst toegankelik is.”</p>
<hr class="tb" />
<p>Deze fijne kostbare kunst is het nu waar het Zuid-Franse adellik leven
zijn ziel in uitstort en waaraan het eigen vorm geeft. De troubadours
eindigen de meesten van hun gedichten met een „<span xml:lang="es">tornada</span>”—een kleine
„staart”—<span xml:lang="es">cauda</span>—die het rhythme en 't rijm van het gedicht nog eens
herhaalt als in een refrein en tegelijk de bedoeling in het kort
samenvat en aangeeft voor wie het bestemd is,—voor een bepaald persoon
of voor een hele klasse van hoorders. Feitelik is de poëzie der
troubadours oorspronkelik direkt uit het leven ontstaan en heeft dan ook
zijn bepaalde praktiese taak in dat leven, zij is gelegenheids- en
tendens-poëzie zo goed als enig andere. Al die schermutselingen die
vroeger met mond en zwaard of per brief tussen de baronnen en de
burchten plaats grepen of tussen de kerk en de wereldlike macht, alle
vleierijen van de Heer, of bespotting van zijn vijanden die in de hal
weerklonken hadden, alle woorden van liefde of laster die in de
binnenkamer gefluisterd waren,—dit alles zou nu de vleugelen van de
zang en de muziek te hulp roepen om zich beter te bewegen en verder door
te dringen. Wat vroeger in 't Latijn geschreven was, werd nu door de
troubadours in een lichte, populaire vorm gegoten. De Provençaalse
kunstpoëzie is veelal te beschouwen als een voortzetting van de Latijnse
lofzangen, of grafliederen die de geesteliken aan de hoven op hun hoge
meesters gedicht hadden, of van de strijdschriften die een notaris of
een kanselier in de dienst van hun Heren geschreven hadden, van de
preken ten gunste van de kruistochten van een Bernhard van Clairvaux of,
omgekeerd, van de Latijnse hekeldichten der vaganten tegen Rome en de
geestelikheid.</p>
<p>Een „<span xml:lang="es">Sirventes</span>” betekent letterlik een dien-dicht (<span xml:lang="es">sirven</span> = dienen,
<span xml:lang="fr">servir</span>), door een hofdichter tot lof van zijn heer of tot bespotting van
diens vijanden en in zijn politieke dienst geschreven, maar
langzamerhand is het in 't algemeen de vorm geworden voor alle
persoonlike religieuse en morele polemiek en vindt de gehele kritiese en
strijdlustige Zuid-Franse geest in het „<span xml:lang="es">sirventes</span>” zijn uiting.</p>
<p>Bertran de Born, heer van <span xml:lang="fr">Hautefort</span> in <span xml:lang="fr">Périgord</span>, was de eerste, de
voornaamste man van de politieke „<span xml:lang="es">Sirventes</span>”. Gelijk de Arabiese zonen
der woestijn, of de jambici der Griekse eilanden of de oude sagahelden
van IJsland was hij, in één persoon verenigd, een strijder met het
zwaard en met het woord; het is Eris, de strijd zelf, die<span class="pagenum" title="75"></span><a id="p_75"></a> tot gedicht
wordt als bij Amrilkais of Gunlaug Ormstunge of Archilochos. Bertran en
zijn broeder bezaten te samen een klein familiegoed, maar zij hadden het
voortdurend met elkaar aan de stok; eerst was Bertran een tijdlang door
zijn broer weggejaagd, maar had toen op zijn beurt hem verdreven en de
burcht dapper tegen een groot vijandelik leger verdedigd. Onverstoord
zong hij onderwijl door: „Nu brandt en verwoest men mijn land, kapt men
mijn bos en mengt mijn zaad met stroo; al mijn vijanden grijpen mij aan,
als ik twist tussen de baronnen zaaien kan, zal ik ze ook wel weer bij
elkaar kunnen brengen.” Met vurige strijdlust mengt hij zich in het
oproer der Aquitaanse baronnen tegen Richard Leeuwenhart, die toen als
prins de stadhouder van de Engelse koning in Zuid-West-Frankrijk was.
Bertran blijft onvermoeid de jongere broer Hendrik en de vazallen tegen
„die schrok-op uit Poitou” op zetten, „Richard ja-en-neen”, zoals hij
hem noemt, en hij belooft zelf onder de muren van Perigueux te komen
waar Richard toen resideerde en zijn hersens in te slaan, als hij zich
durft vertonen. Hij hoont de lafaards maar spreekt degenen moed in die
een hartig woordje helpen kan, de een houdt hij voor de gek als hij een
vernedering ondergaan heeft, een ander weet hij te bewerken door zijn
afgunst op te wekken, komt met hatelike toespelingen aan, geeft de
mensen allerlei bijnamen en is al even erg als Loki wanneer het er op
aan komt de mensen te plagen en tegen elkaar op te zetten. <span xml:lang="fr">Talairand</span> is
een echte „Lombard”,—als andere woedend opspringen, rekt hij zich even
uit en gaapt... „Willem van Gordon, jou mag ik wel, jij hebt ten minste
een tong in je mond, maar de twee burggraven beschouw ik als gekken en
deugnieten... Aan het slot van Clairvaux hebben ze een nieuw gedeelte
gebouwd, dat de nieuwe koning zeker niet behagen zal, als hij het ziet;
maar het schittert zo heerlijk dat hij het zeker in 't oog zal krijgen.”
Hij eet zich op van gramschap wanneer hij bemerkt hoe hij zijn sporen
voor niets verslijt,—„wat zijn ze allemaal laf, die baronnen, ze
moesten allemaal zich maar de kruin laten scheren of zich aan handen en
voeten laten beslaan als een paard.” Maar het jubelt in hem wanneer hij
de baronnen zich ziet wapenen en burgers zich gaan verschansen en het
wapengekletter dus weldra over de vlakte te horen zal zijn... Intussen
was de jonge prins Hendrik gestorven en had Bertran hem een groot
rhetoriese elegie gewijd, geheel en al in de pompeuse hoogdravende stijl
van de Latijnse „<span xml:lang="la">planctus</span>” die abten en bisschoppen bij de dood der
vorsten op bestelling<span class="pagenum" title="76"></span><a id="p_76"></a> schreven. Hij verzoende zich met Richard maar
kreeg niet minder stof voor zijn <span xml:lang="es">Sirventes</span> in de twisten tussen de
Engelse koningen en Philip Augustus van Frankrijk,—hij doet wat hij kan
om de vorsten tegen elkaar op te zetten en tegelijk had hij nog even
voor eigen rekening een twistgeschrijf op rijm met koning Alphons van
Aragon.</p>
<p>Al die polemiese geschriften zijn eigelik maar half poëzie,—het zijn
onze krantenartikelen,—een oproep, een opruiing, of een uitdaging. Maar
er is iets bepaald demonies bij Bertran, wanneer hij zingt: „Al is er
overal om mij heen vrede,—een duim breed grond is mij genoeg om te
vechten... Mij is de vrede gehaat, tot strijd alleen mijn zin nu staat;
mijn hart is aan strijd alleen gewijd”, of wanneer hij als dronken is
van verlangen naar het voorjaar, niet wegens het nieuwe groen of het
gezang der vogelen, maar eerder wegens de mannen en paarden die hij dan
ten kamp bereid zich zal zien opstellen, mensen en beesten die hij zal
zien vluchten, muren die kraken en de paarden der gevallenen die over de
velden snellen: „eten noch drinken noch slaap verkwikt mij zo zeer als
wanneer ik de kreet „Vooruit!” hoor, en de paarden hinniken, en er
hulpgeroep weerklinkt en de gevallenen daar liggen met de bewimpelde
speren nog in hun zijde.” En zijn haat van edelman tot boer en burger
breekt in hevig leedvermaak uit, „het doet mij goed wanneer ik die
ellendige geldmannen die met de adel twisten, in het ongeluk zie...
wanneer ik ze naakt zie lopen bedelen... Een boer is een zwijn, als hij
rijk wordt, verliest hij zijn verstand; daarom moeten wij zijn trog
steeds leeg trachten te houden. Hij die er zijn boer niet onder houdt,
versterkt hem in zijn slechtheid... Niemand moet hem beklagen als men
hem zijn arm of been ziet breken of wanneer hij aan het noodzakelikste
gebrek heeft... Dat overmoedige gespuis is niet te verdragen. God zende
hun alle ongeluk!”</p>
<p>Een andere soort van „<span xml:lang="es">Sirventes</span>” is de moraliserende. De grote man
daarvoor is <span xml:lang="es">Peire Cardenal</span>. Van voorname geboorte, „vrolik, schoon en
jong”, maar bezield door een levendig gevoel van recht dat onder leugen
en onrecht leed, maakte hij zich tot een soort van <span xml:lang="es">Don Quichot</span> van het
recht, en zijn kunst tot een ridderdegen die tegen alles en een ieder
gericht was. Dan eens zijn het de geesteliken daar hij het op voorzien
heeft: dat zijn gieren en roofvogels die rot vlees ruiken en op allen
aanvliegen die op 't punt staan te sterven om hun een testament af te
persen; het zijn de Isengrims die zich in een schapenvacht hullen.<span class="pagenum" title="77"></span><a id="p_77"></a> Dan
weer zijn het de grote Heren: Waar een machtig man op straat loopt,
wordt hij door kwaadaardigheid en hebzucht vergezeld, daar draagt het
onrecht de banier en hoogmoed loopt vooraan... Indien men een baron
alles gaf, van Turkije tot Normandië toe, zou men toch geen vrede met
hem krijgen... Indien men in zulk een machtig man op een stuk of twee,
drie plaatsen een gaatje prikte, zou er toch niets anders dan een stroom
leugens gelijk een waterval uit zijn hart komen storten. Dan is het de
beurt van de vrouwen: als men een vrouw een daalder in de hand stopt
voor de waarheid en een cent voor de leugen, dan wint de cent het. Of
wel moeten alle mensen tegelijk het ontgelden: die zijn als de
muntstukken waar een kruis en de lelies buiten op staan, maar waar geen
zilver in zit als men het smelt; hun goedheid is van dien aard dat,
indien stenen brood waren en water wijn en de bergen zijden spek, dan
gaven ze toch nog niets weg; op een smal reepje leder—de helft van de
duim van mijn handschoen—zou ik alle rechtvaardigheid kunnen schrijven
die in de wereld is. Op die wijze brengt ook bij hem de hartstocht
altijd weer nieuwe grille beelden voort—als bij Dante—en houden nieuwe
burleske invallen de toehoorders in spanning, als bij de bedelmonniken.
En ten slotte treedt onze Paladijn onversaagd tegen God zelf op en
klaagt dat die zijn macht niet gebruikt heeft om de duivel en het kwade
te verpletteren, maar nu de mensheid met de hel straft voor het kwaad
dat zij bedreven hebben waar God zelve de oorzaak van is. „Welk een
machtig heerser God ook is, toch zal hij van al dat onrecht rekenschap
af moeten leggen.”</p>
<p>En het rumoer van die <span xml:lang="es">Sirventes</span> klinkt veelstemmig over geheel
Zuid-Frankrijk. Krasse kruistochtliederen en even krasse liederen tegen
Rome en de geestelikheid. Liederen als van een hoveling bij de dood van
vorsten met lofgezangen over de afgestorvene en schimpwoorden over zijn
vijanden. Troubadours die elkaar niet in hun gedichten ontzien, waarin
dikwels kritiek over alle kollega's voorkomt: het zou beter zijn als hij
met een psalmboek liep in plaats van de liefde te bezingen; wat hij
dicht, klinkt zo somber als de woorden van een oude waterdraagster en
zelf lijkt hij wel een gedroogde lederen waterzak. Marcabrun, een
vondeling uit Gascogne heeft tot specialiteit uit pure nijdasserigheid
alle vreugde en liefde belachelik te maken en cynies te vertellen hoe
hij zich door alle omstandigheden des levens heen weet te draaien,
altijd op zijn eigen voordeel uit is, het spesiale terrein van anderen<span class="pagenum" title="78"></span><a id="p_78"></a>
af te jagen en zich altijd een achterdeurtje open weet te houden,—wat
toch niet heeft kunnen verhinderen, dat hij door een edelman gedood werd
wegens zijn giftige lastertong. Amusanter is de Monnik van
Montaudon,—de humorist onder de dichters der <span xml:lang="es">Sirventes</span>. Van voorname
geboorte, was hij reeds heel jong in de monnikspij gestoken, maar liep
uit het klooster weg en kreeg, zo als beweerd wordt, de permissie van
zijn supérieuren om als troubadour de wereld door te trekken, op
voorwaarde dat hij een deel van zijn verdiensten aan het klooster
afstond. Zijn jolige gedichten noemen alles op waar hij van houdt,—een
lekkere zalm bij het noenmaal, of op een weide naar het gezang der
vogels te liggen luisteren en in 't geheim een bezoek van zijn geliefde
te krijgen; zowel als alles wat hem tegen staat—een echtgenoot die zijn
vrouw al te zeer bemint, of een ridder die voor de wereld veel drukte
maakt, maar thuis peper maalt. De vrouwen vervolgt hij met geestig
sarkasme,—hoe vlijtig zij de „schilder”-kunst verstaan, zodat de
kleuren op hun wangen de schilderijen der kapel in de schaduw stellen en
hoe de safraan enorm in prijs gestegen is; en in gezellige samenspraken
disputeert hij met God over de ondeugden der vrouwen en hoe die het best
te kureren zijn en God verwijt hem dat hij weer in 't klooster gegaan
is: hij amuseerde èn de mensen èn God toch veel meer toen hij als
troubadour rondtrok!</p>
<p>Een heel bizondere arena voor de strijdlust der troubadours was een
soort versduellen die men tenzonen noemt. Het is een zeer oude populaire
dichtsoort; zo wel de Tyrolers („<span xml:lang="de">schnadahüpferl</span><ins class="corr" id="corr17" title="Niet in Bron.">”</ins>) als de Noorse
boeren kennen die, evenals de Toskaanse en Siciliaanse herders.
Natuurlik genoeg werd dit dichtgenre, zo uitnemend passend in de
gezellige samenkomsten in Provence, aan een artistieke behandeling
onderworpen. Oorspronkelik is het zeker wel werkelik een twistpunt
geweest tussen twee personen dat op die manier op staande voet door de
zangers in zulk een verskamp werd beslecht. Maar hoe meer gewicht er
langzamerhand aan de vorm gehecht werd, des te minder kon er sprake zijn
van improvisatie en zo volgde de eene strofe de andere met een
tussenruimte op. En zo werd het langzamerhand ook niet altijd een
persoonlike kwestie die berijmd werd; dikwels was het de een of andere
algemene vraag die bedebatteerd werd. Wanneer in een gezelschap een
zeker punt aangeroerd was dat tot meningsverschil aanleiding had gegeven
in de loop van het gesprek, dan kon het gebeuren dat een dame twee
aanwezige troubadours<span class="pagenum" title="79"></span><a id="p_79"></a> uitnodigde, zich tot de voorvechter van een der
twee tegenovergestelde opvattingen te maken, of wel nodigde de een zijn
kollega uit een der twee opvattingen te verdedigen, terwijl hij dan de
andere tot de zijne maakte en bij de volgende samenkomst kwamen zij dan
goed voorbereid en „voerden de liederen-kamp op.” En het gebeurde dan
veelal dat men de beslissing overliet aan degene die de vraag aanhangig
had gemaakt of wel werd er door vrije keuze een jury gekozen b.v. van
voorname dames. Veel zeer mooie gedichten van dien aard zijn bewaard,
ofschoon, misschien, in vele gevallen feitelik die beide rollen door een
en dezelfde troubadour gedicht zijn. Men disputeert b.v. over de goede
eigenschappen der verschillende volkeren. Of men het recht heeft de
liefde ener vrouw te weigeren, alleen omdat zij oud wordt. Of een dame
de edelste of de voornaamste van haar aanbidders de voorkeur moet
schenken,—de <span xml:lang="fr">Dauphin</span> van <span xml:lang="fr">Auvergne</span> houdt zich grootmoedig aan het
eerste, zijn burgerlike tegenstander bescheiden aan het laatste. Wat of
erger is: schuld te hebben zonder die te kunnen betalen of te beminnen
zonder wederliefde te krijgen;—Eble verklaart dat met alle respect voor
ongelukkige liefde is het toch erger wanneer men door zijn krediteuren
vervolgd wordt en zich niet in zijn mooie kleeren op de markt durft
vertonen; waarop <span xml:lang="fr">Guillem Gasmer</span> opmerkt dat men zijn schuldeiser met
fraaie woorden kan paaien, maar dat men van liefdesmart niet zo gauw
afkomt.</p>
<p>Dergelijke wedstrijden hebben aan vele hoven gebloeid. Maar eigenaardig
voor de Zuid-Franse hoven is de in 't oogvallende plaats die kwesties
van de Liefde in deze debatten innemen. Niet alleen dat de dichters der
<span xml:lang="es">Sirventes</span> de groten „tot hoge daden” aan moeten sporen, „de kwaden
moeten beschamen” en zonder vreze <ins class="corr" id="corr18" title="Niet in Bron.">„</ins>herauten der waarheid moeten
zijn”, zowel als, waar ze zeer trots op zijn, door hun lied de roem van
hun weldoeners het eeuwige leven schenken,—als dichters van Canzonen
hebben de Troubadours een niet minder hoge roeping—de verkondiging van
de religie der Vreugde, van een gelukkig samenleven en van de Liefde.</p>
<hr class="tb" />
<p>In het element der vreugde leef ik gelijk de vis in het water, zingt
<span xml:lang="es">Arnaut de Maruelh</span>; elke keer dat de zoete lentelucht weer mijn hart tot
nieuw leven wekt, voel ik, dat ik tot vreugde geboren ben. Ik verheug
mij over het gezang der vogels en over de bloemen—jubelt Bernart de
Ventadour—over mij zelf,<span class="pagenum" title="80"></span><a id="p_80"></a> maar nog meer over mijn Vrouwe, aan alle
kanten ben ik door vreugde omgeven, maar deze overtreft alle anderen.
Veel meer dan de vogels heb ik reden om te zingen, ik die alle dagen
slechts voor zang en vreugde leef en aan niets anders denk. „<span xml:lang="es">Joi</span>” en
„<span xml:lang="es">Gaug</span>” (vreugde), „<span xml:lang="es">Joi e deport</span>”, die woorden gaan als leitmotif door de
gehele dichtkunst der troubadours. In scherpe tegenstelling met het
tragiese patos der heldendichten en de sombere plechtigheid van de kerk,
komt nu het nieuwe jolige lied met zijn koloratuur en zijn trillers.
„<span xml:lang="es">Joi e deport</span>” betekent dat gevoel van de edelman die zich „vrij weet
van materiele en geestelike beslommeringen” en dat heerlike gevoel moet
de troubadour opwekken en levendig houden. Een vrij geboren
natuur—zingen ze—kan niet in droefenis in beslommering leven, hij moet
alles liefhebben wat heerlik is en schoon—schone wapenen, een vrolik
tijdsverdrijf, hoofse gezelligheid; niets van dit alles is uit den boze
en dat zal ook niet door God gestraft worden, gelijk diegenen geloven
die jeugd en vreugde in miskrediet willen brengen omdat ze zelf niet
weten wat vreugde en milddadigheid betekenen (<span xml:lang="es">Guiraut de Bornelh</span>). De
vreugde is de wortel van alle goeds, „<span xml:lang="es">se</span> (zonder) <span xml:lang="es">joi non e valors</span>”, de
vreugde maakt de mens dapper, goed, beminnelik en bemind. Het is die
opgewekte stemming bij de hogere klassen, Euphorie, welke de Duitse
troubadours „<span xml:lang="de">hohe muot</span>” noemen of „<span xml:lang="de">riche muot</span>”; „geen enkele keer heb ik
hem in treurige stemming gezien” leest men in een lofzang over een
gestorven vorst.</p>
<p>Maar „<span xml:lang="es">joi</span>” is ook nog iets anders, het zwelgen van de lyricus in zijn
gevoelens, zijn roes over de innerlike rijkdom van zijn ziel. Het zelfde
sentimentalisme dat bij St. Bernhard in het gevoelskristendom en het
entoesiasme voor de kruistochten uitsloeg,—dat is het wat bij de
troubadours tot de gevoelens van gelukzaligheid wordt en tot hun eroties
dwepen. Tegenover de baronnen die slechts aan hun goederen denken en
strijd, en aan alles wat ze op kunnen nemen en aanraken, verkondigt de
troubadour paradoxaal de vrijheid en rijkdom van het innerlike leven:
daar buiten is het najaar en alles verwelkt, daar is het winter en alles
bevriest, maar in mij staat de lente in de knop en bloeit het als in de
zomer. Eén glimlach van mijn geliefde is mij meer waard dan al het goud
van Arabië, in mijn liefdesgeluk zou ik met de koning van Engeland niet
willen ruilen. Maar daar staat tegenover als een niet minder
merkwaardige paradoks, dat ongelukkige liefde erger is dan tandpijn en
onaangenamer dan schulden te hebben.<span class="pagenum" title="81"></span><a id="p_81"></a> En toch—toch is de ontbering van
een teleurgesteld minnaar de dichter dierbaarder dan het ruwe toegeven
aan de zinnen, wat de meesten onder liefde verstaan.</p>
<p>De lente is de tijd van de vreugde en het sentimentele dwepen. De
liederen van Bernart de Ventadour zijn verliefde hymnen aan de
lente,—wanneer het vlas op de velden groent, de viooltjes onder de
struiken te voorschijn kijken en de beekjes helder over het zand
kabbelen, wanneer blad en bloem op alle takken knop zetten en nacht en
dag de vogel zijn gezang laat horen. Het zoet gezang van de nachtegaal
houdt hem in minnegedachten wakker en als de leeuwerik zijn vleugels 's
morgens naar de zonne uitslaat, zodat hij zich geheel vergeet en door al
't zoete dat hij voelt de aarde nader komt, dan is het hem als zou zijn
eigen hart van zoet verlangen barsten... Gelijk men niet nalaten kan de
tong tegen een holle kies te drukken—zingt <span xml:lang="es">Guiraut de Bornelh</span>—zo kan
hij ook niet anders dan zijn hart naar de jonge bloemen wenden, wanneer
hij de takjes bloeien ziet en de zoete stem der vogels liefdedronken in
de struiken hoort. En is in 't eind van Maart de sneeuw gesmolten en de
warmte weer teruggekeerd, de weide groen, terwijl de vogels dan weer
zingen, dan wordt hij uitgelaten als een wild dier en licht ter been
gelijk de ree. De weiden en de heldere beekjes, de hagedoorn en de wilde
roos, de leeuwerik en de nachtegaal—dat is de stralende, vriendelike
lenteschoonheid die de troubadour liefheeft, en gewoonlik verleggen ze
dan ook hun scène's naar die soort tuinen, waar de ridderkastelen nu
veelal van omgeven zijn. De dichter siddert als een blad, is blij als
een vogel, en hij wordt door de blik van de geliefde verwarmd, gelijk de
natuur door de stralen van de zon.</p>
<p>De lente is de bevrijding na de koude donkere winter, wanneer de wegen
onbegaanbaar zijn en men in de sombere, kille kamers met stenen vloeren
zit te rillen of door de rook verstikt. Nu kunnen de ridder en de
troubadour weer de wijde wereld intrekken. Een verlangen naar vrijheid
en een drang naar buiten weerklinken in hun liederen. „Het leek hem
onaangenaam, lang op één plaats te blijven,” heet het over één, en dat
geldt van velen. Bij alle weer, onder moeite en gevaren, rijdt hij te
paard overal heen—zo als <span xml:lang="es">Raimbaut de Vaqueiras</span> het in een gedicht
schildert—met de bossen en de wegen als herberg. En onderweg dicht hij:
„Ik wil een gedicht maken over niets,” begint hij, „het is gedicht
terwijl ik te paard zat te slapen,” hij voelt zich behekst, weet niet of
hij waakt of droomt; zijn hart is op 't punt van verlangen<span class="pagenum" title="82"></span><a id="p_82"></a> te barsten,
maar daar geeft hij geen sikkepitje om; wie zijn geliefde is, weet hij
niet, maar toch bemint hij haar zéér, maar toch kent hij er een die
schoner is, alleen weet hij maar niet waar hij haar vinden kan... In
zulk een stemming van opgeruimde onverschilligheid en vage verliefdheid
dwaalt de zanger om van het ene hof naar het ander. Zijn hart verheft
zich (zoals het bij de Duitse minnezangers heet) naar het licht, gelijk
de valk in zijn vlucht, of de arend zwevend in de lucht, het is hem
alsof hij over de wereld vloog en alles bezat, alsof hij gelijk het
wilde dier in de grote bossen kon rondspringen. Alles wat er aan vreugde
in hem woont, dat ontkiemt, groeit en groent; „zijn hart schiet blad en
bloem en houdt zich groen, geheel het jaar.”</p>
<p>Fladderen, omhelzen, zingen en liefhebben,—dat is het levensprogramma
van de rondtrekkende zangers. Vrij leven en laten leven is het wat zijn
lied aanprijst. In de ruwe en sombere wereld der baronnen en monniken
brengt hij licht en warmte. Indien hij altijd milddadigheid als
hoofddeugd voorop zet, is het zeker dat hij in de eerste plaats voor
zich zelf pleit; zijn lied is dikwels niets dan een bedelpartij en
afzetterij en de Seigneur die door hem als een Alexander geprezen wil
worden—Alexander de Grote is altijd het toonbeeld van mildheid—moet
niet spaarzaam zijn met paarden en kleeren voor zijn zangers, en open
tafel houden „zonder portier”. Maar <span xml:lang="es">larguezza</span>—„<span xml:lang="de">milte</span>” heet het in het
Duits—was werkelik het voornaamste en meest tastbare bewijs, dat de
bekrompen ziel van de edelman week was geworden en zich om andere dingen
bekommerde. De begerige klauw die altijd gereed stond om te grijpen,
moest nu leren zich te openen en te geven. Hier gaat tot zekere hoogte
de dichtkunst der troubadours met de kerk in dezelfde richting; ook voor
de kerk kwam het er op aan—en niet alleen uit egoïsme—om de geest van
hebzucht en eigenbelang uit de harten te verbannen, ze van de aarde en
mammon los te maken. „<span xml:lang="es">Donar</span>”—te geven, met geld te strooien, te leven
en te laten leven—daaruit bestaat voor de troubadour het leven der
Ridders; of dat geld aan prachtige kleeren en vrolike feesten gaat of
aan weldadigheid, dat is hem hetzelfde. Hij prijst de oorlog omdat die
dwingt de hand te openen, de groten noodzaakt niet alleen te nemen maar
ook te geven. In een tenzone verdedigt een roofridder er zich mede dat
hij niet neemt om schatten op te hopen, maar om voor anderen uit te
strooien. De moralisten der kerk herinneren daarentegen aan Cicero's
waarschuwingen tegen die soort van mildheid,<span class="pagenum" title="83"></span><a id="p_83"></a> die neemt wat men geeft en
geselt de ridders die uit ijdelheid alles wat zij bezitten weggeven, en
gochelaars en jongleurs met mantels en sieraden overstelpen, terwijl de
armen buiten het kasteel van kou sterven en de portier ze als vee
wegjaagt met een „scheer je weg, slungel, mijn Heer wil naar de zangers
luisteren!” Maar de troubadours prijzen daarentegen de ridder die in
1174 bij Beaucaire 30.000 <span xml:lang="fr">sous</span> het venster uit liet werpen en 30 paarden
liet verbranden, alleen om zijn „<span xml:lang="es">larguezza</span>” te tonen of Robert Kortbroek
die alles aan gochelaars en de een of andere slet weggaf, zodat men hem
eens op een morgen zo van alles beroofd vond liggen, dat hij alleen nog
maar een hemd aan had en zo niet naar de kerk kon. „Liever ja zeggen,
dan neen!”—dat is de formule, waarin de troubadour in 't kort de
royaliteit van de ridders samenvat.</p>
<p>In feest en gezelligheid te leven, in een beminnelik, hoofs samenzijn
met zijns gelijken—dat was alles een soort sosiaal idealisme dat de
dichtkunst der troubadours tegen de ouderwetse baronnen opstelde, die
aan niets anders dachten dan vechten met hun buren, hun goederen af te
ronden, hun boeren uit te zuigen en zoveel mogelik land en vee te
verzamelen. De vaste kastelen—klagen de troubadours—met hun grachten
en muren zijn de haardsteden van onrecht en geweld, daar is slechts
plaats voor wapengekletter, niet voor feesten en milddadigheid. De ruwe
baronnen geven niets om zang of dans of spel, lente en bloemen laten ze
koud, als de moestuin maar goed vrucht levert. Overal, van het koninklik
hof af, wordt er alleen maar met goederen en vee gehandeld als bij
kooplieden. Zelfs een kemphaantje als Bertrand de Born beweert, dat
zulke Heren die alleen maar aan jacht denken en hoe ze hun mannen er
onder kunnen houden, en nooit aan vrolike feesten,—dat die geen begrip
hebben van ridderlikheid en een hof waar geen feesten of dames te vinden
zijn is toch maar niets dan—een paar baronnen bij elkaar! „Oorlog en
wapenspel—geld uitgeven en de vrouwen het hof maken”—<span xml:lang="es">assautz e
tornei—donar e domnei</span>—al die dingen horen even goed bij het
ridderleven. En door didaktiese poëzie direkt („<span xml:lang="fr">ensenhament</span>”) zowel als
indirekt door alles wat zij verheerliken of veroordelen, maken de
troubadours zich tot de vertolkers van hofkultuur en „hoofsheid”. Het
zijn niet alleen uiterlikheden als nette manieren, waar het op aankomt,
maar die kleinigheden bij de dagelikse omgang die wellevendheid heten en
beminnelikheid. De zachte blik, gracieuse manieren, de vriendelike
groet, een kwik<span class="pagenum" title="84"></span><a id="p_84"></a> antwoord of een geestigheid, dat zijn de dingen die de
troubadours bezingen bij hun seigneur of hun meesteres. En zij houden
hun hoorders vóór, dat vriendelike woorden en een beleefd antwoord geen
geld kosten en ze vrienden doet maken en dat die gift het beste is,
welke gegeven wordt zonder dat men er om vraagt, dat een beleefde leugen
honderd maal meer waard is dan een grove waarheid en dat men, evenals de
schilders, een fraai kleurtje mag zetten op wat men vertelt, zonder zich
al te veel van de waarheid te verwijderen.</p>
<hr class="tb" />
<p>Maar de hoogste potentie van die hoofsheid en gezelligheid en het
lyries-sentimentele dwepen is voor de troubadours de Min. „Moge ik Gode
nooit zo ongevallig worden,” zingt Bernart de Ventadour, „dat hij mij
laat leven, een last voor allen, wanneer ik niet langer lief zal
hebben.” Midden in de nacht wordt hij wakker, overweldigd door zijn
vreugde, geheel in dweepzieke overpeinzingen verzonken, maar moet op
eenmaal beginnen te dichten, ofschoon hij niet weet over wat en wien.
Het is hem alsof zijn hart van verlangen smelten zal, zijn ogen worden
nat, en nog nat van tranen schrijft hij honderden groeten de wereld in
aan de schoonste en de liefelikste. In zulk een jeugdig liefde-verlangen
verkeren de troubadours. „Vrouwenjagers” noemen de mannen van de kerk
hen. Toen de goede Koning Karel de Grote—zo heet het—over alles
heerste, toen deelde hij Provence, dat vol is van wijn, bos en vlietend
water, aan speellieden en minstreels uit, die zulk een los leven
leidden.</p>
<p>Dan eens hebben zij onderweg een avontuurtje met een herderinnetje en
dat wordt dan tot een pastorale, dan weer met een burgervrouw, bij wie
zij al hun galanterie ten toon spreiden, maar die—zo als er een in een
humoristies gedicht vertelt—daar niets van weten wil; maar heel sterk
ontvlamt het gemoed der troubadours door de schoonheden die zij aan de
hoven ontmoeten. „Menig oog heb ik gekust en menig oor,” zingt er een
tot een dame, „alleen omdat zij uw oog en oor geleken.” En wanneer een
ander door zijn aangebedene afgewezen is, zingt hij dat hij zich nu
natuurlik een andere vriendin aan moet schaffen, maar opdat zij niet bij
zijn eerste achter mag staan, moet hij bij haar de verschillende
eigenschappen terug vinden die hij bij zijn bekenden getroffen heeft en
zo vindt de zanger de gelegenheid om aan al die dames een komplimentje
te maken: haar frisse kleur en de zachte blik moet zij van u hebben, o
schone Sembeline<span class="pagenum" title="85"></span><a id="p_85"></a> en het is een heel ding dat ik van u niet alles neem,
want aan geen enkele goede gave hebt gij gebrek; Vrouwe Elise vraag ik
om haar vrolike opgewekte manier van spreken, dan wordt zo waar mijn
schone nòch dom nòch stom, de Burggravin van <span xml:lang="fr">Montausier</span> geve mij haar
hals en handen; naar <span xml:lang="fr">Rochechouart</span> rijd ik om het haar van Vrouwe Agnes,
zelfs Isolde had niet zulk prachtig haar; Vrouwe Audiartz zal haar
schone figuur en middeltje af moeten staan, enz. enz.</p>
<p>Met een levend schoonheidsgevoel en verfijnde zinnen ontwikkelen de
troubadours nu dit schoonheidsideaal van de vrouw dat de gehele volgende
Ridderromantiek eigelik niet anders doet dan variëren of uitwerken.
Zekere trekken kunnen aan Ovidius ontleend zijn of aan andere antieke
kunst, andere aan de Byzantijnse Madonnabeelden, andere duiken misschien
reeds bij de oudere Latijnse dichters der middeleeuwen op, maar veel is
toch van de troubadours zelf. Het lichtgouden, gekrulde of golvende
haar, de fijne, liefst donkere, van elkaar afgescheiden wenkbrauwen, de
kleine mond met kristallen of ivoren tandjes, regelmatig en vlak op
elkaar,—dat zijn de gewone trekken reeds in de Latijnse gedichten van
de 11<sup>de</sup> eeuw. Maar de troubadours leggen meer de nadruk op de ogen en
de blik, op de glimlach en het teint—de schilderachtig-gracieuse en
erotiese zieleschoonheid. De kleine, smalle ogen worden meer naar de
uitdrukking dan naar de kleur beoordeeld; die moeten stralen als
sterren, ze moeten lachend zijn, zacht, vol liefde en lust,—een Latijns
dichter van de 12<sup>de</sup> eeuw spreekt van de ogen als: <span xml:lang="la">ridentes,
blandientes, innuentes, laquentes, offerentes, expetentes, attrahentes,
capientes</span>. De mond heeft „zwellende” lippen die kussen uitlokken
(<span xml:lang="de">küssenlîch</span>, noemt Wolfram het), die glimlacht zoet, lacht
liefelik—mollia spondens risus noemt 't reeds een geestelike dichter
van ongeveer 1100. Maar vooral prijst men de kleur der huid,—de
stralende glans er van: <span xml:lang="es">clara clartatz</span>, wit als het wit van de hagedoorn
of het ivoor, of gelijk een wilde roos, wanneer het wit zwak met rood
gemengd is. Heel wat barbaarser heet het in de Noord-Franse romans dat
het voorhoofd als in hout of steen of ivoor gevormd is, en dat het rood
of het wit van de huid afsteekt gelijk vermilioen op het zilver van een
wapenschild.</p>
<p>Dan komt de beurt aan de slanke, witte hals,—de huid is zo
teder—beweert een Duits dichter—dat, als zij drinkt, men de wijn
blozend door haar keelgat kan zien stromen. De kleine stevige borstjes
zijn als twee noten,—zo klein dat men ze met<span class="pagenum" title="86"></span><a id="p_86"></a> de hand gemakkelik
omvatten kan, of als kegels gedraaid. De schouders zijn recht en
buigzaam als het riet. De lange armen, de mooie blanke handen met de
fijne gladde vingers, de nagels als een spiegel zo schitterend. Het
middeltje dun, de buik rond, iets of wat vooruitstaand, de heupen breed.
In Wolfram's gemaniëreerde taal is Antikonie zo slank als een haas, die
op het spit uitgestrekt is; haar mierentaille (wij spreken nog van een
wespentaille) wekt de begeerte der mannen op. Gewoonlik wordt echter
meer in het algemeen de figuur geprezen als „<span xml:lang="es">ben estans</span>” (Duits: <span xml:lang="de">wol
getan</span>) of „<span xml:lang="fr">covinens</span>” d. w. z. welgeproportioneerd. Zeer bizonder houdt
men van wat slank en fijngebouwd is; „<span xml:lang="es">graile</span>” (<span xml:lang="fr">gracil</span>) en „<span xml:lang="es">delgat</span>”
(<span xml:lang="fr">delicat</span>) zijn veel voorkomende termen. De kleeren moeten goed zitten,
maar, zo schrijft een troubadour aan zijn dame, uw figuur is zo wel
gevormd dat zelfs het slechtste snit nog goed aan u zou staan en al de
kleermakers uit Katalonje, van Parijs en Keulen zouden er niets aan te
verbeteren hebben. Maar ook verder vertellen de troubadours nog veel er
over, hoe levendig, vrolik, lenig, gracieus en behagelik het lichaam van
de aangebedene is; daar hebben ze een massa woorden voor: <span xml:lang="es">gais, cortes,
avinens, plasens, coinde, isneus</span>, die de zinnelike liefde schilderen en
die men bij de Duitse minnezangers veel minder sterk aantreft. „Haar
ledematen zijn zo zacht”, heet het, „als verder alleen konijnen zijn”.
Het lichaam is zo blank, fris, zacht, glad, als ametyst; het is
„<span xml:lang="es">amoros</span>”—„<span xml:lang="de">minneclich</span>”—„<span xml:lang="fr">plaisant</span>”—en vraagt omhelsd te worden. Ook
haar naar honig riekende adem en de zoete melklucht van de huid worden
later veel geroemd.—In poëtiese wendingen wordt de algemene indruk van
haar optreden aangegeven. Schoner dan de Maartse zon, of regen in April,
en de schaduw in de zomer,—zingt een Provençaals dichter. Als een
waslicht is zij tussen vetkaarsen,—heet het in 't Noord-Frans, de glans
van haar schoonheid verlichtte het gehele slot met haar klaarte; haar te
zien is als te luisteren naar muziek.—In haar tegenwoordigheid—zegt
een Duits dichter—vergeet men alles wat het gemoed bezwaart.</p>
<p>Nog meer dan het uiterlik van de vrouw is haar innerlik wezen en haar
aantrekkelikheid die door de troubadours verheerlikt wordt. Haar
geestige antwoorden en haar schone zang; zij kent de kunst van spreken
en zich aangenaam voor te doen—van „<span xml:lang="es">plazers far e dir</span>”;—zij is
aangenaam gezelschap—„<span xml:lang="es">d'avinen companha</span>”, zij is beminnelik in haar
optreden—<span xml:lang="es">amorosa en totz son semblans</span>; zelfs bij de besten wekt zij een
duizendvoudig<span class="pagenum" title="87"></span><a id="p_87"></a> behagen. Een hele rij leerdichten wijden de troubadours
ook aan de maatschappelike opvoeding der vrouw. Een voorname dame had de
adellike Garin le Brun verzocht zulk een leerdicht voor haar te
schrijven en zo ontwikkelt de troubadour dan ook in zijn verzen, alle
regels voor de echte vrouw van de wereld: Hoe zij altijd schoon
linnengoed aan moet hebben, kleine schoenen aan moet trekken, opdat haar
voet zelf klein zal schijnen, en hoe zij met kleine stapjes de kerk in
moet treden. Hoe zij bij haar thuis ontvangen moet: de verschillende
mensen wel is waar naar hun rang en stand behandelen, maar toch tegen
een ieder beleefd zijn—hoe zij een gesprek netjes moet kunnen afbreken,
als het haar niet bevalt, maar zonder boos te antwoorden—zich aan de
omgeving aan te kunnen passen, maar niet al te intiem met vreemden
worden. Verder, hoe zij in haar kleeren en manieren die zekere drang om
te behagen ten toon mag spreiden die het wezen der koketterie uitmaakt:
de rokken netjes opnemen, zodat men het voetje te voorschijn ziet komen,
de schouders gracieus, bij het gaan, bewegen, het kleed nauw laten
sluiten, zodat dit het lichaam niet als in een zak verbergt, maar dat de
lijnen te zien zijn, en als zij een fraaie hals heeft, een uitgesneden
kleed moet dragen. Heel naief zijn hieronder die aanwijzingen waar de
voorname dame zich aan houden moet, ook overgenomen uit de „<span xml:lang="la">Ars Amandi</span>”
van de „Klerk” Ovidius en die geschreven waren om de geblaseerde viveurs
van Rome weer wat appetit in de dames van de demi-monde te geven.</p>
<p>En rondom deze dames fladderen nu de troubadours met hun erotiese
verlangens. Zij kregen rijkelik hun deel in het losse en niet altijd
binnen de perken blijvende minne-leven van de Zuid-Franse hoven, waar de
oude biografen der troubadours van weten te vertellen en hun Canzonen
van zingen, in allerlei soorten en toon der liefde, van de grove
gevoelens der jonkers tot een vluchtige koketterie of schuchtere
dweperij van een knaap.</p>
<p>Bernart de Ventadour—uit de stand der horigen, opgevoed tot troubadour
bij de genadige burchtheer—is de zanger van de bescheiden page-liefde.
Hij bezong en prees de gemalin van zijn weldoener, werd door haar
voornaamheid verblind, en, zo als het bij zijn leeftijd paste op haar
glimlach verliefd, maar schijnt toch ook de gunst van zijn
„schoon-te-schouwen” verworven te hebben (onder dat pseudonym
verheerlikte hij haar), in elk geval genoeg om het de burggraaf
bedenkelik te doen voorkomen, zodat de zanger vertrekken moest... waarna
hij de andere hoven afreisde en andere voorname schoonheden
aanbad—vooral Koningin<span class="pagenum" title="88"></span><a id="p_88"></a> Eleonora, aan wier hof in Normandië hij zich
een tijd lang ophield,—maar nu en dan zond hij uit de verte liederen
naar zijn „<span xml:lang="es">Bel Vezer</span>”... totdat hij op zijn oude dag, zo als zo veel van
zijn kunstbroeders, troost zocht in een klooster.</p>
<p>Hij weet wel—zingt hij—dat zijn aangebedene Heerseres hem genadig is.
Had zij hem niet onlangs nog, toen hij een tijdje op reis ging, gezegd
dat zijn zang haar behaagde? Als hij er nu aan denkt, dan schijnt de
zoete lucht die hem uit de plaats waar zij woont, tegemoet waait, als
een vleugje uit het Paradijs;—moge elke ziel in de Kristenheid zulk een
grote vreugde voelen als die nu mijn is!—Als hij haar nu toch maar eens
alleen kon treffen, terwijl zij sliep,—of deed alsof zij sliep—dan zou
hij pas goed van haar schoonheid kunnen genieten—haar „<span xml:lang="es">bel cors ab
fresca color</span>” bewonderen en die kus van haar mond stelen, waar hij niet
om durft vragen, dan zou hij die mond kussen zo dat men de sporen nog
lang zou kunnen zien.</p>
<p>Maar nu—jubelt hij—nu heeft zij mij een kus geschonken, mij met haar
mond gewond, zo dat slechts nòg een kus mij kan genezen,
evenals—volgens Ovidius—hij die door de lans van Peleus gewond is,
slechts door nog een steek er van genezen kan worden. En zo vol is zijn
hart van jubel dat hij bijna bezwijmt—midden in de natte wintersneeuw
ziet hij bloemen en groene weiden, in zijn groot gevoel van liefdegeluk
zou hij midden in de winterwind in zijn hemd kunnen lopen.</p>
<p>Maar—bescheiden en diskreet moet hij zijn, dat weet hij. Als hij alle
mensen die hen beiden gadeslaan maar betoveren kon... ze tot kinderen
maken, zo dat hij zonder hun ogen te vrezen, zo vertrouwelik met zijn
aangebedene om kon gaan als hij maar wenste. Of als zij een geheime taal
uitvonden die de anderen niet verstonden? In elk geval kan zij verzekerd
zijn dat hij niet kinderachtig-pochend het zalige geheim er uit zal
flappen, maar de kunst verstaat om te liegen en zich anders voor te doen
dan hij is. En hij zal zich ook met weinig tevreden stellen. Wat zou hij
niet gaarne 's nachts als een zwaluw haar kamer binnen zweven! hoe graag
zou hij er niet bij zijn wanneer zij zich uitkleedt! demoedig knielende
haar schoen uittrekken, indien zij zich verwaardigen zou haar voetje uit
te steken.—Zelfs haar gunst met anderen te deelen, moet hij zich laten
aanleunen. Hij weet nu eenmaal dat zij anderen liefheeft, soms twijfelt
hij wel eens in hoever hij moet doen alsof hij niets merkt, of dat hij
haar dienst moet verlaten. Maar het is toch beter met de helft van<span class="pagenum" title="89"></span><a id="p_89"></a> haar
liefde genoegen te nemen, dan niets te krijgen. Als zij toch maar niet
zo wispelturig was. Gelijk de tak zich naar de wind buigt, zo is hij
bereid al haar bevelen te gehoorzamen. Maar hij voelt dat haar schone
ogen en vriendelike blik hem toch voor den gek houden. Gelijk een schip
op de golven, wordt hij tussen hoop en vrees geslingerd. Soms tracht hij
zich dan ook opeens uit die onbeloonde liefde los te scheuren. De
bladeren die in de herfst van de bomen vallen, doen hem op zulk een
ogenblik behagelik aan, het komt zo geheel met zijn stemming overeen.
Zij die vroeger zo vriendelik tegen hem was, laat hem nu niet meer
roepen, „het harte barst van smart,—er blijft niets anders over dan te
sterven.” Geheel mijn hart, geheel mijn eigen zelf bezat zij. Nu moet ik
verwelken, gelijk Narcissus van Ovidius bij de bron, ik wil niets meer
met vrouwen te doen hebben, ze nooit meer vertrouwen, ik zal wegtrekken
in den vreemde, ik weet zelf niet waarheen.</p>
<p>Hield de burchtvrouwe van Ventadour haar zanger aan het lijntje door hem
zo nu en dan eens een kus te geven—meer zal het wel niet geweest
zijn—de toewijding van <span xml:lang="fr">Peire Rogier</span> voor de hoog ontwikkelde Burggravin
Ermengarde van Narbonne was met nog minder tevreden. Een jonge knappe
kanunnik was hij, maar hij was troubadour geworden en had zich lang aan
het hof van Ermengarde opgehouden. Hij vertelde dat hij volkomen
tevreden is met haar grappen en haar glimlach, meer komt hem niet toe,
nooit heeft hij ook „<span xml:lang="la">facta</span>” van zijn meesteres gevraagd, maar alleen
haar te aanschouwen, maakt hem rijk en gelukkig. „Zo zal ik beminnen wat
ik niet bezit, en ik heb er zo veel eer en plezier van, alsof dat waar
was, wat het in werkelikheid niet is.” En heel vriendelik en onderdanig
leert hij de mensen (naar de <span xml:lang="la">Ars Amandi</span> van Ovidius) dat zij nooit aan
kwaadsprekerij moeten geloven, en zelfs wanneer zij met hun eigen ogen
hun geliefde een fout zien begaan, moeten zij zonder aarzelen niet hun
ogen, maar wel haar woord geloven. Een even ootmoedige maar gloeiender
onderdanigheid ligt er in de liefde van de burgerlike troubadour <span xml:lang="fr">Peire
Raimon</span> voor een onvermurwbare adellike dame te Toulouse. „Op mijn knieën
zal ik tot haar gaan,” zingt hij, „en wenend haar genade vragen; als zij
mij slechts de eer wou aandoen mij knielend haar welgevormde, gracieuse
gestalte te laten beschouwen.” Maar dikwels slaat de demoedige
platoniese hulde van de arme zanger, waar de gelegenheid zich biedt, in
de hartstochtelikste wensen over. De arme klerk <span xml:lang="es">Arnaut de Maruelh</span><span class="pagenum" title="90"></span><a id="p_90"></a>
verklaart wel is waar in zijn liederen dat de vrolike beminnelikheid van
de gravin en „de liefelike woorden waarmede zij mijn harte vult” hem
genoeg zijn en dat hij zich tevreden stelt met haar in zijn dromen te
kussen en te omhelzen, een liefdegenot dat geen echtgenoot hem kan
weigeren, maar nu en dan waagt hij het toch zuchtend te wensen dat zij
hem een kus moge schenken en „andere beloningen late volgen” en spreekt
stoutmoedig de hoop uit dat hij haar eens 's nachts in zijn armen zal
mogen sluiten en haar ogen en mond kussen, „zodat honderd kussen er voor
ons tot één worden.” En andere troubadours wensen haar, in de
duidelijkste woorden, „zonder hemd” te omhelzen, beiden onder één deken.</p>
<p>Een heel wat vrijer karakter en meer jonkerachtig, heeft de liefdelyriek
bij een vorstelik amateur-troubadour als graaf <span xml:lang="fr">Guillaume de Poitou</span>,
hertog van Aquitanië. Elegant en vrolik, beroemd wegens zijn
liefdesavonturen en zijn kunst om de mensen te onderhouden, maar ook
wegens een zeer lichtzinnige kruistocht, die een heel treurige afloop
had,—wat hij later in vrolike liedjes op alle kastelen ging bezingen.
Beminnelik geeft hij op van wat hij kan,—hij weet wat dapperheid is,
eer, poëzie, weet het onderscheid tussen dwaasheid en verstand, en
wanneer men in een gezelschap hem in een liefdetwist vraagt als
scheidsrechter op te treden, dan weet hij altijd het juiste oordeel te
vellen; zelf verstaat hij de kunst om met de vrouwen allerlei soort
spelletjes te doen,—wat hij dan in grove dubbelzinnigheden uitwerkt,
terwijl hij God, St. Julianus en zijn opvoeders voor alle goede gaven
dankt die hij gekregen heeft.—In een ander gedicht, bijna een kleine
novelle van Boccacio, vertelt hij van een even amusant als onfatsoenlik
avontuurtje dat hij met twee burgervrouwtjes gehad heeft die hij in de
bergen van <span xml:lang="fr">Auvergne</span> ontmoette.—Met een echte huzarenhumor vraagt hij
een vriend hem raad te willen geven: hij bezit twee edele paarden, als
hij die nu maar flink kon dresseren, zou niemand beter bereden zijn dan
hij; maar hij kan ze niet aan elkander wennen, en nu moet hij
kiezen,—natuurlijk meent hij vrouwen. En nu vertelt hij van hun beider
eigenschappen, en vraagt of hij Agnes of Arsène moet houden. Nu zijn
dergelijke gedichten niet zeer troubadour-achtig. Maar in andere komt de
verliefdheid van de ziel meer op de voorgrond, in overeenstemming met de
lente en het jong genot, met het schoonheidsgevoel en sympatieke
liefdegevoelens: In de zoete dagen van de lente, wanneer de<span class="pagenum" title="91"></span><a id="p_91"></a> bomen
groenen en de vogelen zingen, toen ging het met onze liefde als met de
knoppen van de hagedoorn, die in de regenachtige koude nacht nog dicht
waren, maar door de zonnestralen openspringen,—evenals in <span xml:lang="de">Heine's „Im
wunderschönen Monat Mai...”</span> Nog herinner ik mij de morgenstond toen wij
een eind maakten aan de twist, en zij mij haar liefde schonk en haar
ring; God late mij zo lang leven dat ik mijn handen onder haar kleed
moge steken... Ik zal een nieuw lied zingen vóór de wind komt en de
regen en de koude. Mijn dame wil mij op de proef stellen, maar hoe meer
zij mij tegenwerkt, des te meer krijgt zij mij in haar macht; Gij moet
niet denken dat ik dronken ben of gek, maar ik kan zonder mijn lieve
dame niet leven. Bij St. Joris! Ik moet sterven als zij mij niet in haar
kamer of onder de groene takken kussen wil. Maar welk genot, schone
dame, kan het ook voor u zijn mij uw liefde te onthouden? Waarom wilt
gij u tot non maken? Wat zou het u baten als ik in het klooster ging? De
vreugde der gehele wereld is de onze, indien wij elkaar slechts
liefhebben... Indien zijn dame hem nu maar haar liefde wil schenken,
belooft hij dat hij diskreet zo wel als galant zal zijn, zeggen en doen
wat zij gebiedt, haar in hoge eer houden, haar wijd en zijd prijzen; en
dat wil hij wel zeggen dat hij, die liefheeft zich voor menigeen moet
weten te buigen, menige goede daad moet verrichten en op moet passen dat
hij aan het hof niet „onhoofs” en als een boer spreekt.</p>
<p>Werkt hier nu een frisse natuurlike verliefdheid opvoedend op een ruwe
jonker-natuur, omgekeerd breekt soms bij een ander vorstelik zanger als
graaf <span xml:lang="fr">Rambaut</span> van Oranje brutaal de hartstocht van de man door de
uiterlike „hoofse” galanterie heen, waar hij dageliks mede speelt.
Cynies vertelt die hoe men de vrouwen behandelen moet om zijn wil met
hen te krijgen, pochen en vleien, zelfs als het nodig is dreigen, en ze
met de vuist in het gezicht slaan; ofschoon hij beweert zelf dom genoeg
te zijn om altijd netjes en ridderlik tegen ze op te treden. Of Raimon
van Miraval, de altijd verliefde en altijd ongelukkige edelman, die de
wereld rondtrok en Loba van <span xml:lang="fr">Pénautier</span> bezong of <span xml:lang="fr">Azalais</span> van <span xml:lang="fr">Lombres</span> of
„de Schone Albigenserin” te <span xml:lang="fr">Castres</span>. Midden in zijn holle, hoffelike
frases komt opeens een stukje natuur doorbreken, wanneer hij brutaal een
vrouw die hem afgewezen heeft, met beschuldigingen overstroomt dat zij
zich voor geld gegeven heeft: „Ga uit, mijn lied, en zeg: hier is een
vrouw te koop.” Elders vertelt hij waarom hij zich nu in de openbare
trouweloosheid van zijn<span class="pagenum" title="92"></span><a id="p_92"></a> dame schikt; hij rechtvaardigt zich door te
zeggen dat hij zich zelf ook vrijheden gepermitteerd heeft—en is zo
iets niet beter dan in boosheid van elkaar te gaan?—Zijn eigen vrouw,
die hij openlik veronachtzaamd heeft, wil hij echter zulk een „leer om
leer” niet toestaan. Zij deed ook aan de dichtkunst en hield er een
minnaar op na, maar dat vond manlief niet goed,—tot dat zijn kollega's
hem door hun hekeldichten dwongen zich op dat punt wat liberaal te
tonen.</p>
<p>Maar de vrolikste en grappigste van alle troubadours was <span xml:lang="fr">Peire
Vidal</span>—een bontwerkerszoon uit Toulouse, die half als hofdichter, half
als hofnar, van de ene plaats naar de andere toog, hongerende, zo als
hij 't zelf uitdrukt, naar strijd en toernooi gelijk een monnik naar
brood, maar vooral verlangende naar avontuurtjes met vrouwen. Met zijn
schone stem en zijn vindingrijke geest, heeft hij blijkbaar menige
conquête gemaakt en zijn gepoch is dan ook fantasties naief: „Dageliks
bereiken mij duizende groeten uit Katalonje en Lombardije en het scheelt
niet veel of de Koning sterft van afgunst over mijn geluk bij de
vrouwen. Honderden vrouwen ken ik, die mij graag zouden willen hebben,
als zij maar konden; ik poch niet, maar de vrouwen kus ik en de ridders
sla ik tegen de grond. Stoutmoedig ben ik als Roland, galant als
<span xml:lang="fr">Montdidier</span>; ik weet wat alles bij de kunst der liefde hoort en er leeft
geen man die beminneliker is in het vrouwenvertrek dan ik, wreder dan ik
onder het wapengekletter. Dikwels komen er boodschappen en groeten—met
witte linten, met gouden ringen en alle echtgenoten vrezen mij meer dan
vuur of ijzer.”—In de regel zullen de vrouwen die dwaze druktemaker wel
voor den gek gehouden hebben. Dikwels klaagt hij er over dat zij alleen
maar met hem koketteren of hij stelt zich jubelend tevreden met de
gedachte dat hij een kus gestolen heeft, of dat de gravin met
toestemming van haar gemaal er hem een geschonken heeft. Eens liet een
gravin hem wegjagen omdat hij wat al te intiem wou worden, op een andere
plaats werd zijn tong doorboord omdat hij zich ten onrechte op de gunst
van een hooge dame had laten voorslaan. Naief, maar ook uiterst barok
was de vorm van zijn liefde-hulde. Zijn dame, zegt hij, was hem meer
waard dan honderd kamelen met goud beladen, zo wel als het hele rijk van
de Keizer te Byzantium. Ter ere van een dame te <span xml:lang="fr">Carcassonne</span>—die hij
onder de vrij compromiterende naam van wolvin, <span xml:lang="la">lupa</span>, verheerlikte—moet
hij zich in een wolfshuid gekleed hebben en het bos zijn gaan bewonen;
de jagers hielden klopjacht op hem en brachten hem<span class="pagenum" title="93"></span><a id="p_93"></a> gewond naar het huis
van zijn aangebedene, waar men de nar uitlachte. Ten slotte trok Peire
Vidal op een kruistocht mede naar het Oosten en trouwde op Cyprus met
een Griekse van wie men hem wijs gemaakt had dat zij een nicht van de
Griekse Keizer was—naar aanleiding waarvan hij zich in keizerlike
pracht kleedde en aanspraak maakte op de kroon.—</p>
<h2><a id="VIII"></a>VIII.</h2>
<p class="subh2">MINNEKUNST.</p>
<p>De minnelyriek was die kant van de troubadourspoëzie die de grootste
betekenis zou krijgen voor de ontwikkeling der ridder-romantiek en die
in andere talen het meest nagevolgd zou worden. En door hun leven, zowel
als door hun werken, traden de troubadours als leraars in een kunst der
Minne op, gelijk apostels voor een aparte religie. In de eigelike
typiese liefde der troubadours zijn verschillende elementen in een
merkwaardige mengeling bij elkaar te vinden.</p>
<p>In de eerste plaats was die grotendeels te beschouwen als een soort
hofdienst, en hun minneliederen een onderafdeling van de lofzangen die
het hun plicht en hun vak was te leveren. Evenals de hofdichter van alle
tijden had de troubadour in de eerste plaats er voor te zorgen dat de
feestzaal van de lof van de heer des huizes weergalmde en dat zijn roem
op de vleugelen van het gezang verbreid werd. En aan de <span xml:lang="es">Sirventes</span> die
hij ter ere van de graaf dichtte, beantwoordden de Canzonen tot lof van
de gravin. Om haar roem bekend te maken—„<span xml:lang="es">son los enavantir</span>”—is het dat
hij zingt, zoals hij dikwels ronduit verklaart; of wel zegt hij heel
naief dat „wanneer ik haar in mijn liederen prijs, doe ik dat niet uit
liefde, maar wegens de eer en de verdiensten die ik daardoor hopen mag,
gelijk de dichter dat nu eenmaal van een edele dame verwacht.” De
„beloning” waar hij zijn dame om vraagt is heel dikwels volstrekt dat
niet wat wij nu zouden denken, maar een zeer tastbare beloning in de
vorm van paarden, wapenen, kleren, of een leen, of een plaats aan het
hof. En offisieel hield om zo te zeggen de dame er een troubadour op na,
opdat hij haar roem zou kunnen uitbazuinen. „Ik heb behoefte om bemind
te worden om daardoor lof en prijs te krijgen,” zegt zij volgens de
biografie der troubadours tot een dichter, „en ik weet dat gij mij het
een zowel als het ander kunt verschaffen en ik ben iemand<span class="pagenum" title="94"></span><a id="p_94"></a> die de kunst
verstaat om te belonen.” De „beloning” heeft echter zeker ook meer dan
eens een persoonlik karakter gedragen. Wij hebben voorbeelden van
gevallen dat een dame een troubadour overhaalt om haar zijn hulde te
bewijzen inplaats van aan een andere dame, door hem juist die „beloning”
te beloven welke de ander hem niet heeft willen gunnen. Van <span xml:lang="fr">Raimon de
Mirava</span>l heet het dat „alle dames om strijd trachtten hem voor zich te
winnen, niemand verstond als hij de kunst hun roem te verschaffen;
niemand kon gezegd worden „in de mode” te zijn die <span xml:lang="fr">de Miraval</span> niet als
vriend had.” Zo kwam de troubadour er niet zelden toe een rol te spelen
die men nu al licht met een zeer weinig vleiende naam bestempelen zou.
Dezelfde <span xml:lang="fr">Raimon</span> nodigt in zijn gedichten ter ere van <span xml:lang="fr">Azalais</span> van
<span xml:lang="fr">Boissazon</span>, gewoon de koning van Aragon en de graaf van Toulouse uit om
haar schoonheid te komen bewonderen; de eerste kwam op haar kasteel aan
en in de loop van vier en twintig uur, „kwam hij, zag en overwon”.</p>
<p>Zelfs zonder zulk een hofdichterschap brengt de vazal heel natuurlik
zijn hulde, zijn gevoelens van toewijding en onderdanigheid van de
leenheer op diens gemalin over,—waar n.l. de vrouw zelf niet het leen
bezit. En het feodale erfrecht heeft juist ingevoerd dat de weduwen en
dochters van de baronnen hem op kunnen volgen; vele der Dames die de
troubadours bezongen, waren in dat geval: Eleanora bracht heel
Zuid-Frankrijk mee ten huwelik en Ermengarde regeerde drie jaar lang
over het graafschap Narbonne. Ten tijde der kruistochten bestuurden de
vrouwen in elk geval dikwels een leen gedurende de jarenlange
afwezigheid der mannen. Menig lied der troubadours tot lof der hoge
dames is minder te beschouwen als een minnelied dan wel als de hulde van
een onderdaan aan zijn meesteres, feitelik een soort vazallenhulde die
zich ook geheel en al in de formules van het leenstelsel beweegt. De
dame is de „<span xml:lang="es">domna</span>”—<span xml:lang="la">domina</span>,—gelijk de leenheer de <span xml:lang="la">dominus</span> is, en de
hulde van de troubadour heet „<span xml:lang="es">domnei</span>”, „vrouwendienst”. De ridder
knielt—als voor de leenheer—en zweert zijn dame trouw, hij wil haar
„man”, d. w. z. vazal (<span xml:lang="fr">homme lige</span>) zijn en legt met samengevouwen handen
zijn huldigingseed af en zij schenkt hem een kus, juist wat de leenheer
doet, en misschien ook wel een ring, wat er ook dikwels bijhoort,
wanneer men een vazal met een leen bekleedt. Van nu af „dient” hij haar
en heet haar „vriend” (<span xml:lang="es">amico</span>) als een tot het huishouden horende vazal,
(in het oude Rome: de klient) daartoe heette te horen; <i>cliënt</i> is later
ook het Latijnse woord voor vazal. Daarentegen<span class="pagenum" title="95"></span><a id="p_95"></a> belooft zij zich als de
leenheer voor zijn trouw en gehoorzaamheid, „genadig” voor hem te tonen
en hem zijn „beloning” niet te onthouden en hij „klaagt haar aan”
wanneer hem onrecht geschiedt of zegt haar zijn dienst op gelijk een
vazal dat doet. Nog bij <span xml:lang="de">Wolfram von Eschenbach</span> noemt de ridder zijn dame
„de Burchtheer van zijn hart” (<span xml:lang="de">Vogt</span>) en in de <span xml:lang="fr">Roman de la Rose</span> wordt die
leenshuldiging in alle bizonderheden uitgewerkt. Troubadours van lagere
afkomst kwamen niet als vrije vazal tegenover de meesteres te staan,
maar bleven ook hier in een ondergeschikte positie.</p>
<p>En de keus voor de vrouw des huizes van het troubadourshart was niet
moeilik. Een kasteel was een soort garnizoen; de jonge lieden waren er
in de grote meerderheid en van vrije vrouwen waren er dikwels niet veel
anderen dan zij zelf,—vooral sedert men, gelijk wij zien zullen,
begonnen was de jonge meisjes van het gezelschap der mannen af te
zonderen—en zo liep zij daar rond als de vrouw van de commandant onder
alle de dienstdoende luitenants van haar gemaal, omgonsd door de hulde
en de verlangens van gans een jong geslacht. En het huwelik was toen
minder dan ooit identies met liefde. Door de familieraad van twee
adellike geslachten op touw gezet, was het eigelik niet veel meer dan
een zaakje of een politieke manoeuver: goederen die bij elkaar gebracht
moesten worden of de macht van een geslacht die versterkt moest worden
door zulk een <span xml:lang="fr">alliance</span>; er werd over de hand van een vrouw beschikt door
haar vader of door haar broeder, zonder dat iemand er aan dacht naar
haar wensen te vragen. Het normale motief van de man tot het huwelik was
voor zijn bezittingen een erfgenaam te krijgen opdat die niet verspreid
zouden worden. Een staande uitdrukking in de ridderroman is dan ook
deze: „en daar zijn eigendom zo groot was, nam hij een vrouw om bij haar
een erfgenaam te verwekken”. De Kerk zelf erkende vier gronden om te
trouwen: „om kinderen te verwekken, om ontucht te voorkomen, om elkaar
met raad en daad te steunen en ten slotte om een verzoening te weeg te
brengen, als wanneer de groten op aarde dikwels hun dochters aan hun
ergste vijanden uithuweliken om vrede met hen te sluiten. Maar—heet het
dan verder—er zijn er die een huwelik sluiten wegens geen een van die
redenen, maar alleen om hun wellust bot te vieren, als wanneer een man
een meisje opmerkt, dat hij begeert, en hij ziet dat hij haar niet zal
kunnen bezitten zonder haar te huwen. Maar zij die alleen de lusten des
vleezes willen voldoen, begaan doodszonde en gaan naar de hel.” Een
huwelik te sluiten uit liefde is<span class="pagenum" title="96"></span><a id="p_96"></a> een misbruik van het Sakrament, en het
is dan ook helemaal niet zoals het hoort wanneer de echtgenoten elkaar
al te zeer beminnen; dat is een beschouwing die men steeds weer tegen
komt, dat, wanneer man en vrouw meer van elkaar verlangen dan wat er
nodig is om de huweliksplicht te vervullen en kinderen te telen, dit tot
zonde leidt, zelfs een groter zonde dan liefde buiten het huwelik omdat
het een misbruik van het Sakrament is.—Onder die omstandigheden sprak
het als van zelf dat de burchtvrouwe de liefde niet zo maar terugwees
die haar overal aan het hof van ridder en troubadour tegemoet stroomde,
maar dat, al beantwoordde zij die niet geheel, zij er toch behagen in
schepte, door die warme liefdegolven en de wierook uit zijn liederen
omringd te zijn. Ook haar gemaal zal wel meer dan eens geglimlacht
hebben bij de ongevaarlike, schuchtere verliefdheidjes van de
ondergeschikten en hij zal het dus wel hebben laten gaan dat zij die
gevoelens met een kus of andere kleine gunstbewijzen aanwakkerde,—over
het algemeen was een kus of een aanhaling iets dat in 't geheel niet
meetelde als men zich maar onthield van meer positieve echtbreuk. En
bovendien, als de baron zich per slot van rekening van zijn kant niet
ontzag, zekere vrijheden te nemen, dan kon hij zich niet te recht
beklagen, wanneer zij het ook niet bij de kleine gunstbewijzen liet
blijven.</p>
<p>En nu zou de ervaring uitwijzen—dat was de groote ontdekking der
troubadours—dat de „aanbidding” door de jonge ridders van de
burchtvrouwe of een voorname getrouwde vrouw, welke op die wijze niet
alleen een soort gepaste hofdienst, vazallendienst was, maar ook een
meer of minder wederkerige dweperij,—dat die „damesdienst” een
allerbelangrijkste invloed had op de zeden en manieren der ridders, ja
op geheel hun opvoeding. De Zuid-Franse hoven zouden nu de gehele
opvoedende kracht van de vrouw leren kennen. Haar fijne constitutie,
haar fijne takt, haar sterke behaagzucht maakten haar maatschappelik
verreweg de meerdere van de ruwe man. In de regel was zij ook
ontwikkelder dan de man en kon zij lezen en schrijven, spelen, zingen en
dichten. En als zulke opvoedsters werkten—elk in hun kring—al de
voorname dames die het Zuid-Franse leven dier kringen beheersten; de
burchtgravin Ermengarde van Narbonne of Adelasia van Marseille of „<span xml:lang="it">la
comtessa fina de Provensa</span>”; van hen kon men zeggen, zo als het ergens
heet van de Koningin van Koning Arthur: „Gelijk de leermeester het kind
onderwijst, zo leert de Koningin alle mensen en voedt ze op... Er is
niemand<span class="pagenum" title="97"></span><a id="p_97"></a> aan het hof die niet iets van mijn Vrouwe geleerd heeft.” De
jongen leren zich te wassen en andere kleêren aan te doen wanneer zij
binnen moeten komen, onhoofse boeren-manieren af te leggen, de dames
beleefdheid te tonen, en zich gemakkeliker en gracieuser bij de
conversatie te bewegen dan het hun vroeger mogelik was. Om strijd
trachtten zij zich bij de toernooien en op de jacht op de voorgrond te
stellen, goed voor te snijden en fraai te dansen. Alles ter wille van de
dames,—gelijk een sproke het uitvoerig vertelt,—maar met een ander
vrij wat natuurliker woord in plaats van „dames”. De troubadours maken
zich de verkondigers van het evangelium der civiliserende macht van de
vrouw. Het refrein van hun minneliederen is: „De dames vermogen de
onbeschaafde boeren tot fatsoenlike mensen te maken; menigeen is nu
netjes en hoofs die zonder hen tegenover een ieder lomp en ongemanierd
zou zijn geweest. Ik zelf ben door de invloed ener vrouw beleefder en
bescheidener tegen de goeden geworden, en trotser tegenover de
slechten.” En de mannen krijgen te horen hoe zij de vrouwen hun eerbied
kunnen bewijzen: zij moeten niet te paard zitten en de dames te voet
laten gaan, zij moeten ze niet met slijk bespatten; bij de maaltijd
moeten ze de lange mouwen der dames ophouden, terwijl zij zich wassen;
en het is 't beste om in het gezelschap van dames onder de mantel altijd
een broek aan te hebben om door een plotselinge beweging geen aanstoot
te wekken. Naieve maar noodzakelike beginselen der kunst om dames te
behagen.</p>
<p>Maar in elk geval moet elke jonge ridder zich een bepaalde dame kiezen
om te „dienen”—haar kleine diensten te bewijzen, galant kleine
geschenken te geven, een, voor wie hij bij de toernooien vecht, op wie
hij verliefd moet zijn en die hij in zijn lied moet prijzen. „Hij had
een dame nodig om te dienen en trachtte er een te vinden”, staat er dan
ook in de biografieën der troubadours, en in een Provençaalse roman
lezen wij hoe een jongeling nog niemand bemind heeft, maar hij leest en
weet dus dat nu de tijd voor hem gekomen is waarop het nodig is dat hij
verliefd wordt; daar hij nu zo veel van de Vrouwe van Bourbon heeft
horen spreken, kiest hij haar en gaat op reis om kennis met haar te
maken. Is dan de dame niet meer vrij, maar reeds te voren van een
dienende ridder voorzien, dan wendt zij zich tot een vriendin en vraagt
of die de haar zelf aangeboden diensten over wil nemen en dat wordt
dan—altans in een der biografiën van de troubadours—vrij gemakkelik
onder elkaar gearrangeerd;—de <span class="pagenum" title="98"></span><a id="p_98"></a>troubadour biedt de andere dame, die nog
vrij is, zijn diensten en zijn liefde aan.—</p>
<p>Maar... getrouwd met een ander moet de dame zijn, indien de verhouding
aan haar doel zal beantwoorden. Zijn eigen vrouw daarvoor te kiezen of
een jong meisje dat men misschien eens tot vrouw zal kiezen, dat komt in
het geheel niet te pas; want het huwelik waarin de vrouw maatschappelik
en ekonomies van de man afhankelik is en waarbij haar gunst haar plicht
als echtgenote betekent—kon, onder die omstandigheden minder dan ooit,
tot de vorming van de man bijdragen. En liefst moet de dame ook sosiaal
boven de dienende ridder staan; anders is de dienst de ware niet.
Voorname, hoge heren deugen daar dan ook volstrekt niet voor, wat een
der troubadours de Koning van Aragon in een strijd met tenzonen
verklaart; die willen alleen maar hun begeerten stillen en beginnen
altijd dadelik met van de dame de hoogste gunst te verlangen, zonder
zich tot een lang, ootmoedig dienen te vernederen; en zij houden ook
dadelik op zodra hun ogenblikkelike opwelling voorbij is of wanneer ze
tegenstand ontmoeten. Maar wanneer de dame vrij tegenover de ridder
staat, en boven hem, zonder enige verplichting tegenover hem,
integendeel eigelik aan een ander gebonden, zodat elke kleine gunst een
teken van genade wordt, een offer van haar kant en wanneer een element
van werkelik toegeven van haar kant gevaar medebrengt en tot
geheimzinnigheid aanleiding geeft en tot een romanties verbergen (b.v.
het gebruik van schuilnamen),—ja, dan heeft zulk een verhouding pas wat
het van zulke groote waarde maakt voor de ontwikkeling bij de mannen van
alle goede eigenschappen, d. w. z. juist dat wat de troubadours al meer
en meer opstellen als de ware ridderlike en hoffelike liefde.</p>
<p>Deze verhouding tussen een ridder of een troubadour en de voorname
getrouwde vrouw—een verhouding die over de gehele scala zich bewegen
kan van een gezelschapsspelletje of een gewone flirtage tot de diepste
hartstocht—moge onze tijd immoreel schijnen,—voor die tijd betekende
het een grote zedelike stap vooruit. Waar de mannen vroeger gewoon waren
volgens de opwelling van het ogenblik hun begeerte dan op de ene, dan op
de andere vrouw te werpen en terstond aan die lusten moesten voldoen,
werd de ridder er nu toe gebracht zich aan een enkele vrouw te wijden,
haar trouw te zijn en zijn begeerte om zo te zeggen, volgens haar
wensen, op rantsoen te zetten. De troubadour stelde zijn ware liefde op
in tegenstelling met het woest <span class="pagenum" title="99"></span><a id="p_99"></a>begeren,—met de „<span xml:lang="fr">losengiers</span>”, waarmee
men oorspronkelik blijkbaar alleen de gewetenloze verleiders bedoelde,
die niets anders vragen dan een ogenblikkelik tevreden stellen der
zinnen („hoe meer ze doen alsof ze u van ganser harte liefhebben, des te
zekerder is het er hun alleen om te doen u te onteren”)—en met de
brutale echtgenoten—„op wat voor rechten tegenover hun vrouwen durven
die zich te laten voorstaan? Laat die zich zelf eens bekijken, met
baarden als bokken, vuil als raven, behaard als een beer, leder gelijk
en rimpelig als een buffel.” Feitelik was de liefde der troubadours een
grote schrede in de richting van monogamie; zijn gevoelens—verzekert
hij ons—blijven trouw en zij zullen blijven duren; zelfs een
ongelukkige liefde wil hij niet verruilen voor een eenvoudig tevreden
stellen der zinnen bij een vrouw die hij niet liefheeft. En tegenover
hen welke die tedere verhouding profaneren en de naam ener vrouw
bezoedelen alleen om met hun „zegepraal” te koop te loopen, prijst de
troubadour: „discretie als een erezaak”; daarin ligt feitelik de charme
en het romantiese van de verhouding. Daarom zegt men dan ook dat de dame
zich nooit met burgerliken af moet geven; wanneer die mensen in de
herberg zitten, dan flappen ze er uit wat ze achter hun tanden moesten
houden. In tegenstelling met hen die dadelik het hoogste wensen,
verklaart de troubadour zich tevreden te stellen met beloften, met een
glimlach, met een handdruk (met „een draad van haar handschoen”),
hoogstens een kus, en wil hij slechts trapsgewijze en langzaam in de
gunst van zijn aangebedene stijgen. En het is juist hieraan—zegt
hij—dat men het verschil merkt tussen wat herderinnetjes en lichte
vrouwen bieden (<span xml:lang="fr">garçonnières—femmes folles</span>) en de geciviliseerde liefde
waarbij de vrouw met enige eigenwaarde, zelfs indien zij lief heeft,
hoogstens eerst na een tijdje en na een soort voorbereiding, zich
langzamerhand overgeeft, maar nooit in eens. Waar het per slot van
rekening op neerkomt, is de overweging die men in een roman vindt, waar
een dame ziet hoe veel moeilikheden een van haar aanbidders te
overwinnen heeft, voor hij zijn doel bereikt, waarop zij verklaart dat
dit niets erg is, want „had hij zonder moeite zijn doel bereikt, dan zou
de vrouw niet zo hoog bij hem aangeschreven staan:—<span xml:lang="fr">car se sans peine
joie avoit,—de dames bon marché seroit</span>.”</p>
<p>Dat is juist de kern van de zaak. De nieuwe maatschappelike „<span xml:lang="de">Sitte</span>”, de
nieuwe geslachtsmoraal omgeeft de geslachtseer van de vrouw met meer
bolwerken dan de naïeve zeden van vroeger<span class="pagenum" title="100"></span><a id="p_100"></a> gekend hadden. Haar positie
werd hierdoor niet alleen veiliger, maar ook tegelijkertijd minder vrij
dan te voren.</p>
<p>In de wereld der baronnen, een maatschappij van en voor mannen, was de
vrouw geminacht en onderdrukt geweest. Daar was zij de slavin van de
man, die hem bij de maaltijd bediende en bij het toilet, die zijn haar
wies, hem bij het bad wreef en afdroogde, zijn vermoeide ledematen
masseerde en zelfs als 't nodig was het werk van een staljongen voor hem
deed. Gelijk een odaliske bediende zij hem ook met haar liefde en wij
hebben gezien, hoe zij het bijna altijd is in de volkspoëzie die de man
om liefde vraagt. De man is haar „<span xml:lang="fr">seigneur</span>”; als hij binnentreedt, staat
zij op, zij eet pas nà hem, hij tuchtigt haar met slagen,—in een Franse
ballade slaat de Koning de Prinses „zo dikwels met een riem dat heel
haar blanke lichaam rood zich kleurt”, evenals in een Deens lied uit de
Middeleeuwen <span xml:lang="dk">Lave Stisön</span> zijn vrouw een leidsel met ijzeren punten laat
voelen. Aan de andere kant worden de meisjes dikwels als jongens
opgevoed, zij leren rijden, jagen, de wapens hanteren en beweegt de
vrouw zich vrij en spreekt vrijuit met de man, konventionele begrippen
over vrouwelikheid staan hun niet in de weg en naar de <span xml:lang="fr">Chansons de geste</span>
en het <span xml:lang="de">Nibelungenlied</span> te oordelen, spreken ze en handelen ze, waar ze
macht en vrijheid hebben, vrijwel gelijk de mannen doen.</p>
<p>Maar onder invloed van het Kristendom, dat de vrouwelikheid bij de vrouw
op de voorgrond bracht en in navolging van de zeden in Byzantium en het
Oosten, vormde zich nu pas, in tegenstelling ook met het idee van het
mannelike, het begrip van de vrouwelikheid en daarmede nieuw zaad voor
de plaats der vrouw in de maatschappij,—zij krijgt ook meer bescherming
aan de ene kant, maar wordt minder vrij aan de andere. Door haar
opvoeding wordt zij nu meer op de achtergrond gehouden, zij komt nu
minder in aanraking met jonge mannen en haar wordt meer dan vroeger een
schoone, fiere terughouding ingeprent. Als jong meisje ziet men haar op
de grote kastelen slechts uiterst zelden—Siegfried was meer dan een
jaar aan het hof te Worms, voor hij een glimp van de vorstendochter
Krimhilde te zien kreeg, om wie hij daarheen getrokken was—; en in elk
geval is zij altijd van een duenna vergezeld, en ook als jonge vrouw is
zij altijd met een dame van gezelschap en loopt zij op Oosterse wijze in
een mantel gehuld en de handen verborgen; en men heeft haar geleerd niet
naar de mensen om te zien en de mannen niet vast in de ogen te kijken,
nooit met onbekenden te spreken en over 't algemeen <span class="pagenum" title="101"></span><a id="p_101"></a>trots en kortaf te
zijn, „niet uit hoogmoed, maar om de kwaadwilligen op een afstand te
houden”. Een vrouw die bemind wil worden—zegt een Provençaals
leerdicht—moet zich gedragen gelijk een ridder een havik op zijn hand
houdt, zo voorzichtig dat hem geen veertje gedeerd wordt. Het voorbeeld
van een eerbare vrouw is Maria, zoals die op de Madonnabeelden en in de
Marialegenden wordt voorgesteld. Zij liep zo schoon en rechtop—zeggen
reeds oude Marialegenden—met het hoofd licht gebogen; nooit keek zij om
of groette zij man of vrouw.—Zulk een afzondering en afsluiting van het
geslacht wekt altijd de nieuwsgierigheid op, maakt voor beide partijen
de aantrekkingskracht der liefde groter en het liefdegevoel fijner en
sterker. Tussen de geslachten komt zo het romantiese van het op een
afstand-zijn; het verlangen van Siegfried naar de onbekende schone wordt
grooter met de moeilijkheden om met haar in aanraking te komen en
Krimhilde bloost in het vrouwenvertrek, terwijl zij ieder uithoort over
de vreemde ridder, over wie zij aan het hof van haar broeders zo veel
heeft horen vertellen. En hoe meer „verhinderingen” de schuchterheid der
vrouw, of haar opvoeding, of de maatschappelike begrippen van wat al of
niet past, of wat de voorzichtigheid bij het huwelik gebiedt, de
begeerte van de man in de weg doen staan,—hoe meer „tussen-stadia” van
kleine, geleidelik stijgende gunstbewijzen er komen tussen het opwekken
van de begeerte en de bevrediging ervan, des te meer wordt het
liefdeleven voor beide partijen gecompliceerder natuurlik, maar ook
verfijnder.</p>
<hr class="tb" />
<p>De opvatting der troubadours over de liefde, zoals die nu, naar wat wij
gezien hebben, uit de gehele atmosfeer aan de Franse hoven was ontstaan,
werd nu niet alleen versterkt, maar kreeg ook een geheel nieuwe kleur
door de lektuur van het oude leerboek van Ovidius over de
„Minnekunst”—<span xml:lang="la">de Ars Amandi</span>—een werk dat met de grootste attentie en
ijver door de gehele Middeleeuwen gelezen werd als een school voor de
fijnste en rijpste Levenskunst der antieke kultuur.</p>
<p>Een aestetiese lekkerbek en libertijn leert in dit gedicht de viveurs en
de lichte vrouwen van Rome—meestal getrouwde vrouwen bij de volkomen
gedesorganiseerde familieverhoudingen van de tijd—hoe de min tot een
kunst gemaakt kan worden, zodat er zo veel mogelik zinnelik en geestelik
genot van te halen valt,—hoe die van een eenvoudig ruw paren worden
kan<span class="pagenum" title="102"></span><a id="p_102"></a> tot een hoog zinnengenot zowel als een sympatiek behagen en een
prikkeling van de fantasie,—hoe die tot een „roman” kan worden, een
spel voor alle zielekrachten. Ongelofelik cynies is in dit opzicht wat
Ovidius leert. De mannen vertelt hij hoe altijd het grootste genot daar
in steekt om de vrouw van een ander te beminnen,—ongewoon eten smaakt
nu eenmaal 't best en de moeielikheden, de risico en het
ongepermitteerde maakt het genot des te pikanter,—hoe ze in 't geheim
te werk moeten gaan, de dienstmaagd als tussenpersoon moeten gebruiken
en moeten leren te vleien, om te kopen en geschenken te geven,—hij kent
allerlei foefjes hoe men zich royaal kan voordoen, zonder eigelik veel
op te dokken. Door er bleek en mager uit te zien en het hoofd te laten
hangen, moet men de schone aan het verstand brengen dat men van verdriet
verkwijnt; met sprekende blikken en heimelike brieven moet men haar
belegeren—de Liefde is een soort oorlog en men moet vol weten te houden
en geen moeite schuwen. Men moet haar luimen volgen, tot alle diensten
bereid zijn, haar schoenen uit willen trekken, of een spiegel voor haar
ophouden; alle moeite, alle gevaren, alle uitstel moet men als
kruiderijen beschouwen die, wanneer het eindelik komt, het genot van het
bezit slechts verhogen. En men moet er zich in schikken haar gunst met
andere te delen en het oog sluiten voor wat men vlak voor zijn neus ziet
gebeuren; alleen kan het zo nu en dan zijn nut hebben zelf eens de
schijn van trouweloosheid op zich te laden, om haar ijverzucht op te
wekken.</p>
<p>Maar ook de Romeinse vrouw krijgt dergelijke voorschriften van Ovidius
te horen: hoe zij de zorgvuldigste bewaking kan ontduiken... hoe zij
moet zorgen er knap uit te zien... hoe zij door allerlei kleine
koketterietjes de man tot zich moet trekken en daarna door een
glimlachje of een knikje of een handdruk het vuurtje moet laten gloeien,
maar haar aanbidder toch zo lang mogelik op een afstand moet
houden—haar waar op prijs moet stellen en de waarde van haar liefde
moet verhogen door zich te laten smeken, hoe zij moeilikheden op moet
werpen en de minnaar steeds angst voor haar man moet laten voelen,
altijd moet trachten uit te stellen en hoe zij, zelfs als zij zich
overgeeft, op het ogenblik zelf dat zij zich laat omhelzen, dit niet
moet doen zonder een schijn van weigeren en van tegenspartelen.</p>
<p>En al die geraffineerd-verderfelike opvattingen goten zich in de
liefdeleer der troubadours uit,—in de onschuld huns harten namen zij
die wijsheid van de oude klerk Ovidius als een boek<span class="pagenum" title="103"></span><a id="p_103"></a> van wereldlike
sermoenen in zich op. Veel van al dat verderfelike werd bijna weer rein
en onschuldig toen zij het in hun naïef, rein gemoed opnamen; maar van
meet af werd de erotiese troubadour-poëzie en de ridderromantiek toch
gemengd met een niet geringe dosis van Ovidiaans Epikurisme en cynisme.
Bij alle troubadours, zelfs bij zulk een weinig geleerd man als
<span xml:lang="fr">Guillaume</span> van <span xml:lang="fr">Poitou</span>, treft men talrijke reminiscenties van Ovidius. De
lezer van wat voorafgaat heeft vele trekjes in de liederen der
troubadours kunnen herkennen als aan de „<span xml:lang="la">Ars Amandi</span>” van Ovidius
ontleend: Bernard de Ventadour, zagen wij, wilde op zijn blote knieën de
schoen van zijn dame uit mogen trekken, <span xml:lang="fr">Peire Rogier</span> de misstappen van
de zijne niet geloven, al zag hij het met zijn eigen ogen. Terwijl het
voor Ovidius nog maar een verleidings-kunstgreepje was om er bleek en
uitgeteerd uit te zien, werd het voor de troubadours een kwestie van
geloof: de ware minnaar ziet er bleek en slecht uit, en hij die
ongelukkig een rode gelaatskleur heeft, maakt allerlei excuses en
verklaart dat de gloed die onder de as smeult het sterkst brandt. Van
nog groter belang was het dogma dat de liefde geheim gehouden moet
worden, niet alleen wegens de echtgenoot, maar ook met het oog op de
lasteraars en ook omdat—zo als Salomo leert—„de gesloten wateren zijn
zoet en 't verborgen brood is liefelijk.” Wij hebben samenspraken—op
het voetspoor van Ovidius—tussen de troubadour en de dienstmaagd van de
schone en het meisje raadt hem aan, ook als in Ovidius, zich in al haar
grillen te schikken. Plichtschuldig passen de troubadours ook nu en dan
het keukenmiddeltje van Ovidius toe, om zich trouweloos voor te doen ten
einde de schone jaloers te maken; maar daarbij verrekenen zij zich
tegenover de hoge dames en ze moeten er hard voor boeten: slechts op het
aandringen van andere dames werd <span xml:lang="fr">Pons da Capdueil</span> weer door de Vrouwe
van <span xml:lang="fr">Mercoeur</span> in genade aangenomen, en van <span xml:lang="fr">Guillem</span> van Balaun verlangde
de vertoornde schone dat hij de diepte van zijn gevoel zou tonen door de
nagel van een zijner vingers te snijden en haar die met een passend
huldegedicht aan te bieden.—Zulke regelen voor de koketterie vatten de
dames vromelik op als een uitdrukking van de fijnste, meest echte
vrouwelikheid.</p>
<p>De minnekunst van Ovidius was nog meer geraffineerd en gesubtiliseerd
geworden in de erotiese literatuur van de uitloopers der antieken. Bij
de Sofisten en in de scholen der rhetoren werden alle kentekenen en de
werking der liefde spitsvondig besproken—hoe de echte minnaar zich in
die en die situatie gedraagt—aan<span class="pagenum" title="104"></span><a id="p_104"></a> welke van de twee geliefden de
voorkeur te geven is, enz. In de Griekse romans van het einde der
oudheid trof men dergelijke subtiele discussies ook weer aan. En door de
gehele middeleeuwen heen kunnen wij ze volgen als tema voor de
gesprekken in alle geestelike kringen. Nu komen ze weer in de tenzonen
der troubadours te voorschijn. Een van hun twistpunten, n.l. welke van
haar aanbidders een vrouw het meeste heeft begunstigd: hem die zij een
blik heeft toegeworpen, een ander die zij op de voet heeft getrapt of
een derde wie zij haar hand heeft gegeven,—is reeds in een Griekse
roman gevonden, en de verhandeling van een Latijns rhetor, evenals een
passage in het 6<sup>de</sup> hoofdstuk der Spreuken van Salomo door een
foutieve lezing ook een bijdrage heeft geleverd.</p>
<p>Ook voor de psychologie der liefde is er in Ovidius en de antieke poëzie
menige bijdrage voor de troubadours te vinden. Heel wat van de
beeldspraak die het plotseling ontstaan der liefde en haar merkwaardige
macht verklaren moeten, schijnen van het ene land naar het andere
getrokken te zijn. Dat die liefde b.v. een vlam is die plotseling
oplaait, of dat de blikken der schone als pijlen de ogen van de
aanbidders doorboren en zijn hart wonden. „Dit meisje is als een
jager—heet het in de Indiese hoflyriek—haar wenkbrauw is de boog die
zij spant, haar zijdelingse blik is als de pijl. Mijn hart is de
Antilope die zij treft”. Volgens de Phaedrus van Plato zijn de
Anacreontici, de dichters uit de Alexandrijnse periode en de Griekse
romans vol van beelden over de blik die als een pijl door het glas der
ogen het hart wondt. En uit die werken gaan ze in de middeleeuwse
kerkelike verhandelingen over: „De ogen”, lezen wij in zulk een stuk van
ongeveer 1100, „zijn de boodschappers van de losbandigheid. De ziel
wordt door de ogen gevangen; door hen dringt de liefdepijl het hart
binnen”; en in Latijnse gedichten twisten het oog en het hart er om, wie
van de twee de schuld is van de zonde der mensen. Of wel: de minnaar en
zijn hart worden door de oude dichters voorgesteld als gevangen en aan
banden gelegd; Amor heeft hem geschoten of is naar binnen geslopen en
heeft zijn hart geroofd en speelt er nu mee als met een bal. Al die
beeldspraak vindt men bij de troubadours terug, soms met een licht
middeleeuws tintje, als wanneer er eerst een boodschap naar de
Harte-burcht gestuurd wordt en vol vertrouwen wordt die nu voor de
vijand geopend,—maar nu kunnen ze er die niet meer uit krijgen.
Aangezien „Amor” in 't Provençaals vrouwelik is, smolt<span class="pagenum" title="105"></span><a id="p_105"></a> de God der
liefde Amor, bij de troubadours samen met de godin der liefde Venus. In
de klassieke literatuur zijn er schilderingen van het slot en de tuin
van Venus te vinden (bij Claudianus) en van haar zelf waar zij op een
rechtsgeding het liefdepleit beslist en het oordeel uitspreekt
(<span xml:lang="la">Pervigilium Veneris</span>). En in overeenstemming met deze en dergelijke
middeleeuws-teologiese allegoriën schilderden de troubadours het Slot
der Liefde, met zijn verschillende poorten en trappen en zalen—alles
met een bepaalde allegoriese betekenis—en de Godin der Liefde zelf met
een kroon van goud en pijlen van goud en lood. Een hele beeldspraak en
mythologie der liefde is op die manier van de oudheid via de troubadours
en Petrarca als staande uitdrukkingen in de moderne lyriek der
minneliederen overgegaan.</p>
<p>Meer psykologies schilderen de klassieken de liefde als een ziekte. De
minnaar mist alle eetlust, wentelt zich slapeloos op zijn legerstede
heen en weer; koortsachtig wisselen bleek en rood op zijn wangen af,
warm en koud, opgeruimdheid en neerslachtigheid in zijn rusteloos
binnenste. Zo schilderen Propertius in zijn Elegiën en Ovidius in zijn
Amores, de hartstocht; zo wordt ook in de Griekse romans de verliefdheid
van de jongeling aangegeven en die van Dido bij Virgilius. En het
ongewone en het onbegrijpelike van het liefdeleven wordt door dichters
en rhetoren breed uitgemeten; hoe het beeld van de geliefde in het hart
van de minnaar nederdaalt of hoe de beide geliefden elkaar hun hart
geschonken hebben en zo elk van de beide de ander letterlik in verre
landen met zich mede draagt; hoe de minnaar als de mug is die om de vlam
fladdert, ofschoon hij zich voortdurend brandt, of haar schoonheid hem
als een magneet steeds tot zich trekt.—Al zulke motieven gaan ook in de
troubadours-poëzie over. In een rijmbrief aan zijn geliefde vertelt
<span xml:lang="fr">Arnaut de Marueil</span> in alle bizonderheden hoe hij 's nachts op zijn sponde
<ins class="corr" id="corr19" title="Bron: licht">ligt</ins> te woelen, het dek van zich af gooit, op staat maar toch
weer gaat liggen... en hoe hij overdag buiten zich zelf rond loopt, de
mensen niet groet en niet antwoordt, niet wetend waar hij is of wat hij
doen zal. Zo leert de troubadour van de klassieken te trachten zich zelf
gade te slaan en te vertellen wat er in zijn ziel omgaat. En de naïeve
blik van de Middeleeuwen wordt duizelig en raakt heelemaal in de war als
hij die innerlike wereld leert kennen, waar alles zo heel anders toegaat
dan in de tastbare buitenwereld. De fantasie der Middeleeuwen, geheel
vervuld van de kristelike mysteriën, van de merkwaardige stenen en
dieren waar reizigers uit het<span class="pagenum" title="106"></span><a id="p_106"></a> Oosten of schrijvers van de boeken over
de onnatuurlike natuurlike historie over wisten te vertellen, vindt in
de liefde een nieuwe wereld van wonderen. En nu tracht men de
Alexandrijnse Neoplatonici in uitvoerigheid bij de schildering van de
wonderen der Liefde te overtreffen. Gelijk de maagd Maria zwanger werd
zonder dat haar jonkvrouwelike schoot geopend was, zo glijdt het beeld
van de geliefde dwars door de ongebroken ruiten van het oog in het hart.
De koude van haar ijs steekt zijn ziel in brand, gelijk men immers
brandend vuur uit het kristal krijgen kan dat uit de koude sneeuw
gevormd is. Gelijk de salamander, leeft de minnaar midden in de vlam der
liefde, gelijk het goud, wordt hij daarin gelouterd en gelijk de
basilisk van vreugde sterft, wanneer die zijn eigen spiegelbeeld ziet,
zo is met hem gedaan wanneer hij zich zelf in de spiegel van haar blik
verliest. De liefde maakt overmoedig en bang, trots en gedwee,
verstandig en dwaas; de minnaar lijdt, maar de pijn is hem zoet; hij is
ziek maar hij wil niet gezond worden; gevangen, maar hij wil niet vrij
zijn.—</p>
<p>Dit alles stamt in de minneliederen der troubadours uit de antieke
kultuur. Maar deze volkomen naturalistiese conceptie van de liefde is
toch bij de troubadours doortrokken van een geheel daaraan
tegenovergestelde moreel-religieuse opvatting, die met de gehele
dwepende gevoelsreligiositeit samenhangt die wij in het Europa van de
11<sup>de</sup> en 12<sup>de</sup> eeuw hebben zien opkomen.</p>
<p>Bewust staat de troubadourspoëzie in dezelfde verhouding tegenover de
godsdienst als de <span xml:lang="es">Sirventes</span> tegenover de Kerk. De zanger zal ons
vertellen dat, als hij God maar half zo trouw was als aan zijn Dame, hij
zeker van het Paradijs zou zijn. Na haar dood is hij overtuigd dat zij
daar tronen zal, door rozen en leliën omgeven en door de Engelen met
hymnen begroet, „want dàt weten wij toch: wie de wereld prijst, prijst
ook God”. Midden in een lied op de kruistochten zal de troubadour
erkennen dat hij, wat hèm zelf betreft, geen moed heeft zijn schone dame
te verlaten, en een ander, die werkelik zich heeft weten los te rukken,
zingt dat God zich wel zeer zal mogen verbazen en hem bizonder dankbaar
moet zijn dat hij om Zijnentwil dat besluit heeft kunnen nemen en
uitvoeren. En het erotiese leven der ridders stoort zich al bitter
weinig aan de kerk en haar moraal. Wanneer de bisschop van Angoulême
graaf <span xml:lang="fr">Guillaume</span> van <span xml:lang="fr">Poitou</span> een opmerking maakt over zijn uitspattingen,
wordt hij vrij cynies op zijn plaats gezet.</p>
<p>Maar per slot van rekening zijn de minneliederen der troubadours diep
doordrongen van Kristelikheid. Evenals Ovidius de<span class="pagenum" title="107"></span><a id="p_107"></a> liefde als een kunst
leerde uit te oefenen en daar praktiese regels voor gaf, zo had het
Kristendom zich aangewend, alles in het leven aan een morele behandeling
te onderwerpen. Voor de ware kristelike opvatting mocht niets natuur
zijn en zijn natuurlik leven leiden, alles werd van uit het standpunt
beschouwd van deugd of ondeugd, en werd geschoold, gedresseerd volgens
de idealen der moraal. Zo werd ook de liefde door de geestelik gevormden
onder de troubadours tot een morele plicht gemaakt en een deugd en werd
die gevormd en gekleurd in de kristelike geest.</p>
<p>Wel is waar was er ook voor de Kerk een gapende afgrond tussen de
kristelike <span xml:lang="la">caritas</span> en de <span xml:lang="la">amor dei</span> aan de ene kant en de <span xml:lang="la">voluptas</span> of
<span xml:lang="la">libido</span>, de geslachtsliefde, aan de andere. Maar dat er in alle hogere
liefde een machtig element zit van die zelfopoffering en van een zich
met alle gevoelens geven,—iets dat voor de religie der liefde als het
eerste en het hoogste staat wat men in de mens wekken moet, dat kan door
geen theologie weggecijferd worden. En overal waar het gevoel in het
Kristendom op de voorgrond komt, zoals juist bij de
sentimenteel-smachtende richting in de tijd der kruistochten, sprak daar
de kristelike „amor” een taal, zeer verwant met die van de troubadours
wanneer die het over hùn „amor” hadden. Wanneer men bij een van de
kerkvaders zinnen leest als deze: „Niemand kan zalig zijn zonder liefde.
Diè mens is het onzaligste die tenminste niet iets bemint, buiten
zichzelf. De ware manier van beminnen is liefhebben zonder mate. Hij die
liefheeft, voelt geen moeite of heeft die moeite zelfs lief. Hij die
liefheeft, niet hij, die niet liefheeft zal beloond worden”—dan kon dit
alles even goed uit de liederen der troubadours bijeen gehaald zijn. Bij
Bernhard van Clairvaux en de Kloosterschool van de H. Victor bij Parijs
en soortgelijke Duitse mystici was de liefde tot de naaste een schrede
tot de liefde Gods en deze „<span xml:lang="de">Gottesminne</span>” werd in gloeiende kleuren en
smachtende tonen geschilderd die dikwels uit de zeer aardse liefdepoëzie
van Salomo's Hooglied genomen was. Aan de andere kant verheft de
troubadour zijn aardse liefde tot een half-religieuse extase: hij
vergeet de gehele wereld in haar zoete blik, hij is dronken, niet van
wijn maar van liefde—zo zingt ook een Spaans-Arabiese troubadour—de
glimlach van mijn geliefde maakt mij gelukkiger dan als vierhonderd
engelen mij toegelachen hadden; als ik het schone lichaam van mijn
geliefde zie, geloof ik God zelf te zien en omgekeerd: Wanneer ik in de
kerk bid, zie ik U voor mij.</p>
<p>Gelijk de liefde van de Kristen voor God er een is van beneden<span class="pagenum" title="108"></span><a id="p_108"></a> naar
boven, vol van vrees en beven, vol van onderwerping en ootmoedige
aanbidding, zo is het ook met die van de troubadour tot zijn Dame. Even
verschillend van de antieke liefde van Hero en Leander of Daphnis en
Chloë of van de Germaanse opvatting als van die van Sigurd en
Brynhilde—twee geliefden die als gelijken tegenover elkaar
staan,—dwingt de liefde in de minne-poëzie der troubadours de man op
zijn knieën, de vrouw dienende en haar aanbiddend,—tegenover de trots
afwijzende of genadig nederbuigende vrouw, presies gelijk de Kerk de
krijgsman, de baron, op de knieën dwong voor de gekruisigde zoon van de
timmerman en de Moedermaagd. Evenals de Kristen, gelijk wij in het
tweede hoofdstuk zagen, bevend en schuldbewust, met gebogen hoofd voor
God staat en slechts hij die vreze voelt gered kan worden, zo zingt de
troubadour: „hij die geen vreze voelt, heeft niet uit heel zijn harte
lief” en vertelt hoe hij angstig en bevend in de tegenwoordigheid staat
van zijn aangebedene en hoe hij de blik niet op waagt te heffen of zijn
liefde uit te stamelen. Het is de minnaar een genot zich klein te
voelen: tegen over de geliefde is hij als een kind, wiens grootste
verdriet is van de moeder weggenomen te worden, een kind dat de roede
vreest; „ik moet voor haar staan en op mijn vreugde wachten, gelijk de
kleine vogeltjes op de dag wachten,” zegt een Duits minnezanger. Het is
hem, als de kristen, een genot zich te vernederen. „Met gevouwen handen,
met een touw om de hals en met een bevangen hart bid ik U om genade, o
goede, genadige Vrouwe! en bid ik God van wie alles komt, om
barmhartigheid in uw ziel te storten.” „Gij kunt mij verkopen of
wegschenken of mij doden,—ik ben helemaal uw eigendom.” Evenzo noemen
de heiligen der Kerk zich „de slaven Christi” en als die het water
drinken waarin zij de melaatsen gebaad hebben, is dit een uiting van
dezelfde perversiteit die zich in een zachte vorm vertoont waar een
Duits minnezanger de kom leeg drinkt waarin de aangebedene haar handen
gewassen heeft. Maar waar de vrouw der Middeleeuwen lief heeft, komt
diezelfde drang tot zelfvernedering te voorschijn. Heloïse schrijft aan
<span xml:lang="fr">Abélard</span>: „Ofschoon de naam van echtgenote heilig heet en meer bindend,
is het mij toch altijd zaliger uw geliefde genoemd te worden, of als gij
niet boos wordt, uw boel of uw bijzit, zodat mij als ik mij zo voor u
verootmoedig, ook groter tederheid van u ten deel zal vallen... Mij zou
het dierbaarder zijn en een groter eer uw deern genoemd te worden dan de
Keizerin van Augustus.” Een en ander hieruit<span class="pagenum" title="109"></span><a id="p_109"></a> is misschien genomen uit
de brief van Briseis aan Achilles in de Heroides van Ovidius, maar het
gevoel is echt middeleeuws overspannen. In de middeleeuwen kende men de
schone gelijkheid tussen de twee mensen niet; lief te hebben is knielen
en aanbidden. „Meesteres! ik vouw mijne handen en aanbid u,” barst
Bernard de Ventadour uit.</p>
<p>Wat de liefde der troubadours vooral op verschillende wijzen gekleurd
heeft, is de sterk zich ontwikkelende Mariaverering, evenals die
omgekeerd ook onder de invloed der troubadours staat. Gelijk Maria in de
hymnen, wordt in hun minneliederen de Vrouw verheerlikt als de bron van
alle schoonheid en goedheid, als de Kamer der Vreugde, het Schrijn der
Eer, de Welriekende Bloem en wat dies meer zij. Ook het
schoonheidsideaal heeft trekken aan de Mariabeelden ontleend.</p>
<p>Van de Minnaar, gelijk van de Kristen, wordt strijd geëist,
zelfverlochening en lijden, voordat hij gehoor verdient te krijgen op
zijn smeken. Reeds Ovidius wilde het genot kruiden door tegenspoed en
beproevingen. Voor de ridder was het bovendien altijd aanlokkend, hoe
groter gevaar, hoe meer moeilikheden waren er met de liefde verbonden;
een ridder—heet het—moet vóór alles „<span xml:lang="fr">paresse</span>” ontgaan en strijd en
beproevingen zoeken. Nu wordt er in de kristelike geest verkondigd dat
de minnaar gelouterd moet worden en dat lijden de liefde dieper doet
worden. Het is uit het boek van Job of uit het „boek der wijsheid” van
Salomo, dat de troubadours het beeld hebben van het goud dat in het vuur
gelouterd wordt. Zij voelen zich als de martelaars der liefde, genieten
van hun ontbering en hun tegenspoeden en rekenen zich dit als een
verdienste aan; met Bernard de Ventadour zeggen ze: „Weinig heeft hij
lief die zich niet aan zwaarmoedigheid overgeeft. De schone tranen der
liefde zijn meer waard dan haar glimlach. Mijn wee is mij een zoete
pijn.” Dit is het zuivere ascetiese sentimentalisme.</p>
<p>Gelijk de Kristen eindelik zich op de beproeving verheugt, daar zijn
verdienste in vindt, weet dat die een pant is voor een latere beloning,
zo ook de liefhebbende minnaar. Door zijn liefdesmart verdient de
minnaar de dank van „<span xml:lang="it">Merce</span>”,—de genade. Als de Madonna moet zijn Dame
zich ten slotte in barmhartigheid tot hem nederbuigen.</p>
<p><span class="pagenum" title="110"></span><a id="p_110"></a></p>
<h2><a id="IX"></a>IX.</h2>
<p class="subh2">GEESTELIKE ROMANS.</p>
<p>Terwijl de Ridderlyriek zich zo aan de hoven van Zuid-Frankrijk
ontwikkelde, ontstond de Ridderroman langzamerhand uit de sosiale en
geestelike tijdsomstandigheden. Zijn voorganger is een Latijnse
vertellings-literatuur die in de wereld der geesteliken opbloeit en
ontstaat uit de kristelike sentimentaliteit en uit de overdreven
avontuurlike fantasie van de tijd.</p>
<p>In de kloosters leefden toch de geestelik het meest op de voorgrond
tredende mensen van hun tijd,—met de beste vorming en de grootste
leeslust, mensen met alle tijd tot hun beschikking, van de
morgengodsdienst tot de middag, tussen vesper en de kompleten en met
genoeg volharding in zich om grote uitgebreide folianten te schrijven.
Geheel de lange, stille dag werd er in de scriptoria en de cellen het
ene gele blad na het andere omgeslagen en kraste de ganzeveder over het
perkament. Op de boekenplanken in de leeszaal stonden de Heilige
Schrift, de kerkvaders en de legenden naast kronieken van Franse en
Duitse monniken, elk met <i>hun</i> historie en met alles wat de wijze
klerken van Rome nagelaten hadden,—ja! zelfs kon men er vertalingen van
Griekse romans vinden of van de Oosterse wijsheid der ongelovige
Muzelmannen. Zij die Latijn lazen en schreven, hadden toegang tot al de
schatten van het menselik weten, en bronnen van onder elkaar wijd
verschillende wereldstreken en tijden—Keltiese Arthur-legenden en
Griekse liefdesgeschiedenisjes, Oosterse anekdoten en Frankiese
heldendichten—vloden nu in de tijd der kruistochten samen in de
Latijnse folianten der monniken tot een algemene Europese literatuur. Zo
kreeg de leeshonger en de dorst naar het fantastiese in het saaie
kloosterleven een bonte massa stof om op te teren. Ook langs mondelinge
weg kwam menige echo uit de buitenwereld naar binnen en werd trouw en
dankbaar opgetekend. Kloosterbroeders, teruggekeerd van de tochten
waarop zij uitgezonden waren, werden nieuwsgierig over alles
uitgevraagd, ook pelgrims kwamen terug van hun reizen, propvol van
indrukken en verhalen, menige ridder zocht op zijn oude dag een
toevlucht in het klooster en had dan veel van zijn avonturen te
vertellen, toen hij nog in 't volle leven verkeerde, verscheidene
kloosters waren ook eigelik niets anders dan een soort herberg waar
voortdurend de hoge heren met hun gevolg<span class="pagenum" title="111"></span><a id="p_111"></a> aan kwamen zetten. Aan de
andere kant gaat ook de geestelikheid de wereld meer en meer in, om die
door macht zo wel als door een sentimenteel-dwepend opruien te kunnen
beheersen. Onder dit alles zien wij de kronieken en legenden der
monniken levendiger worden en meer door menselike gevoelens bewogen,
maar door de fantasie gekleurd, meer roman-achtig en ze komen er nu
zelfs toe hele profane Latijnse romans te schrijven.</p>
<p>In plaats van vervelende droge annalen, die met even weinig geest als
gevoel, jaar na jaar de gebeurtenissen aanstippen—zonder samenhang,
zonder détails, zonder enige aandoening—groot en klein door elkander,
alles wat de annalist maar ter ore komt,—beginnen in veel dier
kronieken personen op de voorgrond te treden, gebeurtenissen worden in
dramatiese scènes weergegeven en tot geschiedenissen aaneengeregen en de
kroniekschrijver tracht deelneming te wekken, de spanning gaande te
houden en aandoening te weeg te brengen; hij kleurt en idealiseert de
geschiedenis, romantiseert, en sentimentaliseert die. In de schildering
door een geestelike uit Mainz van het leven van Hendrik IV, zien wij
b.v. de scène op de Rijksdag van Mainz waar de zoon des keizers met
gehuicheld berouw zich voor de voeten van zijn vader werpt. <ins class="corr" id="corr20" title="Bron: „"></ins>De
vader die zijn zoon's woorden en tranen maar al te graag
geloofde, viel hem om zijn hals, weende en kuste hem en was even blijde
als die andere vader in het Evangelie dat zijn zoon die gestorven was,
weer opstond en zo de verlorene weer terug gevonden was. In 't kort, hij
vergaf hem en schonk hem al zijn straf kwijt en zijn zoon met zachte
vaderlike vermaningen terecht te wijzen scheen hem een voldoende straf
voor zijn misdaad, want gelijk de blijspeldichter zegt: „een kleine
boetedoening is den vader voldoende voor de grote misdaad van zijn
zoon.” Op die wijze ziet men die historiese scène geheel en al in het
licht van de terugkeer van de verloren zoon en van de scène bij
Terentius waar de oude vader zijn ongehoorzame zoon vergeeft; in het
licht van kristelike sentimentaliteit en antiek humanisme wordt de scène
er als één uit een roman. Even romanesk is de kroniek van de
Normandische monnik <span xml:lang="la">Ordericus Vitalis</span> over de Normandiese vorsten. Het
is overal de gewone menselike kant en de anekdotiese scènes die hij het
liefst op de voorgrond zet; met bewondering schetst hij de statige
Normandiese groten met hun prachtige feesten en schildert hij de
familietwist tusschen Willem de Veroveraar en zijn zoon met de bijbelse
kleuren van David en Absalon. Volkomen als een historiese roman<span class="pagenum" title="112"></span><a id="p_112"></a> vormt
zich eindelik grotendeels de „Historie der Britten” van de Engelse klerk
<span xml:lang="en">Geoffrey</span> van <span xml:lang="en">Monmouth</span>. (c. 1135) Op het voorbeeld van de Romeinse
geschiedschrijvers, dicht de fantasie-rijke Brit uit Wales er op los:
brieven en redevoeringen en alles zet hij in een retoriese stijl en hij
schildert koninklike bruilofts- en kroningsfeesten, kerkelike ceremoniën
en vrouwen met een huid, witter dan ivoor en pasgevallen sneeuw. Koning
Uther wordt bij een banket op de gemalin van een zijner leenmannen
verliefd en verteert van liefde, totdat Merlijn, de fantastiese tovenaar
hem aan haar sponde brengt in de gedaante van haar gemaal—evenals
Mercurius Jupiter bij de echtgenote van Amfitruo bracht. Koning Lear
staat zijn rijk aan zijn dochters af en krijgt bitter hun ondankbaarheid
te voelen. Een moeder verzoent twee twistende broeders—gelijk Iokaste
tracht Eteocles en Polynices bij elkaar te brengen. Koning Arthur
vervolgt een reus die de jonge Helena geschaakt heeft en het
samentreffen met die reus herinnert in allerlei opzichten aan de strijd
van Hercules met Cacus, de zoon van Vulcanus. De 11000 schone Britse
vrouwen die schipbreuk lijden en in de handen van een wilde roverbende
vallen, zijn ongetwijfeld verwant aan de H. Ursula en de 11000 Britse
maagden die volgens de legende te Keulen de marteldood stierven. Zo
spookt ook in de fantasie van deze vindingrijke Keltiese monnik die
gehele massa stof rond waar de overlevering en de bonte boekenschat in
de kloosterbiblioteken van Wales hem mede hebben gevuld.</p>
<p>Maar die romantiese kronieken—die van onze Deense Saxo is een van de
prachtigste exemplaren van het soort—zouden niet achter de
kloostermuren blijven. De ridderhoven smachtten gewoon naar amusante
verhalen. Dat <span xml:lang="en">Geoffrey</span> van <span xml:lang="en">Monmouth</span> zijn „<span xml:lang="la">Historia Regum Britanniae</span>”
schreef, is waarschijnlik aan de uitnodiging daartoe te danken door de
aartsdiaken van Oxford, van een Engelse prinses, en kort daarna begonnen
ook verscheidene Normandiese geesteliken—gelijk er zo vele aan de hoven
leefden als sekretaris of gouverneur bij jonge kinderen—het Latijn van
<span xml:lang="la">Galfridus</span> in Franse berijmde verzen over te zetten, naar het schijnt op
verzoek van vorstelike Engelse dames. En gelijk een van die bewerkers,
<span xml:lang="en">Mester Wace</span>, verklaart, kon men nu op die manier op alle ridderkastelen
die kronieken bij feestelike gelegenheden voorlezen, als eens een
afwisseling voor die eeuwige heldengedichten. Zulke rijmkronieken,—Wace
zowel als <span xml:lang="en">Gaimar</span>, de andere bewerker van <span xml:lang="en">Geoffrey</span>, hadden ook oude
Latijnse kronieken in Franse verzen vertaald—missen de deftige
retoriese<span class="pagenum" title="113"></span><a id="p_113"></a> stijl van de voorgangers, beschrijven de kampstrijden en
feesten der Ridderwereld met trekken en kleuren daaraan ontleend in nog
groter détail en—iets waar <span xml:lang="en">Gaimar</span> uitdrukkelik opmerkzaam op
maakt—vergeten niet 's konings privaatleven en zijn
liefdegeschiedenissen breedvoerig uit te meten.</p>
<p>Vroeger dan deze rijmkronieken valt de Duitse „Keizerkroniek”, in Duitse
verzen ongeveer 1135 waarschijnlik door een klerk aan het hof van Hertog
Hendrik de Trotse te Regensburg geschreven. Die is geheel en al van uit
een geestelik standpunt en voor een geestelik publiek opgesteld, maar
overal zijn er romantiese episodes en kleine novellen ingevlochten—met
de stof van de Romeinse geschiedschrijvers, van Duitse heldensagen,
legenden en Oosterse vertellingen. Daar hebben wij b.v. de geschiedenis
van Tarquinius en Lucretia geheel als een ridderhistorie: Vorst
Collatinus leeft in een gelukkige echt met Lucretia maar rijdt toch
dikwels in 't geheim naar Viterbo waar men toernooien houdt en vele
hoofse dames wonen. De dames van Viterbo volgen de spelen van de muren
af en de Romeinse ridders trachten zich zo goed mogelik voor te doen; in
de pauses gaan ze met de schonen een praatje maken die het gesprek
snedig en gevat blijken te kunnen voeren. Een van hen vraagt een ridder
of hij liever de volgende nacht bij de schoonste vrouw zou willen
doorbrengen of de volgende dag met de dapperste ridder vechten, en de
ridder weet, zeer voorzichtig en galant zijn antwoord zo in te richten
dat hij noch laf lijkt, noch onverschillig voor vrouwengunst. Of wij
krijgen de geschiedenis van Crescentia, half legende, half een
Grieks-Oosterse vertelling, naar het schijnt. Het is over een onschuldig
belasterde Keizerin die verstoten is en een zwervend leven leidt vol
avonturen, steeds door het noodlot vervolgd, maar die door bijstand uit
de hemel per slot van rekening weer in eer en aanzien hersteld wordt. De
stichtelike legendentoon doet ons zien dat wij ons in een geestelike
atmosfeer bevinden, maar allerlei amusante détails tonen dat de klerk
hier bij de speelman in de leer is gegaan.</p>
<p>In hun honger naar vertellingsstof versmaadden de klerken ook niet de
nationale heldendichten ter hand te nemen en die tot kronieken te
latiniseren of tot een stukje Virgiliaanse epiek. Er kwamen op die
manier hoogst merkwaardige produkten tot stand. In het klooster te St.
Gallen zat er reeds in de 10<sup>de</sup> eeuw een jong geestelike die als
Latijnse stijloefening een der schoonste Duitse heldendichten—dat van
Walther en Hildegunde—tot een Latijns epos in hexameters omwerkte met
zinswendingen en<span class="pagenum" title="114"></span><a id="p_114"></a> vergelijkingen in de trant van Virgilius, zowel als
geestelik-vrome uitbarstingen in de wild-barbaarse, heroiese poëzie van
het gedicht ingeweven. Op dezelfde manier had in diezelfde eeuw een
Franse monnik de heldendichten uit de cyclus van Karel de Grote tot een
Latijns gedicht in een hoogdravende, duistere retoriese stijl omgewerkt.
In de zogenaamde kroniek van Turpijn (begin van de 12<sup>de</sup> eeuw) zijn
verschillende „chansons de geste” tot een poëties gestemd Latijns stuk
proza omgewerkt; meer dan bij schilderingen van strijd en fiere helden,
blijft het verhaal stilstaan bij de Majesteit van Keizer Karel en zijn
hof te Aken of bij allerlei hemelse mirakelen en aardse wonderen en in
't algemeen is de toon kristelik-sentimenteel en religieus-fanaties. Een
vermakelike metamorfose heeft het Rolandslied ondergaan, dat door een
zekere priester Konraad aan het hof van de Beierse hertog Hendrik de
Trotse in het Latijn is vertaald en daarna weer in Duitse verzen werd
omgezet. Nergens kan men zo goed als hier het verschil in geest en toon
bestuderen tussen nationaal heldendicht en geestelike rijmkroniek: de
geleidelik en breed vloeiende vertellingsstijl van de laatste die niets
overslaat, niets op de voorgrond schuift; de uitvoerige beschrijvingen
der kostumes en ceremoniën, de lange redeneringen, steeds weer de
mirakelen, het verlangen der Paladijnen naar het hemelrijk en de
martelaarskroon—alles zo geheel anders dan wat in de sfeer van de
„Chanson de Roland” thuis hoort.</p>
<p>Zelfs waagden ze het enkele gedeelten uit de bijbel tot romantiese,
roerende en onderhoudende vertellingen om te werken, eerst in Latijnse
verzen, tot stichting der geesteliken zelf, later in de volkstaal om het
publiek van de kermissen zowel als van de kastelen tot de lezing van
vrome lektuur te brengen, in plaats van een geschiedenis als Tristan en
Isolde of van het Chanson de Roland. Een Engels geestelike vertelt, in
de 12<sup>de</sup> eeuw, hoe de speellieden de hoorders tot tranen toe bewogen,
door van de ongelukken te vertellen die de edele held Artus of Gauvain
vervolgden, maar hij vindt dat men bij het voordragen van Christi
lijdensgeschiedenis veel meer tranen zou moeten storten. Daarom prijst
<span xml:lang="la">Ordericus Vitalis</span> ook een geestelike die in de kapel van een Engelse
graaf aangesteld was, en die dikwels baronnen en pages om zich heen
verzamelde en ze „een grote massa voorbeelden vertoonde van lieden uit
het oude testament zowel als uit de moderne Kristen-sagen, die de
heilige strijd aangebonden hadden”, en op die manier schilderde hij o.
a. heerlik de gevechten die Demetrius en George, Theodorus en
Sebastiaan, Mauritius de hoofdman over honderd<span class="pagenum" title="115"></span><a id="p_115"></a> en het Thebaiese legioen
zowel als de voorname hoofdman Eustachius hadden te bestaan om zich als
<ins class="corr" id="corr21" title="Niet in Bron.">„</ins>bloedgetuigen de hemelkroon waardig te maken”. Men bracht de
daden der Machabaeën zowel als de schipbreuk van Jonas in rijm,
schilderde de kamp van Salomo met een draak die alle bronnen van
Jerusalem leeg dronk, en zijn schitterend hof met al zijn pracht en
ceremonieën. Vooral werden de liefdesgeschiedenissen in detail
geschilderd. Een Frans bisschop verhaalt in Latijnse verzen hoe de
dochter van Jakob geschandvlekt werd, een ander hoe Amnon zijn zuster
verkrachtte; een Duitse berijming van de bijbelse geschiedenis treedt in
allerlei bizonderheden over de liefdesgeschiedenis van Jakob en Rachel,
Sichem en Dina en vertelt gezellig, op de manier der „<span xml:lang="de">Brautwerbungen</span>” in
de Duitse heldengedichten, hoe het Eleazer ging toen hij naar Nahors
toog om voor Isaak een vrouw te zoeken.</p>
<p>Al die aandoenlike kleine idyllen uit het leven van Maria en de
kindsheid van Jesus, waar de apocryfe evangeliën van wisten te
vertellen, werden in Franse en Duitse gedichten behandeld. In
sentimentele verzen werd ook de Passie geschilderd. Op Goede Vrijdag,
wanneer de menigte in de kerk zich voor het omsluierde kruis op het
altaar verdrong, kon het gebeuren dat de priester naar voren trad en een
berijmde versie van de Lijdensgeschiedenis reciteerde, en dat hij begon,
net als de <span xml:lang="fr">trouvères</span>: „Hoort mij nu allen rustig aan, en laat de mond
niet langer gaan—hoort wat ik zeg van Kristi dood...” Verder werden
alle sentimentele legenden van de genaderijke mirakelen der Madonna
allerliefst tot kleine berijmde schetsjes bewerkt. Een Latijnse
verzameling van zulke legenden vond de Normandiese monnik Adgar in de
biblioteek van de St. Paulskerk te Londen en hij begon ze in naieve
Franse verzen na te vertellen—van het Jodenjongetje dat de
Hemelkoningin uit het vuur redt, van de kankerlijder, een monnik, die
zij van haar borst laat drinken, van de zondaars die zij uit de klauwen
redt van de wereldlike rechtvaardigheid, zowel als van de duivel. En zo
zijn er anderen die de Heiligen-legenden van hun bloemrijke, gezwollen
stijl ontdoen en die wonderbaarlike en roerende geschiedenissen in een
gewone, lichtbevattelike stijl de leken aanbieden.</p>
<p>Juist in de 11<sup>de</sup> eeuw stroomden er van Oost en West de meest
fantastiese en sentimentele legenden Europa binnen. Van het Westen—uit
de oude kristelike kerk der Kelten in Ierland en Engeland—haalden de
Noormannen, na de verovering van Engeland, verschillende legenden die
doortrokken waren van het<span class="pagenum" title="116"></span><a id="p_116"></a> avontuurlik-fantastiese van een
zeevaarders-natie en met een aan dat ras eigene romantiese, onstoffelike
mystiek. St. Patrick, St. Columbanus, de Heilige Brigitta—of hoe al die
Keltiese heiligen heten—zijn als door een atmosfeer van mystiek
omgeven; zij hebben visioenen en horen stemmen, de natuur spreekt tot
hen, profeties kijken ze de toekomst in, een tijdlang worden zij zelfs
in het Hiernamaals overgebracht en weten dan, bij hun terugkomst, de
merkwaardigste dingen te vertellen, over de vurige helmond—en de zwarte
vogels die klagend in het vuur rondfladderen, over de brug, scherp als
een mes, die over de afgrond voert, over het verblindende licht en het
zoete gezang dat de bezoeker uit Gods eigen huis te gemoet stroomde.
Herinneringen aan de openbaring van Johannes hebben zich klaarblijkelik
in deze visioenen met heidens-Keltiese myten vermengd. Of de legenden
vertellen van de avontuurlike zeereis van de Ierse heilige Brandanus
naar de woonplaatsen der zaligen en der verdoemden,—legenden die
samengesmolten schijnen uit herinneringen aan oude Keltiese zeevaarders
en Indies-Oosterse reisverhalen.</p>
<p>Uit het kristelike Syrië en Aegypte kwamen er omstreeks het jaar 1000,
waarschijnlik over Byzantium en Zuid-Italië, een hele massa legenden,
ontstaan uit de vurige en grenzenloze verbeeldingskracht van het Oosten:
verhalen van de gruwelikste misdaden en de meest geraffineerde
boetedoeningen, van daemonen en toverij, van de merkwaardigste
ondervindingen, de smartelikste beproevingen, de wonderbaarlikste
zelfopofferingen—van Theophilus die een verbond met de duivel aangaat
en de zwarte kunst leert; van St. Gregorius die—evenals Oedipus in de
oudheid—zonder het te weten met zijn moeder trouwt en die na het
hevigste berouw het tot Paus brengt; van kuise schone jonkvrouwen die in
hun onschuld en vroomheid de wapenen vinden om de draken des duivels te
overwinnen, van het jonge meisje dat haar bloed geeft om de zieke
koningszoon te genezen, over de zelfvernedering van berouwhebbende
zondaressen; van de heidense prins Joasaph die, van alle nood en ellende
in de wereld afgesloten, in een kasteel opgroeit, vol van alle
heerlikheden, maar die toch door het een of ander toeval een begrip
krijgt van wat ziekte, armoede en dood betekent en die daardoor zo in
zijn binnenste geschokt wordt dat hij vlucht en bij een kluizenaar,
Barlaam terecht komt die hem tot het Kristendom bekeert.</p>
<p>„Barlaam en Joasaph” is aan Syriese en Griekse romans ontleend, die het
verhaal weer uit Indiese Buddha-legenden hebben.<span class="pagenum" title="117"></span><a id="p_117"></a> Lang vóór de
kruistochten was veel van de rijke vertellings-literatuur van Byzantium
en het Oosten naar Europa overgebracht en door geesteliken in het Latijn
vertaald. De voornaamste stapelplaats waarover die uitvoer plaats had,
was ongetwijfeld Zuid-Italië, dat nog half Grieks was, maar waar eerst
de Saracenen zich nestelden, maar later de Duitse keizers hun
heerschappij trachtten te bevestigen en waar eindelik de Noormannen in
de 11<sup>de</sup> eeuw een rijk stichtten. Bij de geestelikheid en de adel was
er uit de dagen der oudheid nog een niet geringe beschaving blijven
bestaan en het voortdurende zich met elkaar mengen der volkeren bracht
ook een grote kultuurinvloed op elkaar mede. De Hertogen van Napels
zonden in de 10<sup>de</sup> eeuw de Aartspriester Leo met een missie naar
Byzantium en daar verzamelde hij gedurende zijn verblijf alle boeken, en
zo bracht hij o. a. een Griekse vertelling over Alexander de Grote mee
naar huis, die hij later ten pleziere van de voorname Zuid-Italiaanse
kringen, in 't Latijn vertaalde. Via Byzantium werd waarschijnlik ook
wel de roman „Van de zeven wijze meesters” bekend—de geschiedenis van
een prins wiens stiefmoeder hem eens vergeefs tracht te verleiden en hem
daarna bij de koning aanklaagt; nu vertellen zeven wijzen elk op hun
beurt een geschiedenis die alle daarop neerkomen hoe gevaarlik een
overijlde bestraffing is, terwijl de geslepen koningin verhalen doet met
een juist tegenovergestelde tendens. Deze vertellingen gingen met de
omlijsting die ze zo op Oosterse wijze samen bond, in verschillende
versies heel Europa door; ze vertelden van de verwonderlike
scherpzinnigheid der wijzen en de vindingrijke slimmigheid der vrouwen
waar het er op aan kwam hun echtgenoten te bedriegen, of wel hoe
merkwaardig het noodlot met de mensen speelt. Uit Arabië kwam ietwat
later de bekende verzameling van anekdoten en dierfabels die „Kalilah en
Dimnah” heet; die werd eerst in het Hebreeuws vertaald en daaruit door
een gekerstende Jood, Johannes van Capua, in 't Latijn.—Behalve
Zuid-Italië is ook Spanje een brug tussen het Oosten en West-Europa.
Daar woonde een andere bekeerde Jood, <span xml:lang="la">Petrus Alphonsus</span>, die ongeveer in
het jaar 1100 een reeks, grotendeels aan 't Arabies ontleende anekdoten
en zedelike vertellingen in één Latijns boek bijeen bracht, dat hij
„<span xml:lang="la">Disciplina Clericalis</span>” noemde: het handelt over een vader die zijn zoon
levensregelen geeft welke hij met talrijke geschiedenissen illustreert.</p>
<p>Uit 't Oosten is hoogstwaarschijnlik ook het motief van de
„vriendschapsproef” gekomen; reeds vóór het jaar 1100 was het<span class="pagenum" title="118"></span><a id="p_118"></a> voor de
geesteliken in veel Latijnse versies behandeld geworden, die later van
grote betekenis voor de dichtkunst der Middeleeuwen zouden worden. Het
zijn geschiedenissen van een sentimenteel elkaar trachten te overtreffen
in grootmoedigheid en zelfopoffering, over het ten toon spreiden van
grote scherpzinnigheid en een merkwaardig spel van 't lot—allemaal in
de Oosterse dichtkunst zeer geliefde motieven. Iemand merkt dat zijn
vriend op zijn vrouw verliefd is en staat haar grootmoedig aan hem af.
Soms gaat dit zo in zijn werk, dat de echtgenoot niet dan na de stil
versmachtende vriend zéér slim op de proef gesteld te hebben, hem zijn
geheim ontlokt; hij vat de hand van de zieke terwijl hij alle vrouwen in
huis eén voor eén voorbij het bed laat gaan, als zijn vrouw passeert,
merkt de man dat zij het is, voor wie de zieke zucht. Later krijgt de
vriend gelegenheid zich op zijn beurt op te offeren, de vroegere
echtgenoot komt dan b.v. in levensgevaar, hij is van een zekere misdaad
beschuldigd en juist zal hij naar het schavot gevoerd worden, wanneer de
andere er bij komt en alle schuld op zich neemt. Of wel hij wordt
melaats en kan alleen gered worden door een bad in kinderbloed; de ander
bedenkt zich geen ogenblik en doodt zijn eigen kinderen om de vriend te
redden. In meer dan een tekst lijken de twee zò sterk op elkaar dat de
een de ander daardoor uit een gevaarlik avontuurtje redden kan. Die
staat n.l. in liefdesbetrekking tot de koningsdochter, maar wordt
verraden; nu moet hij door een Godsoordeel zijn onschuld bewijzen; zijn
vriend neemt zijn plaats in en natuurlik valt het oordeel nu te zijnen
gunste uit. In verband hiermede moet de een ook tegenover de
koningsdochter de rol van zijn vriend op zich nemen en omgekeerd deze
die van de echtgenoot tegenover zijn vriends vrouw, maar beiden houden
zich zo trouw aan hun vriendenplicht dat niemands recht daarbij gekrenkt
wordt. Het hartroerende, gevoelvolle in deze motieven hebben de
geesteliken reeds in de 11<sup>de</sup> eeuw in Latijnse verzen, met de nodige
retoriek en sentiment ontwikkeld. Helemaal romanties is het dat, wanneer
de echtgenoot zijn vrouw aan zijn vriend heeft afgestaan en zij
wegtrekken, hij dan zelf aan de oever ze na blijft staan turen, terwijl
hij op zijn guitaar tokkelt en ze elegies klagend achterna zingt; hij
hoort de echo zijn woorden herhalen en wanneer hij ze uit het oog
verliest, slaat hij zijn guitaar in splinters.</p>
<p>Een andere in de geestelike wereld zeer verbreide vertelling was de
<span class="pagenum" title="119"></span><a id="p_119"></a>klassieke roman van Apollonius van Tyrus. Die werd in de 3<sup>de</sup> eeuw
geschreven, waarschijnlik oorspronkelik in het Grieks, maar reeds vroeg
in 't Latijn vertaald door iemand die nog heiden was; reeds ten tijde
van Karel de Groote heeft men in Franse en Duitse
kloosters handschriften van de Latijnse vertelling gehad en in de
volgende eeuwen kan men de roman zich in talrijke nieuwe afschriften
verder zien verspreiden. In de 10<sup>de</sup> eeuw vinden wij de stof in
Latijnse hexameters bewerkt, later gaat die in de Latijnse verzameling
van verhaaltjes, <ins class="corr" id="corr22" title="Bron: „"></ins>de „<span xml:lang="la">Gesta Romanorum</span>” over, en
reeds in de 12<sup>de</sup> eeuw zijn er Provençaalse en Franse bewerkingen
geweest. De oude vertelling had allerlei romantiese motieven in zich
opgenomen, die in het Oost-Romeinse rijk aan het einde van het klassieke
tijdperk verbreid waren: Een koning staat in een onnatuurlike verhouding
tot zijn dochter en om de vrijers kwijt te raken, legt hij hun een
raadsel voor. De wijze en voorname Apollonius lost het raadsel op. Maar
daar dat juist een bekentenis van de bloedschande inhoudt, wordt hij,
verre van de hand der prinses te krijgen, meer dan ooit door de koning
vervolgd. Hij moet uit Tyrus vluchten, zwerft op de Aegeïsche zee rond,
trouwt met een andere koningsdochter, bij wie hij een dochter krijgt. De
familie raakt door een storm op zee van elkaar en alle drie hebben de
merkwaardigste avonturen te doorstaan. De dochter komt in een bordeel
terecht, maar zij weet haar kuisheid en onschuld te bewaren, de
echtgenoote wordt priesteres in een tempel, Apollonius zwerft oud en
droevig om op zoek naar vrouw en dochter die hij dan ook eindelik vindt
en herkent. Al deze in die tijd zeer bekende motieven heeft de oude
schrijver samengeweven om ze als grondslag te gebruiken voor uitvoerige
schilderingen in de trant der Sophisten en rhetoren: nu eens een storm
op zee en een overval door zeerovers, dan eens hoffeesten en
godsdienstige ceremoniën; hier horen wij van een jongeling, die van
liefde verteert, daar van een meisje dat door tranen of roerende
smeekbeden een barbaar vertedert die haar kuisheid belaagt,—vol van
lange redeneringen en klachten, vertwijfeling en herkenningsscènes.</p>
<p>Men begrijpt welk een enorme aantrekkingskracht zulk een roman had voor
de Middeleeuwse geestelikheid. De afwisselende, avontuurlike
gebeurtenissen te land en te water; de verschillende zinnen-prikkelende
onderwerpen—bloedschande en bordeelscènes—; de medelijden-verwekkende
ellende, roerend verdriet en aandoenlike vreugde; bewonderenswaardige
kristelike deugd, door boosheid vervolgd. In stof zowel als in geest was
er daarin veel dat verwant was aan de kristelike legenden. En bovendien<span class="pagenum" title="120"></span><a id="p_120"></a>
voerde die roman de lezers in de gehele antieke civilisatie in: de
omgang in de kringen van een koningshof zowel als de gehele geestelike
habitus van de optredenden, hun manier van zijn en van spreken, wees op
een oude hoogstaande kultuur.</p>
<p>Uit die van alle kanten toestromende stof poogden ten slotte de
geesteliken zelfstandige romans samen te stellen. Een zeer merkwaardige
vertelling in Latijnse hexameters, in de 11<sup>de</sup> eeuw geschreven door
een Beiers geestelike, is ons in fragmenten overgeleverd. „Ruodlieb”
verhaalt van een aankomende ridder die de wereld in trekt, en bij een
bezoek aan een koning twaalf raadgevingen mede krijgt, en het vervolg
van de geschiedenis toont nu hoe nuttig die waren en hoe alles misloopt
als ze niet opgevolgd worden. Het idee van die raad die door een hele
reeks avonturen zijn goed recht toont, stamt duidelik uit het Oosten,
waar die meer dan eens in de literatuur te vinden is; dat is juist een
van die echt-Oosterse handige manieren om verschillende geschiedenissen
tot één geheel samen te binden en levensregels in te prenten. Ook veel
van die enkele raadgevingen en vertellingen die ze illustreren, schijnen
van Oosterse oorsprong. Vanwege het exotiese-vreemde heeft de schrijver
een gedeelte van de handeling naar het koninkrijk Afrika verlegd en waar
hij kan, brengt hij de kennis aan de man die hij uit 't een of ander
medies-natuurkundig compendium geput heeft, over merkwaardige dieren of
planten. Maar vooral is hij in aanraking gekomen met de ridderwereld en
hij weet ook op de een of andere manier iets van het Zuid-Italiaanse of
Arabiese of het Byzantijnse hof, want midden in de realistiese
schildering van het naieve Beierse adelike leven der 11<sup>de</sup> eeuw,
vinden wij niet weinig trekjes van fijne „hoofse” manieren die duidelik
als voorbeeld opgesteld worden voor het publiek, tot hetwelk de
schrijver zich richt. Daar worden hoffeesten geschilderd met prachtige
klederdrachten en juwelen, de ceremoniële ontvangst der gezanten en
banketten. Na de maaltijd gaan de dames en de jonge ridders in de
slottuin naar de vogels kijken die de dames eten geven. Dan vraagt een
der ridders om een harp en geeft een stuk ten beste, waarna het
gezelschap gaat dansen; „gelijk de valk in een kring om de zwaluw heen
zweeft, zo draait de ridder om haar heen met wie hij danst, maar als hij
dichter bij komt, ontwijkt zij haastig”. Een ridder en een dame spelen
met de teerling om vingerringen,—feitelik, zegt de dichter, spelen ze
om zichzelf, en of ze winnen of verliezen, ze zijn toch allebei even
gelukkig. Zij verbergen niet langer voor elkander hoezeer<span class="pagenum" title="121"></span><a id="p_121"></a> zij
liefhebben. Als de moeder van het meisje het maar goed vond, zouden ze
nog dezelfde dag trouwen, maar de zeden eisen nu eenmaal dat zij nog wat
wachten. Maar de jonkvrouw kan zich nauweliks bedwingen.—Elders komt de
schets van een kokette voor die achter haar deugdzame schijn een
amourette met een geestelike verbergt; zij meent een ridder in haar
netten te kunnen vangen, maar hij stelt haar brutaal te leur en aan de
kaak.</p>
<p>Ruodlieb zelf is het ideaal van een jonge man. Zijn dapperheid wordt
niet spesiaal op de voorgrond gesteld—ook dit wijst er op hoezeer 't
werk door het Oosten en door de geestelikheid geïnspireerd is—maar wel
zijn vroomheid, zijn goedheid en zijn beminnelike manieren. Schoon en
innig wordt zijn thuis en de verhouding tot zijn moeder geschilderd
(zijn vader is dood) en tot de ondergeschikten. Roerend is b.v. het
afscheid,—de moeder gaat hem op de verandah na staan kijken, maar
tracht haar tranen voor de dienstboden te verbergen, de knechts klimmen
op de muur om de vertrekkende nog zo lang mogelik te zien; zwaar om het
hart trekt hij zelf weg. Gevoelvol is ook in een reeks details de
terugkomst geschilderd: de knecht die in de kerseboom geklommen is om te
zien of hij nog niet komt,—de moeder die voor hem uithaalt en hem op de
erezetel wil doen plaats nemen, wat hij met de eerbied van een zoon van
zich af schuift, en dergelike trekjes meer.</p>
<p>Ruodlieb toont veel meer dan enig ander dokument hoezeer de geestelike
Latijnse vertellingsliteratuur de voorbode was der 12<sup>de</sup> eeuwse
ridderromans en die voorbereidde; in de tijd van de Otto's kenden
bovendien zo veel Duitse edelen Latijn dat Ruodlieb misschien ook wel
als lektuur berekend was voor de wereld der voorname leken.—</p>
<h2><a id="X"></a>X.</h2>
<p class="subh2">DE ROMANTIEK DER KRUISTOCHTEN.</p>
<p>De kruistochten waren het die in de 12<sup>de</sup> eeuw 't meest op de
voorgrond traden. De gehele maatschappij en het gehele geestesleven
droegen er de stempel van: die stroom van mensen uit alle klassen der
samenleving, die een eeuw of anderhalve eeuw lang, uit Europa naar het
Oosten trokken, hetzij als een georganiseerd leger, hetzij in grote of
kleine scharen van pelgrims. En die kruistochten betekenden een grote
verheffing van het zelfbewustzijn dier tijden. Nadat de mensheid
eeuwenlang moedeloos door eigen<span class="pagenum" title="122"></span><a id="p_122"></a> ellende naar de oude goede tijd terug
hadden gekeken, voelden zij nu met vreugde dat er iets groots en iets
nieuws in hun leven gekomen was, en de wereld in nieuwe banen geleid
werd. Zelfs in die tijd, „nu de wereld oud geworden is”,—zo laten de
kroniekschrijvers van de eerste kruistocht zich uit—zelfs nu is het
gebleken dat er dingen gebeuren die „evengoed de moeite van het horen
waard zijn als in de oudheid”—die zelfs „veel belangrijker zijn, en de
mensheid tot groter eer, dan die zuiver wereldlike oorlogen van
vroeger”, ja! „sedert de schepping van de wereld en het mysterium van
het kruis is er niets gebeurd dat met deze tocht vergeleken kon worden,
die een werk Gods was, en niet van de mensen”.</p>
<p>Een machtige beweging grijpt alle gemoederen, de gehele maatschappij.
Overal breekt men af, alles komt op losse schroeven te staan. Wanneer de
burchtheer een verre reis onderneemt, wordt op menig kasteel het land
verpand, of het gaat al vast aan de erfgenamen over of wordt aan een
voorlopige bestuurder overgedragen, de vazallenband wordt opgeheven,
huweliken worden ontbonden en de vrouwen naar het klooster gezonden, of
de vrouw die alleen achterblijft vergeet haar man en neemt een ander, zo
goed als hij op zijn tochten genoeg los vrouwvolk vindt. Ook bij het
volk lopen genoeg dwepers rond die het opstoken; ze trekken weg, in
scharen, man, vrouw en kinderen, de dorpen met elkaar, en als
sprinkhanen valt het volk in zwermen ergens anders op aan. Alle wegen
zijn vol soldaten en pelgrims, allerlei mensen vullen de herbergen die
propvol zijn, op schepen en in karavanen pakken ze zich samen, een
mengelmoes van de beste en de slechtste elementen der maatschappij met
de ergste misdadigers erbij, stromen allemaal naar het Oosten. Het
afscheid van huis legt een pathos in vele gemoederen, dat ons nog uit de
gevoelvolle liederen te gemoet klinkt waarin Provençaalse, Franse en
Duitse ridders hun kastelen en goederen, vrouw en kinderen en al hun
ondergeschikten een afscheid toe roepen; hun heimweezuchten van uit het
Oosten of van op de zee; de verlangens der achtergebleven vrouwen naar
hun „<span xml:lang="fr">Seigneur</span>”. Elke avond luiden de kerkklokken om de thuisgeblevenen
tot het gebed op te roepen, voor hen die „over de zee” waren getrokken;
„ik zing,” zo klaagt de Vrouwe van Fayel, „om mijn ziek gemoed te
versterken, opdat ik niet sterve of krankzinnig worde van verdriet,
wanneer ik niemand uit het heidense land terug zie keren, waar <i>hij</i> is,
die mijn hart doet kloppen, wanneer ik hem maar hoor noemen,” en het
refrein luidt: „God,<span class="pagenum" title="123"></span><a id="p_123"></a> wanneer ze roepen: op ten strijd!, help dan de
pelgrims, want voor hem ben ik bevreesd; de Saracenen zijn zo wreed.”
Maar, „op ten strijd! ginds over de zee,—<span xml:lang="fr">oltrée!</span>” klonk het refrein van
de kruistocht-marseillaise die te land en te water de scharen achter
zich aantrok. „O, kruis des Heilands, gij zijt onze mast op deze
Wereld-zee,” zongen de pelgrims. „God de Heer zelf is onze Veerman, de
goede werken zijn het touwwerk en het geloof het zeil, de Heilige Geest
is de wind die ons op de rechte weg brengt en het Hemelrijk het Tehuis
waar wij zullen landen!” Allerlei onuitsprekelike narigheid en ellende
staan ze te land en op zee uit. Alle soorten van besmettelike ziekten
als pest maken hunne rijen dun, als vliegen sterven zij in hopen van
honger, en er lopen vreselike geschiedenissen van pelgrims die het leven
er in moesten houden door menschenvlees te eten; op zee maken de
zeerovers in hun galejen jacht op ze als gulzige haaien, en voeren velen
in slavernij weg; in de woestijnen van Syrië worden ze met aanvallen der
Bedouïnen bedreigd en door wilde dieren.—Wie kent de geschiedenis niet
van Godfried van Bouillon, hoe die helemaal alleen met een vreselike
beer moest vechten, en van Boudewijn die half door bloedzuigers
opgegeten werd. Maar alles is vergeten wanneer ze zo gelukkig zijn hun
doel te bereiken en ze de Heilige Plaatsen kunnen kussen, waar de voet
des Heren getreden heeft, als ze aan het Heilige Graf kunnen bidden en
water uit de Jordaan mee naar huis kunnen nemen. En de gehele atmosfeer
daarginds is voor de gelovigen in hun verbeelding van mirakelen vervuld.
Al de relikwieën die de bedevaartgangers vinden—van de heilige lans van
Longinus tot een doorn uit Kristi kroon of een druppel van zijn
bloed;—al de hemelse maar ook duivelse openbaringen waarmede de
kruistochten gepaard gaan. Plotseling komen b.v. witte ruiters het in 't
nauw gebrachte leger der Kristenen ter hulp, of wel bezoekt Satan in de
gelijkenis van een slang 's nachts het leger der kruisvaarders.</p>
<p>Hand in hand hiermede gaat de gehele woeste strijdlust die de Europese
soldatesca op de Saraceense „honden” botviert, nu er voor hen thuis geen
plaats meer is. Met groot genoegen snijden de heren op de kruistochten
de gevangene Turken de neus en lippen af en zenden die als trofeeën aan
de Griekse keizer en toen Jerusalem ingenomen was, vlood het bloed door
alle straten en werden overal in alle kerken de mensen vermoord. En
gulzig wierp die roofgierigheid zich over alle rijke landen, „laat ons
dapper voor Kristus strijden,” roept een deelnemer aan de eerste<span class="pagenum" title="124"></span><a id="p_124"></a>
kruistocht uit, „indien God het wil, worden wij allen rijk.” Nu men dom
genoeg geweest was zich door de Griekse Keizer voor de gek te laten
houden, in plaats van Byzantium te nemen en te plunderen,—waar de
zanger der kruistochten zich eigelik hevig over ergert—nu zouden de
kamelen der Beduïnen of het huisraad en de kostbaarheden in de marmeren
paleizen het des te meer moeten ontgelden. Onder de schitterende
Oosterse zon is de kleurenpracht in de natuur zo wel als in de steden
verblindend en de gehele atmosfeer van het Oosten verwekelikt en
prikkelt alle zinnen tot genot; meer dan één ridder liet zich vangen
door de Oosterse schoonheid der Saraceense vrouwen en hun ervaren
liefdekunstjes. En al het Oosters-fantastiese waar men tot nu toe in
Europa slechts een echo van kende, dat ontvouwde zich nu vlak voor de
oogen der kruisvaarders. Hyena's en luipaarden, topazen en smaragden met
hun zeldzame toverkracht, de automatiese en mechaniese kunstwerken
waarmede de Saracenen hun woningen versierden—dat alles waar zij thuis
slechts over gehoord hadden, zagen ze nu met hun eigen ogen. Nog
vreemder waren de dingen, waar ze daar ginds over hoorden van de landen
nog meer naar het Oosten, maar waar ze zelf niet kwamen—over het
mystiese nieuwe rijk van Babylon, waar de Griekse keizer gezanten heen
heette gezonden te hebben, over het land van de „Aartspriester
Johannes”, nog verder Azië in, en over het Aardse Paradijs in Indië met
al zijn rijkdom en merkwaardigheden. Een brief die de Griekse keizer van
die mystiese „Aartspriester” gekregen moest hebben en die in talrijke
afschriften over Europa verspreid werd, vertelde van de wonderen in zijn
paleis, over het graf van de Apostel dat in de lucht zweefde en over de
„fontein der verjonging”. En op de tapijten die de kruisvaarders van
Syrië en Byzantium mede naar huis brachten, en die weldra overal in 't
Westen de altaren der kerken en de muren der zalen versierden, gloeiden
gele olifanten met groene snuiten de toeschouwers van een dieprode grond
tegemoet, of pelikanen die hun borst aan 't bloeden pikten om hun jongen
te voeden. Van die tapijten gingen draken en <ins class="corr" id="corr23" title="Bron: griffoenen">griffioenen</ins>
en gevleugelde leeuwen en alle mystiese fabeldieren van het Oosten
weldra op de portalen en de kapitelen der Romaanse kerken over.</p>
<p>Bij hun thuiskomst werden de kruisvaarders en pelgrims niet moe van te
vertellen, en de thuisgeblevenen konden nooit genoeg te horen krijgen.
Toen graaf <span xml:lang="fr">Guillaume</span> van <span xml:lang="fr">Poitou</span> van zijn mislukte tocht thuis gekomen
was, trok hij van slot tot slot in Zuid-Frankrijk <span class="pagenum" title="125"></span><a id="p_125"></a>rond en maakte zich
interessant door van zijn gevechten met de dieren van de woestijn te
zingen en te vertellen hoe hij in zijn gevangenschap daar ginds de
bewondering van alle ongelovigen had opgewekt. Ook graaf Bohemund van
Tarente trok zo rond en terwijl hij troepen aanwierf voor een nieuwe
expeditie, vertelde hij met de nodige fantasie van zijn heldendaden en
zijn avontuur met de dochter van de sultan, die op hem verliefd werd en
hem uit zijn gevangenschap bevrijdde. Jarl Ragnvald kwam met zijn
mannen, na hun kruistocht, op de Orkney-eilanden en vertelde: eerst van
de vrolike dagen te Narbonne waar de gravin Ermengarde de flinke mannen
uit het Noorden zo gastvrij ontvangen had; toen, hoe zij aan de kust van
Sicilië een enorm groot Saraceense Dromund (oorlogsschip) getroffen
hadden, dat door een reus van een neger gekommandeerd werd, en dat zo
vol was met goud en zilver, dat, toen het schip verbrandde, er een
gloeiende stroom van metaal het water in stroomde; verder over de
belegering van Askalon, het plezierige leven dat de kruisvaarders te
Byzantium geleid hadden; enz. Over alles werden de teruggekeerden
uitgevraagd en alles wat zij vertelden werd met huid en haar verslonden.
„Zeg mij nu, meester <span xml:lang="fr">Trougemunt</span>,” heet het in een Duits lied (en
<span xml:lang="fr">Trougemunt</span> betekent de zeer bereisde, die vreemde talen kent), „twee en
zeventig landen kent gij; welke vogel heeft geen tong, en welke vogel
zoogt er zijn jongen?”... en op alle vragen heeft <span xml:lang="fr">Trougemunt</span> een
antwoord klaar, dat hij telkens met de trotse woorden inleidt: „Die gij
daar vraagt, dat is een man, die goed bescheid u geven kan.”</p>
<p>En een hele literatuur van kronieken en reisverhalen schiet uit die
kruistochten op; de tijd voelt zich zelf merkwaardig en de wereld groot
en interessant. De verhalen die de deelnemers aan de eerste kruistocht
zelf na hebben gelaten, maken nu nog een vrij betrouwbare, nuchtere
indruk. Wij hebben een dagboek van een gewone verstandige kapelaan uit
Noord-Frankrijk, op de tocht zelf geschreven, en een verslag van een
kwezelachtige, dwepende Provençaalse monnik; wij hebben ook een
heldendicht, of berijmde kroniek, „Het lied van Antiochia” dat
reisverhalen reproduceert en verloren liederen van een zanger die op de
kruistocht geweest is en die over het algemeen zijn avonturen schildert
met hetzelfde nuchtere gevoel voor de werkelikheid en de zelfde
strijdlustige wereldlikheid die men in de oude „chansons de geste” aan
kan treffen. Maar in de latere berichten uit de tweede en derde hand
overtreft de legendariese fantasie alles en de geest die de kruistochten
<span class="pagenum" title="126"></span><a id="p_126"></a>zelf eerst langzamerhand kweekte, laat op zijn beurt weer zijn eigen
licht en kleurenschakering op de kruistocht zelf terug vallen. In de
geestelike kronieken—bijvoorbeeld in die rommelkamer voor allerlei
overleveringen die Willem van Tyrus in zijn werk bij elkaar
bracht—wordt het geheel tot een mirakel; God zelf voert de hele
kruistocht aan en midden in de handeling staat de legaat van de Paus als
de plaatsvervanger van Kristus; en terwijl de monniksfantasie de meest
fantastiese leugens over de wereld der Mahomedanen op elkaar stapelt,
schildert hij de kruisvaarders allemaal als even heilig-vroom en
eendrachtig in de liefde. In het bizonder wordt Godfried, koning van
Jerusalem, helemaal door de geestelike overlevering in bezit genomen en
wordt hij tot het type van wat zij een echt kristelik ridder noemen.
Zijn afstamming is in wonderen gehuld—hij stamt van de mystiese
zwaanridder af, de kiem van de Lohengrin-figuur,—dromen voorspiegelen
zijn toekomstige koningswaardigheid en zijn ganse jeugd wijdt hem voor
zijn missie. „In wapenrusting als in hertogsdos was hij een heilige
monnik.”</p>
<p>En feitelik werd de Frankiese leenstaat die daar ginds in het heilige
land ingericht werd tot een soort geestelik koninkrijk en een kristelike
ridderstaat,—het beloofde land niet alleen voor het ridderwezen, waar
alles op oorlog en op oorlog alleen aangewezen was, en waarde feodale
maatschappij zich in een zuiverder en meer aristocratiese vorm
ontwikkelde, dan ergens elders in Europa, maar ook voor de Klerus zelf,
waar de gehele geest ìn en ìn kristelik was. Hier had eerst het echte
huwelik plaats van de ridderwereld met de geestelikheid—door de
oprichting van de geestelike ridderorden, de zwarte Johannieters, de
hospitaal-broeders, wier hoofdzetel mysties ontoegankelijk boven op een
berg in Syrië lag—een machtig gebouwencomplex, „welks reusachtige
pilaren en torens bestemd schijnen om het hemelgewelf te schragen”—of
nog meer de aristokratiese tempelheren in hun witte kleêren met het rode
kruis, de beschermers der pelgrims, wier residentie de „Tempel van
Salomo” zelf was. Deze geestelik gewijde ridders die in kuisheid
leefden, in een eeuwige strijd voor de Kerk en voor de zwakken en de
vrouwen, werden de ideale helden der bewegingen voor de kruistochten.</p>
<p>Maar op de meer wereldlike gemene man werkten de kruistochten juist in
volkomen tegenovergestelde richting. Bij elke mislukte kruistocht komt
de terugslag in de vorm van een plotselinge en sterke val in de
godsdienstige temperatuur. Het bleek<span class="pagenum" title="127"></span><a id="p_127"></a> telkens weer dat het gloeiendste
geloof, de kerkelike inwijding, de wonderen Gods en de hulp van de hemel
de keten van de natuurlike oorzaken toch niet konden breken en het
onmogelike mogelik maken; het waren andere, natuurlike wetten die de
zegepraal of de nederlaag bestemden. De scepsis der teleurstelling
tegenover het bovennatuurlike breidt zich in vele kringen uit—bij de
troubadours zijn wij die reeds tegengekomen—en tegelijkertijd neemt de
belangstelling toe voor die grote nieuwe werkelikheid die zich voor de
blik geopend had. De werkelike avontuurlike wonderen nemen alle attentie
in beslag, in plaats van het hiernamaals. Menigeen trekt nog als pelgrim
uit, maar schrijft bij zijn terugkomst reisverhalen, kronieken,
natuurhistoriese werken, of dicht romantiese vertellingen. En de
kennismaking met de Saracenen en hun hogere beschaving, gaf een hevige
slag aan alle vooroordelen die de geestelikheid zo fanaties bij de
Kristenen had trachten wortel te doen schieten. Die afgodendienaars
waren, met hun geloof in één onzichtbare God, veel zuiverder
Monotheisten en stonden veel verder van de afgoderij, dan de kristenen
met hun heiligen- en relikwieën-cultus. En die trouweloze bloedhonden
bleken niet alleen veel eleganter en ridderliker te zijn dan de
kristen-baronnen, maar in hun praktiese mensenliefde—die de hospitalen
en herbergen duidelik genoeg deden uitkomen—, in hun grotere
verdraagzaamheid, hun rechtvaardigheidsgevoel en hun vorstelike
grootmoedigheid, kwam een Nureddin of Saladin al heel gauw voor vele
kristen-ridders meer of minder bewust, als een schitterend voorbeeld ter
nabootsing te staan. Ginds in die Frankiese Staten van Palaestina en
Konstantinopel had er een vermenging plaats, een „<span xml:lang="la">commercium et
connubium</span>” tussen kristenen en ongelovigen of Grieken, die op Europa
terugsloeg en in vele adelskringen en onder de kooplieden vormde zich
onbewust een zuiver humane moraal van menselikheid, ridderlikheid en
eer, die uit de voogdijschap der kerk weggleed. Meer als iemand anders,
werden de strijders der kerk, de tempelheren zelf, zo als bekend is door
die ‚skepsis’ en het humanitarisme aangegrepen die daar in het
kristelike Oosten in de lucht lagen. En thuis komt een emancipatie van
de kerk duidelik te voorschijn in de nieuwe ridderpoëzie, waarin het
weldra even goed mode wordt om tegen de vrome huichelarij en de
zwartrokken te velde te trekken als om de „edele Saracenen” en „<span xml:lang="fr">le
courtois Saladin</span>” te prijzen.</p>
<p>Voorlopig zijn het nu de oude „<span xml:lang="fr">chansons de geste</span>” en in Duitsland de
oude nationale heldensagen die daardoor gemoderniseerd<span class="pagenum" title="128"></span><a id="p_128"></a> en aktueel
gemaakt worden, doordat er allerlei kruistocht-motieven ingevlochten
worden. Reeds vóór de eigelike kruistocht hadden de pelgrimstochten en
de verbindingen met Byzantium het vermakelik avontuurlike epos in de
wereld gebracht dat „Karel de Grote's reis naar Jerusalem” heet. Daarin
trekt Keizer Karel met zijn Paladijnen op reis om te zien of Keizer Hugo
van Konstantinopel werkelik een machtiger en prachtiger vorst is dan hij
zelf. Eerst komen zij te Jerusalem waar men hen voor Jesus en zijn
twaalf apostelen houdt; God doet wonderen voor hen en de patriarch
schenkt Karel heilige relikwieën; daarop trekken ze naar het Griekse
keizerhof, waar de Franken de hovelingen door hun optreden imponeren en
nog meer wanneer ze werkelik trachten uit te voeren wat ze voor de grap
en in dronkenschap hebben gepocht dat ze doen konden,—en het eindigt
dáármede dat Karel en zijn helden in glans en glorie naar huis trekken,
nu hun superioriteit zo duidelik gebleken is. Nu in de 12<sup>de</sup> eeuw
wordt een avontuurlike tocht naar de even avontuurlike landen der
ongelovigen een geliefkoosd en het meest aktuele tema voor de
heldendichten. Zo wordt Karel de Grote b.v. als jonge koningszoon door
zijn onechte broeders op zij gezet en vlucht naar de koning der
Saracenen te Toledo, door wie hij tot ridder geslagen wordt, waar hij
heldendaden uitvoert en Galienne, koningsdochter en tovenares, op hem
verliefd wordt. <span xml:lang="fr">Huon</span> van Bordeaux wordt door de Franse koning op een
gevaarlike reis naar Babylon gestuurd: daar moet hij het kasteel van de
„Amiraal” binnendringen, voor diens ogen een zijner mannen neervellen,
diens dochter drie kussen geven en verder de baard van de admiraal
afknippen en die met drie van zijn kiezen naar het Franse hof
brengen,—wat hij alles weet uit te voeren met de hulp van de
Wonderhoorn van de kleine Alfenkoning, Oberon, zowel als van de heidense
koningsdochter met wie hij, na vele beproevingen doorstaan te hebben,
naar huis trekt. Even amusant en romanties vertellen een hele reeks
Duitse speelmans-gedichten, die in de 12<sup>de</sup> eeuw aan het Beierse hof
werden voorgedragen, van de tochten naar het Oosten van de Duitse
vorsten: Koning <span xml:lang="de">Rother</span> die de dochter van Keizer Constantinus
schaakt—door een list wordt zij hem ontroofd, maar hij krijgt haar
terug; Koning Orendel die van Trier naar Jerusalem zeilt om de koningin
daar het hof te maken en die na een lange Odyssee en hevige gevechten
met de heidenen, ten slotte met de hulp van hemelse mirakelen zijn tocht
gelukkig ten einde brengt; Hertog Ernst die naar het land der
Kraanvogelmensen<span class="pagenum" title="129"></span><a id="p_129"></a> komt en dat der dwergen, naar de Leverzee en de
Magneetberg; de kruisvaarder Graaf Rudolf, die met de andere Franken
twist krijgt en dan naar de Saracenen overloopt en die onder allerlei
zware beproevingen in aandoenlike trouw door een Saraceense begeleid
wordt die hem liefheeft en zich ten slotte laat dopen om dan met hem te
trouwen. Deze laatste vertelling is uit het Frans en heeft duidelik een
gelijktijdige historiese gebeurtenis ten grondslag, maar anders zijn
vele van deze gedichten oude Germaanse sagen over een gevaarlike tocht
van een held om een vrouw te zoeken, alleen gemoderniseerd door ze in de
atmosfeer der kruistochten over te planten.</p>
<p>Zo ontstaan er in de tijden der kruistochten allerlei liederen en
geschiedenissen in alle talen van een echtgenoot die lang buitenslands
geweest is en reeds voor dood wordt versleten, maar die dan juist terug
komt de dag waarop zijn vrouw met een ander bruiloft houdt. Dit
patetiese motief is blijkbaar een weerspiegeling van een werkelike
gebeurtenis; maar meer dan eens zal het ook het oude motief zijn van
iemand die uit het dodenrijk terugkeert, dat nu een werkelikheidskleed
aangetrokken heeft en in de atmosfeer der kruistochten gelokaliseerd is.
Daar hoort b.v. het Anglo-Franse heldengedicht van <span xml:lang="en">Horn</span> en <span xml:lang="fr">Rimel</span> bij, de
Engelse roman van „Koning <span xml:lang="en">Horn</span>”, de Duitse sagen en gedichten van „der
edle Möringer” en het Deense volkslied van Hendrik van Brunswijk. Ook
het omgekeerde motief heeft zich dikwels genoeg gedurende de
kruistochten voorgedaan: de echtgenoot die in het Oosten een Saraceense
gehuwd heeft b.v. uit dankbaarheid dat zij hem uit de gevangenschap
verlost heeft, en die haar nu naar zijn burcht brengt, waar de vrouw—in
elk geval in de geschiedenis van Baron v. Gleichen en zijn twee
vrouwen—er grootmoedig in toestemt haar man met haar te delen.—</p>
<p>Dit is nu de direkte werking van die romantiek, maar de ridderromantiek
wortelt ook dieper in de tijden der kruistochten. Een der deelnemers
vertelt hoe het leger der kruisvaarders door Syrië trok: Fransen,
Vlamingen, Beieren, mannen uit Bretanje en Provence, Engelsen, Schotten,
Italianen, Spanjaarden en Grieken. „Als een Brit of een Duitser zich tot
mij wendde, verstond ik hem niet en kon ik hem niet antwoorden. Ons
verdeelde de verscheidenheid van de talen, maar de liefde tot God en
onze naasten schiep weer broederschap tussen ons.” En zo is de gehele
tijd der kruistochten zulk een elkaar ontmoeten der volkeren, en der
verschillende kulturen. In het Anglo-Normandiese rijk dat<span class="pagenum" title="130"></span><a id="p_130"></a> Willem de
Veroveraar en zijn opvolgers aan beide zijden van het Kanaal geschapen
hadden, komen Fransen en Angelsaksen en Britten samen en leren elkaars
kultuur kennen. Noord- en Zuid-Frankrijk ontdekken en verrijken elkander
in dat opzicht. Byzantium en het gehele Oosten van de landen van de
Islam openen zich voor goed voor West-Europa. En juist dan is het ook
dat de geesteliken ijverig de bijbel en de legendenschat tot volkspoëzie
omwerken, terwijl bovendien de nieuwe scholen en de kruistochten de
klassieke literatuur voor meer dan één ontsluiten. Al die bonte stof die
de tijd van alle kanten in zich opneemt, wordt met de stevigste appetijt
opgenomen en ingezogen. Wij lezen van een Vlaams graaf, wiens grote
genot was zich te omgeven met mensen „die hem sprookjes en sagen
vertelden en verhalen uit de oude tijd deden. Als zijn vertrouwde vriend
naar wien hij graag luisterde, had hij een oude ridder bij zich, <span xml:lang="fr">Robert
de Coutances</span>, die hem vermaakte door wat hij over de Romeinse Keizers
wist te vertellen en over Karel de Grote, over Roland en Olivier en
Arthur, de Koning van Brittanië; verder Philip van <span xml:lang="fr">Montjardin</span>, die hem
van de verovering van Jeruzalem vertelde en de belegering van Antiochië
en de gebeurtenissen in het Oosten, en zijn neef <span xml:lang="fr">Gautier de Cluse</span>, die
Engelse geschiedenissen kende, die van Gormund en Isembart en van
Tristan en Isolde en van Merlijn en van Marcolf.” En in de dichterlike
fantasie dier tijden voeren al die bonte voorstellingen een grote
heksensabbat op. Zo men de romantiese geestestoestand—in tegenstelling
met de klassiek-harmoniese—beschrijven kan als een, waarin de rijkdom
der stof en zijn menigvuldigheid de eenheid der ziel in tweeën splijt,
dan is de mentaliteit van de 12<sup>de</sup> eeuw meer romanties dan die van
alle andere tijden. De gehele nieuwe stof en de nieuwe gevoelstonen, die
uit de meest verschillende tijden en kulturen zich daar over uit
storten, smelten in gelukkige ogenblikken werkelik samen—het antieke en
het kristelike, het Oosterse en het Keltiese—tot nieuwe levende
fantasie-gewrochten, nieuwe, vreemde, gemengde gevoelens, maar nog meer
worden er zo slechts disparate elementen overal vandaan tot barokke
alliages samengesmolten of schilderachtig-bont naast elkaar geplaatst.
Hector gebruikt het schild van Samson en heeft de helm van Arthur op,
zijn zwaard is gesmeed door Wieland en gehard door „Heer Vulcanus”. Moet
iemand geprezen worden, dan is hij altijd sterk gelijk een Samson,
schoon gelijk Absalon, wijs als Salomo, mild als Alexander, prachtig als
koning Arthur, en een tovenaar<span class="pagenum" title="131"></span><a id="p_131"></a> als Virgilius of Merlijn. Tydeus—een
van de „Zeven voor Thebe”—is waardiger de kroon te dragen dan
Nebukadnezar, en de oude Otto, de raadgever van de Thebanenkoning, is
een neef van Plato.</p>
<p>En verder: zo, in tegenstelling met de helder de zaken beschouwende,
rustige, kalme klassieke geestesrichting, de romantiese geestestoestand
beschreven kan worden als een toestand van innerlike onrust en spanning:
een opgeschrikte, opgehitste fantasie, een sterk gespannen, golvend
gevoel van verwachting, twijfel, ontbering, verlangen, dan is het
bewustzijn van de tijd der kruistochten romantieser dan dat van enige
andere tijd. Voor de rondtrekkende troubadour en de ridder op een
kruistocht, voor de leeslustige geestelike of voor de Vlaamse graaf,
waar wij juist van hoorden, moest de wereld zich in wijde, vage
horizonten aftekenen, in schemerend, onzeker half-licht,—verwondering
wekkende en verwachting, verlangen en wensen, voorgevoelens en dromen.
Alles wat vreemd was, stond als in een afstand-mist maar ook
afstand-glans, men trachtte er bij te komen, maar kwam er maar half bij,
poogde het te vatten en vatte toch maar de helft. Een geestelike
probeert zich tot de hogere beschavings-sfeer van Virgilius en diens
personen op te heffen, wil fijn zijn en waardig en klassiek, maar wordt
slechts pedant, geaffekteerd en gekunsteld, en plotseling, in een
onbewaakt ogenblik, waar de dichter natuurlik is en zich zelf, verraadt
hij opeens op de vermakelikste manier het naïeve en ruwe
kultuurstandpunt van zich zelf en zijn publiek. Een ander haalt Keltiese
sagen en mythen voor den dag of roept de antieke goden en godinnen op;
maar Diana is een jagende vorstin, Echo een koningsdochter, Argus een
honderd-ogige reus, aan wie een koning de taak op draagt een koe te
bewaken, terwijl een ander die zeer op de hoogte is van de muziek graag
de koe zou willen hebben... en evenzo wordt het Keltiese land des doods,
waar de koningin door de Doodsgod heen gevoerd is, slechts als een
naburig rijk opgevat, welks koning haar geschaakt heeft. Maar toch—dat
naburig rijk heet „het land waar men nooit uit weer keert” en een zekere
mist of glans van iets bovennatuurliks, ligt er voor de dichter over
Keltiese zowel als antieke mythen; hij voelt dat er iets anders achter
en onder steekt, dat alle gebeurtenissen en personen en namen een
dubbele betekenis hebben, een wijder perspektief, waar ze op
uitkijken—wat de toehoorders dikwels ook tegenover onze heldenliederen
gevoeld hebben als die van Sivard en Brynhilde, en van Ribolt en
Guldborg.</p>
<p><span class="pagenum" title="132"></span><a id="p_132"></a></p>
<p>Dat tweeledige en dat perspektief—die afstand welke slechts het
verlangen opwekt en de barokke disharmonie tussen stof en behandeling,
voorbeeld en navolging—geheel die menigvuldigheid van voorstellingen en
tonen... dit alles is het juist wat uitgedrukt wordt door het woord:
Romantiek.—</p>
<h2><a id="XI"></a>XI.</h2>
<p class="subh2">DE ALEXANDER-ROMANS.</p>
<p>Heel natuurlik werden de figuur en de geschiedenis van Alexander de
Grote het eerste dat tot ridderromans omgewerkt werd. De geesteliken
hadden reeds lang Latijnse ridderromans gekend en nu begon de wereld der
kruistochten om verschillende redenen voor de avontuurlike tochten van
Alexander belangstelling te voelen en die te begrijpen.</p>
<p>Van de oudheid af had die belangstelling al bestaan—de ene generatie na
de andere had die bewonderd en zich er over verbaasd en hadden die
romans de verbeeldingskracht voedsel en vleugels gegeven. Bij de
geschiedschrijvers der oudheid—Plutarchus, Arrianus, Diodorus,
Justinus, Curtius—treedt ons, zo al niet de historiese Alexander
tegemoet, (wie weet hoe <i>die</i> er uitgezien heeft?), dan toch het
volkomen ontwikkelde schitterende beeld van de grote held: de lieveling
der goden, met alle eigenschappen om de mensen voor zich te winnen en te
beheersen—schoon, dapper, welsprekend, beminnelik; opgevoed door
niemand meer of minder dan Aristoteles, de grootste wijsgeer van heel
Griekenland,—flink om zichzelf te beheersen, met een blik op de mensen
en de regeerkunst; en ten slotte gedreven door jeugdige drang tot
handelen, en een onverzadigbare eergierigheid. Als een echte leerling
van de mannen van Odysseus, offert Alexander te Memphis aan Apis en laat
zich in de Ammons tempel als de zoon van een God begroeten; als een
Grieks filosoof gooit hij voor de ogen van de van dorst versmachtende
soldaten de beker met water in het zand der woestijn ledig, en <ins class="corr" id="corr24" title="Bron: drink">drinkt</ins> hij
de medicijnbeker uit terwijl hij zijn vriend Philippus de brief
overhandigde die de zaak aangaf. Maar: Alexander's missie in de historie
was juist om aan het eigelike antieke een einde te maken; in de Griekse
rijken smolten het Oosten, Aegypte en Griekenland tot een gemengde
kultuur samen; en daarin is het dat het slechts<span class="pagenum" title="133"></span><a id="p_133"></a> in zo geringe mate
antieke beeld van het leven en de figuur van Alexander zich gevormd
heeft, dat tot de Middeleeuwen kwam en met zulk een entoesiasme werd
ontvangen. Te Alexandrië ontstond ongeveer 200 jaar n. C., half op de
geschiedenis, half op Oosterse sagen gebaseerd, de zogenaamde
pseudo-Callisthenes, een levensbeschrijving van Alexander, aan
Callisthenes toegeschreven, die, met enige zogenaamde brieven van
Alexander aan zijn moeder en Aristoteles, het uitgangspunt
werd—grotendeels door een Latijns uittreksel van Julius Valerius—voor
een rijke middeleeuwse Alexander-literatuur, eerst in 't Latijn, toen in
het Provençaals, toen in 't Frans en Duits en daarna in vele Europese
talen.</p>
<p>In het beeld dat de middeleeuwen op die wijze ontvingen, waren trekken
van een fijne, nobele kultuur, vermengd met de laatste half Oosterse
sterk-fantastiese producten der oudheid. Voor de Aegyptiese schrijver
van de biografie van Callisthenes is Alexander niet een zoon van koning
Philippus maar van Nektanebus, een Aegypties tovenaar, die de laatste
uit het geslacht was van de oude koningen en halfgoden. In de gedaante
van de God Ammon is Nektanebus bij de Koningin Olympias gekomen en heeft
door zijn toverkunst ook koning Philip kunnen doen gelooven dat diens
gemalin door een God zwanger is geworden. Allerlei wonderen gebeuren er
bij de geboorte van Alexander. Nektanebus wordt een van de opvoeders van
de knaap, maar deze doodt hem wanneer hij te weten komt dat het zijn
vader was. Verder zijn Zeuxis en vooral ook Aristoteles de leraars van
Alexander. Hij wordt in de „zeven liberale kunsten” onderwezen en wint
een ieder voor zich, door zijn verstand en zijn beminnelikheid, hij is
vooral zo vrijgevig dat zijn ouders en leraars het bedenkelik beginnen
te vinden. Na het wilde paard Bucephalus getemd en afgericht te hebben,
trekt de jongen met permissie van zijn vader naar de Olympiese spelen.
Daar hoont een andere vorst hem en spuugt zelfs naar hem; met kalme
zelfbeheersing verdraagt de jongeling eerst de belediging, maar wreekt
zich door hem onder de spelen ter aarde te vellen. Als hij thuis komt,
hoort hij dat zijn vader Olympias verstoten heeft en op 't punt staat
met een ander bruiloft te vieren, Alexander ijlt de feestzaal binnen,
geeft zijn vader een bittere en scherpe terechtwijzing en dwingt hem
zijn echtgenote weer in haar oude waardigheid te herstellen.</p>
<p>Zo luidt de geschiedenis van Alexander's jeugd. In de middeleeuwen
krijgt die een andere kleur en vorm,—met trekken van het baronachtige,
het ridderlike en het fantastiese. Nog vrijwel in<span class="pagenum" title="134"></span><a id="p_134"></a> de antieke atmosfeer
bleef de Zuid-Italiaanse priester die ongeveer 1000 jaar n. C. een
bewerking van de stof gaf in Latijnse proza: „<span xml:lang="la">de Proeliis</span>”. In de
11<sup>de</sup> eeuw was er een geleerd geestelike, <span xml:lang="fr">Albéric de Briançon</span>, die een
Provençaals gedicht schreef met Julius Valerius als bron, maar die nu en
dan ook de echte klassieke historici er ter vergelijking bijhaalde: zijn
doel is asketies: de geschiedenis van Alexander te schilderen als een
groot bewijs voor de waarheid van het woord van de Prediker: „Alles is
ijdelheid”, maar hij schijnt—slechts een klein fragment is er van
over—de oude verhalen toch veelal in de toon der heldenpoëzie gestemd
te hebben. Maar geheel in de stijl en het rhytme daarvan wordt Albéric's
gedicht in de 12<sup>de</sup> eeuw overgebracht in een Noord-Franse bewerking
uit de grensstreken tussen Noord- en Zuid-Frankrijk. En tegelijk duikt
het ook aan de overzijde van de Rijn op, toen een priester Lamprecht uit
Keulen of omstreken, het in Duitse verzen weergaf en het tot een hele
roman uitwerkte. Bij Lamprecht begint het hoofse element reeds hier en
daar de ongeneerde baronnen-poëzie op zijde te dringen. Maar geheel en
al in de geest der riddertijd is de bewerking die het gedicht van
Lamprecht tegen het einde der eeuw onderging, en nog meer is dit het
geval met een grote Noord-Franse Alexanderroman, welks oudste deel van
<span xml:lang="fr">Lambert le Tort</span> is, maar waarvan de laatste versie (ongeveer 1185) wordt
toegeschreven aan Alexander van Bernay of van Parijs.—</p>
<p>IJverig protesteren die middeleeuwse baronnen- en riddergedichten er
tegen dat Alexander een onecht kind zou zijn, een spruit van een
heksenmeester—„gelijk enkele troubadours beweerd hebben”—; neen! zo
iets moge waar zijn van een Merlijn of de boze graven van Anjou, maar
Alexander was voorzeker van echte koninklike stam! En een echte „<span xml:lang="fr">fils de
baron</span>” is de knaap dan ook van zijn wieg af. Zijn ene oog is blauw als
dat van de draak, zijn andere zwart als dat van de griffioen, de borst
van een min is hem niet genoeg,—de vrouw van een ridder moet hem met
een gouden lepel voeden,—en hij vliegt op als men hem aanraakt; als hij
opgroeit, wil hij alleen edele ridders om zich heen hebben en
verwaardigt zich niet een schildknaap of mindere aan te kijken. In
latere versies is het nog meer het welopgevoede kind van een edelman dat
op de voorgrond geschoven wordt: de knaap is „<span xml:lang="fr">gentile</span>” en glimlacht
vriendelik tegen een ieder die hem aanspreekt. Zijn opvoeding is die van
een middeleeuws vorstenzoon. Hij wordt in de wapenen geoefend, in de
rechtspleging volgens<span class="pagenum" title="135"></span><a id="p_135"></a> alle vormen van het leenrecht, in goede manieren
en gedrag. Dertig gravenzonen die op de zelfde dag als de prins geboren
zijn, worden met hem opgevoed en blijven zijn lijfwacht vormen—men
vergelijke het boek der Macchabaeën I, 7. Met grote animo en zeer
levendig wordt verteld hoe hij Bucephalus inrijdt en temt,—het paard
heet met de nodige fantasie een kruising tussen een oliefant en een
drommedaris. Tot grote schrik van iedereen rijdt de prins het getemde
dier de slotstrap op, de zaal in, dwars over alle tafels en banken, dan
stijgt hij er af, geeft het paard aan een stalknecht over en vraagt zijn
vader hem tot ridder te slaan—hem zelf zo wel als zijn volgelingen.
Uitvoerig worden de middeleeuwse ceremonieën bij deze handeling
geschilderd. Eerst moeten de jonge mannen baden; als men heel natuurlik
water binnen wil brengen, verklaart Alexander „mannelik” dat zij alleen
maar in de zee willen baden. Terwijl de jonge mannen in het water
rondspartelen, laat de koningin de nieuwe kleeren naar 't strand
brengen—die speelden toen de zelfde rol als nu bij de aanneming,—en
tegelijk daarmee zendt de koning de paarden en wapenen daarheen. Toen
had gij—barst de zanger uit—die massa's van hermelijnen pelsen eens
moeten zien, van zijden stoffen, van marterbont, gezadelde paarden en
wapenrustingen. De koningin is zelf gekomen om naar de badenden te
kijken,—zij heeft een baldakijn boven het hoofd om zich tegen de warmte
te beschutten—en naderhand geven de kamerdienaars Alexander's
volgelingen hun klederen aan, maar de koningin zelf trekt die haar zoon
aan. Eerst een hemd zonder naad en uit één stuk, (als de rok van
Kristus),—uit Engeland was dat over Friesland aan koning Philippus
gezonden—die beschermd tegen wonden en hete wellust,—gelijk ascetiese
haren hemden en de „helm” waar sommigen mede geboren heten. Daaroverheen
krijgt hij een zijden kleed dat vervaardigd is door feeën in een bos bij
Babylon en dat hem door een tovenaar gebracht is; wanneer men dat
aanheeft, voelt men noch warmte noch kou. Daarna legt zijn moeder hem
een hermelijnen mantel over de schouders met een rand van pantervel; als
men die aan heeft, krijgt men nooit wit haar. En zo nog andere
kledingstukken met allerlei wonderbare eigenschappen. Nadat zij gekleed
zijn, slaat koning Philippus al die jonge lieden tot ridders en geeft
hun wapenen. Het zwaard van Alexander is door een fee van koningin
Penthesilea gebracht, zijn harnas is van Arabies goud, de helm is van
Cornwall—in zijn tijd heeft koning Arthur die<span class="pagenum" title="136"></span><a id="p_136"></a> opgehad; het schild is
door koning Salomo gezonden,—dat is nog van Samson geweest. Nu gaan de
nieuwe ridders onder het oog van de dames ridderoefeningen houden; die
zitten de schone jonge prins te bewonderen en zeggen tegen elkaar: „Als
hij en ik bij elkaar lagen, zou ik hem niets kunnen weigeren.” Eindelik
roepen de herauten hen aan tafel en de ridders laten zich dat niet twee
keer zeggen; Alexander komt vlak tegenover zijn moeder te zitten die
niet laten kan hem aan te zitten kijken.</p>
<p>De scène met de Olympiese spelen waar de antieke berichten nu van
vertellen, kunnen de Middeleeuwen niet begrijpen, Alexander's
glimlachende zelfbeheersching bij de bespotting door een vreemde vorst,
kunnen ze ook niet bewonderen. In plaats daarvan komt dan ook een oorlog
die met een <ins class="corr" id="corr25" title="Bron: scéne">scène</ins> uit een echte „Chauson de geste” begint.
Boodschappers van een vreemde koning komen de zaal binnen, waar Koning
Philip hof houdt, en eisen overmoedig de betaling van een schatting.
Terwijl men radeloos in de zaal zit te kijken, springt Alexander op,
weigert brutaalweg de schatting te betalen en zendt de mannen terug met
een uitdaging. Gelijk in de Franse heldendichten gaat hij op tafel staan
om mannen aan te werven en, „gelijk een edele ridder” laat hij, door het
gehele rijk, het geld van woekeraars en allen die zich verrijkt hebben
opeisen, om daarmede de ridders te kunnen wapenen; op raad van
Aristoteles omringt hij zich verder, op 't voorbeeld van Karel de Grote,
met 12 pairs. Geheel en al in de trant van de oude heldengedichten
worden nu de oorlog en de slagen geschilderd: ze rijden er op Arabiese
paarden, de banier waait boven het leger, de werpspiesen vallen dicht
als de Mei-regen, „daar had gij menig schild in stukken kunnen zien, en
menige gebarsten helm en rusting.” In een tweegevecht velt ten slotte
Alexander de vreemde koning. Later hoort hij vertellen van de rijke stad
Athene, die zo goed door haar „baronnen” bewaakt wordt, dat die
onneembaar geacht wordt; terstond besluit de eergierige prins naar die
stad op te trekken. Maar het bericht dat zijn vader op nieuw in 't
huwelik wil treden, roept hem ijlings naar huis. Het komt tot een hevige
scène in de grote zaal waar de bruiloft gevierd wordt, maar als Koning
Philip, verbitterd, zijn zoon een zwaard in de zijde wil stoten,
struikelt hij en wordt gewond, waarop Alexander hem in zijn armen
opneemt, hem op een bed legt, en hem door zijn verwijten en door hem
zacht toe te spreken er toe brengt zich met Alexander's moeder te
verzoenen. Er is hier iets veel brutalers en tegelijkertijd iets veel
sentimentelers <span class="pagenum" title="137"></span><a id="p_137"></a>dan bij de corresponderende scène in de antieke bronnen.</p>
<p>Kort daarna sterft koning Philippus en nu trekt Alexander als koning op
zijn grote veroveringen en ontdekkingsreis uit. Hierover hadden de
Oosters-antieke berichten al veel te vertellen. Ten eerste over
Alexander's snuggerheid en slimheid. Hoe kalm en geestig wijst hij de
overmoedige spottende brieven van de koning der Barbaren en diens gaven
niet terug; hoe hij vermomd de stad van de Persiese koning binnendringt
om daar te verspieden en zich zelfs bij hem aan tafel weet in te
dringen, maar hoe hij zich door die schitterende pracht volstrekt niet
laat verblinden,—kalm steekt hij de gouden beker, die hem voorgehouden
wordt, bij zich, met de woorden, dat zulks de gewoonte is bij Alexander
van Macedonië. Dan over zijn grootmoedigheid en zijn beminnelikheid. Hij
behandelt de moeder en de echtgenote van de koning van Perzië zeer goed
en neemt Roxana, de dochter tot vrouw. Vreedzaam bezoekt hij het land
der Amazonen en die betalen hem schatting. Na Porus, de koning der
Indiërs overwonnen en geveld te hebben, voert hij in alle vormen een
briefwisseling met diens schoondochter Candace, die hem geschenken doet
toekomen en in 't geheim zelfs zijn portret laat schilderen. Alexander
komt er later toe haar hulp te verlenen tegen de vijand, en daar hij de
dood van Porus op zijn geweten heeft, durft hij zich niet anders dan
vermomd naar diens rijk op reis begeven, waar hij zo de residentie van
de koningin bezoekt; maar zij herkent hem door zijn portret, doch
verraadt hem niet aan haar hovelingen en ontvangt hem vriendelik. Overal
is Alexander de dappere krijgsman, maar nog meer de verstandige, slimme
veldheer en nog 't allermeest de geestige, galante, edelmoedige vorst.</p>
<p>Maar ook is hij de personificatie van de onverzadigbare drang naar
onderzoek en de onverschrokken lust naar avonturen. Wat de ouden in hun
wildste fantasie voor vreemds hadden wensen te zien, is in de tochten
van Alexander verpersoonlikt. Dieper en dieper dringt het leger Azië
binnen en de wonderen worden steeds groter. Daar zijn allerlei
merkwaardige mensen en dieren; b.v. de ichthyofagi, een bron waarin men
dode vissen dompelt waarop ze weer levend worden, eilanden in de zee die
plotseling duiken en zo enorme vissen blijken te zijn, sprekende bomen
op de zon en de maan. Op een berg, door een muur van saphir omgeven,
komen Alexander en zijn mannen in een prachtige tempel, waar allerlei
vreemde dingen te zien zijn: een karbonkel verlicht de ruimte, een vogel
uit een gouden kooi roept hun waarschuwende<span class="pagenum" title="138"></span><a id="p_138"></a> woorden tegen, op een
vergulden ligbank rust een in zijde gekleed persoon met een gesluierd
gezicht. Niettegenstaande de waarschuwingen wil Alexander de vogel en de
karbonkel grijpen, maar nu begint de man op de rustbank zich te bewegen,
en terwijl Alexander steeds nog kalm zijn verschrikte volgelingen
uitnodigt plaats te nemen en te gaan eten en drinken, barst er nu op
eens een verschrikkelik onweer los en hoort men een hels lawaai van
fluiten en pauken en cymbalen,—de gehele berg begint te roken en
ijlings vluchten allen. Alexander daalt zelf in een glazen klok op de
bodem van de zee neer om de diepte na te sporen en hij laat een
vernuftig mechanisme maken waardoor hij zich met behulp van gebonden
griffioenen in de lucht op kan heffen om de hoogte te onderzoeken.</p>
<p>Dit was nu alles natuurlik net iets voor de Middeleeuwen. Maar reeds aan
het einde van de oudheid was een asceties-religieuze opvatting op de
voorgrond gekomen, voor welke die gehele geschiedenis van Alexander
niets anders was dan één groot voorbeeld van menselike
onverzadigbaarheid, ijdele eergierigheid en verwaande nieuwsgierigheid.
Met de gymnosophisten van Indië, boedhistiese filosofen, behandelt
Alexander diepzinnige vraagstukken als de kwestie welke van de twee er
eerder was: de nacht of de dag, en of er meer levenden zijn dan doden of
omgekeerd. Voor hen die in Maja en in het Nirwana geloofden, is
Alexander slechts de wereldse ijdelheid en begeerte die tot niets
leiden. En deze opvatting gaat ook op de middeleeuwse geestelikheid
over. Evenals Caesar in talrijke middeleeuwse verzen van zijn graf uit
spreekt en er de mensheid aan herinnert dat hij zich nu met een klein
plekje aarde moet vergenoegen en een steen, hij, voor wie de gehele
wereld in zijn leven niet groot genoeg was, zo vlocht de monniksgeest
episoden in de Alexander-gedichten in, die aan de parabelen van de
Talmud en het Oosten waren ontleend en die als „memento mori”
waarschuwende woorden tot de veroveraar der wereld moesten spreken.
Wanneer hij van zijn expeditie naar de bodem van de zee terugkomt, is
hij in ernstige overpeinzingen verzonken. Ook daar, bij de vissen, heeft
hij gezien dat de groten de kleinen opeten, en ook daar zitten
begeerlikheid en hebzucht aan het roer en zijn de wortel van alle kwaad.
Een andermaal hoort hij een boer van een bron vertellen die wijsheid
verleent, maar hij die begerig is, moet er niet van drinken, want voor
zo iemand wordt die een vergift dat krankzinnig maakt. Alexander beveelt
de boer terstond hem naar<span class="pagenum" title="139"></span><a id="p_139"></a> die bron te brengen. Op weg daarheen komen
zij voorbij een landgoed, waarover de boer vertelt dat de verkoper, een
arme edelman en de koper, een burger, in edelmoedigheid met elkaar
schijnen te wedijveren, daar geen van tweeën zich een schat van 100 ton
gouds wil toeëigenen, die men daarop begraven heeft gevonden. „Die man
is gewoon gek, die burger,” roept Alexander uit, „in zijn plaats zou ik
er geen dukaat van terug gegeven hebben.” Waarop de boer zegt dat hij
Alexander dan niet durft raden uit die bron te drinken en werkelik
vloeit er dan ook, als ze naderbij komen, bloed uit in plaats van
water.—Ergens anders lezen zij dat het leger van Alexander bij een
enorm gesloten kasteel komt, niets meer of minder dan het aardse
paradijs. Een paar van zijn mannen kloppen aan en eisen uit naam van
Alexander het betalen van een schatting. Nadat zij lang zijn blijven
kloppen, wordt er een klein luikje open gedaan en geeft een oud man hun
daardoor een steen, waarin een mensenoog gegrift staat. Een oude Jood
verklaart daarop aan Alexander dat die steen zo zwaar is dat al het goud
der wereld er niet tegen opweegt; maar wanneer men slechts het oog met
een weinig slijk bedekt, wordt de steen heel licht. Dat is een simbool
van het menselik oog dat door al het goud der wereld niet verzadigd
wordt, maar welks begerigheid pas niet meer opgewekt wordt, wanneer het
onder de aarde ligt. De eerste van die parabels is uit het Arabies, de
tweede uit de Talmud.</p>
<p>Ofschoon, de ridderlike opvatting laat zich aan Oosterse wijsheid weinig
gelegen liggen. Die houdt zich aan Alexander als hij uitroept: „ons erf
is, onder het hemelblauw, de hele aard, wat mij zo pijnlik treft en mij
zo zeer bezwaart, is dat de wereld werd gebouwd op al te eng een
rots,—God schiep te klein de aard voor mannentrots.” Of aan het schone
antwoord dat de Macedoniese koning de gymnosofisten geeft, wanneer die
hem vragen waarom hij zo heen en weer trekt, ofschoon hij toch gelijk
alle andere mensen sterven moet: „Dat wordt slechts door de hoogste
voorzienigheid bestuurd, en wij zijn haar dienaren, die uit moeten
voeren wat die beveelt; de zee komt niet in beweging tenzij de wind er
over heen strijkt. Ik zou gaarne willen rusten, maar Hij die mijn geest
bestuurt, laat dat mij niet toe,”—het antwoord van een heldengeest op
de bezwaren van de burgerlikheid, die <span xml:lang="fr">Tegnèr</span> zo prachtig beschreven
heeft in zijn gedicht over „Alexander aan de Hydaspes”. En door zijn
gehele optreden protesteert Alexander ook tegen de geestelike
beschuldigingen van onverzadelike <span class="pagenum" title="140"></span><a id="p_140"></a>hebzucht. Porus biedt Alexander
schatten als hij, Porus, zijn rijk terug krijgt; in de antieke bronnen
neemt Alexander het goud aan, maar in de Franse ridderroman geeft hij
Porus zijn rijk voor niets terug. „Een begerig man kan nooit een rijk
veroveren, hij zal integendeel kwijt raken wat hij heeft. Indien mijne
volkeren mij lief hebben, is het vanwege mijn vrijgevigheid. Ik geef
allen wat zij hebben willen.” Alexander is alleen daarom onverzadelik in
het nemen, omdat het geven een passie voor hem is geworden. Hij wordt
het voorbeeld in de middeleeuwen, van ridderlike, vorstelike „<span xml:lang="fr">largesse</span>”.
Reeds toen hij 11 jaar oud was bedolf hij de groten des rijks zo zeer
onder zijn geschenken, dat ze zijn vader kwamen waarschuwen: „Indien hij
Heer was over de gehele wereld, zou hij die binnen 14 dagen weg geven.”
Waar hij ook komt, overal deelt hij uit, rechts en links, dikwels geeft
hij zo ook het land dat hij veroverd heeft terug. Aan een jongleur die
zijn eigen liederen op de fluit akkompagneert, geeft hij een gehele stad
ten geschenke,—een antiek motief waaraan een geheel nieuwe wending
gegeven is; een andere keer schenkt hij een ridder die een kleinigheid
vraagt, een geheel land, en wanneer de ander, geheel en al in de war,
zegt dat hij liever geld en kleeren wil hebben, voegt Alexander hem
verachtelik toe: „Ik ken u niet, en het hart in uw lijf niet,—maar zo
zijn nu de geschenken welke de koning van Macedonië geeft”; (vgl.
Seneca: <span xml:lang="la">De Beneficiis</span>, II, 16). Eens komt een Aziaties „baron” klagen
dat hij door zijn leenheer verongelijkt is; dadelik trekt Alexander
daarheen, hoewel zijn weg daar niet langs liep en verschaft hem recht;
een andere keer, als hij een stad veroverd heeft, laat hij zich
bewegen,—hij is immers de „bloem der hoofsheid”—door de tranen van de
schone gevangen hertogsdochter, als hij merkt hoe haar blik voortdurend
op een der mannelike gevangenen blijft rusten, ondervraagt hij ze beiden
en wanneer hij hoort dat zij elkaar trouw liefhebben, schenkt hij hun de
vrijheid en geeft een feest bij hun huwelik.</p>
<p>Want gelanterie tegen de vrouwen hoort meer dan iets anders tot zijn
ridderlike vorstendeugden. Het erotiese element neemt hoe langer hoe
groter plaats in. In de episode met Candace die Alexander's portret laat
maken en die door hem incognito bezocht wordt, was in de antieke versie
dat element in 't geheel niet aanwezig, daar vond men niets dan
galanterie en grootmoedigheid van twee vijanden tegenover elkaar. Maar
in de middeleeuwse roman is zij op Alexander verliefd geworden door<span class="pagenum" title="141"></span><a id="p_141"></a> de
roem die er van hem uitstraalde en als hij haar bezoekt, biedt zij hem
zelf onverholen dadelik haar liefde aan, die hij dan ook volop te
genieten krijgt. Met veel détails schilderen die romans dan ook het
bezoek in het land der Amazonen. Allerliefst is hoe de koningin het
leger van Alexander twee maagden tegemoet zendt, Flore en Beauté, met
geschenken en beloften van hulde. Koket gekleed—de tedere huid is door
het open kleed te zien—trekken ze op weg en zingen onder het rijden een
lied van de schone jongeling die zijn eigen schaduw in het water zag en
van verlangen daarnaar verteerde; zij komen twee van Alexander's
baronnen tegen en vragen die met hen mede naar 't kamp te willen gaan.
Onder veel plichtplegingen leiden de ridders hun paarden bij de teugels,
eerst stribbelen de jonge meisjes een beetje tegen, maar zij laten zich
toch al heel gauw een kusje ontstelen, en wanneer zij hun boodschap bij
Alexander verricht hebben—hij komplimenteert o. a. hun koningin over de
verstandige zet om zulke schone gezanten af te vaardigen—vragen de
ridders verlof aan Alexander, met de twee jonkvrouwen te mogen trouwen,
die daar meer dan bereid toe zijn. Later komt de koningin der Amazonen
zelf op bezoek, en Alexander ontvangt haar met veel praal; zij en haar
vrouwen voeren allerlei gymnastiese spelen uit en zij werpt haar
overkleed af om haar lichaam onder het spel beter te laten uitkomen.</p>
<p>De drang naar avonturen en de lust naar ontdekkingen brengen Alexander
meer en meer oostwaarts en hoe verder hij daarheen doordringt, des te
merkwaardiger dingen krijgt hij te zien. Wat over die tocht van
Alexander het nodige licht werpt en het een nieuwe glans bijzet, is het
verlangen als in de tijden der kruistochten naar het Oosten. Talrijke
merkwaardigheden die de kruisvaarders bij de Saracenen gezien hebben of
waar ze over hebben horen spreken, worden nu gebruikt om aan de
beschrijving van Alexander's tochten lokale kleur bij te zetten.
Bijvoorbeeld de grote prachtig versierde tenten die de Saracenen
gebruikten en die nog in onze dagen tot de luxe-voorwerpen van het
Oosten behoren; de kruisvaarders hadden er meer dan een zo veroverd en
Europese vorsten kregen die wel van Oosterse prinsen ten geschenke. Of
fraaie grafmonumenten, kostbaar van buiten zo wel als van binnen
versierd, met eeuwig brandende lampen, die door magneten vrij in de
grafkamer blijven zweven en dergelijke dingen meer,—dit kan iets
geweest zijn wat de kruisvaarders zich nog van antieke en Oosterse
grafmonumenten<span class="pagenum" title="142"></span><a id="p_142"></a> herinnerden of—een echo van de vele verhalen die over
het graf van de profeet in Mekka liepen. Tenslotte allerlei mechaniese
kunstwerken, die in het keizerlik paleis te Byzantium of in de paleizen
der Saracenen-vorsten zulk een indruk op de reizigers gemaakt hadden.
Kronieken en sagen vloeien over van de gedetailleerde beschrijvingen
daarvan. Reeds Haroen al Rashid moet Karel de Grote automatiese
speelwerken gezonden hebben; in het paleis der Kalifen te Bagdad was een
gouden boom te zien met zingende metalen vogels; om die boom heen
voerden automatiese ruiters toernooien op, en van die zelfde kracht was
het kunst en vliegwerk aan het hof van Byzantium, zo als dat in
gedichten en kronieken beschreven staat. En dit alles komt ook overal in
de Alexander-romans voor. Beschrijvingen van fantastiese
natuurmerkwaardigheden, waar men op de kruistochten kennis mede had
gemaakt, werden ook in de verhalen die daarover al in de oude bronnen te
vinden waren, ingevlochten. Evenals de kruisvaarders, werd het leger van
Alexander, wanneer het zich des avonds om de vuren bij een bron in de
woestijn had nedergeslagen, plotseling gealarmeerd door het bericht dat
alle dieren der woestijn daar hun dorst kwamen lessen, en in grote
scharen kwamen ze dan aanzetten, witte leeuwen, schorpioenen en andere.
Of wel hoort het leger plotseling in de duisternis tot zijn grote schrik
als een tromgeroffel boven hen—dat zijn de vleugelslagen van grote
scharen gieren of andere roofvogels. Ook aan de Keltiese sagen hebben de
Alexander-romans blijkbaar fantastiese trekken ontleend. Wij worden
altans sterk aan de Bretonse romans herinnerd, wanneer het leger over
„<span xml:lang="fr">le tertre avantureux</span>” trekt, waar de dapperen lafaards worden, en de
laffen moedig, of door een betoverd dal waar niemand zijn weg door en
uit kan vinden, totdat ze eindelik na allerlei toverkunsten, door een
duivel geholpen worden, die Alexander onder een steen vandaan haalt,
waar hij gevangen zit.</p>
<p>Maar het verst naar het Oosten zijn de schoonste wonderen te
vinden—daar ginds aan de uiterste rand van de aarde, waar men van de
bergen van Indië uit de zee-ring kan zien die de aarde omgeeft. Hier
vindt men de zonne- en maan-bomen die Alexander zijn spoedige dood
voorspellen. Hier is de „fontein der verjonging”,—„<span xml:lang="fr">fontaine de
Jouvence</span>”,—die waarover de Priester Johannes ook spreekt in zijn brief
aan de Griekse keizer; dat is een zij-rivier van een der stromen in het
Paradijs. Alexander en zijn mannen baden zich daar in en krijgen dan hun
jeugd terug. Hier, in 't Oosten, zijn ook de merkwaardigste bossen<span class="pagenum" title="143"></span><a id="p_143"></a> te
vinden, van welker gekruide lucht de mensen leven en waarin de
mandragora en andere wonderplanten groeien. Daaruit klinkt Alexander en
zijn mannen zulk een wonderbaarlik schoon gezang tegemoet, dat zij al
hun smart en bekommernis vergeten, „alles wat hun van kindsbeen af voor
kwaads overkomen is” en zij ontdekken daar in 't bos de aanvalligste
meisjes die daar lachend onder de bomen spelen. Dat zijn bosnymfen die
in 't voorjaar uit de knoppen van de bomen ontstaan, doch alleen maar
onder de schaduw der bomen kunnen leven,—zeker wel een Oosterse sage.
Het leger slaat zich in dat bos neer en de soldaten van Alexander kiezen
elk zulk een nymf uit die zij zich tot vrouw nemen en zo leven zij in
vreugde en genot. Maar als dan het najaar komt en de bloemen verwelken
en de bladeren vallen,—dan verteren ook,—smartelijk als het is om aan
te zien—de lieve kleine wezentjes en sterven ze. Verdrietig trekken de
soldaten verder.</p>
<p>Als een ideaal van vorstelike grootmoedigheid en drang naar ridderlike
avonturen bleef die figuur van Alexander voor de gehele fantasie der
Middeleeuwen leven en zijn leven werd steeds weer in rijmkronieken,
romans en volksboeken beschreven. En van de tijd der kruistochten over
Marco Polo tot Columbus toe, is het Indië uit de Alexander-literatuur
dat de schrijvers voorzweeft als het aardse paradijs en het doelwit van
aller reisverlangens; nog nà de ontdekking van Amerika zocht men in
Florida naar de „<span xml:lang="fr">fontaine de Jouvence</span>”.</p>
<h2><a id="XII"></a>XII.</h2>
<p class="subh2">ROMANTIES-KLASSIEKE LITERATUUR.</p>
<p>Alexander—dat was half middeleeuws, half Oosters-antiek werk. De
oudheid zelf was, zoals wij gezien hebben, voor de fantasie der
Middeleeuwen nooit geheel dood geweest. De grote massa had van munten en
ivoorwerk en andere kleinodiën, van half vergane beelden en reliëfs een
wazige voorstelling van Griekse goden en Romeinse keizers en de fantasie
der studerende klerken was vervuld van een bonte menigte barokke beelden
van de Griekse mythenwereld en Romeinse geschiedenis. Maar vooral stond
men toch onder de invloed van de dekadente, vervallen oudheid; er waren
half-barbaarse triomfbogen en sarkofagen uit de latere keizertijd over
en bovendien had men mythografen en de<span class="pagenum" title="144"></span><a id="p_144"></a> lexicografen en de florilegia
uit de rhetoren-scholen die in 't bizonder bestudeerd werden. De Griekse
oudheid—Homerus zowel als de treurspeldichters—lag helemaal buiten hun
gezichtseinder; de schrijvers der Latijnse Gouden Eeuw—misschien zelfs
Ovidius en Virgilius—werden meest in latere prosa-bewerkingen of
uittreksels gelezen en in de nationalistiese interpretaties der
grammatici was Uranus tot een koninklike sterrekundige geworden, Medusa
tot een Libyse vorstin en Aeolus tot een weerprofeet en uitvinder van de
zeilen op de schepen. Reeds lang hadden zich hier en daar geesteliken
geamuseerd met een episode uit Ovidius of Virgilius in Latijnse verzen
te behandelen, maar van omstreeks het jaar 1100 af brengen de
rondtrekkende scholieren en halfgestudeerde speellieden talrijke
voorstellingen uit de oudheid in omloop. Aan de hoven zong men of
vertelde men van Narcissus en van Orfeus, of de geschiedenis van Dido en
Aeneas; dergelijke verhalen worden nu ook overal in de geestelike romans
ingevlochten. Enkele van die berijmde vertellingen naar Ovidius zijn in
't Frans en Engels tot ons gekomen; ook nog fragmenten van komplete
vertalingen in het Frans en Duits van Ovidius' „<span xml:lang="la">Metamorphoses</span>”. In de
„<span xml:lang="la">Gesta Romanorum</span>”, een Latijnse verzameling van kleine
prozavertellingen, en de vele bewerkingen daarvan in de volkstaal van
verschillende landen, vinden we ook nog verschillende motieven van
Ovidius en Livius terug.</p>
<p>Het is een geromantiseerde klassieke literatuur—barok ingekleed,
grillig en vreemd—soms erg nuchter en zonder enig begrip er van, in
huiselike middeleeuwse toestanden omgezet, soms daarentegen door vrome
geesteliken tot in een ideale sfeer opgeheven of door de fantasie der
speellieden tot het niveau van de gewoonste avontuurtjes teruggebracht.</p>
<p>Eerst zijn er dan hele massa's goden en godinnen. Men raakt de kluts bij
al die namen gemakkelik kwijt: Apollo en Apelles, Cybele en Sibylle zijn
licht te verwarren; sommigen dachten eigelik, zoals b.v. de kerkvaders,
dat zij duivels waren,—zo werd er b.v. gezegd dat Apollo door de
Saracenen aangebeden en vereerd werd, even goed als Mahomed en
Tervagaunt en al die andere duivelse goden van hen—maar anderen
beweerden dat Apollo een speelman geweest was, die ook een uitstekend
jager was en de mensen à raison van zoveel de toekomst voorspelde.
Tovenaars en boze wezens waren het in elk geval; men moest maar eens bij
Meester Ovidius lezen, hoe Jupiter zich in alle gedaanten om kon toveren
en wat een hoereerder en<span class="pagenum" title="145"></span><a id="p_145"></a> Sodomiet hij was. Maar het was toch maar het
beste op goede voet met hen te staan, daar wist Paulus van mee te
spreken, toen de hele familie uit de Olympus met hun rijke gaven aan
kwam zetten,—Apollo met apoteek-zalf, Ceres met een massa zakken koren,
Pallas met een hele vracht boeken.</p>
<p>Dan was er al die andere hekserij en duivelskunsten, waar de klerken der
oudheid van wisten te vertellen. Waternymfen zoals die ook in Bretagne
voorkwamen; zeemeerminnen en sirenen die „een lied zingen dat musica
heet, en dat de schippers in 't verderf stort”; de kleine duivel Spin
(d. w. z. Sfinks) die alle mensen in de afgrond wierp, welke zijn
raadsels niet konden oplossen; de tovenaar Virgilius die even ervaren
was in de zwarte kunst als Merlijn bij de Britten, en allerlei snuggere
mechanismen op 't Capitool te Rome aanbracht ter bescherming van het
Romeinse rijk. Toverij moet er ook geschuild hebben, dacht de <span xml:lang="fr">trouvère</span>,
in die geschiedenis van een vorst die een witte koe bezat die zulke
heerlike melk gaf en die hij door een man met honderd ogen liet bewaken,
of in het verhaal van de koningsdochter Ariadne, wier vrijers allemaal
naar een grote tuin gebracht werden, die zodanig ingericht was dat
niemand er weer uit wist te komen, terwijl er nog een lelik beest van
een leeuw ook in huis hield. Maar 't alleraardigste in al die klassieke
feeënverhalen was dat van koning Orpheus wiens koningin Heurodis naar 't
onderaardse feeënrijk van Pluto weggevoerd was. Wanhopend trekt Orpheus
weg en leeft als een wildeman alleen in 't bos: alleen zijn harp heeft
hij meegenomen en alle wilde dieren komen naar hem luisteren als hij
daar op speelt. Dikwels ziet hij daar in de stilte van het bos de
Alfenkoning op jacht met zijn gehele gevolg en onder de vrolike dames
daaronder ontdekt hij op een zekere dag zijn geroofde vrouw. In zijn
speelmanskleedij gaat hij met de stoet mede door een opening in de berg
naar het prachtige slot van de Alfenkoning en dààr speelt Orpheus zó
schoon voor de koning en het hof dat hij permissie kreeg zijn Heurodis
weer naar zijn eigen koninkrijk mede te nemen. (De Engelse <span xml:lang="en">Sir Orfeo</span>
naar een verloren Frans <i xml:lang="fr">lai</i>.)</p>
<p>Even als nu de ridderverhalen uit zijn eigen tijd tekenden zich voor de
<span xml:lang="fr">trouvère</span> al die mooie aandoenlike liefdesgeschiedenissen af, waar
Ovidius van vertelde,—van Prinses Atalante die met haar vrijers een
wedloop aanging en hoe een arm ridder die won omdat hij een rozenkrans,
een zijden ceintuur en een gouden bal bij zich had gestoken die hij
onderweg liet vallen; van Pyramus <span class="pagenum" title="146"></span><a id="p_146"></a>en Thisbe die niettegenstaande „die
huote” (de bewakers) in het groene bos elkaar zouden ontmoeten, maar zo
ongelukkig om het leven kwamen, maar vooral de schone geschiedenis van
Narcissus: dat was een allerheerlikste jonge man, met haar, zo verguld
dat een jonkvrouw het als gouddraad had kunnen gebruiken om mede te
borduren, en met een mond die alle vrouwen een „kus mij” scheen toe te
roepen, en ogen die reeds menige jonkvrouw gewond moesten hebben. De
vorstendochter zit aan het raam in haar vaders slot en wordt door Amor's
pijl verwond wanneer hij voorbij komt; slapeloos wentelt zij zich op
haar sponde heen en weer, zodat zij haar kamenier moet roepen om 't bed
over te maken, de volgende dag gaat zij in 't bos wandelen, en ontmoet
daar de ridder en bekent hem stamelend en blozend haar liefde,—alleen
om door de hardvochtige jongeling uitgelachen te worden. Maar de straf
van de God der liefde blijft niet uit. Als hij, vermoeid van de jacht,
zich bij een boom neer heeft gelegd, wordt hij door zijn eigen beeld
bekoord en versmacht van ongelukkige liefde; de vorstendochter komt de
stervende jongeling nog eens opzoeken,—met gebroken hart vindt men haar
later over 's jongelings lijk.</p>
<p>En zo zijn er nog zeer vele geschiedenissen. Maar tot gehele grote
romans zwollen de vertellingen op van de drie meest belangrijke
gebeurtenissen in de oudheid: de strijd om Thebe, waar Statius in zijn
heldendicht van had verteld, de stichting van het Romeinse rijk door
Aeneas waar Virgilius van had gezongen en de verovering van Troje waar
Dares en Dictys een betrouwbare schildering van gegeven hadden. Deze
romans werden in het midden van de 12<sup>de</sup> eeuw in Frankrijk geschreven,
ergens aan de kant van Anjou-Poitou.</p>
<hr class="tb" />
<p>De twee epopeeën van Virgilius en Statius werden met ernst en ijverig
door de middeleeuwse literair-ontwikkelde geesteliken gelezen. Vooral
Virgilius was reeds van de laatste jaren der oudheid het Latijns
leesboek bij uitnemendheid voor alle scholen geweest, elke regel van de
Aeneis werd literair en uit een grammaties oogpunt verklaard; op het
toneel en in natuurschilderingen en geweven behangsels werden Dido en
Aeneas roerend afgebeeld en wat de Sofisten begonnen hadden, zetten de
middeleeuwse geesteliken voort: het gedicht werd allegories opgevat en
geïnterpreteerd. Zo was het vol van alle menselike wijsheid, als een
fabel symbolies aangeduid,—beweerde de kerk—en terwijl<span class="pagenum" title="147"></span><a id="p_147"></a> velen in
Virgilius de grote tovenaar en duizendkunstenaar zagen, en zijn boek
opsloegen om de voorspellingen er in, verklaarden anderen dat hij
Kristen was en verwezen daarvoor naar de bekende vierde Ecloga, waarin
de Mantuaan de zege van het kristendom voorspeld had. Zo werd ook
Statius tot een kristen gemaakt en de Thebaïde was niet minder beroemd
en alom bekend dan de Aeneide.</p>
<p>Maar als de twee Latijnse heldengedichten nu tot onderhoudende romans
voor ridders en hun dames omgewerkt worden, zet de schrijver de deftige
hexameters en de epiese kunststijl eerst en vooral in een gewone
verteltrant en in achtlettergrepige rijmkroniekverzen om, waardoor alles
in een meer flegmatiese toon gestemd wordt en tot een heel wat lagere
sfeer afdaalt. „<span xml:lang="la">Infandum regina, jubes renovare dolorem,</span>” wordt tot
„Vrouwe zegt hij, al mijn smarte wekt gij weer van harte.” „<span xml:lang="la">Et hæc
meminisse juvabit</span>” heet nu: „Eens zal het u vreugde schenken,—hier weer
aan terug te denken,—dan deelt gij dikwels vrolik mee, 't kwaad door U
geleên op zee.” „<span xml:lang="la">Manet alta mente repostum—judicium Paridis spretæque
injuria formae,</span>” luidt: „Juno, de hemelkoningin,—voor hen met afgunst
in den zin, had een gevoel van grote haat, voor elk die kwam uit Troja's
staat, sinds Paris 't oordeel had gesproken,—moest zij op Troja's macht
gewroken.” De machtige kaskaden van 't oude rhythme zijn tot een vulgair
kabbelen en babbelen geworden. Zo wordt ook de gehele inkleding van de
epiese stijl weggeworpen: de vergelijkingen, de epitheta en de andere
rhetoriese figuren. En daarmede gaat ook het gehele mythologiese
godenapparaat overboord, dat er ook bij de Romeinse kunstdichters reeds
heel losjes bij hing en geheel verdwenen moet zijn in de
proza-bewerkingen voor schoolgebruik die de Middeleeuwse dichters
waarschijnlik gekend hebben. Wanneer Fama naar koning Euander ijlt met
de boodschap van Pallas' dood, wordt dit in de vertaling dat de koning
mannen uitzendt om nieuws te horen waar zij mee naar huis moeten komen.
In plaats van Iris in Virgilius komen gewone spionnen, zelfs de rol van
Venus in de Aeneis wordt eigelik niet veel meer dan die van een
goedgezinde fee, en terwijl bij Virgilius Camilla een amazone is, die de
kunst van bovennatuurlike sport verstond, wordt zij hier een gewone
jonkvrouw uit de ridderwereld die paard rijdt en de wapens weet te
hanteren.</p>
<p>In 't algemeen ziet de Middeleeuwse dichter wat hij bij Virgilius en
Statius leest, in het licht van zijn eigen tijd en interpreteert<span class="pagenum" title="148"></span><a id="p_148"></a> hij de
woorden naar de betekenis die ze voor zijn eigen tijd hebben,—tekent
hij en kleurt hij alles volgens de opvattingen der tijdgenoten. Wanneer
hij van Thebe en Carthago leest, ziet hij de tinnen op de muren voor
zich, ophaalbruggen en torens op de stadspoorten die elk door een graaf
bewaakt worden. De tempels zijn voor hem gelijk Romaanse kerken, de
soldaten zijn ridders. Amphiareus wordt in zijn verbeelding tot een
aartsbisschop in helm en maliënkolder, gelijk Turpijn in het „Chanson de
Roland”. Uitdrukkelik wordt hij met Turpijn vergeleken, gelijk Tydeus
met Roland, des morgens, wanneer de torenwachter op zijn horen blaast en
de nachtegalen in de pijnbomen slaan, komt Tydeus aangereden, kaarsrecht
zit hij op zijn paard uit Gascogne, met de lans recht naar boven, met
gulden sporen, met zijn zwaard dat Wieland gesmeed en meester Vulcanus
geslepen heeft,—precies als Roland voor zijn schare bij Roncevaux. De
Sibylle wordt een gerimpelde heks die de kunst van de „necromantie”
verstaat. Wanneer Ismene, de zuster van Eteokles haar geliefde verloren
heeft, gaat zij in een klooster en haar broeder verleent dat klooster
molens en het recht tot visserij in de rivieren die daar voorbij
vlieten. Nog meer wordt in de miniaturen der handschriften alles
gemoderniseerd. Wanneer de boodschapper bijv. bij Aeneas komt, treft hij
die aan het schaken.</p>
<p>In vele opzichten ging het dan ook zeer gemakkelik om de oude
heldenfeiten in de sfeer der „chansons de geste” over te
brengen,—vooral omdat het Romeinse kunst-epos een naïeve oude
sagawereld behandelde die in meer dan één punt op het zelfde
beschavings-niveau stond als de Franse heldendichten. Wanneer Oedipus
als de moordenaar van Laius diens weduwe nog met bloedige handen tracht
te verzoenen door haar te huwen, dan is dat een erg barbarisme voor de
zo zeer gekultiveerde dichter uit de Romeinse keizertijd, maar voor het
publiek van de Franse heldenpoëzie was het gewoon en natuurlik. Evenzo
dat de koning van Argos, de avond zelf van de aankomst der verbannen
vreemdelingen, zijn dochters in de zaal doet leiden en ze aan de gasten
ten huwelik biedt. Op zulke punten vonden de Franse <span xml:lang="fr">trouvère</span> en de
rhapsode van de oorspronkelike oude Griekse heldensage elkaar weer
achter de artistieke behandeling van Statius. Of wanneer Tydeus met de
gezanten voor Thebe komt en gewapend de zaal binnenrijdt, waar de koning
met zijn mannen zit te eten,—wanneer Tydeus hun daar zijn uitdaging
naar 't hoofd slingert, waarop ze elkaar over en weer met bedreigingen
<span class="pagenum" title="149"></span><a id="p_149"></a>overladen, en wanneer hij dan op de terugweg in een hinderlaag valt,
maar er zich dapper doorslaat,—dan is dit presies als het de afgezant
van Karel de Grote verging in een van de Franse heldendichten.</p>
<p>Maar toch is er genoeg nieuws en merkwaardigs dat de fantasie van de
Middeleeuwse dichter boeit. Feitelik leert hij van de antieke kunst de
wereld van buiten te schetsen en te schilderen. Terwijl de oude
kronieken droog waren en grauw en ook de heldendichten nog het
schilderachtige misten, leert nu de roman van Virgilius en Statius de
kunst van het beschrijven. Ofschoon,—zelfs nu vinden wij er nog geen
uitwerking in détails van gewone dagelikse dingen. Waar Virgilius
homeries schildert hoe de mannen van Aeneas vonken uit steen slaan, de
sintels in bladen bewaren enz., daar roept de <span xml:lang="fr">trouvère</span> alleen maar: „zij
legden een vuur aan en bereidden een maaltijd.” Het elegies-romantiese
natuurgevoel van de stadsbewoner kent hij niet. Als Virgilius van de
sombere rotsen en schrikaanjagende bossen van de Libyse kust vertelt of
hoe de bladeren in 't najaar vallen en de kraanvogels voor 't vertrek
bijéén komen, laat de roman dit weg. Maar wel heeft die van Virgilius en
Statius geleerd de kleerdrachten en wapenrustingen te beschrijven, een
kamp of een storm op zee, offers in de tempel of gymnastiekspelen. En
dan tracht de schrijver alle beschrijvingen te overtreffen door de
pracht van zijn wapenen en tenten, grafmonumenten of kunst- en
vliegwerk,—presies als in de Alexanderroman. Op het kapitool van
Karthago worden van die zelfde toverwerken aangebracht die volgens de
„<span xml:lang="la">Mirabilia urbis Romae</span>” op het kapitool van het oude Rome te vinden
waren; Karthago heeft magneten als muren—evenals er volgens de reizen
van Sindbad de zeeman, magneet-bergen (volgens de verhalen van een
Spaanse jood: glazen muren) om Damascus zijn. Men tracht Virgilius te
overtreffen bij het schilderen van de ongure détails van het nederdalen
in de hel, waarbij Charon tot een duivel wordt. Allerlei
natuur-merkwaardigheden worden er in gevoegd: uit het schuim op de bek
van Cerberus groeit een vergift, dat stiefmoeders aan hun stiefkinderen
geven. De mannen van Aeneas vangen kleine visjes waar ze rood purper uit
halen,—het zwarte purper krijgen ze daarentegen uit een slang die
krokodil heet, enz.</p>
<p>Evenals in de Alexanderromans, ontleent men ook trekken aan de
kruistochten om een Oosterse lokale kleur te scheppen. Meer dan een
episode is uit de kronieken en heldendichten over de<span class="pagenum" title="150"></span><a id="p_150"></a> kruistochten, naar
't schijnt, overgenomen. Daarin vindt men b.v. zulk een verhaal als van
een troep oude grijze soldaten die op het kritiese ogenblik in een
gevecht de kruisvaarders ter hulp waren gesneld,—niemand wist waar
vandaan,—in de geestelike kronieken is het een hemelse heerschare van
in het wit geklede martelaars („<span xml:lang="la">militum Christi cohors candida</span>” is
immers de oude naam der martelaars), in het heldengedicht zijn het
alleen maar veteranen die hun witte baard over hun kolder hebben laten
vallen, zoals in de Chanson de Roland de oude krijgslieden van Karel de
Grote doen. Die hulp door oude grijze mannen vinden wij ook weer in de
„Zeven tegen Thebe” terug. Evenzo kan men in een episode van diezelfde
roman een vertelling uit de kruistocht herkennen van een der emirs van
Antiochië, wiens zoon door de Franken gevangen was genomen, maar
grootmoedig naar zijn vader terug gezonden wordt met rijke geschenken,
waarop deze tot dank de stad verraderlik aan Bohemund overgaf.</p>
<p>Maar het schelst komt het verschil van sfeer tussen het Latijnse epos en
de roman van de <span xml:lang="fr">trouvères</span> uit bij de behandeling van zielstoestanden.
Daar staat elegante kultuur tegenover naïeve natuur. Een jongeling die
met Ismene, de zuster des konings, verloofd is, wordt stervend uit de
slag naar huis gedragen en vraagt om nog slechts ééns, voor 't laatst,
zijn bruid te mogen zien. Bij de antieke dichter houdt een gevoel van
schaamte om haar liefde en smart op straat te tonen, de jonge vorstelike
maagd in haar vertwijfeling terug; haar moeder moet haar dwingen zich
naar zijn sponde te begeven en zo lang er mensen tegenwoordig zijn,
staat zij stil en kalm bij de stervende; eerst wanneer zij met de dode
alleen is, werpt zij zich jammerend op de baar neder en geeft haar
gevoelens lucht. In het Franse gedicht is het jonge meisje op het punt
van angst te bezwijmen, maar ijlt dan naar de baar van de stervende.
Daar valt zij dan als dood om, „koud als ijs en groen als klimop”,
slechts merken de omstanders op dat er aan haar nek nog een ader is die
licht klopt; wanneer zij weer tot zich zelf komt, durft haar moeder haar
niet naar het lijk te laten brengen, maar Ismene verklaart dat als zij
't niet te zien krijgt, haar hart van smart zal barsten. Lang daarna
blijft ze nog in aandoenlike klachten bij de dode zitten wenen. Dat zijn
naïeve, frisse menselike gevoelens tegenover stijve antieke „<span xml:lang="de">Sitte</span>”.</p>
<p>Maar van de gehele tragiese grootheid in de sage over Thebe, van de
misdaden en de lotgevallen van een mensengeslacht die de Romeinse
rhetoricus gevoelde en trachtte te bewaren, blijft bij<span class="pagenum" title="151"></span><a id="p_151"></a> de middeleeuwse
geestelike niet veel meer over dan het aandoenlike en het
moreel-didaktiese. Hij schrijft—zo vertelt hij—om door een
afschuwwekkend voorbeeld te tonen hoe vreselik hij gestraft wordt die
„tegen de natuur” handelt, en hoe vreselik de vloek eens vaders werken
kan. Maar meest wordt de tragiek toch slechts aandoenlik. De kolossale
Tydeus zal b.v. de piep-jonge Aton in de strijd ontmoeten, de verloofde
van Ismene. Bij Statius verwaardigt hij zich niet werkelik met de jongen
te vechten, maar werpt in 't voorbijgaan honend een speer naar hem,
waardoor hij hem dodelik wondt, waarop hij kalm verder loopt, en
versmaadt het lijk te plunderen, gelijk een leeuw het bloed van het
kleine vee niet lust, maar alleen dat van de stier wil drinken. In de
Franse Roman daarentegen waagt Tydeus niet Aton kwaad te doen;—om vele
redenen, zegt hij lachend, wil ik niet met je vechten, gij zijt zo
schoon en nog zo jong en bijna ongewapend; gij had liever thuis moeten
blijven; je geliefde zou er geen plezier in hebben als wij samen vechten
gingen. Woedend over die spot, slaat de jonge man er nu op los, zodat
Tydeus zich zelf verweren moet, hij wil hem alleen maar even op zijn
schild slaan, maar kent zijn eigen kracht niet goed en, dodelik gewond,
stort de ander neer. De reus voelt zich daar heel en al ongelukkig over,
maar de verslagene erkent dat Tydeus zonder schuld is en wordt nu
stervend door de mannen van Tydeus naar Thebe gedragen.</p>
<p>Reeds bij Statius wordt er een zachtere toon aangeslagen,—hij was meer
bij Ovidius dan bij Virgilius in de leer geweest—en nu toont de
romanschrijver alle mogelike voorliefde voor het aandoenlike, het
gracieuse, het galante en het erotiese. In Atys en in Parthenopaeus, de
vrijers van Ismene en Antigone, had Statius de ephebus getekend, zeer
jeugdig nog, die de rijpe oudheid zo graag zag, en in kunst en poëzie
vereerde. De schoonheid van de 15-jarige wordt in de ridderromans in
meer details aangegeven: zijn gezicht is witter dan „sneeuw op de
takken”, met een zachte blos er over heen, de levende, heldere ogen zijn
vol vrolikheid, de volle kin zonder baard; zijn haar is omwonden met een
groen zijden lint, ook zijn kleêren zijn van zijde. Wanneer de
heldengedichten de knaap in strijd schilderden, was dat alleen om te
doen zien wat een waaghals hij was en hoe hij vurig en woest de anderen
in kracht trachtte te overtreffen. Hier daarentegen worden de lezers er
aan herinnerd wat er voor een fijne jonkvrouwelike wang achter de helm
en een tenger lichaampje onder de<span class="pagenum" title="152"></span><a id="p_152"></a> maliënkolder zit, en hoe de knaap
onder het gevecht naar zijn geliefde verlangt zo als zij naar hem. Juist
gelijk de heldenpoëzij de amazones, de „schildmaagden” bewondert, omdat
zij zich werkelik boven hun geslacht hebben weten te verheffen en de
mannen gelijk geworden zijn,—zo ook nog de Camilla van
Virgilius—terwijl daarentegen de ridderroman de gedachten meer in 't
bizonder vestigt op de naakte jonkvrouwelike huid onder de maliënkolder
en er de nadruk op legt hoe Camilla niettegenstaande alles vrouw is
gebleven, schoon en beminnelik: overdag duldde zij geen vrouw in haar
nabijheid, maar 's nachts kwam geen man haar maagdelik vertrek binnen.</p>
<p>Het galant erotiese verknoeit, verwatert de wilde tragiek. Bij Statius
ijlt Jokaste, de oude moeder der twee strijdende broeders in de vroege
morgenstond, bleek met ongekamd hangende haren—een Erinye om aan te
zien—naar het vijandelike kamp, steunend op haar dochters; haar borst
is naakt en onder wild weeklagen slaat zij haar armen aan 't bloeden;
woest klopt zij op de poort en baant zich niettegenstaande alle
tegenstand een weg tot de koningstent waar zij haar klachten en boosheid
over haar zoon uitstort. Maar in de roman trekt zij netjes zo als 't
hoort met een gezantschap op weg, vergezeld van haar twee schone, fraai
uitgedoste dochters; voorname jongelingen leiden de paarden der dames.
Evenals Flore en Beauté in de Alexanderromans maken ze onderweg kennis
met een paar van de vreemde ridders die ze naar het kamp vergezellen.
Een van hen is de jonge vorst Parthenopaeus die „naar de Franse mode”
gekleed is. Die wordt terstond op de schone Antigone verliefd, wier
lichaam door het eenvoudig blanke purperen gewaad heen te zien komt, en
dat bovendien tot aan de gordel toe open staat; heur haar is omwonden
met zilverdraad. Onderweg voeren ze een levendige conversatie, zonder
onfatsoenlike woorden, maar toch ook niet al te ernstig of deftig,
integendeel schertsend en vriendschappelik. Hij vraagt haar dadelik of
zij zijn vriendin wil zijn. Trots maar beleefd antwoordt zij dat die
liefde wel wat al te spoedig in zijn werk zou gaan; zo iets kan men aan
herderinnetjes vragen en aan andere lichte vrouwen, maar zij is maagd en
koningsdochter en kan zich niet zo vlug tot zo iets lenen. „Maar daarom
zeg ik niet” voegt zij er met haar aangeboren natuurlikheid bij—„en
daar durf ik gerust voor uitkomen, dat ik u niet zeer lief kan hebben,
indien gij van mijn eigen stand waart, en het uitgemaakt was dat ik uw
vrouw zou worden. Want schoon zijt gij voor alle anderen<span class="pagenum" title="153"></span><a id="p_153"></a> en nooit zag
ik zulk een edel heer.” Niets van dit alles vindt men bij Statius. Nu
vertelt Parthenopaeus dat hij uit een koninklik geslacht is en dan
vraagt zij hem er met haar moeder over te willen spreken. Die vindt
alles zelf wel goed, maar zij wil toch de zaak eerst thuis met Eteokles
overleggen en zo rijden ze verder; zo weinig bekommeren de jongelui zich
over de vredesonderhandelingen dat zij wensten dat de tocht naar 't kamp
nog lang zou duren. En als dan daarna Jokaste in de tent des konings
over de „overeenkomst” onderhandelt, blijven de jonge ridders haar
dochters gezelschap houden en maken ze 't hof (<span xml:lang="fr">doneier</span>) en ze vragen God
de onderhandelingen niet al te gauw ten einde te brengen. Ismene, die in
een goede leerschool geweest is, doet niets dan disputeren en weet haar
tongetje aardig te roeren; zij verdedigt het standpunt van Thebe,
terwijl Antigone met 't oog op Parthenopæus steeds aan de kant der
Grieken staat. Zo oppervlakkig is het tragiese konflikt in Antigone
voorgesteld. Wanneer de onderhandelingen mislukt zijn en de strijd
opnieuw ontbrandt, zendt Parthenopæus het paard van een verslagen
Thebaan als trofee naar zijn dame—zij en Ismene zitten juist onder de
schaduw van een pijnboom naar het gevecht te kijken—en Antigone zendt
hem haar groeten terug met een betuiging van haar gevoelens van
liefde.—Intussen volgt Ismene met haar ogen de heldendaden van haar
geliefde, de Thebaan Aton,—zij herkent hem aan de zijden mouw die hij
als haar ridder draagt—en zij raakt door die heldendaden zo zeer in
vervoering dat zij zweert hem te zullen belonen: Of ik nu een domheid
bega of niet, maar ik geloof toch dat ik bij hem zal slapen.</p>
<p>Ook koning Eteokles had een liefdesavontuur, hij maakt de dochter van
een zijner aanvoerders het hof,—en de aard van zijn verhouding tot haar
wordt nog aangegeven door het zeer weinig fatsoenlike portret van zijn
geliefde dat hij voor de grap op zijn schild heeft laten aanbrengen (ook
graaf Willem van Poitou liet zijn vriendin op zijn schild afbeelden; hij
wilde haar in de slag dragen die hem zo dikwels in het bed gedragen
had). Zij had heel lang de gebeden van haar koning weerstaan, maar eens
had haar vader een verraad begaan, en nu stond zijn leven op 't spel en
Antigone leidde nu de jonge maagd naar haar broeder. Een
pikant-aandoenlike scène,—die, gelijk zo dikwels in de middeleeuwse
romans veel naïefs en ruws achter sentimentaliteit verbergt. Wij horen
hoe schoon zij in haar verdriet is; van haar haar dat zij zich niet de
moeite gegeven heeft op te maken; de<span class="pagenum" title="154"></span><a id="p_154"></a> kleine zachte mond welks volle
lippen als gemaakt zijn om te kussen; haar ogen, glimlachend en vol
liefde, die nu bedauwd zijn; haar tranen, schoner dan de glimlach van
andere vrouwen; onschuldig ziet zij er uit, haar woorden klinken zacht.
De koning kan zich nauweliks inhouden om haar niet vriendelik te gemoet
te snellen, maar hij verliest zijn waardigheid niet uit 't oog en wil
haar nu geen medelijden tonen die dit nooit voor hem had. Maar Antigone
zal haar voorspraak zijn, en zij raadt hun aan elkaar barmhartigheid te
tonen en zij slaagt er in de verzoening te weeg te brengen. En van nu af
is Salamandre de vriendin des konings, dikwels trekt hij ten strijde om
in haar ogen uit te blinken; wanneer ze alleen zijn, beloont zij hem
daarvoor.</p>
<p>Maar bij een kamp, werpt Parthenopaeus de koning van zijn paard—doden
wil hij hem niet, want hij hoopt immers zijn zwager te worden—maar
verraderlik velt een van 's konings trawanten de jonge held, tot grote
smart van Eteokles die zelf zijn zuster's hand voor hem bestemd had.
Boven in een van de torens zitten juist Antigone en Salamandre bij hun
borduurraam naar de strijd te kijken; vergeefs tracht de laatste de
wanhopige koningsdochter in te houden.—„Gij zijt van koninklijk
geslacht,” zegt zij eigenaardig genoeg, „en moet u kunnen beheersen,
opdat men u niet lake,”—maar nog geen week later heeft Antigone zich
dood geweend.</p>
<p>Dit alles is er bijgevoegd en de elegante figuur van de jeugdige
Parthenopaeus ging even als de jonge liefde van Aton en Ismene reeds in
de laatste helft van de 12<sup>de</sup> eeuw in de gemeenschappelike poëtiese
schatkamer van de lyriek der troubadours en hun romans over.</p>
<p>Maar in de „Roman van Aeneas” kwamen er twee liefdes-episodes voor
waarbij die in de roman van Thebe in 't niet verzonken. De gehele
nationale achtergrond waarop in het Romeinse epos de avonturen van
Aeneas zich aftekenen en van waar ze verlicht worden, is in de
middeleeuwse roman natuurlik verdwenen. De Aeneis toch was een Romeins
nationaal gedicht, geschreven ter verheerliking van het Romeinse
keizerschap om de stichting van het rijk aan het overoude, eerwaardige
Ilium te verbinden en het onder de bescherming der eeuwige machten te
plaatsen; dat alle avonturen van Aeneas, van de val van Ilium af tot de
opoffering van Dido toe, schakels zijn in de keten van een goddelike
wereldorde, die tot het Augustiaanse keizerrijk leiden moet,—dat is de
idee die grootheid en waardigheid, ethiek en pathos<span class="pagenum" title="155"></span><a id="p_155"></a> over alle personen
en gebeurtenissen van het gedicht werpt. Maar in de Middeleeuwse roman
schrompelden die reuzenafmetingen in tot een heel weinig belangrijk
geschiedenisje van een vluchteling, die met enige schepen omdwaalt,
gastvrij door een koningin ontvangen wordt, die hem lief heeft, maar die
hij trouweloos verlaat, waarop hij grond in Latium verwerft en in de
strijd het rijk en de koningsdochter weet te veroveren. Een avontuurlike
roman zoals b.v. Apollonius van Tyrus dat geweest was, en zonder dat er
sprake is van noodlot of een missie. De enige hoofdepisode is zijn
liefdebetrekking tot de koningin van Carthago. De vorstin die evenals
Medea in de oude saga een vreemdeling haar liefde schenkt maar door hem
verlaten wordt, heeft bij Virgilius een myties-heroiese grootheid over
zich en er is iets van een natuurmacht, iets van een noodlot in de
liefde van die twee en haar dood. In de Franse roman daarentegen is het
niets dan een avontuurtje tussen een man en een vrouw, die hun luimen
volgen en zelf hun noodlot bezegelen. Naïef wordt er eerst verhaald hoe
Aeneas, vergezeld door Ascanius, op bezoek komt in het slot van Dido; in
de roman bepaalt zich de goddelike interventie tot het feit dat Venus
het gift van de liefde op de lippen van de knaap uitgegoten heeft, en
terwijl onder het bezoek dan eens de gastvrouw, dan eens de vader dat
lieve kind kussen, zuigen ze beiden de liefde in. Vooral vlamt die in
Dido op en als zij des avonds hare gasten op 't slot naar bed heeft
gebracht, „kan zij er zich nauweliks toe brengen weg te gaan”. Familiaar
en realisties wordt dan haar slapelooze nacht geschilderd. Waar
Virgilius zich vergenoegt met te zeggen dat „de liefde-onrust gunt geen
slaap haar in de ogen”, gaapt hier de heldin, rekt zich uit, zucht,
denkt er over na hoe hij was en wat hij zeide; zij zoent het hoofdkussen
en omhelst het, terwijl zij zich verbeeldt dat zij hem naakt in haar
armen sluit. Met zulke détails schilderde ook de troubadour van Provence
de slapeloze nacht van zijn geliefde. Met de dageraad staat ze op en
roept haar kamenier niet, maar ijlt terstond naar haar zuster Anna. Bij
Virgilius houdt zij dan een lange pathetiese rede tot haar zuster
volgens alle regelen van de kunst, over haar liefde tot de vreemdeling,
maar ook over de eed die zij haar gestorven echtgenoot gezworen had dat
zij eeuwig weduwe zou blijven. Naïef, maar natuurgetrouw heet het in de
roman: „Anna, ik geloof dat ik niet langer kan blijven leven,
zuster!”—„Wat is er dan gebeurd?”—„Ik ben mijzelf niet meer, ik kan
het niet meer verbergen: ik heb lief.”—„En <span class="pagenum" title="156"></span><a id="p_156"></a>wie is het?”—„Dit zal ik
je zeggen, het is voorwaar hij...” Maar wanneer zij zijn naam zal
noemen, valt zij in zwijm en kan zij pas later voortgaan. Haar zuster
antwoordt ook niet in zulk een deftige speech als de Anna van Virgilius,
maar tracht haar te doen begrijpen,—prakties en cynies, als later zo
dikwels de koppelaarsters in de ridderromans—dat die trouw jegens een
afgestorvene nu niet zo heel veel betekent, dat zij van hem toch geen
plezier kan hebben of een erfgenaam krijgen; het is een goed waar woord:
„laat de doden voor de doden en de levenden voor de levenden zorgen.” Er
moet toch ook iemand zijn om het land te verdedigen.</p>
<p>Nu geeft de koningin zich geheel en al aan haar passie over en onder het
samenzijn met Aeneas groeit die de volgende dagen steeds aan; zij weet
niet wat zij doet, vraagt haar gast duizend maal hetzelfde en vertelt
hem los en vast, alleen maar om met hem te kunnen praten. Om haar
gedachten te verzetten—hier worden de gebeurtenissen weer, als
gewoonlik bij de Middeleeuwse dichters, zuiver psychologies gemotiveerd
zonder het Virgiliaanse godenapparaat—arrangeert zij een jachtpartij.
En gedurende die jacht is het dan dat Aeneas en Dido in een grot een
schuilplaats zoeken voor een onweer. „Die dag was het begin van dood en
ongeluk; om decorum en haar reputatie geeft zij niet meer, zij vraagt
niet om heimelike liefde, zij spreekt van een huwelik en verschoont haar
val met deze naam.” In die kuise algemene bewoordingen duidt Virgilius
aan wat de <span xml:lang="fr">trouvère</span> zich niet geneert rond uit te zeggen: „Daar zijn die
twee nu alleen tesamen, hij doet met haar wat hem lust, veel geweld
hoeft hij niet te gebruiken. De koningin weigert hem niets, maar geeft
hem zijn wil; lang had zij er zelf naar verlangd.” Bij Virgilius waar
alles goddelik bestierd is met het oog op de missie van Aeneas, is het
eigelik alleen Dido die lief heeft en wanneer Mercurius kort daarna
Aeneas beveelt verder te trekken, gehoorzaamt deze zonder aarzelen. Maar
hier voelt hij twijfel en gewetenswroeging, voor dat hij zijn besluit
nemen kan. En 't duurt niet lang of Dido doorziet zijn plannen. Bij
Virgilius raast Dido dan als een furie of een Bacchante in het paleis en
de stad rond en giet in lange tirades haar klachten over de verrader
uit, haar verwijten, haar woede en haar vloek: zij wenst zijn dood en
verzekert dat zij als een zwarte furie om zijn lijkstoet zal fladderen.
Anders bij de Franse Dido, zij is in 't kristendom opgevoed en in de
wereld der baronnen en spreekt met heel wat meer vrouwelike
ingetogenheid <span class="pagenum" title="157"></span><a id="p_157"></a>en zachtheid, zij smeekt om medelijden, vraagt hem of zij
iets misdaan heeft, is bang voor haar baronnen die er al lang boos over
waren dat zij zich met de vreemdeling ingelaten heeft, en zegt dat het
haar dood zal zijn. Wanneer Aeneas weg zeilt, gaat zij de vrijwillige
vlammendood tegemoet op die zelfde kussens waarop zij zijn liefde
genoten heeft en kust het bed en zijn feestklederen, ten teken dat zij
hem vergeven heeft. Terwijl de vlammen haar schone, blanke, zachte
lichaam lekken, is „Aeneas” het enige woord dat zij er nog uit kan
krijgen. Haar as wordt in een urn gedaan waarop geschreven staat: „Hier
rust Dido die voor haar liefde in den dood ging; nooit was er een betere
heiden, als zij alleen maar niet plotseling door liefde was getroffen,
maar haar liefde was misdaad.” Terwijl Virgilius in Dido's dood alleen
maar een grote hartstocht zag in haar schoonheid als natuurmacht, werd
die voor de middeleeuwse dichter een voorwerp van aandoening en
medelijden, een zedelik afschuwwekkend, maar ook stichtelik voorbeeld.</p>
<p>Later landt Aeneas dan in Latium, waar koning Latinus heel spoedig
geneigd blijkt de vreemdeling als zijn schoonzoon en erfgenaam aan te
nemen, terwijl de koningin haar dochter Lavinia aan koning Turnus wil
geven, die oudere rechten op haar kan laten gelden. De betrekking tussen
Aeneas en Lavinia, bij Virgilius vluchtig aangeduid, maar misschien meer
uitgewerkt in een niet overgeleverd later Latijns gedicht, wordt in de
roman aangegrepen als een welkome aanleiding om daar weer een andere
lang uitgesponnen liefdesgeschiedenis aan vast te knopen, waarin het
onschuldige verliefdheidje van de jonge koningsdochter een schone
tegenstelling vormt met de hete, ervaren passie van de vorstelike
weduwe.</p>
<p>Lavinia's moeder wil haar kind liefde voor Turnus doen voelen en tracht
haar nu te verklaren wat liefde eigelik voor een eigenaardige koorts is.
Maar als 't jonge meisje die beschrijving hoort, is 't enige wat zij
daaruit afleidt, dat zij zich die ziekte wel van 't lijf zal weten te
houden. Dan verklaart haar moeder verder hoe die ziekte juist zijn
geneesmiddel in zich draagt, hoe er vreugde welt uit tranen en uit het
bittere, zoet; laat zij maar even naar 't beeld van Amor kijken, die
heeft pijlen maar ook een doos met zalf tegen de wonden door de pijlen
veroorzaakt. Dit helpt alles niets, het jonge meisje wil haar rust
bewaren. Deze hele scène herinnert aan de zoetsappige naïeveteit in
„Daphnis en Chloë” of andere latere klassieke liefderomans. Intussen
krijgt Lavinia<span class="pagenum" title="158"></span><a id="p_158"></a> onder een wapenstilstand van uit haar torenkamer Aeneas
in het oog in het vijandelik kamp, en op 't zelfde ogenblik wordt zij
door een liefdepijl gewond. Zij opent haar kamerdeur om hem beter te
kunnen zien en vraagt nu zich zelf af—evenals Chloë—wat er toch
eigelik is. Zou dat de ziekte zijn waar moeder onlangs over sprak? Maar
waar zou de medicijn dan blijven die Amor, zoals moeder zeide,
medebracht? Ik ben bang dat de doos verloren is en de zalf weg! Maar ik
moet verbergen wat mij scheelt. Moeder zal woedend zijn dat ik de
erfvijand liefheb. En zij blijft zo in zich zelf praten; daar komt het
innerlike drama van het gehele zieleleven te voorschijn, waar de
klassieken en de geestelike literatuur het oog der middeleeuwse
schrijvers voor geopend hebben en die de romans van nu af, in eindeloze
spitsvondige dialogen met zich zelf, trachten weer te geven. Een
ogenblik denkt zij er werkelik aan zich tussen Turnus en Aeneas te
verdelen, maar zij zet die lelike gedachte van zich af: ware liefde gaat
slechts van één tot één; men kan tegen velen glimlachen, maar hij die
meer dan een wil liefhebben, houdt zich niet aan de voorschriften der
liefde. Zij denkt er over een boodschap naar Aeneas te sturen maar durft
toch de eerste stap niet doen, hij mag toch niet denken dat zij
lichtvaardig is. De gehele dag zit zij te staren in de richting die hij
genomen heeft, en 's nachts ligt zij slapeloos te klagen dat Amor zo
wreed is een arm, weerloos jong meisje te overvallen. Wanneer de
koningin de volgende dag haar dochter zo bleek en afgevallen ziet
verschijnen, begrijpt zij heel gauw wat haar scheelt en letter voor
letter—in hele korte vragen en antwoorden, bijna als in de Latijnse
komedies—weet zij de naam van het „voorwerp” uit Lavinia te halen.
Verbitterd dat dit nu juist Aeneas moet zijn, tracht zij Lavinia tot
andere gedachten te brengen door de ruwste en verschrikkelikste
beschuldigingen tegen hem in te brengen, hoe Aeneas aan de paederastie
doet,—ook dit duidt op een laat klassieke bron voor deze episode. Maar
het helpt alles niet; wanneer het jonge meisje alleen gebleven is,
schrijft zij een brief „<span xml:lang="fr">tot en latin</span>”, waarin zij Aeneas haar liefde
bekent en om de zijne vraagt. Zij bindt die brief aan een pijl en weet
door een list een boogschutter er toe te krijgen die naar het
vijandelike kamp te schieten. Die liefdegroet is wel enigsins
onvoorzichtig, maar bereikt toch zijn doel. De pijl valt naast Aeneas
neer, die ziet de brief, leest die en kijkt in de richting van de toren
waar zij hem kushanden toe staat te werpen. Als in de Noordfranse
romances is het jonge meisje het nog dat het initiatief<span class="pagenum" title="159"></span><a id="p_159"></a> neemt; wij zijn
nog niet tot het troubadour-standpunt gekomen. Aeneas neemt de
toenadering goed op en staat van nu af dikwels naar de toren te kijken,
tegenover zijn mannen doet hij heel naïef, net alsof het de toren zelf
is die hij bewondert, maar zij begrijpen er alles van en plagen hem met
allerlei toespelingen. Maar het is ook hier altijd de vrouw die 't meest
door de liefde geplaagd wordt als in 't geval van Dido; maar <i>hij</i> vindt
niet dat het geheel en al met zijn waardigheid strookt om te laten
merken dat hij verliefd is en hij laat zich daarom soms een ganse dag
niet zien. „Hij die een vrouw wil liefhebben, zo redeneert hij, moet
zijn hart niet al te haastig voor haar openen, hij moet zich enigsins op
een afstand houden, want als de vrouw weet dat zij de sterkste is,
krijgt hij dat spoedig te voelen.” Wanhopig begint Lavinia hem reeds van
al dat slechte te verdenken dat haar moeder haar voorgelogen heeft en
besluit hem van nu af te haten,—„als ik hem tenminste van ganser harte
haten kàn”; maar wanneer zij hem tegen de avond voorbij ziet rijden,
zelf onder de indruk van wat zijn liefde hem doet ontberen, krijgt zij
berouw over haar boosheid. „Ach! het duurt te lang voor hij zijn recht
van mij opeist. Zoete vriend, te voet zou ik naar uw tent willen gaan,
het zou mij een genot zijn smart voor u te voelen.” Het is als 't gevoel
voor <span xml:lang="fr">Abélard</span> voor Héloise die zijn slavin wilde zijn. Zelfs als Aeneas
eindelik Turnus, zijn mededinger, geveld heeft en recht heeft op het
rijk en de prinses, houdt hij haar nog lang in haar smartelike
onzekerheid; uit een soort trots of een soort verfijnde wreedheid wacht
hij nog met zijn bezoek bij haar, en zij is verdrietig, daar zij denken
moet dat hij haar veracht omdat zij de eerste stap gedaan heeft. Totdat
ten slotte de kroningsfeestelikheden en de bruiloft op één dag plaats
hebben.</p>
<p>De episoden van Dido en Aeneas zowel als Lavinia en Aeneas bleven een
voorbeeld voor talrijke latere ridderromans. Dit was over het algemeen
ook met de roman van Aeneas het geval, niet alleen wat betreft de
schilderachtige beschrijvingen, maar ook wat de levendige gesprekken
aangaat, pikant gepointeerd, toen reeds echt Frans-spiritueel.</p>
<p>Maar ook deze roman werd in de schaduw gesteld door een andere en latere
navolger—het enorme werk van <span xml:lang="fr">Benoît de St. More</span>—de „Roman van Troje”,
een gedicht uit ± 1160 en dat in vele opzichten onder de invloed van
zijn twee voorgangers staat.</p>
<hr class="tb" />
<p>Van alle verhalen uit de oudheid was er geen één dat de Middeleeuwen <span class="pagenum" title="160"></span><a id="p_160"></a>zo
bezig hield als dat van Troje. Evenals de Romeinen van de gevluchte
Trojanen heetten af te stammen, zo trachtten zowel patriciese
geslachten, enkele steden, als verschillende volken—Franken zowel als
Britten—hun oorsprong tot Troje op te voeren. Reeds in de 7<sup>de</sup> eeuw
kan men in de kroniek van Fredegarius lezen dat de Franken van Francio,
de zoon van koning Priamus afstammen en in de offisiële dokumenten der
Franse koningen komt die bewering voortdurend weer voor den dag. In een
kroniek van de 9<sup>de</sup> eeuw beweren de Britten van hun kant ook van Troje
te komen door een afstammeling van Aeneas, genaamd Brutus, waar ook de
naam Britten dan vandaan zou komen. En er waren ook reeds heel wat
Latijnse kronieken en Latijnse gedichten over de val van Troje
geschreven, vóór een geestelike zich er nu toe aangordde om een berijmde
roman over de beroemdste van alle klassieke verhalen te schrijven.</p>
<p>Zijn bron was niet Homerus, maar twee Latijnse prosawerken, die
respektievelik Dares en Dictys als schrijver noemden en die vrij korte
uittreksels schijnen te zijn van Griekse of Latijnse werken uit de
latere classiciteit.</p>
<p>Het was een heel wat andere vorm waarin de geschiedenis van de
verovering van Troje zich hier deed kennen dan bij Homerus. Alle twee de
schrijvers doen zich voor als betrouwbare historici die zelf als
ooggetuigen de gebeurtenissen hebben bijgewoond, dageliks hun dagboek
daarover hebben bijgeschreven—Dares aan de kant der Trojanen, Dictys
bij de Grieken—en die nu droog, kort en nauwkeurig, alles mededelen
zoals dat een geschiedkundige uit de school van Thucydides en Sallustius
past, zonder de partijdige leugens of de poëtiese fabelen van Homerus,
en dus ook zonder de godenwereld die hij er zo kinderachtig bij haalt.
<span xml:lang="fr">Benoît de St. More</span> in zijn Roman van Troje, gelooft vast en zeker dat
zijn autoriteiten zelf in het Griekse en Trojaanse kamp rond hebben
gedoold, maar dat verhindert niet dat hij zelf de droge mededelingen van
zijn geschiedschrijvers met alle details aanvult die hij maar te pakken
krijgen kan. Hij is uitstekend thuis in de wereld der Franse
heldendichten en er lopen hem gedurig formulen en citaten daaruit in de
pen; gevechten en verwondingen schildert hij ook met grote kennis van
zaken en er ligt over zijn verzen iets van het strijdgenot zelf, de
„<span xml:lang="la">gaudia certaminis</span>” der heldendichten, wanneer er in de horen geblazen
wordt, de wapens in de zon schitteren, de banieren over het strijdgewoel
waaien en de zwaarden tegen de helmen dreunen; het is dan ook zeker<span class="pagenum" title="161"></span><a id="p_161"></a> wel
uit zijn hart gesproken wanneer een der helden van de oorlogszuchtige
geestelike zegt: dat men nooit naar priesterraad luisteren mag, dat zijn
altijd lafaards, die moeten thuis blijven, in de kerk bidden en zich
niet met ridders bemoeien. Maar de romanticus die hij is, weet heel goed
dat het leven in de Griekse oudheid er anders uitzag dan in Frankrijk
ten tijde van Lodewijk de zevende en hij amuseert zich zelf zowel als
zijn lezers met alle fraaiigheden op te dissen die hij maar vinden kan.
Hij vertelt van lijkverbranding en de spelen die daar bij plaats hadden,
„want dezulken lees ik dat men in die dagen arrangeerde wanneer er een
held gestorven was.” Aan de verhalen over de kruistochten en aan het
Oosten ontleent hij—evenals zijn voorgangers—heel wat exotiese kleur,
nog meer bovennatuurlike natuurkunde en stukjes naïeve middeleeuwse
kosmografie. Alles wat oud is en vreemd en merkwaardig, is voor hem één
en hij zwelgt er gewoon in. Wat weet hij al niet te vertellen? Van de
stad Troje, waar alles van marmer is en de straten geplaveid waren en
gedeeltelik overdekt, zodat men er lopen kon zonder vuil te worden. Over
het slot van Priamus dat hij bij zijn beschrijving versiert in de trant
van de tempel van Salomo in het Boek der Koningen, of van het
zonnepaleis bij Ovidius of het keizerlik paleis te Byzantium; in elke
zuil en in elk kapiteel zijn bloemen- en dieren-versieringen
gebeeldhouwd (als in de Romaanse kerken), de ramen zijn van kristal en
in de kamers vindt men gouden standbeelden. Bizonder merkwaardig is „de
Kamer der Schoonheid” die haar licht alleen kreeg van al de edelstenen,
waarvan de vloer en de muren, de zuilen en de zoldering samengesteld
waren—dezelfde waar ook het nieuwe Jerusalem in de openbaring van
Johannes mede was opgebouwd,—en aan de zuilen waren weer beelden
aangebracht die gelijk automaten dansten en speelden, bloemen op de
grond strooiden en welriekende geuren verspreidden. Dan vertelt onze
geestelike verder van al de prachtige en wonderbare kleêrdrachten die de
Trojaanse dames aan hadden—al de nieuwe kleurrijke stoffen van de
Levant met bonte patronen—en over de kleedij der soldaten, hun wapens
en hun prachtige fantastiese schildversieringen, de met edelstenen
bezette gouden helmen, hoeden van Indiese vogelveren, de mantel van
Hektor uit rood laken van Saragossa, met vergulde leeuwen bedekt, met
hermelijn gevoerd en met een rand van zwart sabelbont; de witte zijden
paardendekken met vergulde bellen; strijdwagens van ivoor, de wielen van
ebbenhout met goud beslagen. Zulke wonderwerken zijn dan natuurlik<span class="pagenum" title="162"></span><a id="p_162"></a> door
tovenaars gemaakt of een geschenk van feeën. Wij horen ook van Centauren
die aan het gevecht deelnamen en met pijl en boog schieten,—gelijk men
ze onder de figuren van de dierenriem der Romaanse kerkportalen in steen
uitgehouwen kan zien. Ten slotte vindt Benoît nog gelegenheid om, naar
een fabuleuze wereldbeschrijving van voor de tijd van Karel de Grote,
een heel overzicht te leveren over de merkwaardige landen en rivieren en
volkeren van het Oosten.</p>
<p>Ook de persoon zijner helden weet hij te beschrijven tot in de kleinste
détails. Hier had hij de eigen woorden van Dares om zich aan te houden.
Bij Dares en zeker ook wel bij Dictys waren er een hele reeks
karakteristieken te vinden van alle personen, hun innerlik zo wel als
hun uiterlik,—in de compendia die tot ons gekomen zijn, werken die met
de nauwkeurige opgave van alle kentekenen als een soort offisiële pas.
Het is waarschijnlik een soort uitvinding der rhetoren, net als de
nauwkeurige beschrijvingen die men er plezier in had van kunstwerken te
geven,—dergelijke voorstellingen van de optredende personen door een
korte opgave van uiterlike en innerlike trekken kennen trouwens ook de
IJslandse sagen. Van Grieken zowel als Trojanen worden door onze exacte,
realistiese geschiedschrijvers de eigenaardigheden, maar ook de
ondeugden opgesomd. Helena heeft een moedervlek, Briseis wordt enigsins
ontsierd door haar samengegroeide wenkbrauwen, en er is ook iets niet in
orde met Priamus die enigsins vreemd spreekt. Neoptolemos heeft een te
dikke buik en grote ronde ogen; die had de rechten bestudeerd en kon
verzen maken; de kleine dikke roodharige Aeneas is wel verstandig, maar
denkt altijd 't eerst aan zijn eigen voordeel. Paris die anders zo
schoon is, loopt toch met een enigsins kromme rug. Zelfs van Hektor kan
men bij Dares lezen dat hij scheel is en stottert. En zo moet ook de
<span xml:lang="fr">trouvère</span> wel in alle eerlikheid toegeven dat zijn lievelingsheld „wel
iets schoner had kunnen zijn” en dat hij niet alleen iets of wat
stotterde maar ook aan beide ogen scheel zag,—„wat hem toch volstrekt
niet misstaat” haast hij zich er bij te voegen. En niettegenstaande al
die kleine gebreken houdt hij de baronnen van de 12<sup>de</sup> eeuw toch al
die Grieken en Trojanen voor als de typen van „hoofsheid” en
ridderlikheid. De <span xml:lang="fr">trouvère</span> wil juist in zijn gedicht de grotere
beschaving der Grieken als een ideaal zijn tijdgenoten voorhouden. Hij
doet b.v. uitkomen hoe daar in de oude tijd de gezanten zeker konden
zijn dat ze nooit overlast zouden lijden,—iets wat hun in de Franse<span class="pagenum" title="163"></span><a id="p_163"></a>
„<span xml:lang="fr">chansons de geste</span>” voortdurend overkomt. Hij prijst Achilles in
tegenstelling met de baronnen der heldenpoëzij daarvoor, dat hij nooit
nà tafel onder een beker wijn zou blijven zitten pochen. Wanneer
Achilles en Hektor voor de tweekamp tegenover elkaar komen te staan,
beginnen zij eerst alle twee te snoeven en te dreigen—zoals dat in de
heldenpoëzie gewoonte was—maar Hektor breekt plotseling af en zegt dat
hij zijn mond niet vuil wil maken met dingen waardoor de mens niet beter
wordt. Theseus waarschuwt in het gevecht Hektor dat hij zich in de hitte
van het gevecht te ver van zijn mannen gewaagd heeft, later krijgt
Hektor gelegenheid hem een dergelijke dienst te bewijzen. Maar de
<span xml:lang="fr">trouvère</span> vindt het heel lelik wanneer Hektor eens een gevallen vijand
plundert,—iets wat de krijgers in de heldengedichten kalm doen en men
ook op het wandtapijt van <span xml:lang="fr">Bayeux</span> ziet gebeuren.</p>
<p>De Trojanen—aan wier zijde <span xml:lang="fr">Benoît</span> staat evenals de gehele
Middeleeuwen—overtreffen de Grieken in hoofse vormen. Elke avond,
wanneer zij de strijd verlaten en hun wapenrustingen uitgetrokken
hebben, worden ze tot fijngekultiveerde mensen. Wanneer Hektor thuis
komt, gaat hij eerst zijn mannen in hun nachtverblijf opzoeken, en geeft
order om de gewonden goed te verzorgen en spreekt hun moed in. Dan pas
gaat hij naar zijn kasteel en dan trachten de dames om strijd hem zijn
wapenrusting uit te trekken,—nooit zouden zijn schildknapen dat mogen
doen. Eens komt hij gewond thuis, het valt hun lastig hem zijn bebloede
rok uit te trekken, zijn echtgenote Andromache weent, en hij wordt in
een prachtig bed gelegd in de „<span xml:lang="fr">chambre de beauté</span>”, waar een beroemd
geneesheer de wonden komt behandelen. Vóór hij in slaap valt, komt zijn
oude vader, „de edele, hoofse koning Priamus”, angstig naar hem
informeren, maar Hektor antwoordt geruststellend. Steeds wordt de oude
man grote eerbied bewezen; de kinderen zijn er altijd op uit hem zo min
mogelik verdriet te doen en wanneer de koningin der Amazonen, na de dood
van Hektor, de stad ter hulpe snelt, is zij vol medelijden met de oude
koning, want hij weent groteliks over de zonen die hij verloren heeft.
En als een goede, edele vrouw troost zij hem zo goed als ze kan. Gelijk
het ook in de raadsvergaderingen heel wat meer parlementair en beschaafd
toe gaat dan b.v. in het Rolandslied—Hektor is het met een voorslag
niet eens en argumenteert er tegen, maar zegt ten slotte dat hij zich
natuurlik niet wil verzetten tegen wat de anderen het beste zouden
vinden,—zo is er ook altijd de<span class="pagenum" title="164"></span><a id="p_164"></a> warmste, schoonste verhouding tussen
alle leden der koninklike familie, de schoondochters inkluis. Iedereen
kust daar iedereen,—en overal. Angstig volgen de dames overdag de
strijd van de muren af, 's avonds komen de vorsten de dames in de „kamer
der schoonheid” bezoeken; hier praten ze gezellig met elkaar en de oude
koningin maant alle aanwezigen in bewogen woorden aan om „<span xml:lang="fr">lor cors, lor
terre et lor aveir</span>” eensgezind te verdedigen. Tegenover Helena zijn
allen louter galanterie; reeds dadelik toen zij naar Troje kwam, was
koning Priamus haar tegemoet gereden en had haar paard bij de teugel de
stad ingeleid; nooit krijgt zij het minste verwijt te horen, hoogstens
kan Hektor eens op een manier, die ons niet heel delikaat lijkt, een
grap verkopen over „haar twee echtgenoten”, die zij nu samen kan zien
vechten.</p>
<p>Hoofse beminnelikheid, een milde zachte humaniteit is het voor Benoît
waar men de ware adel aan herkent. Reeds die hiervoor genoemde
„signalementen” hadden dit bizonder doen uitkomen, maar de geesteliken
gaan hierin veel verder. Achilles was „nimmer zwaarmoedig en korzelig,
maar opgewekt, milddadig en royaal”,—Patroklus is een innemend,
beminnelik ridder, die niets gesteld is op boosheid en verdriet; van de
dikke Polidarius heet het daarentegen dat hij zwaarmoedig was en nooit
van vrolikheid hield, wat een berisping verdient. Priamus wordt geprezen
wegens zijn zachte lieve stem en omdat hij zo veel hield van liederen en
geschiedenisjes. Maar vóór allen is Hektor het ideaal van een ridder.
Zijn „cortesie” is zo groot dat Grieken zowel als Trojanen in
vergelijking met hem „gewone boeren” zijn, nooit gebruikte hij lelike
woorden of sprak hij kwaad, altijd toonde hij zelfbeheersing, alleen gaf
hij te graag alles weg, en gaf niets om goud of paarden of edelstenen,
„alleen zijn edel gemoed hield hij voor zich”.</p>
<p>Maar toch,—de natuur gaat boven de leer, en telkens als de <span xml:lang="fr">trouvère</span>
zich eens goed en van nabij in de stof inleeft, vergeet hij dat hij zich
in een hogere, meer ideale sfeer moet bewegen en dan haalt hij, evenals
de dichter van de roman van Aeneas, alles in de nuchtere naïeve
werkelikheid neer waar hij thuis hoorde.</p>
<p>Een van de schoonste scènes van de Ilias is die waar Hektor naar zijn
woning gegaan is om voor de strijd van zijn vrouw afscheid te nemen,
maar haar met zijn kind en de voedster tegen komt, vol onrust en angst.
Zij smeekt hem om thuis te blijven. „Vrouwe, dit alles bekommert mij
ook,” antwoordt hij, maar het is zijn plicht om ten strijde te
trekken... en dan wil hij zijn jongen in de armen nemen, maar die is
bang voor 't „golvende, de<span class="pagenum" title="165"></span><a id="p_165"></a> helmkam dekkende paardhaar” en kruipt weg,
zodat vader en moeder elkaar in een gelukkige glimlach over hun kind
ontmoeten. Nu neemt Hektor zijn helm af en kust zijn jongen en wiegt hem
in zijn armen, bidt voor hem tot de goden en legt hem dan weer aan
moeder's borst, door haar tranen heen glimlacht zij en drukt hem tegen
zich aan. Dan scheiden ze van elkander, en zij gaat de zware weg naar
huis; „zijn vrouw ging talmende huiswaarts, telkens het hoofd weer
wendend en hevige tranen vergietend”. Van deze hoogte—de meest
gevoelvolle innigheid, maar beheerst door natuurlike adel en een zuiver
plichtgevoel—was reeds de voorstelling bij Dares diep gezonken.
Andromache heeft in haar dromen voorspellingen gekregen en heeft Hektor
gebeden thuis te blijven, maar hij verwijt haar die „vrouwelike woorden”
en in haar angst zendt zij iemand naar Priamus met de vraag zijn zoon te
verbieden die dag ten strijde te trekken. Als Hektor dat hoort bromt hij
op zijn vrouw en beveelt haar zijn wapens te halen. Vergeefs tracht
Andromache op zijn gemoed te werken door hem de knaap toe te steken,
haar klachten doen de mensen er bij komen en nu ijlt zij zelf weg naar
Priamus... Bij <span xml:lang="fr">Benoît</span> eindelik is alle hoogheid uit die scènes
verdwenen, die zijn zo brutaal en woest dat de hoofse Hektor niet meer
te herkennen is. „Dat verwachtte ik wel dat er geen greintje gezond
verstand meer in je is,” zegt hij hard tot zijn vrouw, en het scheelde
niet veel, zegt de dichter of hij had zijn vrouw geslagen. De oude
Hekuba komt er nu bij en tracht de held tot betere gedachten te brengen,
maar hij doet niets dan bedreigingen tegen zijn vrouw uiten. Terwijl hij
zijn wapenrusting aantrekt, slaat zij zich wanhopend op haar borst,
trekt zich de haren uit, werpt zich voor haar man op de knieën, terwijl
hij juist zijn kniestukken aangordt, en houdt hem het kind smekend vóór,
„dat kleine kind, dat gij uit uw eigen vlees gewekt hebt” en dat nu
vaderloos zal worden. Maar Hektor is woedend en wil weg. Schreeuwend
ijlt Andromache de stad door naar Priamus; als de oude man haar
aangehoord heeft, zucht hij bang en diep, kijkt voor zich heen, tranen
biggelen op zijn kin en kleêren; met moeite stijgt hij te paard en rijdt
weg. Midden op de straat treft hij zijn zoon, „zwetend van boosheid”,
met een rood gezicht en opgezwollen ogen, alsof hij geweend had. Nu
verbiedt hij hem te gaan strijden, en brommende en scheldende op die
gekke vrouwen moet Hektor naar huis terug; niemand durft hem aankijken
en hij is er niet toe te brengen zijn wapenrusting af te leggen.</p>
<p><span class="pagenum" title="166"></span><a id="p_166"></a></p>
<p>Van het hoge van Homerus en de „<span xml:lang="de">Sitte</span>” is hier niets meer over, maar de
middeleeuwse dichter heeft alles fris en zelfstandig beleefd. Maar
evenals in de roman van Aeneas is het toch vooral in het liefdeleven dat
de innerlike wereld, die tot nu toe alleen de theologen hadden nagegaan,
zich nu voor de fantasie van de dichter opent. Nog meer dan de „<span xml:lang="fr">roman
d'Enée</span>” zou de roman van Troje een voorbeeld voor de lateren worden door
zijn beroemde schilderingen, waarin het vrouwenhart zijn liefdeleven
blootlegt.</p>
<p>Het is Medea, de Colchiese koningsdochter, die op de vreemdeling
verliefd wordt, welke zij in haar vaders burcht ziet. Tegen de nacht
beraamt zij een ontmoeting met Jason. Ongeduldig zit zij in haar kamer
te wachten, kijkt steeds weer of de maan nog niet op is en gaat aan de
zaal staan luisteren of de mannen zich nog niet gereed maken om naar bed
te gaan. „Hebben die nu gezworen dat zij nooit naar bed zullen gaan?—de
nacht is weldra half voorbij”, klaagt zij. Nu begint zij zich een beetje
over zich zelf te schamen, gaat op haar bed zitten, staat weer op, opent
het raam en merkt dat de maan al op is. Nu wordt het in de grote zaal
ook stil, zij ziet dat de kamerdienaars daar de bedden al opmaken, en
tegelijk ziet zij dat Jason zich ook te slapen legt; nu zendt zij haar
oude cameriere om hem te halen. Maar de dienstmaagd zegt haar dat zij nu
in bed moet gaan liggen, „dat is veel meer zoals het hoort”, en doen
alsof zij slaapt. Dat doet ze dan ook en speelt een hele komedie wanneer
hij komt; gemelik en bedeesd vraagt zij wat hij wil, nu was zij na al
dat lawaai in de zaal juist zo heerlik in slaap gevallen. In alle vormen
van de troubadour „geeft” Jason „zich aan haar over” als zijn heerseres
„en smeekt haar zijn eed van hulde te aanvaarden als haar getrouwe
vazal”. En wanneer hij haar bij het beeld ener godheid zijn trouw
bezworen heeft, brengen ze samen de nacht in liefdegenot door. Dat is
een Medea, die van <span xml:lang="fr">Benoît</span>, welke heel ver afstaat van de kuise en trotse
jonge Medea van de Griekse dichter, Apollonius van Rhodus, in wier ziel
de hartstocht langzamerhand de overmacht krijgt en zelfs heel wat anders
is dan die van Ovidius in wie verstand met hartstocht strijdt. Die van
<span xml:lang="fr">Benoît</span> is misschien nog 't meest verwant aan de Saraceense vrouw uit de
gedichten der kruistochten of de dochter van de Wildeman in de oude
verhalen: de heidin die woest op de gevangen held verliefd wordt, hem
verlost en zo nodig helpt om haar eigen vader te doden.</p>
<p>Fijner en meer gecompliceerd is de liefde in een andere episode<span class="pagenum" title="167"></span><a id="p_167"></a>
geschilderd, die de grootste literair-historiese betekenis gehad heeft.
De geschiedenis van Troilus en Briseis geeft in een kort
bestek—waarschijnlik niet door <span xml:lang="fr">Benoît</span> zelf gevonden, maar iets wat hem
in een uitgebreider versie van Dares voorlag dan die welke wij nu
kennen—een staaltje van alles wat Ovidius geleerd had over de
onbestendigheid en de erotiese behaagzucht van de vrouw. Het lag voor de
hand Helena zelf als het type van vrouwelike zwakheid en veranderlikheid
op te vatten en dat had Ovidius in zijn „Heroiden” dan ook gedaan. De
brief waarmede zij op de liefdebetuigingen van Paris antwoordt, die hij
haar in de handen heeft weten te spelen, terwijl hij te Sparta als gast
vertoeft, is een meesterstuk van koketterie en slimheid en
wispelturigheid. Zij begint hem met verwijten te overladen dat hij haar
zo beledigt en de gastvrijheid zo misbruikt en wijst verontwaardigd zijn
aanzoek af. Maar dan voegt zij er bij dat zij eigelik al lang de taal
zijner ogen en zijn zuchten verstaan heeft en dat zij gelezen had wat
hij in de wijn geschreven had die er op tafel gemorst was; zij was heus
bang geweest dat haar man iets gemerkt zou hebben. Zij geeft toe: hij is
schoon... laat er een woordje van los dat hij ook niet de eerste is die
om haar gezucht heeft,... spreekt van haar man... van haar reputatie...
laat onbewust—of waarschijnlik met opzet—merken hoe verliefd zij zelf
is... en zegt ten slotte dat Paris in elk geval veel te haastig in zijn
werk gaan wil en oogsten wil terwijl het gras nog groen is; ofschoon...
de gelegenheid nu juist schoon is terwijl haar man juist afwezig is...
en zegt dat, mocht hij haar nog iets mede te delen hebben, hij verzocht
wordt gebruik te maken van twee van haar maagden die zij hem als trouwe
en ook betrouwbare helpers noemt.</p>
<p>Maar al ligt nu ook de skepsis van de libertijn Ovidius aan de figuur
van Briseis ten grondslag, toch heeft de Oosterse verachting voor de
vrouw en de angst der monniken voor haar er ook toe bijgedragen. Het
monnikenkristendom dat de vrouwen vijandelik tegenover stond, kreeg er
nooit genoeg van de trouweloosheid van de vrouw af te schilderen en om
naar de talrijke spreekwoorden en exempelen daarvan in de bijbel te
verwijzen, van Eva tot Dalila. En door de Latijnse verzamelingen van
vertelsels, zoals de geschiedenis van de Zeven Wijzen, zowel als langs
de mondelinge weg werden de Middeleeuwen met een rijke keur van
histories voorzien over de sluwheid en de valsheid van de vrouw. Die
geschiedenis welke de Middeleeuwen het best kende was het relaas dat men
al bij de Latijnse schrijver Petronius vindt<span class="pagenum" title="168"></span><a id="p_168"></a> onder de titel van „de
Weduwe van Ephesus”, een weduwe die zich ontroostbaar in het
grafmonument van haar man heeft opgesloten, maar zich al een van de
eerste nachten aan een soldaat geeft, die op het kerkhof onder een paar
galgen de wacht houdt, terwijl zij zelfs medehelpt om het lijk van haar
man aan de galg te hangen, in plaats van een dief die heeft weten te
ontkomen, om op die manier de soldaat voor straf te vrijwaren.</p>
<p>Briseis is de dochter van Calchas. Haar vader heeft de Trojanen verlaten
en zich bij de Grieken aangesloten, maar zij is te Troje achtergelaten
en tussen haar en Prins Troilus is er een zekere verstandhouding. Zij is
schoon, vriendelik, zachtaardig, hij is elegant, opgeruimd en zacht, met
ogen die van vreugde en tevredenheid schitteren. Maar wanneer er
gevangenen uitgeleverd zullen worden, verlangen de Grieken dat ook de
dochter van Calchas teruggezonden zal worden en de Trojanen moeten dat
beloven. Briseis is wanhopend, de laatste nacht brengt zij met Troilus
onder omhelzingen en tranen door; met die tranen die uit de ogen
neerstromen vermengen zij hun kussen, zoals zo dikwels in de Griekse
romans. Twee gelieven te scheiden, roept de dichter vol medelijden uit,
is een zonde daar men hard voor moet boeten. De volgende morgen moet zij
nu alles inpakken, zij kleedt zich in haar fraaiste plunje—haar kleed
is uit Indië, het heeft zeven kleuren—gaat van alle koninklike
prinsessen afscheid nemen en trekt weg door verscheidene prinsen
vergezeld. Troilus houdt de leidsels van haar paard vast. Bij het
afscheid beloven Troilus en zij elkaar eeuwig trouw, maar de dichter
voorspelt dat zij hem spoedig vergeten zal; kuisheid en schoonheid gaan
zelden samen,—zegt Salomo. Nu komen verscheidene Griekse ridders haar
tegemoet, o.a. de elegante Diomedes. Hij wordt dadelik op haar verliefd
en terwijl zij samen verder rijden, biedt hij haar aan haar ridder en
vriend te worden, als zij nu eenzaam onder al die vreemden zal zijn; nog
nooit—verzekert hij—heeft hij aldus tot een vrouw gesproken,— zij is
de eerste die indruk op hem heeft gemaakt en hij wil alles doen om haar
in haar smart te troosten. Maar Briseis antwoordt hem dat zij terecht
zéér lichtvaardig zou schijnen, indien zij een man die zij in 't geheel
niet kent, haar liefde schonk; liefde brengt ook veel ongeluk mede,
„tegen éen die lacht zijn er zes die wenen” en de mannen bedriegen een
meisje zo licht. „Maar gij zijt van hoge geboorte en welopgevoed en
indien ik ooit iemand zou liefhebben, zou het niemand anders zijn dan
gij!” Diomedes stelt<span class="pagenum" title="169"></span><a id="p_169"></a> zich, vrij natuurlik, hier mede tevreden, hij ziet
nu wel dat zij „<span xml:lang="fr">n'esteit mie trop salvage</span>”. Hij begeleidt haar nu naar
haar vader's tent en neemt dan afscheid. Nu komen er vele Grieken haar
een bezoek brengen die Briseis zeer beleefd ontvangt. Er zijn nog geen
vier dagen vervlogen of zij voelt al geen lust meer om terug te keren.
Maar kort daarop verovert Diomedes het paard van Troilus en zendt het
haar als een groet van haar vroegere vriend,—een courtoisie die haar
toch wel wat grof lijkt; zij laat hem antwoorden dat Troilus een beter
ridder is dan hij en zijn beurt wel komen zal. Maar, voegt zij er bij,
zij kan niet haten zo als zij moest, hem die haar lief heeft. En 't
duurt ook niet lang voor Troilus op zijn beurt het paard van Diomedes
machtig weet te worden en Diomedes, meer en meer verliefd, laat zijn
hoofd nu hangen,—zo treurig er uit ziende als een sperwer bij 't ruien.
Briseis merkt wel hoe hij lijdt, maar zo is nu eenmaal de aard van de
vrouw, dat, wanneer zij merkt dat gij haar lief hebt, dan werpt zij u
alleen maar aanmatigende blikken toe, en hier, zoals zo dikwels, stoot
de dichter een harte-zucht voor eigen rekening uit. Maar intussen,
Briseis zou eigelik graag Diomedes het paard van Troilus terug gegeven
hebben, als dat maar aanging,—opdat hij zich wederom in de strijd zou
kunnen onderscheiden—zij wil het zelf ook eigelik graag kwijt, daar de
Grieken de spot drijven met dit geschenk dat zij op zulk een
eigenaardige wijze van haar vroegere geliefde gekregen heeft; eindelik
slaagt zij er in hem op een fijne manier onder de vorm van een plagerij,
aan Diomedes zijn geschenk terug te geven. Nu voelt zij zich gelukkig,
dat zij hem helemaal in haar net gevangen heeft en schenkt hem ook nog
haar mouw als banier. „Van nu af—merkt de <span xml:lang="fr">trouvère</span> op—moet 't Troilus
duidelik zijn dat hij niet meer op haar liefde staat kan maken.” Troilus
wordt dan ook razend van woede wanneer hij bij het gevecht Diomedes met
die banier ziet, die hem 't duidelikst bewijs is van de trouweloosheid
van zijn geliefde, en onder ruwe scheldwoorden aan haar adres, houwt hij
op haar nieuwe ridder los. Lelik gewond wordt Diomedes naar huis terug
gebracht, maar nu houdt Briseis zich ook niet langer in: zonder zich aan
bedreigingen van haar vader of aan de praatjes te storen, ijlt zij naar
de tent van de zieke. Onderweg heeft zij een hevige innerlike strijd te
doorstaan, zij noemt zich zelf trouweloos, „om mijnentwil zullen de
vrouwen heel wat over hun valsheid moeten horen, en het is wel waar dat
mijn aard wel wat àl te veranderlik is.” Maar—antwoordt zij zich
zelf—nu <span class="pagenum" title="170"></span><a id="p_170"></a>kan ik nooit meer terug, nu heb ik mijn nieuwe vriend mijn
gehele hart gegeven en nu moet ik trachten hem trouw te blijven. Had men
mij te Troje laten blijven, dan was dit alles niet gebeurd. Maar hier
ben ik zonder vriend, niemand kan mij raad geven, en ik kan toch ook
niet altijd hier blijven lopen treuren! God geve Troilus alles goeds,
maar nu wij elkaar niet meer lief kunnen hebben, geef ik mij liever aan
Diomedes... kon ik maar vergeten wat er gebeurd is, dat drukt toch wel
zwaar op mijn geweten.</p>
<p>Heel erg zwaar neemt de <span xml:lang="fr">trouvère</span> de trouweloosheid van Briseis blijkbaar
niet op. De vrouwen zijn voor hem toch maar het zwakke frivole geslacht,
waar men niet te veel van verwachten mag: in 't algemeen kan men zeggen
dat uit de manier waarop hij „de zoete zonde” beschouwt, die hele
lichtzinnige weekhartigheid blijkt die de ganse ridderromantiek
kenmerkt, en nergens ziet men duideliker dan hier, hoezeer <span xml:lang="fr">Benoît</span> al het
geestelike afgelegd heeft en zich in de armen van „<span xml:lang="de">Frau Welt</span>” heeft
geworpen.</p>
<p>Bovendien, Briseis is feitelik maar een dochter van een priester, die
toch niet anders was dan de bijzit van Prins Troilus. Daarentegen heeft
de dichter in Polyxena, een van de dochters van Priamus, de echte
tegenhanger geschilderd van de trotse prinses uit de Roman van Thebe,
Antigone, en in het gevoel van Achilles voor haar heeft hij een liefde
getekend meer ridderlik van aard dan die van Diomedes, zowel als van
Aeneas. Onder een wapenstilstand is Achilles over gekomen om een
plechtigheid bij te wonen die bij de Trojanen plaats heeft ter ere van
Hektor die gedood is; daarbij krijgt hij Polyxena te zien en staat de
gehele tijd als aan de plek genageld van verrukking. Als zij weg is,
rijdt hij diep in gedachten naar huis. In een lange monoloog klaagt hij
dan over zijn hopeloze liefde: er is niemand die de Trojanen zo zeer
haten als hem die Hektor de dood had gegeven. Nu zendt hij een paar
vertrouwde mannen naar koningin Hekuba en belooft alle mogelike
boetedoening voor de dood van Hektor, als hij Polyxena maar de zijne mag
worden. De jonge maagd was daar zelf bij tegenwoordig, maar als
welopgevoed meisje, hoort zij dat aan zonder een woord mede te spreken.
Priamus heeft wel bezwaren, van geboorte en rang vindt hij n.l. Achilles
heel wat minder dan een Trojaanse koningsdochter, maar hij geeft toch
zijn toestemming, indien Achilles bij de Grieken het beleg op kan doen
heffen en zij aftrekken. In die tussentijd geeft Achilles thuis lucht
aan zijn gevoelens in klachten over de macht van Amor en op de wijze der
troubadours noemt hij zijn aangebedene<span class="pagenum" title="171"></span><a id="p_171"></a> „verheerlikte geest”, „glans der
schoonheid” en dergelijke. Nu tracht hij de Grieken te bewegen naar huis
te trekken en wanneer hem dat niet gelukt, blijft hij mokkend in zijn
tent thuis. Maar ten slotte, wanneer de Grieken al te erg in 't nauw
gebracht worden, kan hij toch niet meer achterblijven en werpt
zich—hevige verwijten van „Amor” die zich openbaart, en zijn
zelfverwijt wegens zijn verraad jegens de schone—toch weer in de
strijd. Van haar kant voelt Polyxena zich in stilte ook zeer ongelukkig;
van dat huwelik had zij nu al zo lang horen spreken, dat zij nu juist
haar zinnen daarop was gaan zetten. Maar nu beraamt Hekuba verraad. Zij
laat Achilles weten dat hij Polyxena toch kan krijgen en vraagt hem 's
nachts bij een tempel buiten de stad te komen. En even als Amor Leander,
de geliefde van Hero van zijn verstand beroofde, zo nu ook Achilles.
Romanties wordt de eenzame tocht in de maneschijn van hem en zijn
volgelingen beschreven, naar de verlaten, eenzame plaats waar de
koningin een hinderlaag heeft aangebracht en waar de held nu zijn dood
vindt. Onder groot weeklagen wordt zijn lijk begraven en de Grieken
richten een gedenkteken voor hem op, waarop zij Polyxena afbeelden, over
hem wenende. Aandoenlik is het ook te lezen hoe later, na de inneming
van Troje, de Grieken wreedaardig de maagd op het graf van Achilles
offeren. „Laat de dood mij maar nemen,” zegt de trotse koningsdochter,
„ik verweer er mij niet tegen, hier schenk ik die een jonkvrouw zo
schoon als ooit een koningszoon verwierf.”</p>
<p>Polyxena en Antigone, Dido en Medea, Ismene en Lavinia, en ten slotte
Briseis, het is een hele vrouwengalerij—hooggeboren trots, woest
hartstochtelik, zacht onschuldig, koket wisselvallig—welke die romans
hun tijdgenoten voor zetten.</p>
<h2><a id="XIII"></a>XIII.</h2>
<p class="subh2">GRIEKS-OOSTERSE VERTELKUNST.</p>
<p>Zoals wij gezien hebben waren de klassieken al halverwege voor de
<span xml:lang="fr">trouvère</span> der Middeleeuwen geromantiseerd door de Grieks-Oosterse
vertelkunst, waardoor alleen hij in de regel de klassieken te zien
kreeg,—bijv. door de Egyptiese historie van Alexander of door de romans
over Troje uit de periode van het verval der oudheid. De overdreven
beschrijvingen, de avontuurlike fantasie, de dialektiese zielsanalyse en
het galant-sentimentele<span class="pagenum" title="172"></span><a id="p_172"></a> erotiese element,—dat waren alles duidelike
sporen van dat verval der klassieken en hun Asiatisering. Daaruit was in
de Oost-Romeinse wereld een vertelkunst ontstaan, van wier stam de
Griekse en Byzantijnse roman en de romantiese Oosterse verhalen, b.v. de
1001 nacht, slechts verschillende vertakkingen zijn, door een en het
zelfde sap gevoed. En reeds lang hadden de klerken, gelijk wij gezien
hebben, zich Latijnse vertalingen van Griekse romans als „Apollonius van
Tyrus” weten te verschaffen, zoals die van de vriendschapsproef of van
de goede raad op reis. Nu, ten tijde van de kruistochten, wordt de
romanhonger der leken door de Grieks-Oosterse vertellingsliteratuur
gestild zowel door Latijnse vertalingen er van, als door mondelinge
verhalen. En door haar kunstvorm en haar geest zowel als door haar
onderwerpen, zou die al heel spoedig nog vruchtbaarder voor de
ridderromans blijken te zijn dan de klassieken dit geweest waren. Veel
uit onze moderne roman, de opbouw en de liefde-intriges stammen direkt
uit de Aetiopiese verhalen van Heliodorus of de novellenkunst van
Bagdad.</p>
<p>Een laat, zeer ingewikkeld literatuur-genre was de Griekse roman, zoals
die jaren na Kristus bloeide—„Verhalen uit Babylon”,—„Verhalen uit
Ephese”,—„Aetiopiese Verhalen”,—„Leukippe en Chlitophoon”,—„Chaereas
en Kallirhoe”,—de pastorale roman „Daphnis en Chloë”, en hoe die ook
alle heten. Aan de ene kant een nakomeling van een overrijpe en
verouderende kultuur—zonder kracht en frisheid, zonder natuurlikheid en
oorspronkelikheid, vroeg rijp vroeg wijs, gekunsteld, verzwakt, maar
niet zonder fijnheid in denken en gevoel, en geboren met beschaving en
kunst. Maar tegelijkertijd een kind, die roman, van die zekere tijd van
barbaarse en chaotiese vernieuwing en kultuurmenging, waarin het
kristendom zijn laatste wereldvernieuwende vorm zou krijgen, en zo,
doordrongen van kinderlike lust naar avonturen en een ruwe barbaarsheid,
maar ook met de dageraad van een nieuwe levensopvatting in zich en een
geheel nieuw stel gevoelstonen.</p>
<p>Die romans beschrijven altijd het partikuliere leven; het vaderland,
politiek en alle maatschappelike kwesties liggen buiten hun horizont.
Met geschiedenis en godsdienst staan ze in geen verband, hebben geen de
minste pretensie een beschrijving van werkelike gebeurtenissen te geven,
en de goden behandelen ze ook vrij wel niet anders dan als een poëtiese
fictie. Wat zulk een roman wil, is de fantasie met een ingewikkelde en
spannende handeling en<span class="pagenum" title="173"></span><a id="p_173"></a> merkwaardige avonturen gaande te houden,
medelijden op te wekken voor een hartroerende geschiedenis, soms ook
daardoor een wijze levensfilosofie aan de man te brengen en de moraal te
helpen opbouwen.</p>
<p>Dikwels begint de roman met een scène tussen twee jongelui die op elkaar
verliefd worden. Zij treffen elkaar bijv. bij een feest in de tempel,
waar men voor een optocht of dans of voor spelen bijeen gekomen is.
Beiden zijn zeer jong, maagdelik, naïef onschuldig,—geen van beiden
hebben van de liefde iets willen weten; zij is een der maagden van die
tempel, hij jager. Er zit hier een weinig verering der overkultuur in
van het naïef-ongekunstelde, en een geraffineerd plezier om de onschuld
in de mysteries der liefde in te wijden, maar er is ook een zeker
verlangen in die tijd naar een verjongingskuur der reinheid. Beiden, hij
en zij, schitteren boven alle andere jongelingen en maagden uit, hun
namen zijn „Bloem” en „Gratie”, „Anthia”, <ins class="corr" id="corr26" title="Niet in Bron.">„</ins>Chariklea”, hij is van
voorname familie, zijn klederdracht en zijn wapenrusting worden
geschilderd bijna als die van een Middeleeuws ridder, als zulk een
ridder blinkt hij uit bij het rijden en de spelen, en ontvangt de
lauwerkrans uit de hand van de schoonste maagd. Zij heeft een krans om
haar gouden haar en draagt een met goud gestikt purperen gewaad. Amor
straft ze nu wegens hun miskenning van zijn macht en steekt bij de
eerste blik hun beider harten in lichte laaie. Mysties-platonies heet
het bij deze gelegenheid hoe de hele natuur van liefde doordrongen was:
de aantrekkingskracht van de magneet is een soort liefde, de rivieren
worden er ook door liefde toe gebracht zich in elkaar uit te storten, en
wanneer de mannelike palm alleen staat, ver weg van een vrouwelike,
droogt die door liefde-verlangen uit! Door het oog vloeit het beeld der
schoonheid in de ziel, zodat ziel met ziel verenigd wordt, zelfs als de
lichamen gescheiden zijn. De jongelieden voelen die verliefdheid eerst
als een soort ziekte; geheel in gepeins verzonken zitten zij bij het
feestmaal aan, blozen, verbleken, gaan zelfs ziek naar bed. Heel naïef
hebben zij er gewoonlik geen idee van wat hun scheelt, totdat een meer
ervaren oudere vriend ze inlicht. Of wel dolen ze in de vrije natuur
rond, klagen tot de maan, snijden de naam van de geliefde in de
boomschors en trachten de toekomst uit de bloemen te lezen. Zij leven
van elkaars blikken of handdrukken; hij drinkt van de zelfde kant van de
beker waar zij haar lippen gezet heeft, of kust de fluit waarop zij
geblazen heeft. Er loopt ook veel<span class="pagenum" title="174"></span><a id="p_174"></a> eroties geflikflooi onder door. Hij
mag een krekel aanpakken die op haar borst gevallen is, en als hij haar
eens op een dag een toverformule hoort murmelen over de arm van haar
dienstmaagd die door een bij gestoken is, dan beweert hij in zijn lippen
gestoken te zijn, opdat zij dan met haar lippen dicht bij de zijne komen
zal.</p>
<p>Het jonge meisje is wel eerst wat bleu, maar heeft toch niet al te veel
aanmoediging nodig, zij is het ook dikwels die er wat op weet te vinden,
hetzij dat zij haar cameriere er toe weet te krijgen haar te helpen of
dat zij degeen die haar bewaakt een slaapmiddel toedient. Met
Grieks-zinnelike verfijndheid wordt het genot geschilderd dat de kus
geeft,—lang daarna kan de jongeling de kus nog op zijn lippen voelen.
Maar dat genot is meer dan eens met filosofiese sentimentaliteit
gepaard. De kus is het eerste zoete dat de geliefde te genieten krijgt,
want het wordt door het schoonste deel van het lichaam
voortgebracht,—de mond is immers het orgaan van de stem, en de stem is
de afschaduwing van de ziel; door de aanraking der lippen vliet het
genot in de ziel, zo goed als de ziel tot het zoete genot van de kus op
wordt getrokken. „Nooit heb ik zulk een zielegenot gesmaakt, en toen pas
wist ik dat er geen genot was dat met de liefdekus vergeleken kan
worden.” En de jongelieden generen zich ook niet alle andere
liefdevruchten te plukken.</p>
<p>Of wel vluchten zij met elkaar en trouwen. Of wel voelen de ouders dat
„het beter is, teneinde de onterende naam van de zinnelike begeerte te
ontgaan, daarboven de wettelike banden van een eerbare vereniging te
verkiezen en de ziekte der hartstocht in een huwelik om te zetten.” Maar
dan komen, na de idylle, de avonturen, de verwikkelingen en de
beproevingen. Nu trekken zij op weg,—hetzij ze op de vlucht gaan, of
dat een van beiden zijn ouders wil gaan bezoeken, of dat hij of zij bij
vreemden opgevoed is, of zelfs, als dat alles niet kan, is er een
orakelspreuk volgens welke zij na de bruiloft een reis moeten
ondernemen. En op die reis raken ze dan van elkaar af, hetzij door
schipbreuk of door een overval van zeerovers. Ook kan het motief zijn
dat de jonge vrouw door boze tongen belasterd is en de man haar als
ontrouw weg zendt; dan dwaalt zij de wereld om, maar hij komt daarna
haar onschuld te weten en gaat ook ronddolen om haar te zoeken. En
altijd dwalen ze alle beiden, elk op zijn eigen houtje, in de wereld
rond, krijgen beiden de wisselvalligheden van het lot te verduren en
zoeken elkaar overal. En op dit weefsel wordt nu verder doorgeborduurd.</p>
<p><span class="pagenum" title="175"></span><a id="p_175"></a></p>
<p>Reisverhalen en berichten over vreemde landen en zeeën waren altijd bij
het Griekse volk van zeevaarders en handelaren geliefd en in trek
geweest. Bij Homerus zowel als bij Herodotus en de Latijnse bewerkingen
van Virgilius, vindt men een bezinksel van al de verhalen van matrozen
en handelsreizigers, waar het de Grieken nooit verveelde naar te
luisteren. Maar nu is de Hellenistiese tijd van de wereld zo veel groter
en zo veel bonter geworden dan ooit tevoren, en ook het verlangen om de
wereld te leren kennen, zoveel sterker en zoveel gemakkeliker te
voldoen. En uit Indië kwam er weer aanvoer van nieuwe zeemansverhalen
over tochten naar Ceylon en andere merkwaardige landen,—dezelfde
verhalen waaruit de Arabieren later de geschiedenis van Sindbad samen
zouden stellen; uit Aegypte en Perzië, uit Scythië en het „uiterste
Thule” kwam al meer en meer kennis en stof. Natuurkundigen en geografen
kompileerden grote verzamelingen van „Paradoxa”, allerlei merkwaardige
gebeurtenissen, verhalen van dieren, planten, stenen, natuurfenomenen
uit alle landen der wereld en de filosofen droomden temidden van hun
Griekse overkultuur van een paradijs onder de gelukkige natuurvolkeren,
en voor hun ogen stond het land der Hyperboraeën in 't Noorden, Atlantis
in het Westen, of Indië ver in het Oosten als het ideaal van wijsheid en
geluk. En van dit alles vindt men ook veel in de Griekse romans terug.
Op hun reizen zien de geliefden vreemde klederdrachten en gewoonten,
merkwaardige dieren en mensen; de lezer krijgt een beschrijving van de
overstroming van de Nijl en van Aegyptiese toverformules, van
kunstwerken te Delfi, Perziese hoven, Skytiese tempelfeesten, en veel
van de magie en de toverij, waar de tijden zo vol van waren, vindt men
in de romans weer. In de scholen der Sofisten en de rhetoren had zich
een bloeiende beschrijvingskunst ontwikkeld die zich aan allerlei
zeldzame en moeilike onderwerpen oefende, en het zijn de „opstellen” der
leerlingen van die rhetorenscholen, die wij als delen van die romans
aantreffen.</p>
<p>In die scholen was ook die fantasie en smaak geboren, welke de romanheld
zich in allerlei extraordinaire avonturen en zielstoestanden doet
storten. Bijvoorbeeld een rhetories beschreven zeestorm, een schipbreuk
of een merkwaardige redding, dramatiese overvallen van piraten met
daarop volgende gevangenschap en slavernij; plotselinge ontmoetingen,
een even plotseling van elkaar afraken, verkledingen en vergissingen en
herkenningsscènes. Zoals reeds in de nieuwere Attiese blijspelen wordt
de knoop<span class="pagenum" title="176"></span><a id="p_176"></a> door allerlei romantiese motieven gelegd: kinderen die
uitbesteed zijn geweest of geroofd waren geworden en ten slotte aan een
moedervlek herkend worden of aan de doek waarin ze gewikkeld waren;
mensen die erg op elkaar lijken en verwisseld worden, slavinnen die vrij
geborenen blijken te zijn; mensen die als dood beweend worden en dan op
eens nog tot de levenden blijken te behoren. En als een weifelen tussen
dergelijke motieven wordt de handeling opgebouwd; het ene brengt die
vooruit, het andere houdt die tegen. De twee geliefden lopen elkaar als
gekken elk in een ander werelddeel te zoeken en schrijven elkaars naam
op alle Hermeszuilen aan de weg voor het geval dat de ander daar ook
voorbij mocht komen; of zij zijn vlak bij elkaar zonder er iets van te
vermoeden, b.v. in hetzelfde huis door éen enkele muur gescheiden,
spreken met elkaar zonder dat ze weten wie ze voor zich hebben, of wel
de jongeling vindt een vrouwenlijk en meent dat het zijn geliefde is,
hij begraaft het en is diep wanhopend, ofschoon zij het helemaal niet
is; allerlei boze mensen trachten ze in het ongeluk te storten. Maar
tegenover dit alles hebben de geliefden hun trouw te stellen, hun geduld
en hun volharden. Maar zij <i>maken</i> hun eigen lot niet als helden die de
kracht om te handelen bezitten, zij <i>ondergaan</i> hun lot. Beiden zuchten
en wenen, klagen en verlangen in huilerige sentimentaliteit. De held
zowel als de heldin vinden hun troost daarin dat ze overal waar zij
komen gevoelvolle harten in hun lijden inwijden en in hun gevangenschap
ontmoeten ze lotgenoten met wie zij hun tranen mengen, terwijl elk met
zijn geschiedenis voor de dag komt en de anderen met de verhalen van
zijn eigen ongeluk tracht te overbluffen. Met verfijnd materialisme
krijgt men te horen „welk een smachtende schoonheid tranen aan een maagd
schenken: het wit en het zwart in het oog vloeit te samen, terwijl het
oog als een bron zwelt; het wit glinstert als een narcis, het zwarte
gloeit als een viooltje, en de tranen die in het oog samengedrongen
worden schijnen te glimlachen.” Is de maagd schoon en wordt zij door hem
die haar ziet wenen, bemind, dan „kunnen zijn ogen niet laten de hare te
volgen, want de schoonheid die in de ogen der geliefde troont, vloeit
daaruit in die van de toeschouwer over en trekt de tranenvloed tot zich;
de schoonheid glijdt in de ziel van de toeschouwer over, maar de tranen
behoudt hij in zijn oog, die wil hij niet afwissen, zijn geliefde moet
die kunnen zien.” Zelfs in de bruidsnacht liggen de twee gelieven samen
te wenen in een soort melankolieke sentimentaliteit. <span class="pagenum" title="177"></span><a id="p_177"></a>Hij drinkt haar
tranen, die hem zoet zijn en hem genezen, en zij legt zijn haar op haar
eigen ogen opdat ook zijn haar de „liefdedrank” moge drinken; dan kust
zij zijn ogen: „Gij hebt mij veel kwaad gedaan toen gij eerst mijn hart
gewond hebt, maar gij hebt mij ook veel goed gedaan, toen gij mijn beeld
de weg naar zijn hart weest. Daarom kus ik u; maar nu moet gij hem ook
nooit een schonere vrouw laten zien die hem van mij af zou doen keren.”</p>
<p>Tot de moeilikheden der twee gelieven hoort ook dat zij overal belaagd
worden wegens hun schoonheid en hun beminnelikheid; zij, door tyrannen
of rovers of door een lompe herder in wiens hut zij toevlucht gezocht
heeft; hij, door vorstinnen in wier handen hij gevangen is geraakt. Maar
hun trouw en hun kuisheid zijn in de regel tegen alle verzoeking
bestand. Er is iets kristeliks in het gewicht dat in die romans op de
kuisheid gelegd wordt. Tegenover al de pogingen der vorstinnen om hem te
verleiden, staat hij als een Josef, en zij bewaart haar deugd als een
ware heilige, in het bordeel zowel als tegenover alle dreigementen van
een tyran: „Laat de martelwerktuigen maar brengen, laat het rad maar
komen, hier zijn mijn handen; neem de zweep maar in de hand, hier is
mijn rug. Een nieuwe kamp zal voor uwe ogen beginnen: niettegenstaande
alle folteringen zal een vrouw alléén in haar strijd zegevieren.”</p>
<p>En altijd overwint ten slotte de deugd en de liefde van het jonge paar.
De onschuld en de tranen der schone roeren de tyran en de woeste rover,
„die geen echte barbaar van zeden en manieren was, maar die de stempel
van een zekere beschaving droeg”; hij is „de edele rover” die slechts
tot zulk een leven gedreven is door het onrecht dat zijn familie hem
aangedaan heeft, en „ook de handen van barbaren voelen weerzin, naar het
schijnt, om zich aan schoonheid te vergrijpen en door de aanblik van de
gratie wordt zelfs het boze oog weer vriendelik.” De gevangen schone
wordt galant door de zegevierende vorst behandeld, dikwels zucht hij van
liefde voor haar, maar geeft grootmoedig alle rechten op haar op wanneer
haar harte-vriend weer opduikt; een andere even grootmoedige koning die
haar geliefde gevangen heeft genomen, hoort diens klachten, doet zich
zijn treurige liefdesavonturen vertellen en laat hem vrij, ja, wat meer
zegt, geeft hem reisgeld mede om zijn beminde te kunnen gaan zoeken.</p>
<p>De geliefden zijn bovendien niet afkerig van zich door allerlei streken
uit hun moeilikheden te helpen. Wat de romans verheerliken <span class="pagenum" title="178"></span><a id="p_178"></a>is niet de
moed van de krijgsman, maar list. Een van de bronnen waar de Griekse
roman veel aan ontleend heeft is die literatuur van novellen over list
en bedrog die van de oudste tijden zo populair bij de handeldrijvende
Grieken geweest was. De schelmstukken van Odysseus werden het eerst
opgeschreven; in de bewerking door Herodotus van de Aegyptiese
dievenverhalen heeft men een specimen van de bijdrage die het Oosten
hiervoor leverde en in de zogenaamde „Milesiese” vertellingen over
liefde en list van Aristides van Milete, stamt veel uit Griekenland en
het Oosten. Vooral toont het jonge meisje in die Griekse romans zich
zeer vindingrijk en zonder scrupules; in 't algemeen laat zij het hoofd
minder hangen dan de zeer weinig mannelike held. Of wel smeert zij haar
gezicht vol met roet, en gaat in lompen gekleed en met een bedelrok op
stap om haar geliefde te zoeken; of wel drinkt zij een slaapdrank,
waardoor ze een tijd lang voor dood ligt, zodat zij niet meer met de
gehate bruidegom hoeft te trouwen; soms legt zij een dubbelzinnige eed
af; zo nodig koketteert zij hevig met de tyran en belooft zelfs hem na
een zeker tijdsverloop te zullen nemen, om dan in die tussentijd de kans
schoon te zien en te verdwijnen.</p>
<p>Maar alles eindigt ook goed, dat hoort nu eenmaal bij het genre van die
romans evenals bij de komedie. Het zelfde spel van de grillen van het
noodlot, de zelfde „Tyche”, die alle berekening trotseert en alle
plannen in duigen doet vallen, die nu eens de geliefden door een
onzinnige orakelspreuk naar Oost en West uit elkaar drijft, ze dàn weer
verblindt, zodat ze hun geluk niet vlak voor zich zien liggen, maar zich
met opzet in 't ongeluk storten,—diezelfde geluksgodin zal toch altijd
tenslotte ouders en kinderen elkaar terug doen vinden, de vrije geboorte
van de slavin voor den dag, en de onschuld van de ten onrechte verdachte
echtgenote aan het licht doen komen, en de twee geliefden ten slotte,
bevend van aandoening in elkaars armen laten vallen. En de zelfde
overdaad van tranen die zij in hun ellende hebben geplengd, is nu hun
liefdesgeluk gewijd. Alles wat zij doorstaan hebben was slechts een
loutering, die ze hun geluk meer waard zal maken,—of een raffinement
dat de liefde èn bij hen zelf èn bij de lezers wat moet aanwakkeren!</p>
<p>En dit alles is toebereid met een kunst van onderhouden die voor lange
tijden de techniek van onze romans bepaald heeft. Gewoonlik komt de
lezer eerst in een merkwaardige, vreemde situatie, waardoor zijn
nieuwsgierigheid en belangstelling opgewekt worden,<span class="pagenum" title="179"></span><a id="p_179"></a> zonder dat hij
eigelik weet hoe en waarom. Twee reizigers treffen elkaar bijv. in een
herberg en de een vertelt de ander een geschiedenis die hem onlangs
overkomen is. De ander, wie men toch zou denken dat dit alles niets
aanging, luistert in stijgende spanning, vraagt, raakt in de war en
verwijdert zich om zijn aandoening te verbergen. Wanneer hij terugkomt
om het slot van 't verhaal te horen of b.v. te vragen waar de personen
in kwestie heen getrokken zijn, deelt de waard hem tot zijn diepe
vertwijfeling mede dat de ander juist per schip vertrokken is. Langzaam,
en stukje voor stukje begint de lezer iets van de vóórgeschiedenis te
snappen, later krijgt hij nog een paar draden te pakken; de handeling
kan hij tot een zeker ogenblik volgen, dan, juist als de situatie zeer
spannend is, laat de schrijver die los en plagerig volgt hij nu weer een
ander persoon op diens weg; voortdurend worden er nieuwe episoden
ingewerkt; net als in die Chinese doosjes wordt in elke historie altijd
weer een andere gevoegd, iedere nieuwe persoon die optreedt vertelt ook
weer zijn geschiedenis, die de lezer zich dikwels ietwat geïrriteerd af
doet vragen wat dit daar nu weer mee te maken heeft, maar die toch
tenslotte van afdoende betekenis voor de hoofdhandeling kan blijken te
zijn... en zo is de lezer in één voortdurende spanning en wordt hij
voortgezweept, in de war gebracht, geërgerd, verder gebracht...
teruggehouden... maar de roman laat hij niet los voordat hij aan 't
einde gekomen is!</p>
<hr class="tb" />
<p>Een vervolg op die Griekse roman vormen, naar het schijnt, in de
Byzantijnse tijd, andere romans die wij niet kennen, maar waaraan via
het Latijn, Franse en Duitse romans hun oorsprong danken. Maar deze
romanliteratuur is, zoals wij reeds zagen, slechts één enkele tak van de
rijke, mondelinge en schriftelike vertelkunst die zich in de
Grieks-Oosterse wereld ontwikkelde. En door de collecties van Latijnse
verhalen die wij al meer dan eens genoemd hebben, zowel als nog meer
langs mondelinge en schriftelike wegen die wij nu niet meer kunnen
nagaan, kwamen er talrijke Oosters-Griekse verhalen tot de Middeleeuwen
van het genre dat wij nu uit de grote schatkamers van Oosterse
vertellingen kennen, waarvan de „Duizend-en-één-Nacht” een van de
grootste en laatste is, maar die ook in 't Persies tot hele
gedetaljeerde liefderomans uit werden gewerkt.</p>
<p>Die vertellingen zijn al even onkrijgshaftig als de Griekse romans, en
ofschoon anders in elkaar gezet, zijn het dezelfde<span class="pagenum" title="180"></span><a id="p_180"></a> onderwerpen die
daarin met voorliefde behandeld worden. Het zijn verhalen van
sentimentele liefde, zielegrootheid, onschuldig lijden, list en vernuft,
vreemde spelingen van het noodlot en de merkwaardigste gevallen van
toverij.</p>
<p>Dat element van toverij ontbrak niet in de latere klassieke periode—de
toverdrank van Medea en Circe en de toverroman van Apuleius en zijn
„gouden Ezel” staan verre van alleen—maar vooral door de Oosterse
vertellingen maakten de Middeleeuwen kennis met alle soorten van
tovermotieven waar ze rijkelik gebruik van konden maken. Daar had men
allerlei geesten en toverdieren; bronnen waar men niet uit mocht drinken
of er stak een hevige storm op, of een enorme geest kwam de stoutmoedige
tot een tweestrijd uitdagen; mensen die door toverij tot stenen en
dieren gemaakt worden; toverslotten, waarin niemand wegens spoken en
heksen durfde overnachten; feeën die hun menselike geliefden naar hun
rijk ontvoerden. En er waren spiegels en bronnen waarmede men de
kuisheid van een vrouw op de proef kon stellen en toverkussens die men
in 't bed legde en die dan de man als van steen maakten in de armen van
de vrouw.</p>
<p>Voor de Middeleeuwen waren alle „Wijzen van het Oosten” Tovenaars en
Magiërs evenzo zeer als de Philosofen van de klassieken: Hippocrates en
Virgilius, zo wel als koning Salomo en al de wijzen der Oosterse
novellen. Die maakten vernuftige mekanismen, ze konden zien wat er op
andere plaatsen geschiedde, konden de gedachten van anderen lezen en te
weten komen wat anderen in 't schild voerden, misdaden opsporen, en zeer
talrijk waren de bewijzen van scherpzinnigheid waar de Midrasch en de
Talmud der Joden of de Arabiese sprookjesverzamelingen van verhaalden.</p>
<p>Maar slimmer dan zelfs de wijste man was toch dikwels de vrouw, waar het
er op aan kwam om de mannen te bedriegen. Een wijze als Hippocrates werd
door zijn vrouw vergiftigd; Virgilius de Tovenaar zou een listige vrouw
in 't geheim ontmoeten en toen hij zich in een mand naar haar vertrek
zou laten hijsen, liet zij hem midden in de lucht hangen tot spot voor
iedereen. Van de vrouw van Salomo vertellen Joodse sagen en Byzantijnse
romans, hoe de sluwe vrouw en de verstandige bultenaar Morolf, Salomo's
broeder en helper elkaar steeds weer in list trachten te overtreffen.
Van de gemalin van Caesar zowel als van die van Constantijn wordt
verteld hoe zij hem met haar twaalf camerieres bedroog die verklede
mannen waren, totdat een der wijzen haar schaamteloosheid <span class="pagenum" title="181"></span><a id="p_181"></a>aan 't licht
bracht. Een vrouw neemt een slaapdrank in en geeft zich zo voor dood
uit, ze wordt begraven en door haar geliefde weggevoerd. Een ander laat
een geheime gang graven tussen het huis van haar man en dat van diens
vriend, die tegelijk haar geliefde is. De vriend presenteert haar nu in
zijn eigen huis als zijn eigen vrouw; de bedrogene kan zijn eigen ogen
niet geloven, maar de vriend verklaart dat er alleen maar een
merkwaardige gelijkenis in 't spel is; als hij naar huis wil gaan zal
hij zijn eigen vrouw thuis vinden,—wat dan ook uit komt. Een derde
heeft het ongeluk dat een geleerde ekster de echtgenoot vertelt, wat zij
in zijn afwezigheid heeft uitgevoerd, maar de vrouw weet op alles raad
en slaagt er gemakkelik in door een zeker experiment hem te overtuigen
dat die eksters maar leugenbeesten zijn, zodat hij ze nu ook niet kan
vertrouwen.</p>
<p>Meestal kan men die Oosterse verhalen van vrouwenlist waar ze in de
Europeese novellen, b.v. de Franse <span xml:lang="fr">fabliaux</span> overgegaan zijn, daaraan
herkennen dat ze zo paradoxaal lijken, zo kunstig, en in de aangewende
middeltjes zo tegen alle gezond verstand in schijnen te druisen,
vergeleken met de nuchterder, natuurliker Europese geschiedenissen. Het
zelfde gemis aan respekt, beter: het zelfde genot in het
paradoxaal-onwaarschijnlike kenmerkt ook die talrijke Oosterse
geschiedenissen over het merkwaardige spel van het toeval of, als men
wil, over de wonderbare wegen en de almacht van het Noodlot. Van de
Duizend-en-één-Nacht kent een ieder genoeg dergelijke verhalen over de
vreemdste combinaties van het toeval. Alle toevalligheden hebben b.v. zo
zeer samengezworen naar 't schijnt om een volkomen reine vrouw in de
schijn van schuld te brengen, dat ook alleen maar een even merkwaardig
toeval haar onschuld aan den dag kan brengen. Of—en dit is een historie
die in veel versies in de Middeleeuwen bekend was—men heeft de keizer
voorspeld dat een arm kind dat juist geboren wordt, zijn schoonzoon en
erfgenaam zal worden en wat de keizer ook keer op keer probeert om de
voorspelling te doen falen, alles werkt daarentegen juist samen om die
wel te doen uitkomen.</p>
<p>Maar de Oosterse fantasie zoekt ook buiten de grenzen van het
natuurlike, op het gebied van het zieleleven haar weg naar overspanning
en paradoks. Vrienden die elkaar in zelfopoffering, vijanden die elkaar
in grootmoedigheid trachten te overtreffen, liefde die alle beproevingen
doorstaat, de zwartste ondank, de blankste edelmoedigheid. Een jongeling
woont bij een getrouwde<span class="pagenum" title="182"></span><a id="p_182"></a> vriend, diens vrouw begint te sukkelen en
vertelt eindelik aan haar man dat zij van liefde voor de jonge
huisgenoot vergaat. De man neemt nu zijn jonge vriend in 't vertrouwen,
en die... weet zich een melaatse ziekte op de hals te halen om zodoende
bij de vrouw zijns vriends de liefde te doen overgaan die de schone
verhouding tussen hen drieën in de war had gebracht. Romanties is die
liefde vooral en sentimenteel—veel meer zelfs dan in de Griekse romans.
Als in deze laatste zijn de geliefden in de regel zeer jong. Hij wordt
op iemand verliefd die hij nooit gezien heeft, op haar portret, op haar
beeld dat hij in zijn dromen gezien heeft, of hoogstens heeft hij een
glimp van haar achter het tralievenster gehad. Hij legt zich op zijn bed
en wordt zieker en zieker en bij zijn onmannelik gedrag moet nu een
vriend of de ene of andere koppelaarster voor hem handelen. Het feit dat
in 't Oosten de vrouw altijd bewaakt wordt en van allen afgesloten
leeft, geeft een hoogst romanties tintje aan de verhouding tussen de
geslachten en brengt noodzakelik gevaarlike avonturen, zowel als het
gebruik van tussenpersonen met zich meê, en wanneer b.v. de held als een
slavin verkleed de harem binnen is gesmokkeld, of in een mand met
bloemen naar boven is gehesen, dan wordt die gelegenheid ook terstond
aangegrepen, daar was die zeldzaam genoeg voor en duur genoeg gekocht,
om terstond op alle liefdegenot aanspraak te maken.—Maar meestal doolt
hij lang in de grootste ellende rond; de ongelukkige jonge man wordt
waanzinnig van verdriet; hij of zij worden als in de Griekse romans als
slaven verkocht of door rovers weggevoerd en pas na jarenlange
tegenspoeden, en na er veel tranen en zuchten bij te hebben gelaten,
komen zij tot hun welverdiende geluk.</p>
<hr class="tb" />
<p>Hier en daar vindt men nu motieven uit die Griekse en Oosterse
vertellingsliteratuur in de gehele Ridderromantiek,—in wat vooraf gaat
hebben wij ze al gevonden en wij zullen er in wat volgt geregeld weer
aantreffen. Maar als direkte afstammelingen daarvan doet zich heel
duidelik een reeks romans en vertellingen kennen,—door de
kinderachtig-zoetsappige liefde die daarin optreedt, of door een
spesiale soort van avonturen en spel van het noodlot, of wel door de
buitengewoon extravagante geschiedenissen van toverij en vrouwenlist.</p>
<p>Een van de hoofdmotieven in de Griekse romans was, zoals wij zagen, dat
twee gelieven, of man en vrouw door een toeval, op reis van elkaar
gescheiden raken, of door rovers overvallen worden,<span class="pagenum" title="183"></span><a id="p_183"></a> en terwijl zij
elkaar trouw de gehele wereld over blijven zoeken, hebben zij al de
wisselvalligheden der fortuin en al de wereldse ellende te verduren. In
de Franse romans (van de 12<sup>de</sup> of begin 13<sup>de</sup> eeuw) zo als Floris en
<span xml:lang="fr">Blanchefleur, Aucassin</span> en <span xml:lang="fr">Nicolette, Escoufle, Guillaume</span> van Palermo,
worden histories van dat genre als in de ridderliteratuur behandeld.</p>
<p>De ridderromans beginnen met de opvoeding van de held of heldin van
kindsbeen af aan een vorstelik hof te schilderen. Of wel is het de zoon
van een edelman, <span xml:lang="fr">Guillaume</span>, die aan het hof van de keizer van Italië
opgroeit met 's keizers dochter <span xml:lang="fr">Alis</span>, of de dochter van een
kristen-ridder, <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span>, is gevangen bij het hof van een
Spaans-Moors koning en groeit daar op met prins Floris. Zoet wordt de
schoonheid en de liefelikheid der kinderen geschilderd,—evenals in de
sentimentele legenden van het Kindeke Jezus uit die tijd, of op de
groepen van de „Madonna met het kind” waar de Franse kunst de
kerkportalen mee begon te versieren. De jongen, drie jaar oud, lijkt met
zijn blonde haar een engel, allen zijn dol op hem en hij zit voortdurend
op de rug van de schildknapen en ridders. Wanneer zijn moeder hem naar
't hof zal zenden, neemt zij hem de laatste nacht nog bij zich in bed en
als de jongen weg rijdt, legt zij een zacht kussen op zijn zadel. Aan
het hof komt de jonge keizersdochter hem met haar speelkameraadjes te
gemoet, hij groet zoals hij dat van zijn moeder geleerd heeft en de
eerste ontmoeting der kinderen is vol gratieuse verlegenheid. Aldoor
zijn <span xml:lang="fr">Guillaume</span> en <span xml:lang="fr">Alis</span> of Floris en <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span> samen; hij is vol
attenties en beleefd, heeft nooit lelike woorden of vloeken in zijn
mond, en zij zingt en naait en heeft er plezier in steeds maar gordels
en beurzen weg te geven die zij geborduurd heeft. Samen spelen zij in
een tuin, terwijl „de vogeltjes van de liefde zingen”. Als de een lezen
moet leren, moet de ander meê doen en dan leren ze dat uit de „heidense
liefdeboeken” en schrijven met zilveren en gouden stiften over
vogelengezang en bloemen en liefde op ivoren tafelen (ook in de
„Duizend-en-één-Nacht” schrijven een jongen en een meisje elkaar verzen
vol liefdebetuigingen, zodra de onderwijzer hun de rug toekeert). Zij
noemt hem „vriend” of „broeder”, maar men kon aan de kleur op haar
gezicht en de ogen zien welke naam haar 't zoetst klonk; wanneer zij
„vriend” zegt, zucht zij en worden haar ogen eens zo klein van schattige
schuchterheid.</p>
<p>En zo groeien zij op. Hij doet dienst als page, munt uit bij de
ridderspelen, in 't schaken en bij 't bakspel, in hoofsheid en<span class="pagenum" title="184"></span><a id="p_184"></a>
mildheid. Zij wordt maagd,—de kleine vaste ronde borstappeltjes zijn
als „Waalse noten”, haar tengere middeltje kan men met de twee handen
omspannen; haar lichaam is zo blank dat wanneer zij met blote benen op
de weide door de morgendauw loopt, de madeliefjes, met haar vergeleken,
grijs schijnen. Hun gevoelens worden ook inniger. Wanneer hij eens een
ogenblikje van haar af is, worden haar ogen helemaal „rond” en kijkt
haar hart door 't raam van het oog om hem na te staren; en als zij eens
op een dag in de tuin wandelend, de jonge man ziet liggen slapen, kan
zij niet nalaten hem te kussen, maar nu heeft hij juist van haar liggen
dromen en droomt op het zelfde ogenblik dat zij hem een roos geeft en nu
wordt hij wakker en begroet haar beleefd. En het duurt niet lang of zij
kussen en liefkozen elkaar en menige nacht brengt <span xml:lang="fr">Alis</span> slapeloos door
als zij bedenkt hoe dikwels haar vriend haar borstjes en haar lijf onder
haar kleren heeft gestreeld en haar „schone lenden” heeft geliefkoosd.</p>
<p>Het verschil in stand heeft weinig voor de gelieven te zeggen, en in elk
geval brengt de liefde ze daar licht over heen, of zij nu 's keizers
dochter is of hij vorstenzoon en zij van mindere stand. Maar de lelike
ouders kunnen die <span xml:lang="fr">mésaillance</span> niet toelaten. Daarom vluchten b.v.
<span xml:lang="fr">Guillaume</span> en <span xml:lang="fr">Alis</span> (in „<span xml:lang="fr">Escoufle</span>”) eens op een nacht, aan haar
beddelakens laat zij zich uit het raam van haar kamer neerglijden en op
muilezels rijden zij de weg op. En de muilezels bleven aldoor vlak tegen
elkaar aanlopen; de twee gelieven hadden pret en liefkoosden elkaar, dan
eens nam hij haar hand, dan aaide hij haar over de wangen; „wat heb ik
die maan toch lief,” zegt hij, „die beschijnt uw schone aangezicht.”—En
de dichter barst uit: „Wel hebben die twee, vader en moeder, goud en
goed op 't spel gezet om de roepstem huns harten gehoor te geven!”
Vergeefs worden de vluchtelingen nagezeten, vrolik en wel rijden ze de
wereld rond, in de herbergen krijgen ze volop eten en drinken op reis
mee, buiten in de heerlike vrije natuur spreiden zij hun tafellaken...
Maar, ééns op een dag, wanneer zij zich bij een bron waarbij ze gegeten
hebben, te slapen heeft gelegd, en hij bezig is haar aangezicht tegen de
zon te beschutten, dan schiet plotseling een wouw uit de lucht op zijn
beurs af waarin een ring is die zijn geliefde hem juist geschonken
heeft,—een trek die ook in de „Duizend-en-één-Nacht” te vinden
is—<span xml:lang="fr">Guillaume</span> springt dadelik te paard hem achterna, <span xml:lang="fr">Alis</span> wordt wakker
en is nu eenzaam door haar trouweloze schaker achtergelaten,—wanhopend
gaat zij nu ook op weg,—natuurlik<span class="pagenum" title="185"></span><a id="p_185"></a> juist de verkeerde kant op. En zo
krijgen wij weer de gewone situatie: twee gelieven die op goed geluk
elkaar in de wijde wereld gaan zoeken.</p>
<p>Wanneer de koning der Moren in „Floris en <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span>” merkt dat het
tussen zijn zoon en het jonge kristen-meisje wat al te warm wordt, zendt
hij de prins weg in een verre stad naar school, het meisje wordt aan
vreemde kooplieden verkocht en de koning en koningin laten een prachtig
grafmonument oprichten, dat Floris wanneer hij thuis komt, als het graf
van die arme overleden <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span> wordt getoond. Dit motief komt ook
in de „Duizend-en-één-Nacht” voor. Zijn ouders die denken dat het gevaar
nu geweken is, laten het graf versieren met schone herinneringen aan de
jeugdige liefde van die twee kinderen: twee beelden die hem en haar
voorstellen en die door de wind bewogen, elkaar goudbloemen geven,
terwijl zij de woorden spreken: „Kus mij, mijne schone!” Maar Floris
laat zich niet troosten,—„de liefde heeft een kruid in zijn hart
geplant, dat steeds in bloei stond en dat zo zoet rook, dat hij daar
alles door vergat”, hij beklaagt zich overal en gelijk de held in de
Griekse romans, besluit hij zich van kant te maken en wel met een
zilveren schrijfstift, die zijn geliefde hem geschonken heeft; dan zal
hij zo naar het „<span xml:lang="fr">camp flori</span>” komen en met zijn vriendin bloemen
plukken,—dat zijn waarschijnlijk de affodil-bedden in de klassieke
onderwereld. Nu moeten zijn ouders de waarheid wel bekennen en zij laten
't hem aan niets ontbreken als hij nu de wereld in trekt om zijn
<span xml:lang="fr">Blanchefleur</span> te zoeken. Als een koopman verkleed, gaat hij op
weg,—gelijk de prins in „Duizend-en-één-Nacht” die zijn geschaakte
geliefde achterna trekt. (Latere versies vinden blijkbaar die verkleding
als koopman niet deftig genoeg en laten de prins op reis gaan als een
vorstenzoon met een gevolg van ridders).</p>
<p><span xml:lang="fr">Blanchefleur</span> is verkocht geworden aan de „admiraal” van Babylon die haar
in zijn „vrouwentoren” opsluit,—blijkbaar een soort Oosterse
harem—waar er 140 kamers zijn met jonge meisjes die bediend en bewaakt
worden door eunuchen. Elk op de beurt moest naar de „lever” van de
admiraal en als het bewijs van hun kuisheid geleverd is, worden ze voor
één jaar de favorite,—hierop worden ze onthoofd, want de despoot wil
niet dat iemand anders een vrouw zal bezitten die eens de zijne geweest
is. Dit is alles volkomen Oosters. Na lang vergeefs zoeken zit Floris in
een herberg en terwijl allen om hem heen vrolik<span class="pagenum" title="186"></span><a id="p_186"></a> praten en eten, denkt
hij alleen maar aan zijn „Wittebloem” en zucht en weet niet wat hij eet.
De waardin merkt dit en stoot haar man in de zij,—„bij God, dat is geen
koopman, dat is een jonge edelman.” Dan begint zij een vriendelik
gesprek met hem en vertelt hem in de loop daarvan dat er voor enige tijd
hier een meisje was komen logeren die erg op hem leek en die
<span xml:lang="fr">Blanchefleur</span> heette en aldoor zat te zuchten over een zekere Floris. De
jonge „koopman” raakt helemaal in de war hierdoor, gooit de wijnkan op
de tafel om, maar geeft de waardin een gouden beker tot beloning voor
haar mededeling en trakteert het gehele gezelschap op wijn. Dan haast
hij zich weg in de richting waar de waardin van vertelde, komt weer bij
een vriendelike waard en waardin,—zijn eigenaardige jeugdige schoonheid
wekt aller medelijden en welwillendheid,—en ten slotte komt hij
werkelik te Babylon, waar zij in de „vrouwentoren” van de admiraal zit.
Hij maakt kennis met de portier van de toren, speelt schaak met hem, en
geeft hem ook een gouden beker ten geschenke, waarop de man hem in een
bloemenmand naar boven hijst. Vrolik en wel springt hij de mand uit,
maar ongelukkig is hij bij vergissing niet in de kamer van <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span>
terecht gekomen maar in die van een harer vriendinnetjes. Van schrik
schreeuwt zij eerst luid, maar weet toch de andere meisjes die ijlings
aan komen zetten weg te krijgen,—'t was maar een kapelletje dat uit de
bloemen op was gevlogen. En dan roept ze <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span>,—zij heeft n.l.
dadelik begrepen dat het haar vriend is die gekomen is. Sprakeloos
vallen ze in elkaars armen en de volgende dagen brengen die twee
gelieven in één liefderoes in <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span>'s vertrek door. Maar zo komt
het dat zij meer dan eens haar plicht vergeet om op de „lever” van de
admiraal te verschijnen; zij worden samen in bed ontdekt,—allerliefst
is het dat de admiraal eerst meent dat het een meisje is, dat daar bij
<span xml:lang="fr">Blanchefleur</span> ligt, maar als zij de borst van de bedgenoot zien, weten ze
dat het een jongen is. Nu moeten ze beiden verbrand worden,—Floris
heeft een toverring bij zich, die hij <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span> aan de vinger wil
steken, zodat zij altans gered kan worden; maar geen van beiden wil
alléén gered worden en dus werpen ze de ring weg en worden naar de
brandstapel geleid. Maar—de admiraal krijgt de hele historie te horen,
hoe zij elkaar in leven en dood trouw zijn gebleven en dan wordt hij,
gelijk zo dikwels met de tyran in de Griekse romans het geval is, zo
zeer door medelijden bevangen dat hij ze beiden vrij laat en—Floris
zelfs tot ridder slaat! Nu trekken<span class="pagenum" title="187"></span><a id="p_187"></a> Floris en <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span> vol geluk
naar Spanje, waar Floris de troon bestijgt en ter ere van zijn
kristelike vrouw zelf haar geloof aanneemt.</p>
<p>Het gehele gedicht is in een zachte, schone sprookjestoon geschreven; de
bloemennamen van de held en heldin schijnen direkt van dergelijke
personennamen in Griekse romans vertaald, misschien is het helemaal
oorspronkelik niets anders dan een bloemensprookje geweest. Het schijnt
in twee verschillende versies naar West-Europa gekomen te zijn, en daar
zijn dan twee groepen van die roman uit ontstaan, waarvan de éne in veel
ruwer lijnen opgetrokken is, niet alleen wat de boosheid van Floris'
vader betreft, maar ook de ongelukken van <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span>: in 't algemeen
schijnt deze groep voor de smaak van een groter, meer populair publiek
bestemd.</p>
<p>Een heel bizondere bewerking heeft de sage ondergaan in de kleine
„<span xml:lang="fr">chante-fable</span>” van „<span xml:lang="fr">Aucassin</span> en <span xml:lang="fr">Nicolette</span>”. In dit liefelike gedicht
zijn de verzen met uitzondering van de meest lyriese passages in proza
overgebracht, iets wat verder in 't Oud-Frans niet voor schijnt te
komen,—hoewel dat natuurlik bij de voordracht der berijmde romans door
de <span xml:lang="fr">trouvères</span> feitelik meer dan eens plaats gegrepen zal hebben,—en door
zoo van de banden van 't vers vrijgemaakt te zijn, is de vertelling tot
een kompleet sprookje geworden, alle waarschijnlikheid over boord
gooiende en op de alleraardigste manier een romantiese droom mengelend
met de nuchtere werkelikheid des levens, een dwepen zo erg, dat de boog
wel eens al te zeer gespannen blijkt en barst—met de meest naïeve
natuurlikheid, de zoetste zwaarmoedigheid met schelmse en ondeugende
vrolikheid. Hier is het 't meisje die tot de Moorse stam behoort, maar
zij is gekerstend geworden en opgevoed te Beaucaire, waar de zoon van de
graaf haar lief krijgt. De graaf laat het meisje in een toren opsluiten
om haar later geheel te doen verdwijnen, en zijn zoon die zich van zijn
passie niet wil laten genezen, werpt hij in de gevangenis; maar
Nicolette weet door middel van haar beddelakens uit haar toren te
ontvluchten, sluipt naar de gevangenis van <span xml:lang="fr">Aucassin</span> toe, waar zij door
een spleet in de muur haar vriend te spreken krijgt, totdat de
torenwachter die hen vol sympathie heeft gadegeslagen, haar waarschuwt
dat de nachtwachter uit de stad op zijn ronde nadert. <span xml:lang="fr">Nicolette</span> moet
over de muur en de gracht naar 't bos vluchten en zendt een groet aan
<span xml:lang="fr">Aucassin</span>, die als hij ook uit de gevangenis ontsnapt is, daar ook heen
snelt, en nu leven ze een<span class="pagenum" title="188"></span><a id="p_188"></a> romantiese natuuridylle in 't bos. Maar dan
gaan ze op reis,—in de beschrijving van de vreemde landen met de
merkwaardige zeden, waar ze door trokken, klinkt als een echo en bijna
als een parodie van de exotiese reisverhalen der Griekse romans—zij
raken in slavernij, worden onder een storm van elkaar gescheiden, en
<span xml:lang="fr">Aucassin</span> komt in zijn eigen rijk terug; maar zijn leven is een en al
zwaarmoedigheid, totdat eens op een dag zijn <span xml:lang="fr">Nicolette</span>, verkleed als een
arme speelman (gelijk de helden in een Griekse roman) naar <span xml:lang="fr">Beaucaire</span>
komt en zich weer bekend maakt...</p>
<p>Dit kinderlike en populaire volkssprookje zal eigelik wel niet voor de
hogere kringen van de ridderromantiek bestemd zijn geweest; maar de
fijne tederheid, de heidense sensualiteit, de schone mensenliefde, welke
die gehele klasse van de Grieks-getinte romans kenmerken, die wij hier
onderzoeken, laat zich nergens liefeliker kennen dan in „<span xml:lang="fr">Aucassin</span> en
<span xml:lang="fr">Nicolette</span>”—waarbij dan nog een bijna ziekelike innigheid komt, een
overspannen dweperij, die echt Middeleeuws-romanties is.</p>
<p>Heel wat beter aan Europese toestanden aangepast is het verdere verloop
der handeling in „<span xml:lang="fr">l'Escoufle</span>”, daar wij afscheid van namen toen de wouw
in 't bos <span xml:lang="fr">Guillaume</span> en <span xml:lang="fr">Alis</span> had gescheiden. Bij haar rondzwerven komt de
dochter van de keizer te Montpellier, waar zij met een arme vriendin een
tijd woont en de kost verdient met haar prachtig handwerk. Zij borduurt
b.v. zijden beurzen die de edellieden uit de omtrek aan hun dames ten
geschenke geven; zij geneert zich ook niet het haar van de Heren te gaan
wassen, al heel gauw is zij overal bekend wegens haar vriendelikheid en
haar schoonheid, zo zeer dat het huis van de twee dames een hele salon
wordt, waar de gehele adel uit de buurt de artistieke schone het hof
komen maken, zodat de adelike dames erg jaloers worden. Eindelik komt
zij als een soort dame van gezelschap of een hoger genre van dienstmaagd
in huis bij een grafelike familie. Hier krijgen wij de beschrijving van
een gezellige, naïeve scène,—de heer des huizes is 's avonds van de
jacht thuis gekomen en maakt het zich gezellig bij de haard, waar men
appelen braadt,—om beter te kunnen „<span xml:lang="fr">gratter</span>” heeft hij alleen maar zijn
broek aangehouden en zijn hoofd rust in <span xml:lang="fr">Alis'</span> schoot;—de familie zit om
hem heen en ze praten over koetjes en kalfjes. Een vertelt van die
vreemde rare man die daar nu in de stad in 't hotel woont en die vandaag
op de jacht meegeholpen heeft; er was ergens een wouw gevangen en zodra
de jonge man die gezien had, had hij diens hart uit zijn borst<span class="pagenum" title="189"></span><a id="p_189"></a> gerukt
en dat opgegeten. De graaf wordt nieuwsgierig en laat de man bij zich
roepen, die dan vertelt waarom hij de wouwen zo haat... En terwijl hij
daar zijn historie staat te vertellen, herkent <span xml:lang="fr">Alis</span> hem op eens... de
rest kan men gissen!—Het is de levendigste beschrijving van het
dagelikse ridderlike leven der 12<sup>de</sup> eeuw, die men zich wensen kan, en
toch: niet alleen daarin dat <span xml:lang="fr">Alis</span> zeer sterk aan de odalisken doet
denken, maar ook in de episode van de man die zijn zonderlinge manier
van optreden moet komen verklaren, kan men moeilik iets anders dan een
Oosterse bron van de scène zien.</p>
<hr class="tb" />
<p>Is het motief van de scheiding der twee gelieven en van hun hereniging
een der grondformules van de liefderoman gebleven, het andere motief dat
van de Grieks-Oosterse vertellingskunst in de ridderromantiek over is
gegaan, heeft zich niet minder vruchtbaar getoond voor de
wereldliteratuur. Dat is 't motief van de echtgenote die onschuldig van
ontrouw verdacht en weggejaagd wordt; haar onschuld komt echter voor den
dag en het gelukt haar man de verschoppelinge te vinden en haar weer in
ere te herstellen. Het is een roman-formule waar het werkelike leven
dikwels genoeg de stof voor geleverd heeft en die werkelik bizonder
geschikt is om tot het gevoel en de fantasie te spreken: de reine
onschuld die door duivelse boosheid zwart gemaakt wordt; de goedige
echtgenoot, een man van eer, maar die door schijnbaar sterke bewijzen
verblind, er toe komt groot onrecht te doen—de waarheid eerst onder de
voeten getreden, maar die ten slotte triomfeert. Van verschillende
trekken die nu in de „Duizend-en-één-Nacht” te vinden zijn tot de
geschiedenis van Suzanna in het boek van Daniël, van de historie van
Lucretia bij Livius tot de Griekse roman van Chaereas en Kallirhoe,
boden het Oosten en de klassieken genoeg uitgangspunten. In de
middeleeuwse kronieken en heldendichten kan men dergelijke
geschiedenissen lezen over allerlei koninginnen, Angelsaksiese, Franse
en Duitse; in de legenden waren die op heiligen overgebracht. Maar die
vorm van het motief, waarin de middeleeuwse ridderromans het
behandelen—de Franse „roman van de violette moedervlek”, „de Graaf van
Poitiers”, de „roman van Rozenvlek”, de Duitse „roman van de twee
kooplieden”—heeft de eigenaardigheid dat een weddenschap of in elk
geval een dispuut tussen de man en diens vrienden over de trouw zijner
echtgenoot het uitgangspunt vormen; het „bewijs” dat de lasteraar haar
gunst genoten zou hebben<span class="pagenum" title="190"></span><a id="p_190"></a> is dat hij weet aan te geven waar zij een
moedervlek op 't lichaam draagt, of haar slaapkamer kan beschrijven of
een ring van haar kan vertonen. De weddenschap of het dispuut als
uitgangspunt hebben wij ook in de geschiedenis van Lucretia en iets
dergelijks vinden wij in vele Oosterse histories; schijnbare bewijzen
van ontrouw die de echtgenoot in de war brengen, hebben wij ook reeds in
Griekse romans en Oosterse vertellingen. En die ganse half wrede, half
moraliserende sentimentaliteit die in het motief ligt, draagt een
Oosterse stempel.</p>
<p>De „Graaf van <span xml:lang="fr">Poitiers</span>” is de oudste, nog vrij ruwe versie, de „Roman
van de violette moedervlek”, de fijne ridderliker bewerking. De koning
van Frankrijk houdt een feest voor zijn hof en zijn baronnen. Terwijl
zij zitten te praten en te zingen, beroemt de graaf van <span xml:lang="fr">Nevers</span>,—of van
<span xml:lang="fr">Poitiers</span>—zich op de trouw en de deugd van zijn geliefde <span xml:lang="fr">Oriaut</span> (in de
oudste roman is het zijn vrouw) en zingt haar lof. Een edelman, een
intrigant, graaf Lysiart van Forest, spot met zijn vertrouwen en beweert
dat hij binnen korten tijd het bewijs zal brengen dat hij de liefde der
schone genoten heeft. Zij wedden om hun graafschappen en graaf Lysiart
rijdt naar het slot van <span xml:lang="fr">Oriaut</span> met de groeten van haar geliefde en de
boodschap dat zij verzocht wordt hem goed te ontvangen. Oriaut staat
juist als hij komt in het raam van haar torenkamer naar het gezang der
vogeltjes te luisteren en liederen van <span xml:lang="fr">Poitou</span> te zingen terwijl zij
aldoor aan haar hartevriend denkt. Zij ontvangt hem zeer vriendelik en
geeft hem een kamer op het slot, maar wanneer hij woorden van liefde
loslaat, wijst zij hem eens voor altijd af. (In de oudere roman toont
hij zijn liefde door onder de maaltijd elk stuk te grijpen waar zij al
van gegeten heeft, haar op de voeten te trappen en haar om 't lijf en
aan de borsten te pakken). Maar <span xml:lang="fr">Oriaut</span> heeft een sluwe oude kamenier; de
graaf weet haar om te kopen dat zij hem door een gat laat kijken terwijl
de schone een bad neemt. En nu ziet hij dat zij een violette moedervlek
op haar ene borst heeft. (In de oudere versie weet de cameriere hem haar
ring te verschaffen, wat van haar haar en een stuk van haar kleed). Met
dit „bewijs” voorzien, ijlt de verrader nu naar 't hof, waar hij nu vol
jubel de ridder met al zijn vertrouwen beschaamt en zijn leen van hem
wint.</p>
<p>Zonder enig verder onderzoek jaagt de ridder zijn geliefde nu natuurlik
weg. En nu krijgen wij weer de gewone situatie voor die romans. Terwijl
zij n.l. in de wereld ronddoolt, gezocht voor haar schoonheid en belaagd
voor haar deugd die zij bewaart,<span class="pagenum" title="191"></span><a id="p_191"></a> merkt hij al heel spoedig hoe hij
bedrogen is. Nu is het zijn beurt om met Othello zijn „<span xml:lang="en">Fool! fool! fool!
fool!</span>” te roepen en hij trekt ook de wereld in om zijn verongelijkte
geliefde te zoeken. Zijn zwerftochten worden in lieve kleine episoden
beschreven. Hij ligt b.v. ziek in het huis van een burger, van verdriet
uitgeteerd en de schone dochter van de gastheer zit bij zijn bed te
naaien, terwijl zij de ballade van <span xml:lang="fr">Oriaut</span> en <span xml:lang="fr">Renaut</span> zingt. Als hij de
naam van zijn beminde hoort, wordt hij dadelik opgefrist wakker, nu wil
hij opstaan om te gaan zoeken en hij begint in bed al een minnezang te
zingen. Nu vraagt het jonge meisje hem of hij zich beter voelt en hij
polst haar of zij wel weet van wie zij zong,—zodat zij begint te
begrijpen dat wat hem scheelt „<span xml:lang="fr">mal d'amour</span>” is. Dan vertelt hij haar
zijn hele geschiedenis en wil dadelik op weg. Maar de familie wil hem
niet loslaten vóór hij goed en wel beter en wat aangesterkt is; de
vriendelike mensen willen geen betaling van hem aannemen. Als hij ergens
anders komt, wordt de dochter van een hertog verliefd op hem, haar
dienstmaagd geeft hem een toverdrank te drinken, zodat hij zijn <span xml:lang="fr">Oriaut</span>
vergeet... Reeds is het huwelik bepaald, maar eens op een dag, wanneer
hij in 't bos op jacht is en hij een van de liederen van <span xml:lang="fr">Bernard de
Ventadour</span> neuriet, vangt zijn sperwer een leeuwerik die—<span xml:lang="fr">Oriaut</span>'s ring
om zijn hals heeft! Nu wordt zijn herinnering weer levend, zijn liefde
neemt de kamp op tegen de toverdrank en zegeviert. Weer trekt hij de
wereld in en <ins class="corr" id="corr27" title="Bron: vind">vindt</ins> haar juist als zij op de brandstapel
staat—een gewone trek in een Griekse roman—; zij moet sterven voor een
misdaad, waar boze mensen haar van beschuldigd hebben.</p>
<p>Zoals men ziet, vervolgt het noodlot de onschuldige vrouw overal in de
wereld en van dergelijke door alle ongeluk getroffene, door de mannen
belaagde en door boze medeschepselen van allerlei misdaden beschuldigde
vrouwen, weten vele ridderlike romans en vertellingen op Oosterse manier
te vertellen. De heldin wordt b.v. door haar eigen vader belaagd en
houwt haar ene hand af om zo haar schoonheid in diskrediet te brengen;
zij moet de vlammendood sterven, maar vlucht in een boot zonder roer de
zee op; trouwt, maar wordt door haar schoonmoeder vervolgd, of wordt als
kindermeisje beschuldigd het haar toevertrouwde kind omgebracht te
hebben;—maar altijd brengt de genade van de voorzienigheid haar door
alle beproevingen heen. Het is een hele literatuur over de vervolgde en
onderdrukte vrouwen die haar oorsprong heeft in laat-Griekse
sentimentaliteit en Oosterse martellust, <span class="pagenum" title="192"></span><a id="p_192"></a>maar in de middeleeuwse romans
neemt die een belangrijke plaats in bij de strijd van het kristendom om
de harten te verweken en de zeden te verzachten, en bij het werk van de
poëzie, om de ruwe baronnen als ridders de vrouw te doen eren.</p>
<hr class="tb" />
<p>In schelle tegenstelling met de geest in deze romans staan al de
Oosterse verhalen over de sluwheid der vrouw die terzelfder tijd de
Westerse literatuur binnen drongen. Die kwamen geheel en al overeen met
al de anekdoten over vrouwen die uit zichzelf in Galliese aarde ontstaan
en gegroeid waren; alleen waren de inheemse „<span xml:lang="fr">fabliaux</span>” nog al
humoristies en schuin, en meer ironies-skepties, terwijl er in de
Oosterse een sombere, lage passie op te merken viel. Populaire
speelmans-liederen in 't Frans en Duits bewerkten ook <span xml:lang="la">con amore</span> de
Oosters-Byzantijnse geschiedenissen van de ontrouwe echtgenote van
koning Salomo en de sluwe bultenaar Morolf. Nu namen ook de ridderromans
Oosterse verhalen van dat genre ter behandeling op. Maar zij wagen zich
aan het kunststuk om die verhalen met een nieuwe geest te bezielen;
openlik nemen zij het voor de vrouw en de liefde op en geven hun ten
slotte de zege.</p>
<p>Een van de oudste ridderromans heet Eracle en is in 1160 door <span xml:lang="fr">Gautier</span>
van <span xml:lang="fr">Arras</span> op grond van geestelike Oosterse legenden en
Oosters-Byzantijnse vertellingen geschreven. De roman begint in
religieus-stichtelike trant, door van een vroom Romeins echtpaar te
vertellen—de man is senator. Zij leven kinderloos, totdat een engel
zich voor hen openbaart die hun zekere intieme mededelingen doet,
waaruit ze leren hoe zij hun nachtelik samenzijn de gewenste vrucht
kunnen doen dragen. Schuchter volgen ze die voorschriften en er wordt
hun dan ook een jongen geboren. Op de dag dat 't kind gedoopt zal worden
kwam er een engel aanvliegen die een brief van God op de wieg legt; die
mag niet geopend worden vóór de jongen die zelf kan lezen. Maar dat
duurt niet erg lang, zo voorlik is het kind,—en in die brief schenkt
God hem drie bovenmenselike gaven: hij zou verstand hebben van
edelstenen, paarden en vrouwen,—de drie dingen waar een Oosterling
altijd het meeste op gesteld was iets van te weten. Nu sterft de senator
en de weduwe ziet zich genoodzaakt door geldgebrek haar kind te
verkopen,—„zoals dat in die dagen zo veel gebeurde”; zij stelt zich
bovendien voor—zo luidt de verontschuldiging van de schrijver—het geld
uitsluitend voor zielemissen voor haar man te gebruiken. Roerend als in
de<span class="pagenum" title="193"></span><a id="p_193"></a> legenden wordt beschreven hoe zij de strik om de hals van de jongen
legt en zachtmoedig als een lammetje laat hij zich naar de slavenmarkt
brengen. Hij landt weldra aan het hof van de keizer aan, waar hij
spoedig gelegenheid krijgt om zijn kunst te tonen, die de keizer op de
proef stelt—eerst met stenen, dan met paarden. Telkens laadt de jongen
eerst de spot van alle aanwezigen op zich door zijn keuze; hij laat de
grootste en aanzienlikste edelstenen liggen en pas later blijkt het dat
daar „de worm” in zat; hij gaat de beste paarden voorbij en kiest een
onaanzienlike klepper, maar overwint toch alle anderen met hem bij de
wedrennen. Hij komt nu, als een bij de Oosterse hoven aangestelde
„Wijze”, tot grote eer en moet o. a. voor zijn heer en meester een
keizerin kiezen. Dat gaat weer helemaal op zijn Oosters toe, als in het
boek van Esther. Alle groten van het rijk krijgen bevel zich met hun
jonge dochters naar de hoofdstad te begeven. Dat wordt daar buiten de
stad een heel kamp en als een kermis, en de gespannen verwachting der
jonge meisjes, en hoe jaloers zij op elkaar zijn, wordt buitengewoon
levendig beschreven,—ook hun verwanten en bekenden, hoe die al het hof
maken aan degene van wie men verwacht dat zij keizerin zal worden, enz.
Eracle loopt langs al de opgestelde meisjes; ieder die iets op haar
geweten heeft, beeft onder zijn blik, hij doorziet hun lichtvaardige en
domme gedachten en gaat, het hoofd schuddend, ze allen voorbij zonder er
één uit te kiezen. Maar op de terugweg ziet hij een arm klein meisje de
straat oversteken; hij volgt haar naar het eenvoudige huis waar zij bij
een tante woont en kondigt hun aan dat zij koningin moet worden. Men
voelt met welk een sympathie de dichter de vreugde in dat bescheiden
milieu schildert, de onschuld van 't kleine meisje, de voorbereiding van
haar uitzet, en de pracht van de bruiloft zelf. Als keizerin verovert
zij weldra allen door haar vrome ootmoed en gratie.</p>
<p>Maar nu slaat de toon van de vertelling om; het is duidelik dat 't
vervolg uit een heel andere bron stamt, de inspiratie is geheel anders.
De keizer moet ten oorlog en om zeker te zijn van zijn gemalin, zet hij
haar in een toren met een lijfwacht van 24 ridders; zij heeft een bed in
't midden van de toren en de ridders slapen in een kring er om heen. Op
die manier worden de vrouwen dikwels in de Oosterse vertellingen
bewaakt, zo ook de dochter van Pompeius in de „<span xml:lang="la">Gesta Romanorum</span>”. Maar de
ridderlike dichter ziet in die strenge beledigende bewaking een<span class="pagenum" title="194"></span><a id="p_194"></a>
onrecht, dat de keizer zijn vrouw aandoet en dat verontschuldigt wat er
nu gebeurt. Eracle heeft daar sterk tegen gewaarschuwd; men past 't best
op een vrouw door haar vertrouwen te tonen, dwang en verveling, zegt
hij, kan tot allerlei verkeerds leiden. En nu gebeurt dan ook—echt
Oosters-paradoxaal—dat de deugdzame en zo uitstekend bewaakte vrouw
toch toont de Eva te zijn die zij is en dat „vrouwenlist zonder einde
is”. Er moet een feest plaats hebben waar de keizerin volgens oude
gewoonte bij tegenwoordig moet zijn, en waar zij onder volle bewaking
heen gebracht wordt. Maar onder de jongelui van goeden huize die voor de
vorstin zingen en dansen en aan de wedstrijden mede doen, trekt de jonge
Parides weldra haar aandacht en in een ogenblik is zij evenzeer op hem
als hij op haar verliefd. Fijn en fris worden beider gedachten
beschreven: zij zit er over te peinzen hoe zij hem zal laten merken wat
zij voelt; zij mag toch wel hopen dat hij haar blikken begrepen zal
hebben, en zulk een edel gemoed als 't zijne moet toch de hoogte in
willen en niet vervaard zijn om zijn gedachten tot een vorstin op te
heffen; gelijk-gestemde zielen als de hunne moeten elkaar toch onder
duizenden kunnen verstaan. Als zij nu zondigt, is het toch in elk geval
de keizer die haar 't eerst onrecht aangedaan heeft, en de liefde wekt
toch zo dikwels edele deugden in de mens op, dat zij zich toch wel voor
God daarvoor zullen kunnen verantwoorden, zelfs als die op zich zelf
misschien zonde is. De keizerin zit nu in haar wachttoren te verlangen,
terwijl de jongeling zich, op zijn Oosters, op zijn bed legt en van
liefde verteert. Maar nu komt er, ook op Oosterse wijze, een vriendelike
oude buurvrouw die hem de pols voelt, hem vraagt wat hem scheelt en al
heel gauw merkt wie het voorwerp van zijn gevoelens is. En de volgende
dag gaat de oude vrouw met een mandje kersen naar de keizerin en begint
een praatje met haar... zij beklaagt haar omdat zij zo van allen
afgesloten leeft, en weet net zo lang te vragen tot zij begrijpt hoe de
zaken staan en vertelt dan van die jonge man die van liefde verteert. In
een pastei die de keizerin de volgende dag aan de vrouw laat brengen om
voor de kersen te bedanken, ligt een mededeling hoe de ontmoeting plaats
zal kunnen hebben. In de woning van de oude vrouw wordt een onderaardse
kamer gegraven en daar wordt Parides in verborgen. Wanneer de keizerin
nu, enige dagen daarna, bij een groot feest, met haar escorte daar
voorbijrijdt, heeft zij 't ongeluk van haar paard te vallen, haar
rijkleed erg vuil te maken en haar been te<span class="pagenum" title="195"></span><a id="p_195"></a> bezeren, zodat zij in 't
huis van de oude ondergebracht moet worden. En dan wordt ook alles
volgens 't programma afgewerkt,—dat natuurlik ook van Oosterse
oorsprong is: „<span xml:lang="fr">Ne sait, qu'il fait, qui femme gaite.</span>”</p>
<p>Maar natuurlik weet de wijze Eracle die met de keizer en het leger van
huis is, dadelik wat er gebeurt en vertelt dit aan zijn meester. Deze
ijlt spoorslags terug en neemt de schuldigen in verhoor. Zij erkennen
beiden 't gebeurde, maar zij verklaart dat zij alles wil doen om haar
geliefde te bezitten en ook hij is bereid voor zijn liefde te
sterven,—„dat is geen schande.” En wanneer dan bovendien Eracle de
keizer nog voorhoudt dat hij zelf aan alles medeschuldig is, door zijn
tyrannieke behandeling van zijn echtgenote, dan laat de grootmoedige
Oosterse despoot die hij is, zich welwillend van zijn echtgenote
scheiden en verenigt de twee gelieven... En dan glijdt de roman weer in
een geestelike legendesfeer over.</p>
<p>Oosterse vrouwenlist, ontrouw van een Griekse keizerin, maar met de
sympathie der lezers aan de kant van echtbreuk en de vrouw,—dat is ook
het onderwerp van een der eerste romans van <span xml:lang="fr">Gautier</span>'s grote
mededingers,—de „<span xml:lang="fr">Cligès</span>” van <span xml:lang="fr">Chrestien de Troyes</span>. Het is haar neef die
de keizerin hier bemint, en haar voedster, die de toverkunst verstaat,
bereidt eerst een toverdrank die de keizer verhindert het huwelik te
„consumeren” wanneer hij 's nachts bij haar komt en daarna een andere
die de keizerin in een slaap brengt die op de dood gelijkt, waarna zij
zich laat schaken,—evenals dit uit de geschiedenis van koning Salomo's
echtgenote in de Oosterse vertellingen bekend is; wij kennen het uit de
geschiedenis van Romeo en Julia.</p>
<p>Maar in een roman als „<span xml:lang="fr">Cligès</span>” is het, gelijk wij later zullen zien,
alleen maar de uiterlike handeling, de machinerie er van, die uit het
Oosten stamt. Van deze, zoals van zo veel andere romans die alleen in
wat voorafgaat beschouwd zijn als een Europeisering van Grieks-Oosterse
vertellingskunst, geldt het dat ze veel meer op te vatten zijn als
geheel originele ridderlike romanpoëzie die eenvoudig „<span xml:lang="fr">prend son bien où
il le trouve</span>”.</p>
<p>Maar nog een vreemd element—en niet 't minst belangrijke—zou die
romanpoëzie beïnvloeden, vóór die haar volle romantiese geur en kleur
zou krijgen.</p>
<p><span class="pagenum" title="196"></span><a id="p_196"></a></p>
<h2><a id="XIV"></a>XIV.</h2>
<p class="subh2" xml:lang="fr">MATIÈRE DE BRETAGNE.</p>
<p>De ridderromantiek ontvouwde zich voor 't eerst ten volle in het
Engels-Normandiese rijk dat immers in het midden van de 12<sup>de</sup> eeuw
Groot-Brittannië en het gehele West-Frankrijk omvatte en waar de taal
van de heersende klassen het Frans was. Hier vond men de grootste
welstand en het sterkste geestelik leven, hier kwamen het koningsschap
en de adel der leenheren pas tot hun grootste recht, hier was de
volksmenging en de kultuurmenging, waar de romantiek uit ontstond het
rijkst.</p>
<p>In het door de Noormannen veroverde rijk kwam het koningsschap in
Engeland met Willem de Veroveraar en zijn opvolgers tot een macht zoals
die sedert de tijd van Karel de Grote niet gezien was. Een rijk waarin
een kleine klasse van veroveraars een veel groter massa, de
oorspronkelike bevolking, er onder wil houden, moet noodzakelik streng
monarchies en militaristies georganiseerd worden. En de krachtige, niet
al te makke koningen die ze waren, wisten de organisatie dan ook flink
door te voeren. Zware belastingen vulden 's konings schatkist, grote
goederen en jachtrechten maakten de baronnen rijk en machtig, maar de
koning liet allen, ook de vazallen zijner vazallen, aan zichzelf de eed
van trouw zweren en oefende een niet geringe despotiese macht over de
adel uit doordat hij zich het recht van voogdij en om huweliken te
sluiten voorbehield; ook de gehele rechtspleging en het gehele bestuur
hielden de koningen alleen in hun hand; gelijk ook de geestelikheid hun
gehoorzaam gereedschap was. Voortdurend staken zij het Kanaal over en
onderdrukten Angelsaksen en Britten en de baronnen van Normandië; razend
van woede zodat hun aderen er van opzwollen, als iemand ook maar kikte
of tegenstand trachtte te bieden, ontembaar in hun wreedheid, zelfs
tegen hun naaste bloedverwanten, ontoombaar in hun lusten en begeerten,
als zij op de jacht het koren der boeren neertrapten, hun echtgenoten
wegzonden of er talrijke bijzitten op na hielden, maar ook, als goede
koningen voor hun soldaten, goud onder hun mannen uitstrooiende en er
genot in vindend royaal en vlot te leven en schitterende feesten te
geven. In het begin van de 12<sup>de</sup> eeuw hield Hendrik I een hof, waar de
meest elegante feesten en tournooien gegeven werden en waar men de dames
het hof maakte<span class="pagenum" title="197"></span><a id="p_197"></a> zoals in die tijd anders zo goed als niet voorkwam
behalve in Provence en Languedoc.</p>
<p>Na een periode van burgeroorlogen die de Noormannen, Britten en
Angelsaksen geheel tot één volk deden samensmelten, dat zich Engelsen
noemde, maar waarin Frans de taal van de hogere klassen was, kwam toen
ongeveer 1150 met Hendrik II, het huis van <span xml:lang="fr">Anjou</span> aan de regering, dat
der <span xml:lang="fr">Plantagenets</span>. Onder hem zagen de Normandiese koningen de hoogste
verwezenliking van hun eergierige plannen. Van moederszijde een
afstammeling van Willem de Veroveraar, had hij van zijn vader <span xml:lang="fr">Anjou</span>
geërfd, zowel als <span xml:lang="fr">Touraine</span> en <span xml:lang="fr">Maine</span>. Door zijn echtgenote, koningin
Alienor (Eleonora), een prinses van <span xml:lang="fr">Poitou</span>, die eerst met de koning van
Frankrijk getrouwd was geweest, kreeg Hendrik ook nog het graafschap
Poitou en het hertogdom Aquitanië, d. w. z. geheel Zuid-West-Frankrijk
in zijn bezit. Zijn machtig West-Europese rijk dat zich van de
Orkney-eilanden tot aan de Pyreneeën uitstrekte, overschaduwde geheel en
al de Franse koning te Parijs met zijn nog slechts beperkte macht. En de
verbindingen van het koningshuis strekten zich over geheel Europa uit.
De oudste zoon van Hendrik, die onderkoning over Engeland was, trouwde
met de dochter van de Franse koning, de tweede zoon, Richard
Leeuwenhart, huwde de dochter van de koning van Aragon, de oudste van
zijn eigen dochters trouwde met de machtige hertog Hendrik van Saksen en
werd de moeder van een aanstaand Duits keizer, een andere prinses werd
koningin van Castilië, een derde trouwde met de rijke koning van
Sicilië. Het was in Hendriks hand dat alle draden van de Europese
politiek samen schenen te komen.</p>
<p>Van uiterlik was de koning zelf een echte Noorman uit het geslacht van
de Veroveraar: vierkant, maar met een rond hoofd, met een vuurrood
gezicht vol sproeten, en rood haar. Maar even als zijn korte
schoudermantel—die hem de naam van „kortmantel” verschaft had—uit
<span xml:lang="fr">Anjou</span> kwam, zo duidden ook veel van zijn eigenaardigheden er op dat de
man zelf daar ook uit stamde: zijn soberheid, zijn levendigheid en zijn
drang naar ontwikkeling. Zijn werklust had iets koortsachtigs: altijd
zat hij in 't zadel, nooit was hij langer dan één week op één plaats in
zijn rijk, zijn gevolg was altijd veel eerder moe dan hij; zelfs als hij
's avonds in zijn kwartier aangekomen was, liep hij nog heen en weer te
redeneren, zelfs onder de mis kon men hem nog edikten zien zitten
uitvaardigen. Ook zijn zucht naar kennis was zonder perken, Latijn sprak
hij even goed als Frans en hij verstond veel<span class="pagenum" title="198"></span><a id="p_198"></a> andere talen; als hij geen
zwaard op jacht in de hand had of met zijn raad vergaderde, zat hij in
een boek verdiept of te disputeren met zijn klerken.</p>
<p>Het rijk waarvan hij aan het hoofd stond, nam enorm in bloei toe. Nu
Engeland door de Noormannen veel van zijn geïsoleerdheid verloren had en
op 't punt stond zich tot „het Australië van Europa” te ontwikkelen, zou
het de Vlaamse en Italiaanse lakenindustrie van wol voorzien en maakte
het ontwakende handelsleven steden als <span xml:lang="en">York, Nottingham, Gloucester</span> en
vooral Londen, van vlekken tot rijke burger-gemeenten. En welk een enige
vermenging van intelligente nationaliteiten vond er nu niet in dat rijk
plaats! De Noormannen die reeds door hun verfransing zulk een
merkwaardige ontfankelikheid en drang tot ontwikkeling aan den dag
gelegd hadden, en die zich bij alle gelegenheden door hun levendigheid
en hun moed de voorgangers van Europa toonden. De Kelten die reeds in de
6<sup>de</sup>–8<sup>e</sup> eeuw in Wales en Ierland een buitengewoon rijke en
merkwaardige kultuur gehad hadden en de Angelsaksen die in de
8<sup>e</sup>–10<sup>e</sup> eeuw hun zeker niet minder belangrijk
bloeitijdperk gekend hadden,—en wel alle twee in een tijd dat de rest
van Europa de zoetste slaap der onwetendheid sliep. En eindelik <span xml:lang="fr">Poitou</span>,
in West-Frankrijk, dat de beste scholen had van die tijd en de meest
originele literatuur en dat waarschijnlik de wieg geweest is van de
troubadour-poëzie die zo snel naar Zuid-Frankrijk oversloeg om daar pas
tot bloei te komen. In de streek van <span xml:lang="fr">Poitou</span> was het, zoals men zich
herinneren zal, dat juist nu, in de tijd van Hendrik II, de roman van
Aeneas, de Alexanderroman, de roman van Thebe en de Trojeroman door
<span xml:lang="fr">Benoît de St. More</span> geschreven werden. En in het Engels-Normandiese rijk
was het ook, zoals wij gezien hebben, dat de belangstelling der baronnen
in de historie het eerst rijmkronieken in het leven riep, die de
Latijnse geestelike annalen voor leken toegankelik maakten.</p>
<p>Het was, zoals men zich herinneren zal, in de eerste plaats, de kroniek
van <span xml:lang="en">Geoffrey</span> van <span xml:lang="en">Monmouth</span>, een geestelike uit Wales over de „<span xml:lang="la">Historia
Regum Britanniae</span>”, welke de Normandiese vorsten en vorstinnen door hun
klerken in Franse verzen over lieten zetten. Patriot en vol verdriet
over de ondergang der Britten, maar toch veel voelend voor de
Normandiërs, welke immers een einde hadden gemaakt aan de macht van de
Angelsaksen en de Denen op het eiland, dichtte <span xml:lang="en">Geoffrey</span> uit de volheid
van zijn rijke fantasie en zijn grote geleerdheid; voor het Britse volk<span class="pagenum" title="199"></span><a id="p_199"></a>
toverde hij uit de overleveringen van Wales een sage van hun stralend
verleden op, en—of dat nu een diplomatieke zet was of uit „eerlike
ambitie”—weefde hij het verleden van de Fransen en zijn eigene
landgenoten zo volkomen samen alsof de schrijver op het standpunt van de
Normandies-Engelse koningspolitiek stond. De Britten, beweerde hij,
stammen van de Romanen en Trojanen evengoed als de Fransen, waren een
even geciviliseerde natie als zij en vooral niet te verwarren met
Angelsaksen en Denen. In hun glanstijd, onder koning Arthur, had het
rijk der Britten èn Engeland èn 't grootste deel van Frankrijk omvat,
presies als nu het Normandies-Engelse rijk. En in die zelfde koning
Arthur, wiens schitterende hof hij blijkbaar in de beeltenis van het hof
van zijn tijdgenoot Hendrik de Eerste beschreef, schilderde <span xml:lang="en">Geoffrey</span>
voor het nieuwe rijk de grote held van het nationale verleden, die
helemaal niet onder deed voor Karel de Grote, waar de „<span xml:lang="fr">Franceis de
France</span>” in hun „<span xml:lang="fr">Chansons de geste</span>” zo trots op waren.</p>
<p>Geoffrey is de Nestor van een groep geleerde Engelse geesteliken die
zich nu als om strijd aangorden de wereld van het Britse verleden voor
de Fransen en Europa te openen. Toen <span xml:lang="en">Geoffrey</span> zag welk een sukses zijn
kroniek had, verraste hij de geleerde wereld ook met de merkwaardige
voorspellingen van Merlijn, de oude wijze van Wales, die, zoals blijken
zou, volkomen de gebeurtenissen tot zijn eigen tijd toe had voorspeld.
En nu kwam Giraldus Cambrensis, geboren op een adellik familieslot in
Wales, maar met half Normandies, half Brits bloed in zijn aderen;
resoluut wierp hij de algemene zware pedanterie der geesteliken van zich
af en praatte er in zijn Latijnse geschriften over Wales en Ierland
lustig op los, vertellend van de vele natuurwonderen, van de
merkwaardige zeden en gewoonten, over de gave der voorspelling van zijn
landgenoten en al het mirakuleuse dat in zijn eigen land als in de lucht
lag. Dan was er <span xml:lang="en">Walter Map</span>, ook van adel en uit Wales, aartsdiaken te
Oxford; in zijn geschrift hoopte hij als in een soort rommelkamer
allerlei anekdoten en merkwaardigheden op, die hij gehoord had of
gelezen en zich herinnerde, en de geleerde schrijver heeft er toch ook
plezier in allerlei volksverhalen weer te geven over dwergen en
kabouters, over „Harlekijn” en over feeën die zich door ridders laten
beminnen, maar ze laten lopen zodra die dat aan de grote klok hangen.
Misschien was het ook <span xml:lang="en">Walter Map</span> die de merkwaardige graal-histories in
elkaar heeft gezet, uit Keltiese, Oosterse en Kristelike elementen
samengesteld, welke in die tijd juist in omloop kwamen.</p>
<p><span class="pagenum" title="200"></span><a id="p_200"></a></p>
<p>Zowel Walther als Giraldus waren kapellaans aan het hof van koning
Hendrik de Tweede en ofschoon zij in 't Latijn schreven, richtten zij
zich tot de hofkringen. Evenals onder de Otto's in Duitsland zijn er
blijkbaar heel wat ontwikkelden onder de hoge adel geweest, die evenals
de koning zelf Latijn verstonden. En het is een hele geestelike
„Keltiese beweging” waar deze ijverige Britse geesteliken propaganda
voor maken. Giraldus las zelfs zijn werk, drie dagen lang, aan een
auditorium voor, dat hij te Oxford bij elkaar had gehaald, en—ontving
bij die gelegenheid zijn toehoorders allerroyaalst!</p>
<p>Maar van nog groter betekenis dan deze geleerde propaganda was de
invloed der Brits-Bretonse speellieden en vertellers uit Wales en
Bretagne. De „Bretonse” melodieën waren al heel vroeg wijd en zijd
bekend geworden en tegelijk daarmeê werden zeker ook veel van die
volksliederen die er bij gezongen werden, door talenkundige speellieden
in 't Engels en Frans overgebracht en in elk geval werden de sagen welke
die liederen behandelden wel in diezelfde kringen in proza naverteld.
Reeds vóór dat de Noormannen naar Engeland trokken, hadden ze zich,
intelligent en ontfankelik als ze waren, al in verbinding gesteld met
het naburige Bretanje en toen ze een mensenleeftijd vóór ze naar
Engeland gingen, naar Zuid-Italië waren getrokken, brachten ze reeds de
namen van helden uit hun sagen met zich mede; reeds in de 11<sup>de</sup> eeuw
vindt men in Italië Arthur en Gawain als doopnamen. Maar vooral nu, na
de samensmelting tot één volk, is een grote invloed van poëzie en sage
niet te miskennen.</p>
<p>En die Keltiese sagen en gedichten spraken voor zich zelf. Voor de
mensen die smachtten naar romantiek, zou zich daarvan nu een gehele
wereld openen.</p>
<hr class="tb" />
<p>Kelten waren toch ook de Fransen eens geweest en in den grond was hun
aard, niettegenstaande al hun romanisering, toch helemaal Gallies
gebleven; de karakteristiek welke de Latijnse schrijvers van de Galliërs
geven—hun sanguiniteit en hun levendigheid, hun zin voor opschik, hun
opgewektheid, hun gezellige omgang,—dit alles past nog op den huidigen
dag op de Fransen. Trots het Latijn en het Kristendom en de heerschappij
der Franken, hadden zich ook nog overblijfselen van de oude Keltiese
godsdienst der Druïden bewaard. De oude priesterkaste, waarvan er zelfs
in 't jaar 700 nog geheime genootschappen bestonden, bleef zijn bestaan
voortzetten als tovenaars die de<span class="pagenum" title="201"></span><a id="p_201"></a> magiese kruiden kenden en de oude
toverformules. Nog trokken tegen Nieuwjaar, evenals vroeger, de mensen
in de maneschijn naar buiten om de heilige mistelstruik te zoeken. En in
de bronnen woonden nog altijd feeën die met geschenken bij de wieg der
pasgeborenen aan kwamen zetten en die de eenzaam in 't bos rondzwervende
jonge mannen in hun alfendans meesleepten.</p>
<p>Maar ginds in Ierland en Cornwalles en Wales leefden er massa's Keltiese
sagen en gedichten en door immigratie uit Cornwalles in de 6<sup>de</sup> eeuw
was nu ook de noord-westelike streek van Frankrijk, Bretagne, weer voor
de Keltiese wereld teruggewonnen. Toen de Noormannen naar Engeland
kwamen, vond men in de Ierse kloosters grote perkament-folianten—ze
zijn er nog tot op den huidigen dag—waarin de monniken de oude sagen
opgeschreven hadden over de heldendaden van <span xml:lang="en">Cuchulain</span>, de voornaamste
Ierse held, en over de strijd tussen de mannen uit Ulster en <span xml:lang="en">Connaught</span>,
of die tussen de koningen van Erin en hun huurlingen, de mannen van
Fionn, wier voornaamste helden Fin en Ossian waren. In bepaalde direkte
verbinding met de Ierse sagen kwamen de veroveraars niet te staan, maar
er bestond in Wales een overeenkomstige poëzie, die wij nog in haar vorm
van vóór 1100 kennen, n.l. in de oudste delen van de oudste manuskripten
uit Wales, het zogenaamde „zwarte” en het „rode Boek”. Dit zijn ten dele
kunstmatige lofzangen over vorsten, strijdzangen, en bardenliederen die,
geakkompagneerd door de harp, in de grote feestzaal gezongen werden
evenals de Noorse liederen der skalden; ten dele zijn het
volkssprookjes: de Mabinogion, op oude sagen en mythen gebouwd.
Onmiskenbaar slaat ons uit deze poëzie het eigenaardig Keltiese
tegemoet.</p>
<p>Er ligt iets vaags over die poëzie in haar lyriek en fantasie. Vaste
omtrekken of een massa détails te geven is haar zaak niet; personen en
gebeurtenissen vloeien in 't vage, immateriële over, schijnen als
visioenen voorbij 't oog te trekken. Maar ze worden door een rijk en
levendig gevoel gedragen, dat alles in lyriese kleuren-tonen beeldt en
een losgelaten fantasie die alles naar haar eigen bandeloze luimen
omvormt.</p>
<p>Er schuilt een elegiese, romantiese stemming achter veel van die
bardenliederen. Stap voor stap zijn de Kelten dan ook uit Europa
verdreven, eerst naar 't Westen, toen op de eilanden,—door de Romeinen,
de Germanen, door Angelen en Denen. Klagend staat de bard uit Wales aan
de graven der krijgers en herdenkt de dappere gevallenen. Klagend
spreekt de oude dichter, nu hij<span class="pagenum" title="202"></span><a id="p_202"></a> in zijn ouderdom een kruk draagt, over
wat hij kon en deed in de dagen van zijn volle kracht, en over zijn
liefde. Maar van de werkelikheid, het nu, ijlt de fantasie òf de
toekomst tegemoet wanneer de sagekoning uit de glanstijd die nu op het
feeëneiland wegens zijn wonden verzorgd wordt, wanneer koning Arthur op
zal staan en de oude Britten-heerschappij weer zal vestigen, of zij gaat
terug naar de oude tijd,—„ouder dan enige geschiedenis, die in enig
boek geschreven is”. Van oude heidense sagen die de gekerstende inwoners
van Ierland en Wales niet meer verstaan, bouwt de fantasie lustige,
luchtige sprookjes op, woest en barbaars, maar vervluchtigd en vormloos
als vage, stralende dromen. Geweldig kijven de helden van Ulster en
<span xml:lang="en">Connaught</span> met elkaar, of de witte stier van Ulster of de bruine van
<span xml:lang="en">Connaught</span> sterker is en schoner; ook al om de een of andere jacht-twist
wordt er hevig gestreden, of over een paar varkens, over een oorvijg, of
wie het eerste stuk vlees krijgen zal; en als de reus uit de slag thuis
komt, is hij zo verhit door zijn woeste razernij dat hij dadelik moet
baden om af te koelen;—drie kuipen gaan er aan, want de eerste twee
worden dadelik door zijn lichaam aan 't koken gebracht. Op de
wonderlikste expedities trekt de held uit; de gekste, onmogelikste
opdrachten worden hem door Penkawr gegeven vóór hij de schone Olwen
krijgt, maar hij volbrengt ze alle; hij loopt ook zo licht dat geen
grassprietje zich onder zijn voet buigt; en hij kan de mier horen
wanneer die 's morgens zijn nest verlaat. Tachtig jaar lang zitten die
reuzen in de Wonderbare zaal te eten en te drinken zonder dat zij merken
dat er meer dan één uur verlopen is. Onverzadigbaar is voor mannen en
vrouwen beiden de liefde; de vrouw vraagt gewoon de man in wie zij
behagen vindt, en <span xml:lang="en">Cuchulain</span> maakt de vrouwen van Ulster zo gek op hem
verliefd, dat de mannen terwille van hun huiselike vrede zelf er op uit
trekken om hem de schoonste vrouw in de wereld te verschaffen. Maar wij
horen ook van de jongeling die van stom liefdelijden versmacht of die
slechts in zijn droom een schoonheid heeft gezien die hem zo zeer met
liefde vervult, dat er geen stukje in een van zijn beenderen is, of geen
plaatsje op het binnenste van zijn nagel dat niet van liefde doortrokken
is. Door toverij wordt er een vrouw gevormd uit louter bloemen, uit de
brem en de spirea en andere bloemen die daar groeien, zij krijgt de naam
van „Bloemenaangezicht”—<span xml:lang="de">Blodenwedd</span>—en wekt bij een ieder liefde op.
Overal wordt er veel met kleuren gewerkt. De kleedij des konings is
gelijk de wazige Mei-morgen, wisselend<span class="pagenum" title="203"></span><a id="p_203"></a> van kleur; de winden hebben een
kleur: uit 't Oosten komt de rode wind, uit 't Zuiden de witte, uit 't
Noorden de zwarte en uit het Westen de dikke, grauwe mist-wind. Ook de
geïllumineerde handschriften en oude wettelike dokumenten bewijzen welk
een lyries gevoel voor kleur de Kelten hadden. Pracht en rijkdom, gouden
sieraden en geborduurde en geweven stoffen, prachtige sloten en zalen en
feesten, dit alles ziet men in hun sagen schitteren. En wij horen van
allerlei wonderen,—van een toverketel die door de adem van meisjes
verwarmd wordt; wanneer de ledematen van de dode krijgslieden daarin
worden gelegd, groeien ze weer aan elkaar en worden ze weer levend; en
van een tovervat dat altijd vol is met eten en de dingen die alle
behoeften tevreden kunnen stellen; van toverlanden waar alle wensen
vervuld worden en van „Avalon” het „appeleneiland” der eeuwige jeugd,
heel ver weg in het Westen.</p>
<p>Een vage romantiese fantasie omgeeft overal de werkelikheid met die
wereld welke niet gezien wordt. Staande tegenover de heldere
aanschouwingskunst der Latijnse volkeren, bestond daar bij dat ras een
fantasie die overal het onzichtbare zoekt, dat wat slechts mystiese
voorstellingen opwekt. Een levendige romantiese natuur-poëzie gaat er
door de sagen en sprookjes zowel als de liederen,—een poëzie van het
mistige klimaat en de altijd omslaande winden en de Atlantiese Oceaan,
van bos en heide, dat zoveel plaats in 't land inneemt. „Een roep van de
bulderende zee komt tot mij, een roep van de bulderende zee jaagt mij
des nachts op van mijn leger... Raad eens waaraan ik denk: Een sterk
wezen, zonder vlees, zonder been, zonder hoofd, zonder voeten; het wordt
nooit ouder dan het is; de zee wordt wit wanneer het komt. Hij is op 't
veld, hij is in het bos, zonder hand, zonder voet, hij ziet niet en
wordt door niemand gezien... Van 't Noorden komt de winterwind, laag en
kort is nu de baan van de zon, de varens in het bos zijn geel, de golven
van de zee brullen, de wilde gans laat zijn gewone kreet horen, de vorst
bijt hem in zijn vleugels. Het is de tijd nu van het ijs en treurig zijn
mijn woorden.”</p>
<p>Daar zien wij hoe een volk van jagers met de natuur en de jaargetijden
vertrouwd is. Met de wilde woeste vlakten waarop het heidekruid in de
wind golft, en vooral met het bos: de grauwe eiken en de hazelbosjes, de
herten die op de open plekken in 't bos grazen, de wilde zwijnen daar
waar het 't dichtst is, de arend in de toppen der bomen. Steeds horen
wij van de passie waarmede <span class="pagenum" title="204"></span><a id="p_204"></a>er gejaagd wordt,—op wilde zwijnen, wolven
en herten. Van de jonge man die in de eenzaamheid van 't bos geboren en
getogen is, geen mensen kent, maar wel alle natuurgeluiden en de taal
der dieren, die hij met zijn fluit tot zich kan halen. Van de witte
toverhinde, waar alle jagers het op verzien hebben. Van de fantastiese
bosman die de jagers soms op een heuvel in het oerbos vinden, de Deense
sagafiguur „Dier-mens” die met een knots in zijn hand het wilde, vreemde
vee bewaakt... Vooral van de feeën die de jager aantreft wanneer hij een
dier vervolgt en daardoor zijn jachtgezelschap kwijt raakt. Bij een
meertje of een bron ziet hij een nymf daarin baden. En dan is òf zij het
die zijn liefde verlangt en hem, wanneer hij niet wil, betovert en aan
het ziekbed kluistert, of wel steelt hij haar kleêren die op de oever
liggen en zo krijgt hij haar met geweld tot zijn wil.</p>
<p>Soms worden de mensen door de feeën zelfs naar hun rijk meegelokt. Een
geloof in een land van gelukzaligheid en onsterfelikheid ergens in 't
Westen komt overal in de Keltiese sagawereld te voorschijn. Enkele
uitverkorenen onder de stervelingen zijn daar wel al eens op bezoek
geweest. Een gewond krijgsman legt zich b.v. in een boot neer en laat
zich dan door weer en wind maar drijven, waarop hij dan in het feeënrijk
komt, waar zijn wonden verbonden worden. Dat gebeurde b.v. met koning
Arthur. Hij die uit het feeënrijk terugkomt, meent dat hij maar één dag
weg geweest is, maar dan kunnen er honderden jaren verlopen zijn. Eens
toen Bran, door zijn krijgers en hoofdmannen omgeven, in zijn hal zat,
stond er plotseling een vrouw voor hem, een afgezant uit het Geluksland,
die in wonderbare verzen van de heerlikheid in dat eiland zong—waar de
witte zeepaarden (de golven) omheen spelen en uit hun manen kristallen
droppels naar de kust spatten; waar de vogels in oude, bloeiende bomen
zingen, waar ze spelen op de vlakte, onder het genot van <span xml:lang="de">Wein, Weib</span> en
<span xml:lang="de">Gesang</span>; alles in geluk en in zonneschijn, „zonder enige mist”, zonder
verdriet, en ziekte en dood, waar alles gelijk de zoetste muziek in de
oren klinkt... In een kristelik kleed is een reis naar dat land
beschreven in de verhalen van de Heilige Brandanus, en in een heidense
variant als de tochten van Maël Duin. Hier komen ze aan allerlei
fantastiese eilanden: het eiland van de grote mieren en de grote vogels,
het eiland der zwarte Wenenden en der Lachenden, het eiland waar alles
van kleur verandert en het eiland van de verschrikkelike smeden, de „<span xml:lang="fr">ile
des forgerons</span>”, waar er geen gras groeit, maar waar men overal<span class="pagenum" title="205"></span><a id="p_205"></a> sintels
vindt en hamerslagen hoort en blaasbalgen van de onderaardse
smidsen,—men denkt hier allicht aan de Hekla en IJsland.</p>
<p>Dat zijn van die verhalen zoals alle zeevarende volkeren ze kennen; de
Indiërs en de Grieken hebben die zowel als de IJslanders, en het is
duidelik dat er al van zeer oude tijden verband is tussen die verhalen:
men herkent allerlei motieven in die Ierse wonderbare reisverhalen òf
uit de „Indica” van Megasthenes, òf uit de reizen van Sindbad, of uit de
Odyssee en Virgilius.</p>
<p>De gehele lucht is er vol van toverij en magie; wat Ierland voor de
Scandinaven was, vonden de Fransen in Wales: het land van tovenaars. De
kern van de godsdienst der Druïden was dan ook het geloof in de magie;
de Druïden hadden in hun cultus de goden zo goed als afgezet en
beheersten nu zelf de wereld. Niet de krijgslieden maar die priesters en
tovenaars waren de eigelike heersers in hun maatschappij. En sage en
gezang vertellen van hun doen. Ze lopen langs de zee en vinden
voorspellingen in de golven en de stemmen der zeevogels; donkere
profetiën vertellen van een bos dat over de zee zal komen (een mastbos)
over de rode en de witte draak die samen zullen vechten (Saksen en
Britten). De figuur van Merlijn werd het inbegrip voor Wales van
voorspelling en toverkunst. In zijn haat voor de mensheid was hij naar
de bossen van <span xml:lang="en">Northumberland</span> gevlucht en daar voorspelde hij nu alles
wat er gebeuren zou. In de bardenpoëzie wemelt het van mystiese
versraadsels en die is ook doortrokken van een vreemd geloof in de
zielsverhuizing: „Ik heb vele gedaanten aangenomen, ik ben een traan
geweest in de lucht, de verste van alle sterren, een woord, een boek,
een kaarslicht, een wild zwijn, een geluid in de slag, een golf op de
woeste kust,”—men ziet hoe vreemd onwezenlik de meesten van die
personificaties zijn. Door allerlei bezweringsformules kunnen de
tovenaars de wil van de mens buigen, kwaad over het hoofd van de
vijanden brengen, zich zelf en anderen in allerlei gedaanten omtoveren,
en een mist op de heide of prachtige kastelen te voorschijn toveren en
dit ook weer laten verdwijnen. Die toverij schijnt vooral op de heide te
bloeien,—„<span xml:lang="fr">la lande aventureuse</span>”, waar we in de Franse romans uit
Bretanje zo veel van horen.</p>
<p>Ongemengd was dit Keltiese element nu niet. Niet alleen de reis van
Brandanus, maar de hele literatuur van Ierland en Wales was al vroeg
doordrongen van antieke en Oosterse elementen en dikwels ook kristelike.
Driehonderd en vijftig jaar lang hadden de Romeinen in Engeland geheerst
en tot op den huidigen dag<span class="pagenum" title="206"></span><a id="p_206"></a> toe tonen ruïnes en opgravingen hoe grondig
ze de Latinisering aangepakt hadden. Evenals de hele latere Romeinse
wereld, was ook hier in 't uiterste Noord-westen de Romeinse kultuur
sterk met Oosterse elementen vermengd. Een prefekt—weet men
toevallig—was van Nicomedia, een tribuun uit Syrië, dikwels kwamen
garnizoenen uit Azië hierheen en in <span xml:lang="en">Northumberland</span> heeft men altaren
gevonden voor de Perziese Mithra, te Cambridge voor de Syriese Astarte,
te York voor de Aegyptiese Serapis. De Keltiese kristelike kerk was in
de 6<sup>de</sup>–8<sup>e</sup> eeuw, een tijd, verder van alle kultuur ontbloot, de
enige in Europa om niet alleen aan Latijn te doen, maar ook aan Grieks;
de Ierse kloosters hebben een hoofdaandeel aan het bewaren van de
antieke literatuur. En een bizondere band schijnt ook die Westerse kerk
met de Oosterse gehad te hebben; het kristendom der Ierse monniken
draagt in vele opzichten meer een Oosters dan een Latijns karakter.</p>
<p>Toen <span xml:lang="en">Geoffrey</span> de Britten van Brutus liet afstammen en van de Romeinen,
was dat nog niet zo helemaal zonder enige reden. Onder de (jongere)
„Mabinogion” vindt men verhalen die niets dan fantasiën over de tijd der
Romeinen zijn,—b.v. over een keizer van Rome die met 32 koningen op
jacht gaat en van een toverschip droomt, een tovereiland, een toverslot
en een toverachtig schoon meisje en dan laat hij de hele wereld afzoeken
totdat hij eindelik in Brittanië komt en de maagd vindt. Zo zijn er ook
zelfs in het oudste deel van de Mabinogion, voortdurend trekken die
opvallend aan <ins class="corr" id="corr28" title="Bron: Oostere">Oosterse</ins> motieven doen denken, zo b.v. de
„Vriendschapsproef”,—twee vrienden die elkaars plaats innemen, maar
tegenover elkaars echtgenoot vriendentrouw bewaren—of wel de
geschiedenis van Ali Baba en de oliezakken die wij herkennen, of wel
verwoeste prachtige toversloten, waar de bezoeker tot steen wordt, zodra
hij een gouden schaal aanraakt. Bij het „Appelen-eiland” van de Eeuwige
Jeugd in het Westen denkt men allicht aan de appelen der Hesperiden en
de eilanden der zaligen, en er loopt een verhaal van een held die „het
land waar niemand ooit vandaan komt” binnengedrongen was en daar met een
vrouw vandaan was gekomen, waarbij natuurlik iedereen aan de
geschiedenis van Orpheus en Eurydice denkt. Merlijn wordt ook al heel
gauw verdoopt en heet dan als de zoon van een Romeins konsul Ambrosius,
veel trekjes die zijn list betreffen en zijn helderziendheid, zijn
eenvoudig op hem overgebracht van de verhalen van Indiese, Griekse en
Hebreeuwse wijzen—van Midas en Silenus, van koning Salomo en de vorst<span class="pagenum" title="207"></span><a id="p_207"></a>
der Geesten, Aschmedai—terwijl zijn „Profetiën”, die Geoffrey uitgaf,
vol van reminiscenties van Lucanus zijn en van de Sibellijnse boeken.</p>
<p>Eindelik schijnen ook verschillende Germaanse elementen de Keltiese
sagen binnengedrongen te zijn—het is onzeker of dat nu de Noorse
Vikingen, de Angelsaksen of de Denen en Noormannen zijn die ze gebracht
hebben. Nu eens herkent men trekken uit de sage van Siegfried, dan uit
die van <span xml:lang="de">Völund-Wieland</span>—of wel zijn het Germaanse namen die men
plotseling te midden van zuiver Keltiese aantreft.</p>
<hr class="tb" />
<p>Maar hoe deze „<span xml:lang="fr">Matière de Bretagne</span>” ook samengeweven is,—daarin opende
zich voor de Franse <span xml:lang="fr">trouvères</span> van het Engels-Normandiese rijk een wereld
van poëzie die hen en hun publiek in verrukking moest brengen. Die
wereld was hun nieuw en vreemd en daar lag een mysties perspektief, een
geheimzinnige ondertoon van halfvergeten mythen en sagen achter die
verhalen, welke de fantasie romanties in beweging moest brengen. En met
die vreemde stof kon men ongegeneerd omspringen en doen wat men wilde,
zonder door traditie of piëteit gebonden te zijn; dat alles kwam in
losse onsamenhangende saga-motieven uit het Westen aanfladderen en elke
dichter kon dat aan elkaar flansen, presies zoals hij zelf wilde. Dat
was iets anders dan dat gescharrel met die romans van Karel de Grote,
waar de stof met zulk een piëteit en histories nauwkeurig behandeld
moest worden, of een Latijns boek voor zich te hebben dat men volgen
moest!</p>
<p>En wonderbaarlik scheen die „Bretonse stof” met de poëtiese smaak dier
tijden overeen te stemmen. Hier streed men niet in geordende scharen
voor goederen of voor land en rijk, maar de helden trokken—presies als
de kruisridders en de vaganten in hun eigen wereld—op eigen hand op weg
om avonturen op te zoeken. En nu waren het eens niet die eeuwige
Saracenen daar ze mee moesten vechten, maar monsters en wildemannen,—en
voor al die magie en toverij en dergelijke avonturen, daar hoorde een
andere soort moed toe, een „nouveau frisson” die zij de zenuwen gaven.
Er lag een geur van natuurromantiek over deze poëzie van bos, heide en
oceaan en een glans en een kleurenpracht en sprookjesrijkdom over die
Keltiese fantasiewereld, welke bijna de vergelijking met de Alexander-
en Troje-romans kon doorstaan. En per slot van rekening leken die
Keltiese sagen de Fransen meer van hun eigen vlees en bloed dan de
Frankies-Germaanse <span class="pagenum" title="208"></span><a id="p_208"></a>epiek der baronnenwereld. Er was een levendigheid en
een fijne genotzucht in die Keltiese poëzie, een vrolik opgewekt
samenleven en zulk een sterk erotiese aanleg kwam daar in te voorschijn,
dat de Fransen zich daar zeer aan verwant moesten voelen. Hier waren
schitterende feesten, vooral ook aan het hof, een sappig „<span xml:lang="fr">esprit
gaulois</span>”, en een gepassioneerd „<span xml:lang="fr">feminisme</span>”,—te midden van al die
barbaarse woestheid lijkt het bijna een eerste schets van het leven der
Franse edelen in de 12<sup>de</sup> eeuw.</p>
<p>Een kleine groep van ridderlike dichters die in het Anglo-Normandiese
rijk werkten en die, ten dele direkt, maar ten dele ook door middel van
Engelse en Latijnse vertalingen de Britse en Bretonse sagewereld
trachtten te leren kennen, brachten van het midden der 12<sup>de</sup> eeuw af,
„<span xml:lang="fr">la Matière de Bretagne</span>” in de kring van het Franse geestesleven en wel
met het gevolg dat niet alleen de „<span xml:lang="fr">Matière de France</span>” (de nationale
heldenpoëzie) maar ook de „<span xml:lang="fr">Matière de Rome</span>” (de onder antieke invloed
staande romans) door de nieuwe modepoëzie vrijwel in de schaduw werd
gesteld.</p>
<p>Maar feitelik was het niet zo zeer de „<span xml:lang="fr">Matière de Bretagne</span>” die
Frankrijk veroverde als wel de Franse riddermaatschappij wier eigen
dichterlik genie de Keltiese stof in zichzelf op wist te nemen.</p>
<h2><a id="XV"></a>XV.</h2>
<p class="subh2" xml:lang="fr">MARIE DE FRANCE.</p>
<p>In het begin vergenoegde men er zich mede in kleine berijmde
vertellingen de stof neer te leggen die men in de liederen der Bretonse
en Britse speellieden getroffen had of door de „<span xml:lang="fr">fableors</span>” had horen
vertellen. Het woord „<span xml:lang="fr">lai</span>”, van Keltiese oorsprong, kwam in gebruik voor
die berijmde novellen welke hun stof uit den vreemde haalden en die door
hun karakter en hun geest zich meer in 't bizonder tot de hogere kringen
richtten, spesiaal waarschijnlijk tot de dames.</p>
<p>De oudste en fraaiste van die lais, waarvan de stof dus Brits was, waren
door een dame gedicht wier naam Marie was en die in 't eigelike
koninkrijk Frankrijk geboren was, maar onder de regering van Hendrik II,
in Engeland woonde en hem haar novellen opdroeg. Evenals de oude
romancen, schijnen ook de lais dikwels door vrouwen geschreven te zijn.
<span class="pagenum" title="209"></span><a id="p_209"></a>In een Noorse bewerking uit de 13<sup>de</sup> eeuw van een Franse lai, heet
het dat Willem de Veroveraar eens met zijn mannen aan de Normandiese
kust lag, terwijl storm hen verhinderde naar Engeland over te steken;
toen verdreef hij de tijd met jacht en feesten en om te zorgen dat die
niet vergeten zouden worden, zond hij enige harpspelers naar een dame in
Bretagne die bekend was door de schone <span xml:lang="fr">lais</span> die zij dichtte, en liet
haar uitnodigen, op een fraaie melodie daar gedichten over te maken; dat
deed zij en leerde de harpspelers 't gedicht zowel als de melodie. Zo
maakte ook Iseut gedichten over haar ontmoetingen met Tristan. Marie was
literair ontwikkeld, zij vertaalde fabelen uit het Engels en legenden
uit het Latijn en zoals zij in de proloog voor haar lais vertelt, had
zij er eerst over gedacht een goed geschiedwerk uit het Latijn te
vertalen, maar daar er nu zovelen juist met dergelijke dingen bezig
waren, had zij liever willen vertellen wat zij van Bretonse verhalen
gehoord of gelezen had. Bij die „dergelijke dingen” denkt zij
waarschijnlik aan zo iets als de Roman van Aeneas, er zijn allerlei
reminiscenties in haar <span xml:lang="fr">lais</span> juist aan die roman te vinden, evenals aan
Ovidius. Een zekere kennis van de Provençaalse erotiese poëzie der
troubadours schijnt zij al vroeg gehad te hebben. Dichteres van
betekenis was zij niet; er is iets bleeks en damesachtigs over haar
stijl, iets konventioneels in haar karakteristiek; maar bevallig en met
gemak geeft zij de Keltiese stof in Franse verzen weer,—in hoeverre zij
zelf voor dit alles verantwoordelik is, of wat zij dankt aan een ander,
Frans of Engels, die tusschen haar en de sagestof in staat, dat laat
zich niet gemakkelik uit maken; zij zelf schijnt in elk geval geen
Kelties gekend te hebben. Maar—zij wist een eigenaardige romantiese
geur van 't ver-affe en 't wonderbaarlike over die vreemde, niet altijd
meer goed begrepen motieven te leggen; zij voelt de poëzie van zee en
bos, zoals die over de Keltiese sagen ligt, en overal legt zij nadruk op
het erotiese en het sentimentele en het vergroot eigelik alleen maar de
poëtiese charme, wanneer trekjes uit de Aeneas-roman of Ovidius of zelfs
motieven van de Grieks-Oosterse vertellingen in de Keltiese stof
ingeweven zijn.</p>
<p>Verscheidene Keltiese sagen behandelden b.v. de verhouding der mensen in
zake de liefde betreffende, tot de onsterfeliken. Mannen die b.v. uit
het land des Doods opgestaan zijn of mannen uit het onderaardse
feeënland die een vrouw onder de sterfeliken liefhebben. Of, gewoonlik,
feeën die sterfelike mannen hun liefde aanbieden. Maar wanneer de zaak
bekend wordt is 't uit,—gelijk <span class="pagenum" title="210"></span><a id="p_210"></a>altijd bij de onderaardsen: wanneer
niet-ingewijden 't zien of de zaak bij de naam genoemd wordt, dan
verdwijnt alles. Zulk een sage was nu net iets voor de sentimentele
romantiese smaak dier dagen. <span xml:lang="fr">Lanval</span>, een gedicht van <span xml:lang="fr">Marie de France</span>
evenals verschillende lais van onbekende schrijvers, behandelen dat tema
met allerlei variaties. Er is b.v. een ridder die alleen het bos
doorrijdt,—hij is op jacht van zijn gezelschap afgeraakt of hij dwaalt
alleen maar wat om, b.v. omdat hij bedroefd is over het feit dat de
koning zijn diensten niet goed beloont. Hij viert de teugel, en weldra
heeft 't paard hem in 't dichtst van 't woud gebracht; het is heerlik
weer en de vogels zingen in de middaguren, maar hij hoort er niet naar.
Op eens is het hem alsof hij honden hoort aanslaan of een glimp van het
witte hert krijgt, dan zet hij de hoorn voor de mond zodat het luid door
't bos weergalmt... Maar hij is steeds alleen in de betovering van 't
eenzame bos. Zo komt hij dan aan een bron waar hij een badende fee
verrast, hij bemachtigt haar klederen en zo krijgt hij haar in zijn
macht en heeft haar zo aldra tot zijn wil,—als in de sage van <span xml:lang="de">Völund
(Wieland)</span>. Of wel wordt hij door haar aangezocht en laat hij zich naar
haar tent of haar slot voeren, waar hij haar liefde geniet, volop eten
en drinken krijgt zowel als de kostbaarste kleren en goud. Zulke feeën
die prinsen naar hun feeën-kastelen ontvoeren, kenden ook de Oosterse
verhalen; met een Middeleeuws-Latijnse verzameling van zulke
geschiedenissen (de Delopathos) heeft een van die lais merkwaardige
punten van overeenkomst en die zelfde <span xml:lang="fr">lai (Guingamor)</span> schildert ook de
pracht van marmer en ivoor in dat slot en de muziekfeesten, met echt
Oosterse kleuren. Het einde van de historie, om er dat even bij te
voegen, is zeer karakteristiek. Wanneer de ridder daar drie „dagen” bij
die fee door heeft gebracht, begint hij naar huis te verlangen en wil
weg, maar nu vertelt de fee hem dat er reeds 300 jaar verlopen zijn en
zo vindt hij dan ook 't bos en alles heel anders wanneer hij weer in de
wereld terugkomt. Niettegenstaande dat de fee hem er tegen gewaarschuwd
heeft, eet hij toch onderweg van de vruchten van een appelboom en
daardoor valt plotseling de ouderdom op hem en wordt hij een oud
mannetje,—door van 't aardse voedsel te gebruiken is hij n.l. ook weer
onder de aardse wet der sterfelikheid gekomen,—evenals zij die naar 't
dodenrijk trekken ook aan de wetten daarvan onderworpen zijn, zodra zij
daar eten. (Verg. de appelen van Persephone en de sage van koning
Hadding uit Saxo).</p>
<p><span class="pagenum" title="211"></span><a id="p_211"></a></p>
<p>In de andere <span xml:lang="fr">lais</span> keert de ridder na een „<span xml:lang="fr">heure du berger</span>”, naar de
mensenwereld terug, maar nu is hij altijd rijk en opgewekt en heeft nog
steeds, wanneer hij maar wil, ontmoetingen met zijn geliefde; alleen
heeft de onderaardse schone hem verboden op straffe van haar te moeten
verliezen, iets van deze zaak te vertellen. Maar nu wordt ongelukkig de
koningin op de jonge ridder verliefd. Met haar vrouwen komt de koningin
de tuin in, waar de ridders dadelik de dames het hof gaan maken, maar
hij, de schoonste van allen, houdt zich alleen op een afstand; ofwel
komt de koningin eens door de voorhal waar zij hem bij het raam ziet
zitten schaak spelen, terwijl een zonnestraal daardoor op zijn
aangezicht valt en er een nieuwe glans op werpt. Zij laat hem roepen,
tracht hem te verleiden door hem haar liefde aan te bieden en is diep
gekwetst wanneer de jongeling die afwijst,—in een dier <span xml:lang="fr">lais</span> in de eigen
woorden van een lange passage uit Cicero's „<span xml:lang="la">De Amicitia</span>”. In onbeheerste
razernij barst de koningin nu in allerlei eerrovende beschuldigingen uit
(wij volgen hier de versie uit <span xml:lang="fr">Marie de France</span>, waar de gebeurtenissen
het natuurlikst met elkaar in verband schijnen te staan),—dat <span xml:lang="fr">Lanval</span>
zeker niet om jonge vrouwen geeft omdat hij natuurlik van knapen
houdt,—de dichteres zal dat wel uit de Roman van Aeneas hebben—en om
zijn eer te wreken komt <span xml:lang="fr">Lanval</span> er nu toe te zeggen dat hij een ander
liefheeft die veel schoner is. In een veel plompere, misschien wel
oorspronkelike versie is het de koning die bij een groot gastmaal, zijn
koningin geheel ontkleed op een bankje ten toon stelt, zoals Ahasverus
dat ook wilde, opdat de ridders haar kunnen bewonderen en haar gemaal
benijden; wat zij dan ook allen plichtschuldig doen, behalve onze jonge
ridder die, wanneer de koning hem uitvorst, er iets over los laat dat
hij er een kent die nog schoner is.—In beide gevallen moet de ridder
binnen een zekere vastgestelde tijd zijn bewering waar maken, anders
moet hij voor zijn brutale pocherij sterven. Wanhopend loopt hij nu
rond, niet alleen omdat hij nu sterven moet, maar ook wijl hij zijn
woord tegenover zijn geliefde gebroken heeft. Maar de laatste dag komt
er een prachtige stoet van maagden aanzetten die de bewondering der
hovelingen opwekken en ten slotte de feeënkoningin op een wit paard, in
een wit gewaad, maar zo dat haar gehele lichaam door alle aanwezigen te
zien komt,—Venus noch Dido noch Lavinia waren schoner dan zij,—zo
wonderbaarlik schoon is zij dat allen erkennen moeten dat de jonge man
niet gepocht heeft. Maar hij blijft apart staan, omdat hij zich<span class="pagenum" title="212"></span><a id="p_212"></a> schaamt
over zijn gebroken belofte en zij is dan ook eerst niet geneigd hem
genade te schenken, maar 't eindigt er toch mede dat hij met haar
meegaat naar het feeënrijk en nu voor goed.</p>
<p>Ook dit alles: dat de ridder naar de mensenwereld teruggaat, zich zijn
geheim laat afpersen, enz., wordt in Oosterse sprookjes van de fee
Peribanu verteld; er is hier verband met Griekse mythen van Amor en
Psyche en de Duitse sagen over <span xml:lang="de">Tannhaüser</span> in de Venusberg. Even duister
als de sage zelf is voorlopig ook nog het verband tusschen de
verschillende vormen er van. Wat het omgekeerde geval betreft van een
aardse vrouw die een onsterfelike man toebehoort, in die klasse valt
<span xml:lang="fr">Marie de France's lai</span> over <span xml:lang="fr">Yonec</span>. Maar hier is de bewerkster zich maar
half bewust dat zij met een onsterfelike te doen heeft en dat het land
in kwestie het hiernamaals is; de personen uit die sage maakt zij,
zonder het echter geheel van de mystiek te ontdoen, tot echte gewone
mensen en ridders.</p>
<p>De jonge echtgenote van een ridder is in een toren opgesloten en
„verspilt haar schoonheid met tranen”. Op een morgen in de maand April
ligt zij klagend naar de heldere zon te kijken. Dat die akelige jaloerse
oude man van haar dan ook nooit schijnt te kunnen sterven. Dat er dan
ook nooit bij haar eens een van die ridders komt, waar men hier in
Bretanje altijd van spreekt, die de dames komen „troosten” zonder dat
hun reputatie daar onder lijdt. Op 't zelfde ogenblik dat zij die wens
uitspreekt, ziet zij in 't venster de schaduw—zeer schilderachtig wordt
dit verteld—van een grote vogel, die vlak daarop de kamer in komt
vliegen. Zodra de vogel en zij elkaar aankijken, wordt hij tot een
ridder (in de „<span xml:lang="fr">Oiseau Bleu</span>” en ook in een Deens volkslied en een
sprookje komt dat zelfde motief voor); nooit, beweert hij, heeft hij
iemand anders dan haar liefgehad, maar hij zou zijn rijk niet hebben
kunnen verlaten en bij haar komen indien haar wens hem niet geroepen
had. Hier zien wij duidelik 't mytiese dat hier aan ten grondslag ligt,
en de dame durft zich niet met hem inlaten, vóór zij de zekerheid
verkregen heeft dat hij geen kwade geest is, nu weet de kristelike
auteur er zeer naïef en onbeholpen niets beter op dan de ridder het H.
Avondmaal in de toren te laten gebruiken! Dan schenkt de vrouwe hem haar
liefde en—evenals de fee bij de ridder,—komt hij van nu af telkens
wanneer zij dat wenst; alleen moet hij zorgen dat nooit iemand hem ziet.
Lang genieten zij nu van elkaars omarmingen, totdat de echtgenoot zich
er over begint te verbazen dat de schoonheid van<span class="pagenum" title="213"></span><a id="p_213"></a> zijn troosteloze vrouw
nu op eens weer zo opbloeit; hij laat haar bespieden en als hij hoort
dat er dikwels een grote vogel bij haar komt, laat hij ijzeren punten in
't raam slaan. En wanneer de vogelridder dan de volgende keer komt heeft
hij zich bezeerd en valt bloedend op haar bed neer, evenals in de Deense
ballade, de knaap <span xml:lang="fr">Germand</span> in zijn veêren kleêren tot zijn geliefde komt,
alleen om te sterven, daar de harpij onderweg zijn hartebloed gedronken
heeft. Ook de ridder zegt dat hij nu naar huis moet vliegen om in zijn
eigen rijk te sterven, maar zij zal een zoon baren die hem zal wreken.
Met kreten van smart springt zij hem uit het raam na; in haar hemd volgt
zij zijn bloedige sporen; het wordt een lange tocht—men begrijpt dat
het oorspronkelik de reis naar het doodsrijk was die zij daar
ondernam,—door een bergengte... over met bloed besprenkelde weiden...
door een stad waar geen mens op straat te zien is... tot in een kasteel
waar zij hem stervend te bed vindt liggen. Maar zij mag dáar niet
blijven, zegt zij, als de mensen haar zagen zouden zij haar afmaken
omdat zij schuldig is aan zijn dood; maar hij geeft haar een ring die
maakt dat haar man niets van haar afwezigheid zal merken, en een zwaard
dat zij aan hun zoon moet geven om daarmeê zijn dood te wreken...</p>
<p>Meer en meer verdwijnt de Keltiese achtergrond uit de vertellingen van
<span xml:lang="fr">Marie de France</span>. Een bezoek in het feeënrijk is oorspronkelik ook wel
het onderwerp van de <span xml:lang="fr">Lai</span> van <span xml:lang="fr">Guigemar</span> geweest, maar de gehele
détail-schildering wijst in de richting van de Grieks-Oosterse kunst. De
jonge <span xml:lang="fr">Guigemar</span> die altijd de liefde van zich afgeworpen heeft, schiet
eens op de jacht op een witte hinde, maar de pijl slaat op hem zelf
terug en verwond hem,—blijkbaar is de hinde door een fee gezonden om
hem voor zijn gevoelloosheid te straffen, evenals Amor bij Ovidius de
god van de jacht treft omdat die de liefde veracht heeft. En de hinde
voorspelt hem dat slechts een trouwe liefde hem zal kunnen genezen.
Somber dwaalt <span xml:lang="fr">Guigemar</span> nu van zijn mannen af om bij het zeestrand een
prachtig wonderschip te treffen,—er is niemand aan boord. Nieuwsgierig
maar niet zonder enige angst gaat hij er heen en vindt daar een prachtig
bed (het wordt beschreven zo prachtig als dat van Salomo in het Hooglied
en dat van Hektor in de roman van Troje), hij gaat er even op liggen
omdat hij door zijn wonden vermoeid is en als hij weer opstaat is hij al
in het ruime sop. Dat soort van tover-mystiek is echt Kelties. Hij landt
aan de voet van een groene marmeren toren. Daar houdt<span class="pagenum" title="214"></span><a id="p_214"></a> een oude man zijn
vrouw gevangen, slechts een jong meisje en een oude ontmande klerk zijn
daar bij haar,—dat zijn natuurlik voorstellingen van een harem en
eunuchen die de dichteres hier voorzweefden. De twee vrouwen vinden de
jongeling op dek liggen slapen; hij lijkt dood, maar als de jonge vrouw
haar hand op zijn borst legt, merkt zij dat die nog warm is, nu slaat
hij ook zijn ogen op en zij brengen hem binnen waar hij in het bed van
de maagd gelegd en goed verzorgd wordt. <span xml:lang="fr">Marie</span>, die voor alles allerlei
zedige omschrijvingen weet te vinden en die altijd in de kleinste
kleinigheden de zedigheid in acht neemt, laat ze een mantel als een
gordijn voor dat bed hangen, want er is maar één kamer in die toren. Nu
vergeet hij al heel gauw zijn wonden, maar hij wordt daarentegen nu door
de liefdepijl getroffen, en de jonge vrouw niet minder. Het meisje helpt
ze, en ofschoon hij zich eigelik erg geneert,—want, zegt de
sentimentele <span xml:lang="fr">Marie de France</span>, hij was niet een van die lichtzinnige
ridders die de ware liefde bespotten—waagt hij 't eindelik met zijn
gevoelens voor den dag te komen. Eerst wijst zij hem lachend af,—zij
moet van Antigone uit de roman van Thebe geleerd hebben dat men eerst en
vooral moet tonen er niet „zo maar één” te zijn die men met een natte
vinger kan lijmen; maar de ridder antwoordt, en het is <span xml:lang="fr">Marie</span>'s eigen
fijne vrouwelikheid die door zijn woorden spreekt,—: „Vrouwe, wees niet
boos dat ik dit zeg. Een lichtzinnige vrouw moet zich lang laten smeken
om haar waar op prijs te stellen, opdat men gelove dat het de eerste
keer is dat zij zich lokken laat. Maar een edele vrouw, die een man
vindt van wie zij houdt, heeft zich niet trots op een afstand te houden,
maar mag hem liefhebben en zich met hem verheugen.” De dame geeft dan
ook al heel gauw toe, en zij kussen elkaar en omhelzen elkaar en „wat
daar verder zo bij hoort”. Maar de echtgenoot krijgt de lucht van wat er
in die toren gebeurt en <span xml:lang="fr">Guigemar</span> moet nu vertrekken. Wederkerig geven
zij elkaar beloften van trouw, maar hij legt toch een kuisheidsgordel om
haar lijf—dat wijst ook op Asië en Aegypte—en zij legt een knoop in
zijn hemd die zij alleen los zal kunnen maken... Verder horen wij hoe
beiden hun trouw bewaren, hoe zij haar man verlaat en bij een andere
ridder in huis komt die tracht haar in zijn macht te krijgen, maar hij
kan haar gordel al evenmin los krijgen als alle vrouwen van Bretagne de
knoop in 't hemd van <span xml:lang="fr">Guigemar</span> los kunnen maken. Ten slotte vinden zij
elkaar en worden ze verenigd,—aandoenlik wordt geschilderd hoe zij
elkaar gaandeweg <span class="pagenum" title="215"></span><a id="p_215"></a>herkennen, fijn is ook de droefheid beschreven van de
ridder in wiens huis zij opgenomen was geworden en die nu getuige is van
de vreugde van hun wederzien. Ook hierin is er veel dat aan
Grieks-Oosterse romans herinnert met hun verliefde maar toch zo humane
despoten...</p>
<p>Over 't algemeen put <span xml:lang="fr">Marie</span> nu langzamerhand haar stof zo wat uit alle
bronnen, terwijl zij die alleen maar in Engeland of Bretagne lokaliseert
en er haar zachte sentimentele geest in legt. Zij neemt b.v. een
vulgaire anekdote over echtbreuk en een geliefde die zich in een badkuip
aan het kokende water brandt, maar brengt die in hoger sfeer over, door
er een sentimentele troubadour-liefde in te leggen en vol aandoening het
ongelukkig einde der gelieven te bewenen. Zij neemt een verhaal dat in
't middeleeuws Latijn voorkwam en van Oosterse oorsprong schijnt, over
de jalousie van een echtgenoot die zo hevig was dat hij eens een
nachtegaal door vier paarden in stukken deed rijten omdat haar gezang
zijn vrouws hart in tederheid deed smelten en haar zo tot liefde
verlokte. Daar maakt zij nu een aandoenlike kleine natuur-romantiese
geschiedenis van: De echtgenote van de ridder en haar vriend zitten in
een nacht vol maneschijn elk voor zijn venster naar elkander te kijken
en naar 't gezang van de nachtegaal te luisteren—hun tuinen grenzen aan
elkaar, zij kunnen nu met elkaar spreken maar zij zijn nog nooit samen
geweest. De ruwe echtgenoot is boos dat zijn vrouw 's nachts zo dikwels
opstaat en naar 't gezang der vogelen luistert,—'t is de nachtegaal
zegt zij n.l. die maakt dat zij geen oog dicht kan doen—en daarom zet
hij een vogelknip voor de verstoorder van zijn vrede uit en eens op een
dag kan hij vol triomf haar de bloedige vogel in de schoot werpen. Maar
de dame zendt het kleine lichaampje in fluweel gehuld naar haar vriend
met de boodschap dat zij nu niet langer 's nachts bij het raam durft te
gaan zitten en hij legt het lijkje in een gouden kistje en draagt het
als een herinnering op zijn borst...</p>
<p>Helemaal tot kleine romans groeien ten slotte hier de vertellingen aan,
die naar het schijnt niets Kelties in zich hebben en waar het overdreven
fantastiese geheel op de achtergrond treedt voor de zuiver menselike
hartegevoelens. Beide handelen ze over vrouwen wier liefde zo vol
zelfverlochening is dat zij zich voor het geluk van hun geliefde
opofferen door voor een andere vrouw plaats te maken. Maar het is zeker
<span xml:lang="fr">Marie</span>'s eigen gevoelige idealisme, dat dit in de onderwerpen gelegd
heeft die zij opvatte.</p>
<p><span class="pagenum" title="216"></span><a id="p_216"></a></p>
<p>Overal in alle landen treft men verhalen—die misschien op een oud
sprookje terug gaan—van de jonge vorstendochter die bestemd was om de
bruid van een prins te worden, maar die dan juist daar vóor geschaakt
wordt en die dan na velerhande avonturen pas herkend en erkend wordt
juist op 't ogenblik dat een van haar zusters met de vorst trouwen zou
voor wie zij zelf bestemd was. Uit dit motief is het gedicht van <span xml:lang="fr">Marie</span>,
De Esch—„<span xml:lang="fr">Le Fraisne</span>”—ontstaan. Het is een vondeling, die Esch heet
naar de boom waaronder zij gevonden werd,—zij wordt in een klooster
opgevoed, maar heeft een vorst lief die in de buurt woont en vlucht uit
het klooster om op zijn slot als zijn bijzit te gaan leven. Zij zijn
zeer gelukkig samen, maar dan verlangen ongelukkig de baronnen van de
vorst dat hij nu een huwelik in zijn stand aan zal gaan om een erfgenaam
het leven te geven. Hij wordt er dan ook toe gebracht om de hand van de
dochter van een zijner ridderlike naburen te vragen. De bruiloft wordt
vastgesteld en de moeder komt naar het kasteel om de voorbereidselen te
treffen en o. a. om de bijzit weg te jagen. Maar ze wordt verrast en
geheel ingenomen door de liefelikheid van het jonge meisje, dat zacht en
geduldig aan alles medehelpt, zijn dienaars zegt hoe hij gewoon is het
te hebben, ook b.v. zelfs zijn bruidsbed helpt gereed maken „want dat
wist zij zo heel goed” en als zij geen linnengoed vindt dat mooi genoeg
is voor hem, gaat zij zelf van haar eigen linnengoed uit haar kast
halen. Maar wat zij daar nu uithaalt is juist het goed waar zij in
gewikkeld was toen zij in 't klooster opgenomen was. En—de moeder van
de bruid kijkt en kijkt,—ze kent dat goed! Dat was 't zelfde linnen
waarin zij zo lang geleden haar eigen kind te vondeling legde, toen zij
niet had durven erkennen dat zij een tweeling gekregen had, omdat zij
altijd volgehouden had dat dit op ontrouw van de vrouw duidde. „Esch” is
dus haar eigen kind, de tweelingzuster van de bruid (Hazel)... En nu
komt er verklaring en vreugde,—gejubel!—en Esch wordt de bruid in
plaats van haar zuster.</p>
<p>Het is de zachte vrouwelikheid, de aandoenlike verzaking van de liefde
die hier verheerlikt wordt—zoals die reeds in talrijke legenden van
vrouwelike heiligen door het Kristendom verheerlikt was geworden, zowel
als in de Indiese en Griekse poëzie. Maar zo lang als de opoffering aan
een Godsvrucht te danken was die zich van de wereld afwendt, zolang de
stempel van de slavernij nog op de vrouw drukte, kon de verzaking niet
het karakter van<span class="pagenum" title="217"></span><a id="p_217"></a> die vrijwillig verlochenende liefde dragen als hier in
„<span xml:lang="fr">Fraisne</span>”. Na <span xml:lang="fr">Marie de France</span> wordt de geduldige Geliefde een
lievelingstema voor de poëzie der middeleeuwen en ook van de latere
tijd; de verwantschap met de lais van Marie laat zich vooral niet
lochenen voor de schone Engelse en Noordse balladen van „De schone
Anna—<span xml:lang="en">fair Annet</span>”.</p>
<p>In het Deense volkslied is de ridder blijkbaar van plan ze alle beiden
aan te houden, en hij vraagt kalm zijn bruid wat zij zijn „<span xml:lang="dk">fryndinne</span>”
voor geschenk denkt te geven en omgekeerd. In de tijd van de
kruistochten, kwam het, zoals wij al gezien hebben, dikwels genoeg voor
dat de echtgenote meer of minder vrijwillig zich in een soort <span xml:lang="fr">ménage à
trois</span> moest schikken, wanneer haar ridder van zijn reizen met een vrouw
thuis kwam die hij in verre landen gehuwd had. Dat is het tema van de
grootste en fijnst uitgevoerde vertelling van <span xml:lang="fr">Marie de France</span>, die van
Eliduc.</p>
<p>Ridder Eliduc van Bretagne heeft zijn vrouw en zijn haardstede moeten
verlaten en is naar Engeland getogen waar hij de Koning van Exeter in de
oorlog gevolgd is. De koningsdochter wordt op hem verliefd en spreekt
vriendelik met hem en ook de ridder kan van zijn kant niet nalaten naar
de zoete woorden der prinses te luisteren, maar wil zijn vrouw toch niet
vergeten. De prinses zendt hem een kamerjonker met geschenken om te zien
of hij haar lief heeft,—zó kan men nu eigelik niets er over te weten
komen, voegt de dichteres er met een zekere skeptiese mensenkennis aan
toe, die dikwels door haar sentimentaliteit heen breekt; nog nooit zag
ik een ridder die geen geschenken aanneemt. Levendig als bij Ovidius
wordt de twijfel der prinses beschreven, of zij die geschenken durft
zenden of niet, en haar ongeduld om 't resultaat te horen. Eliduc neemt
alles aan, maar zegt „niets zonder dank” en biedt de boodschapper geld;
zo weet de Prinses nog niet wat zij geloven moet. Zij heeft n.l. geen
idee dat ook het hart van de ridder in diepe nood verkeert, hij kan niet
meer voor zich zelf verbergen dat hij haar lief heeft, maar toch wil hij
zijn trouw jegens zijn echtgenote bewaren. En hij wil ook wel op goede
voet met de prinses staan en haar eens kussen, maar ook niets meer. Eens
zit de koning schaak te spelen en laat zijn dochter binnen komen om
Eliduc bezig te houden. Zij gaan apart in een hoek van de zaal
zitten—de scène doet denken aan die tusschen Jason en Medea in de roman
van Troje—zij zijn beiden wat gegeneerd en 't gesprek vlot volstrekt
niet. Eindelik stamelt hij een woord van dank voor haar geschenken<span class="pagenum" title="218"></span><a id="p_218"></a> en
nu biecht zij op dat zij die zond, omdat zij hem lief heeft en niemand
anders wil hebben. Hij legt zijn gevoelens nu ook bloot maar—voegt er
bij—wanneer de oorlog gedaan is moet hij naar huis terug. Zij legde
zich daar bij neer en van toen af zagen zij elkaar dikwels en hielden
veel van elkander.</p>
<p>Maar nu wordt Eliduc naar Bretagne teruggeroepen, omdat zijn eigen
koning zijn hulp tegen hun vijanden nodig heeft. Hij moet weg. Het doet
hem verdriet voor zijn vriendin, maar er is niets tussen hen geweest dan
vriendelike woorden en gaven, geen dwaasheden of iets oneerbaars, maar
zij die niet wist dat hij getrouwd was, bleef hopen. Men ziet hoe fijn
de kleuren gemengd zijn, hoe delicaat Marie de halfheid in de verhouding
weet te tekenen: hij heeft de eerste schrede niet gedaan, alleen is hij
niet sterk genoeg geweest om de avances der jonge dame af te wijzen; hij
heeft alles nog binnen de grenzen van het fatsoen weten te houden, maar
heeft 't niet over zich kunnen verkrijgen te zeggen dat hij daar ginds
in den lande van overzee getrouwd was. Nu voelt hij met smart dat het
hart van een hunner of misschien wel van beiden bij de scheiding moet
breken, en besluit alles aan de beslissing van de prinses zelf over te
laten. Eerst neemt hij afscheid van de Koning en gaat dan naar de
dochter om haar alles te vertellen. Maar ongelukkig valt zij dadelik in
zwijm zodra zij van afscheid nemen hoort spreken en nu kan onze held
niet anders doen dan haar in zijn armen nemen en kussen: „Mijn zoete
vriendin, laat ik U alleen dit maar zeggen: gij zijt de mijne in leven
en dood.” Haar dadelik meenemen—wat zij eigelik wilde—kan hij niet;
hij staat in haars vaders diensten dat zou trouwbreuk zijn; wel kan hij
terugkomen als hij een vrij man is en dan kan hij haar schaken, zonder
dat zijn eer daar onder lijdt. Nu wisselen ze ringen, kussen elkaar...
en zo zijn al zijn schone voornemens door haar tranen gesmolten—zoals
het de man zo dikwels gaat die komt om zulk een verhouding af te breken.</p>
<p>Eliduc komt thuis en wordt door allen goed ontvangen, vooral door zijn
trouwe echtgenote; maar hij loopt stil en in overpeinzingen rond en zij
vraagt in haar verdriet of iemand haar misschien belasterd heeft. Als
hij nu zijn koning bijgestaan heeft, gaat hij, zoals hij beloofd heeft,
naar Exeter terug en schaakt daar de koningsdochter. Er steekt een storm
op zee op en de bemanning mompelt iets over—even als in de geschiedenis
van Jonas—dat er zeker een schuldige aan boord is, die geofferd zal
moeten worden;—natuurlik is zij dat, de vrouw die 't met een getrouwde<span class="pagenum" title="219"></span><a id="p_219"></a>
man houdt. De prinses bezwijmt van schrik, ook omdat zij hoort dat hij
gehuwd is; woedend slaat Eliduc de schipper tegen den grond en neemt
zelf 't roer over, hij weet het schip ook veilig aan land te brengen,
maar... zijn geliefde ligt daar nog altijd dood voor hem. Wanhopend
neemt hij haar in zijn armen en draagt haar naar een verlaten grafkapel
waar hij haar voor 't altaar op een baar legt; hij heeft de moed niet
het lichaam te begraven, lang blijft hij over haar gebogen zitten klagen
en zweert dat hij nooit meer wapenen zal dragen, maar monnik wil worden.
Als zij hem niet lief had gehad, zucht hij, had zij nu een koningskroon
gedragen... Nu rijdt hij naar huis, maar altijd keek hij even somber en
elke morgen na de mis reed hij naar die kapel en ging bij 't lijk van
zijn geliefde zitten die merkwaardig genoeg er altijd even fris en
schoon uitzag. Zijn bedroefde vrouw laat haar man's wegen bespieden en
in gezelschap van een dienaar gaat zij eens de kapel binnen, waar zij
het meisje ziet liggen als een pas ontloken rozenknop; zij neemt het
lijkkleed weg en bewondert haar schone lichaam. Zij verbaast zich nu
niet meer over de smart van haar man en heeft innig medelijden met hem;
droef geresigneerd voelt zij ook heel goed dat zij zijn liefde nooit
meer terug zal kunnen krijgen. Wenend zit zij bij het lijk van haar
mededingster,—een situatie vol grootse, dichterlike schoonheid. Daar
komt in de stilte een wezel aanlopen over de stenen in de vervallen
kerk. Haar dienaar slaat die met een stok dood. Maar 't duurt niet lang
of het vrouwtje van de wezel komt met een rode bloem in haar mond
aanlopen en zodra zij het mannetje daarmee aangeraakt heeft, is die weer
levend. (Een natuurmerkwaardigheid waar klassieken zowel als Oosterse
schrijvers van weten te vertellen). Nu beveelt de vrouw haar dienaar de
rode bloem op te nemen, nauweliks heeft zij die op de lippen der
afgestorvene gelegd of die ontwaakt met een diepe zucht uit haar lange
slaap. Maar wat volgt is nog schoner; de vreemdelinge klaagt haar nood,
hoe zij een man lief heeft gehad en met hem gevlucht was en hoe zij toen
hoorde dat hij getrouwd was; de vrouw van de ridder moet haar nu zelf
troosten door te vertellen hoe innig veel verdriet die man hier over
heeft en hoe weinig hij van zijn echtgenote houdt. Zij heeft al dadelik
haar besluit genomen; die twee moeten elkaar toebehoren, zij zal zelf de
sluier aannemen. Dat weet de heldhaftige vrouw ook door te zetten en
Eliduc „<span xml:lang="fr">dulcement sa femme mercie</span>”, wat werkelik ook niet te veel is.
Maar 't duurde niet lang—eindigt de dichteres<span class="pagenum" title="220"></span><a id="p_220"></a> die hier enigsins
kristelik begint te worden en schijnt te vinden dat Eliduc er wat al te
gemakkelik af is gekomen—of hij volgde met zijn prinses het voorbeeld
van de vrouw en zij gaan ook in een klooster. En in het klooster
ontvangt de echtgenote haar opvolgster als een zuster!</p>
<p>Waar <span xml:lang="fr">Marie de France</span> deze geschiedenis misschien vandaan heeft, is niet
van veel belang; zoals zij die hier vertelt, zonder sterke kleuren en
zonder diepe kracht, met een licht lopende damespen, is het toch wel
degelik haar eigen werk geworden; er zit in die vertelling juist dat
mengsel van voorname wereldlikheid en fijne, ironiese zielekennis, van
een gevoelvol verheven menselikheid en fijn, subtiel moreel gevoel,—die
ook later weer de echt Franse liefderoman zal karakteriseren.</p>
<p>De <span xml:lang="fr">Lais</span> van <span xml:lang="fr">Marie de France</span> vormen daartoe de bekoorlikste inleiding.</p>
<h2><a id="XVI"></a>XVI.</h2>
<p class="subh2">TRISTAN EN ISOLDE.</p>
<p>Uit vele van die populaire speelmanslais ontstonden romans. Van de
liefde van Tristan en Isolde is er gezongen en gedicht in die oude <span xml:lang="fr">lais</span>,
waardoor die paar gelieven uit Cornwall reeds aan de oudste Provençaalse
troubadours bekend waren. En weldra stonden zij voor de middeleeuwen als
omstraald door een nog hogere poëzie dan zelfs Floris en <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span> of
Aeneas en Dido in de oudheid. „Nooit,” heet het in de oudste versie, die
men heeft kunnen opdiepen (Berol's bron), „hadden anderen elkaar zo lief
en kochten de liefde zo duur.” Het noodlot had ze door één teug aan
liefde en ongeluk gewijd, en zo stond het paar voor alle gevoelige
harten met een dubbele aureool omgeven; hun liefde was misdadig, altans
volgens de vromen van de Ridderromantiek, maar ze waren toch enigsins te
verontschuldigen door het onwederstaanbare van hun schone passie en ze
werden toch ook door al hun ellende gelouterd. Evenals St. Preux en
Julie of Werther en Lotte voor hun tijdgenoten, waren Tristan en Isolde
voor de middeleeuwen martelaars der liefde, onschuldige offers van de
moraal der burgerlik kristelike maatschappij,—maar in de ogen van alle
jongeren was hun lot toch eigelik benijdenswaardig, en stonden ze toch
in geluk ver boven dat van de gewone burger.</p>
<p><span class="pagenum" title="221"></span><a id="p_221"></a></p>
<p>Geen motief is zo dikwels in de romans gebruikt geworden als dit, maar
er heeft een merkwaardig noodlot op de overlevering er van gerust. Van
de oudste versies is er geen een over; de oudste die wij hebben zijn
fragmenten van twee Franse berijmde romans die uit 't Anglo-Normandiese
rijk stammen, die van Berol en van Thomas, uit de jaren 1160–1170; dan
zijn er een paar latere Franse berijmde bewerkingen verloren gegaan,
maar wij hebben een proza-roman uit de 13<sup>de</sup> eeuw over; in 't Duits
bestaan er berijmde bewerkingen van Eilhart v. Oberge (1190) en Gotfried
van Strassburg (ongeveer 1210) en twee vervolgen; vervolgens is er een
Middel-Engels-gedicht, Sir Tristrem, een IJslandse sage en enkele late
volksboeken. Met grote kunst heeft de Franse filologie echter aan
Frankrijk van dit alles teruggegeven wat haar toekomt, door de vreemde
versies in twee groepen in te delen, die respektievelik op Berol en
Thomas terug gaan, en heeft uit wat aan de versies van elke groep gemeen
is, de twee Anglo-Normandiese romans kunnen rekonstrueren om de paar
fragmenten heen die wij er feitelik alleen maar van bezitten. Zij
zijn—zoals wij zagen—omtrent van de tijd van Marie de France. Berol is
meer populair en die staat waarschijnlik ook wel dichter bij 't
oorspronkelike. Thomas is meer ridderlik. Terwijl 't vooral Eilhart is
die ons Berol kan helpen reconstrueren, hoort zowel de roman van
Gotfried, als die van Sir Tristrem en de IJslandse sage tot de groep
afstammelingen van Thomas. De groei van de Ridderromantiek laat zich
heel goed volgen als men de twee groepen Berol-Eilhart en
Thomas-Gotfried met elkaar vergelijkt.</p>
<p>Dat er oorspronkelik een sage uit Cornwall of uit West-Schotland aan ten
grondslag ligt, staat buiten alle twijfel. Ook is 't zeker dat er zich
al heel vroeg om die oorspronkelike sage-stam andere motieven en
anekdoten geslingerd hebben, tendele reeds op Keltiese grond, maar ook
later in de Franse versies, uit de oudheid en het Oosten, uit Frankrijk
zelf en uit Duitsland. Zoals het werk van Berol en Thomas eeuwen lang
alle landen rond is getrokken, kan de stof door zijn hele kleur en toon
maar tot zekere hoogte Kelties genoemd worden. Reeds de namen zijn
kosmopolities. Iseut beschouwen sommigen als Germaans evenals andere
vormen met Is-, misschien voor Ishilde, maar in elk geval is de naam al
zéér spoedig als Kelties gevoeld; haar vader Gormond heeft zeker een
Scandinaviese naam, ook Morolt lijkt Germaans. <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span>, Tristan's
moeder is natuurlik Frans, Isolde's dienstmaagd <span xml:lang="fr">Brangién</span><span class="pagenum" title="222"></span><a id="p_222"></a> (= witborst)
daarentegen Kelties. Marc, de oom is Kelties en betekent paard; dat
heeft aanleiding gegeven tot het sprookje dat hij paardenoren had,—een
trek die in vele volkssagen voorkomt, maar nu wordt ook de geschiedenis
van koning Midas zijn ezelsoren en het geheim dat hij aan 't riet
toevertrouwde op koning Marc overgedragen. Eindelik is Tristan
oorspronkelik Kelties (Drostan, maar de gelijkenis met 't Frans „<span xml:lang="fr">triste</span>”
heeft invloed op de naam gehad en een zeker elegies-tragies kleurtje
over de Franse Tristan gelegd die Drostan uit Cornwall zeker miste). Die
Drostan schijnt een held van 't zeer populaire „<span xml:lang="de">Schlau-kopf</span>”-type
geweest te zijn—gelijk Odysseus of Jakob uit de Bijbel—een slimme
schelm, die door het noodlot vervolgd wordt, maar handig en gewikst zich
door alles heen weet te slaan. Hij was de duizend-kunstenaar die zwemmen
kon, vechten, draken doden, die kon springen zo hoog als niemand anders
(in Cornwall wees men de rots waarvan hij zijn enorme beroemde sprong
gedaan had); een man even uitstekend als jager als in de kunst het wild
te bereiden, als harpspeler als in de kunst om vogelenstemmen na te
bootsen. En de verhouding waarin hij tot de vrouw van zijn oom stond was
slechts een van de wijzen waarop het noodlot hem vervolgde, maar waarop
hij ook zijn listige streken kon vertonen.</p>
<p>Er is een voorhistorie over de afstamming en de jeugd van Tristan, maar
die er later aan toegevoegd schijnt, op motieven zo wat van alle kanten
bijeengeschraapt en in een ridderlike en sentimenteel-avontuurlike geest
geschreven. Een ridder uit Wales of Bretagne houdt zich een tijd aan 't
hof van koning Marc op, de beroemde legendariese koning van Cornwall of
Engeland. De zuster van de koning wordt op hem verliefd—de naïeve
monologen en koket-sentimentele gesprekken doen aan de Aeneas-roman
denken—terwijl hij na een gevecht gewond is, wordt zij in 't geheim en
onder tranen bij hem zwanger, dan vlucht zij met hem naar zijn eigen
land. Maar daar valt hij nu in de strijd tegen zijn vijanden, die nu
zijn goederen in bezit nemen en de wanhopende weduwe baart nu in smart
de in smart ontvangen zoon, die bovendien bij de geboorte zijn moeder
het leven kost. Tristan werd de erveloze knaap genoemd en zijn leven zal
die naam der smarte waar maken. In 't geheim door een trouwe dienaar
opgevoed, wordt hij door kooplieden met een schip ontvoerd, maar weet te
ontvluchten en aan land te komen,—bij koning Marc, waar hij aan 't hof
in grote gunst komt. Ten slotte wordt 't hem en de koning bekend wie hij
eigelik is en de koning<span class="pagenum" title="223"></span><a id="p_223"></a> stelt zijn neef tot erfgenaam over zijn rijk
aan; maar eerst trekt de jonge held er op uit om zijn vaderlik erfdeel
terug te winnen, alleen echter om dat land aan zijn trouwe pleegvader
over te dragen. In de volkssagen en de heldenpoëzie zijn er veel helden
aan wier jeugd dit alles sterk herinnert, maar ook met de roman van
Appolonius van Tyrus en die van Ruodlieb heeft onze geschiedenis menige
trek gemeen.</p>
<p>En nu begint de eigelike roman daarmede dat Tristan, als hij weer naar
't rijk van koning Marc teruggekomen is, het heldenstuk uitvoert om in
een tweegevecht de reus Morolt te doden, die uit Ierland gekomen was om
het jaarlikse tribuut voor zijn zwager, de koning van Ierland en de
Romeinse senaat op te eisen. Hier als ook nog elders is duidelik de
kroniek van <span xml:lang="en">Geoffrey</span> van <span xml:lang="en">Monmouth</span> gebruikt en wel naar de Franse
berijmde bewerking van <span xml:lang="fr">Wace</span>; het motief is bovendien algemeen genoeg in
de heldenpoëzie. Het wordt een duel, volgens alle regelen van de kunst
op een eiland gevochten. De reus wordt door een geweldige slag op zijn
voorhoofd geveld—een stuk van Tristan's zwaard blijft hem in de schedel
zitten—maar hij krijgt nog net de gelegenheid zijn overwinnaar een houw
met een vergiftigd zwaard te geven en er stervend bij te voegen dat
alleen zijn eigen zuster, koningin Isolde van Ierland, dit genezen kan.</p>
<p>Nu wordt Tristan ernstig ziek,—niemand kan zijn wonden helen, waar
bovendien een onuitstaanbare stank uit opstijgt,—iets wat Gotfried
overslaat omdat „zo iets niet goed past in de hoofse toon”. Gelijk
gewonde helden dat in de Keltiese sage dikwels doen, legt hij zich op
een schip en laat dat maar ergens heendrijven; het komt in Ierland
terecht. Men ziet hoe weinig doorwerkt de stof is, hij wist n.l. zelf
dat hij dáár alleen genezing zou vinden. Als degeen die de dood van
Morolt op zijn geweten heeft, durft hij zich toch niet te kennen te
geven; hij verkleedt zich nu weer als koopman, of—zoals de ridderlike
versies 't liever voorstellen—als een harpspeler en komt zo in het
paleis van de koning waar hij zich Tantris noemt en door de koningin
verzorgd en genezen wordt. Uit dankbaarheid daarvoor geeft, volgens de
ridderlike bewerking, Tantris aan 's konings dochter Isolde les in het
harpspel, in de kunst lais te dichten, in het schrijven en in goede
manieren (<span xml:lang="la">moralitas</span>), zodat haar vader zijn gasten dikwels door zijn
jonge dochter kon laten bezighouden. Steeds bevreesd dat hij herkend zal
worden, vertrekt Tristan terstond als hij zich weer beter voelt,
ofschoon de<span class="pagenum" title="224"></span><a id="p_224"></a> koningin de wellevende vreemdeling graag nog wat gehouden
had.</p>
<p>Nu leefde Tristan weer aan het hof van Koning Marc. Maar de baronnen die
jaloers op Tristan zijn dat hij de troon zou erven, brachten er de
koning toch nog toe weer een vrouw te zoeken. Alleraardigst is een hier
ingevoegd sprookjesmotief. Terwijl zij bezig zijn de Koning over te
halen, fladderen een paar zwaluwen het venster binnen en een daarvan
laat een goudgeel vrouwenhaar uit zijn bek vallen. De Koning raapt het
op en zegt dat als hij dan toch trouwen moet, dan wil hij de jonkvrouw
hebben aan wie dat haar toebehoort. En Tristan neemt op zich de schone
met het gouden haar voor hem te gaan vinden, die niemand anders blijkt
dan de prinses van Ierland. Maar de ridderlike bewerkingen verwerpen
deze trek als een onwaardige uitvinding der speellieden; Tristan zelf
had bij zijn thuiskomst de schoonheid van de jonge Isolde in zulke hoge
tonen geprezen en bovendien wensten de baronnen Tristan juist naar
Ierland te zenden omdat zij wisten dat er daar levensgevaar voor hem
schuilde.</p>
<p>Zo trekt Tristan daar nu weer heen, te midden van het gevaar. Hij kwam
op een gunstig oogenblik. Een draak hield juist vreselik op het eiland
huis, elke dag moest er een jonge maagd aan hem geofferd worden en de
Koning had laten weten dat hij die de draak wist te dooden, de prinses
ten huwelik zou krijgen,—een in de Griekse en Germaanse sagenwereld
zeer bekend motief. Tristan, gelijk gewoonlik als een koopman verkleed,
trekt er incognito op uit en doodt het monster door een stoot in zijn
muil—in het hart zegt <ins class="corr" id="corr29" title="Bron: Golfried">Gotfried</ins> meer in overeenstemming
met ridderlike opvattingen—snijdt zijn tong uit en steekt die in zijn
broekzak—legt die op zijn borst, zegt Gotfried, maar—nu trekt het
vergif zijn lichaam door en niet ver van de draak valt Tristan zelf in
zwijm. De Seneskalk des konings, een slecht mens, komt langs het lijk
van de draak, en eigent zich de eer toe die gedood te hebben, rijdt vol
triumf naar huis en eist Isolde voor zich op. Zij is wanhopend over het
vooruitzicht met die man te moeten trouwen en zij kan bovendien ook niet
geloven dat hij zulk een heldendaad heeft kunnen volbrengen en zij gaat
met haar moeder het gevelde dier bekijken. Daar vinden ze nu de
vreemdeling met de tong van het ondier; zij nemen hem mee naar huis waar
hij verpleegd wordt en dan komt hij met zijn trofee voor den dag en
bewijst tot groote schande van de Seneskalk hoe die ze allen heeft
willen bedriegen. Dit is duidelik een geheel op zich zelf staande sage
die vrij onhandig in het gedicht ingevlochten is,<span class="pagenum" title="225"></span><a id="p_225"></a> het wordt ook in een
apart Kelties gedicht gevonden over „De held en het hert met de witte
poot”; misschien is het ook verwant aan de Griekse geschiedenis van
Alkatoos, die op die zelfde manier zich door de tong van het monster als
de geen doet kennen die het gedood heeft, inplaats van een ander die hem
die eer wil roven. De sage is in haar grondtrekken zeer algemeen.</p>
<p>Maar intussen is het opgehelderd wie Tantris is. Eens zit hij naakt in
het bad en Isolde staat er bij met hem te praten, terwijl zij er zich
over ergert dat die man, zo schoon als hij is, toch niets dan een
koopman is. Nu gaat zij naar zijn wapens kijken die daar hangen, en ziet
het zwaard dat nog de sporen draagt van de houw die Morolt er mee
gekregen heeft—op eens krijgt zij een ingeving, zij haalt het stukje
dat in het hoofd van Morolt is blijven zitten en dat zij bewaard
heeft,—kijk! Dat past presies en op 't zelfde ogenblik wordt het haar
op eens duidelik dat Tantris natuurlik hetzelfde is als Tristan. En zij
neemt dadelik het besluit hem, zoals hij daar in het bad zit, te doden.
Een echt pikante situatie, die de ridderlike versies in detail
uitwerken: die naakte held geheel in de macht van het jonge meisje.
Tristan herinnert er haar aan dat hij haar zal moeten helpen, nu de
Seneskalk beweert de draak gedood te hebben en haar hand eist. De jonge
maagd voert een innerlike tweestrijd, zij moest de moordenaar van haar
moeders broeder haten, maar haar „<span xml:lang="de">milde wîplichheit</span>” zoals Gotfried
zegt, waagt het niet toe te slaan. Nu komt de moeder er bij en wordt van
de zaak op de hoogte gebracht; beiden zijn vol twijfel, als de een iets
besluit, houdt de ander haar terug, ook <span xml:lang="fr">Brangien</span> stelt zich op de
voorgrond en wil als Isolde's „<span xml:lang="fr">cameriere</span>” ook een duit <ins class="corr" id="corr30" title="Bron: mêe">meê</ins> in
't zakje doen. Tristan verlaat nu het bad en knielt „voor de schone rij
der vrouwen”, die galant door de Duitser met de zon, de maan en de
dageraad vergeleken worden. <span xml:lang="fr">Brangien</span> brengt er het drietal toe elkaar de
kus der verzoening te geven,—het maakt vooral indruk als Tristan
mededeelt dat het uit naam van de Koning van Cornwall is dat hij om de
hand van Isolde komt vragen.</p>
<p>Isoldes vader gaat op dat huwelik in en met grote pracht en praal wordt
de prinses, door <span xml:lang="fr">Brangien</span> begeleid, met Tristan over de zee gezonden. Er
is tot nu toe geen sprake van liefde tussen die twee, wel zegt Gotfried
iets van tedere gevoelens tussen hen, maar het wordt toch nog als iets
dat van zelf spreekt beschouwd, dat Isolde met vreugde de Koningin van
Koning Marc zal worden. In de voorgeschiedenis <span class="pagenum" title="226"></span><a id="p_226"></a>zijn er
sprookjesmotieven en reminiscenties van allerlei heldensagen. De
eigelike handeling begint pas waar Tristan en Isolde uit Ierland
vertrekken, nadat Tristan voor zijn oom de hand van de Ierse
koningsdochter gevraagd heeft.</p>
<p>Isoldes moeder heeft <span xml:lang="fr">Brangien</span> een minnedrank meegegeven die zij de
jonggehuwden de avond van het huwelik moet doen drinken om hun
huweliksgeluk te bezegelen. Van zulke minnedrankjes vertelde
Ovidius,—Circe zowel als Medea hadden die gebrouwen. En nu heeft de
tragiese vergissing plaats. Isolde heeft heimwee en is bedroefd. Tristan
komt haar dikwels gezelschap houden en troosten. Eens wanneer het schip
door windstilte genoodzaakt is geworden een haven binnen te lopen en de
meesten aan land zijn gegaan, wil een van Isoldes maagden hun een glas
wijn inschenken om bij de hitte hun dorst te laven. „Doch neen! het was
geen wijn, ofschoon het dit wel scheen. Het was de eeuw'ge smarte, de
eindeloze hartenood, en beiden bracht die ook de dood”, barst Gotfried
uit. Te laat ontdekt <span xml:lang="fr">Brangien</span> wat er gebeurd is. „Die drank die wordt
beider dood.” En inderdaad blijkt nu ook al ras dat „<span xml:lang="de">der Welt Unmusze</span>”,
de grote onruststichter der wereld, hun beider gemoed is binnen
gedrongen. Gotfried laat ze eerst nog wat tegenstribbelen maar „de ogen
en de harten naderen elkaar steelsgewijze,”—de liefde—die „kleurster”
maakt ze beiden dan rood, dan bleek. Zij is het die per slot van
rekening het initiatief neemt, maar echt op de manier van jonge meisjes,
met allerlei omwegen: levensmoede gaat zij tegen hem aan leunen en laat
haar hoofd op zijn borst nederzinken, zodat hij haar met zijn arm omvat.
„Wat scheelt er aan?” vraagt hij. <ins class="corr" id="corr31" title="Niet in Bron.">„</ins>„<span xml:lang="fr">L'amer</span>” is het dat mij wee
doet”; en nu spekuleert hij er over welke drie betekenissen dat woord
hebben kan. Bedoelt zij „de zee”? Is het „de bittere” wind? vraagt hij
daarna, maar zij is het die de derde betekenis noemen moet:—het is „de
liefde”. „Mijn beminde, zo is het ook mij gegaan,” zegt hij dan. Het is
zeker een vrij oud spel over die woorden, waarschijnlik al uit 't
Latijn. En dan wordt Tristan—gelijk Gotfried het zoet-sentimenteel
beschrijft, in de trant van „Daphnis en Chloë”—door de geneesheer
Liefde naar de legerstede van Isolde geleid en biedt Amor hun elkaar aan
als medicijn voor hun ziekte.</p>
<p>En hier is het punt waar alles om draait. Een gewone vergissing, iets
wat niemand gewild heeft, brengt de hele tragedie aan de gang. Iets
dergeliks hoorde in de grote Heldenepiek niet thuis,<span class="pagenum" title="227"></span><a id="p_227"></a> noch in de Ilias,
noch in de <span xml:lang="de">Völsungensage</span>, noch in de Chanson de Roland; dit is een
roman-truc,—vooral in de Grieks-Oosterse romans is het prototype van
dergelike vergissingen door drankjes te vinden. Zulk een toeval kan niet
als de hoogste tragiek werken, een die met noodzakelikheid uit de
oorzakelike samenhang voortgekomen werkt, integendeel komt er zo iets in
de eigelike zin van het woord pikants in ons gevoel van verdriet, omdat
we voortdurend voelen dat het ongeluk per slot van rekening even goed
niet had kunnen gebeuren en hoe onzinnig het eigelik is en hoe het
zonder enige reden op de slachtoffers neer is gekomen. Maar voor het
middeleeuws bewustzijn is zulk een toeval géén toeval, maar het mystieke
noodlot. En juist daarom, omdat het geheel niets anders dan toeval is,
valt er iets plechtigs, bijna iets heiligs over de liefde en de dood van
Tristan en Isolde, het zijn geen menselike grillen of invallende
gedachten die de verschillende personen in elkaars armen werpen of in
het ongeluk voeren, maar mystieke machten in wier hand de wil slechts
was is. Die tweezijdige houding tegenover de geschiedenis van Tristan en
Isolde kan men in de Middeleeuwen overal opmerken. Voor Berol is het
niets anders dan een gewoon tover-toeval; voor hem duurt de werking er
van dan ook maar een bepaald aantal jaren. En tegenover zulk een
opvatting komen de erotici van professie met een protest in de echte
stijl der troubadours, dat men zo iets liefde zou durven noemen. In
tegenstelling met de klassieken die de liefde als een soort ziekte
beschouwden, een noodlot dat de mensen overvalt, leerden namelik de
troubadours dat de liefde een vrijwillige kultus van de vrouw is, een
uiting van een moreel willen en dus een deugd, een verdienste, en meer
dan één ridderlik dichter legt er dan ook, zoals wij zien zullen, de
nadruk op, dat hun paar geliefden zich niet door een minnedrankje de
liefde aangedronken heeft, maar dat die het gevolg is van hun vrije
neiging. Velen hunner staat echter vaag een zekere opvatting voor de
geest, volgens welke die liefdedrank alleen maar een simbool is van de
natuurmacht der liefde,—zo, vrij zeker, voor Thomas en Gotfried voor
wie de werking ervan ook niet tot een bepaalde tijd beperkt is. Wanneer
het naïeve bewustzijn de plotseling opkomende liefde en de omstandigheid
dat er geen ontkomen aan is, verklaren kan als de werking van runen, of
andere tovermiddelen of als die van een pijl door een godheid
afgeschoten, dan moest dit alles voor het meer ontwikkelde bewustzijn
eenvoudig tot poëtiese uitdrukkingen worden van een natuurmacht<span class="pagenum" title="228"></span><a id="p_228"></a> die,
zich boven verstand en wil verheffend, zich door de liefde openbaart en
juist daardoor dat gevoel boven wet en recht stelde. Deze opvatting
schemert al in de minnepoëzie der ridderromantiek door en die ligt ten
allen tijde aan de romantiek ten grondslag; de burgerlike samenleving en
de kristelike moraal hebben ook voortdurend tegen die gevaarlike teoriën
moeten kampen.</p>
<p>Nu nadert het schip juist deze burgerlike samenleving, gelijk Isolde
haar bruiloft. Zij is ongerust omdat zij niet als maagd het bruidsbed
kan bestijgen en daarom haalt zij er haar camerière toe over haar eigen
plaats in de huweliksnacht in te nemen,—een onderschuiving die in vele
verhalen, o. a. in meer dan een Deens volkslied, voorkomt. Heel naïef
krijgen de lezers te horen hoe de koning ietwat onder de invloed van de
wijn is en hoe Tristan terstond de kaarsen uitblaast. Maar wanneer het
paar zo van de diensten van <span xml:lang="fr">Brangien</span> geprofiteerd heeft, vinden ze het
toch onaangenaam dat zij in hun geheim ingewijd is, en ruw en gevoelloos
wordt verhaald van de voorbereiding die Isolde treft om de trouwe
dienares kwijt te raken. Zij zendt haar het bos in met moordenaars die
haar moeten ombrengen. Maar die volbrengen het stuk niet. <span xml:lang="fr">Brangien</span>
brengt hun n.l. in 't bos aan het verstand dat haar hele misdaad daarin
bestond dat zij haar meesteres haar eigen bruidslinnen heeft laten
gebruiken, wijl dat van de hoge vrouw gekreukeld was; de moordenaars
keren terug en laten de koningin een hindetong zien voor die van het
meisje en vertellen haar ook wat die in het bos gezegd heeft. Die fijne
beeldspraak die zo heel Oosters-bijbels klinkt, doet Isolde zo aan dat
zij hevig berouw begint te gevoelen en de moordenaars bekennen nu de
waarheid. <span xml:lang="fr">Brangien</span> wordt teruggeroepen en is van nu af de vertrouwde en
de hulp der gelieven.</p>
<p>Die nemen namelik kalm hun maatregelen om hun relaties achter de rug van
haar man en zijn oom voort te zetten. En van nu af begint er een
voortdurende kamp. De twee gelieven kunnen niet zonder elkaar leven, zij
proberen dit ook in 't geheel niet; maar Tristan heeft vijanden aan het
hof—vooral is er daar een kwaadaardige dwerg zoals de Keltiese sage die
kent—die de verhouding ontdekken, die aan de goede koning verklikken en
de geliefden in de val trachten te lokken, die zij lang weten te
vermijden—<span xml:lang="fr">Brangien</span> staat tegenover de dwerg aan hun zijde—maar waar
zij eindelik eens invliegen; dan wordt Tristan verbannen maar hij weet
de zaak toch gaande te houden en wordt spoedig weer in genade
aangenomen. Oorspronkelik zal de hele geschiedenis,—er <span class="pagenum" title="229"></span><a id="p_229"></a>werd al op
gezinspeeld—door de sage volstrekt niet zo sentimenteel-tragies opgevat
zijn, de grote virtuositeit van de slimme held bestaat juist daarin dat
hij zulke stukjes klaar weet te spelen en het slachtoffer nog een lange
neus op de koop toe weet te bezorgen, en wat de echtbreuk in het geval
betreft, over deze „komedie” heeft de volksfantasie altijd de nodige
anekdoten te vertellen gehad; vooral de Galliese humor heeft voor dat
tema altijd grote voorliefde aan den dag gelegd. Het enige wat de
Tristan-roman met de krasse verhalen over de bedrogen echtgenoot wist te
doen, was ze in een sentimenteel licht te stellen, wat gelijk wij zagen
ook de grote kunst van <span xml:lang="fr">Marie de France</span> was. De minnedrank komt dan ook
goed te pas om de onschuldige gelieven in een beter daglicht te stellen;
zij weten beiden dat zij geen verantwoording voor 't gebeurde hebben, en
dat hun alles toegestaan is—en dat voelt de lezer ook. Maar hun liefde
staat ook daardoor hoger dan de grove komiek der <span xml:lang="fr">fabliaux</span> doordat de
echtgenoot niet opgeofferd wordt. In de sage zal deze koning der
ezelsoren niet anders dan de goedgelovige nar geweest zijn, lichtgelovig
tegenover Isolde en die zich ook even licht door de verklikkers laat
ophitsen. Bij Berol verwijt koning Artus hem ook dat hij wispelturig is
en veel te gauw toegeeft. Maar niet alleen de dichters, ook zij die hem
bedriegen erkennen dat hij welwillend is en toegevend, en groot is de
sympathie van allen voor de „<span xml:lang="de">einvalt</span>” en „<span xml:lang="de">wegelôse</span>” koning, zoals
Gotfried hem noemt. „Slechts zijn grote liefde voor u,” zegt <span xml:lang="fr">Brangien</span>
eens tegen haar meesteres, „maakte hem zo toegeeflik voor u, maar gij
beloont hem slecht.”</p>
<p>In talrijke episoden krijgen wij het spel en het tegenspel te zien. De
koning heeft Tristan van het hof verbannen en de geliefden versmachten
van verdriet, nu zij van elkaar gescheiden zijn. Edoch, Tristan weet
raad. Er stroomt een rivier langs—of oorspronkelik door—het vertrek
van Isolde (zo eigenaardig en primitief was het Keltiese huis van bouw)
en door middel van zaagsel dat tekens vormt en de rivier afdrijft, laat
hij haar weten hoe zij elkaar zullen vinden,—een list die reeds in een
oude Ierse sage voorkomt.</p>
<p>De dwerg is te weten gekomen dat zij elkaar 's nachts bij maneschijn aan
de oever van een meertje in het bos zullen ontmoeten. Koning Marc is met
een pijl en boog gewapend in een boom geklommen daar dicht bij om ze te
beloeren,—in de oorspronkelike versies van de sage vindt men, naar het
schijnt, nog geen lans of paard. Tristan komt eerst en ziet de schaduw
van<span class="pagenum" title="230"></span><a id="p_230"></a> de koning in het water. Hij staat als op gloeiende kolen en durft
niets te laten merken, maar is vol angst hoe alles aflopen zal wanneer
Isolde ook komt. Maar, ook zij ziet de schaduw en nu beginnen ze door
een gelukkige inval van beide kanten, en tot stichting van de koning in
de boom, een aandoenlik gesprek over de laster waaraan hun onschuldige
vriendschap blootstaat en Tristan smeekt de koningin zijn voorspraak bij
de koning te willen zijn—vooral over een som gelds om zijn harnas terug
te krijgen dat hij heeft moeten verpanden—; maar zij zegt dat zij
dit niet durft,—zo alleen en vreemd als zij zich aan het hof
voelt. De echtgenoot wordt zo aangedaan dat hij, zoals hij naderhand
vertelt, bijna uit de boom was gevallen. De volgende dag neemt hij
Isolde in verhoor en na een kleine komedie, waar zij prachtig toneel
speelt, wordt zijn neef weer in genade aangenomen. Maar <span xml:lang="fr">Brangien</span>
moraliseert over het mirakel dat God voor hen gedaan heeft—op een
manier waarvan men eigelik niet weet of het Godsbespotting of naïef laks
kristendom is—hij is een goed vader die geen hart heeft hen kwaad te
doen die „<span xml:lang="fr">buen et loyal</span>” zijn.</p>
<p>Een ander maal heeft een dwerg meel tussen de bedden gestrooid; de
koning, Isolde en Tristan slapen n.l. in hetzelfde vertrek en er wordt
vermoed dat Tristan 's morgens het bed van Isolde bezoekt wanneer de
koning vroeg opgestaan en uitgegaan is. Maar de gelieven hebben dat meel
gezien en met een enorme sprong weet Tristan direkt uit zijn bed in dat
van Isolde te komen. Maar ongelukkig was hij kort te voren door een wild
zwijn gewond (volgens de meer ridderlike versie heeft hij zich juist
adergelaten) en nu springt de wond open en komt er bloed op het laken
van Isolde en zo wordt alles toch ontdekt, ofschoon hij heel onschuldig
in zijn eigen bed ligt te snurken wanneer er anderen binnen komen. „Ach,
God, welk een smart,” roept de dichter uit—„dat de koningin de lakens
niet weggedaan had.”</p>
<p>Isolde moet nu een eed afleggen om door een godsgericht haar onschuld te
bewijzen. Ten einde op de plaats des gerechts te komen, moet zij met
haar gevolg een rivier over. Aan de oever staat een schurftige bedelaar
en wanneer de koningin nu landen zal, vraagt hij haar uit de boot te
mogen dragen. Zij omvat hem nu met haar armen en benen want zij heeft
dadelik Tristan herkend; hij had haar ook laten weten dat zij maar
goeden moed zou houden. En wanneer zij nu aankomt, kan zij kalm de eed
afleggen dat zij nooit een andere man dan de koning haar Heer<span class="pagenum" title="231"></span><a id="p_231"></a> en
Meester in haar armen heeft gehad en,—ja, dan ook nog die
schurftachtige bedelaar van daar straks,—en doorstaat zij met glans de
ijzerproef.—Reeds in de oude Indiese vertellingen en later in Griekse
romans hadden loze geliefden dergelijke dubbelzinnige eden afgelegd.
Daar ziet men alweer, roept naar aanleiding hiervan de antiklerikaal
Gotfried tot de geestelikheid met haar „vrome bedriegerijen”,—daar ziet
men alweer dat Kristus zich tot alles leent, hij is als een mouw die men
kan draaien en wenden, presies zo als men wil, evengoed tot bedrog als
tot waarheid!</p>
<p>Maar,—de koning kan, niettegenstaande dit alles toch niet blind blijven
voor wat er tussen die twee gebeurt. Hij ziet het, zo als Gotfried het
sentimenteel uitdrukt, aan hun blikken, hun groeten, hun handen die zij
zo dikwijls tegen het hart drukken. Weer volgt er een breuk en wordt het
paar veroordeeld. Bij Berol geschiedt dit op zeer ruwe manier. Tristan
wordt naar de brandstapel geleid, maar als hij onderweg permissie heeft
gekregen om een kleine kapel in te gaan om te bidden, weet hij met een
koene sprong het raam uit te springen naar een steile rots en zich zo te
redden, Isolde zal ook verbrand worden, maar op weg komt de stoet een
troep melaatsen voorbij en hun geleider stelt de koning voor de zondares
aan hen over te leveren. De melaatsen die in de middeleeuwen in
voortdurende vleselike lust bleken te leven, konden haar nu allen
bezitten en dat zou nog de beste spot voor zulk een verwende prinses
zijn. Zonder zich een ogenblik te bedenken levert de koning haar uit en
trots trekken zij met de wenende verder. Maar uit een hinderlaag komt
Tristan op eens te voorschijn en verdrijft de schare; Berol, dichter van
de beginnende ridderlikheid als hij is, zegt dat Tristan zich volstrekt
niet verwaardigde zijn zwaard te trekken, zoals vroegere dichters hebben
beweerd, zijn getrouwe vriend en makker ranselde er met een knuppel op
los en dat was genoeg. Dan trekt hij met zijn geredde geliefde het bos
in.</p>
<p>Thomas laat dit alles weg; alleen doet de koning beiden in de ban,
Tristan voorziet zich alleen maar van wat geld; neemt zijn harp, zijn
hoorn, zijn degen en zijn hond mede en vol verrukking gaan de twee
gelieven zonder enig protest, hand in hand op weg.</p>
<p>Het bos is altijd het toevluchtsoord voor alle vogelvrij verklaarden
geweest;—in Engelse liederen van Robin Hood als in de IJslandse
ballingsschapsverhalen. Even als daarin wordt ook in „Tristan en Isolde”
de vrijheidsromantiek in het Robinson-achtige natuurleven<span class="pagenum" title="232"></span><a id="p_232"></a> in het diepe
bos gepoëtiseerd. De geliefden bouwen zich nu een verborgen loofhut,
vertelt Berol, en Tristan gaat op jacht na zijn hond zo gedresseerd te
hebben dat die het wild grijpt zonder te blaffen; hij kan ook al de
vogelgeluiden na doen zodat die zich om hem verzamelen. Liefde tot de
dieren komt hier, evenals bij Marie de France, sterk op de voorgrond als
een schakel in de keten der ontwikkeling van de sentimentaliteit en het
natuurgevoel. Bij Gotfried, misschien reeds bij Thomas—komt zelfs het
Rousseau-achtige dwepen met de natuur van de hoveling hier en daar te
voorschijn. De twee geliefden leven alleen van hun liefde, dat is de
enige spijs en drank waar ze iets om geven, hun hof is de linde, de
weide en het gezang der nachtegalen. Wat niet weg neemt dat Berol ze,
eigelik heel gek, een prachtige „liefdegrot” in het diepst van het woud
in laat richten, en hij zich geen moeite spaart om de marmeren muren, de
glans der edelstenen en het bed van kristal te schilderen—alles in de
trant van de „Chambre de beauté” der Trojaromans—maar hij legt er een
diepe allegoriese betekenis in en vertelt vol aandoening dat hij zelf
dikwels in zulk een liefdegrot geweest is, ofschoon hij nooit Cornwall
bezocht heeft,—hij was dikwels op jacht gegaan maar dan, zonder enig
wild te vangen, altijd in die grot terecht gekomen. Des morgens, vertelt
hij nu verder, wandelde het paar wat rond, of zat naar het kabbelende
beekje te luisteren en volgde de golfjes met hun ogen. Wanneer de zon
hoger aan de horizont kwam, gingen zij onder de lindenboom zitten die
bij hun grot groeide, en dan suisde de wind koel door het schaduwrijke
loof, terwijl zij elkaar droeve liefde-verhalen deden uit Ovidius. Ook
vermaakten zij zich met te spelen en op de jacht te gaan. Zo gingen ze
eens op een morgen hand in hand op weg; alle vogelen in het bos
begroetten hen met hun kunstigste trillers, lachend keken de bloemen hun
in 't gezicht, de dauw fonkelde in het morgenlicht en koelde hun voeten.
Het was alsof de gehele natuur ze vaarwel wilde zeggen. Zij zijn n.l. in
een onrustige stemming; de vorige dag hebben ze hondengeblaf gehoord en
ze zijn bang dat de koning in de buurt op jacht is.</p>
<p>En zo is het,—de koning jaagt; hij wil proberen de zwaarmoedigheid te
verdrijven die op hem rust sedert zijn vrouw hem verlaten heeft, die hij
nog steeds lief heeft. En in de namiddag, wanneer de gelieven in hun
woning liggen te slapen, komt een der jagers daar toevallig voorbij,
kijkt door een reet en ziet ze liggen... dadelik haalt hij de koning,
die aan komt sluipen om<span class="pagenum" title="233"></span><a id="p_233"></a> de schuldigen te doden. Maar gelukkig liggen ze
daar, geheel gekleed, met het blote zwaard tussen hen in, als de
gepersonifieerde onschuld. Geen luchtje roert zich, geen blaadje beeft,
door het bladerdak dringt een zonnestraal en verguldt het aangezicht van
Isolde, „zo slapen de twee gelieven, die denken aan geen kwaad, zij
hebben niemand dan zich zelf hier in 't land.” Het getrokken zwaard
tussen de gelieven,—dat is het overoude teken van onschuld, dat men
reeds in „<span xml:lang="fr">Amis</span> en <span xml:lang="fr">Amiles</span>” vindt, zowel als in de „<span xml:lang="de">Völsungensage</span>”, maar
hier is het òf een bloot toeval dat ze zo liggen, òf een list, omdat zij
wel vermoeden dat de koning op jacht is. En de brave koning loopt er dan
ook in! Reeds heeft hij zijn zwaard opgeheven, maar ontroerd laat hij
het vallen, vol liefde blijft hij zijn schone Isolde weer aan staren;
hij besluit zich weer even ongemerkt te verwijderen, maar hij wil ze een
teken achterlaten dat hij er geweest is en hun geen kwaad wenst,—even
als David wanneer hij Saul in 't hol heeft gevonden. Hij ziet hoe haar
teêre huid door de zon gekleurd wordt en trekt een van zijn handschoenen
uit die hij voor haar gelaat hangt; ook neemt hij een van haar ringen
weg,—ach! haar vingers zijn zo mager geworden dat dit gemakkelik genoeg
gaat—en doet een der zijnen daarvoor in de plaats aan haar vinger; ook
wisselt hij zwaarden. Een dergelike geschiedenis van een goedige
echtgenoot vindt men in de oude troubadour-biografieën en is ook in de
moderne literatuur te vinden.</p>
<p>Maar nu houdt de werking van de liefdedrank op; de drie jaar gedurende
welke die volgens Berol werken zou, zijn verlopen. Op een dag dat
Tristan op jacht is, begint het hem te vervelen dat hij niets te doen
heeft en geen heldendaden meer verricht. En Isolde krijgt nu berouw dat
zij haar koninklike waardigheid en het rijke hofleven voor al deze
ellende heeft laten varen en zij zijn het er over eens dat zij hebben
„<span xml:lang="fr">male usé notre jovente</span>”. Nu zoeken zij een eremiet in de buurt op die
reeds te voren getracht had op hun gemoed te werken,—zij beriepen zich
toen op die minnedrank—ook nu nog verklaart Isolde dat zij geen
berouw heeft, maar dat zij toch bereid zijn elkaar te verlaten. En de
eremiet staat dadelik met een zeer ruim biechtvader-geweten paraat. God
vergeeft alles zegt hij, hoe erg 't ook is, en luister nu eens,
koningin, om de zonde te bedekken en de schande weg te nemen is een
klein beetje „<span xml:lang="fr">bel mentir</span>” nu niet altijd zo heel verkeerd.
En door zijn raad en medewerking wordt de zaak al heel spoedig
zo geschikt dat Isolde weer tot haar vroegere eer en waardigheid<span class="pagenum" title="234"></span><a id="p_234"></a> komt,
als zij verzekert dat er nooit iets anders dan gepaste
vriendschapsgevoelens tussen hen beiden geweest zijn; maar Tristan moet
het hof verlaten en ten strijde trekken. De Koning wil hem geld
medegeven, maar dat weigert hij en na afscheid van Isolde genomen te
hebben, trekt hij trots op weg; zolang Isolde hem kan zien, wendt zij
het oog niet van hem af en zij heeft hem beloofd dat, zodra hij om haar
zendt, muur noch toren haar terug zal houden.</p>
<p>Anders loopt het in de ridderlike versies, waar de werking van de
minnedrank niet aan een bepaalde tijd gebonden is. Nog eenmaal worden de
geliefden in genade aangenomen; fijn verklaart Gotfried hoe de Koning,
door zijn eigen begeerte verblind, „weet en toch niet weten wil” wat er
steeds tussen hen is; op die manier, vervolgt hij met een vrij slappe
moraal, is het 's Konings eigen schuld dat het gaat zo als het gaat;
bedriegen doen ze hem eigelik niet, zo open als alles in 't werk gaat.
Maar eindelik vindt men ze eens op een warme zomermiddag in de tuin in
een situatie, die geen de minste twijfel meer over laten kán en nu moet
Tristan definitief weg. „<span xml:lang="fr">Nos cors partir or convient,—mais l'amor ne
partira nient,</span>” zeggen zij tot elkaar.</p>
<p>Tristan gaat nu naar Bretagne—het is steeds in het „Keltiese hoekje”
dat die historie zich beweegt: Wales, Cornwall, Ierland en Bretagne, met
de golven van de Atlantiese zee als brug tussen dit alles—; en hier is
het nu dat Tristan een andere Isolde huwt,—<span xml:lang="fr">Iseut aux blanches mains.</span>
Hij wordt n.l. bevriend met Kaherdin, de zoon van de hertog, en spreekt
dikwels diens zuster naar wier vertrek Kaherdin hem placht te brengen.
Haar naam ontroert hem sterk, hij maakt haar 't hof en dicht op haar:
„<span xml:lang="fr">Isot ma drue, Isot ma mie—en vus ma mort, en vus ma vie</span>”; hij denkt
aan zijn eigen Isolde, maar zij denkt aan hem; „die arme vrouw” meent
dat zij bemind wordt, wat Gotfried zeer gevoelvol schildert en
veroorlooft zichzelf al meer en meer toenaderingen, en Tristan is eerst
op haar gesteld omdat zij nieuw voedsel aan zijn weemoed geeft, maar ten
slotte vindt hij troost en vergetelheid bij haar.—Of deze tweezijdige
verbinding een overblijfsel is van een zonnemyte laat zich niet
uitmaken; in „Eliduc” zien wij de held evenzo tussen twee vrouwen
verdeeld; de een in Engeland, de ander in Bretagne en ook daar waren hun
namen ongeveer dezelfde. In elk geval is het een verfijnd sentimenteel
onderwerp en in de ridderlike versie van Thomas licht Tristan zijn
zielestrijd in lange monologen toe, in de trant van die in<span class="pagenum" title="235"></span><a id="p_235"></a> de roman van
Troje; maar het is een zeer origineel stuk psychologie, naïef-ruw niet
alleen, maar smachtend als 't in zijn ongemengde oprechtheid is.</p>
<p>Isolde—zegt Tristan zich zelf—kan nu toch zeker niet meer zo naar mij
verlangen; nu heeft zij immers haar man met wie zij de liefde leert
kennen. Tot andere gedachten is zij zeker niet gekomen, dan zou ik 't
wel gevoeld hebben, evenals zij 't gevoeld zou hebben als dit met mij 't
geval was.—Hier hebben wij het geloof in een wisselwerking uit de verte
tussen verwante zielen (dat reeds in de naïeve verhalen uit de
volkssagen bekend is) hoe de thuisgeblevenen aan een achtergelaten
haarlok of kleed kunnen zien hoe het de ander gaat;—een motief dat zeer
vaak in de liefderomans opgenomen wordt als een soort mise-en-scène van
de steeds zeer voorkomende bewering van de lyriese dichter dat hij met
zijn geliefde „van hart verruild” heeft.—Maar,—gaat Tristan tegen zich
zelf door—dàt zij bezig is van mij af te gaan, is zeker, anders zou zij
wel om mij gezonden hebben. Als zij nu elke nacht door haar man omhelsd
wordt, zal zij mij niet langer missen, en moet ze er langzamerhand toe
komen hem lief te hebben. Ik wil dan ook maar trouwen en zien of ik bij
die andere mijn lust kan vinden zonder haar werkelik lief te hebben. In
een dergelijke wraak, merkt de schrijver hierbij op, zit eigelik liefde
zo wel als toorn, hij doet wat hij eigelik niet wilde!</p>
<p>En zo huwt hij dan Isolde Withand,—maar als 't er op aan komt, kan hij
het niet over zich verkrijgen bij haar te gaan. De gedachte aan zijn
ware Isolde houdt hem terug en hij vindt er een geraffineerde
zelfplagerij in, getrouwd te zijn en zich toch te onthouden. Hij
verlangde steeds naar Cornwall en daarginds verlangde Isolde niet
minder. Zij zit daar „lais” te zingen, en op haar harp te spelen; „zoet
zingt de vrouwe, en de stem voegt zich naar het snarenspel, schoon zijn
haar handen, haar lied is lief, zoet is haar stem en de tonen zacht.” Er
stijgt een wonderlik weemoedige stemming uit die fraaie verzen op: „<span xml:lang="fr">La
dame chante dulcement,—la voiz accord a l'estrument,—les mains sunt
beles, li lais bons,—dulce la voiz et bas li tons.</span>” Eens krijgt zij een
hond van haar vriend ten geschenke, met bellen om zijn nek; die heeft
een vorst hem geschonken en wanneer die bellen weerklinken, vergeet men
zijn verdriet, daarom zendt Tristan die aan zijn vriendin, opdat zij hem
niet zal missen. Isolde is heel blij met haar hond, maar—als zij merkt
dat zij door het gerinkel <span class="pagenum" title="236"></span><a id="p_236"></a>der bellen haar vriend vergeet, neemt zij
haar hond de halsband af en werpt die in het water: zij wenst geen
troost terwijl hij lijdt. Zulke vergetelheidbrengende feeëngaven waren
blijkbaar een oud dichtermotief, maar de asceties sentimentele draai er
aan is zeker aan de roman te danken. In Bretagne heeft Tristan ergens in
't woud een geheime grot die hij door grote meesters in de kunst van
vergulde beelden van Isolde en <span xml:lang="fr">Brangien</span> heeft laten voorzien; dat zijn
van die mekaniese kunstwerken als in de Troja-romans, die verspreiden
heerlike geuren en daar gaat Tristan dikwels heen om het beeld van zijn
geliefde te omhelzen en harer te gedenken. Dergelijke ietwat ongure
geschiedenissen van vrouwenstandbeelden die mannen als levende vrouwen
omhelzen, zijn uit de latere klassieke schrijvers in de Graalroman en de
kronieken overgegaan en wijzen misschien op een zeker ruw volksgeloof
met betrekking tot naakte antieke vrouwenbeelden.</p>
<p>Isolde Withand droeg haar jonkvrouwelike stand in het huwelik met
berusting. Slechts door een toeval komt zij er toe haar broeder op de
hoogte te brengen, waarbij de schrijver een motief uit een oud-Ierse
sage gebruikt. Nu heeft Kaherdin een verklaring met Tristan, die zich
voor zijn verdediging op de omstandigheid beroept dat hij een vriendin
heeft die zo schoon is dat zelfs haar cameriere nog de zuster van
Kaherdin overtreft,—bijna presies hetzelfde wat <span xml:lang="fr">Lanval</span> in de „<span xml:lang="fr">lai</span>” van
<span xml:lang="fr">Marie de France</span> te zijner verdediging aanvoerde toen men hem zijn
onverschilligheid voor vrouwen verweet. Maar dat gelooft Kaherdin niet
voor hij 't ziet! En zo trekt hij met Tristan op naar Cornwall, waar
deze laatste weer Isolde in 't geheim ontmoet, terwijl Kaherdin en
<span xml:lang="fr">Brangien</span> weldra het tweede paar vormen. Dergelike verhalen komen er meer
voor in de roman; veel van wat in deze motieven in de heldendichten en
de vroegere litteratuur in 't algemeen voorkwam, van <span xml:lang="fr">Renaud de
Montauban</span>, Grettir uit de IJslandse verhalen, Robin Hood en andere
bannelingen die in 't geheim hun land bezoeken, wordt nu weder op
Tristan overgedragen. Eens staat hij in haar tuin en bootst de klagende
tonen van de nachtegaal na, zo zoet „dat er geen hart is, zelfs niet dat
van een moordenaar, dat er niet door vermurwd wordt”, en zij hoort
dadelik dat het haar vriend is. Een volgende keer komt hij, alsof hij
een krankzinnige was, met het sap van allerlei wortels besmeerd, een
knuppel in zijn hand en als een wildeman gekleed, in de grote zaal van
koning Marc, waar hij in bedekte woorden maar alsof het die van een
krankzinnige waren, er vermaak in schept, de<span class="pagenum" title="237"></span><a id="p_237"></a> koning van zijn liefde en
die van de koningin te vertellen. „Geef mij uw koningin,” zegt hij, „ik
zal haar naar een kristallen paleis boven de wolken brengen, waar de zon
doorheen schijnt, waar de wind niet bij kan komen, naar dat slot zal ik
mijn geliefde brengen”, en hij herinnert de koningin aan de geschiedenis
van de draak, aan de beker waar zij beiden uit gedronken hebben... de
koningin raakt helemaal in de war en begrijpt er niets van. Zij vlucht
naar haar kamer, de „krankzinnige” weet daar ook zijn weg heen te
vinden; daar wil hij haar omhelzen, zeggend dat hij haar eigen Tristan
is,—maar zij deinst terug, in die vreemde kleedij en met zijn valse
stem kan zij hem niet herkennen. Nu spreekt hij haar van nog meer, waar
alleen zij beiden van af weten, uit hun samenleven in het bos, en vraagt
dan zijn oude trouwe hond te zien. En die alleen herkent dadelik zijn
meester, trekt zijn touw stuk, likt hem en blaft... iets wat weer aan de
hond van Odysseus herinnert waar die terug komt... Nog veel meer
sentimentele episoden komen in de latere prozaroman de verlangens en de
smart der twee gescheiden gelieven schilderen. Daar wordt Tristan
bovendien nog door jaloesie geplaagd, omdat hij meent ontdekt te hebben
dat zijn Isolde nu Kaherdin, zijn zwager uit Bretagne liefheeft, nu is
het geen aanstellerij, maar wordt hij echt krankzinnig van verdriet, en
gaat in het bos bij een beek zitten wenen en zijn zwanenzang dichten. Nu
wil Isolde zich op haar beurt van 't leven beroven, evenals Dido;
opgeschikt als op haar kroningsdag sluipt zij de tuin in om „in
schoonheid te sterven” op die heerlike zomerdag. Zij staat reeds wenend
gereed om in het zwaard van Tristan te vallen dat zij tegen een boom aan
heeft gezet, wanneer de koning, die haar gangen na heeft laten gaan,
aankomt en haar plannen verijdelt...</p>
<p>Tenslotte wordt Tristan in Bretagne door een vergiftigd zwaard gewond:
kruiden helpen niet meer en hij roept Kaherdin bij zich en smeekt hem
Isolde aan haar belofte te willen gaan herinneren en dat het nu tijd is
te komen. Hij kan haar maar 40 dagen tijd geven, daarna zal zij hem
slechts als lijk vinden. En evenals een vergiftigde wonde eens de
aanleiding was dat hij hulp zocht bij de koningin van Ierland Isolde, zo
kan hij nu alleen maar redding vinden bij de dochter Isolde. Wanneer zij
mee terugkomt zullen zij witte zeilen heisen, anders zwarte. Maar aan
Isolde Withand mag alleen slechts gezegd worden dat het een ervaren
vrouwelik geneeskundige is die ze halen. Ongelukkig heeft de echtgenote
buiten gestaan en alles gehoord: „al te gruwelik zal zij zich<span class="pagenum" title="238"></span><a id="p_238"></a> wreken op
hem die zij boven alles lief heeft”. Maar zij doet alsof zij niets weet
en blijft zeer vriendelik.</p>
<p>Tristan ligt te verlangen,—laat zijn bed naar 't strand brengen en
„houdt er alleen het leven nog maar in” om zijn geliefde terug te zien.
Zij is dadelik op reis gegaan en is dan ook al dicht bij de kust van
Bretagne. Maar er steekt een storm op, het schip dreigt te vergaan. Als
zij nu haar vriend nog maar weergezien had, klaagt Isolde, zou zij
gaarne sterven. Maar zo is de liefde, dat niemand van ons smart kan
voelen of sterven zonder dat het de ander ook zo gaat. Als wij maar in
elkaars armen konden sterven, in één kist neergelegd worden. Ofschoon,
als ik nu hier in zee verdrink, zal Tristan zeker ook op zee sterven
(steeds weer die gedachte aan hetzelfde lot voor de verwante zielen) en
wie weet of dan niet een vis ons beiden verslindt en misschien vangt
iemand dan die vis en herkent die onze lichamen en begraaft ons te
samen!... Maar wat praat ik... als God ons nu maar te samen bracht,
zodat ik hem òf genezen kon òf dat wij te samen in dezelfde doodsangst
konden sterven.</p>
<p>Ondertussen ligt Tristan aan wal zich in ellende en verlangen op zijn
sponde te wenden en te keren; het loopt op het uiterste. Listig komt nu
zijn vrouw hem vertellen dat het schip in 't gezicht is,—wat ook
werkelik waar is. Is het wel zeker, vraagt Tristan met ingehouden adem,
en welke kleuren hebben de zeilen? „Helemaal zwart”. Nooit had Tristan
groter smart gevoeld, hij keerde zich af; Isolde had dus niet willen
komen. Drie maal fluisterde hij zuchtend haar naam en toen stierf
hij.—Zonder twijfel zijn het de zwart en witte zeilen van de Griekse
Theseus-sage die men hier terug vindt, ook zeker wel een andere antieke
mythe,—van Paris die vóór Helena, de geneeskundige nymph Oenone bemind
had en dodelik gewond bij haar om hulp komt vragen. En evenals het een
„toevallige” vergissing is welke die twee in liefde samen bracht, zo is
ook het slot van de tragedie het gevolg van een „toevallige” vergissing.
Want dat het uit jaloesie zou zijn dat Isolde Withand zwart in plaats
van wit zegt, is blijkbaar slechts een latere, ridderlik, sentimentele
motivering; in de primitiefste vorm van het gedicht is het slechts de
gril van een vrouw om iets anders dan anders te zeggen.</p>
<p>Juist in die versie van Eilhart, is het slot ook het eenvoudigst en het
schoonst. Wanneer Isolde nu aan land komt en de klachten over de dood
van Tristan hoort, roept zij alleen maar uit: „Wee mij! O Tristan! hij
is dood!”; zij verbleekte niet en werd niet<span class="pagenum" title="239"></span><a id="p_239"></a> rood. Ook weende zij niet
mee, maar haar harte deed haar zo zeer. Bij 't lijk ligt de andere
Isolde luid te jammeren, onschuldig als zij (in deze versie) aan zijn
dood is. Zonder tranen komt de ware Isolde naar binnen en zegt: „Vrouwe,
sta op! Laat mij er bij. Geloof mij, ik heb meer recht om hier te wenen
dan gij. Ik heb hem meer liefgehad.” En dan valt zij neer en sterft stil
aan zijn zijde.</p>
<p>Maar op het graf aan Isolde werd een rozenstruik geplant, op dat van
Tristan een wijnrank. Over de graven slingerden die zich samen en hoe er
ook aan gekapt werd, die waren niet van elkaar af te houden. Een oude
zeer verbreide volksoverlevering, die oorspronkelik misschien wel op de
opvatting terug gaat van een werkelike verandering in planten van de
afgestorvenen, maar die in elk geval het schoonste simbool er van is dat
zij in het leven ook niet van elkander af konden.</p>
<h2><a id="XVII"></a>XVII.</h2>
<p class="subh2">FRANSE RIDDERLIKHEID.</p>
<p>Ridderlikheid en hoofse vormen—zegt een Noord-Frans dichter uit het
einde van de 12<sup>de</sup> eeuw—waren eerst te huis in Griekenland, toen
kwamen ze naar Rome, nu zijn ze naar Frankrijk getrokken, en mogen ze
daar steeds blijven. En het werd ook feitelik overal erkend dat
Frankrijk nu de zetel van alle „<span xml:lang="fr">Chevalerie</span>” en alle „<span xml:lang="fr">Courtoisie</span>” was.
Naast het hof van Hendrik II en Eleonora, zijn gemalin uit<span xml:lang="fr"> Poitou</span>, waren
er de vorstelike hoven in Vlaanderen en Champagne, in Neder-Lotharingen
en Henegouwen,—dan een massa kleine hoven in Noord-Frankrijk en—een
mensengeslacht later—dat van de koning te Parijs, waar het ridderleven
en de ridderpoëzie tot de grootste bloei kwamen. Alle literaire en
kultuur-invloeden die wij in het voorafgaande onderzocht hebben, werden
hier samengevoegd tot één organies geheel.</p>
<p>Zoals wij reeds opmerkten, kon men invloed van de Provençaalse
troubadours en hun minnedichten vinden niet alleen in de Troja-romans
die door een klerk aan het hof van Hendrik II geschreven waren, maar ook
hier en daar in de lais van <span xml:lang="fr">Marie de France</span> en de Tristan van <span xml:lang="fr">Thomas</span>.
Koningin Eleonora, de kleindochter van Graaf <span xml:lang="fr">Guillaume</span> IX van <span xml:lang="fr">Poitou</span>,
een troubadour<span class="pagenum" title="240"></span><a id="p_240"></a> van talent, en die zelf haar grootvaders schitterende en
beminnelike sosiale talenten geërfd had, was meer dan alle anderen de
schakel tussen Zuid-Frans en Noord-Frans. Evenals zij haar eerste
gemaal, koning Lodewijk van Frankrijk verlaten had—„een monnik, maar
geen vorst” zeide zij van hem—werd de verhouding tussen koning Hendrik
en haar ook al heel spoedig slecht. Hij had meer dan één bijzit,—o. a.
de beroemde „schone Rozemonde” waar zoveel sagen van lopen—en zij
intrigeerde en zette zijn zoon net zo lang tegen hem op, totdat de
koning haar, alsof zij gevangen was, steeds liet bewaken. Maar vóór die
katastrofe hield zij hof te Rouaan, te Londen en Limoges waar zij
massa's tot zich trok, o. a. vele troubadours. Zo was b.v. <span xml:lang="fr">Bernard de
Ventadour</span> haar gast te Rouaan, waar hij minneliederen aan haar dichtte;
„de jonge, vrolike, voortreffelike koningin,” zegt de oude biografie,
„ontving hem met genoegen en maakte hem tot de „<span xml:lang="es">seignor de tota lo soa
cort.</span>”<ins class="corr" id="corr32" title="Niet in Bron.">”</ins> Haar zoon Richard die zich geheel als Zuid-Fransman
voelde, ging voortdurend met troubadours om. <span xml:lang="fr">Bertrand de Born</span> was eerst
zijn bittere vijand, maar werd later door de jonge vorst gewonnen en
bezocht hem te Rouaan. Een andere troubadour volgde hem op de kruistocht
en bij de dood van Richard weerklonk Frankrijk van de liederen der
troubadours te zijner ere. Zelf was hij ook troubadour, o. a. had hij
het in zijn zangen met de <span xml:lang="fr">Dauphin</span> van <span xml:lang="fr">Auvergne</span> aan de stok of met de
koning van Frankrijk en schreef een fraaie klaagzang over zijn
gevangenschap in Oostenrijk; hij schijnt even gemakkelik in het
Provençaals als in het Frans gedicht te hebben.</p>
<p>Er waren vele persoonlike verbindingen geweest tussen de Noord-Franse
hoven en die van <span xml:lang="fr">Anjou</span> en het Anglo-Normandiese rijk. Een Vlaamse
prinses was de gemalin van Hendrik I van Engeland geweest en vele werken
der Anglo-Normandiese literatuur waren aan haar opgedragen. Het
graafschap Champagne werd met het Midden-Franse graafschap <span xml:lang="fr">Blois</span>
verenigd onder een zoon van de zo literaire vorstin van <span xml:lang="fr">Blois</span>. Een
prinses van Anjou trouwde met een graaf van Vlaanderen en werd de moeder
van de literaire Mecenas, Philip van de Elzas. Maar vooral waren het de
dochters van koningin Eleonora die evenals hun moeder in het Noorden van
Frankrijk een soort missionairs werden voor de Provençaalse kultuur.
Marie huwde met de graaf van Champagne en hield in de jaren 1160–1180
een zeer gezocht hof te Troyes; haar zuster Aelis trouwde met de graaf
van <span xml:lang="fr">Blois</span>, een broeder van Marie's echtgenoot. En elk bracht in haar
kring de<span class="pagenum" title="241"></span><a id="p_241"></a> minnedichten der troubadours in de mode bij de Noord-Franse
dames en heren.</p>
<p>Provençaalse melodieën en liederen waren daar reeds vroeger gezongen
geworden; ze gingen onder de naam van „<span xml:lang="fr">sons poitevins</span>”; ook troubadours
kwamen er wel eens. Maar sedert de laatste dertig jaren van de 12<sup>de</sup>
eeuw kwam aan de grote en kleine Franse hoven een adelike hoflyriek op
en in bloei, volkomen in de trant van de troubadours. Evenals in het
Zuiden, had men ook in het Noorden dichters van allerlei stand: naast
een vorst als graaf <span xml:lang="fr">Thibaut</span> van Champagne, een leenheer als <span xml:lang="fr">Conon</span> van
<span xml:lang="fr">Bethune</span>, vond men de slotheer van <span xml:lang="fr">Coucy</span>, ridders als <span xml:lang="fr">Gace Brulé</span> en
burgerlike <span xml:lang="fr">trouvères</span> als <span xml:lang="fr">Jean Bodel</span> van Arras. De troubadours werden
nagevolgd in de kunstige versvorm, in de conventionele poëtiese stijl,
en zelfs in de ootmoedige vrouwendienst die er de inhoud van uitmaakte.
Alleen was het Noordfrans een veel minder vormrijke taal, en de
Noordfranse volksaard geheel anders dan die der Zuidelingen, en zo er al
heel gauw iets kunstigs en conventioneels in de Provençaalse troubadours
kwam, de imitatie der Noordfranse heren was eigelik al niet veel meer
dan een echt dilettantengezelschapsspelletje. En het zijn ook zo goed
als uitsluitend de erotiese en maatschappelike genres waar men zich daar
op toelegt: voor de politieke <i xml:lang="es">sirventes</i> is de bodem daar minder
geschikt. Enkele van die minneliederen vertonen iets persoonliks. In de
liederen van de graaf van <span xml:lang="fr">Bethune</span> zijn er hier en daar zeer originele
beelden; op zijn zegel ziet men hem in volle wapenrusting voor zijn dame
knielen, terwijl hij haar hand als een vasal vastgrijpt, die zijn
leenheer huldigt. Een tijd lang leefde hij aan het hof van Marie te
Troyes en bezong haar, maar werd door „de Fransen” voor de gek gehouden
wegens zijn dialekt van Artois. De burchtgraaf van <span xml:lang="fr">Coucy</span> schreef
gedichten ter ere van de vrouwe van Fayel die een zeer natuurlike
verknochtheid aan „<span xml:lang="fr">ma très douce chière amie</span>” ademen; mijn liefde, zegt
hij, is zo vermetel als het kind dat schreeuwt „<span xml:lang="fr">por la bele estoile
avoir—k'il voit haut et cler seoir</span>”. Graaf <span xml:lang="fr">Thibaut</span> die op bescheiden
afstand zelfs een hulde bracht aan koningin Blanca van Kastilië, de
trotse moeder van Lodewijk de Heilige, toont in vele zijner liederen
heel wat smaak voor geleerde allegorieën en mythologie, maar toch ook
een ware aanleg voor liefde en echt Franse fijngevoeligheid. Mijn
liederen—zegt hij—zijn vol gramschap en smart, ik weet niet of ik
zingen zal of wenen. Ik weet niet hoe ik het met mijn trouweloze schone
heb, maar „<span xml:lang="fr">un peu la hais<span class="pagenum" title="242"></span><a id="p_242"></a> trop amoureusement</span>”. En wanneer de dichters,
zoals b.v.<span xml:lang="fr"> Richard de Semilli</span>, vrijere versvormen gebruiken, zingen ze
dikwels heel vrolik en fris. <span xml:lang="fr">Richard</span> vertelt b.v. hoe hij zijn dame in
gezelschap van anderen langs de Seine wandelend is tegengekomen—haar
voetje is zo klein en haar schoentje zo netjes en zij loopt er zo keurig
op—, en dan geeft hij een genoegelike schildering van een
damestoernooi: de hele uitrusting, brokstukken van een levendige
woordenwisseling, en angstig voor zijn dames roept hij als een soort
refrein voor elke strofe een nieuwe heilige aan met zijn „<span xml:lang="fr">Gardés moi mes
dame, mes Sire Saint...</span>”</p>
<p>Maar anders is alles vrij bleek en banaal. De hele stijl, met zijn
smachtende hyperbolen, die de verliefde vleier in de mond van een
Zuid-Franse heel natuurlik staan, worden bij de Noordeling koude
conventie. Het is het verstand dat droog de beelden over het hart
doorwerkt, dat bij de aangebedene in gevangenschap verwijlt, en waar zij
voor zorgen moet, en stroo en brood moet verschaffen in de
gevangenis,—of over haar schoonheid die als een pijl de toeschouwer het
oog doorboort: haar ogen zijn de pijlspits, haar wenkbrauwen de boog en
haar lokken de veren der pijl. Slechts nu en dan duikt er een fris uit
het ridderleven gegrepen vergelijking op. Over het algemeen is het
slechts het spirituele en het subtiele in de liefde dat de Noordfranse
geest bizonder op prijs stelt en ontwikkelt. Parijs was niet voor niets
de zetel der scholastiek. Al de scherpzinnigheid waarmede men in de
scholen van Parijs abstrakte begrippen definieerde of geestelike
verschijnselen analyseerde, werden ook al heel vroeg door de lyrici op
het liefdeleven toegepast, en men kleedt in de lyriek evenzeer als in de
scholastiek zijn gedachten in allegoriese abstracties en
personificaties. Nu treden in de gedachten niet alleen „<span xml:lang="fr">Prix</span>” en
„<span xml:lang="fr">Honneur</span>” als handelende en sprekende personages op, maar ook <span xml:lang="fr">„Attente”,
„Espoir”, „Pitié”</span> en „<span xml:lang="fr">Doux-Semblant</span>” en het hart van de schone wordt tot
een gevangenis, waarvan „<span xml:lang="fr">Bon-Espoir</span>” de boeien zijn, het slot:
„<span xml:lang="fr">Bel-voir</span>” en de cipiers: „<span xml:lang="fr">Beau-Semblant</span>” en „<span xml:lang="fr">Dangier</span>”. Een poëties
genre waarin men bizonder uitmuntte was die nabootsing van de
Provençaalsche versdebatten over het een of ander eroties vraagstuk dat,
merkwaardig genoeg met de naam van „<span xml:lang="fr">jeux-partis</span>” wordt aangeduid. Zulke
debatten werden er dikwels aan het hof van <span xml:lang="fr">Thibaut</span> van Champagne
gevoerd. „Welk echtgenoot is het meest te beklagen,—was één vraag—hij
die vermoedens of hij die zekerheid heeft? Welke van twee gelieven is
het ongelukkigst, hij die het gezicht of die<span class="pagenum" title="243"></span><a id="p_243"></a> het gehoor mist? Welke
dame bemint het vurigste: zij die uit angst voor haar vriend hem
verbiedt aan een toernooi deel te nemen, of zij die hem met 't oog op
zijn eer daartoe aanzet?<ins class="corr" id="corr33" title="Niet in Bron.">”</ins> Gezelschapsspelletjes, waarin wel veel
kinderachtigs steekt maar toch ook dezelfde belangstelling voor
psychologiese en morele kasuistiek die steeds de toon is aan blijven
geven in de Franse salons van <span xml:lang="fr">Marguérite de Navarre</span> tot de tijd van de
<span xml:lang="fr">Précieuses</span> en van de dagen van <span xml:lang="fr">Marivaux</span> tot die van <span xml:lang="fr">Bourget</span>.</p>
<p>In dergelijke liefdedebatten heeft Marie van Champagne dikwels met haar
dames als hoogste rechter gefungeerd en „vonnissen” moeten „vellen”,
evenals haar moeder, koningin Eleonore of de burggravin Ermengarde van
Narbonne dat in Zuid-Frankrijk gedaan hadden. Ook zullen Noord-Franse
ridders en dames meer dan eens voor Marie of voor gravin Margaretha van
Vlaanderen of koningin Aelis van Frankrijk gekomen zijn met een greep
uit het werkelike leven, om te vragen hoe men volgens hoofse
Provençaalse opvattingen in die gevallen moest oordelen of handelen,
zoals men ook naar de nieuwe mode kwam informeren. Er is b.v. een page
die <span xml:lang="fr">postillon d'amour</span> geweest is voor zijn meester, een ridder, bij een
dame. Maar nu zijn de page en de dame verliefd op elkaar geworden. Wat
moet men nu met zoo'n paar misdadigers beginnen? En gravin Marie
antwoordt: zij zijn goed genoeg om elkaar te mogen behouden, maar zij
kunnen niet meer in de goede kringen geduld worden. Een dame heeft een
jonge man tot zich genomen, een ridder, waar de schaaf nog zo goed als
in 't geheel niet over gegaan was, heeft hem toegelaten haar te dienen
en heeft hem nu zo ver gebracht dat hij een voorbeeld van goede manieren
en zeden is geworden; nu komt een andere dame die hem haar liefde biedt,
de ridder keert zich nu tot deze en veronachtzaamt zijn weldoenster. Wat
moet men van zo iets denken? En de gravin van Vlaanderen zegt: de dame
zowel als de ridder hebben zeer verkeerd gehandeld; door de ridder zo op
te voeden heeft de dame het recht verworven hem voor zich te houden.</p>
<p>Deze en dergelijke oordeelvellingen vindt men in een kurieus Latijns
boekje van ongeveer 1200 opgenomen, gevormd: „<span xml:lang="la">De arte amandi</span>”,
geschreven door een geestelike, Andreas, die aan het hof te Parijs
werkte en die alles opschreef voor een jong man uit de hoge standen om
hem te waarschuwen tegen het betreden van de wegen der liefde, maar hem
toch ook (en dit is het wat verreweg het grootste deel van 't boek
uitmaakt) eens<span class="pagenum" title="244"></span><a id="p_244"></a> goed op de hoogte te brengen van alles wat tot die
nieuwe „<span xml:lang="fr">Comme-il-faut</span>-liefde” hoort. Het boekje geeft zeer duidelik de
geest der scholastieken weer, die zo ook de kunst der hoop en liefde
doordringt, ze in sisteem zet en in optima forma tot een <i>leer</i> maakt.
Onze klerk heeft een groot materiaal bijeen verzameld van dergelijke
rijm-debatten uit de Provençaalse en Noord-Franse dichters en van
exempelen uit allerlei ridderromans, waaruit hij nu met fijne dialektiek
maar grove pedanterie een leerstelsel voor de hogere kringen op tracht
te bouwen. Zo geeft hij b.v. een hele collectie formules, voor de
verschillende standen, in welke bewoordingen „hij” „haar” moet vragen en
hoe zij moet antwoorden. En er zijn allerlei rubrieken: een niet-edelman
die evenzo een burgerlike dame vraagt, of een adelike dame of een van de
hoge adel of zelfs een vorstin! Dan: een gewoon ridder die tot een
burgervrouw spreekt of een ridderlike dame of een vorstin enz. enz.
Volgens die verschillende mogelikheden is de toon eerbiedig of
opdringend, gewoon of met de nodige fraaie wendingen aan de kant van de
vrijer en meer eerbiedig of vereerd of uit de hoogte bij de dame. En
achter het stijve Latijn kan men dikwils de levende taal, en de
omgangstoon van de verschillende maatschappelike standen onderscheiden.
Verder geeft de geestelike ook een „Wetboek der Liefde” zo als een
ridder dat van het hof van koning Artus heet gehaald te hebben. Onder de
31 voorschriften daaruit—die Andreas uit de troubadourlyriek en de
ridderromans getrokken heeft—zijn er als volgt: dat de liefde geheim
gehouden moet worden, dat het huwelik geen geldige reden is te weigeren
een ander lief te hebben, dat men maar één te gelijk liefhebben kan,
maar heel goed door méér dan één bemind kan worden, dat niemand zonder
goede reden er van af moet zien iemand lief te hebben en dat men twee
jaar lang over zijn afgestorven geliefde moet treuren. Men ziet er ook
uit dat de ware minnaar slecht moet slapen en weinig eetlust hebben, dat
hij verbleekt wanneer hij zijn geliefde ziet, dat hij alleen maar
plezier hebben moet in wat zijn aangebedene hem vrijwillig toestaat,
maar dat hij natuurlik jaloers is en haar bij de geringste aanleiding
van het ergste verdenkt. Psychologiese waarneming en een zeker morele
fijngevoeligheid, gelijk men ziet, naast zuiver conventionele regels,
als voor een nieuw gezelschapsspel.</p>
<p>Wordt nu troubadour-erotiek in het Noord-Franse riddergezelschap van
zijn lyries karakter ontdaan en gemaakt tot een spirituele
gevoels-analyse en sentimentele moraalleer, Noord-Frankrijk is<span class="pagenum" title="245"></span><a id="p_245"></a> toch aan
de andere kant het tehuis van de oude epiese heldengedichten, en de
mannelike zijde van de ridderkultuur kwam hier, in het leven zowel als
in de literatuur, heel wat meer tot ontwikkeling dan in Zuid-Frankrijk.</p>
<p>De Anglo-Normandiese koningen waren meer en meer de vorstenidealen naar
het hart der ridders geworden: dapper en eergierig, vrijgevig en
prachtlievend. Reeds Hendrik I had een grote naam van ridderlikheid
verkregen, toen hij na een slag bij <span xml:lang="fr">Noyon</span>, tegen zijn leenheer, de
koning van Frankrijk, grootmoedig alle gevangenen vrij liet, die als
vazallen van hem en de koning van Frankrijk, hun plicht jegens hun hoge
leenheer vóór hadden laten gaan. Zijn schitterend hof in de jaren
1130–40 had kleur geleend aan de schilderingen door <span xml:lang="en">Geoffrey</span> van
<span xml:lang="en">Monmouth</span> en <span xml:lang="fr">Wace</span> van het Sagehof van koning Arthur. Maar nog meer werden
de tijdgenoten verblind door de overdadige pracht, die Hendrik II ten
toon zou spreiden om zijn koningswaardigheid op te houden,—het bonte
weelderige gevolg, waarmede <span xml:lang="en">Thomas à Beckett</span>, de kanselier, op
gezantschapsreizen zijn intocht in Franse steden hield, of de bijna
Byzantijnse feestdos en het ceremonieel waarmede <span xml:lang="fr">Richard Cœur de Lion</span>
te Westminster gekroond werd. Van zijn jeugd af was <span xml:lang="fr">Richard</span> voor zijn
tijd de incarnatie van ridderlikheid en vorstendeugd. Goed bezien was
hij, oproermaker als zoon en als vazal, eigelik volstrekt geen goed
voorbeeld, net zo min als echtgenoot en als koning over een rijk dat hij
geheel en al verwaarloosde. Maar hij was statig van postuur en geweldig
sterk, was zeer op het uiterlike gesteld, was altijd opgewekt en
onvervaard, „vrijgevig als Titus, welbespraakt als Nestor,” een man die
tengevolge van een ogenblikkelike inval, zonder het voor en tegen te
overwegen, zich in het een of ander schitterend avontuur zou storten,
roekeloos dapper, de eer boven alles stellend, daarbij niet zonder een
zekere altans schijnbare ijver voor de zaak der kerk. Geheel en al
romanties was de glans die op hem viel toen hij, de afgod der
troubadours, de belhamel van Zuid-Frankrijk, op éénmaal, vlak nà zijn
kroning op een kruistocht trok. Gelijktijdige berichten schilderen hem
in alle poëtiese heerlikheid op die kruistocht: weg galopperende op zijn
edel Spaans paard—„een schilder kon het niet fraaier gemaakt
hebben”—in zijn rozenrode mantel met halve manen er in genaaid en zijn
geborduurde scharlakenrode hoed met prachtige wapens en gulden sporen;
streng de hand houdende aan tucht en orde in het leger—„geen van 't
andere geslacht mochten mede trekken behalve wasvrouwen, die zo moesten
zijn dat ze<span class="pagenum" title="246"></span><a id="p_246"></a> niemand tot de zonde konden verleiden”; stoutmoedig zich in
de avontuurlikste tochten stortende en Philip Augustus geheel
overschaduwende; de edele koning Saladin bewondering afdwingende en
trachtend hem in beleefdheden en grootmoedigheid te overtreffen; ten
slotte door de jaloerse Franse koning verlaten en in zijn land door zijn
broeder verraden, vermomd door Duitsland heen terug ijlend waar hij
lange tijd in smadelike gevangenschap gehouden werd door de Duitse
keizer.</p>
<p>Van die figuur van Koning Saladin straalde de tijdgenoten een even
schitterende glans van ridderlike poëzie te gemoet. De gedichten wisten
te vertellen hoe hij zich door Bertran de Born in de ridderlike liefde
liet onderwijzen en hoe hij zich door een gevangen genomen ridder de
wetten van de Ridderlikheid liet uitleggen en de ridderslag ontving met
een simboliese verklaring van al de ceremoniën daarvan.</p>
<p>De Noord-Franse vorsten en ridders trachtten zowel door uiterlike glans
als door hun schitterend optreden aan de wedstrijden voor de prijs der
Ridderlikheid deel te nemen. Zeer beroemd werd een feest dat Graaf
Boudewijn V van Henegouwen gaf toen zijn zoon tot ridder geslagen was,
de toernooien te <span xml:lang="fr">Soissons</span> van Augustus 1175 en van <span xml:lang="fr">Trasignies</span> in 1169,
maar de glorie van het grote feest dat de Keizer van Duitsland in 1184
te Mainz had gearrangeerd, toen zijn zoon de ridderslag ontving, had
toch alle andere overtroffen en een massa Noord-Franse vorsten en
ridders namen daar aan deel. En van Gotfried van Bouillon en Boudewijn
van Vlaanderen af tot de ridders toe die Konstantinopel in 1204
veroverden en in 1214 de zegepraal bij Bouvines behaalden, vertellen de
kronieken van een hele reeks schitterende Noord-Franse ridderfiguren.</p>
<p>De ridderschap als zodanig werd meer en meer door de Noord-Franse
juristen en ceremoniemeesters georganiseerd en gevormd. De graden door
welke de jongeling tot de ridderwaardigheid komt, de ceremoniën van de
ridderslag, heraldiek en de regels voor het steekspel—dit alles werd in
de praktijk vastgesteld, maar dan in de theorie verder uitgewerkt. En in
Latijnse verhandelingen en Franse leerdichten werd een ideaal van de
ridderlikheid ontwikkeld waartoe de adel hun zonen trachtte op te
voeden. Een der geesteliken van Hendrik II, John of Salisbury leert in
zijn groot werk „Polycraticus” dat de soldatenstand even goed een missie
heeft als de geestelikheid, maar evenals slechts zij waarlik geesteliken
zijn die de H. wijding ontvangen hebben, zo<span class="pagenum" title="247"></span><a id="p_247"></a> zijn alle krijgslieden die
niet tot ridder geordend zijn, slechts indringers en rovers. De
ordinatie bestaat voor hen in de omgording met het zwaard en de
ridderslag; het is een sakrament even als dat van de priester. De missie
van de geordineerde krijgsman is de kerk te beschermen, de priesters te
eren, kinderen en zwakken tegen overmacht te beschutten en zijn bloed in
de strijd voor anderen te vergieten. Mannen die hun vorst zo dienen zijn
heilig en het is een schone zede dat de Ridder op de dag waarop hij met
het zwaard omgord wordt, naar de kerk gaat, daar zijn zwaard op het
altaar legt en daardoor zijn gang aan de dienst Gods wijdt. De
geestelike „<span xml:lang="fr">Doctrinals</span>” en „<span xml:lang="fr">Enseignements</span>” die als paddestoelen
opschieten, willen gewoonlik volstrekt niet ridders tot monniken maken.
Zij schelden integendeel de vorsten flink uit, wanneer die geen hof
houden en feesten geven, hun ridders niet eren en de kunst niet verstaan
om „<span xml:lang="fr">biau despendre</span>”, zoals de Duitse keizer dat deed bij zijn glorierijk
feest te Mainz. Zij schrijven handleidingen voor het schaken en de jacht
voor, die bij de opvoeding in al wat ridderlik is te pas komen, en tot
de ware ridderlijkheid rekenen ze ook de kwestie van <ins class="corr" id="corr34" title="Bron: klêeren">kleêren</ins>, strijd
en toernooien. „Men moet zo leven dat er over je gesproken
wordt” zingen de ridderlike dichters, moeite en strijd moet men
niet schuwen, „het gemak is voor de eer de dood,—de ere eist
voor 't lichaam nood”, men moet 't gevaar opzoeken en avonturen,
om te „<span xml:lang="fr">valoir</span>”, d. w. z. te tonen dat men iemand is, en wáár
men toe deugt. Maar de riddereer wordt meer en meer tot de kern van het
ridderwezen, en er wordt een fijnere en ook hogere moraal in gelegd. Het
krijgsmansleven bouwt al uit zich zelf een eremoraal op; het gevoel van
sterkte en de moed scheppen eerlikheid en een zekere grootmoedigheid,
kameraadschap en discipline ontwikkelen standvastigheid en trouw. In het
nationale heldenepos dat in het noorden van Frankrijk nog in de zalen
der ridderhuizen weerklonk, was die militaire eremoraal steeds
verheerlikt geworden. Maar die wordt nu verder ontwikkeld door de steeds
omdwalende ridderschap, door de hogere kringen en door de
scholastiek—ontwikkelt men alleen in de richting van het humane en
het geraffineerd spitsvondige, maar ook van sterk overdreven ijdele
bravades. De kerk leert dat de ridder vrouwen en zwakken moet
beschermen, goud en goederen voor zijn deugd en zijn eer op moet
offeren, grootmoedig zijn vijanden moet vergeven. Het maatschappelik
leven legt fijngevoeligheid, bescheidenheid, hoffelikheid, en vrouwendienst
in het<span class="pagenum" title="248"></span><a id="p_248"></a> begrip der
riddereer, maar ook kleingeestige geraaktheid en ijdelheid. Door de
tournooien en het leven der rondtrekkende ridders wordt men aan menige
bravade gewend, een voortdurend geraffineerd op de spits drijven van het
begrip van eer en menig geval van lichtvaardig spelen met leven en
ledematen. Het begrip van de riddereer wordt tot een doctrine en krijgt
zijn wetboek evenals de leer van de ridderliefde.</p>
<hr class="tb" />
<p>In de rijke Noord-Franse en Vlaamse beemden waar reeds vroeger een
letterkundig leven bloeide, ontvouwt zich nu een geweldige productie van
romans, een konkurrent van die heldenpoëzie, wel in vele opzichten ook
als literatuur een vervolg en een nabootsing er van, maar toch in de
eerste plaats in bewuste tegenstelling <ins class="corr" id="corr35" title="Bron: daarmêe">daarmeê</ins>. Van alle
kanten vloeide de stof bijeen. De kruistochten waarin de adel van
Vlaanderen en Lotharingen het voornaamste aandeel had, brachten een
voortdurende verbinding met Byzantium en het Oosten. De vorsten van
Lotharingen werden koningen van Jeruzalem, de handelsverbindingen der
Vlaamse steden met het Oosten via Venetië vermenigvuldigden zich en
werden bezegeld, toen graaf Boudewijn op de vierde kruistocht Keizer van
het Byzantijnse rijk werd. De epiek der kruistochten en de
Grieks-Oosterse romans die wij in „Floris en <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span>” en „<span xml:lang="fr">Escoufle</span>”
geschetst hebben, waren ook juist toen in dat zelfde Noord-Frankrijk
geschreven. Van het Anglo-Normandiese rijk kwamen toen ook juist de
Bretonse sagen en gedichten en uit Midden-Frankrijk werden de Alexander-
en Troja-romans <ins class="corr" id="corr36" title="Bron: geimporteerd">geïmporteerd</ins>. In die gehele
romantiese stof werd nu juist hier de professionele ridderlikheid
ingewerkt en de van de Provençaalse hoven ingevoerde liefdepoëzie, en
daardoor is het dat de ridderromantiek tot de volle ontwikkeling komen
kan.</p>
<h2><a id="XVIII"></a>XVIII.</h2>
<p class="subh2">BRETONSE ROMANS.</p>
<p>„Bretonse Romans” werden de meesten van die Noord-Franse romans uit het
einde van de 12<sup>de</sup> en het begin van de 13<sup>de</sup> eeuw genoemd. Die
speelden altijd in de wereld van „de twee Bretagnes” en waren opgebouwd
op stoffen en motieven uit de Keltiese sagenwereld, maar vermengden die
met talrijke antieke en Oosterse<span class="pagenum" title="249"></span><a id="p_249"></a> elementen, waardoor ze hun dichterlike
fantasie de vrije loop lieten. Enkele namen dier schrijvers—<span xml:lang="fr">Chrestien
de Troyes, Raoul de Houdenc, Renaut de Beaujeu, Guillaume le Clerc</span> zijn
tot ons gekomen, maar verreweg het grootste getal van die romans zijn
anoniem,—die van <span xml:lang="fr">Durmart le Galois, Meraugis de Portlesguez, Ider,
Gliglois, Perceval, Gauvain, Chevalier as deus epees, le Bel Desconu</span> en
hoe al die andere helden van de Arturcyclus heten.</p>
<p>Reeds <span xml:lang="fr">Geoffrey</span> van <span xml:lang="en">Monmouth</span> en <span xml:lang="fr">Wace</span> hadden tegenover Karel de Grote, met
zijn hof te Aken of te Laon en zijn twaalf paladijnen, een andere held
opgesteld, Artus, de oude sagekoning uit Cornwall met zijn hof te
Carduel (in Cumberland) en zijn ridders van de Tafelronde. En hij is 't
dan ook die de roman met zijn hof tot hun centrum maakt. In vele
opzichten is er een scherpe tegenstelling tussen die twee. Karel was de
witgebaarde, oer-oude keizer „<span xml:lang="fr">au fier vis</span>” altijd in de wapenen en in
krijg voor de zaak van de kristenheid, geweldig in de strijd, van woede
bulderend in zijn raad, maar ook vol majesteit in zijn ouderdom en zijn
heiligheid ingesloten, als de gezalfde Gods en diens vertrouwensman, die
de openbaringen van de hemel ontving en door de hemelse mirakelen
gesteund werd. Artus is „<span xml:lang="fr">le bon roi</span>”, schoon, en in zijn optreden
helemaal een jonge man, maar iemand die, al kon hij, als het er op aan
kwam, dapper genoeg zijn, toch niet aldoor maar ten strijde trok, in de
regel zit hij vreedzaam op zijn kasteel, vrolik en gezellig, alleen maar
aan feesten denkend; sombere gezichten om zich heen kan hij niet dulden,
verklaart hij. Hij woont de mis bij en doet aan alle uiterlike
ceremoniën mede, maar er ligt niets van de priester over hem, hij staat
in geen mystiese verhouding tot de hemel, integendeel representeert hij
de hele wereldlike ridderlikheid, „<span xml:lang="de">die Welt</span>” die zich geheel van de kerk
los heeft gemaakt. Hij is een voorbeeld van vorstelike gastvrijheid en
milddadigheid, een tweede Alexander. Zijn hof en zijn tafel staan voor
allen open, hij strooit gaven om zich heen; wanneer Tristan als een
bedelaar naar het hof komt en om een mantel vraagt, doet hij dadelik
zijn eigen mantel af en geeft hem die. Tegen allen is hij hoofs en
hoffelik. Hij zou het niet in zijn hoofd krijgen om, gelijk Keizer
Karel, „Houd je mond” tegen zijn aartsbisschop te zeggen en zijn Roland
om de oren te slaan; integendeel tracht hij altijd vrede tussen de
ridders te stichten. Wanneer er dames op bezoek komen, ijlt hij ze
tegemoet en helpt ze zelf uit het zadel. Hij is grootmoedig, zijn werk
is om de beschermer van alle zwakken te zijn, degeen die alle onrecht
goed<span class="pagenum" title="250"></span><a id="p_250"></a> maakt. Dageliks komen er dan ook aan het hof die zijn hulp komen
inroepen en niemand trekt ongehoord weg. Vooral zijn dat vrouwen wier
echtgenoot ze verlaten heeft of die overlast geleden hebben of beledigd
zijn; want Artus is vooral de ridder der vrouwen en aan zijn hof heerst
de vrouw en bloeit de vrouwendienst.</p>
<p>Artur en zijn gemalin Guenievre zitten aan tafel op de twee ereplaatsen,
en om die ronde tafel heen alle ridders zonder onderscheid van rang.
Zijn neef Gawein is het voorbeeld van een held, de bloem der
ridderschap, de „<span xml:lang="fr">chevalier sans peur et sans reproche</span>”. Hij is het
schild van allen die in moeilikheden zijn, die altijd op 't laatste
ogenblik hulp brengt, de ideale vriend die de held bijstaat zo die hem
bij zijn grote daden nodig heeft. Hij is hoofs, opgewekt, heeft de
vrouwen lief maar nog meer de strijd; altijd wordt hij geroemd wegens
„<span xml:lang="fr">mesure</span>”,—zijn takt en zelfbeheersing—en met bizondere hoogachting
behandelen de dichters hem wanneer zij hem „<span xml:lang="fr">Monseigneur</span>” en „<span xml:lang="fr">Messire
Gauvain</span>” noemen. Zijn beroemdste avontuur is dat met de groene
Ridder—een oude Keltiese bosreus, die geheel in 't groen gekleed, op
een groen paard gezeten op het Nieuwjaarsfeest bij koning Artus
verscheen en de aanwezigen uitdaagde tot een wedstrijd in moed en
kracht. Hij bood aan, zijn hals een ridder voor te houden die dan toe
mocht houwen, op voorwaarde dat hij een jaar daarna zich op die wijze
tot beschikking van „<span xml:lang="en">The Green Knight</span>” zou stellen. Niemand durft de
uitdaging aannemen, behalve Gawein. Die slaat de reus het hoofd af
maar... maar dood-kalm zet die het weer op en roept Gawein tegen het
volgende Nieuwjaar een tot weerziens toe bij „de groene Kapel”; daar
moet Gawein de slag in ontvangst nemen. Ofschoon het zo goed als de dood
voor hem betekent, gaat die toch tegen het volgend jaar, zo als hij nu
eenmaal beloofd heeft, op reis om de groene kapel te zoeken; gedurende
zijn tocht wordt ook zijn loyaliteit als vriend o.a. tegenover
verleiding van vrouwen, op de proef gesteld,—zoals naderhand blijkt
door de groene ridder zelf—; dàt is zeker het oude Oosterse motief van
de „Vriendschaps-proef”. En de onvervaardheid en trouw van Gawein
bestaan die proef goed; slechts een kleine vlek komt er op het schild
van zijn eer, maar daar pijnt hij zich dan ook evenzeer over als
koningin Dagmar uit het volksliedje deed omdat zij eens op een Zondag
haar zijden mouwen had vastgemaakt!</p>
<p>Dan komt Iwein, de ridder met de Leeuw die eens een leeuw gered had die
met een slang vocht; nu is Iwein gelijk Androkles<span class="pagenum" title="251"></span><a id="p_251"></a> of Hieronymus overal
door het dankbare dier vergezeld dat hem op kritiese ogenblikken
bijstaat. En dan zijn er Lancelot en Perceval op wie wij terug komen. De
grappenmaker is Key, de drossaert. Oorspronkelik was hij niet
onsympathiek getekend, hij is dapper maar al te doldriest, met wat al te
veel vertrouwen op zich zelf; hij moet altijd absoluut elk avontuurtje
aan 't hof aanpakken maar hij delft altijd het onderspit. Naderhand
wordt hij kwaadaardig, laf en vals, de onruststichter wiens vergiftigde
tong vooral de dames van 't hof belastert.</p>
<p>Ook de ridders van Arthur vormen reeds in hun uiterlik in vele opzichten
een tegenstelling met de paladijnen van Karel de Grote. Wel zijn ze
sterk en breedgeschouderd als Karels <span xml:lang="fr">pairs</span>, maar waar bij de
beschrijving van hun figuur spesiaal de nadruk op gelegd wordt is juist
het slanke en elegante: het smalle middel, de lange smalle vingers, de
hoge wreef zijn bizondere aristocratiese schoonheidstekenen. De
Arthur-ridders hebben blonde lokken maar géén baard; de uitdrukking van
hun gezicht is niet gelijk die der Paladijnen „<span xml:lang="fr">fier, hardi</span>” maar schoon
en rein: „<span xml:lang="fr">face tendre, chière riante, vis joyos</span>”; „hij scheen helderder
dan een edelsteen” staat er ergens; het aangezicht heeft een bloeiende
kleur, is „als de roos een morgen in Mei”. Het oog is stralend, zacht;
de mond is klein, maar heeft gevulde lippen, die is „als een
meisjesmond”, de kin heeft kuiltjes, de hals is lang, gevuld en „wit als
die van een meisje”. De gestalte van de Arthur-ridder tekent kracht
zowel als bevalligheid en deugt voor de strijd even goed als voor het
hofleven en de liefde.</p>
<p>En aan het hof van Arthur leeft men in vreugde en genot. Dan zijn het
toernooien, dan jachtpartijen. Terwijl de koning 's middags na de
maaltijd zijn slaapje doet, zien wij het gezelschap in een kring zich
aangenaam bezig houden met vertellen van hun ondervindingen; het
gezelschap wordt door de koningin gepresideerd, Key begint weer op te
spelen en wordt door haar op zijn plaats gezet. Of wij treffen ze in hun
tenten in het bos onder een van die dagen lang durende jachtpartijen.
Hij die er in slaagt het witte hert te vellen, heeft het recht de
schoonste dame aan het hof te kussen,—in de oude Keltiese sagen mocht
de overwinnaar zich bij de maaltijd het mooiste stuk vlees afsnijden!</p>
<p>Maar het hof van koning Artus is slechts het uitgangspunt en de laatste
scène der Arthur-romans. Zijn ridders zijn niet geschapen voor een
gezellig hofleven van niets doen dan genieten. Zij moeten de wereld in,
en avonturen zoeken, om later—zoals een van<span class="pagenum" title="252"></span><a id="p_252"></a> hen zegt—iets te hebben
om in gezelschap van te kunnen vertellen. Meer dan eens verklaart Arthur
's morgens dat hij zijn eten niet aan wil roeren „vóór er het een of
ander gebeurd is”. En dat laat dan in de regel ook niet lang op zich
wachten. Dan komt er b.v. zoals wij reeds zagen, een vrouw klagen dat de
een of andere reus haar vriend weg is komen halen of geweld tegen haar
gepleegd heeft. Of omgekeerd is een vrouw aan haar vriend ontstolen
geworden. Of er komt een reus de ridders tot 't een of ander uitdagen.
Een der dames krijgt het in haar hoofd dat zij het wonderhert met de
witte benen moet hebben, dat ergens in het diepst van het woud door vier
leeuwen bewaakt wordt. Of er komt een jonkvrouw uit Ierland aanzetten
die de helden hun werkeloosheid verwijt; zij moesten maar eens naar haar
eiland komen, naar een kasteel dat zo vol met spoken is, dat niemand er
durft overnachten. En de romans trachten elkaar langzamerhand met het
vreemdste, meest spannende begin te overtroeven. Midden in de zaal
vertoont zich b.v. opeens een schaakbord van zilver en ivoor dat even
plotseling weer verdwijnt. Arthur verklaart dadelik dat hij dat absoluut
hebben moet. Of er vliegt plotseling een wit hert dwars door de zaal,
daarachter een hond en een jonkvrouw; een ridder weet de hond te pakken,
een ander grijpt de jonkvrouw die hij mede neemt, en nu krijgen
natuurlik terstond drie ridders van de Tafelronde bevel van de koning,
de een om het hert op te sporen en twee anderen om de geroofde hond en
de maagd na te zetten. Of eindelik: er komt een boot aanzetten die landt
met niets dan een lijk er op, waarin de punt van een lans vast zit; in
de hand van de dode zit een brief waarin de verslagene verlangt door hem
gewroken te worden die het stuk van de lans uit het lijk kan trekken,
maar hij zal dit onmogelik kunnen doen, staat er verder, tenzij met de
hulp van een ander die er in slaagt de ringen van de vingers van het
lijk af te halen.</p>
<p>En dan trekken de ridders er op uit om de avonturen te bestaan die zich
zo voor kunnen doen. Maar dikwels worden die gezocht door de een of
andere jongeling die juist dezelfde dag aan 't hof is gekomen en die van
Koning Arthur permissie krijgt daar zijn krachten op te beproeven. En
dan gaat het de weg op,—de wijde wereld in,—gelijk men in de Griekse
romans op zee voer, zo hier te land. Alleen zijn het niet zoals dáár,
lijdende helden en heldinnen die door het noodlot van de ene kant van de
wereld naar de andere kant gestuurd worden, gevangen worden genomen, in
slavernij verkocht, enz. en zonder tegenstand zich<span class="pagenum" title="253"></span><a id="p_253"></a> aan alles wat hun
overkomt maar onderwerpen; hier zijn het energieke, moedige ridders die
zelf die avonturen zoeken en de strijd met beide handen aangrijpen. Wat
die romans geven in de poëzie van de gehele tijd der kruistochten en van
de omzwervende losbandige ridderschap—dat zelfde onberekenbare leven,
zo rijk in afwisseling, van de zwerver en de vagebond dat er in onze
tijd ook nu nog een klein beetje inzit, dezelfde geest die
<span xml:lang="la">Simplicissimus</span> te voorschijn heeft geroepen en <span xml:lang="en">Gil Blas, Peregrine
Pickle, Wilhelm Meister en Kenelm Chillingly</span>,—een geest die in een tijd
vooral dat het onrustige bloed zich nog niet naar vaste regels in de
samenleving voegen kon, de bijwegen onveilig maakte en de herbergen met
reizigers uit alle klassen der maatschappij vulde. De werkelikheid is in
die Bretonse romans nog maar heel vaag aangegeven en veel feitelike
aanduidingen over de reis krijgen wij ook niet; evenmin als in de
Keltiese sagen worden er bepaalde plaatsen genoemd, de reis gaat in „<span xml:lang="fr">la
blanche lande</span>”, door „<span xml:lang="fr">la forêt aventureuse</span>”, voorbij „<span xml:lang="fr">l'orgueillus
castel fort</span>”, en gewoonlik zijn er nog zelfs geen herbergen, waar men
overnachten kan, maar klopt men bij de een of andere arme „<span xml:lang="fr">vavasseur</span>”
aan, of slaapt in een vervallen „<span xml:lang="fr">tour des merveilles.</span>” In dit leven aan
de grote weg staat alles op losse schroeven en draagt elke schrede de
kiem van gevaar in zich. Wanneer men een bos intreedt—„<span xml:lang="fr">s'enforester</span>”
zoals dit met een bijzondere term luidt—is het altijd met een beklemd
gevoel van angst voor rovers; komt men aan een kruisweg, kiest men maar
op goed geluk een dier wegen. Gewoonlik treft men daar wel de een of
ander die weet te vertellen dat de ene weg veilig is en goed, de andere
daarentegen vol bezwaren en gevaren, zo dat niemand daar levend over
schijnt te kunnen komen. Waarop de ridder dan als van zelfsprekend die
laatste weg kiest. Door zijn drang tot avonturen laat de man zich zonder
enig vast plan steeds weer van zijn doel afbrengen; door alles wat hij
onderweg tegenkomt laat hij zich ophouden. Iets van de weg af, in het
bos, hoort hij kreten en als hij dan een ridder aan ziet komen rijden
met een dame dwars over het paard heen geworpen, dan moet hij die
natuurlik achterna. Of hij komt aan een brug waar een ridder zich bij
geposteerd heeft, en ieder die er over wil, moet verklaren dat de dame
van die ridder schoner is dan de zijne of zij moeten duelleren. Of wel
men komt aan een slot waar een ridder woont die van alle voorbijgaanden
schatting vordert. Dit laatste is iets wat maar al te zeer uit het
werkelike leven gegrepen was.</p>
<p><span class="pagenum" title="254"></span><a id="p_254"></a></p>
<p>Soms herkent men in die trekken met moeite nog de een of andere oude
sage of sprookje. Maar heel dikwels zijn het niets dan kleine
bedenkseltjes. „<span xml:lang="fr">Les contes de Bretagne sont si vains et plaisants</span>”, heet
het. Men voelt het sterk aan die romans dat ze al heel eigenaardig en
lichtvaardig omspringen met allerlei vreemde sagen en sprookjesmotieven
die absoluut geen wortel in het volk zelf hadden, die niet begrepen
werden in die samenhang en zo ook niet op de rechte waarde geschat, maar
alleen als stof dienden voor de spelende fantasie. Er was niets van het
„<span xml:lang="de">Erdgeruch</span>” der verhalen van Karel de Grote over de Bretonse romans, het
waren niets dan vluchtige, fladderende luchtspiegelingen. Al heel gauw
kwam het er eigelik maar op aan elkaar in verrassende en de
nieuwsgierigheid prikkelende „<span xml:lang="fr">Aventures</span>” te overtreffen. Alle mogelike
bizarreriën hoopt men op elkaar. Een ridder komt aan een herberg waar de
waard zijn gasten de gekste en meest absurde bevelen geeft en iedereen
doodslaat die niet gehoorzaamt; de ridder volbrengt zonder kikken al
zijn bevelen en het slot is dat hij zijn dochter ten huwelik krijgt; dit
schijnt een sprookje uit Wales te zijn, dat van Kilhwch. Een andermaal
komt de zoekende een ridder tegen die met een dame rondtrekt die er als
een lichte vogelverschrikker uitziet, maar tegenover wie hij vol van
alle mogelike galanterieën is en op wie hij zeer jaloers schijnt. Ginds
komt een dame aan, die met haar kleeren te binnenste buiten gekeerd,
achteruit op een paard rijdt, dit alles om zich zelf te straffen omdat
zij tegen een zekere ridder onvriendelik geweest is.</p>
<p>Evenals in de Griekse romans wordt de handeling nog verder gecompliceerd
door allerlei misverstand en vergissingen. Men loopt elkaar mis: de
ridder die de dame vergezellen zal raakt haar onderweg kwijt en wanneer
hij dan bij zijn zoeken naar haar in een herberg komt is zij daar net
vandaan getrokken en niemand weet waar heen. Nog meer vergissingen
hebben er plaats en nog groter verwarring ontstaat er omdat alle ridders
in hun dichtgesloten wapenrusting er presies 't zelfde als een „ijzeren
wezen” uitzien, dat alleen maar te herkennen is aan het wapenschild of
helmteken en die dus volkomen incognito zijn wanneer ze dit verbergen;
ook de dames zijn gemakkelik te verwisselen waar het gelaat zo dikwels
bijna geheel door de hoofdtooi bedekt is. Daardoor strijdt men dikwels
met de verkeerde ridder, misschien wel met zijn beste vriend, of wel
schaakt men de verkeerde dame. En verder spelen intriganten de<span class="pagenum" title="255"></span><a id="p_255"></a> gelieven
vervalste brieven in de handen om kwaad bloed te zetten.</p>
<p>Maar daarbij komen dan nog allerlei bovennatuurlike dingen. Zo is er
b.v. een slot met een „<span xml:lang="fr">lit perilleux</span>” waarin de ridder natuurlik dadelik
vraagt te mogen overnachten, te middernacht schiet er een vlammende
speer het venster in en doorboort de dekens, bijna was hij zelf gedood.
In een ander slot waar hij komt, „<span xml:lang="fr">la gaste cité</span>”, zijn duizend vensters,
in elk venster staat een jongleur met zijn snareninstrument en een
brandende kaars; het is een toverslot en een vroede man heeft Guinglain
de enige manier laten weten waarop die betovering op zal houden: hij
moet steeds met een heftige vervloeking antwoorden op de vriendelike
begroetingen waarmee hij ontvangen wordt, en dan moet hij in de grote
zaal wachten. Dat doet hij dan ook. De ene reusachtige tovenaar na de
ander komt binnen, maar wordt zo door de ridder overwonnen. Nu gaan
opeens alle kaarsen der jongleurs uit, in de duisternis hoort men ongure
geluiden, en de ridder wordt bang en maakt het teken des kruises. Een
ogenblik daarna komt er een slang binnenkronkelen, met vuurspugende ogen
maar een heerlike vrouwenmond. En die moet de ridder kussen; met die
„<span xml:lang="fr">fier baiser</span>” is het met de tovenarij uit, en de slang wordt een
allerliefste prinses. Of er borrelt <ins class="corr" id="corr37" title="Bron: ergers">ergens</ins> een bron op onder een fraaie
boom die nooit zijn bladen verliest; er hangt een gouden beker bij. Als
de ridder water in die beker doet en 't daarna op stenen voor die bron
leeg giet, steekt er een geweldige storm op. Maar 't wordt gauw weer
kalm, en dan wordt de lucht helder en heerst er een wondere stilte,
alleen is de boom vol van de prachtigste vogelenzang. Maar dan komt er
een wildeman met groot lawaai aanzetten die van de ridder rekenschap
vordert omdat hij die storm veroorzaakt heeft; met zijn leven moet hij
daarvoor boeten.</p>
<p>Die bovennatuurlike dingen zijn een mengsel van Keltiese, Oosterse en
alle mogelike andere sprookjesmotieven. De brommende reus en de storm
komen in de 1001-nacht voor; de boom met de heerlike vogelenzang stamt
uit de legende van de H. Brandanus, die een gekerstende bewerking is van
oude Keltiese sagen. De slang die door een kus tot een prinses wordt,
schijnt Byzantijns-Oosters; in de reizen van Mandeville wordt die
historie van de dochter van Hippocrates verteld,—misschien door een
vermakelike vergissing, hij had n.l. een zoon die Draco heette. In een
episode van „<span xml:lang="fr">laide semblance</span>”, een monster welks aanblik niemand
uithouden kon, is de Medusa sage te herkennen. En als wij ergens<span class="pagenum" title="256"></span><a id="p_256"></a> anders
van een ridder lezen die naar een onderaards vertrek van een slot
gebracht wordt, waar hij een speer in zijn hand krijgt die zijn krachten
wegneemt, en een ring aan zijn vinger die vergetelheid brengt, en die
voor het weefgetouw gezet wordt en allerlei keukenwerk voor een dame
moet verrichten, dan is men geneigd te geloven dat hier een antieke bron
voor te vinden is, literair of door afbeeldingen, in de geschiedenis van
Heracles en Omphale. Maar van Keltiese sagen en gedichten stammen zonder
twijfel de boze dwergen, de schone heksen, de wilde reuzen, „de
gevaarlike heide” en „het avontuurlike bos”.</p>
<p>Zelfs blijken dikwels hele Keltiese mythen achter de handeling dier
Bretonse romans te staan. Dat is het juist wat de achtergrond er van zo
vol stemming maakt en er een perspektief in legt dat de fantasie zo
aanzet, dat men er een andere bovennatuurlike wereld achter voelt, die
de schrijver zelf niet kent of die hij altans verkeerd begrijpt, maar
die dan juist door zijn poging om die menselik te maken, des te
fantastieser en vreemder wordt. Daar lezen wij b.v. van een burchtvrouwe
die haar slot door een ridder laat bewaken; die moet met allen vechten
die naar het kasteel komen, totdat hij door iemand overwonnen zal
worden, dan komt hij vrij, maar de overwinnaar moet nu de wacht
overnemen tot hij op zijn beurt weer afgelost wordt. Ergens anders lezen
wij dat de ridders die haar bewaken de een na de ander als beloning haar
trouwen, zodat de burchtvrouwe op die manier steeds de moordenaar van
haar man huwt. Weer in een ander werk wordt diezelfde geschiedenis nu
vrij sentimenteel zo verhaald dat het een dame is die, om haar minnaar
alleen voor zich te hebben, hem de belofte heeft afgeperst dat hij in
een tuin bij haar blijven zal totdat iemand hem overwonnen heeft; nu
kampt hij met allen die de tuin in willen dringen en stelt de hoofden
van de overwonnenen op de tuinmuur ten toon, maar zelf verlangt hij er
eigelik alleen maar naar om eindelik eens het onderspit te delven om zo
van zijn vervelend baantje verlost te worden. Men voelt licht dat al die
versies niets zijn dan pogingen om de Keltiese sagen in mensenfiguren te
belichamen van feeën die mannen naar hun rijk halen en als minnaars bij
zich houden, hoezeer die ook naar hun eigen land verlangen; totdat er
weer andere sterfeliken komen en de eerste minnaar doden, of aan wien de
fee nu haar liefde schenkt.—Dikwels horen wij ook van de gemalin van
Arthur, die door een vreemde koning geschaakt wordt, maar door ridder
Lancelot wordt gered, maar er wordt zoveel vreemds van<span class="pagenum" title="257"></span><a id="p_257"></a> dit land verteld
„waarvan niemand terug keert”, van een brug zo smal als de scherpe kant
van een zwaard, waar men over moet om er in te komen, enz., dat de lezer
een vaag gevoel krijgt dat dit oorspronkelik niets anders dan het
Dodenrijk is geweest, waar een levende uit teruggehaald moest
worden,—een mytiese stof reeds uit de oertijd die in Griekse sagen van
Persephone en Eurydice teruggevonden wordt, zowel als in Perziese mythen
en kristelike visioenen van het hiernamaals, maar vooral in Ierse sagen
van reizen naar het land der onsterfeliken. Er is ook nog een historie
van een jonge knaap,—Tyolet heet hij in een „<span xml:lang="fr">lai</span>”—die geboren en
getogen is in de eenzaamheid van het bos en die nu de wereld opzoekt,
naïef en onschuldig, alleen maar geholpen door de goede raad van zijn
moeder en wien uit de dagen van zijn leven in het bos een merkwaardige
macht over alle dieren bij gebleven is.</p>
<hr class="tb" />
<p>Het was in de bewerking van <span xml:lang="fr">Chrestien de Troyes</span> dat deze „Bretonse”
stofmassa de meest volledige verfransing onderging en tot een
aristokratiese sosiale roman werd. <span xml:lang="fr">Chrestien</span> was de toonaangevende,
misschien ook de oudste schrijver van die Bretonse romans. Hij schreef
tussen de jaren 1160 en 1190 en leefde waarschijnlik als een „<span xml:lang="fr">heraut
d'armes</span>”, aan het hof van Maria van Champagne en dat van Philip van
Vlaanderen; aan elk van hen heeft hij werken opgedragen. Van de gewone
kennis der geesteliken was heel wat de zijne; hij kende zijn Ovidius en
debuteerde met een vertaling van diens „Minnekunst” en enkele van de
„<span xml:lang="fr">Metamorphoses</span>”, hij was bekend met de Aeneas- en Troja-romans en
schreef, zoals wij al gezien hebben, een roman „<span xml:lang="fr">Cligès</span>” op enkele
Grieks-Oosterse verhalen. Maar van betekenis is hij voornamelik door
vier romans met Britse en Bretonse stof ten grondslag: „Erec en Enide,
De ridder met de kar, Iwein, de ridder met de Leeuw en Perceval.”</p>
<p><span xml:lang="fr">Chrestien</span> schijnt mij van burgerlike afkomst te zijn; hij is vol
belangstelling en bewondering voor het ridderlike hofleven en maakt zijn
kunst tot één en al verheerliking daarvan en verkondigt er de idealen
van. Zijn romans zijn eerst en vooral zedeschilderingen van het elegante
leven der edelen van de 12<sup>de</sup> eeuw. Overal heeft hij het licht van de
werkelikheid op de vage, fantastiese sagen laten schijnen en maakt hij
de losse schetsjes van de <i xml:lang="fr">contes</i> en <i xml:lang="fr">lais</i> die zijn bronnen waren, tot
uitvoerige levensbeelden. Overal heeft zijn fantasie gevraagd: „wáár
gebeurde dat?—hoe<span class="pagenum" title="258"></span><a id="p_258"></a> is dat gekomen?—wàt zeide hij?—hoe zag dit of dat
er uit?” En zo worden de voorstellingen overal aanschouwelik, en meer en
meer gedétailleerd en worden ze tot hele portretten, beschrijvingen,
gesprekken en scènes. Het „<span xml:lang="fr">Chanson de Roland</span>” vertelt ons heel wat over
de tijdgeest, maar heel weinig over het dageliks leven en de zeden en
gewoonten van de 12<sup>de</sup> eeuw; daarvoor is de toon van 't heldendicht te
verheven, en de vorm te stijf. In de gewone, levendige, onderhoudende
romans van <span xml:lang="fr">Chrestien</span> treedt ons daarentegen de gehele atmosfeer van het
omgevende leven tegemoet en uit zijn romans kan men het „<span xml:lang="de">höfische leben</span>”
van zijn tijd reconstrueren, wat dan ook meer dan eens geschied is! Bij
een bezoek aan de franse burcht, komt men over de ophaalbrug, onder de
valpoort door op de binnenplaats, dan in de boomgaard, de trappen op,
zuilegangen door, in de grote zaal en de andere vertrekken en ziet hoe
dit alles ingericht is. Wij zien het jonge meisje in de hof haar ouders
zitten voorlezen; in de grote werkzaal zitten talrijke dienstmaagden en
gevangen vrouwen de gehele dag te weven. Wij zitten aan bij een
feestmaaltijd en bewonderen het servies en de spijzen; wij doen aan
jachtpartijen mede waarbij ons de wapenen en alles wat er bij te pas
komt vertoond wordt, wij wonen toernooien bij, waar wij de verschillende
banieren en deviezen leren kennen en wij krijgen de techniese verklaring
te horen van allerlei houwen en stoten. Overal komt de wapenheraut en de
ceremoniemeester voor den dag, maar wat wij óók zien, is, dat de
schrijver niet in al die heerlikheid opgevoed schijnt. Het grootste deel
van de attraktie zijner romans zal wel bestaan hebben in de zeer
zaakkundige beschrijvingen van alles wat het „<span xml:lang="en">high-life</span>” van zijn tijd
betrof. Terecht heeft men hem de <span xml:lang="fr">Paul Bourget</span> van die tijd genoemd.
Evenals deze overdrijft <span xml:lang="fr">Chrestien</span> ook heel dikwels de rijkdom en de
<span xml:lang="fr">elegance</span>,—de prachtige kleedij en sieraden der ridders en hun dames, de
zeldzame paarden en de kostbare wapenen. Het is uit de roman van Troje
en, met dat werk als schakel, uit de Latijnse poëzie en de Griekse roman
dat <span xml:lang="fr">Chrestien</span> die vele overdreven beschrijvingen met zo al te veel
details geleerd heeft; vooral in de stereotype schilderingen van tuinen
met exotiese planten herkent men dikwels de vreemde bronnen,—de hof is
n.l. zo ongeveer het enigste in de natuur waar <span xml:lang="fr">Chrestien</span> oog voor heeft.</p>
<p>Maar waar de perceptie zo nauwkeurig en uitvoerig te werk gaat, is geen
plaats voor die scala van gebeurtenissen en episoden waar de
lichtvoetige fantasie der Bretonse vertellingen zich zo<span class="pagenum" title="259"></span><a id="p_259"></a> gemakkelik over
beweegt. Met die zelfde innerlike drang tot klaarheid die men later ook
bij <span xml:lang="fr">Racine</span> en het Frans klassisisme opmerkt, verstaat <span xml:lang="fr">Chrestien</span> de kunst
zijn stof te simplificeren. Waar het bij hem voornamelik op aankomt,
zijn volstrekt niet de uiterlike gebeurtenissen, maar het zieleleven
waar handelingen uit voortspruiten en waarop die inwerken. Er is een
overwegend dramaties element in de romans van <span xml:lang="fr">Chrestien</span>. Bij elke roman
die hij schrijft nemen de gesprekken een grotere plaats in evenals de
psychiese monologen en dialogen. Reeds in de Aeneas-roman zagen wij dat
de lange retoriese tiraden van Virgilius tot levendige, voortdurend
afwisselende vragen en antwoorden geworden zijn, hier bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span> zijn
het dialogen geheel in de trant van een blijspel, b.v. die van het
Mysterie van Adam, uit dezelfde tijd, waarin Eva door de slang verleid
wordt. Midden in een indirekt verhaal slaat <span xml:lang="fr">Chrestien</span> opeens in de
levendigste dialoog over en geeft de woorden weer zoals ze vielen. En de
gesprekken zijn dikwels heel levendig en geestig, vooral wat de vrouwen
zeggen is vol Frans <i xml:lang="fr">esprit</i>. Daarbij komen dan nog de monologen en de
gesprekken waardoor de personen ons hun innerlik doen kennen. Ook dat
kunstmiddeltje had <span xml:lang="fr">Chrestien</span> van de romans geleerd die de antieken
nabootsten. Maar duidelik heeft de lyriek der Provençaalsche troubadours
hier ook als voorbeeld gediend; meer dan één van de monologen van
<span xml:lang="fr">Chrestien</span>'s minnaars is niets dan een lied der troubadours in
acht-lettergrepige verzen omgezet. Ook de hele geestelike dialektiek is
<span xml:lang="fr">Chrestiens</span>' leraar geweest in dialogiese analyse van zielstoestanden, de
dramatiese voorstelling van met elkaar in konflikt komende opvattingen.
Er is een sterk element van scholastiese dialektiek en spirituele
pedanterie in de manier waarop hij zijn gedachten aan de man brengt;
liefde en haat, vermetelheid en vrijgevigheid treden als personen op en
schelden elkander uit of vliegen elkaar aan en er wordt over 't algemeen
kinderachtig veel met woorden geschermd in plaats van met gedachten
gevochten. Maar dikwels wordt de sofisterij van het hart zeer levendig
weergegeven, wanneer de passie zich van schijngronden bedient om
verstand en plichtgevoel er onder te brengen. En aldoor volgt de dichter
alles wat er geschiedt met zijn psychologiese fantasie en zijn
sympathie. Hij verstaat levendig de kunst om het ongeduld weer te geven
van een die lang wachten moet of de gewetensbezwaren van een twijfelaar
en hij jubelt met de verzoende geliefden wanneer ze „met elkaar
wedijveren hoe ze elkander het meest plezier kunnen<span class="pagenum" title="260"></span><a id="p_260"></a> doen”, of wanneer
Gawein plotseling zijn lang ontbeerde vriend Lancelot naar hem toe ziet
komen rijden, van zijn paard springt en hem omhelst: Gawein „was zo
verrast alsof Lancelot uit de wolken was komen vallen en hij zou zelfs
niet graag tot koning gekozen willen zijn in plaats van Lancelot te
zien”.</p>
<p>Overal in zijn kunst wordt <span xml:lang="fr">Chrestien</span> door zijn persoonlikheid in twee
verschillende richtingen getrokken. Er is een realisties nuchter
verstand in hem dat het vreemde element assimileert aan wat hem
familiaar is en bekend, het hoge aan het lage. Maar er is ook een drang
naar het ideale in hem die hem steeds zijn onderwerpen doet opsmukken,
verfijnen en veredelen. Zijn fantasie leeft steeds onder de vorsten en
edelen, hij schildert slechts rijkdom en schoonheid, en tovert zich en
zijn publiek het verleden als een ideale avontuurlike wereld voor de
ogen. Laten wij van de tegenwoordige tijden maar niet spreken, zegt
hij,—die kennen geen ware ridderlikheid meer en geen ware liefde, maar
laat ons spreken van hen die <i>waren</i>; een dode edelman is meer waard dan
een levende ellendeling; laten wij spreken van de gulden tijden van
koning Artus, toen het leven was zo als het zijn moet. Toen waren er
feesten,—„niets ontbrak er toen van wat genot geeft of 's mensen harte
vreugde brengt”; toen waren er vrouwen,—„nooit zag men een schoner
paar”, „God schiep in <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span> zijn meesterwerk”; toen waren er
paarden,—„geen koning of keizer bezit zulk een prachtig paard”,—„dat
is 100 Mark, ja, wel 100.000 Mark in goud waard.” In zulk een idealisme
wordt elke karakteristiek van personen en toestanden uitgewist. Maar als
hij aan 't werk is, vergeet Meester <span xml:lang="fr">Chrestien</span> gelukkig dat hij
Hofdichter is en Artus moet bezingen en geïnspireerd door zijn naieve en
realistiese vertellingskunst, schildert hij zonder zich te generen, hoe
de ridder achter de valdeur gevangen zat als in een rotteval, hoe een
der strijders een hele karbonade uit zijn tegenstander kerft en hoe die
zich liever een tand uit wou laten trekken dan door te vechten. Vooral
tegenover de vrouw en de liefde komt zo zijn realistiese en ironiese
blik op de menselike natuur duidelik voor den dag. Hij vindt het gewoon
„onzin” om te beweren, zoals <span xml:lang="en">Thomas</span> in zijn Tristan doet, dat de ene
geliefde op een afstand kan voelen wat de ander denkt, omdat „zijn hart
bij haar en 't hare bij hem is.” En hij heeft er plezier in alle
voorbeelden op te noemen van de trouweloosheid en veranderlikheid van de
vrouw en tekent een beeld van haar dat heel wat verschilt van dat der
troubadours. Maar toch zijn<span class="pagenum" title="261"></span><a id="p_261"></a> <span xml:lang="fr">Chrestien</span>'s romans er op uit om in de
Bretonse sagestof het idealisme van de liefde en de riddereer te leggen
die hij aan de adel verkondigt. Het is een sentimenteel, maar misschien
ook tot zekere hoogte een logies idealisme: het is zijn dialekties
verstand dat er een genoegen in vindt om die opvatting van de liefde en
de eer welke hij in de ridderlike poëzie al gevonden had, zo subtiel
mogelik ten spits te drijven en logies in al zijn konsekwenties door te
voeren. Zo als dit voor een ceremoniemeester en wapenheraut past, stelt
hij in zijn romans alle regels der riddereer op en interpreteert ze als
een streng jurist; maar als de hofdichter van Marie van Champagne
huldigt hij tegelijk ook de religie van de mode-liefde en waakt er
nauwkeurig over dat aan alle eisen daarvan voldaan wordt. En met zijn
dramatiese dichtergave weet hij in zijn romans het konflikt tussen
riddereer en ridderliefde ten top te drijven.</p>
<p>In „Erec en Enide” wordt verhaald hoe Erec, een der ridders van koning
Artus, door de dwerg van een onbekend ridder gehoond is geworden. Zijn
riddereer verbood hem de dwerg dadelik te tuchtigen, maar nu gaat hij
naar een stad waar hij die ridder in een toernooi zal ontmoeten.
Gezellig pratend vertelt <span xml:lang="fr">Chrestien</span> hoe Erec bij een arme „<span xml:lang="fr">Vavassor</span>” met
een witte baard, zijn intrek neemt die droef in zijn eenzaamheid voor
zijn huis zit. Zijn gastheer heet hem dadelik welkom en roept zijn vrouw
en dochter van haar huiselik werk en beveelt het jonge meisje voor het
paard van de ridder te zorgen en dat op stal te zetten. Zij is zeer
armoedig gekleed en treedt schuchter voor de gast, maar haar zeldzame
schoonheid lijkt dubbel schoon in haar nederig kleed. Als zij het paard
verzorgd heeft, leidt zij de ridder bij de hand naar de kamer die de
moeder intussen zo fraai mogelik voor hem in orde heeft gebracht. En
daar zet Erec zich nu tussen zijn gastheer en diens dochter op het met
tapijten bedekte bed voor een helder brandend vuur, terwijl de enige
dienstmaagd van de familie het avondeten toebereidt. Erec vindt het
meisje hoe langer hoe liever en de vader vertelt met naieve trots hoe
velen haar al gevraagd hebben, maar zij is zo schoon dat hij haar niet
geven wil tenzij er een echte koningszoon komt die haar hebben wil. Nu
maakt de gast zich bekend als Erec, de zoon van koning Lac, een der
ridders van de Tafelronde en vraagt dat de dochter morgen bij het
toernooi zijn dame moge zijn. De gastheer en de hele familie zijn
natuurlik allemaal even blij als vereerd en voor de avond om is, is de
zaak uitgemaakt dat Enide met Erec trouwen gaat.<span class="pagenum" title="262"></span><a id="p_262"></a> Stil en bedeesd zit
het jonge meisje daar, innig gelukkig bij de gedachte dat zij koningin
zal worden. De volgende morgen helpt zij hem bij het aantrekken van zijn
wapenrusting, „dat liet zij zich niet twee maal vragen,” zegt de dichter
schelms, en Erec overwint in de strijd en geeft haar de prijs: een
sperwer. De volgende dag trekt Erec met Enide naar het hof van koning
Artus. Erec vraagt dat zij haar armoedig kleed aan zal houden, niet
alleen omdat hij dit wel pikant vindt, maar ook omdat hij zeer
ridderlijk haar uitzet door koningin Guenievre wil laten bezorgen; het
enige dat zij mede neemt is de sperwer die niet uit haar hand te krijgen
is, en waarin ze de hele tocht door een kinderlik plezier heeft, terwijl
Erec zich steeds dicht tegen zijn schone aandrukt en niet moe wordt haar
aan te zien, vol ongeduld om haar aan het hof voor te stellen en zijn
lotgevallen te vertellen...</p>
<p>En nu vertelt de schrijver, alles in de prachtigste kleuren, van de
schitterende bruiloft en van het jonge paar en hun huweliksgeluk. Maar
nu komt pas het eigelike onderwerp: het konflikt in Erec tussen de
minnaar en de ridder. Naïef en familiaar verhaalt <span xml:lang="fr">Chrestien</span> ons hoe Erec
meer en meer verwijfd wordt; hij is niet van Enide af te slaan en staat
soms niet voor 12 uur op. Zijn mannen beginnen daar over te mopperen en
eens op een morgen hoort hij hoe Enide tegen zich zelf ligt te klagen
dat zij schande en oneer over haar man gebracht heeft door hem van zijn
ridderlike daden af te houden. Als Erec met moeite uit haar gekregen
heeft wat er van hem verteld wordt, ontwaakt zijn trots en zijn
gramschap en zijn gekrenkte riddereer doet hem in zijn overspanning een
plotseling besluit nemen. Nu zal hij haar en de wereld eens tonen wat
het voor een man is die zij verdenken en tegelijkertijd zal hij haar
vertrouwen en gehoorzaamheid op de proef stellen. Hij laat zich zijn
volle wapenrusting aandoen en zonder enige verklaring, bars en met een
paar woorden, beveelt hij zijn vrouw haar schoonste kleed aan te
trekken; nu gaan zij te samen de wereld in. Het enige teken van
tederheid dat hij aan den dag legt, is dat hij zijn vader opdraagt voor
Enide te zorgen, voor het geval dat zij alleen terug zou komen. Nu laat
hij haar steeds een eind vóór hem uit rijden en verbiedt hij haar streng
tegen hem te spreken of hem te waarschuwen, welk gevaar zij ook moge
vrezen. Zijn bedoeling daarmee is haar als een soort lokvogel te laten
dienen en zo allerlei roofridders en strijders te krijgen die Erec in
nieuwe gevaren zullen brengen en nieuwe avonturen zullen bezorgen. Er
wordt nu geschilderd hoe ze rondtrekken; <span class="pagenum" title="263"></span><a id="p_263"></a>overdag mag de arme Enide geen
woord tegen haar geliefde man zeggen en des avonds in de herbergen
behandelt hij haar als zijn schildknaap en moet zij het werk van een
stalknecht doen. Keer op keer is haar man aan gevaren blootgesteld door
haar schoonheid; òf het zijn drie roofridders die hem overvallen, òf wel
een burchtheer in een ander slot waar ze overnachten, wordt verliefd op
Enide en wil Erec ombrengen... En keer op keer vergeet zij in angst voor
haar man zijn verbod of veronachtzaamt het, waarschuwt hem en redt
daardoor zijn leven; maar hij wordt elke keer weer meer vergramd over
haar ongehoorzaamheid en haar wantrouwen,—hij zal zich wel weten te
redden zonder hulp van vrouwen! Maar,—haar liefde is toch steeds
sterker dan haar vrees voor zijn gramschap. Dit is feitelik een oud
motief uit de heldenpoëzie en de sprookjesliteratuur: een hond of een
paard dat door zijn blaffen of hinniken zijn heer voor een gevaar wil
waarschuwen die de bedoeling van het trouwe dier niet begrijpt en het
daarom met slagen dreigt of werkelik slaat, maar de liefde van het dier
is steeds sterker dan de vrees en de gehoorzaamheid; pas op 't
allerlaatste ogenblik, misschien pas als het te laat is of hij zijn
trouwe vriend gedood heeft, bemerkt hij het gevaar. Hier is het nu de
vrouw die haar heer die hondentrouw bewijst of die nederige liefde
toont. Het motief is ook verwant met die talrijke verhalen op het
(latere) Griseldis-motief van een man die zijn echtgenote op de proef
wil stellen, haar verstoot, haar een andere vrouw laat dienen die hij
voorgeeft te willen huwen, die haar beveelt hem als staljongen te volgen
en die hij op stroo aan het voeteneinde van zijn bed laat slapen...
alleen om haar later tot groter eer en waardigheid op te heffen.
Tenslotte, wanneer Erec dodelik gewond bewusteloos voor dood nederligt
en Enide juist door een burchtheer gedwongen zal worden hem te trouwen,
komt Erec door haar kreten weer tot bewustzijn, vliegt op en bevrijdt
haar... Zij omhelzen elkaar; aangedaan dankt hij zijn Enide—telkens
wanneer zij ongehoorzaam was had zij in werkelikheid hem eigelik weer
een bewijs van haar liefde gegeven en van nu af leven zij in een en al
geluk zonder de minste wolkjes.</p>
<p>Hier was het de vrouw,—in de volgende roman van <span xml:lang="fr">Chrestien</span> „Ivan, de
ridder met de leeuw”, is het de man die door een hardvochtige geliefde
gepijnigd wordt, waar die de proef door zijn onderdanige liefde bestaat;
en ook in deze roman is het weer het konflikt tusschen de eisen der
liefde en die der riddereer<span class="pagenum" title="264"></span><a id="p_264"></a> voor een leven van heldendaden, dat de
handeling in beweging brengt. Maar het begin behandelt toch een ander
onderwerp,—dat duidelik de reeds hiervoor genoemde sage van feeënliefde
is, maar op menselike wezens overgebracht, zodat het bijna onherkenbaar
is. <span xml:lang="fr">Chrestien</span>'s bewerking van dit motief werd door zijn tijdgenoten
beschouwd als een meesterstuk in vrouwen-psychologie.</p>
<p>Ivan heeft met een gouden beker water uit een betoverde bron geschept,
met de eigenaar van die bron gestreden en hem dadelik gewond. De gewonde
vliedt naar zijn burcht terug, Ivan zit hem op de hielen... maar is
juist de poort door binnengedrongen, wanneer die achter hem dicht slaat,
voor hem valt een hamei neer en... zo zit hij gevangen! De burchtgravin
en de dienstbaren zijn gelukkig zo druk bezig met hun meester die in de
ridderzaal ligt te sterven, dat zij hem niet opmerken, alleen een der
camerieres heeft hem gezien en wat nog beter uitkomt, eens toen zij met
een boodschap naar het hof van Artus was gekomen, had Ivan haar een
kleine beleefdheid kunnen bewijzen; als dank voor die ridderlikheid
belooft zij niet alleen hem niet te verraden, maar zij geeft hem ook een
ring die hem onzichtbaar maakt. Met die ring aan zijn vinger loopt hij
nu veilig overal het kasteel door. Wanneer Ivan de zaal inkomt, springen
de wonden van de dode open en begint het lijk te bloeden,—een zeker
teken dat de moordenaar in de nabijheid is—maar de mensen zoeken hem
vergeefs. Maar daar staat nu Ivan, en kijkt de wanhopend verdrietige
weduwe aan, de schone „<span xml:lang="fr">Dame de la Fontaine</span>” en voelt de liefde voor haar
ontwaken. Echt een pikante en sentimentele situatie: de overwinnaar
overwonnen door de echtgenote van zijn verslagen vijand, in de macht van
haar die hem meer dan allen haat. Betoverd door zijn liefde is het hem
onmogelik de plaats te verlaten die meer dan een ander vol gevaren voor
hem is. Wanneer Lunette, de cameriere hem de open deur wijst, kan hij 't
niet over zich krijgen het slot te verlaten, hoe hopeloos zijn liefde
hem ook voor moet komen. In lange monologen horen wij in detail al het
paradoxale van zijn toestand en hoe sentimenteel hij nu volkomen in de
war is gebracht. Nu maakt hij Lunette tot zijn vertrouwde en deze, een
van het echte koppelaarster-soort (verwant aan de dienstmaagd van Medea
en Dido's zuster in de antieke romans) beweert kans te zien er haar
meesteres toe te brengen de moordenaar van haar echtgenoot lief te
krijgen. In de feeënsage die hier aan ten grondslag ligt, was het heel
natuurlik dat elke ridder die opnieuw de<span class="pagenum" title="265"></span><a id="p_265"></a> Meester van de bron werd, ook
de watergeest daarvan, de fee, zou bezitten; het wordt pas stotend en
paradoksaal wanneer dit op menselike wezens overgebracht wordt. Toch kan
dit het publiek van de heldenpoëzie niet ongelofelik voorgekomen zijn,
zo min als de lezers van onze oude balladen; voor hen was het iets heel
gewoons dat een moordenaar als boetedoening en schadevergoeding de
weduwe of de dochter van de verslagene huwde. Maar de prototype van
<span xml:lang="fr">Chrestien</span> was niet zo zeer de Oosterse cyniese vertelling van de
gemakkelik te troosten weduwe van Ephesus, als Jokaste die, in de Roman
van Thebe, de moordenaar van haar man huwt, of Dido, die er door haar
zuster toe gebracht wordt haar belofte van trouw tegenover haar
gestorven gemaal te breken, of de wispelturige trouweloze Briseis in de
roman van Troje. Het is vooral zeker de episode van Briseis die
<span xml:lang="fr">Chrestien</span> heeft willen overtreffen door een nog schitterender
schildering der veranderlikheid van het vrouwenhart en hoe dat zich
onder alle omstandigheden voor de liefde vinden laat. Het meisje dat
blijkbaar tegen haar meesteres zeggen mag wat ze wil, begint een praatje
met haar: dat het toch niets geeft of ze daar nu al blijft zitten wenen,
zij moet er liever over denken hoe zij de bron en het kasteel nu kan
beschermen, zij kan toch gemakkelik weer een even goed heer en meester
krijgen als hij die ze nu verloren heeft. Haar meesteres, die, gelijk
alle vrouwen, „weigert wat ze in haar hart eigelik wil”, zendt het
meisje weg en verbiedt haar zulke dingen te zeggen. Maar ze denkt er
toch steeds aan en voelt al wat berouw dat zij Lunette verboden heeft er
op terug te komen. Gelukkig begint die er kalm de volgende keer toch
weer over en verklaart dat het een voorname vrouw als haar meesteres
niet past zo lang te wenen en vraagt of zij misschien denkt dat er geen
moediger mannen zijn dan hij die nu gevallen is?—„Ja,—en wie zou dat
dan zijn?”—„Ik zeg 't niet want dan wordt u maar boos!”—De vrouwe
belooft van niet. En nu begint Lunette: „Iemand die een ander velt, moet
een beter en sterker ridder zijn dan de verslagene, en dus...” „Weg, uit
mijn ogen! afschuwelik wezen!”—barst de meesteres uit,—maar
desniettegenstaande ligt zij toch een hele nacht over de zaak na te
denken en reeds begint zij in haar hart zijn zaak te
bepleiten.<ins class="corr" id="corr38" title="Bron: ”"></ins> „Als de mensen mij maar niet uit
zouden lachen!” Maar wanneer Lunette haar de volgende dag vertelt dat de
man niemand anders is dan Ivan, de beroemde Artus-ridder, dan is de dame
op eens vuur en vlam. „Hoe gauw zou hij hier kunnen<span class="pagenum" title="266"></span><a id="p_266"></a> komen?”—en
ofschoon Lunette hem in haar bereik heeft, laat zij toch haar vrouwe een
hele dag lang in spanning op hem wachten vóór zij haar Ivan brengt.
Wanneer die voor haar verschijnt weet hij nog van niets en is hevig
bevreesd voor zijn leven, ofschoon Lunette hem schelms verteld heeft dat
haar meesteres hem in een niet zeer onaangename gevangenis wil zetten.
Hij moet nu ook niet met zijn mond vol tanden blijven staan maar...
flink voor den dag komen. Hij gaat nu recht op haar af, werpt zich voor
haar op de knieën en geeft zich aan haar genade over,... vertelt dat het
liefde voor haar is die hem op het kasteel heeft doen blijven; en
eindelik stelt zij hem kort maar bondig en zakelik voor de verdediger
van de burcht te worden en daarmede... haar man! Dan roept zij haar
baronnen bij elkaar, speelt een scène voor hen en weet het zo in te
richten dat zij haar dwingen een nieuwe echtgenoot te kiezen,—waarop
zij met Ivan voor den dag komt en hen de eed van trouw aan hem doet
afleggen.</p>
<p>Hoe naïef dit hele stuk psychologiese roman de moderne tijd ook kan
schijnen,—de mensen <i>waren</i> nu eenmaal naïever en meer ongekunsteld in
die dagen, en de analyse van <span xml:lang="fr">Chrestien</span> komt tegenover de werkelikheid
misschien niet zo heel veel tekort. Maar nu komt als de eigelike inhoud
van de roman, het moment dat Iwein's vriend Gawein hem al heel gauw
verwijt dat hij „luiwammest” en in zijn liefde het ridderleven vergeet
en nu vraagt en krijgt Iwein een jaar permissie van zijn vrouw. Maar de
vriendschap met Gawein, het genot dat hij nu weer in het ridderleven
schept en dan ook zijn ridderplichten die hem steeds weer de
ongelukkigen ter hulp doet snellen die in nood verkeren, dit alles maakt
dat hij langer dan een jaar uitblijft—de plichten der liefde worden nu
voor die der riddereer verzuimd—en nu krijgt hij bericht van zijn dame
dat zij hem niet meer zien wil. In wanhoop en berouw vliedt Iwein nu
naar het bos en leeft daar als een wildeman, wordt waanzinnig van
verdriet en het is niet dan na veel ellende doorstaan en vele
heldendaden bedreven te hebben dat hij alweer door de slimheid van
Lunette zich in genade bij zijn vrouw weet te doen aannemen.</p>
<p>Dat de vrouw hier supérieur, de meesteres is en de man de ootmoedige
dienaar, terwijl in „Erec en Enide” de toestand juist omgekeerd was,
komt in hoofdzaak hierdoor dat Enide een arm meisje was dat tot een
plaats aan de zijde van een vorst opgeheven wordt, terwijl de „<span xml:lang="fr">Dame de
la Fontaine</span>” de regerende vorstin is en Iwein haar „man” d. w. in dit
geval zeggen haar „vasal” was.<span class="pagenum" title="267"></span><a id="p_267"></a>
Maar in de volgende roman van <span xml:lang="fr">Chrestien</span>
zien wij de Provençaalse vrouwenverering reeds geheel en al door hem in
de Britse sagenwereld ingewerkt en paradoksaal tot het uiterste
gedreven. En hier is het nu de Keltiese sage van iemand die naar het
Dodenrijk ontvoerd wordt maar die weer voor het leven gewonnen wordt,
waar de dichter een volkomen menselik ridderverhaal op geborduurd heeft.
De geschiedenis der ontvoering van Artur's gemalin door een vreemde
koning was een oude schakel in de Britse Arthur-verhalen en daarmede
smolt de Keltiese Orfeus-mythe samen; Guenievre is het, die weggevoerd
wordt en Lancelot die haar terug haalt. Nu wordt Lancelot tot de neef
van de koning gemaakt en hij vereert en aanbidt de vrouw van zijn
oom,—evenals Tristan die van zijn oom Marc. Ook hier draait alles
feitelik om een konflikt tusschen riddereer en liefde,—een zuiver
simbolies konflikt tussen die twee tot het uiterste gevoerde begrippen.
Lancelot hunkert er slechts naar te weten te komen waar zijn aangebeden
koningin heen gevoerd is en dat land zelf te betreden, maar hij is zijn
paard kwijt geraakt en staat wanhopend te kijken wanneer er juist een
dwerg voorbij komt op een kar: als de ridder nu maar op wil zitten, zal
de dwerg hem de weg naar de koningin wijzen. In zijn sterk ongeduldig
verlangen begaat nu ridder Lancelot door zijn liefde voor Guenievre de
voor een ridder zo uiterst vernederende handeling werkelik op de kar
plaats te nemen,—iets waar hij duur voor zal moeten boeten. In de oude
sage is er zeker ook iets van een wagen geweest,—misschien wel de
doodswagen, waar er voor de ridder een grote zelfoverwinning voor nodig
was om die te bestijgen, om zo in het doodsrijk te komen. En dit zal
<span xml:lang="fr">Chrestien</span> òf niet hebben begrepen òf niet hebben kunnen gebruiken, in
plaats waarvan hij met al het formalisme van een ceremoniemeester, een
heel simbool maakt dat Lancelot liefde boven riddereer stelt, wat per
slot van rekening toch maar een kleine inbreuk was op de
riddergewoonten: dat hij in een kar reed in plaats van te paard. Overal
waar hij nu voortaan heengaat, heeft men van zijn tocht op de kar
gehoord en wordt hij met spot en hoon overladen, ja, wanneer hij
eindelik, na allerlei avonturen en heldendaden, alles om zijn liefde
vergetend, de koningin weet te vinden en haar te bevrijden, dan keert
ook zij haar ridder en redder de rug toe: hij heeft zijn riddereer
geschonden en daardoor haar eer. (Anderen verstaan daarentegen de tekst
zo dat de koningin er integendeel boos over is omdat Lancelot even
<i>geaarzeld</i> heeft van<span class="pagenum" title="268"></span><a id="p_268"></a> de kar gebruik te maken). Zwijgend en ootmoedig
buigt hij zich voor haar ongenade, die hem geen woord van verklaring
zelfs gunt en lang zwerft hij wanhopend rond totdat hij na nieuwe daden
en gebroken in zijn ootmoed eindelik toch in genade aangenomen wordt.
Met nieuwe, heel bizondere kleuren is die ootmoedige liefde van Lancelot
geschilderd; niettegenstaande de invloed der troubadours is die, als men
het zo uitdrukken mag, meer noordelik-blond dan de door hen geschilderde
liefde; het is een heel romanties-dromende ingenomenheid, een verlangend
smachten, waar de jongeling mede rondloopt. Vele maagden trachten hem
onderweg te verleiden of te dwingen, maar „een ridder heeft maar één
hart en het zijne is niet langer bij hem”, in alle situaties bewaart hij
zijn kuisheid, als b.v. ergens de jonge schone gastvrouw hem haar bed
laat delen, houdt hij voorzichtig zijn ondergoed aan. Eens op een morgen
vindt hij een ivoren kam op de weg liggen, met goudgeel vrouwenhaar er
in—„ik weet niet van wie die is”, zegt de schrijver schelms—dadelik
valt hij in zwijm van aandoening, daarna haalt hij er netjes alle haren
uit, drukt die tegen zijn ogen, mond en voorhoofd en bergt ze op zijn
borst. Van haar kant heeft Guenievre er plezier in de bescheiden
page-liefde van de jongeling naar haar zin te zetten en op een verfijnde
proef te stellen. Eens wanneer Lancelot—incognito, alleen de koningin
herkent hem—met grote kranigheid op een toernooi strijdt dat enige
dagen duurt, zendt zij hem op een morgen heimelik bevel dat hij die dag
slecht moet vechten en niettegenstaande hij in zijn eergierigheid hevige
lust heeft om zich zo goed mogelik voor te doen, geeft hij toch aan de
luimen van zijn aangebedene toe en laat zich door de anderen uitlachen.
Als een want in haar hand, als een hond voor haar voet wil zij hem
hebben. Eindelik weet hij haar toch 's nachts te ontmoeten; hij drukt de
ijzeren tralies van haar raam uit elkaar en werkt zich naar binnen, niet
zonder zijn hand te kneuzen en aan het bloeden gekregen te hebben,—een
herinnering misschien wel aan de<span xml:lang="fr"> Yonec</span> van <span xml:lang="fr">Marie de France</span>. Als hij het
bed van de koningin bereikt „buigt hij zich eerst aanbiddend neder, want
hij gelooft in geen heilig lichaam zoals aan het hare”—men ziet hoe
blasfemies de liefde kan zijn—en na een nacht vol, gelijk de auteur het
mysties uitdrukt, van een soort wellust „die nooit zijns gelijke heeft
gehad en die ik mijn leven lang zal verzwijgen”, na zulk een liefdenacht
staat hij op, terwijl de koningin nog slaapt, maar voor hij weg sluipt,
„valt hij eerst<span class="pagenum" title="269"></span><a id="p_269"></a> nog weer voor het bed op zijn knie; hij voelt zich
geheel als een martelaar en hij doet als bevond hij zich voor een
altaar”. Het pathologiese element waar wij in de knielende onderwerping
der troubadours aan de vrouw reeds de eerste sporen van tegen zijn
gekomen, is hier bijna onguur van perversiteit geworden.</p>
<p>Niettegenstaande de oude mytiese stof nu zo op mensen overgedragen is,
ligt er toch nog een zekere vaag-mystiese atmosfeer over de
gebeurtenissen en de personen in dit gedicht van Lancelot. Pas wanneer
we ver in de historie gekomen zijn, krijgen wij te horen, en dan nog
maar helemaal in het voorbijgaan, wie de „Ridder met de kam” zoals
Lancelot genoemd wordt, eigelik is (een kunstmiddeltje om de
nieuwsgierigheid op te wekken, waar <span xml:lang="fr">Chrestien</span> ook elders met graagte
gebruik van maakt) en de hele verhouding tussen hem en Gawein, die ook
op zoek naar avonturen is, wordt geheel en al in het donker gehouden: de
eerste schijnt de laatste te kennen maar niet omgekeerd; de verhouding
tussen Lancelot en de koningin is ook al vaag en onduidelik en de
Mysteries in het land van koning Gorre, aan de overzijde van de
„Zwaardbrug”, worden al meer en meer dromerig-onbegrijpelik, hoe verder
de held op zijn tochten komt. Het is duidelik dat de dichter zelf, met
al zijn gevoel voor de nuchtere werkelikheid voor goed in de mysteries
der Keltiese sagen-wereld bevangen is geraakt; <span xml:lang="fr">Chrestien</span> zowel als zijn
lezers voelen dat wij ons hier eigelik in de onwerkelike wereld van het
hiernamaals bevinden. En in zijn laatste inkomplete roman „Perceval van
Wales” verdwaalt de dichter nog dieper in het land der wonderbare
fantasie.</p>
<p>„Perceval” verhaalt van de knaap die in het bos grootgebracht wordt,
waar zijn moeder, de weduwe van een ridder, hem ver van de wereld heeft
opgevoed, opdat hij niet gelijk zijn vader en diens broeders een vroege
dood op het slagveld zal vinden. Eens in de lente als de jongen in het
bos rijdt en alles om hem heen van vreugde straalt, zo dat zijn hart in
zijn borst breder schijnt uit te slaan, hoort hij tussen de eikenbomen
door het kletteren van metaal, er komt een schitterend licht uit de
diepte van het bos en vijf ridders springen langs hem heen. Dat moeten
de engelen zijn waarvan zijn moeder hem verteld heeft, die schoner zijn
dan al het andere behalve God. Hij knielt neêr en wil ze aanbidden. Maar
zij houden stil en vragen hem naar de weg en heel levendig wordt het nu
beschreven hoe de knaap, in stomme verbazing, hun allerlei vragen stelt
over hun wapenrusting, hun paarden enz., terwijl de ridders al
ongeduldiger worden omdat zij niets van hem<span class="pagenum" title="270"></span><a id="p_270"></a> te weten kunnen komen,—„al
die lui uit Wales zijn ook zo dom,” zegt een van hen. Wanneer hij bij
zijn moeder thuis komt is hij niet uitgepraat over die hemelse wezens
die zich ridders noemen en tevergeefs tracht de moeder in haar angst hem
aan zijn verstand te brengen dat dit een soort engelen zijn die de
mensen dood slaan. Het geeft allemaal niets, als de zoon nu hoort dat
zijn vader ook ridder was, wil hij absoluut ook de wereld in en ridder
worden.</p>
<p>Met een zwaar gemoed gaat zijn moeder nu ook voor zijn uitrusting
zorgen, het wordt een zeer huiselike, komiek boerachtige uitrusting, en
zij geeft hem allerlei raad voor het leven mede, praktiese dingen en
zedelike voorschriften, regels op de hoofsheid en goede manieren
betrekking hebbend, als in de Oosterse verhalen en Ruodlieb, alleen iets
ridderliker. En zo trekt de jongen de wereld in, zonder te vermoeden dat
zijn moeder van verdriet in zwijm valt. En waar hij nu ook komt, overal
tracht hij de levensregels van zijn moeder in praktijk te brengen, „dat
heeft mijn moeder mij nu zo voorgehouden,” zegt hij eenvoudig. En die
voorschriften brengt hij dan op zulk een naïef-onwetende manier in
toepassing dat hij voortdurend tegen „de goede toon” handelt, maar door
zijn gezonde onbedorven natuur komt hij toch vooruit, en steeds tracht
hij zich volgens de raad van zijn moeder te volmaken en zich altijd bij
de „<span xml:lang="fr">prudhommes</span>” te houden. Hij komt aan het hof van koning Arthur, waar
„<span xml:lang="fr">le valet sauvage</span>”, zoals de dichter hem noemt, dadelik zonder blikken
of blozen eist een uitrusting te krijgen en tot ridder geslagen te
worden. Als hij juist op dat ogenblik een ridder in een rode
wapenrusting zich ongepast tegen de koningin ziet gedragen, slaat hij
hem met zijn eigenaardige werpspiets uit Wales ter neer en trekt nu
diens wapenrusting aan. Maar hij wil zijn eigengemaakte kleeren toch
niet afleggen en zo moet men de jongen, die natuurlik aan dit alles niet
gewend is, helpen die nieuwe wapenrusting over zijn eigen kleeren aan te
trekken, en als „de roode ridder”—zijn eigen ware naam kent hij
niet—trekt hij nu verder de wereld in. Hij komt een oude burchtheer
tegen, Goneman, die hem uitnodigt mee naar zijn slot te gaan, hem tot
ridder slaat en verder voor zijn opvoeding zorgt, door hem een stel
nieuwe levensregels mede te geven,—niet alleen voorschriften uit de
ridderlik-religieuse moraal: de weerlozen te hulp te komen, in de kerken
te bidden, geen overwonnen vijand te doden, maar ook die op goede
manieren betrekking hebben, b.v. dat men niet te veel moet spreken of
vragen.</p>
<p><span class="pagenum" title="271"></span><a id="p_271"></a></p>
<p>Maar hij trekt weer verder om zijn „<span xml:lang="de">Lehr- und Wanderjahre</span>” voort te
zetten. En nu krijgt hij ook les in de liefde. Op een kasteel treft hij
de heerseres, een jong meisje dat lelik door vijandelike naburen in het
nauw wordt gebracht. Hij verslaat al haar vijanden en het duurt niet
lang of het jonge meisje behandelt hem zo vriendelik dat zij tedere
gevoelens bij de onwetende en onschuldige knaap weet op te wekken; die
episode is in al haar naïeveteit zéér lief en fijn geschilderd. Maar
voorlopig moet „de rode ridder” verder, nu wil hij zijn lieve moeder
bezoeken, eindelik is het verlangen naar haar in hem ontwaakt.</p>
<p>Maar vergeefs gaat hij de „<span xml:lang="fr">gaste forèt</span>” zoeken waar zijn moeder woonde.
Maar wel komt hij aan een geheimzinnig slot. Een man die stond te vissen
heeft hem daar heen gebracht en hij wordt nu een zaal binnengeleid waar
op een bed voor een vuur een oude man ligt wien blijkbaar al zijn
krachten begeven hebben. Beleefd vraagt hij de gast hem dan ook te
verontschuldigen als hij niet opstaat, en begint een gesprek met hem.
Onderwijl komt een dienaar zijn meester een zwaard brengen van zijn
nicht, en de gastheer vereert dit aan de rode Ridder. Daarna komt er een
ander met een blinkende lans, waar bloed afdruipt; nieuwsgierig is hij
op 't punt te vragen wat dit alles te betekenen heeft, maar hij
herinnert zich Goneman's raad en zwijgt. Ten slotte komen er twee
dienaren met hoge kandelaars en tussen hen in loopt een maagd die een
„graal” in haar handen draagt; de glans van die graal overtreft verre
die van de kaarsen. Een vlak, zilveren bordje, een soort voetstuk, wordt
achter de graal aangedragen. Weer weet de ridder zijn nieuwsgierigheid
te bedwingen en de stoet verdwijnt door een andere deur. Geen woord
wordt over dit alles gewisseld en nu wordt er een prachtige maaltijd
binnengebracht; daarna wordt de gast naar zijn legerstede gebracht. Maar
de volgende morgen als hij wakker wordt is het gehele kasteel als
uitgestorven, de zalen zijn afgesloten, alleen ziet hij zijn paard
gezadeld staan waarop hij verder rijdt...</p>
<p>Dit was de Graalburg waar hij in geweest was, krijgt Perceval (die zich
nu plotseling zijn naam herinnert) naderhand te weten, en het was heel
erg jammer dat hij niets gevraagd heeft. Maar, zoals een heremiet hem
weet te vertellen, dat hij er niet toe kwam te vragen, dat was de straf
omdat hij zo hardvochtig van zijn wenende moeder weggetrokken was, die
van verdriet over zijn vertrek gestorven is; de zieke Graalkoning was
een der twee broeders van zijn moeder, hij, de heremiet zelf, is de
ander...<span class="pagenum" title="272"></span><a id="p_272"></a> Maar meer krijgen wij bij onze schrijver niet te weten, de pen
is hem ontvallen en zo laat <span xml:lang="fr">Chrestien</span> het aan talrijke andere dichters
over de Graalsage verder uit te werken.</p>
<hr class="tb" />
<p>De dichterlike richting waarin <span xml:lang="fr">Chrestien</span> die „Bretonse” stof vorm had
gegeven, werd voortdurend meer en meer karakteristiek voor die geweldige
massa van „Bretonse Romans”. Aan de ene kant vinden wij daarin een zeer
realistiese, lustig-frivole schildering van de zeden van de adel en van
het ongebonden, avontuurlike leven langs 's Heren wegen. Wij krijgen
verhalen van kroningsfeesten en bruiloften en de ontvangst in een stad
van een geliefd vorstenpaar; wij zien ook de dame aan haar toilet, hoe
zij half ligt, half zit op een ligbank, terwijl de ene dienstmaagd met
een ivoren kam haar de lange blonde haren kamt, de andere haar een
spiegel voorhoudt terwijl zij een bloemenkrans in de hand heeft, en wij
wonen hele gesprekken bij tussen dames en heren bij de ontvangst op het
kasteel. Hier en daar merkt men pogingen om een zekere uiterlike en
innerlike karakteristiek in de personennamen te leggen: <span xml:lang="fr">Guinaut</span> de
blonde, <span xml:lang="fr">Madian</span> de trotse, „<span xml:lang="fr">le beau-tenebreux”, „le beau-hardi</span>”, of de
mensen allerlei capricieuse eigenaardigheden te geven; ook vindt men nu
karikaturen van een lelike dame, een monsterlike dwerg, en—in de
proza-romans—„problematiese naturen” met allerlei eigenschappen die
aantrekken of afstoten goed dooreengemengd, b.v. zulke figuren als
Morgane, de zuster van koning Claudas en Arthur.</p>
<p>Die romans geven gewoonlik een soort elegante kroniek van de
maatschappij, en het beeld dat zij van de adellike zeden geven is nu
niet bepaald stichtelik. De dame is maar al te verleidelik met haar
koketteren; wanneer zij met een cavalier samen uitrijdt, spreekt zij
over liefde en zingt Britse „<span xml:lang="fr">lais</span>” en „<span xml:lang="fr">retrouenges</span>” voor hem, doet onder
het gesprek haar halsdoek af, of maakt een paar knopen los van haar
kleed „omdat het zo warm is” zodat haar gezicht en blanke hals te zien
komen en kiest bij voorkeur gezellige, schaduwrijke plekjes uit om even
rust te houden. Of zij komt 's morgens een praatje bij hem maken op de
rand van zijn bed. Maar ook de ridder is niet bang om het initiatief te
nemen. Tegen bedtijd komt hij b.v. een der dames op het kasteel
bezoeken; zij zit in haar kamer gouddraad op te winden; hij gaat naast
haar zitten, laat het gouddraad tussen zijn vingers door glijden en
vraagt haar naar haar werk... en dan eindigt het er al licht mede dat
hij daar 's nachts blijft. En zo is het werkelik<span class="pagenum" title="273"></span><a id="p_273"></a> geen wonder dat als er
eens een man met een wondermantel aan het hof van koning Artus komt,
welke slechts <i>die</i> dame past die zich niets te verwijten heeft, en een
andere keer een man met een drinkbeker waarvan alleen die man kan
drinken zonder te morsen, wiens echtgenote zijn eer nooit bezoedeld
heeft,—dat dan blijkt, tot schrik van enkelen, maar tot groot vermaak
van de meesten, dat de mantel zo goed als geen enkele dame past en geen
echtgenoot uit de horen kan drinken.</p>
<p>Maar vooral het rondtrekken en het leven langs 's Heren wegen en in de
herbergen werkt verslappend op alle zeden. Hier is een herberg waar de
dochter van de waard 's nachts de gast haar gezelschap opdringt, ginds
een slot waar de Heer zich zo door de vrouwen der reizigers voor zijn
gastvrijheid laat betalen. In het land waar Lancelot doortrekt was het
gewoonte dat een jonkvrouw, die alleen reisde, niet zonder hevige straf
verkracht kon worden—ofschoon dat toch voortdurend voorkomt—wanneer
zij daarentegen een ridder mede had als begeleider, mag hij die deze
laatste overwint op haar liefde aanspraak maken. Een ruw ridder,
<span xml:lang="fr">Agravain</span>, heeft juist de begeleidende ridder van zulk een rondtrekkende
dame gedood; nu gebiedt hij haar van haar paard te komen, gooit haar op
de grond en rukt haar de kleêren van het lijf, maar als hij dan ziet dat
haar lichaam vol builen zit, beveelt hij haar in plompe hoon maar weer
op te staan, haar zal hij waarachtig geen kwaad doen. Maar gelijk wij al
gezien hebben, is er maar al te dikwels geen geweld nodig. Een ridder
stelt eens zijn dame en zijn hond op de proef en ziet met weemoed dat
zijn schone dadelik met een vreemde ridder meegaat, terwijl zijn hond
hem trouw blijft. En veel van de meest beroemde ridders hebben op hun
tochten het ene avontuurtje na het andere; waar een ridder als de
vrolike Gawein zich vertoont, wedijveren alle dames om zijn gunst.
Overal hebben Gawein en andere ridders dan ook kinderen waar zij niet
van weten en die ook hun vader niet kennen, wanneer zij de wereld in
trekken; het is zeker niet zonder goede reden dat die romans zo dikwels
over dergelike heldenzonen handelen, die hun vader gaan zoeken en die
tenslotte herkennen in Gawein of een ander ridder van de tafelronde.</p>
<p>Maar met dit frivole realisme mengt zich, evenals bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span>, overal
in de Artus-romans een sentimentele vrouwenverering en een hooggespannen
gevoel van riddereer. Drie broeders, koningszonen, rijden het bos door
en de één vraagt de ander wat hij<span class="pagenum" title="274"></span><a id="p_274"></a> doen zou als zij nu de schone dochter
van de waard bij wie zij 's nachts gelogeerd hadden, eens alleen in het
bos aantroffen. Nu, zegt de een, dat begrijpt hij toch ook wel, hij zal
nooit een gelegenheid voorbij laten gaan om van een vrouw zijn lust te
hebben, een ridder die dat niet doet met of zonder geweld betekent ook
niet veel. Maar de ander ontwikkelt hiertegenover zijn sentimentele
smachtende opvatting van de liefde. Deze laatste hoort tot de klasse van
sentimentele minnaars als Lancelot, <span xml:lang="fr">Gliglois</span>, Ider, Claris en <span xml:lang="it">tutti
quanti</span>. <span xml:lang="fr">Gliglois</span> is een jonge page die Gawein zijn schone gezonden heeft
om haar te dienen, maar die nu zelf gloeiend op haar verliefd wordt, nu
hij dageliks in haar nabijheid is en haar aan tafel en bij haar toilet
dient. Zij merkt hoe de knaap vergeet voor te snijden, hoe zijn handen
beven wanneer hij haar kleêren vast moet maken; zij heeft er plezier in
met zijn hopeloos bedeesde liefde te koketteren, hem gruwelik te plagen
en hem zeer hardvochtig zich half dood naast haar paard te laten
lopen... en tòch per slot, wanneer zij hem genoeg gepijnigd en op de
proef gesteld heeft, plotseling zijn „<span xml:lang="fr">perseverance</span>” te belonen met haar
hand en haar hart.—Claris is de arme jonge ridder die op de koningin
verliefd wordt; als hij eens zwaar gewond ter neder ligt, heeft de
broeder van de koningin aan wie hij eens zijn geheim toevertrouwd heeft,
er zijn zuster toe weten te krijgen hem te bezoeken. Overweldigd door
zijn vreugde vat hij nu moed haar zijn gevoelens te doen kennen, maar
zij wijst hem streng terug, zodat de zieke voor dood in zwijm valt. Nu
krijgt haar medelijden de overhand, zij buigt zich over hem en kust hem.
Die kus doet hem weer herleven, en op voorspraak van haar broeder stemt
de koningin er in toe zijn „<span xml:lang="fr">amie</span>” te worden; alleen moet hij beloven
zich tevreden te stellen met „<span xml:lang="fr">l'acoler et le besier</span>”.</p>
<p>Ook de liefde in de echtbreuk wordt langzamerhand heel smachtend-elegies
en sentimenteel-moreel behandeld,—vooral in de twee uitvoerige
prozaromans van Lancelot en Tristan. In plaats van de versvorm komt nl.
nu en dan het proza te voorschijn—een bleek, dun proza wel is waar, dat
toch een eigenaardig ceremoniële <span xml:lang="fr">elegance</span> vertoont, een eigenaardig
smachtende gratie die goed bij de gekunsteldheid en de sentimentaliteit
van de toon past. Lang dweept de jonge Lancelot in stilte met de
koningin, hij kan niet, gelijk de levendige Zuid-Fransen, zijn gevoelens
in een sierlike hulde uiten, hij valt bijna in zwijm wanneer zij hem
haar hand geeft, en zij is het die de eerste fijne en diskrete
toenadering moet doen,—allerliefst is<span class="pagenum" title="275"></span><a id="p_275"></a> b.v. de boodschap die zij hem
zendt, wanneer hij een verre tocht gaat ondernemen, dat hij zich voor
onwaardige liefde moet wachten, want „hoe hoger een ridder zijn wensen
stelt, des te meer stijgt hij zelf in waarde.” Tenslotte moet een vriend
de postillon van Lancelots gevoelens zijn en in tegenwoordigheid harer
maagden, geeft de koningin hem een kus. Op die kus en een „<span xml:lang="fr">beau doux
ami</span>” kan de gelukkige minnaar lang leven. Op zijn tochten kan hij een
hele dag stil in zijn liefdedromen weggezonken, zich door zijn paard
laten leiden, zonder dat hij zelf weet waarheen, evenals de koningin
zelf in haar torenvenster kan staan dromen van al de vreugde die haar
het hart doet overstromen. De geliefden ontmoeten elkaar maar weinig en
kort, gewoonlik moeten zij tevreden zijn met op een afstand voor elkaar
te zuchten en naar elkaar te smachten, en zelfs wanneer zij bij elkaar
zijn, vergiet hun liefde meestal nog tranen omdat zij door het ijzeren
hek van het huwelik van elkaar gescheiden zijn. Zij lijden onder het
halve en het verborgene in hun verhouding en de koning zelf heeft
medelijden met hen. Zelfs is Artus bereid hem zijn gemalin af te staan,
alleen om Lancelot's vriendschap te behouden. Elk der twee gelieven
heeft een vertrouwde, een vriend of een vriendin, voor wie zij hun hart
uitstorten en die zich met hen verheugen en met hen wenen en de koningin
weet van die twee vertrouwden een paartje te maken, evenals wij dit met
Kaherdin en <span xml:lang="fr">Brangien</span> in „Tristan” zagen gebeuren. Boze mensen zaaien
door vervalste brieven het zaad der verdenking tussen Tristan en Isolde,
als tussen Lancelot en Guenievre en wat uitdrukkelik in het wetboek der
liefde van Andreas Capellanus voorgeschreven is,—de geliefden geloven
altijd dadelik het allerergste van elkaar en zijn te trots om een
verklaring te zoeken of zich zelf te rechtvaardigen. Zij willen zich uit
wanhoop doden, maar dan weten de confidenten een verklaring of een
verzoening te weeg te brengen. En Lancelot is werkelik het voorbeeld van
een „<span xml:lang="fr">loyal amant</span>”. Wanneer men hem met de woorden „uw vriendin zal het
nooit te weten komen” tracht te verleiden, antwoordt hij: „Mijn hart zal
het te weten komen en dat is één met het hare”, en als iemand hem eens
een kus heeft ontstolen, gaat hij zich wanhopend aan een beek staan
wassen, veegt zijn lippen af en spoelt zijn mond om,—gelijk een heilige
in de oude legenden dit gedaan zou hebben.</p>
<p>Lijnrecht tegenover die sentimentele liefde staat echter bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span>
als bij anderen, een ander ideaal prinsiepe, dat van de<span class="pagenum" title="276"></span><a id="p_276"></a> hooggespannen
en ten top gedreven cultus van de eer. Konden echte helden der
heldensage bang worden, deze onwerkelike ridders weten niet wat vrees
is; konden de eersten verstand aan den dag leggen en list vertonen, de
laatsten verachten zulke dingen. Wanneer er gezanten de grote zaal van
Artus binnenkomen, pochend en vol drukte zoals er dat in de heldensage
bij hoort, dan antwoordt de koning zachtmoedig glimlachend: „Vriend, zeg
ons uw boodschap; dat zal niemand u verhinderen.” De ridders van de
Tafelronde moeten elke bede op voorhand inwilligen en keer op keer
worden Artus zo wel als zijn helden in de pijnlikste verlegenheid
gebracht wanneer de bede iets absoluut onmogeliks blijkt te beogen, en
meer dan eens worden zij door die onbezonnen beloften genoodzaakt een
onrechtvaardige zaak te bevorderen. Met poenerige trotsmoedigheid zet de
ridder zijn dame op het spel, zodra iemand hem maar uitdaagt om haar te
strijden. Komt er een vreemde strijdridder aan het hof van Artus, die
een ieder uitdaagt die maar wil om met hem om de koningin te vechten,
dan neemt Artus dit dadelik aan. Guenievre wordt dadelik als het
voorwerp van de strijd naar een weide gebracht en wie ook maar wil van
de ridders, al was het ook ridder Key, die om zijn ongelukken bekend is,
mag haar verdedigen. In de strijd zelf geeft de ridder zijn tegenstander
allerlei voordelen en is er op uit de fijnste ere-regels voor de strijd
op te stellen. Onder de ridders geldt ook de stijfste
beleefdheidsetikette en elk woord dat niet „<span xml:lang="fr">convenable</span>” is of elk
onbeleefd antwoord betekent zoveel als een uitdaging in een duel. Vooral
is hoofsheid tegen de dames een ridderplicht; een dame niet te groeten
is een misdaad, die gezoend moet worden; de hand aan een vrouw te
slaan—zelfs al zou zij daar zelf schuld aan zijn doordat zij zich
tussen de strijdenden geworpen had—eist een lange tijd van
boetedoening.</p>
<p>Een nieuwe ridderlike deugd, die de ridders van koning Artus op de meest
geraffineerde wijze beoefenen is de bescheidenheid; die hebben ze uit de
heilige legenden geleerd. Nooit zullen ze zich ook maar enigermate op de
voorgrond stellen, altijd, zo mogelik, hun heldendaden anoniem
volbrengen, in een onbekende wapenrusting, men moet ze bespioneren om
gelegenheid te krijgen ze te bedanken. Schoon is b.v. ook een scène
waarin Gawein een zijner broeders treft, zonder dat die hem kent. De
broeder vraagt de Artusridder over de Tafelronde uit, wie de beste is,
enz.... steeds in de hoop Gawein te horen prijzen. Maar Gawein noemt
allen anderen een voor één op, maar nooit zijn eigen naam, waar<span class="pagenum" title="277"></span><a id="p_277"></a> de
ander zich hevig over ergert. En Lancelot zowel als andere helden hebben
er een bepaald plezier in om zich zelf te plagen, en zich te doen
miskennen, zich voor te doen als of ze voor iets niet deugden en zich
door anderen in de schaduw te doen stellen; zachtmoedig houden zij zich
op de achtergrond, totdat ze van de nood een deugd moeten maken en ze
zich plotseling in al hun kracht vertonen.</p>
<p>En de Artusromans hebben er plezier in, evenals <span xml:lang="fr">Chrestien</span>, de ridder met
zijn eigen geweten in konflikt te brengen, waardoor verschillende
kwesties van eer of de eisen van de riddereer en die der liefde
tegenover elkaar komen te staan, zo dat de ridder genoodzaakt wordt een
dier eisen te overtreden en daarvoor gestraft wordt òf dat hij zich door
de ene of andere subtiliteit uit de slag moet trekken. Hij heeft b.v.
juist een tegenstander overwonnen en die ligt nu weerloos onder hem; nu
komt een dame aanzetten die om een gunst vraagt welke de ridder haar
natuurlik dadelik toestaat,—nu vraagt zij om het hoofd van de
overwonnene. Eerloos zou het zijn de weerloze te doden, maar zijn
belofte aan de dame mag een ridder ook niet breken; hij geeft dus de
ridder zijn wapenen terug en begint een nieuwe kamp met hem, waarin hij
hem overwint. Of Gawein heeft een ridder verslagen die een vrouw geweld
aan heeft gedaan. Des avonds komt hij aan een kasteel waar hij
allervriendelikst ontvangen wordt. Maar aan het eind van de maaltijd
wordt het lijk van de verslagene binnengebracht en nu blijkt het dat het
de zoon van zijn gastheer is die Gawein gedood heeft; het bloed dat uit
de wonden vloeit toont wie de moordenaar is en hij tracht dit dan ook
niet te ontkennen. Eerst wil zijn gastheer hem nu doden, maar dan
herinnert hij zich de eisen der gastvrijheid, laat hem de volgende
morgen wegtrekken, om hem dan pas te vervolgen en wraak te zoeken.</p>
<hr class="tb" />
<p>De proza-roman van Lancelot is van de monniksgeest doortrokken. Lange
uitwijdingen over dogma's breken het verhaal overal af en voortdurend
wordt de kristelike missie van de ridderschap op de voorgrond gebracht.
Van zonde, berouw en boetedoening is de liefdeshistorie van Lancelot en
Guenievre vol, en de gehele elegiese sentimentaliteit waarmede hun
moeilikheden geschilderd worden heeft een kristelike legendentoon over
zich. De schroomvallige nauwgezetheid en de spitsvondige dialektiek
waarmede de ridder aan de eisen van de eer tracht te voldoen,<span class="pagenum" title="278"></span><a id="p_278"></a> het diepe
schuldbewustzijn dat de minste tekortkoming aan die eisen in het gemoed
van die ridder achterlaat,—dat is alles ook van kristelike oorsprong.
En de roman eindigt er dan ook meê dat Guenievre zich in een klooster
terugtrekt en Lancelot zijn leven als een vrome eremiet eindigt.</p>
<p>Vele zijn over het algemeen de pogingen van de geestelikheid geweest om
de ridderpoëzie van de kristelike geest te doordringen. Wij hebben
„<span xml:lang="fr">lais</span>” die een kristelike morele kleur over de heidense Keltiese sagen
trachten te leggen; wij hebben romans waarin de kristelike mirakelen
tegen heidense toverij strijden of waar het teken des kruises de ridder
uit de handen der spoken redt. Maar de belangrijkste poging om een
beslist kristelike ridderromantiek tegenover de wereldlike te zetten,
deden de monniken in de Graalromans. Tegenover de ridders van de
Tafelronde kwam de heilige ridderschap van de Graal te staan, tegenover
de jacht op avonturen en eer, die van de Graal, „<span xml:lang="fr">la quète du graal</span>”, een
jacht op die levenskroon welke slechts de volmaakte ridder zonder blaam
zou kunnen bereiken. En niet minder avontuurlik,—neen! nog
avontuurliker en wonderliker, nog meer vervuld van heldendaden en
ridderlikheid dan al die Artur-romans werd die Graal-romantiek in de
werken van <span xml:lang="fr">Chrestiens</span>' navolgers, de Duitser <span xml:lang="de">Wolfram von Eischenbach</span>,
die in een groot gedicht een verloren Franse versroman nabootst, in de
berijmde Graalromans van <span xml:lang="fr">Robert de Boron</span>, een Anglo-Normandies dichter
en ten slotte in de grote prozaromans die ten dele aan <span xml:lang="en">Walter Mapes</span>
toegeschreven worden.</p>
<p>In die overweldigende massa van vers en proza golft er een chaotiese
menigte van voorstellingen, van alle kanten te samen gevloeid en die
elkaar dikwels tegenspreken. Maar de <ins class="corr" id="corr39" title="Bron: hooftrekken">hoofdtrekken</ins>
zullen wel zo ongeveer de volgende zijn:</p>
<p>De schaal, het bekken of de schotel waarvan Kristus bij het laatste
avondmaal zeide: „Die de hand met mij in den schotel doopt, die zal mij
verraden”, heeft steeds een wonderbare kracht behouden, niet alleen om
de goeden en de reinen voedsel te geven en hen tevreden te stellen maar
ook om de zonden te ontsluieren door geen onreinen in de buurt te kunnen
dulden. Die schotel kwam in het bezit van de vrome Josef van Arimathea
die er het bloed van de Gekruisigde in bewaarde. Toen hij gedurende de
Kristen-vervolgingen in de gevangenis geworpen was, werd hij
wonderbaarlik voortdurend door den schotel gevoed, en Kristus openbaarde
zich voor hem en leerde hem de ritus van de Mis<span class="pagenum" title="279"></span><a id="p_279"></a> en de mystiese
betekenis er van. Toen stichtte Josef een broederschap van die „Graal”
zoals het genoemd werd en van een Tafelronde, ter herinnering aan het
laatste Avondmaal. De Graal verschaft voedsel, maar hij die alleen uit
nieuwsgierigheid er in kijken wil of die zich aan de tafel neerzet
zonder er recht op te hebben, wordt gewond of verblind door hemelse
wapenen. De Graalbroeders trekken als zendelingen de wereld in en ten
slotte trekken zij op hemels bevel naar Engeland om dat land te
kerstenen. Overal wordt hun tocht door mirakelen en mysteriën
gekenmerkt, zij vinden het toverzwaard van koning Salomon; ter loutering
van hun zonden worden enkelen hunner met toverschepen naar tovereilanden
gebracht: een der leden van de broederschap heet Brons en wordt „de
rijke visser” genoemd, omdat hij een vis gevangen heeft waar een heel
gezelschap mee gevoed is geworden.—Petrus wordt in de H. Schrift een
„visser der mensen” genoemd en de vis is ook het symbool van Kristus—,
een ander wordt door een bloeddruipende lans in zijn voet gewond, hetzij
omdat hij op een heilige plaats is gaan slapen of omdat hij in de
schotel gekeken heeft, of het is door het zwaard van Salomon dat hij
gewond wordt. Intussen is de Graal van Josef van Arimathea in andere
handen overgegaan en die wordt ten slotte in een onbekend slot, ergens
in het westen van Engeland, bewaard opdat die niet in de handen der
woeste Saksen vallen zal.</p>
<p>Daar zit nu een Graalkoning die te bewaken... hij is ziek, maar hij kan
niet sterven of beter worden, vóór een rein, edel man naar de Graal en
de bloedende lans komt vragen. In navolging van de broederschap van de
Graal is nu Artur's ridderschap van de Tafelronde gesticht geworden om
de Graal te zoeken. Merlijn is de stichter er van; hij was eigelik een
afgezant van de Hel, uit een maagd geboren om zo een tegenhanger van
Kristus te vormen en had als deze bovennatuurlike macht gekregen; maar
het goede in hem had de overhand gekregen over het daemoniese in hem. Zo
zijn de ridders van de Tafelronde een wereldlike ridderschap die naar
ideële volmaking streven en de beste ridders zoeken overal de wereld af
naar de Graal. Door zijn liefde voor de koningin heeft Lancelot zich
onwaardig gemaakt om die te vinden; het is òf Percival òf—volgens
anderen—<span xml:lang="en">Galahad</span>, de zoon van Lancelot, die eindelik als de reine ridder
zonder smetten, het kasteel weet te bereiken, de vragen stelt en
Graalkoning wordt.</p>
<p>Dat schijnen de grote trekken te zijn. Het is een vreemd mengelmoes <span class="pagenum" title="280"></span><a id="p_280"></a>van
trekken uit alle kanten. Zeker zijn er Keltiese sage-elementen bij.
Zoals wij reeds gezien hebben waren er oude Ierse verhalen van een ketel
waarin altijd genoeg te eten was, en van andere merkwaardige talismans
als een lans en een zwaard; verder de sage van de gewonde koning Artus
die nog steeds in leven is op het tovereiland Avalon, en er zijn zonder
kwestie sagen bij de Britten in omloop geweest van de romantiese jacht
die hun helden de gehele wereld door maakten op wonderbare
talismans,—evenals Jason het gulden Vlies was gaan zoeken, Herkules de
appelen der Hesperiden, Thor de wonderbare ketel van Hymir en de appelen
van Idun, of de helden van de Kalevala de molen van Sampo. Perceval
schijnt oorspronkelik er op uit getrokken te zijn om een toverzwaard te
zoeken waarmede hij de moord op zijn vader zou wreken; andere helden
zochten de wonderbare ketel die weer welvaart zou brengen in een land
dat onder een vloek had gelegen of die een zieke koning de gezondheid
weer zou geven.</p>
<p>En geesteliken hebben nu die Keltiese sagen in verband gebracht met
kristelike legenden. Apocryfe evangelieën waaronder dat van Nicodemus
het voornaamste is, vertelden van Josef van Arimathea, die de
beschermheilige der ridders werd en vooral van Brittannië en van oude
kristelike Broederschappen. Vervolgens: evenals alle andere relikwieën
uit het leven van Kristus—zijn rok, de zweetdoek van Veronica, de lans
van Longinus, het kruishout en de kruisnagels—zette de avondmaalschotel
ten tijde der kruistochten de fantasie in hoge mate in beweging en ook
alweer als die andere relikwieën werd het op verschillende plaatsen
vertoond, b.v. te Constantinopel en te Genua. Verder moest het bloed van
Kristus in de opvattingen van die dagen wel een grote rol spelen. In
overeenstemming met de oude begrippen van bloedwraak was het 't storten
van Kristenbloed zelf dat voor de mensheid de eigelike verzoening
betekende. Dat zij die het lichaam van de dode Heiland gewassen hadden,
dat kostbare vocht niet zouden hebben bewaard, waarin toch altijd zulk
een merkwaardige kracht moest zijn blijven wonen, dat scheen de mensen
volkomen onbegrijpelik: op vele plaatsen beweerde men dan ook een weinig
bloed van Kristus te bezitten, zo kreeg b.v. in het jaar 1247 koning
Hendrik III van de patriarch van Jerusalem een kristallen buisje met een
weinig van het heilige bloed er in, dat in de familie van de patriarch,
van de tijd van Josef van Arimathea af, van vader op zoon overgegaan
was. Bij de communie gebruikte men dit bloed<span class="pagenum" title="281"></span><a id="p_281"></a> ook, en het was juist in
de dagen der Kruistochten dat het krasse materialisme der Middeleeuwen
als vaststaand aannam dat het brood en de wijn door de mis werkelik tot
het lichaam en het bloed van Kristus werden. De naam graal was
waarschijnlik bedorven Middeleeuws-latijn, en de substantie
waarschijnlik een samensmelting van de schotel en de kelk die bij het H.
Avondmaal gebruikt waren, in oude miniaturen wordt die als een kelk
afgebeeld en het schijnt ook dat een en ander der mystiese liturgie der
mis, misschien wel bizonder zoals de kruisvaarders die in de Oosterse
kristelike kerk bediend zagen, de stof gegeven heeft voor vele
Graal-mysterieën.</p>
<p>Over het algemeen kan men zeggen dat de kruistochten het voornaamste
element voor de Graalpoëzie geleverd hebben. Er zijn talrijke Oosterse
elementen in de fraaie détails. Verschillende van de mystiese
merkwaardigheden van de Graalburcht doen denken aan wat de „Priester
Johannes” in de (onechte) Latijnsche brief aan de Keizer van Byzantium
vertelde van zijn geheimzinnige reis naar de binnenlanden van Azië, of
aan een nieuw Babylonies rijk waar te Byzantium van gefabeld werd,—waar
de Griekse afgezanten bv. een heilige kerk gezien hadden die altijd met
water van het graf van Kristus gevuld bleef, en waar onzichtbare stemmen
en mystiese opschriften de vreemdelingen altijd op weg hielpen—evenals
in de Graalromans. Maar die hele Broederschap van de Graal schijnt te
danken aan voorstellingen over de orde der Tempeliers, met hun prachtige
residentie in de „Tempel van Salomon”, hun verschillende religieuse
mysterieën en hun half priesterlike ridderschap. In een geschrift „<span xml:lang="la">De
laude novae militiae</span>” verheerlikte <span xml:lang="fr">Bernard de Clairvaux</span> die
krijgshaftige Broederschap „die ik niet weet of ik monniken of ridders
moet noemen”,—„zachtmoediger dan het lam, wilder dan de leeuw;<ins class="corr" id="corr40" title="Niet in Bron.">”</ins>
leefden die te zamen in kuisheid, soberheid en eendracht, terwijl zij
wonderen van heldendaden bedreven tegenover de ongelovigen. In de
verloren Franse Perceval-roman van „Kyot uit Provence”—die <span xml:lang="de">Wolfram von
Eschenbach</span> als zijn bron noemt, wordt de Graal ook, duidelik genoeg,
door een Broederschap van heilige ongetrouwde „Tempelridders” bewaakt.</p>
<p>Maar evenals de Tempelheren al heel spoedig als separatisten en ketters
bij de Kerk in miskrediet en in ongenade vielen, zo was goed beschouwd
de gehele Graal-poëzie tegenover de Roomse kerk ook ketters. De leden
vormden toch eigelik een priesterschap zonder door de kerk geordineerd
te zijn, met hun<span class="pagenum" title="282"></span><a id="p_282"></a> eigen sakramenten en hun eigen heiligdommen, terwijl
zij de kerk die ze niet nodig hadden ook niet als hun overheid erkenden.
De grote prozaroman over de H. Graal beweert zelfs brutaalweg van
Kristus zelf te stammen als een evangelie even heilig als dat van de
kerk. En een duidelik Anglikaanse tendens beheerste het gehele gedicht;
de Britse kerk heeft te bogen, èn op een bizonder hoge ouderdom en een
bizondere heiligheid, geheel onafhankelijk van de Paus te Rome. Er is
ook heel veel grond om met de middeleeuwen aan te nemen dat deze en
dergelijke trekken te danken zijn aan <span xml:lang="en">Walter Mapes</span>, bekend als diplomaat
en de hoogbegaafde kapellaan van Hendrik II. Evenals het trotse
nationale Anglo-normandiese rijk van Hendrik II de figuur van
Koning Artus als een pendant van Karel de Grote voor de Fransen voelde,
zo is de Graal-legende zeker wel een poging om in de fantasie een
nationaal Engels Kristendom te scheppen.</p>
<p>Maar, hoe dit nu ook zij, een feit is het dat de Graalromans een
legendaries-mysties en een asketies-moreel element in de ridderromantiek
brachten en tussen de Bretonse romans in, waarmede ze veel van de
ridderlikheid en het sosiale en het fantastiese element gemeen hebben,
zowel als de drang naar avonturen langs de grote weg, waren de
Graalromans bizonder in trek en werden ze met een spesiale eerbied
ontvangen. Na de ridder-romantiek van <span xml:lang="fr">Chrestien</span>, menselik-wereldlik en
met haar drang naar strijd en liefde, met intérieurs van het <span xml:lang="en">high-life</span>
van die tijd en met avonturen waar niets „achter” stak, naïef rechtuit
en in bepaalde, duidelike, glasheldere omtrekken,—volgde er in de
Graalromans een ridderlik geestelike romantiek van een diepzinniger en
meer metafysies karakter en met een dieper en verder strekkend
fantasie-perspektief in zich. Met grote kunst wordt de fantasie der
lezers steeds in een mystiese atmosfeer zwevend gehouden. Er zijn bv.
geheimen die Jesus Josef van Arimathea in het oor gefluisterd heeft en
die niet bekend gemaakt mogen worden, of duistere voorspellingen die
niet verwezenlikt zullen worden voor „de dag komt, waarop de ridder met
twee zwaarden de droevige slag zal slaan waardoor alle wonderen van de
Graal zich voor het koninkrijk van Logres zullen openbaren en alle die
ellende op Groot-Brittanië zal vallen”. Of we horen van
mysterieën die men aan profane oren niet durft toevertrouwen, maar die
„opgeschreven gevonden kunnen worden in het boek der klerken, waarin
alles opgetekend staat over de grote heimelikheid die<span class="pagenum" title="283"></span><a id="p_283"></a> „de Graal” heet.”
Of we krijgen wonderen te aanschouwen die heel wat irreëler en
bovennatuurliker zijn dan de reuzen en dwergen van <span xml:lang="fr">Chrestien</span>: er wordt u
een slot voorgetoverd in plaats waarvan er plotseling een dorre heide
verschijnt; een meer, als dat waarin de „<span xml:lang="fr">Dame du Lac</span>” woonde en dat dan
weer een bos blijkt te zijn; stemmen, opschriften die een waarschuwing
of een voorspelling bevatten, onzichtbare handen die iemand trekken of
terughouden, die iemand een slag met een zwaard op de schouders geven,
of die als de geesten der spiritisten, iemand in de wang knijpen, zo dat
er een litteken van blijft zitten. Ook wat er op de kastelen voor
toverij gebeurt, is heel wat dromeriger en geheimzinniger in de
Graalroman dan bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span>. In donkere gangen tast men zijn weg,
deuren vliegen open en slaan weer toe, men hoort het geratel van ketenen
en ongure helse geluiden... Hier is een drempel waar de ridder met geen
macht ter wereld over heen kan komen, daar ziet men een put open staan,
waar giftige gassen en duivelse stank uit komen... het doet zo wat
denken aan de ongemotiveerde en absoluut onbegrijpelike manier waarop
men bij een nachtmerrie in zijn dromen van het kastje naar de muur wordt
gestuurd.</p>
<p>Maar steeds weer voert die atmosfeer van mystiek naar een hiernamaals en
altijd klinkt er een moraal-religieuse toon doorheen. Het zijn geen
heidense maar kristelike spookverschijningen die men hier in alle
soorten vindt. Kisten wier deksel zich opent en waar vlammen uitslaan;
te middernacht in de kerk, wordt de ridder met geselslagen van
onzichtbare geesten ontvangen of moet hij strijden met vormloze
spookverschijningen; of wel is het buiten op het kerkhof dat hij
jammerkreten uit de graven op hoort stijgen, hij wentelt grafstenen weg
en bevrijdt jonge meisjes die daar door duivels opgesloten werden om hun
lusten te dienen. Duivels die in de vorm van schone vrouwen mensen
trachten te verleiden, ridders voor hun zonden door straffende mirakelen
getuchtigd. Dikwels zijn het mirakuleuze illustratiën van het een of
ander dogma; een brood dat zich bij het gebruiken van het Avondmaal in
een levend kinderlichaam veranderd, welks bloed in de kelk vloeit
terwijl hemelse stemmen bevelen dat het in tweeën gesneden en verteerd
moet worden. Dwars door de gesloten deuren en vensters van een vertrek
komt op eens een wonderschone knaap, die ook op die zelfde wijze weer
verdwijnt; een stem verklaart dat hij die dit wonder gezien heeft zich
nu ook niet meer er over verbazen mag dat Jesus uit het lichaam<span class="pagenum" title="284"></span><a id="p_284"></a> ener
maagd geboren kon worden. Dikwels laat zich nog heel goed aantonen dat
er aan zulke verhalen een heidense Keltiese sage ten grondslag ligt,
maar waar de geesteliken een symbolies-kristelike uitlegging aan gegeven
hebben.</p>
<p>Een fatalisme vol geheimzinnigheden dat half Oosters schijnt te zijn,
maar ten dele ook op de kristelike leer der voorzienigheid gebouwd, rust
op alles wat wij zien gebeuren. Alles is voorspeld en staat met
„çhaldæiese” schrifttekenen in het „Boek van het Noodlot”; de menselike
vrije wil is maar een illusie, het zijnde hemelse machten die de mensen
blindelings, volgens ondoorgrondelike besluiten hun pad doen betreden.
Eens vindt Lancelot ergens een grafsteen met zijn naam en zijn
afstamming er op aangegeven, die hem onbekend waren, en er staat bij dat
hier zijn graf zal staan. Er komt ergens een schip zonder zeilen
aanzetten, op het dek ligt een wapenrusting met een schriftelike
mededeling dat de wijze Salomon duizende jaren geleden het schip gebouwd
heeft en het de wereld in heeft gezonden, waar het rond zou dwalen tot
het de persoon zou vinden voor wie schip en wapenrusting bestemd waren.
Het zwaard is prachtig maar het hangt aan een versleten hennepen koord
en er staat bij dat het steeds daaraan gedragen moet worden, totdat een
koningsdochter er een ander voor in de plaats maakt van wat zij bij zich
draagt en het meeste liefheeft en zij zal het zwaard dan ook pas zijn
ware naam geven.</p>
<p>De monniksgeest die wij reeds in de roman van Lancelot op de voorgrond
zagen komen, beheerst de Graal-poëzie al meer en meer. Reeds in de
„Perceval” van <span xml:lang="fr">Chrestien</span> was er op de sexuele kuisheid van de knaap en
zijn misdaad jegens zijn moeder sterk de nadruk gelegd; maar in het
gedicht van Robert de Boron en in de proza-romans dringt het ascetisme
overal door. In alle verhalen over de voorhistorie van de Graal, speelt
de vrouw bijna in 't geheel geen rol en waar ze optreedt wordt ze
meestal als het lagere wezen voorgesteld dat alleen maar tot het kwade
verleidt, evenals in de legenden en in de Oosterse bronnen. En in de
verhalen die „la quête du Graal” schilderen, het zoeken der
Tafelronde-ridders naar het kasteel waar men de Graal bewaart, wordt
sexuele reinheid en maagdelikheid absoluut geëist van hem die
Graalkoning worden zal. „Hij moet goed zijn in de ogen van God en in die
van de wereld. In de wereld moet hij goed zijn als hij, die vervuld is
van alle goede eigenschappen: eer, schoonheid en moed, en in Gods ogen
moet hij goed zijn, want hij moet vervuld zijn van barmhartigheid en
vroomheid en hij moet ook<span class="pagenum" title="285"></span><a id="p_285"></a> het zuiverste voorbeeld van kuisheid genoemd
kunnen worden.”</p>
<p>Maar hier overschrijden wij dan de grenzen der ridderromantiek. De
mystiek en het idealisme van de Graal krijgt meer en meer een volkomen
kristelik-geestelike kleur,—wordt meer en meer geestesverwant met die
kruistocht der Albigensen, waardoor het vrolike Zuid-Frankrijk als de
aren voor de zeis werd neergemaaid, of met Lodewijk de Heilige, die geen
<span xml:lang="fr">trouvères</span> of minnestreels aan zijn hof duldde.</p>
<h2><a id="XIX"></a>XIX.</h2>
<p class="subh2">DUITSE RIDDERROMANTIEK.</p>
<p>De Ridderromantiek is geheel en al op Franse bodem ontkiemd en in
Frankrijks lucht groot geworden en haar levensloop kan in de Franse
literatuur zelf nagegaan worden van de tijd dat zij knoppen zet en
bloeit af, totdat zij zaad schiet en verkwijnt toe. Maar—zoals wij
reeds in het begin gezien hebben—de sosiale en geestelike voorwaarden
waren zo ongeveer dezelfde in Duitsland en de ontwikkeling der kultuur
en literatuur zou daar in hoofdzaak langs dezelfde ontwikkelingslijnen
gaan als in Frankrijk, zodat de enorme Franse invloed die zich weldra
aan gene zijde van de Rijn deed gelden, eigelik slechts die geestelike
krachten in beweging bracht en vorm gaf, welke uit zich zelf al op
Duitse bodem ontstaan en gegroeid waren, en dan ook niettegenstaande
alle verfransing tot zekere hoogte een Duits karakter bewaarden.</p>
<p>Zoals bij de Zuid- en Noord-Franse vorstenhoven, kwamen ook in het
Duitsland der 12<sup>de</sup> eeuw de kleine edellieden aan de hoven der Welfen
in Brunswijk en Beieren bij elkaar, te Weenen, in Zwaben en op de
Wartburg, aan die der Babensbergers, der <span xml:lang="de">Staufen</span> en der graven van
Thüringen en daar ontstond even als in Frankrijk een sosiaal leven en
een sosiale kultuur. De Latijnse roman „Ruodlieb” toonde, zoals wij
gezien hebben, niet alleen hoe ver men in de 11<sup>de</sup> eeuw reeds aan de
Beierse hoven gekomen was, maar ook vooral welke levensidealen de
geesteliken de baronnen voor ogen hielden. Evenals wij dit bij de Noord-
en Zuid-Franse hoven zagen gebeuren, werd ook aan die der Duitse vorsten
het volkslied het voorwerp van een fijnere, meer aristokratiese
behandeling en de edellieden van beider kunne dichtten dansliederen en
minneliederen over ridders en dames die elkaar verlaten moeten, en
„<span xml:lang="de">Liebesgrüsze</span>” die ze elkaar in de verte<span class="pagenum" title="286"></span><a id="p_286"></a> zenden,—de dame is in de
regel degeen die vraagt, de ridder gedraagt zich koel, zoals het zijn
waardigheid van man past—; de zanger zelf staat op het voorplein van de
burcht voor de dames en heren te zingen. En ten slotte: evenals weer in
Frankrijk, begonnen ook aan het hof der Welfiese hertogen te Regensburg
klerken de Latijnse kronieken der geesteliken tot Duitse rijmkronieken
om te werken, als de Kaiserkroniek, rijk aan romanachtige onderhoudende
stof, terwijl tegelijkertijd de omzwervende speellieden in Frankenland
en Beieren evenals in Frankrijk zelf de oude heldengedichten gingen
moderniseren en romantiseren door ze naar het Oosten te verleggen en ze
met herinneringen aan de kruistochten op te smukken,—verliefde
Saraceense schonen, Oosterse pracht en wonderen. Uit de tijd der Ottonen
waren er toch genoeg verbindingen tussen het Duits-Romeinse Keizerrijk
en Byzantium en lang vóór dat Duitsland door de tweede kruistocht aan
die religieuse tochten mee was gaan doen, hadden vorsten en ridders,
vooral juist uit Beieren, aan zulk een tocht naar het Heilige Land deel
genomen.</p>
<p>Maar de begonnen zelfstandige ontwikkeling werd al meer en meer onder
een direkte, veelzijdige invloed van de Franse kultuur gebracht. Die
gehele nieuwe grote religieuse stroming van de 12<sup>de</sup> eeuw was Frans
van oorsprong en de monniken van <span xml:lang="fr">Cluny</span> die ook in Duitsland het kerkelik
leven beheersten, brachten de Franse geest en vorming met zich. Een
reeks huweliken met Franse prinsessen introduceerden het Fransdom aan de
vorstenhoven. Op het huwelik van Hendrik III met Agnes van Poitou,
volgde later dat van Hendrik V met een Anglo-Normandiese en dat van
Frederik Barbarossa met een Bourgondiese prinses en Hendrik de Leeuw van
Saksen huwde met de zuster van <span xml:lang="fr">Richard Coeur de Lion</span>. Zowel Bourgondië
als Provence kwamen onder de Duitse Keizerskroon en toen Frederik
Barbarossa de reis door Provence ondernam om zich te laten huldigen of
met oorlogszuchtige doeleinden naar Zuid-Italië trok, mag men wel
aannemen dat zijn volgelingen allerlei Romaanse modes en zeden hebben
leren kennen en overnemen, en dat troubadours hem op zijn feesten hun
opwachting zijn komen maken en Duitse hofzangers een lesje in hun kunst
hebben gegeven. Uit Noord-Italië trokken ook klerken zowel als die
troubadours uit Provence over de oude Alpenwegen op naar de gastvrije
hoven van Bohemen en Hongarije; de Donau-streken werden voortdurend
bereisd door Fransen die over land naar Byzantium of het Heilige Land
wilden. Maar vooral<span class="pagenum" title="287"></span><a id="p_287"></a> was de benedenloop van de Rijn: de Nederlanden,
Neder-Lotharingen, zowel als Vlaanderen, de plaats waar Frans en Duits
samenkwamen. Niet alleen Henegouwen en Brabant maar ook Lotharingen
hoorden onder het Duitse Keizerrijk maar waren altans overwegend Frans
in taal en kultuur en namen een aktief deel aan het opbloeien der
ridderromantiek die zich in het naburige Vlaanderen en Champagne aan het
ontwikkelen was. Langs al die wegen drong het Fransdom binnen.</p>
<p>En de superioriteit van dat Franse element werd bereidwillig door de
Duitsers erkend die met het grote adaptatievermogen dat zij steeds
hebben behouden, zich er vlijtig aan begonnen aan te passen. De bouw en
de inrichting der kastelen, de klederdracht en de spijzen der edelen
werden Frans. De hogere standen engageerden Franse geesteliken om hun
kinderen Frans te leren of zonden ze met een gouverneur naar Frankrijk
om daar de taal te leren, evenals ook Duitse studenten de Franse scholen
gingen bezoeken. Door een reeks leerdichten, beantwoordende aan de
Franse „<span xml:lang="fr">castoiements</span>” en „<span xml:lang="fr">doctrinals</span>”, trachtten Duitse geesteliken hun
landgenoten in Franse „<span xml:lang="de">Sitte</span>” en „<span xml:lang="de">Zucht</span>” in te wijden en zij vormden het
woord „<span xml:lang="de">höfisch</span>”, beantwoordende aan het Franse „<span xml:lang="fr">courtois</span>”. In 1127 werd
te Würzburg het eerste toernooi op Duitse bodem gegeven op Franse leest
geschoeid, en in diezelfde tijd begonnen ook de vormen en ceremonieën
van het Ridderwezen een Frans karakter aan te nemen. En in verband
hiermede begon men nu de erotiese poëzie der troubadours en de
ridderromans langs verschillende wegen in het Duits te vertalen,—en het
zal buitengewoon leerrijk zijn die wegen schrede voor schrede na te
gaan.</p>
<p>Gewoonlik waren het persoonlike en maatschappelike verbindingen der
vorsten die de aanleiding waren tot dergelijke vertalingen en
bewerkingen. Op een reis in Frankrijk in 1131 had Hendrik de Stoute het
Rolandslied leren kennen en bij zijn thuiskomst droegen hij en de
hertogin aan een priester Konrad op dit in Duitse verzen te vertalen.
Ongeveer gelijktijdig hiermede bewerkte een zekere <span xml:lang="de">Pfaffe Lamprecht</span>, die
aan de Rijn in de buurt van Straatsburg thuis hoorde, de Provençaalse
Alexanderroman in het Duits. Maar degeen wie toch eigelik de eer toekomt
die ridderomans in Duitsland geïntroduceerd te hebben, was <span xml:lang="de">Heinrich von
Veldeke</span>, die in de Nederlanden uit een ridderlik geslacht geboren en
getogen was, maar dicht bij de Franse taalgrens. Voor een gravin van
Kleef bewerkte hij de Aeneasroman in Duitse verzen.<span class="pagenum" title="288"></span><a id="p_288"></a> Toen zij met de
landgraaf Lodewijk van Thüringen trouwde, was het een dier graven van
Thüringen die het nog onvoltooide manuskript mede naar huis nam en eerst
toen de dichter negen jaar later zelf naar Thüringen kwam, kreeg hij het
van de literaire landgraaf Herman terug met de opdracht het te
voltooien. En die zelfde graaf Herman gaf nu zijn wens te kennen de
Trojaroman, die men als een soort vóórgeschiedenis van die van Aeneas
beschouwde, ook in het Duits vertaald te zien. Een graaf van <span xml:lang="de">Leiningen</span>
wist de Franse roman machtig te worden en droeg een jonge geestelike uit
<span xml:lang="de">Fritzlar</span> op die te verduitsen. Een ander onderdaan van de Landgraaf, een
der geesteliken uit het klooster Jechaburg in Thüringen, kreeg nu het
idee de <span xml:lang="la">Metamorphoses</span> van Ovidius in Duitse verzen te vertalen. En zo
verplant de beweging zich, stap voor stap, van de Nederlanden naar het
hof op de Wartburg.</p>
<p>Een andere zetel van de Franse kultuur was, zoals wij zagen reeds ten
tijde van Hendrik de Stoute, het hof der Welfen te Regensburg; later
bevorderde de Anglo-Normandiese gemalin van Hendrik de Leeuw nog de
invloed van haar geboorteland sterker. Zo vertaalde b.v. een van 's
hertogen „Dienstmannen” <span xml:lang="de">Eilhart van Oberge</span>, uit het Brunswijkse, het ons
bekende gedicht van Tristan en Isolde.</p>
<p>In Zwaben en aan de Bovenrijn hadden de <span xml:lang="de">Staufen</span> hun eigelik machtsgebied
en Frederik Barbarossa resideerde gewoonlik in de Keizerlike Palts, te
Hagenau, Gelnhausen of Ingelheim. Het grote feest dat hij op Pinkster
van 1184 te Mainz gaf naar aanleiding van de ridderslag—de
„<span xml:lang="de">Schwertleite</span>”—van zijn zoons, kwamen vorsten en edellieden uit
Frankrijk en Duitsland te zamen en die glorieuse dagen te Mainz wijdden
om zo te zeggen de gouden eeuw der Ridderromantiek voor Duitsland in.
Een der mannen van Barbarossa, een ridder <span xml:lang="de">von Hausen</span> uit de Rijnstreken
die in de dienst van de Keiser naar Frankrijk zowel als in Italië kwam,
vertaalde de minne-poëzie der Provençaalse troubadours in het Duits en
veel andere keizerlike <ins class="corr" id="corr41" title="Bron: amtenaren">ambtenaren</ins> die ook in de Romaanse
landen reisden volgden zijn voorbeeld. Andere ridders uit de Rijnstreek
en Zwaben zochten hun voorbeelden in Noord-Frankrijk, zo richtte <span xml:lang="de">Reinmar
von Hagenau</span> uit de Elzas zich voor zijn minneliederen hoofdzakelik naar
de Noord-Franse lyriek. Daar heeft ook de eerste grote man van de Duitse
ridderroman gereisd, <span xml:lang="de">Hartmann</span>, waarschijnlik in de dienst van zijn
meester, de heer von Aue, zelf vertelt hij ons dat hij zijn ridderlike
Liefdeleer daar van daan meebracht, die hij in een poëtiese zendbrief
(ein „<span xml:lang="de">Büchlein</span>”) ontvouwde, <span class="pagenum" title="289"></span><a id="p_289"></a>zo wel als twee der ridderromans van
<span xml:lang="fr">Chrestien de Troyes</span> die hij elegant verduitste: Erec en Iwein.</p>
<p>Tussen die verschillende haardsteden der kultuur in Zwaben,
Rijn-Frankenland, Thüringen en het hof der Beierse hertogen was er nu
een sterk, levendig literair verkeer, en van die vaste punten breidde de
ridderromantiek zich over andere delen van Duitsland uit. Een der Franse
edelen, een dier gijzelaars die tegen de loslating van <span xml:lang="fr">Richard
Coeur-de-Lion</span> uit de gevangenschap des keizers gesteld waren, gaf een
handschrift van de roman van Lancelot aan een geestelike uit <span xml:lang="de">Thurgau</span>,
die dit later in het Duits trachtte weer te geven op het voetspoor van
<span xml:lang="de">Hartmann von Aue</span>'s romans. Een waardiger navolger en mededinger kreeg
<span xml:lang="de">Hartmann</span> intussen in een ridder uit het Beierse Frankenland, <span xml:lang="de">Wolfram von
Eschenbach</span>, die heel lang aan het hof van de landgraaf <span xml:lang="de">Herman von
Thüringen</span> leefde en werkte; althans één van de romans die Wolfram
bewerkte was hem door die landgraaf besteld. Ook de troubadour-poëzie
verplantte zich tegelijk van de Rijnstreek naar de hoven van Thüringen,
waar <span xml:lang="de">Heinrich von Moringen</span> de leider werd van een locale school van
minnezangers.</p>
<p>En eindelik komt de beurt aan het Beiers-Oostenrijkse Duitsland, waar de
eigen nationale kultuur zich nog het langst tegen de indringer verzet
had,—waar de oude heldenliederen van Siegfried en Krimhilde en
<span xml:lang="de">Wolfdietrich</span> nog voortdurend in de grote hal der kastelen weerklonken en
waar het inheemse minnelied nog steeds aan de hoven gekultiveerd werd.
Uit de Rijnstreek kwam de <ins class="corr" id="corr42" title="Bron: zoeven">zoëven</ins> genoemde <span xml:lang="de">Reinmar</span> van
<span xml:lang="de">Hagenau</span> naar het hof der Babensbergers te Weenen en charmeerde allen
door zijn vreemde koloratuur en niet lang daarna was het Oostenrijk dat
in Walther von der Vogelweide de fraaiste liederen der ridderlyriek
voort zou brengen. Uit Midden-Duitsland kwam de rondzwervende zanger
<span xml:lang="de">Stricker</span> naar Oostenrijk met zijn eigengemaakte Artur-romans en het was
ook daar dat later de vrouwendienst en het rondzwervende ridderleven het
verst gedreven werden, zelfs bijna tot een karikatuur, door <span xml:lang="de">Ulrich von
Lichtenstein</span>. Zelden zal een literaire modebeweging zo aardig stap voor
stap in haar ontwikkeling gevolgd kunnen worden. Maar het waren toch
voortdurend de Rijnlanden die de meest echt-Franse en de meest elegante
ridderlikheid opleverden: de klassieke ridderroman in de „Tristan en
Isolde” van Gottfried van Straatsburg, fijne ridderlike verhaaltjes in
de „<span xml:lang="de">Mären</span>” van <span xml:lang="de">Konrad von Würzburg</span> die te Straatsburg en Bazel werkte.</p>
<p><span class="pagenum" title="290"></span><a id="p_290"></a></p>
<p>De bewerking door <span xml:lang="de">Hartman von Aue</span> der romans van <span xml:lang="fr">Chrestien de Troyes</span>
toont al dadelik ook zeer duidelik de punten waarin de Duitse en Franse
ridderromans altijd van elkaar verschild hebben. Bij de Fransman is de
ridderwereld een stuk van zijn eigen inheemse kultuur, die met de tijd
en de grond gegroeid is en die de burgerzoon uit <span xml:lang="fr">Troyes</span> met bewondering
aan de vorstenhoven om zich heen gadeslaat. Voor de Duitse ridder is
daarentegen die ridderkultuur een vreemde mode en fijne manier van leven
en voelen, waarin hij zich zelf heeft moeten inwerken en opvoeden en
waarin hij nu door zijn dichtwerk zijn landgenoten een kursus geven wil.
Waar <span xml:lang="fr">Chrestien</span> naïef en fris beschrijft wat hij zelf gezien heeft en
natuurlik menselik voelt, dikwels met zijn eigen burgerlikheid, daar
heeft Hartmann aan de ene kant een zekere ingeboren fijnere
ridderlikheid in zich, maar aan de andere kant kontroleert en
„stiliseert” hij ook aldoor en idealiseert alles wat hij schildert
volgens een ideaal der ridderlikheid dat hij zijn lezers duidelik wil
maken; in de gehele verhouding tot zijn stof is hij niet-naïef,
gereflekteerd, „sentimenteel”. En dan: de Fransman werkt in de
„grondstof” der sagen, die hij hun eerste vorm geeft, de Duitser is de
bewerker die het essentiële van het werk afgedaan vindt en die het nu
fijner kan maken,—die ongelijkheden kan effenen, het overbodige er uit
kan laten, gebreken in de motivering kan aanvullen,—maar die er ook
licht toe komt het er wat dik op te leggen, het te veel uit te spinnen
en te overladen, of te veel en te geraffineerd te verfraaien. In
vergelijking met <span xml:lang="fr">Chrestien</span> is de schildering van <span xml:lang="de">Hartmann</span> meer kunstig
maar ook meer gekunsteld.—Maar bovendien komt hier ook het verschil van
ras reeds op de voorgrond dat later de gehele Franse en Duitse
literatuur kenmerken zal. De Fransman heeft het nuchtere soliede gevoel
voor de werkelikheid van de Latijnse naties; met al zijn zintuigen leeft
hij in het uiterlike leven mede dat hij evenals zijn medemensen neemt
zoals zij zijn en hij heeft daarenboven een sosiaal simpatiek karakter,
dat zich in de gemoedsbewegingen zijner personen inleeft, en levendig
alle scènes dramatiseert: de aanleg van de Franse geest voor roman en
drama doet zich bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span> reeds duidelik kennen. Het Germaanse
karakter van de Duitser beschouwt de dingen en neemt ze van buiten waar,
veel minder levendig en massief, hij leeft meer in zijn eigen
voorstellingen en gevoelens en hij idealiseert het leven en de mensen
naar zijn eigen dromen en idealen: de lyriese, idealistiese,
rekonstruerende aanleg van de Duitse geest openbaart zich reeds bij
Hartmann.</p>
<p><span class="pagenum" title="291"></span><a id="p_291"></a></p>
<p>„Mij lust het u te laten horen, dingen, die het zéér waard is te
bezingen,” zo begint <span xml:lang="fr">Chrestien</span> zijn vertelling in naïeve „<span xml:lang="de">Lust zu
fabulieren</span>”. Daarentegen schrijft Hartmann om aan te tonen „hoe hem die
zich op de ware voortreffelikheid spitst, geluk en ere steeds zullen
begeleiden”. Waar dus <span xml:lang="fr">Chrestien</span> de scène zeer aanschouwelik schildert en
de gebeurtenissen dramaties voorstelt, is <span xml:lang="de">Hartmann</span> er steeds op bedacht
alles zo goed mogelik het ideale ridderleven te doen illustreren en de
lezers tot voorbeeld te doen strekken. Het konflikt tussen riddereer en
liefde dat de romans van <span xml:lang="fr">Chrestien</span> behandelen, wordt bij de Duitser
diepzinnig tot een moreel probleem, waarbij de begrippen Eer en Trouw
zeer sterk op de voorgrond treden: Door zijn gelofte te breken is Iwein
een verrader geworden, een „<span xml:lang="de">triuweloser man</span>” welke allen zullen
verachten die „Trouw en Eer liefhebben”. En aldoor past <span xml:lang="de">Hartmann</span> op dat
alles volgens de ridderlike gewoonte en hoofsgepast geschiedt. Hij
verwerpt de realistiese jolige vergelijkingen en allerlei triviale of
naturalistiese détails over strijd of eten of kleeren, bizonderheden
waar de speellieden uit het heldenepos zich gaarne in vermeiden.
Daarentegen zijn een ideaal ridderpaard of een ridderburcht, een
tournooi of een jachtpartij onderwerpen die blijkbaar beter bij zijn
stand passen en die hij met voorliefde schildert. Waar <span xml:lang="fr">Chrestien</span> de een
of andere ontvangst levendig weergeeft, doceert daarentegen Hartmann hoe
de ware gastvrijheid zijn moet in tegenstelling met een die men tegen
zijn zin, gemelik zich laat afdwingen. Wanneer <span xml:lang="fr">Chrestien</span> mededeelt dat
Lunette bij de dienstmaagden zo geliefd was omdat zij hun de afgedragen
japonnen van de prinses gaf, of dat het bruidskleed dat de koningin
Enide ten geschenke gaf, nooit te voren gebruikt was geweest, en dat hij
de koningin haar zelf laat verzekeren dat die wel meer dan 100 mark
waard is, dan laat Hartmann dergelike burgerlike naïeveteiten eenvoudig
weg, evenals het tussen de burchtvrouwe en haar cameriere, tussen de
edellieden en de kleine burgers bij hem ook veel minder vertrouwelik,
veel deftiger toegaat dan bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span>.</p>
<p>In duizend kleinigheden merkt men groter takt en fijngevoeligheid bij de
Duitse edelman en diens betere opvoeding en vormen. Zo is b.v. de gehele
scène waar Erec bij de arme <span xml:lang="fr">Vavassor</span> intrekt en diens dochter wint,
geretoucheerd met een massa fijne trekjes: dat het jonge meisje eigelik
als stalknecht dienst doet, geneert de dichter evenzeer als Erec zelf;
haar schuchtere (<span xml:lang="de">bliuchliche</span>) blikken naar hun gast en diens
verliefdheid worden veel fijner dan<span class="pagenum" title="292"></span><a id="p_292"></a> in het Frans weergegeven en bij
<span xml:lang="de">Hartmann</span> treedt de voorname ridder met veel groter kiesheid tegenover
zijn gastheer op. En zo gaat het steeds; de uiterlike vormen zijn fijner
en netter geworden, en in plaats van het vertrouwelike „zoete, lieve
vriendin” wordt in het Duits de vorm „<span xml:lang="de">Frau</span>” gebruikt waar hij haar
aanspreekt en ook in bescheidenheid, takt en fijngevoeligheid staan de
mensen hoger dan die van de eenvoudige Franse <span xml:lang="fr">trouvère</span>.</p>
<p>Verder is de Duitser harteliker en ook meer zoetsappig-sentimenteel. De
vrouwen van <span xml:lang="fr">Chrestien</span> kunnen een drastiese passie tonen die bij de
Duitser tot een stille eerbare sentimentaliteit wordt. En overal komt er
een warme zachte gevoelstoon over wat er verteld wordt: de vriendschap
tussen Iwein en Gawein heeft een volkomen sentimenteel karakter en er
zijn aardige beelden uit het familieleven, hier en daar een stukje
Duitse humor, een roerend afscheid van huis, een roerend weerzien van
twee geliefden. „Hun mond was stom, hun harte zong,—het droeg een
vreugdekrone,”—heet het lyries.</p>
<p>Vooral is de vrouwenverering en de liefde heel wat
zoetsappig-sentimenteler bij <span xml:lang="de">Hartmann</span> dan bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span>.
Zoetig-galant—„zoet” is een van zijn lievelingswoorden—is hij aldoor
bij de beproevingen van Enide, en dat zijn ook alle mensen met wie zij
in aanraking komt; zelfs het paard vindt dat zijn voeder beter smaakt
wanneer het hem toegediend wordt door de witte handen van zulk een
„zoete” stalknecht. Hij voegt er een lange roerende monoloog in waarin
Enide verklaart zich van kant te willen maken, zij vraagt de dood om
haar te komen huwen terwijl zij nog jong en fris is, en zij roept de
dieren des wouds aan om haar op te komen eten;—waren zij werkelik
gekomen, zegt de dichter, dan zouden zij alleen maar vol medelijden met
haar geweend hebben. Veel meer dan bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span> wordt het daarom bij
<span xml:lang="de">Hartmann</span> een sentimentele proef waarop de echtgenoot zijn vrouws liefde
stelt en terwijl het Franse gedicht daarmee eindigt dat Erec Enide
vergeeft, is het slot van het Duitse dat Erec haar om vergiffenis
smeekt. Evenzoo wordt in de „Iwein” het avontuur van de held met de
„<span xml:lang="fr">Dame de la Fontaine</span>” wier echtgenoot hij gedood heeft, door de Duitser
veel sentimenteler geschilderd en hogerop genomen dan bij de Fransman.
Dat een vrouw de moordenaar van haar man huwt is voor <span xml:lang="fr">Chrestien</span> niet
meer dan een nieuw bewijs er voor dat de vrouw honderd keer van opinie
verandert en morgen weer anders denkt dan vandaag en feitelik gebeurt
dit ook alleen om de praktiese reden het kasteel weer een beschermer<span class="pagenum" title="293"></span><a id="p_293"></a> te
geven. Voor <span xml:lang="de">Hartmann</span> is het daarentegen „<span xml:lang="de">die gewaltige Minne</span>” die de
burchtvrouwe in haar macht krijgt ofschoon zij Iwein nog volstrekt niet
gezien heeft. De dichter wil het verhaal idealiseren en
sentimentaliseren, maar maakt het daardoor eigelik alleen maar
ergerliker.</p>
<p>Op zijn eigen sentimenteel-Duitse manier legt <span xml:lang="de">Hartmann</span> ook een
kristelike kleur over zijn ridderromantiek. Zijn stijl is doortrokken
van geestelike en bijbelse voorstellingen en God is steeds galant en
sentimenteel voor de smeekbeden van een „zoete-meisjesmond”. Enide wordt
een echte heilige, omzweefd door hemelse allegoriese wezens. Als boete
tot zekere hoogte voor zijn profane gedichten legde Hartmann er zich in
zijn latere jaren op toe Legenden in een half ridderlike, avontuurlike
sentimentele, half aestetiese stichtelike stijl om te werken. De kleine
H. Gregorius is als kind in de kloosterschool door zijn beminnelikheid
en zachtheid eigelik een vrome pendant van de Florissen en <span xml:lang="fr">Guillaumes</span>
der Grieks gekleurde Franse romans onder hun verblijf aan het hof. En in
„<span xml:lang="de">der arme Heinrich</span>” is het dochtertje van de boerenkinkel dat leven en
bloed over heeft om de melaatse vorstenzoon te genezen, nauw verwant aan
het burgermeisje van <span xml:lang="fr">Marie de France</span>, dat zich voor haar geliefde ridder
opoffert. Maar er is in die Oedipus-achtige Gregorius-geschiedenis zowel
als in „<span xml:lang="de">der arme Heinrich</span>” een mystiek, een drang naar de
martelaarskroon en een verlangen naar het hiernamaals, die tonen hoe
sterk de Duitse ridderromantiek nog in het teken van de levensopvatting
der geesteliken staat.</p>
<p>Maar „<span xml:lang="de">Frau Welt</span>” steekt het hoofd al meer en meer op aan de Duitse hoven
zo wel als aan de Franse. In zijn jonge dagen geneerde Hartmann zich
niet een veelvuldig gebruik te maken van een der
lievelingsvoorstellingen der geestelike literatuur: een dialoog tussen
het lichaam en het hart, om de levensregelen der ridderlike liefdekunst
te verklaren en hij schreef ook troubadour-liederen. Het oudste Duitse
minnelied staat over het algemeen bij <span xml:lang="de">Friedrich von Hausen, Heinrich von
Veldeke, Heinrich von Moringen</span> of <span xml:lang="de">Reinmar von Hagenau</span> in dezelfde
verhouding tot zijn romaanse bronnen als de romans van <span xml:lang="de">Hartmann von Aue</span>
tot de hunne.</p>
<p>Reeds te voren waren de minneliederen aan de Duitse hoven in zwang
geweest en de erotiese poëzie der romaanse troubadours had die niet
geheel en al kunnen verdringen, zo min als de Duitse zeden zich volkomen
naar de Franse lieten vervormen. Maar: de in één strofe paarwijze
rijmende verzen werden nu vervangen <span class="pagenum" title="294"></span><a id="p_294"></a>door de kunstige versmelodieën met
hun vlug rhythme, dat maar heel slecht paste bij het stijve zware Duits
door hun talrijke, door elkaar geslingerde rijmen, de getelde
lettergrepen en hun in drieën verdeelde strofen. Men voerde de nieuwe
dichterlike stijl in met de hele vrouwendienst. Men zeide van het
lichaam der Schone dat het „<span xml:lang="de">wolgetan</span>” en „<span xml:lang="de">minneclich</span>” was, evenals de
Provençaalse dichters het „<span xml:lang="es">ben estans</span>” en „<span xml:lang="es">amoros</span>” genoemd hadden, men
prees haar „<span xml:lang="de">Tugend</span>” en „<span xml:lang="de">Guote</span>” in plaats van „<span xml:lang="es">pretz</span>” en „<span xml:lang="es">bontatz</span>”, bad
om genade en zwoer hulde als vasal, kultiveerde „<span xml:lang="de">tougen Minne</span>”, beloofde
„<span xml:lang="de">Verswîgenheit</span>” en klaagde over „<span xml:lang="de">die huote</span>”, „<span xml:lang="de">die nîdaere</span>”, juist zoals
de troubadours de geheimhouding („<span xml:lang="es">lo celar</span>”) als voorwaarde opstellen
voor de ridderliefde en zij tegen de „<span xml:lang="es">gardadors</span>”, de wachters, al de
„<span xml:lang="fr">envios</span>”, de ijverzuchtigen, en de sluwe „<span xml:lang="fr">lauzengiers</span>”, de lasteraars,
te velde trokken. Ook het bekende arsenaal der beeldspraak: de pijlen
van de blikken die het hart door het oog wonden, en de personificatie
der liefde vinden wij bij de Duitsers terug. Maar het meeste voelt men
toch als geleende veren en dat past soms heel slecht bij de Duitse
toestanden. De Duitse zangers zijn geen afhankelike hofpoëten die hun
meesteres moeten bezingen en haar daarom natuurlik hun vazallenhulde
bieden en die alle mogelike reden hebben tot bescheiden ootmoed en
discretie voor het geval zij zich verwaardigt hen te begunstigen. Het
zijn integendeel voorname edellieden en welgestelde hovelingen en de
vrouwen hebben er geen politieke en sosiale machtspositie als in
Zuid-Frankrijk. De zangers verbergen de naam hunner aangebedene dan ook
niet en dikwels zal het ook een ongetrouwd jong meisje geweest zijn dat
zij openlik, en in eer en deugd het hof maakten. En zo ontmoeten wij bij
die onderdanige huldigingsgedichten der dames naar de nieuwe mode bv.
nog steeds die oude „<span xml:lang="de">Frauenstrophen</span>” waarin de vrouw zich niet geneert
haar liefdesverlangens en smeekbeden bloot te leggen en uit te spreken
of zich eerst voorneemt zoals 't past, trots zich op een afstand te
houden, maar weldra overslaat en eigelik niets liever verlangt dan naakt
in zijn armen te liggen.</p>
<p>Maar over 't algemeen kan men toch zeggen dat overal Duitse tonen door
de conventionele nabootsing heen breken. Heel ver van de vormen der
troubadourpoëzie is bv. de jolige platduitse humor in meer dan één van
Hendrik van Veldekes platduitse liederen: het jonge meisje dat haar
aanbidder weg heeft moeten zenden omdat hij „<span xml:lang="de">lose minne</span>” van haar durfde
vragen; zij vindt het vervelend<span class="pagenum" title="295"></span><a id="p_295"></a> dat hij niet zo is geweest als zij van
hem verwachtte maar zij neemt het zijn „ziek gemoed” niet kwalik,
verheugt zich op de komende zomer en heeft plezier in vrolike,
onschuldige „<span xml:lang="de">bliskap</span>”. Of het huiselike, klagende innige der liederen
van Albrecht van Johannesdorff, terwijl hij op een kruistocht naar zijn
geliefde terug verlangt: „Hoe liefde begint dat weet ik wel; hoe die
ophoudt weet ik niet... Mijn eerste liefde zal mijn laatste zijn... God
geve dat ik haar in ere terug moge vinden als ik weer thuis kom, dan is
mijn beste wens vervuld. Indien zij onderwijl haar leven veranderd mocht
hebben, dan wens ik zelf op reis om te komen! Een ding raad ik haar, dat
haar woorden oprecht mogen klinken en dat zij zich eerlik
„<span xml:lang="de">einvalteclîche</span>” gedrage tegenover mij.” Zeer Duits gekleurd is
tenslotte ook <span xml:lang="de">Reinmar von Hagenau</span>'s slechts weinig gepassioneerde maar
lyries sentimentele aanbidding van het „<span xml:lang="de">ewig weibliche.</span>”—„Met passende
klachten en zonder aanstoot te geven” (<span xml:lang="de">ân arge site</span>) zal hij zijn
ongelukkige liefde dragen; hoe lang hij ook leeft, zijn gehele bestaan
zal aan haar gewijd zijn, en niet alleen aan haar, maar aan de vrouw in
't algemeen wijdt hij zijn lied. „Wel u vrouw, wat een reine naam, zo
zoet t'erkennen en zo zoet te zeggen, zo veel als gij kunt, kan er geen
volbrengen, uw lof geen mens volprijzen kan, hij die gij lief hebt is
een zalig man, één vreugd is hem het leven. De hele wereld geeft gij
lust en moed, waarom hebt gij nooit het minste mij gegeven?” Die
verering van de vrouw in het algemeen, in plaats van „een” vrouw is een
spesiaal Duitse vorm van de liefdepoëzie der troubadours,—een groot
deel van het verschil tussen de Franse en Duitse minneliederen ligt in
die verschillende opvatting uitgedrukt.</p>
<hr class="tb" />
<p>Zoals al gezegd is, trok <span xml:lang="de">Reinmar von Hagenau</span> naar Weenen en zijn
leerling was Walther von der Vogelweide. De ridderromans van <span xml:lang="de">Hartmann</span>
vonden ook hun weg oostwaarts en in Beiers Frankenland vond hij een
navolger in <span xml:lang="de">Wolfram von Eschenbach</span>. In deze beiden, de twee eerste
geesten onder de dichters der Duitse middeleeuwen, vindt de
ridderromantiek het Duitsdom in zijn krachtigste vorm, zoals die in het
Zuid-Oosten bloeide en de Nationale poëzie zoals die zich in het
Nevelingenlied en het repertoire der scholastici vagantes vertoonde.</p>
<p>Walther von der Vogelweide was niet zoals de vroegere minnezangers een
adelik dilettant, die de Romaanse troubadourpoëzie als een
gezelschapsspelletje beschouwde; hij behoorde wel tot de<span class="pagenum" title="296"></span><a id="p_296"></a> adel, maar was
zonder enig fortuin, zodat hij als een mindere van de rondtrekkende
speellieden door muziek en zang de kost moest verdienen. Zijn lied komt
voort uit het populaire speelmanslied en dat der vaganten, zoals dit bij
de oudere Provençaalse troubadours het geval was, en zodoende is hij
feitelik een veel zuiverder pendant daarvan dan hun directe navolgers
dit waren. Hij zong ter ere van de Heren die hem onderhielden,
verdedigde hun politiek en viel hun vijanden aan; bij alle
gebeurtenissen van den dag meende hij ook een woordje meê te moeten
spreken in wat wij nu berijmde pamfletten zouden noemen, en hij dichtte
„<span xml:lang="de">Sprüche</span>” en „<span xml:lang="de">Sinngedichte</span>”, zoals de oude speellieden gedaan hadden; en
evenals deze ontzag hij zich niet bedelverzen te zingen of spotverzen op
zijn mededingers. Eerst leefde hij aan het hof te Weenen en prees de
vrijgevigheid van Hertog Frederik als groter dan die van Koning Artus;
maar toen de nieuwe hertog minder belang in poëzie bleek te stellen,
trok Walther weg en stelde in een gedicht Weenen voor als klagende over
het verval van een glansrijke periode. Een tijd lang was hij de „man”
van <span xml:lang="de">Hermann von Thüringen</span> en hemelde hem op als de „Bloem van Thüringen”
die steeds heerlik riekt en schittert, wanneer alle andere hoven reeds
lang niet meer bloeien; al kostte een vat goede wijn ook wel 1000 pond,
bij de landgraaf zou de beker van geen ridder leeg staan! Ook met andere
kleine vorstenhoven stond hij in verbinding, maar hij sloot zich toch
meer en meer bij de keizers aan: eerst bij Philip van Zwaben, wiens zaak
hij voorstond tegen de Paus en de tegen-keizer Otto, terwijl hij niet
nalaat tegelijk om een paar druppels van de zegen der vrijgevigheid te
vragen en hij de royaliteit van een Saladin en Richard Leeuwenhart de
keizer als voorbeeld voor ogen stelt. Na de moord op Philip koos Walther
de partij van keizer Otto maar verliet die weer voor Frederik II,—wel
ietwat te veel volgens de lijfspreuk der rondzwervende zangers: „wiens
brood ik eet, diens woord ik spreek,” terwijl hij zich bovendien maar al
te dikwels zijn „zangerloon” door bedelarijen en dreigementen wist te
doen geven, en hij ook meer dan eens danig van zich afsprak tegenover
„<span xml:lang="de">Hr. Wichmann</span>” of <span xml:lang="de">Nidhardt</span> of hoe die andere „<span xml:lang="en">Professionals</span>” heetten die
hem concurrentie aan wilden doen.</p>
<p>Alle stemmingen der „<span xml:lang="es">Vagantes</span>” heeft hij doorleefd en geeft daar
uitdrukking aan in een lyriese poëzie, heel wat vrijer, persoonliker en
rijker dan die uit de gedichten van hovelingen als Friedrich von Hausen
of <span xml:lang="de">Heinrich von Moringen</span> spreekt. Hij heeft de druk<span class="pagenum" title="297"></span><a id="p_297"></a> van de winter
gevoeld en de vreugde wanneer „het seizoen” weer begon, zoals de
vagantes en een Meester „<span xml:lang="de">Spervogel</span>” of „<span xml:lang="de">Suchenwirt</span>” en andere vogels van
enigsins verdacht allooi ze gevoeld hebben. De wintertijd, wanneer de
wereld van geel, rood en blauw, bleek en grijs geworden is en de kraaien
krijsen en de vorst de kleine vogeltjes en de arme mensen plaagt. Als
hij die strenge tijd nu maar verslapen kon, tot hij de meisjes weer met
de bal kon zien spelen en de boer aan zijn veldarbeid ging! Zoete zomer,
waar blijft ge? Zo lui te liggen en als in de ijzers geslagen, dat is
alsof je een monnikspij aantrekt. Het bittere gevoel van geen thuis te
hebben heeft hij gekend, hij smacht er naar eindelik eens niet zijn
brood bij vreemden te eten, maar nog eenmaal zijn voeten onder zijn
eigen tafel te steken en als gastheer begroet te worden door zijn
vrienden, en wanneer hij eindelik op latere leeftijd een stukje land
heeft weten af te troggelen, kent zijn vreugde geen grenzen. „<span xml:lang="de">Ich han
min lehen, al die Werlt, ich han min lehen</span>” en nu vreest hij geen vorst
meer in zijn tenen!—Ook de aanvallen van doodsangst en walg van het
leven kent Walther als zo menig andere Bohémien,—wanneer hij „<span xml:lang="de">Frau
Welt</span>” vaarwel zegt en de onvriendelike waard zijn groeten zendt en dat
hij zijn schulden nu betaald heeft en zijn naam nu van het zwarte bord
verdwijnen kan,—„ik zou liever geld van een Jood lenen dan <i>hem</i> nog
langer iets schuldig zijn; hij zegt niets vóór hij je plotseling de deur
uitzet als men niet betalen kan.” Of wanneer hij,—gelijk zo menig
vagebond vroeger of later, b.v. Villon—in een ogenblik van weemoed al
zijn roerende goederen vermaakt, voordat hij „<span xml:lang="de">fare</span>” moet, opdat er geen
twist tussen zijn erfgenamen kome—al zijn ongelukken aan zijn vijanden,
zijn beslommeringen aan de leugenaars; aan de vrouwen schenkt hij zijn
hele verlangende liefde!—Maar in den regel is het toch de vreugde die
hij bezingt, de jeugd, de natuur en de liefde, zoals de vaganten dat
deden. Waar de „<span xml:lang="de">höfische</span>” lyriek liefst elegies het hoofd laat hangen,
daar is Walther de zanger van de vreugde. De ouden van dagen mogen hun
leeftijd voelen, maar zij mogen de wereld niet ook oud maken; waarom
hebben de jongeren hun jonge sterke lichaam als het niet is om de
vreugde te kultiveren? Is men jong en rijk op de koop toe, kan niemand u
overwinnen en dan moest men in de lucht zweven van plezier. Mij die arm
is heeft Vrouw Fortuna toch meer opgewektheid gegeven dan den rijke. Hij
die beslommeringen heeft moest maar eens aan goede vrouwen denken en het
schitterende <span class="pagenum" title="298"></span><a id="p_298"></a>jaargetijde, dan raakt hij zijn nachtmerrie wel kwijt.</p>
<p>Walther is dol op de natuur en leeft daar heel wat meer vóór en ìn, dan
de echte Hofzangers. Hij bezingt het bontgekleurde tapijt der heide,
wanneer die zich over haar winterzorg begint te schamen en bloost als
zij het bos ziet groenen. Maar meer nog houdt hij van het bos zelf en
het allermeest van de vriendelike weiden en de velden, waar de
grassprietjes in de spelende zonneschijn staan te lachen en de bloemen
en de klaver met elkaar schijnen te wedijveren wie het hoogst op schiet.
Indien ik zulk een zalige dag als deze voorbij liet gaan, dan was ik wel
gek,—barst hij in overstromende lentevreugde uit. God zegene u allen en
wenst gijlieden mij nu ook maar veel geluk!—Op een warme zomerdag zocht
hij de schaduw onder een boom op een weide bij een beekje—in zijn
gedicht gebruikt hij bijna dezelfde woorden als een Latijns
Vagantenlied—en daar valt hij in slaap en droomt hoe hij over alle
rijken der wereld heerst en hoe zijn ziel uit alle beslommeringen
weggerukt wordt en ten hemel stijgt,—tot een domme kraai hem tot de
nuchtere werkelikheid terug roept.</p>
<p>Ook in zijn minneliederen bleef Walther in verbinding met de speellieden
en de dansliederen. Offisieel was het zijn werk het hof te amuseren en
daarvoor heeft hij zeer zeker de hofminneliederen van zijn leraar
<span xml:lang="de">Reinmar von Hagenau</span> nagedicht. Hij voelt zulk een gedicht heel wat
sterker dan de vroegere minnezangers als iets dat <i>besteld</i> is en noemt
het zijn taak in die toonaard en die geest te zingen zoals het <i>volk</i>
het wenst: „<span xml:lang="de">swie sî sint, sô wil ich sin,—daz si niht verdrieze mîn.</span>”
Voor hem hoort het tot de hoofse omgangsmanieren om zich één met de
mensen te voelen met wie men samen is, en hij is bang om uitgelachen te
worden wanneer hij alleen vrolik is terwijl al de lui om hem heen
bedroefd zijn. En zo zingt hij ter ere van de voorname vrouwen en maakt
zich de heraut van hun schoonheid; maar hij doet het voor zangerloon al
is het maar een vriendelike „<span xml:lang="de">gruoz</span>” en hij verklaart ronduit dat hij hun
de rug toekeert indien zij dat niet voor hem over hebben en dan zullen
zij ook gauw genoeg merken dat het met hun goede reputatie uit is. Maar
hij geeft de conventionele, de Provençaalse dichters nageaapte
vrouwendienst en de hele stijl die daarmeê in verband staat, toch heel
spoedig op. In plaats van het „Vrouwe”—het „<span xml:lang="la">domina</span>”, meesteres, der
troubadours—gebruikt hij in een fraai gedicht: „<span xml:lang="de">Wîp</span>” als de erenaam der
vrouw,—de natuurlike naam van het geslacht in plaats van de
conventionele aanduiding van de<span class="pagenum" title="299"></span><a id="p_299"></a> stand en hij verheerlikt de
„echtgenote” in plaats van de „vriendin”. Mooi en natuurlik, zoals nog
geen een dichter vóór hem, geeft Walther uitdrukking aan zijn echt
rechtstreeks plezier in de schoonheid der vrouw: schoner gezicht zelfs
dan de pracht der zomerweide is hem de schone reine vrouw, wanneer zij
in een nette dracht en fijne witte hoofdtooi ten feeste opgaat, in fiere
houding en door haar maagden begeleid, maar nu en dan toch eens
vriendelik omkijkend,—een zonne tussen sterren. Met het beeld der
uiterlike schoonheid vermengt zich hier reeds de hoofse zedigheid en de
innerlike schoonheid der ziel. Maar nog inniger—en in verzen die nog
heden geschreven hadden kunnen zijn—wordt de liefde der vrouw
verheerlikt als de beste balsem voor het verlangend hart van de man.
„Zalig verlangen, haar heb ik gevonden,—in mijn hart, daar keerde zij
in,—heel mijn gemoed heeft zij betoverd, gebonden, mij beroofd van
bewustzijn en zin—Nooit meer kan ik van haar scheiden, door haar
goedheid en haar gratie, en haar rode mondje dat zo zoetjes lacht.”
„Maar,” gaat Walther verder door, „liefde is slechts liefde wanneer die
door beiden gedeeld wordt, die moet het geluk van twee uitmaken; als die
er eén ongelukkig maakt, dan heet die ten onrechte liefde,”—voor de
sentimentele elegiese troubadour die zich in zijn eigen smachten
verkneutert, voelt Walter niets. „Liefde is niet goed voor één alleen,
daar moeten er twee voor zijn, en wel zo dat die de twee harten
doordringt maar ook niet meer.” En de vrouw en de man moeten hetzelfde
in die liefde voelen: jubelt de man dat „het geluk dat een man ten deel
kan vallen, werd het mijne, toen zij mij eerlik rechtuit verklaarde dat
ik haar na aan het hart lag”, even openlik erkent de vrouw dat zij in
hem ook „<span xml:lang="de">wîbes heil</span>” gevonden heeft, het geluk dat voor de vrouw
weggelegd is. Voor beiden moet de liefde iets zijn wat ze in de goede
zeden opvoedt: <i>hij</i> komt tot haar en bidt haar er met „<span xml:lang="fr">Maze</span>” de schaaf
bij hem over te laten gaan, maar nu verklaart zij bescheiden dat hij
even goed aan haar heel wat op te voeden zal vinden; en dan vertelt
<i>hij</i> haar wat de man bij de vrouw verwacht: trouw en zedigheid, maar
tegelijkertijd opgewektheid en beminnelikheid, en <i>zij</i> hem wat de vrouw
graag in de man ziet: vrolikheid, maar gelijkmatigheid van karakter en
trouwe toewijding. En vrouwen die zo kunnen beminnen en ook zo bemind
kunnen worden, die vindt men, volgens Walther, alléén in Duitsland: vele
landen heb ik gezien, maar nooit nog vond mijn hart smaak in vreemde
zede; Duitse zedigheid gaat boven alles, van<span class="pagenum" title="300"></span><a id="p_300"></a> de Elbe tot de Rijn, en
helemaal tot Hongarije, daar vindt men de besten als ik tenminste iets
van geestesgaven en lichaamsschoonheid af weet; hij die deugd en reine
liefde zoekt, moet naar ons land komen.</p>
<p>Dikwels gaat Walther ook van de conventionele „<span xml:lang="de">hohe minne</span>” der hogere
kringen op „<span xml:lang="de">die niedere minne</span>” over en bezingt dan burgerdochters en
boerenmeisjes in een fris gedichtje in de volkstoon. „<span xml:lang="de">Herzeliebes
frowelîn,</span>” zingt hij, „de mensen maken er aanmerking op dat ik mijn
snaren zo laag stem, maar zij die zo spreken, hebben nooit liefgehad.
Zij die aardse goederen nastreven of schoonheid, voelen de ware liefde
niet. De liefde maakt de vrouw haar schoonheid uit en laat ze maar
praten, ik heb liever jou ring van glaspareltjes dan de gouden ring van
een koningin...” „Neem deze krans,” zeide hij in een heerlike droom die
hij verleden had, tegen een „<span xml:lang="de">wôl getanen maget</span>”, en met blozende kaken
en neergeslagen ogen nam zij die als een schuchter kind en „geschiedde
er meer, dan bewaar ik dat in mijn heimelikheid.” Nooit was groter
vreugde mijn, de bloemen daalden van de bomen over ons in het gras
neder,—toen het eilacy! dag werd en ik uit mijn droom ontwaakte. En nu
loop ik alle meisjes sterk in de ogen te kijken of zij er ook bij is,
van wie ik droomde. „Wie weet of zij hier niet bij is, bij deze dans?
Wees zo goed, o schonen, uw hoed wat op te schuiven, ach! zag ik haar
maar met haar krans!”—Schelms en lief zingt ook het jonge meisje hoe
zij en haar vriend zich onder de linde op de weide een plaatsje
uitgezocht hebben. Menigeen die daar voorbijkomt zal moeten lachen als
hij ziet hoe het gras en de bloemen er uit zien! Aan de rozen zal hij
het kunnen zien waar mijn hoofd lag. Als iemand wist dat hij bij mij
gelegen had, zou ik mij dood schamen en wat hij met mij deed, dat hoeft
niemand te weten behalve hij en ik en een klein vogeltje. Tietewiet! dat
zit hier niet ver vandaan!</p>
<p>Dat is artistiek verfijnde volkskunst. En zo staan ook Walther's
politieke „Dienst”-gedichten duidelik in verband met de oude populaire
dicht-genres der Speellieden. Van de heidense tijden af waren
volksdichters gewoon geweest de een of andere gedachte uit te spreken in
de scherpe, treffende kernachtige vorm van een korte strofe gekleed, die
òf op een bepaalde gebeurtenis sloeg òf van meer algemeen satiriese of
morele aard was en soms een zekere leerstelling door een „exempel”
illustreerde. In dergelijke „<span xml:lang="de">Sprüche</span>” en „<span xml:lang="de">Bîspeln</span>” geeft Walther
gewoonlik zijn politieke<span class="pagenum" title="301"></span><a id="p_301"></a> journalistiek ten beste en heft daardoor ook
zijn schimpdichten en zijn bedelpoëzie boven die van het ogenblik tot de
waardigheid van werkelik diepere dichtkunst op, een poësie soms
satiries, filosoferend of moraliserend. In zijn korte kernachtige
„zinnekens” verstond hij de kunst de kern van de Duitse nationale
politiek bloot te leggen, die hij voorstond en om het „los van Rome”, de
grondgedachte der <span xml:lang="de">Hohenstaufen</span>, in alle toonaarden te variëren, van
energies pathos tot bloedige hoon en bittere komiek—en dat steeds weer
in nieuwe beelden en vormen die zelfs de kunst van de beste „<span xml:lang="es">Sirventes</span>”
der troubadours overtreffen. Men ziet dadelik dat hij hier uit zijn
eigen volle nationale overtuiging spreekt. En in zijn meer algemene
morele berijmde beschouwingen legde hij zijn gehele etiese
levensbeschouwing bloot met als idealen twee deugden: „<span xml:lang="fr">Maze</span>” de deugd
der ridderlike vormen en „<span xml:lang="de">Staete</span>”, de voornaamste der oude Germaanse
deugden. „<span xml:lang="fr">Maze</span>” is evenals het Franse „<span xml:lang="fr">mesure</span>” in het algemeen
hoofsheid, fatsoen, zedelike tucht. „<span xml:lang="fr">Unmaze</span>” legt zowel de vrouw aan den
dag die als een man optreedt, als omgekeerd de man die zich als een
vrouw aanstelt, zowel de ridder die als een monnik leeft, als de monnik
die de allures van een ridder aanneemt, zowel hij die zich boven zijn
stand wil verheffen als hij die zo lang drinkt tot zijn tong dubbel
slaat en hij niet meer op zijn benen kan staan. En tot „<span xml:lang="fr">Maze</span>” hoort vóór
alles, Gode te geven wat Godes is en de wereld wat der wereld is, „<span xml:lang="de">Gotes
hulde</span>” dus te zoeken zowel als „<span xml:lang="de">weltlich ere</span>”,—goed te onderscheiden
tussen de hemel die Gods is en de aarde die des Keizers is. Maar nog
hoger schittert toch „<span xml:lang="de">Staete</span>”. Walther's ideaal: „<span xml:lang="de">Staete</span>” betekent de
mannelike vastberadenheid, de opene integriteit, de onbuigzaamheid en
trouw die reeds Tacitus zo bij de Germanen prees,—trouw tegen zich zelf
zowel als tegen anderen. De man moet uit één stuk zijn, en „vierkant”,
wat de Grieken „tetragonos” en de Romeinen „quadratus” noemen, evenals
nog in 't Frans carré, zijn zin moet vast zijn als steen, en rechtuit,
zo recht als de pijl uit een boog,—niet glad als ijs of een aal,—zijn
woord moet zonder tweetongigheid zijn, beter één eerlik Neen! dan twee
gelogen Ja's, zijn hart zonder valsheid, zoet als de avondschemering die
een heldere dag voor morgen voorspelt,—de ware man wordt nooit
„nieuw”,—wien hij éénmaal wel wil, wil hij ook wel voor altijd.</p>
<hr class="tb" />
<p>Aan het hof van <span xml:lang="de">Hermann van Thüringen</span> trof Walther de dichter van de
Parzival, <i xml:lang="de">Wolfram von Eschenbach</i>, die in de lyriek<span class="pagenum" title="302"></span><a id="p_302"></a> een dergelike
plaats inneemt als Walther, terwijl hij zich ook in een krachtige Duitse
geest aan de ridderromantiek wijdde. Evenals Walther is hij van adel,
maar zonder geld; hij is geboren, zegt hij, tot „<span xml:lang="de">Schiltes Ambet</span>” en laat
er zich zelfs erg op voorstaan dat hij heel weinig gelezen heeft en niet
kan schrijven. Hij is uit Beieren en verklaart dat „wij Beieren zijn
dapper, maar verstand en hoofse vormen is niet iets voor ons”. Toch
heeft hij met zijn grote drang naar ontwikkeling en vormen getracht zich
het hele evangelium van het nieuwe Fransdom eigen te maken, zowel als
allerlei geleerdheid over landen en volkeren en natuurfenomenen, gelijk
hij zich ook brutaalweg inlaat met allerlei geheimzinnige teologiese
bespiegelingen. En met al de verachting van een krijgsman voor boeken,
heeft hij als de echte autodidact die hij is, er altijd plezier in zijn
half verteerde wijsheid uit te kramen. Zijn taal is doorspekt met Franse
woorden en eigengemaakte Franse uitdrukkingen en hij kan op de
vermakelikste manier het „<span xml:lang="fr">gaste forest soutaine</span>” van zijn Franse bron
tot „de woestijn in Soltâne” maken en „<span xml:lang="fr">Une dame gisait</span>” tot „Vrouwe
Jeschute” en soms steekt hij zelf de gek met zijn Beiers Frans. IJverig
heeft hij <span xml:lang="de">Heinrich von Veldeke</span> en <span xml:lang="de">Hartmann von Aue</span> bestudeerd en met hen
als leermeesters tracht hij zichzelf en zijn landgenoten naar de nieuwe
moderne ridderlikheid te vormen. Maar veel van de oude bekende
heldenzangen hoort hij nog in zijn oor klinken en hij kent de oude
heldensagen goed en wij vinden al de karakteristieke uitdrukkingen
daaruit, als „<span xml:lang="de">Degen</span>” en „<span xml:lang="de">Recken</span>”, „<span xml:lang="de">balt</span>” en „<span xml:lang="de">ellenthaft</span>” in zijn
ridderstijl terug. Het was geen toeval dat hij het niet beneden zich
achtte om een van de wildste oud-Franse Heldendichten—<span xml:lang="fr">Aliscans</span>—te
bewerken, ofschoon, dat dient er bij gezegd, in een merkwaardig
ridderromanties kleed!</p>
<p>Er is een frisse, kernachtige kracht, een flinke durf in die Beierse
ridder en zanger. Aan de levende ridderwereld van de oorlog en de jacht
en het paard en het zwaard, ontleent hij krachtige en schilderachtige
beelden voor alles wat hij uit wil drukken. De morgenzon heeft zijn
klauwen door de wolken geslagen en stijgt met macht; trouw zit in het
maagdelik gemoed, vèr-blikkend als de helderziende valk; voor een van
zijn personen breekt de „kling der vreugde” plotseling dwars door bij
het heft, voor een ander is de smart reeds zo ver van honk gereden dat
geen speer die meer in kan halen. Maar er is ook een brede Beierse humor
in hem, sterk verwant aan die van de gedichten<span class="pagenum" title="303"></span><a id="p_303"></a> der speellieden. Midden
in zijn verhaal vallen er hem woordspelingen of barokke vergelijkingen
in, of kan hij niet nalaten zijn eigen personen voor de gek te houden;
soms krijgen wij op eens een vermakelike scène aan het hof van Thüringen
of uit zijn eigen levensgeschiedenis of tapt hij een hatelikheid op de
stereotiepe beschrijvingen van andere dichters. En gewoonlik geneert hij
zich niet,—hij toont zich de man die hij is en er zit niet weinig
zinnelikheid in hem. Zijn grapjes draaien daarom dikwels om het
geslachtsleven en zijn dubbelzinnigheden zijn gewoonlik grof en als hij
er maar even kans toe ziet, beschrijft hij graag de vrouwelike vormen en
een nacht van liefde. Zijn ridders en vrouwen en meisjes munten meestal
uit door een grote mate van zinnelikheid en zijn ridders hebben het
voortdurend over vrouwen en behandelen ze meer op de wijze der baronnen
dan echt ridderlik.</p>
<p>Gemoedelikheid en karakter is er genoeg in het werk van Wolfram. Hij
heeft het warme frisse gemoedsleven van de Zuid-Duitser en zijn poëzie
ziet de wereld door een glimlach en tranen en voelt voor het geluk en
het ongeluk der mensen waar zijn pen van schrijft. Humor, idyllen,
sentimentaliteit, alle straalbrekingen van het gemoedsleven zijn er in
de poëzie van <span xml:lang="de">Wolfram von Eschenbach</span> evenals in die van <span xml:lang="de">Goethe</span> of <span xml:lang="fr">Jean
Paul</span>. De hele Parzival door wordt de belangstelling van de lezer gaande
gehouden door aardige kleine scènes en episoden: nu eens wordt er
humoristies de treurige hongerkuur geschilderd die de bezetting van een
belegerde burcht moet verduren, dan eens is het een ridder die Parzival
op zijn kasteel ontvangt en met de bedachtzaamheid van een familievader
zijn schuchter jong dochtertje en de knappe vreemde ridder samen tracht
te brengen. Of Gaweins zeer jonge zuster, die voor het eerst in haar
leven met een ridder spreekt, en om beurten rood en bleek wordt wanneer
die haar zeer dierbare groeten komt brengen van niemand meer of minder
dan de Koning zelf, voor wie zij reeds lang in het geheim gezucht heeft.
En overal in het boek schitteren beelden en vergelijkingen die van een
bizondere sentimentele vlucht der fantasie getuigen: De groene vreugde
van Parzival wordt volkomen ontkleurd,—de gedachte aan Sigune trok de
vreugde te voorschijn uit het hart van de held gelijk de bij de
zoetigheid uit de bloemen zuigt,—de sterren begonnen zich te vertonen,
de boodschappers van de nacht, die haar voorafgaan om haar herberg te
bereiden.</p>
<p>Maar die zoete kern is bij Wolfram in een verwonderlik harde<span class="pagenum" title="304"></span><a id="p_304"></a> schil
verborgen. Zijn stijl is even hortend en stotend, even verward en met
presies zulke uitwassen als de Duitse taal zelf met zijn ophoping van
sisklanken en harde konsonanten en zijn in elkaar gedraaide zinsbouw.
Evenals de verzen van de IJslandse Skalden zijn die van Wolfram vol van
de meest capricieuse onvoldragen en geheel en al mankgaande beelden die
een merkwaardige neiging vertonen om in onverteerbare klompen samen te
groeien of zich in onontwasbare knopen door elkaar te slingeren. Zijn
fantasie is even groot als zijn smaak barok is, hij houdt er van
allerlei kunstige omschrijvingen te bedenken en heeft plezier in de
wonderlikste vergelijkingen: het is alsof hij er een eer in stelt alles
op zijn eigen manier te zeggen en het de lezer zo lastig mogelik te
maken om hem te volgen. Wolfram is een echte Germaan die zijn hoed
draagt zo als hem dat nu eenmaal belieft, en die nog trots is op zijn
eigenaardigheden ook.</p>
<p>In de Franse romans van Parzival vond de Beiers-Frankiese dichter een
voorbeeld dat hem in het hart grijpen moest. Daar leest men immers hoe
een jonge, naieve, onbeschaafde bewoner van Valois,—maar dat is nu
juist, zegt Wolfram, alsof wij zeggen zouden: een Beier—langzamerhand
in de ridderlikheid ingewijd en tot een voorbeeldig ridder gemaakt
wordt; hier vond men nu juist zulk een kursus in goede zeden en
ridderlik denken als Wolfram zelf wenste te doorlopen en zijn
landgenoten voor te kunnen houden. Het zou zijn levenswerk worden om die
gedichten in het Duits over te brengen en Wolfram's Parzival werd het
belangrijkste en meest echt-Duitse werk van de Duitse ridderromantiek.
Nu is het natuurlik op dit ogenblik heel moeilik met zekerheid aan te
geven wàt er in dat werk van hem is en wat hij aan de Franse bronnen te
danken heeft. Als een dier bronnen noemt Wolfram naast het gedicht van
<span xml:lang="fr">Chrestien de Troyes</span> vooral „Kyot van Provence” (waarschijnlik <span xml:lang="fr">Guiot</span>)
maar dat gedicht is niet tot ons gekomen. Maar in hoofdtrekken kan men
toch wel aan ieder het zijne geven.</p>
<p>Die Franse schrijver zal van <span xml:lang="fr">Anjou</span> geweest zijn, hij heeft altans ter
ere van het <span xml:lang="fr">Angevin</span>-Engelse koningshuis Parzival een prins van <span xml:lang="fr">Anjou</span> tot
vader gegeven en er een hele voorgeschiedenis bij geschreven over diens
heldendaden in Azië en zijn huwelik met een koningin der Moren,—alles
in de gewone stijl van de epiek der Kruistochten. Trouwens, hij heeft er
veel Oosterse elementen der Kruistochten bijgevoegd, citeert Arabiese
werken die hij in het Latijn gelezen heeft en is een van degenen geweest
<span class="pagenum" title="305"></span><a id="p_305"></a>die het meest gedaan hebben om de Graalromantiek met geestelike mystiek
te doortrekken; hij zal dan ook wel een geestelike geweest zijn. De
Graal is nu niet meer een schotel, maar een steen met allerlei
wonderbare eigenschappen. Die bezaten ook volgens de Oosterlingen vele
edelstenen en meteoorstenen, en zowel te Mekka als in Phoeniciese steden
en in Klein-Azië aanbad men in de oudheid heilige stenen. En de
Alchimisten hebben het altijd over de „Steen der Wijzen”. Een heel
merkwaardig verhaal hangt <span xml:lang="fr">Guiot</span> (Kyot) nu op over de Graalsteen die uit
de Hemel naar de aarde gebracht was en eerst bewaakt was door de Engelen
die als „neutralen” uit de Hemel verbannen waren geworden, maar die nu
bewaakt werd op een kasteel „<span xml:lang="fr">Mont Sauvage</span>” (of <span xml:lang="la">Mons Salvationis</span>) en
bediend door een ridderschap van kuise Tempelridders. Elke Goede Vrijdag
wordt de wonderbaarlike kracht van de Steen vernieuwd door een oblaat
waarmeê een duif uit de Hemel aan komt vliegen. De eerste Graalkoning
was Titurel, de tegenwoordige is Amfortas maar die is tot straf voor een
zondige liefde met ziekte geslagen. In het algemeen is de Graalmystiek
in dit werk heel wat meer geestelik-asceties en Oosters gekleurd dan die
van <span xml:lang="fr">Chrestien</span>. Er is ook een mystieke tovenaars-figuur ingevoegd, die
van <span xml:lang="fr">Clincheor</span> (<span xml:lang="de">Klinschor</span>)—een soort Merlijn maar een boosaardig
halfmens—die op „<span xml:lang="fr">Chateau Merveille</span>” woont; en uit een Brabantse sage is
de Zwanenridder <span xml:lang="de">Lohengrin</span> er bij gehaald die een onschuldig aangeklaagde
prinses redt en door Kyot tot ridder van de Graal gemaakt is en de zoon
van Parzival heet.</p>
<p>Dit ridderlik-geestelike gedicht is het nu dat Wolfram verduitst heeft
en vrij bewerkt in overeenstemming met zijn eigen karakter en
persoonlikheid. Veel meer dan de Graalmystiek is de geschiedenis van
Parzival zelf voor hem hoofdzaak en daardoor is die bij hem veel dieper
en tot een wereldlike „<span xml:lang="de">Erziehungsroman</span>” geworden zo als later „<span xml:lang="de">Wilhelm
Meister</span>” en in dramatiese vorm „<span xml:lang="de">Faust</span>” dat is. Wat hij van Parzival
maakt is, als men het zo uitdrukken mag, de „<span xml:lang="en">perfect gentleman</span>”, niet
alleen in uiterlike ridderlikheid waar het voor <span xml:lang="fr">Chrestien</span> bijna alleen
op aan kwam, maar vooral in de hogere vorming van het hart en het
karakter, in een volle en echte menselikheid zoals het ideaal daarvan
zich voor een Beiers ridder voor moest doen.</p>
<p>De jonge, in het bos geboren en getogen knaap is hier niet alleen zoals
voor de Fransman, een simpel onbeschaafd jongeling uit Wales die door de
wereld afgeslepen moet worden; Wolfram<span class="pagenum" title="306"></span><a id="p_306"></a> herkent zich zelf en zijn eigen
Beieren in die frisse oprechte kinderlikheid en bekijkt met hartelike
welwillendheid zijn onervarenheid en eerlikheid, waarachter hij alle
deugden van hart en karakter vermoedt. Reeds in het begin van zijn werk
begroet hij zijn held als „<span xml:lang="de">traeclîche wîs</span>”,—hij die traag rijpt en
langzaam, maar dan ook des te heerliker vrucht geeft. Zo hadden de
Germaanse heldensagen er steeds behagen in geschept hun helden voor te
stellen—wat van Beowulf verhaald wordt, geldt ook van vele andere
helden, hoe ze in hun jeugd eigelik wat achterlik waren en geminacht
werden, zoals dit ook bij ons in het Noorden zo dikwels met de rijkste
naturen werkelik voorkomt. Juist onhandigheid en naïeveteit zijn de
eigenschappen waar Wolfram veel voor voelt als de karakteristieke
kentekenen van jeugdigheid en onbedorvenheid. Zijn „<span xml:lang="de">süeziu jugent</span>”
brengt hem in verrukking; hij is „<span xml:lang="de">tumb und wert</span>”, hij is „<span xml:lang="de">gein valscher
fuore ein tor</span>”, een dwaas tegenover alle valse streken,—zoals Thor dat
in Jotunheim is.</p>
<p>Een echt Duits lyries dwepend jongeling is hij ook, die Parzival van
Wolfram, wanneer hij in de eenzaamheid van het bos ronddwaalt en zijn
borst uit voelt zetten bij het zoet gekweel der vogeltjes, dat zijn hart
doordringt; wenend loopt hij naar zijn moeder en kan haar niet verklaren
waarom hij weent. Dat is hetzelfde verlangen om weg te komen, dat reeds
„zijn linkerborst doet zwellen” evenals dat hetwelk zijn vader er uit
dreef en later ook de jongeling zelf er uit zou jagen—alle vlakten
waren hem nog te eng, al het groen scheen hem verlept, zoals het ergens
over hem heet. Een verwonderlik dromerige zwaarmoedigheid en dwepend
verlangen blijft de Duitse Graalheld aan de eenzaamheid wijden en aan
rusteloos smachten; in gedachten verzonken, leeft hij op meer dan een
plaats, soms raakt hij helemaal zijn hoofd kwijt; die hele figuur
schijnt als een uitwerking van het oude Keltiese sprookjesmotief dat
<span xml:lang="fr">Chrestien</span> reeds voor Parzival gebruikt heeft, maar dat Wolfram veel
verder uitwerkt: de held die op zijn omzwervingen een zekere dag in
gepeins verzinkt bij het zien van een paar bloeddruppels in de witte
sneeuw, die nu het gezicht van zijn geliefde voor zich ziet en de gehele
dag door daar blijft staan, in smachtend verlangen verzonken.</p>
<p>Nu gaat Parzival de wereld in en verlaat zijn moeder. Maar reeds bij
zijn eerste stappen veroorzaakt hij, zonder het te willen en zonder het
te weten, ongeluk op ongeluk door zijn naïeve onachtzaamheid en
gedachteloosheid en hoopt de ene schuld op<span class="pagenum" title="307"></span><a id="p_307"></a> de andere; door zijn moeder
te verlaten legt hij haar in het graf, hij doodt een zijner
bloedverwanten om diens wapenrusting machtig te worden en is de oorzaak
dat Jeschute door haar man verdacht en hard behandeld wordt. Maar dat
gebeurt alles terwijl hij eerlik meent de raad van zijn moeder te
volgen: „<span xml:lang="de">sus riet mîn muoter</span>” zegt hij telkens weer, en zijn „zoete
jeugd”, zijn goed hart, zijn flink karakter komen altijd weer te
voorschijn en winnen de harten van allen. Alles wat hij nodig heeft is
slechts dat hij door onderricht en ervaring wijzer worden moge.</p>
<p>Onderricht,—dat geeft hem evenals bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span>, de oude ridder
<span xml:lang="de">Gurnemanz</span> en op zijn tochten treft de jongeling ridders en dames wier
optreden een voorbeeld is voor hem—en voor Wolfram's lezers. Het
gedicht is om zo te zeggen één kursus in uiterlike vormen en als in het
geval van Hartmann tracht ook hier de Duitse leerling zijn Franse
leermeester in pedant ceremonieel te overtreffen. Ridder Key, de
drossaart van Arthur, die in de Bretonse romans altijd uitgelachen
wordt, verdedigt Wolfram omdat hij zo goed de etikette in acht doet
nemen; het hof van de Thüringse landgraaf zou zulk een ceremoniemeester
uitstekend kunnen gebruiken. Dames en ridders trachten elkaar in het
gedicht in tucht en hoofsheid de loef af te steken, en zelfs wanneer
Gawein na een gevecht doodvermoeid ter neder ligt en geen lid verroeren
kan, maakt hij nog duizend excuses tegen de jonge meisjes die hem
verzorgen dat hij daar zo „<span xml:lang="de">ungezogenlîche</span>” blijft liggen. „<span xml:lang="de">Gezogenlich</span>”
en „<span xml:lang="de">Vuoge</span>” zijn de uitdrukkingen voor dat zekere „decorum” dat Wolfram
najaagt. Maar behalve in de uiterlike riddervormen geeft de Gurnemanz
van Wolfram, veel meer dan die van <span xml:lang="fr">Chrestien</span>, Parzival ook diepere
morele levensregels ten beste: karaktervastheid en ootmoed,
barmhartigheid voor hen die in nood zijn, achting voor de vrouw, trouw
in de liefde,—dat zijn de deugden die hij hem voorhoudt en aanprijst.
En bij Wolfram is het dan ook juist door een afwijken van die diepere
moraal dat Parzival eerst zondigt, om daarna, als hij het weer goed
gemaakt heeft, te zegevieren.</p>
<p>Uit de handen van <span xml:lang="de">Gurnemanz</span> en na diens onderwijs genoten te hebben,
komt Parzival aan het slot van de jonge ridderdochter <span xml:lang="de">Kundwiramur</span> waar
hij zijn opvoeding in de liefde-kunst ontvangen zal. Ook in de min deed
Wolfram zijn best zich volgens de nieuwe ridderlike smaak te vormen,
maar die komt met zijn natuur heel weinig overeen. Als hij op zijn Frans
frivool wil zijn, wordt hij onbehagelik wellustig, als hij charmant wil
zijn, wordt hij zoetig<span class="pagenum" title="308"></span><a id="p_308"></a> geaffekteerd,—men vergelijke b.v. de episode
van Gawein-Obilote bij de beide schrijvers. Zo is ook het jonge meisje
op het slot dat de knaap de liefde wil leren kennen, veel gracieuser in
het Frans en onschuldiger in haar natuurlikheid,—bij Wolfram ligt er
iets zoets, wellustigs over de episode. Maar daar staat iets tegenover
dat werkelik Scandinavies-Germaans genoemd mag worden. Wanneer in de
huweliksnacht de jongeling te schuchter is en te veel er op uit zijn
bruid te sparen, om dadelijk aan zijn wensen toe te geven, dan stelt hij
zich met lichte liefkozingen tevreden, maar de jonge bruid bindt toch de
volgende dag zich de „Vrouwenband” om het voorhoofd en weet niet beter
of zij is vrouw geworden, zo goed als een ander!</p>
<p>Wanneer Parzival aan de Graalburg komt, verzuimt hij bij Wolfram zowel
als bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span>, de vraag te stellen die een einde aan de betovering
zou maken. Dit oud sprookjes-motief is bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span> een bewijs van
Parzival's naïeveteit en onbeschaafdheid; hij heeft de waarschuwing van
Gurnemanz om zijn vraaglust niet te veel bot te vieren, al te letterlik
opgevat en laat alle merkwaardige dingen gebeuren zonder de vraag te
stellen die men van een gast die zijn wereld kent had mogen verwachten.
Maar Wolfram geeft het geheel een veel moreler en sentimenteler draai.
Niet naar de Graal en de lans had Parzival moeten vragen, maar als gast
had hij met deelneming en medelijden naar de ziekte van de lijdende
koning moeten informeren. Door een al te streng vasthouden aan de
uiterlikheden van <span xml:lang="de">Gurnemanz</span>'s voorschriften verzuimt hij zijn plicht als
man. Het is dus alleen nog maar het uiterlike, de schil der
ridderlikheid die hij zich eigen heeft gemaakt; hij laat de stem des
harten verstikken in leeg conventionalisme, en daarin steekt zijn fout.
En als hij dan hoort wat hij al niet door dat verzuim verspeeld heeft en
gesmaad wordt voor wat hij juist als fijne riddervormen beschouwde, dan
raakt hij helemaal de kluts kwijt en zo vervalt hij dan in een veel
groter zonde, die waarvan Wolfram juist leert dat het 't grootste gevaar
voor de mensheid is,—dan komt de twijfel bij hem op,—d. w. z. dan
begint hij te twijfelen aan de hemelse rechtvaardigheid en hij komt tot
oproer tegen God, in plaats van zich ootmoedig onder de hem opgelegde
beproevingen te buigen. En hier zien wij de eis van de religieuse
opvoeding der ridders waarschijnlik uit Wolfram's geestelike Franse bron
te voorschijn komen. Dit ontbreekt Parzival n.l. nog maar, zegt Wolfram
en hierin herkent men hem terstond, als er maar echte mannenaard en
trouw tegen<span class="pagenum" title="309"></span><a id="p_309"></a> zich zelf in de mens zit, dan werkt hij zich wel uit die
twijfel en die vertwijfeling vandaan, en komt zeer zeker tot de troost
van God. „<span xml:lang="de">Wert gedinge,</span>” d. w. z. een edel vertrouwend streven, zegt
Wolfram, is een groot geluk in dit leven zowel als
hiernamaals.<ins class="corr" id="corr43" title="Bron: ”"></ins> „<span xml:lang="de">Wer immer strebend sich bemüht,
den können wir erlösen,</span>” zoals het heet van een ander die zich ook van
God losgemaakt heeft, maar die tengevolge van zijn morele kracht toch
door strijd tot redding weet te komen. En zo buigt ook Parzival na
jarenlang nutteloos omzwerven tenslotte gewillig zijn ridderlik mandom
onder de wil van God. Nu is zijn zedelike opvoeding pas geëindigd, de
hoogste ridderlikheid bereikt en als de volmaakte ridder weet hij de
toverij te doen wijken en wordt hij zelf tot Graalkoning
<ins class="corr" id="corr44" title="Bron: uftgeroepen">uitgeroepen</ins>.</p>
<p>Dit alles is niet helder doordacht en de oude stof heeft er zich maar
half toe kunnen lenen om de gedachtengang in levende handeling om te
zetten. In tegenstelling met Gawein die, gelijk reeds bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span>,
niet anders doet dan op krijgs- en liefdesavontuurtjes uittrekken, is de
Graalheld Persival de naar volmaaktheid strevende, ideale ridder. Maar
hij wordt geen monnik-ridder, hij wil, evenals Wolfram, voldoen aan de
eisen van God maar ook van de wereld. Wolfram leefde namelik midden in
de voortdurende strijd tussen Keizer en Paus en hij voelt met zijn
karakter, even diep als Dante, de grote tegenstelling tussen die twee
levensopvattingen, maar wil, ook gelijk Dante, leven voor een krachtige
dualiteit. Dit was trouwens toch in 't algemeen het programma van de
ridder-romantiek: „Voor ‚<span xml:lang="fr">Dieu</span>’ en voor ‚<span xml:lang="fr">le Siècle</span>’ te leven, goed te
zijn voor God en in de ogen der wereld”,—dat is het ideaal der Franse
ridderromans. „Het lichaam moet voor de wereld leven, het hart moet naar
God streven,” de mens moet tegelijkertijd „<span xml:lang="de">die beiden ê</span>” (<span xml:lang="fr">fas et jus</span>)
nastreven—zo leren de Duitse ridderlike leerdichten, want, gelijk
Frederik Barbarossa een oproerige stad toevoegde die religie in de
politiek wilde mengen: „Aangaande den hemel, de hemel is des Heeren;
maar de aarde heeft Hij der menschen kinderen gegeven” (Ps. 115, 16).
Dit programma zal Parzival illustreren. De hermiet schrijft hem voor dat
hij niet alleen God moet liefhebben, maar ook dienen moet „<span xml:lang="de">umbe wibes
gruoz</span>”, de ridderschap moet vooral „<span xml:lang="de">des lîbes prîs</span>” nastreven evenals
„<span xml:lang="de">der sêle pardîs</span>”. En zo is Parzivals ziel ook verdeeld tussen verlangen
naar de Graal en naar zijn geliefde Kundwiramur.</p>
<p>Niet de religie maar een zuiver menselike moraal is feitelik het<span class="pagenum" title="310"></span><a id="p_310"></a>
hoogste voor Wolfram. Het is dan ook een zeer weinig kerkelik Kristendom
dat er in het gedicht doorstraalt. De kuise vrouwelikheid van de
Moren-koningin is, volgens de dichter, haar doop en was Parzivals moeder
niet te voren gedoopt geweest, dan zou zij „in haar moedermelk” gedoopt
zijn geworden, d. w. z. door haar moederliefde. En gelijk in de figuur
van Parzival het mannelik ideaal verheerlikt wordt als trouw tegenover
zich zelf, „<span xml:lang="de">Staete</span>”, de deugd der Duitse karaktervastheid die ook
Wolfram verheerlikt had, zo wordt in een reeks vrouwenfiguren het ideaal
der zuivere „<span xml:lang="de">wîplichkeit</span>” getekend als trouw tegenover de geliefde man.
Vol smart voelt de dichter dat er zoveel valse vrouwen de reine naam van
„<span xml:lang="de">wîp</span>” dragen, waar alleen de trouwe vrouw recht op heeft; en ergens
noemt hij alle trouwe vrouwen op die hij in zijn gedicht geschilderd
heeft,—van de koningin der Moren af tot Parzival's moeder toe wier hart
barstte „in liefdetrouw” en die daarom zeker tot de vreugde des hemels
ingegaan is, van Ieschute die onschuldig als zij is, haar mans
mishandeling geduldig draagt, tot <span xml:lang="de">Kundwiramur</span>, die als een Solveig op
haar rondzwervende man blijft zitten wachten—maar met twee kinderen—en
hem met roerende vreugde ontvangt zonder een enkel verwijt. Maar het
allervleiendst wordt de vrouwentrouw getekend in de figuur van
Sigune—zij die eens in een gril, zoals de dames in de ridderromans die
zo dikwels hebben, haar liefhebbende ridder in de dood heeft gezonden en
die nu ontroostbaar bij zijn lijk zit te wenen—die daar nog altijd weer
zit, telkens als Parzival op zijn zwerftochten haar weer aantreft,
totdat hij haar ten laatste dood over zijn lichaam vindt liggen. In een
aparte cyclus—de hoogste openbaring van Wolfram's fantasie en
lyriek—verhaalde hij naderhand de liefdesgeschiedenis van Sigune en
Schiotulander van hun kindsheid af toen zij samen opgroeiden tot op het
ogenblik dat zij uit pure nieuwsgierigheid, omdat zij weten wou wat er
op de halsband van een jachthond geschreven staat, haar hartevriend in
de strijd zendt waarin hij vallen zou. Er is hier ook een zekere zoetige
sentimentaliteit en een geaffekteerde naïeveteit in die poëzie van
Wolfram, maar er ligt ook iets als men 't zo uitdrukken mag,
Scandinavies-blonds, iets smachtends over de liefde dier twee jonge
lieden, iets dat meer verwant is aan de gevoelens van Fritjof en
Ingeborg dan aan die van Floris en <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span>. En de trouw waarmede
zij zo lang boete doet voor haar flauwe koketterie is, evenals Wolfram's
schildering van „<span xml:lang="fr">Dame orgueilluse</span>”, is het echt-menselike protest van de
dichter tegen de frivoliteit van de ridderliefde. Overal in Wolfram's
poëzie<span class="pagenum" title="311"></span><a id="p_311"></a> komt ook de verheerliking van het huwelik mooi door de literaire
galanterie heen op de voorgrond. Waar hij ook rondzwerft, denkt hij aan
zijn armoedig slot, zijn vrouw en zijn kinderen en één van zijn
„<span xml:lang="de">Tagelieder</span>” waarin de minnaar bij het breken van de dageraad uit de
kamer van zijn geliefde weg moet sluipen, breekt af met een hartezucht:
hoeveel heerliker dan zulk een heimelik gestolen liefde toch die is,
welke „<span xml:lang="de">ein offen suëze wirtes wîp</span>” schenken kan.</p>
<hr class="tb" />
<p>Maar het zou niet de verduitsing der ridderromantiek door Wolfram en
door Walther zijn die de aard en het karakter der latere literatuur
bepaalde. Sterker en sterker werd de invloed van de Rijnstreken. Zelfs
het oude Duitse heldenepos dat nog steeds aan de hoven van Oostenrijk in
ere stond, ondergaat de invloed van de ridderromantiek, zoals dat b.v.
met het Nevelingenlied en de Gudrun het geval was. Wel zijn de
grondtonen en de grondstof en het oorspronkelik celweefsel gebleven maar
over de barbaarsheid en de naïeveteit van de toestanden is door de
ridderlike bewerkers een blinkend net van fijne, hoofse levensvormen en
zeden geworpen: klederdrachten en feesten, de toernooien en de gehele
omgangstoon is die van het nieuwe hofleven en door het wilde heroisme en
het tragiese pathos zijn er tonen gemengd uit de liefdelyriek van het
minnelied en de ridderromans van Hartmann von Aue: men denke slechts aan
de verliefdheid van Siegfried en Chrimhilde aan het hof te Worms of de
innerlike strijd van Markgraaf Rüdiger waar hij weifelt tussen riddereer
en leenmanstrouw, volkomen in de trant van die van Iwein.</p>
<p>En met de derde grote naam van de Duitse poëzie der Middeleeuwen,
<i xml:lang="de">Gottfried von Strassburg</i>,—dus uit het meest verfranste deel van
Duitsland—werd de invloed van de Franse ridderromantiek zo goed als
kompleet. Hier stelt de schrijver zich niet tevreden met een nabootsing
van uiterlikheden als van een scholier gelijk in Hartmann, of met een
<span xml:lang="fr">barok alliage</span> van vreemde en eigen stof als bij Wolfram; de „Tristan en
Isolde” van Gottfried sloot zich zoals wij reeds gezien hebben, innig
aan het Franse gedicht aan, maar werkte zelfstandig op die stof voort,
welke op zoveel krachten in Frankrijk beslag had gelegd, en wel
hoofdzakelik in dezelfde richting. Zijn gedicht over Tristan betekent de
hoogste kunstmatige afronding die de stof in de middeleeuwen ten deel
gevallen is, en daarom is het dat wij die reeds vroeger hier behandeld
hebben als een schakel,—de laatste—in de keten der Franse bewerkingen.</p>
<p><span class="pagenum" title="312"></span><a id="p_312"></a></p>
<p>Enkele van de fouten die de Duitse vertalingen van Hartmann
aankleefden, vindt men ook wel bij Gottfried. Het breedsprakige
uitrekken van elke trek in het origineel, het pedante de ander steeds
trachten te overtreffen in sierlikheid en ceremonieel, als wanneer de
<span xml:lang="fr">précieuses</span> der provincie die der hoofdstad naäpen—het spitsvondige
spelen met allegorieën en de schoolmeesterachtige moralisaties. Waar hij
er maar gelegenheid toe vindt—zelfs ook waar die er eigelik niet
is—geeft de schrijver ons een hele cursus in de kunst om het wild toe
te bereiden of een uitvoerige allegoriese verklaring van de „deugden”
waar Tristan's ridderkleed uit is samengeweven; en wanneer de blikken
van Isolde alles in de zaal „schaak zetten” of Tristan's hart verzegeld
wordt met „de zegel der liefde”, dan herkennen wij de Duitser en zien
hoe zwaar op de hand die worden kan, wanneer hij aan Frans „<span xml:lang="fr">esprit</span>” wil
gaan meedoen. Niet minder Duits is daarentegen het lyriese smachten en
de romantiese fantasie die zulk een glans werpt over de Tristan van
Gottfried. Zijn taal kan soms een hele symboliese gevoelskleur krijgen,
als hij van woorden spreekt die door het oor klinken en in het harte
lachen of die het hart verkwikkende schaduw brengen als het
sappig-groene lindenblad. De natuurromantiek die zijn schildering van
Tristan en Isolde's bosleven bezielt, bezit een eigenaardig Germaans
karakter. Het doet sterk aan <span xml:lang="de">Heine</span> denken waar Gottfried „<span xml:lang="de">diu senfte
süeze sumerzît</span>” verheerlikt die „zo zoet” de weide heeft versierd; het
groene gras, „de vriend van de Meimaand” dat zulk een „<span xml:lang="de">wunneclîchiu
sumerkleit</span>” aan had getrokken, de schitterende bloemen die de mensen „<span xml:lang="de">sô
rehte suoze lachende</span>” aankeken en „de zalige nachtegaal” die met zulk
een overstromende vreugde („<span xml:lang="de">übermüete</span>”) zijn trillers sloeg dat alle
harten er van verrukt werden. Een verfijnd genot in muziekale schoonheid
is ook overal in het gedicht op te merken. Wij horen een en ander over
Tristan's kunst om op de hoorn te blazen en wanneer hij op de harp
speelt, vertelt de dichter niet alleen welke prachtige zoete tonen hij
te voorschijn wist te lokken, maar ook hoe zeer het tokkelen zijn
zachte, slanke, lange hermelijn-witte vingers uit deed komen.</p>
<p>Een smachtend lyriese toon klinkt er vooral door de minne-poëzie van
Gottfried; dat is reeds de echte Duitse „<span xml:lang="de">Ueberschwänglichkeit</span>”. De held
is een „vreugde verspreidende zon”, een „<span xml:lang="de">Werltwunne</span>”, hij leeft slechts
in zijn rijke gevoelsleven, „zweeft in de lucht zijns harten”, op alle
praktiese verstandsredenen en nuttigheidsgronden ziet hij met verachting
neer, en<span class="pagenum" title="313"></span><a id="p_313"></a> dat hij in zijn jongensjaren wat school- en boekenwijsheid
geleerd heeft, vindt hij eigelik zonde en jammer, een ingrijpen in de
vrijheid van de dweepzieke jongeling, een verdorren van de bloei zijner
vreugde. Met extase schildert de dichter de zaligheid der liefde wanneer
hij zijn „<span xml:lang="de">kaiserlîches wîp</span>” omhelst en haar mond „honderdduizend maal”
kust,—op een zeker ogenblik krijgen we een hele hymne aan de liefde;
als ik aan de liefde denk—zegt hij—ofschoon ik dat geluk nog maar
weinig ken, dan zwelt mijn hart op en alles in mij verlangt dan naar
iets hoogs, iets boven de wolken. Maar sentimenteel weet hij van 't
begin tot het einde de tonen van de smart en de dood in de liefdemuziek
in te leggen. De liefde is een religie, voor de liefde is alles
veroorloofd, alle wetten moeten voor de liefde wijken, zelfs Kristus kan
de ware liefde heel gemakkelik naar haar hand zetten. Maar de enige
inwijding in de liefde, de noodzakelike prijs er voor is lijden en het
lijden is de grootste waarde. Daarom wendt zijn gedicht zich niet tot de
velen die alleen vreugde vragen en genot; alleen tot die uitverkorenen
die „<span xml:lang="de">diu senfte herzesmerzen</span>” kennen, tot „<span xml:lang="de">den edelen senedæren</span>”, de
edele verlangende gemoederen die het zoete van de liefde kennen, alleen
tot troost voor <i>hen</i> en om een ogenblik slechts de zware smart van hen
af te wentelen, vertelt hij van Tristan,—van hem wien het gegeven was
in volle mate twee dingen te bereiken: lijden en geluk. Hier zijn wij
bij de Tristan en Isolde-romantiek van Wagner.</p>
<p><span xml:lang="de">Gottfried von Strassburg</span> is de bloem der ridderlike kultuur in
Duitsland. Een natuur vatbaar voor ontwikkeling en die het in zich had
om wat hij doen moest, ook harmonies af te maken,—zoals Raphael en
Racine dat voor hun tijd waren—geen baanbrekende vernieuwer, geen
„oer-eigen origineel genie” als Wolfram, wiens gehele persoonlikheid
Gottfried een afschuw was en de enige tegen wie de Straatsburger zich
kwaadaardig toont,—maar goed belezen in de klassieken, volkomen thuis
in 't Frans,—hij is de enige dier Duitsers die geen vertaalfouten
maakt,—met een levend poëties gevoel, een fijne aestetiese smaak, een
plooibaar en volkomen artistiek gevoel voor vormen; tegelijk een man van
de wereld, volkomen thuis in de hogere ridderkringen, met een aangeboren
zin voor de hofkultuur en de uiterlike kentekenen er van,—een fijne
nobele natuur, een echt gevoelig mens. Zijn gedicht van Tristan
openbaart meer dan eens meer goedheid des harten en meer geweten dan de
Franse bewerkingen van de stof.</p>
<p><span class="pagenum" title="314"></span><a id="p_314"></a></p>
<p>Met Gottfried is de Duitse ridderromantiek even hoog gestegen als de
Franse en zijn volgelingen overtreffen hem even min als die van
<span xml:lang="fr">Chrestien</span> van <span xml:lang="fr">Troyes</span> deze laatste.</p>
<h2><a id="XX"></a>XX.</h2>
<p class="subh2">IDEAAL HUMANISME.</p>
<p>In haar korte bloeitijd die in het einde van de 12<sup>de</sup> en het grootste
deel van de 13<sup>de</sup> eeuw valt, ontvouwt de ridderromantiek zich op haar
hoogste punt tot wat men zou kunnen noemen een soort ideaal humanisme.</p>
<p>De hele kultuur van de middeleeuwen komt in het Frankrijk van Philips
Augustus en Lodewijk de Heilige en het Duitsland der laatste
<span xml:lang="de">Hohenstaufen</span> tot een korte harmonie in een edele en schone
menselikheid,—een classiciteit zo goed als die der Grieken en Romeinen.
Alles wat er van de kunst dier dagen tot ons gekomen is, draagt die
stempel. De Gotiese katedralen van de Rijnstreken en Noord-Frankrijk met
hun lichte gewelfde, feestelik stemmende ruimten, de slanke pijlers en
bogen, het kleurrijke stralende licht door ruiten en rosetten. De schone
glasmozaieken der kerken van Tours en Bourges met de reine diepe
kleuren, de eenvoudige, duidelike omtrekken der figuren en de hele
ideale klassieke stijl die wat te vertellen heeft, dezelfde die wij in
de edele eenvoudige miniaturen van de zogenaamde Bijbel van Lodewijk de
Heilige terugvinden. De Madonnabeelden en die der Apostelen op de
kerkfaçaden van Rheims en Amiens, de reliefbeelden van de dood van Maria
op de Notre-Dame te Parijs of de Dom van Straatsburg,—afbeeldingen van
de mens van een even vrije natuurlikheid en hoge adel als die van de
klassieken. Of „de heilige kapel” te Parijs met het feestelik fijne
samenspel van licht en kleuren, ruimte en lijnen en met de reine en
nobele ornamentiek der muren. In het museum van <span xml:lang="fr">Cluny</span> te Parijs of het
„<span xml:lang="de">Germanisches Museum</span>” te Neurenberg getuigen kleine voorwerpen—een
ivoren kam, een kandelaar, een muurtapijt—van de edele en fijne
schoonheidskultuur der 13<sup>de</sup> eeuw.</p>
<p>Op dezelfde wijze wordt de ridderromantiek op haar hoogste punt slechts
tot een geïdealiseerde uitdrukking van de edele en fijne menselikheid
die in de eerste kultuurcentra van die dagen te voorschijn kwam. Vele
romans en korte ridderlike berijmde<span class="pagenum" title="315"></span><a id="p_315"></a> novellen laten nu meer en meer de
wonderbaarlike producten der fantasie vallen die de ridderromantiek uit
Keltiese en Oosterse bronnen ontleend had en de kinderachtige
avontuurtjes die ze van de Griekse romans geleend hadden; ook de
geaffekteerde, overspannen troubadourpoëzie geven ze op, zowel als de
zoetige sentimentaliteit der Bretonse romans en hun andere
extravagances,—feitelik ontdoen ze zich van alles wat spesiaal
ridderromantiek was en worden zo tot heel natuurlike, menselike,
verhalen uit het leven der Franse en Duitse edelen, een ideale
afspiegeling van de werkelike kultuur der hoge kringen en een
interpretatie van de fijne gevoelige menselikheid die het leven in de
beste ogenblikken kon verwerkeliken. En in een reeks leerdichten worden
geformuleerd, niet langer gelijk vroeger, de voorschriften der
geestelike paedagogen, hoe men de „fijne wereld” opvoeden moet, maar
omgekeerd, regels voor goede manieren, opgesteld door die zelfde
geesteliken tengevolge van wat ze zelf in die kringen hadden kunnen
opmerken en leren.</p>
<p>Die „kringen”,—dat zijn de uitverkorene edelen,—over die alleen is het
de moeite waard te spreken: een dode edelman is meer waard, heet het,
dan een levende burger. En het enige leven waar men iets aan heeft is
dan ook dat in die kringen; men moet „<span xml:lang="de">sich gesellen</span>”, anders wordt men
„<span xml:lang="fr">sauvage</span>”,—„ongemanierd”, zoals Parzival of Iwein dit werden in de
eenzaamheid van het bos. Een hogere stand die slechts leeft voor een
luxe, leven van vrije, schone, fijne menselikheid,—een „liberaal” leven
in tegenstelling dat der „<span xml:lang="fr">illiberale</span>” werkers, der <i xml:lang="fr">banausoi</i>,—dat is
de ridderwereld, gelijk de Griekse aristocratie van de
„edelvoortreffeliken”—de „kalokagathoi”—dat was. „<span xml:lang="fr">Le vilain</span>”—zo leert
een riddergedicht—leeft alleen maar om te zwoegen en te sparen, te
pruttelen en te schelden,—hij spreekt niet en hij zingt niet, als de
hond die slechts bijt; hij voelt niets voor bloemen en vogels, en alles
wat schoon is en schittert, ergert hem alleen maar, zijn hele leven is
één wanklank in de harmonie des hemels,—Gods vrolike, gelukkige engelen
hebben niets met zulk een grove plebejer uit te staan. De „edelgeborene”
daarentegen, die God zelf met zijn schone handen uit een edeler
natuurstof gevormd heeft en die ook verder een goede opvoeding in
gezelschap van nette mensen gehad heeft, die leeft alleen maar voor
alles wat schoon is en edel en goed.</p>
<p>Waar men in de eerste plaats voor leeft, is om de schoonheid van het
leven te genieten en het nog schoner te maken. De<span class="pagenum" title="316"></span><a id="p_316"></a> natuur werpt men een
vriendelike blik toe, maar verder niet. Meest is het nog in tuinen en
parken dat men de natuur liefheeft,—men bezingt de roos als het
zinnebeeld van het liefdegenot, het madeliefje van de trouw; in de
Duitse liederen is de linde de boom van de zomer en de liefde. Onder de
vogels zijn de meest geliefden de nachtegaal van Marie de France, de
leeuwerik van Bernard de Ventadour en de zwaluw die een lok van Isolde's
gulden haren uit Ierland haalde. Maar ook het jachtleven opent de ridder
het oog voor de natuur: men vindt b.v. een beschrijving van de
dauw-natte morgenstond, de slaperige middagstilte in het diepe groene
bos, de slanke ree, het enorme wilde zwijn en de roofvogels in de toppen
der bomen. De reiger en de valk—„<span xml:lang="en">the gentil faucon</span>” noemt Chaucer
hem—is de lievelingsvogel van de ridders zowel als de dames. „Die vogel
doet mij 't harte goed”, heet het in een gedicht ter ere van de valk,
„als ik die op mijn hand zie zitten, zacht en hoofs, of wanneer die zo
„edel” vliegt; alleen daarom sta ik gaarne 's morgens vroeg op.” En de
borst van een valk,—zwelt die niet even schoon als een vrouwenboezem?
En kan de blik van een schone vrouw stralender zijn dan die van de
ridderlike jachtvogel? Menig ridder twijfelt of hij meer van zijn valk
houdt of van zijn dame en er lopen verhalen hoe een dame uit jaloesie de
valk van haar ridder de nek omdraait of hoe de arme ridder bij de
ontvangst van zijn dame genoodzaakt wordt haar het allerzwaarste offer
te brengen: zijn valk te doden en haar die bij de maaltijd voor te
zetten. Of een page die in een alleraardigste kleine vertelling door
liefde verkwijnt voor de echtgenote van zijn meester; zij heeft vergeefs
getracht hem weer moed in te spreken, en wanneer haar man dan vraagt wat
er eigelik bij hem aan scheelt, begint de dame aan het ziekbed van de
jongeling en tot diens grote schrik, te vertellen hoe de knaap haar
aldoor achtervolgd heeft en gesmeekt om... zijn meesters lievelingsvalk,
maar dat zij die toch niet heeft durven geven. Maar de ridder verklaart
dat hij hem liever al de valken zal geven die hij bezit, dan hem zo van
ellende te zien verteren en nu belooft de meesteres de zieke dat hij dus
de valk krijgen zal waar hij zo naar gezucht heeft.</p>
<p>Meer dan de natuur is het 't hofleven op de burcht dat de ridderkultuur
schoner tracht te maken en dat de ridderromans verheerliken. Een
eenvoudige, fijne smaak heeft nu in het leven zowel als in de romans die
massa van bonte Oosterse pracht vervangen die b.v. de Troja-romans bij
hunne beschrijvingen op<span class="pagenum" title="317"></span><a id="p_317"></a> elkaar stapelden; maar feestelik en schitterend
ziet zoo'n slot er toch uit. De muren blauw met gouden sterren of met
tafrelen versierd of wel hele schilderingen met voorstellingen naar de
ridderromans; ook in de muurtapijten zijn zulke scènes uit die boeken
geborduurd. De vloer is van groen marmer „als een weide met gras” of
grote lemen platen met bloemdekoraties of wapenschilden er in gebeiteld.
Op deuren en zolderingen zijn dieren of bloemen uitgesneden; kunstig
smids-werk; weinig maar smaakvol versierde ligbanken en taboeretten;
vele kleuren en een sierlike rijkdom van détails, maar zuiver en deftig
van smaak.</p>
<p>Een deftige smaak vertoont zich ook in de klederdrachten der ridders en
der dames in de 12<sup>de</sup> en 13<sup>de</sup> eeuw, waardoor ze ook sterk
verschilden van de barbaarse tijd der roofridders en van de
geraffineerde extravagance der 14<sup>de</sup> eeuw. Een lange mantel van donker
purper met gouden sterren er op, werd om het lijf door een zijden koord
samengebonden en van boven door een gouden gesp; de voering van
hermelijn met zwarte sterren, om de open hals sabelbont, op het haar een
krans van bloemen, aan welks kant twee geëmailleerde gouden gespen aan
zijn gebracht,—zo ziet de heldin bij <span xml:lang="fr">Chrestien</span> er in haar bruidstooi
uit. Zorgvuldig worden de kleuren van dat gewaad zo uitgezocht dat ze
niet vloeken en dat ze bij de teint en de kleur van het haar passen, met
dezelfde zin voor schoonheid als bij het draperen van de beelden wordt
er voor gezorgd,—voor zover we uit de beschrijvingen der romans op
kunnen maken—dat de kledij goed in de vouwen valt en er wordt
voortdurend op gewezen dat hoe mooier het meisje is, des te eenvoudiger
moet de klederdracht zijn. Met zéér geringe afwijkingen wordt hetzelfde
kleed en mantel door man en vrouw gedragen, door jong zowel als oud,
gelijk ook de gladgeschoren baard het verschil tussen leeftijd en
geslacht uitwist, de dracht waarmede men in het openbaar verschijnt,
maakt allen als 't kan slechts tot mensen, alleen de stof en de snit
laat diskreet de waardigheid en de leeftijd doorschijnen, de gratie van
de vrouw en de lichte elegantie van de jongeling. Ook in de wapenrusting
en wat de man verder voor de oorlog nodig heeft,—wat men b.v. op de
zegels uit die tijd goed kan bestuderen—openbaart zich een zuiverheid
en een adel van smaak die zowel de tijd die er aan vooraf gaat als die
welke er na komt, zeer in dit opzicht overtreft.</p>
<p>De vormen der samenleving worden ook schoner en edeler,—van de pedant
aangeleerde regelen voor goede manieren die men<span class="pagenum" title="318"></span><a id="p_318"></a> uit het buitenland en
van de geesteliken ontvangen had, worden ze nu tot een werkelike
wellevendheid, gedragen door takt en fijngevoelige vriendelikheid.
„<span xml:lang="es">Cortezia</span>”—zegt een ridder uit Provence—„bestaat dáárin dat men zich
door woord en optreden bemind weet te maken, en hoofs is hij die weet te
doen wat anderen aangenaam is; hoofsheid vertoont zich in klederdracht
en vriendelike tegemoetkoming, in het onthaal en in liefde.” De Duitse
woorden „<span xml:lang="de">Tugend</span>” en „<span xml:lang="de">gezogentlich</span>” slaan op uiterlike zowel als
innerlike eigenschappen. „Iemand die op hoofse wijze een ander een beker
aan kan bieden,” zegt een moralist, „en zijn handen houdt zoals het
hoort, van zo iemand zeggen de mensen dadelik: „wat een welopgevoede
knaap is dat toch, die is zeker deugdzaam, zie eens hoe deugdzaam hij
zich gedraagt”.<ins class="corr" id="corr45" title="Niet in Bron.">”</ins> En een Duits boekje over „tafelmanieren” zegt:
„Verloren is geen opgevoed man, heb ik wel horen zeggen, nooit kan een
onopgevoede een plaats in de hemel verkrijgen.” Nu komt het er niet
alleen op aan om „wel bedankt” te zeggen of „Goeden-dag”, of zijn mond
goed af te drogen, neen, men moet zich nu netjes houden en rechtop lopen
„als een waskaars” of „als een jonge scheut op een tak”—en daarvoor
zijn schermoefeningen goed, heet het,—en men moet de conversatie goed
gaande weten te houden—in de romans vindt men menig gesprek tussen gast
en gastheer waarin die elkaar in beleefdheidsfrases trachten te
overtreffen—en men moet zich licht en bevallig weten te bewegen en zich
fijn en netjes gedragen. Het is duidelik dat de omgangsvormen bepaald
werden door hetzelfde tegen elkaar doen opwegen van een conventionele
vormelikheid en de natuurlijke vrijheid die bijvoorbeeld ook de figuren
kenmerkt op miniaturen en ivoorwerk. De houding, gestes en andere
bewegingen hebben nog een traditionele betekenis om het gesproken woord
kracht bij te zetten en te illustreren, even simbolies ongeveer als bij
de oude rechtspleging: door de vinger op te heffen maakt men op iets
opmerkzaam, in diepe gedachten steunt men zijn kin op de hand, en dat
twee goede vrienden elkaar omhelzen wanneer ze elkaar ergens ontmoeten
en samen in een vensternis gaan zitten praten, hoorde evengoed tot de
overgeleverde „goede toon” als dat een rechter op zijn rechterstoel
zitten moest als een „<span xml:lang="de">grisgrimmender löwe</span>” en met <ins class="corr" id="corr46" title="Niet in Bron.">„</ins>de rechtervoet
over de linker geworpen.”</p>
<p>Een samengaan van „<span xml:lang="de">Tucht</span>” en „<span xml:lang="de">Gemeite</span>”, d. w. z. van eerbare tucht en
opgewekte vriendelikheid is het ideaal voor de verschijning in 't
publiek. Te hard lachen en te hard schreeuwen als men<span class="pagenum" title="319"></span><a id="p_319"></a> klaagt is al even
ongepast; een vrouw moet met half open mond lachen, en al is ze ook nog
zo zeer onder de indruk van het een of ander, moet ze toch goed oppassen
dat haar hoofdtooi netjes blijft zitten,—als Walther klaagt dat de
wereld in de war is, drukt hij dit zo uit: „Wee, u, wereld, wat zit uw
hoofddoek tegenwoordig slecht!”—zacht en licht moet de vrouw
voortzweven („<span xml:lang="de">schleichen</span>”), liefst met een zekere gratieuse zwaai
(„<span xml:lang="de">swanc</span>”); het hoofd ietwat op zij—zoals men dat op de Mariabeelden kan
zien; en de ene kant van haar kleed moet zij op een bepaalde wijze
opnemen. Zij mag niet te veel rondgluren maar een zekere schuchtere,
half nieuwsgierige blik past een jong meisje wel, zegt Walther. Een
voorbeeld van menselike „<span xml:lang="de">Tucht</span>” en „<span xml:lang="de">Gemeite</span>” is de manier waarop Isolde
en haar moeder, de koningin, de zaal binnentreden in de koningsburcht,
zoals Gottfried dit schildert. Slank als een den is de prinses, haar
bruine fluwelen kleed is om het middel vastgesnoerd en voegt zich lenig
om de lichaamsvormen, met haar linkerhand houdt ze een paarlen snoer
vast dat de mantel op haar borst vast bindt, zo dat ze volgens de hoofse
zeden die met twee vingers samenhoudt; bevallig „zweeft” ze nu met haar
moeder naar binnen, men volgt hen met de ogen en langzaam en gelijk op
doorlopen de blikken der twee vorstinnen de zaal, zo dat elk der
aanwezigen een blik krijgt en in aller harten brengen ze onrust; de
moeder begroet de anderen met een woord, de dochter, zo als het past,
buigt zwijgend.</p>
<p>Steeds fijner worden de wenken die Provençaalse en Franse didaktiese
gedichten de dames geven voor hun optreden in de wereld—„Het hof der
Liefde”,—„De God der Liefde”,<ins class="corr" id="corr47" title="Bron: ">—</ins>„De Sleutel der Liefde”,—„De
Kunst der Liefde” en wat die alle heten,—de Liefde wordt nl. altijd
beschouwd als de bloem van het wereldse „<span xml:lang="fr">Savoir-vivre</span>”. Dergelijke
leerdichten bewerkte een halfduitse geestelike in Italië in Duitse
verzen en zond die naar zijn land onder de titel „De Walse Gast”,—en
kort daarop volgde een „<span xml:lang="de">Winsbecker</span>” en een „<span xml:lang="de">Winsbeckerin</span>” met <i>hun</i>
raad. Een geslacht later was er een notaris uit Florence die aan Franse
hoven verwijld had en die, toen hij thuis gekomen was, een leerdicht
schreef om zijn vrouwelike landgenoten Franse manieren te leren. En nu
zijn het niet meer zo als vroeger elementaire regels die ze daar te
lezen krijgen: wanneer ze zich verschonen moeten en dergelijke
dingen—ofschoon „er zijn dames die geloven dat reinheid een teken van
losse zeden is”—hij schrijft vooral over<span class="pagenum" title="320"></span><a id="p_320"></a> de kunst om maatschappelike
talenten te vormen. De dame moet leren zingen en als zij een aangename
stem heeft, moet zij zich niet laten bidden, maar gewillig een lied ten
beste geven; ten dans moet zij gaan „<span xml:lang="fr">à petit pas, simple et mollet</span>”, zij
moet kunnen schaken en de teerlingbak spelen, waarbij het er minder voor
haar op aan komt goed, dan wel met gratie te spelen en zij mag voor al
niet boos worden als zij verliest,—de vrouw die boos wordt en dat in
woorden toont, verdient de naam van „<span xml:lang="fr">dame</span>” niet. Vooral moet zij de
kunst verstaan van een gesprek te voeren, „<span xml:lang="fr">car nul chose tant
n'afole—coeur d'homme que douce parole</span>”, zij moet, gelijk een
Zuid-frans gedicht het fijn uitdrukt, zo kunnen spreken, zo kunnen
converseren dat de ander bij zijn afscheid, de indruk meeneemt dat hij
geestig geweest is, zelfs al is hij niet meer dan een dwaas, en zij moet
een gesprek dat haar mishaagt af kunnen breken of het een andere draai
te geven, zonder iemand te stoten; dan kan zij hem b.v. vragen of hij de
vrouwen uit Gascogne of die uit Engeland schoner vindt en welke opinie
hij dan ook heeft, kan zij het tegenovergestelde beweren om zo een
dispuut aan de gang te krijgen. Zeer fijne regels worden er b.v. ook
gegeven over de kwestie hoe een bruid zich gedragen moet. Bij het
wisselen van de ringen moet zij terughoudend zijn, bijna angstig, haar
hand niet al te gretig naar de ring uitsteken en slechts met een zachte
stem „ja” zeggen. Het is ook verstandig als zij thuis reeds iets eet, zo
dat zij bij de huweliksmaaltijd zich meer in kan houden, en wanneer zij
het vertrek binnenkomt waar de bruidegom is, moet zij eerst doen alsof
zij hem niet ziet, dat is echt „hoofs”.</p>
<p>Opgewektheid, vriendelikheid, zachtheid, dat is voor de man zo wel als
voor de vrouw de hoofdzaak bij de omgang; het is er de kultuur dier
dagen dan ook altijd om te doen, ruwheid en brutaliteit te onderdrukken.
De Tristan van Gottfried is de verpersoonliking van de vriendelikheid;
wij lezen van hem dat hij graag een ieder op zijn handen wil dragen en
voor allen tracht te leven, „wat iemand uit het gezelschap ook maar
voorsloeg was hij dadelik bereid te doen.” Ook <span xml:lang="fr">Aucassin</span> is de
beminnelikheid zelf; door zijn zachtmoedigheid en hoofsheid ontwapent de
jonge edelknaap volkomen de lompe kolenbranders en herders die hem
onbeschoft aan hebben gesproken. Een zoetige liefheid hoort tot de goede
toon tussen ridders en hun dames: „Schone Heer”,—„Schone
Dame”,—„Lieve, zoete vriend”,—„God zegene U”, en kussen en een
omhelzing horen tot de omgangs<span class="pagenum" title="321"></span><a id="p_321"></a>vormen, evenals er in de brievenstijl
allerlei sierlike wendingen en zwierige zwaaien voorkomen die in de
„brievenboeken” aangegeven zijn.</p>
<p>Een vrolik „leven en laten leven” hoort verder tot de „liberale”
ridderlike opvattingen. Al wat treurig is en ruw, wordt glad gemaakt, al
wat somber is en donker wordt verlicht en verzacht in deze adelswereld
van spel en schoonheid. Ouderdom en dood is iets waar de ridderpoëzie
maar zo min mogelik over denkt; de dood die zulk een tragiese pathos in
de oude heldenpoëzie gebracht had, komt hier bijna niet voor, en de
eerbied waarmede de ouderdom daar ginds omstraald werd is hier
verdwenen—het is b.v. bepaald vermakelik te zien hoe ongepast in de
Parzival van Wolfram de oude moeder van koning Arthur behandeld wordt en
terzijde gezet, voor de jongere dames. Schoonheid, jeugd en vreugde
moeten regeren. Hoog en rijk moet er geleefd worden,—alle sparen en
alle zuinigheid maakt de geest bekrompen en zet „banausties” stof op de
vingers. Men moet „gast-ere” aan den dag leggen zowel als „hus-ere”,—d.
w. z. milddadigheid en gastvrijheid bij feestelike gelegenheden tonen,
en zelf een gepaste weelde in zijn huishouding ten toon spreiden. En het
is niet langer genoeg vrijgevig te zijn, men mag een echte
welwillendheid en fijngevoeligheid eisen in de manier <i>waarop</i> men
geeft. Van een edele vorstin lezen wij: zij heeft er meer door fraaie
woorden gewonnen, dan anderen door grote gaven, en zo vriendelik geeft
zij haar geschenk dat dit voor dubbele gave telt. En omgekeerd worden
die gastheren gelaakt, die over niets met hun gasten spreken dan over de
slechte tijden en hoe weinig er te verdienen valt, zodat de gasten het
niet anders dan bezwaarlik moeten vinden zich zo te laten onthalen.</p>
<p>„<span xml:lang="fr">Les vilains</span>”,—dat zijn de gemelike knorrepotten die altijd in de
contramine zijn, en die noch zelf willen leven noch anderen laten leven.
Maar God is met de opgewekten en welwilligen, „<span xml:lang="fr">les courtois</span>”; hij zelf
en zijn engelen zijn schoner en opgewekter dan alle anderen en hij heeft
alle jonge paren en alle vrouwen lief. Hoe graag zou hij b.v. niet
<span xml:lang="fr">Nicolette</span> daarboven in den hemel bij zich gehad hebben<ins class="corr" id="corr48" title="Bron: .">,</ins> „om in
den avondstond als een licht voor hem te schijnen”! En jonkvrouw
Maria—men merke maar op hoe schoon en liefderijk zij er uit ziet, die
zal zeker de jonge ridderknaap niet weigeren wat hij zo graag zou
wensen. Als schitterende feestzalen schijnen de Gotiese kerken. „Het oog
weet niet waarheen het 't eerst de blik zal wenden. De zoldering is<span class="pagenum" title="322"></span><a id="p_322"></a>
groen als een tapijt, de muren verbeelden het paradijs, de vensters
wekken bewondering door de schone kleuren van het glas en het rijk
versierde werk... Het is alsof men naar de hemel verplaatst is en zich
in een der schoonste zalen van het paradijs bevindt.” Hier, bij het
heldere schijnsel der waskaarsen en het schone misgezang der
geesteliken, wordt de ziel tot liefde gestemd en hier heeft men
gelegenheid de schonen te zien, die iemand een glimlach of een knik
geven of in het geheim de hand drukken en de zeer gewillige biechtvader
heeft er niets op tegen de smeekbeden van de minnaars te verhoren, of de
geliefden samen te brengen ten spijt van boze ouders of brutale
echtgenoten.</p>
<p>Alle goede, zachte gevoelens van menselike simpatie zijn het die de
ridderlike hofkultuur ontwikkelen wil, en die de ridder-romantiek
verheerlikt. De wapenen zijn niet minder geëerd dan vroeger, de roeping
van de ridder is „<span xml:lang="de">Schiltes Ambt</span>” en het is het schild dat hem verplicht
zijn eer onbevlekt te houden; wil men in teugelloosheid leven en zijn
schild met oneer bevlekken, dan doet men beter het maar aan de wand te
laten hangen. Maar wat de ridder op den weg der eer zal vergezellen dat
is, lezen wij: „de gedachte aan een reine vrouw.” En korter en korter
worden in de schoonste riddergedichten de beschrijvingen van de strijd,
meer en meer idealiseert de ridderromantiek zich tot hetzelfde schone,
gevoelvolle humanisme waar het kristendom zich in de Gotiese beeldende
kunst en de Marialegenden der 13<sup>de</sup> eeuw in omzet. In werkelikheid is
ook die bloem der ridderkultuur ontsproten uit de sentimentaliteit der
kristelike legenden zowel als uit de zoetige humaniteit van Ovidius en
de Griekse romans en uit de vrouwen-atmosfeer van het maatschappelike
hofleven.</p>
<p>In de heldenpoëzie hadden de personen er zich op beroemd wanneer zij een
hart hadden als een steen zo hard en als een noot zo klein. In een
asceties gedicht uit de 12<sup>de</sup> eeuw klaagde een monnik over zijn
oproerig gek hart dat nooit de ziel met rust laat; het is niet 't
lichaam maar het hart dat de zonde veroorzaakt, en nu had hij zelf,
ongelukkig voor zijn zielsrust, een hart gekregen dat groot genoeg was
voor duizend mensen. Maar nu berispt de ridderlike dichter hem, die „een
hart van hout heeft”. Het hart is het lievelingetje dier dagen geworden,
naar welks bewegingen men luistert, naar welks welzijn men steeds
informeert, en waar men trots op is als men het zijne groter, zachter,
rijker noemen kan dan dat van anderen en welks bevelen men zonder
aarzelen opvolgt. „<span xml:lang="fr">Pitié</span>” en „<span xml:lang="fr">Gentilesse</span>” zijn in het Frans, „<span xml:lang="de">Güte</span><span class="pagenum" title="323"></span><a id="p_323"></a>” in
't Duits de termen voor de zachtheid en de ontvankelikheid voor simpatie
van het hart en de woorden die Chaucer meer dan eens herhaalt: „<span xml:lang="en">Pity
renneth sone in gentil heart</span>” kon het motto zijn van de ridderpoëzie.</p>
<p>Het zijn alle vormen van „<span xml:lang="de">Güte</span>” en „<span xml:lang="fr">Pitié</span>” die de Duitse en Franse
vertellingen van de 13<sup>de</sup> eeuw verheerliken. De roerende trouw van een
oude dienaar jegens zijn ridder die tot armoede vervallen is (<span xml:lang="de">Der Junker
und der treue Heinrich</span>, vgl. Flore en Jehanne); opofferende vriendschap,
(Engelhart); de leenman van keizer Otto die in een rijksakte verbannen
verklaard is, maar gelegenheid vindt om het leven van zijn leenheer te
redden en zich met hem verzoent (<span xml:lang="de">Otto mit dem Barte</span>); de onschuldig
aangeklaagde prinses voor wie geen ridder in het perk durft te treden
tegen de machtige aanklager, totdat op het beslissende ogenblik een
Arthur of Graalridder als redder op het toneel komt en de beschuldiger
nederslaat (het allerschoonst in de Lohengrin). Maar in de eerste plaats
is het toch de min in alle soorten en graden waar de romans en
vertellingen over handelen; de liefde is de bloem van het ridderleven en
de gehele edele menselikheid.</p>
<p>Denk b.v. aan dat heel kleine meisje dat Gawein bij een toernooi tot
zijn dame gemaakt heeft, opdat zij evengoed een ridder hebben zou als
haar oudere zuster. Haar vader laat haar een mouw van rood fluweel
maken, die het kind de volgende morgen zelf haar ridder brengen moet om
in de strijd op zijn lans te dragen, zoals dat gewoonte was, en zij kan
van ongeduld haast niet slapen, staat ook vroeg op en brengt hem de
mouw. Met kloppend hart volgt zij haar ridder in het gevecht en is
verrukt te zien dat hij haar zusters kavalier geheel in de schaduw
stelt, en wanneer hij thuiskomt staat zij aan zijn stijgbeugel om hem te
bedanken. Gawein moet verder de wereld in maar belooft voor haar als
haar ridder te komen strijden, wanneer zij in haar nood hem een
boodschap zendt en het kleine meisje kust zijn voet opdat hij aan haar
zal denken waar hij ook komt (<span xml:lang="fr">Chrestien</span>'s „Perceval” en Wolfram's
Parzival).</p>
<p>Of het zeer jonge meisje dat nieuwsgierig de wereldt inkijkt, maar nog
jonkvrouwelik schuchter, niets van de liefde weten wil. Haar vader heeft
haar opgedragen om de vreemde gast zo goed mogelik bezig te houden en zo
neemt zij hem dan ook bij de hand en wijst hem in het kasteel rond. Hij
vraagt haar uit of zij al een vriend heeft, maar zij antwoordt
wijsneuzerig dat de tijd voor zulke gekheid nog niet gekomen is; als zij
wou had ze al<span class="pagenum" title="324"></span><a id="p_324"></a> heel goed een „<span xml:lang="fr">ami bel et gent</span>” kunnen hebben, maar daar
heeft ze nu nog geen zin in. Maar daarentegen wil ze graag mensen
ontmoeten die de liefde gekend hebben en daarvoor geleden hebben, zodat
zij op die manier wat ervaring in dat opzicht op kan doen. Glimlachend
luistert de ridder naar dat voorzichtige jonge meisje en maakt haar een
paar komplimentjes (<span xml:lang="fr">Chrestien</span>'s „Perceval”).</p>
<p>Dan lezen we van een bakvisje dat haar eerste kleine hartewonde krijgt.
Het is de uitverkorene van haar nichtje op wie zij in stilte verliefd
wordt. Zij heeft hem helpen oppassen en aan zijn ridderdracht naaien en
„zolang heeft zij nu naar zijn ogen en zijn gezicht gekeken, en zijn
handen en zijn lichaam dat het haar wee begint te doen.” De ridder ziet
dat wel, maar vindt dat het haar alleen maar goed kan doen iets van
hartsverdriet te leren kennen. Zij is er altijd bij om hem zijn
wapenrusting aan te helpen trekken; hoe zwaar het haar ook valt, is het
haar toch aangenaam met iets van hem bezig te zijn. Hoe meer het huwelik
nadert, des te dieper wordt de stille smart van het meisje; zonder iets
te zeggen legt zij haar zuster's hand op haar hart, opdat zij merken zal
hoe haar het harte klopt. Maar de ridder heeft toch goed gezien, het was
alleen maar een „proefpijltje” dat Amor op haar afgezonden had om haar
kinderhart te wekken. Wanneer een arme maar uitstekende ridder even
daarna om haar komt met de klacht dat hij haar helaas geen rijkdom heeft
aan te bieden, antwoordt zij: „Mijn liefde hangt niet aan goed of geld,
maar behoort een ridder even beminnelik als dapper.” Terwijl zij dit
zegt,—waarschuwt nu de dichter—denkt zij nog aan haar aangebeden
ridder, maar meer en meer gaan haar gedachten toch naar de ander. En het
duurt niet lang voor die haar hand en hart gewonnen heeft (Parthenopaeus
van <span xml:lang="fr">Blois</span>).</p>
<p>En tegenover het heel jong meisje staat de even jeugdige knaap, de
page,—„<span xml:lang="fr">le valet</span>” of „<span xml:lang="de">das Kind</span>”. Het is als de verliefdheid van een
student en een jong meisje in onze tijd—die schuchtere liefde tussen
Alexander en Soredamor, waar bij een moederlike vriendin ze te hulp moet
komen. Zij is de hofdame van de koningin en hij een vreemde vorstenzoon,
op bezoek aan 't hof; zij zijn beiden—voor de eerste maal—verliefd,
tot over de oren, maar ze generen zich gruwelik voor elkaar. Op een
avond in gezelschap zitten ze bij elkaar, maar hij houdt zijn hand onder
zijn gezicht en zegt niets, en zij wou graag tegen hem spreken, maar hoe
zal zij hem noemen? Hoe zoet zou het niet zijn als zij hem „vriend”
durfde noemen—maar heeft ze daar recht op? een ding weet<span class="pagenum" title="325"></span><a id="p_325"></a> zij wel, dat
als hij haar „vriendin” noemde, dit geen onwaarheid zou zijn. Maar
waarom hem niet bij de naam noemen? Maar die heeft zo veel en zulke
zware lettergrepen, zij voelt dat zij in haar bedeesdheid er midden in
zou blijven steken. Als zij dat gemakkelik en liever „<span xml:lang="fr">mon doux ami</span>” er
maar uit kon krijgen... De koningin krijgt dikwels bezoek van de prins
en daar mag Soredamor dan bij zijn; de koningin heeft hem een met goud
gestikt kleed ten geschenke gegeven en daar heeft Soredamor aan helpen
borduren zonder te weten voor wie het bestemd was. Uit de aardigheid
heeft het jonge meisje van haar eigen guldenhaar tussen het gouddraad
ingewerkt en wanneer zij eens op een dag met z'n drieën bij elkaar
zitten en de koningin naar Alexanders kleed kijkt, ontdekt zij het
gouden haar; het gouddraad er naast wordt geheel door de glans er van
overtroffen. Glimlachend roept zij het jonge meisje er bij, alle twee
worden om beurten rood en wit en weten uit puur geluk dat ze zo dicht
bij elkaar zijn niet hoe ze zich zullen houden en de koningin die dit
ziet, begrijpt nu alles en vertelt hun wat hun scheelt. „Kijk eens naar
dat kleed,” zegt zij, „en vertel wie daar aan gewerkt heeft en of zij er
niet iets van haar zelf bij gegeven heeft.” En Soredamor is tegelijk
verrukt en ongelukkig dat ze nu met de verklaring voor den dag moet
komen, maar Alexander kan zich nauweliks inhouden om het gouden haar
niet, waar zij beiden bij zijn, te kussen (<span xml:lang="fr">Chrestien: „<span xml:lang="fr">Cligès</span>”</span>).</p>
<p>Alles lokte ook tot liefde,—de gehele atmosfeer van de ridderhoven was
vol van liefde. Op alle muren en wandtapijten trof het oog scènes uit
Ovidius of uit „Tristan en Isolde”,—een Duits gedicht „Het Gordijn”
behandelt een hele serie van dergelijke liefdegeschiedenissen die op een
bedgordijn afgebeeld waren. Op ivoren kammen en toiletdozen vond men
zoetige, kleine Amorbeeldjes, op drinkbekers stond te lezen: „<span xml:lang="de">Liebes
langer Mangel—das ist der Herzen Angel</span>”, op gespen kon men (antieke?)
stenen vinden met Amor en Venus er in uitgesneden; verzen over de „zoete
moeite van de liefde” waren met kralen op de klederen der ridders en hun
dames geborduurd. Om liefde speelt men en van liefde zingt men, en de
romans zijn het meest geliefde tijdverdrijf voor allen. Menige ridder
gaat het als de Heer van Gravenberg van wie het heet dat hij de gehele
dag op zijn kamer romans zit te lezen over avonturen en liefde, en
iedereen is het er over eens dat het lezen van romans de beste opvoeding
voor de jeugd is en de ouderen van dagen van alle „<span xml:lang="fr">vilainie</span>”<span class="pagenum" title="326"></span><a id="p_326"></a> afhoudt.
„Men mint beter als men over liefde hoort zingen en lezen” en het is
door die roman dat de jonge knaap leert dat het nu tijd voor hem is om
er op uit te trekken en een „voorwerp” te zoeken. Romans en leerdichten
vertellen van de verschillende soorten van liefde: „<span xml:lang="de">twingende minne</span>”—de
woeste passie der zinnen, die „glibberig als ijs” is en de „<span xml:lang="de">hohe minne</span>”,
die van het hart. Van de lage liefde die aan het verlangen naar geld te
danken is, de grote die door de goede naam der dame ontstaat, en de
allerbeste liefde,—dat is de „goedwil” (<span xml:lang="fr">bonne volonté</span>) die plotseling
uit het diepste van het hart opwelt.<ins class="corr" id="corr49" title="Bron: ”"></ins> Van de
verschillende stadiën van de liefde: het ontwaken er van, het dieper
worden er van, door de zekerheid dat men weder bemind wordt en de
consumatie er van wanneer men gekomen is tot „<span xml:lang="fr">le baiser et l'accoler</span>”.
Hoe een man merken kan of een dame hem liefheeft; zij durft zich
natuurlik niet het eerst uitspreken, maar als zij met het oog half toe
geloken, ietwat knipogend hem een blik van helderste zonnestralen
toezendt, is dit een zeker teken. Ook de dame krijgt allerlei lessen hoe
zij haar aanbidder op de proef kan stellen, hoe zij hem geleidelik hoop
mag geven—welke kleine geschenken zij, zonder zich te compromitteren
kan aannemen—hoe zij, in geval van geheime correspondentie met bleke
inkt moet schrijven en alleen op kleine wassen tafelen waar het schrift
onduidelik is, evenals zij altijd van zich zelf als <i>hij</i> en van haar
minnaar als <i>zij</i> moet spreken,—hoeveel van haar lichaam zij haar
aanbidder mag laten zien en aanraken; ook allerlei intieme voorschriften
voor de verschillende stadia van haar overgave en de aestethiek van het
eroties genot.</p>
<p>Met alle mogelike variaties is het referein dat „de jonge man die niet
lief heeft, verspilt zijn tijd”, en „de dame die niet iets of wat
zondigt, waar zou die later wanneer ze ouder geworden is, berouw over
hebben?”—Bovendien: is liefde zonde, dan brengt die zonde toch zoveel
goeds met zich, dat God die licht vergeeft. „<span xml:lang="fr">Pitié</span>” is het de plicht van
alle Kristenen, vooral van de vrouwen aan den dag te leggen, het is
tegen de natuur dat een vrouw zich hard en ongevoelig zou tonen, het is
niets minder dan doodslag om een aanbidder tot wanhoop en zelfmoord te
brengen door zijn smeekbede niet te verhoren. Hoe was het niet dat een
oude vrouw (in de „<span xml:lang="fr">Gesta Romanorum</span>”) een al te ongevoelig meisje een
doodsschrik op het lijf joeg door haar een hond te laten zien die
niemand anders was dan haar eigen dochter, die God in een hond veranderd
had tot straf dat het<span class="pagenum" title="327"></span><a id="p_327"></a> meisje haar aanbidder zelfmoord had doen plegen!
Zo had ook een ridder eens buiten een schare vrouwen gezien, die, in
lompen gehuld met gewonde, nakende voeten op uitgehongerde, zwarte
paarden door het bos reden,—dat waren vrouwen die gedurende hun leven
niet hadden willen liefhebben en die nu zo gestraft werden, terwijl er
een andere schare aan kwam rijden, schoon versierd met rozenkrans en op
krachtige witte paarden, elk in een zoet gesprek met een vriend; dat
waren zij die zo beloond werden voor een leven, gewijd aan fijne
ridderlike liefde.</p>
<p>Van een dergelijke liefde berichten de romans en de berijmde verhalen
uit die tijd in het oneindige. De motieven worden midden uit het leven
van „de hogere kringen” genomen en dikwels worden de verhalen door
bekende met name genoemde personen verteld; veel van de verhalen uit
Provence geven zich gewoon uit voor biografieën van troubadours en vele
geschiedenissen worden ook aan de naam van adelike Noordfranse of Duitse
minnezangers vastgeknoopt. Soms zijn het niets dan anekdoten van een
stukje <span xml:lang="fr">courtoisie</span>, een geestig antwoord of een galant idee. Bijvoorbeeld
een verhaal van een <span xml:lang="fr">liaison</span> tussen een troubadour, <span xml:lang="fr">Guillaume</span> van
<span xml:lang="fr">Cabestaing</span> en de Gravin van <span xml:lang="fr">Roussillon</span> en hoe haar zuster zo goed de
schijn op zich laadt dat zij de geliefde van de troubadour is, dat haar
zuster feitelik jaloers wordt. Hoe een ridder, vermoeid van een
toernooi, zich verslaapt en daardoor een geheime ontmoeting met een dame
mist, maar hoe galant en spirituëel hij haar zijne verontschuldiging
aanbiedt, zodat alleen zij verstaat wat hij bedoelt en hem vergiffenis
schenkt. Een soort „<span xml:lang="de">Proverbe</span>”, als van <span xml:lang="fr">de Musset</span>, heeft men in de kleine
„<span xml:lang="fr">lai de l'ombre</span>”. De dame heeft aan een ridder die haar sterk het hof
maakt, weerstand kunnen bieden, maar nu heeft hij, zonder dat zij het
weet onder menig een „<span xml:lang="fr">bel mot plaisant et poli</span>” zijn ring aan haar
vinger weten te schuiven. Dat ontdekt zij later en eist dat hij die
terug zal nemen. Zij zitten op de rand van de put in de burchttuin, als
hij genoodzaakt wordt de compromitterende ring aan te nemen; „die is er
niet zwarter op geworden door aan zulk een schone vinger te zitten,”
zegt hij droevig glimlachend en als hij haar beeld zich op de bodem van
de put in het water ziet spiegelen, voegt hij er bij dat hij die nu ook
niet meer dragen wil, maar dat zijn lieve vriendin de ring nu moet
hebben, zij, die hij, na haar, het liefste heeft. De dame is ietwat
vertoornd er over dat hij zo een ander op de achtergrond schijnt te
hebben, maar op hetzelfde ogenblik werpt hij de ring in het water voor
haar beeld.<span class="pagenum" title="328"></span><a id="p_328"></a> „Zie, nu mijn dame de ring niet wil hebben, is die voor
haar daarginds”, „Welk een gelukkige inval,” zegt de dichter, „was die
galanterie niet!” De dame kijkt naar beneden in de put en wordt geroerd:
„Uwe zoete woorden en uw grappig idee en het geschenk dat gij mijn beeld
geschonken hebt, doen mij geheel anders hierover denken; daar hebt gij
mijn ring: ik veronderstel dat gij er niet minder op gesteld zult zijn,
al is die ook minder fraai dan die welke gij opgeofferd hebt.”</p>
<p>Een werkelike echtbreuk-roman is de Provençaalse „<span xml:lang="es">Flamenca</span>”. De jonge
<span xml:lang="fr">Guillaume de Nevers</span> heeft zo veel horen spreken van Flamenca, de vrome,
jonge echtgenote van de brutale <span xml:lang="fr">Seigneur de Bourbon</span>, dat hij het besluit
neemt de ongeziene Schone lief te hebben. Hij neemt een kamer in een
herberg vlak tegenover de burchttoren, waarin zij opgesloten gehouden
wordt, en geïnspireerd door de nabijheid der geliefde, groeit zijn
romantiese liefde voor haar aan tot dweperij van de zelfde telepatiese
aard als die wij bij Tristan tegen zijn gekomen. Wanneer hij vanuit zijn
venster naar haar toren kijkt, valt hij in een soort bezwijming en in
die tijd is zijn ziel bij haar in de toren en houdt haar in de armen
zonder dat zij 't zelf vermoedt. Slechts na enkele ogenblikken ziet zijn
bekommerde dienaar een glimlach over het bewusteloze gezicht spelen en
de geest er langzamerhand weer in terugkeren, met een weerspiegeling
over zich van het geluk dat die genoten heeft. Om met de dame in
verbinding te komen weet hij van een gewillige priester de toelating te
verkrijgen de koordienst in de kerk te verrichten waar zij de mis hoort,
en dat hij het werk van de geestelike op zich mag nemen die rondgaat en
de gemeente het brevier laat kussen. Bij dat werk heeft hij allerlei
ogenblikken van verrukking. Wanneer hij het zonnelicht op Flamenca's
haar ziet vallen, jubelt hij met zijn schone stem dubbel mede in het
koorgezang. Wanneer zij haar hand ontbloot om het teken des kruises te
maken, dan loopt het de minnaar als ijs langs de rug „alsof men in al te
koud water baadt”. Nu waagt hij het een eigenaardig soort van gesprek in
te leiden, wanneer hij haar het brevier tot kussen aanbiedt. De eerste
keer zucht hij alleen maar diep, en thuis gekomen vertelt Flamenca haar
maagden van die schone geestelike en zijn zuchten, waarop de meisjes
dadelik gereed staan met hun raad: de volgende maal moet zij vragen
waarom hij zo zucht. En zo ontwikkelt zich het gesprek, elke keer dat
zij in de kerk komt slechts een paar woorden van een der beide partijen
en telkens wordt er thuis in<span class="pagenum" title="329"></span><a id="p_329"></a> het vrouwenvertrek ijverig gedebatteerd,
wat de geestelike gezegd heeft en hoeveel aanmoediging hun meesteres hem
de volgende keer in haar antwoord geven mag, totdat zij elkaar
langzamerhand beginnen te begrijpen en afspreken hoe de echtgenoot het
best bedrogen zal kunnen worden.</p>
<p>In Noord-Frankrijk worden de minneliederen van de Heer van <span xml:lang="fr">Coucy</span> aan de
Vrouwe van <span xml:lang="fr">Fayel</span> het onderwerp van een hele roman die wij gedeeltelik
terugvinden in de allerliefste „<span xml:lang="de">Herzmäre</span>” van Koenraad van Würzburg. Die
eindigt met het barbaarse sage-motief dat men ook in Indiese en Keltiese
en vele andere sprookjes vindt,—dat de echtgenoot zijn vrouw het hart
van haar minnaar te eten geeft en haar dan, als het op is, vertelt wat
voor een lekkernij zij voor zich gehad heeft, waarop zij zweert van nu
af geen voedsel meer tot zich te nemen. Maar afgezien van dit tragiese
slot beweegt de historie zich geheel en al in de vormen van het
geciviliseerde hofleven en schetst de verhouding der twee hoofdpersonen
door alle gewone fases heen, van het eerste bezoek af waar zij, in de
afwezigheid van haar gemaal, het gesprek een andere draai geeft telkens
wanneer zij vrezen moet dat de Heer van <span xml:lang="fr">Coucy</span> aan tafel met zijn
liefdesverklaring voor den dag zal komen, tot op het ogenblik dat een
andere dame, wier avances de ridder afgewezen heeft, eens met de
scherpzinnigheid van de jalousie de blikken opvangt die de geliefden
elkaar in 't geheim toewerpen en alles aan de echtgenoot verklikt.</p>
<p>Maar liefde die met het huwelik in konflikt komt is nu niet langer het
enige wat interesseert. Men heeft nu het konventionele standpunt
verlaten van het geloof dat de poëtiese ridderlike liefde niet met het
proza van het huwelik samen kan gaan; een fijnere moraal begint zich aan
het halve en het valse in gestolen liefde te stoten en een inniger
opvatting der liefde tracht tot solieder, zekerder huwelikstoestanden te
leiden. Men zal zich herinneren hoe de echtgenote in het gedicht van
<span xml:lang="fr">Marie de France</span> „Eliduc” haar recht op haar eigen echtgenoot opgaf ten
voordele van de verbinding die hij in 't buitenland aangegaan had,
ofschoon hij wist dat hij elders gebonden was. Op dit gedicht van Marie
schreef <span xml:lang="fr">Gautier</span> van <span xml:lang="fr">Arras</span> een roman maar met karakteristieke
veranderingen. <span xml:lang="fr">Ille</span> verlaat zijn innig geliefde vrouw Galeron uit
wanhoop dat hij bij een toernooi zijn ene oog kwijt is geraakt; hij kan
niet geloven dat zij steeds liefde zal kunnen blijven voelen voor iemand
die zo ontsierd is, en trekt stil weg naar een vreemd land. Een zeer
onhandig idee, dat blijkbaar in verband staat met een<span class="pagenum" title="330"></span><a id="p_330"></a> oordeel in het
boek van Andreas Capellanus over de „Kunst der Liefde” en ook weer
gevonden wordt in een Duits gedicht: „De getrouwe Echtgenote”; maar er
moest iets zijn om <span xml:lang="fr">Illes</span> vertrek van zijn huis te verklaren. Ille komt
te Rome en maakt zich zo verdienstelik dat de Paus en de keizer hem een
geschikte partij vinden voor de dochter van de keizer. Maar het is
alleen op de verantwoording van de Paus en na lang Galeron gezocht te
hebben, die intussen ook haar tehuis verlaten heeft, dat <span xml:lang="fr">Ille</span> in het
nieuwe huwelik toestemt, en wanneer dan Galeron in de St. Pieterskerk
opduikt, juist op het ogenblik dat de bruidsstoet daar aankomt, bedenkt
Ille zich geen ogenblik om de keizerdochter in de steek te laten en met
zijn vrouw naar huis te trekken, niettegenstaande die bereid is hem op
te geven. Eerst na jaren geeft Galeron zich na een gevaarlike bevalling
aan God en wordt non, en nu kan <span xml:lang="fr">Ille</span> zich met zijn geliefde prinses
laten verenigen. Het verschil ten gunste van Marie wat betreft de
<ins class="corr" id="corr50" title="Bron: morale">morele</ins> verantwoordelikheid en fijngevoeligheid is duidelik.</p>
<p>Nog duideliker is het dat de <span xml:lang="fr">Cligès</span> van <span xml:lang="fr">Chrestien</span> als een morele
tegenhanger van de Tristan-romans bedoeld is. Evenals hier wordt ook in
de <span xml:lang="fr">Cligès</span> een neef verliefd op de bruid die hij voor de koning, zijn
oom, gaat halen. Maar behalve dat <span xml:lang="fr">Cligès</span> volstrekt niet door
dankbaarheid aan zijn oom gebonden was, zoals dit met Tristan het geval
was,—integendeel is zijn erfrecht op de troon door zijn oom met geweld
terzijde gezet—verklaart ook Felice, de koningin, dadelik uitdrukkelik
dat zij niet, wat Isolde zo met vreugde deed, haar lichaam tussen
echtgenoot en minnaar wil delen: „hij die het hart heeft, zal ook het
lichaam genieten.” En zo geeft zij zich ook pas aan <span xml:lang="fr">Cligès</span>, wanneer haar
min, die de kunst der toverij verstaat, de keizer een toverdrank gegeven
heeft die maakt dat hij het huwelik niet heeft kunnen consumeren. En de
twee gelieven zoeken dan ook niets beter dan een openbaar, wettig
huwelik voor de verborgen liaison in de plaats te stellen, wat hun dan
per slot van rekening ook gelukt, als de keizer uit de weg geruimd is.
Maar zelfs als echtgenote—heet het, volkomen tegen de wetten van de
ridderlike erotiek indruisend—bleef zij zijn dame en vriendin. Zo
antwoordt ook de echtgenote in „Erec en Enide” demonstratief aan iemand
die haar vraagt of zij de vrouw of de vriendin van de held is:
„Echtgenote èn vriendin.”</p>
<p>In vele romans van de 13<sup>de</sup> eeuw kan men nagaan hoe de verfijning van
de erotiese moraal en het dieper en inniger gevoel<span class="pagenum" title="331"></span><a id="p_331"></a> dat voor de andere
min in de plaats komt, als vanzelf van de konventionele troubadourliefde
tot het huwelik voert. De vorstenzoon, <span xml:lang="fr">Durmart le Gallois</span>, die begint
met een losse verbintenis met de vrouw van den drossaete, ondergaat b.v.
langzamerhand een morele loutering en opvoeding en eindigt met zijn
dame, de Ierse vorstin, de hand voor het altaar te reiken. „De meesten,”
zegt de dichter, „laken hem die met zijn minnares trouwt, maar die
voelen de ware, echte liefde niet, want hoger is dàt geluk te achten dat
onverminderd genoten kan worden, dan dat hetwelk men slechts voor een
ogenblik leent, en het moet voor ieder zéér pijnlik aandoen zijn
vriendin vlak voor zijn ogen door een ander te moeten zien kussen en
omhelzen.” En vooral in Duitsland bezingen de voornaamste dichters
eigelik steeds de lof van het huwelik ten spijt van de conventie der
riddererotiek, terwijl de leerdichten als in de geest van Luther
verklaren dat het hoogste geluk in de wereld is een goede en trouwe
vrouw te bezitten en dat de wil van man en vrouw „van het hart en tot
het hart gaat”.</p>
<p>Ook uit menig andere conventie der ridderromantiek ziet men zich
langzamerhand een fijnere en gezonder liefdemoraal ontwikkelen. B.v. uit
de argumenten tegen die echtgenoten welke zonder het minste vertrouwen
op hun vrouw, dadelik in alle laster tegen hen en hun eer
geloven—gelijk in de „<span xml:lang="fr">Roman de la Violette</span>”—uit de oppositie tegen de
dames die de ridder tot speelbal van hun luimen maken en hen die ze
liefhebben door hun grillen plagen; of wel wendt dan de ridder zich ten
slotte van haar af, als hij genoeg heeft van haar koketterie, of wel
betaalt hij haar in gelijke munt door haar liefde op een dergelike proef
te stellen, als die waarmede zij hem in haar koketterie geplaagd heeft.
Allerliefst bestaat beider liefde de proef in een klein verhaal: „De
drie ridders en de mantel.” De dame heeft haar drie aanbidders gezegd
dat zij hèm voor zou trekken, die bij een toernooi haar mantel wil
aantrekken in plaats van een wapenrusting. Slechts bij één der drie is
de liefde daar sterk genoeg voor en hij komt zegevierend terug, maar met
zware wonden. Maar nu verlangt hij van haar dat zij op een feest die
bloedige mantel over haar feestdracht dragen zal. En haar liefde is even
sterk als de zijne, zij offert haar ijdelheid op evenals hij zijn leven
op het spel gezet had.</p>
<p>Of men lette op hoe vaak morele fijngevoeligheid en hooggespannen
idealisme de ridderroman op zijn best in het oude feeën-motief leggen
kan, dat wij al zo dikwels hebben zien behandelen: <span class="pagenum" title="332"></span><a id="p_332"></a>de ridder die
verraadt dat hij in het geheim de gunst van de fee genoten heeft. In de
„Parthenopaeus van <span xml:lang="fr">Blois</span>” is de fee tot een prinses van Konstantinopel
geworden, die de toverkunst machtig geworden is, haar minnaar is de
jonge ridder van <span xml:lang="fr">Blois</span>. Wanneer hij er zich toe laat verleiden haar
gebod van geheimhouding te overtreden, verbant zij hem uit haar ogen,
niettegenstaande al zijn berouw en de smeekbeden van haar zuster; haar
verwond hart, haar teleurgesteld vertrouwen vloeien over van smart en
boosheid. „Zuster,” zegt zij, „gij kent de liefde slecht, de liefde met
haar vreugde en smart; één enkele smart die een vriend ons berokkent,
doet meer kwaad dan vijf die een vijand ons veroorzaakt.” Maar even diep
is dan ook haar berouw en haar zelfverwijt, als het blijkt dat zij hem
tot vertwijfeling gebracht heeft. „Wie zijn vriend hoogmoedig afwijst,
wanneer hij onder tranen om genade bidt,” zegt zij, „moet niet éénmaal
sterven, maar langzaam de uitterende dood voelen naderen.” Eerst wanneer
beiden door hun beproevingen gelouterd zijn, worden zij voor goed
vereenigd.</p>
<p>Dit feeën-motief wordt geheel in de werkelikheid opgenomen in de kleine
vertelling van „<span xml:lang="fr">La Châtelaine de Vergy</span>”,—misschien de fijnste bloem der
ridderpoëzie. Misschien ligt er iets dat werkelik aan het Bourgondiese
hof gebeurd is aan ten grondslag. Aan het hof van een Hertog leeft een
jong ridder, de lieveling van de vorst en de vreugde van het hof. Ook de
hertogin werpt haar ogen op hem; lang tracht zij hem zeer diskreet haar
gunst te tonen, en in fijne, passende bewoordingen geeft zij hem haar
gevoelens te kennen, maar hij doet haar in alle hoffelikheid begrijpen
dat hij er niet over kan denken het vertrouwen van zijn meester te
beschamen. En nu gaat de hertogin diep gekrenkt naar haar echtgenoot om
de knaap te belasteren en te zeggen dat hij haar met oneerbare
bedoelingen heeft trachten te naderen. De hertog kan zijn oren nauweliks
geloven en hij laat de ridder nu alleen bij zich komen om hem aan een
verhoor te onderwerpen; het is duidelik dat de jongen verliefd is, maar
hij zweert dat hij onschuldig is en de hertog wil hem heel graag
geloven, maar op wie kan het dan zijn dat hij verliefd is? Slechts als
hij hem dat wil zeggen, kan hij zijn wantrouwen doen verdwijnen. En zo
lang dringt hij aan en zo ongelukkig voelt de knaap zich dat hij in een
vals licht voor zijn meester zou staan, dat hij ten slotte met het
geheim voor den dag komt: het is de nicht van de hertog, de
Burchtgravinne van <span xml:lang="fr">Vergy</span> en hij die elkaar al lang<span class="pagenum" title="333"></span><a id="p_333"></a> in het geheim bemind
hebben, maar ze hebben gezworen er het stilzwijgen over te bewaren. De
vorst zweert van zijn kant dat het geheim niet over zijn lippen zal
komen en neemt de gelegenheid waar, om, ongezien, de ontmoeting van het
jonge paar in de tuin bij te wonen. Hoger dan ooit te voren staat de
jongeling nu bij de hertog in de gunst, wat, gelijk te verwachten was,
de verbazing en zelfs de verbittering van de hertogin wekt. In een
vluchtig geschetst nachtelik idyllies ogenblik weet de jaloerse vrouw
eindelik haar gemaal met moeite het geheim te ontlokken. Zij, een
hertogin, versmaad voor een simpele burchtgravin,—dat is een
belediging, die gewroken moet worden. Kort daarna is er een groot feest
aan het hof van de hertog en onder de gasten uit de buurt is ook de
burchtgravin. Vriendelik wordt zij door de hertogin ontvangen, maar
wanneer de dames zich na het middagmaal teruggetrokken hebben om zich
voor het bal te kleden, dan kan de gastvrouw niet nalaten met een kleine
hatelikheid voor den dag te komen die de jonge vrouw het hart doorboort,
omdat die het haar duidelik maakt dat haar geliefde hun geheim verraden
heeft. Als de andere dames die niets gemerkt hebben, ten dans gaan,
trekt zij zich, diep in 't hart getroffen, in een kleine kleedkamer
terug: zij is verraden door haar minnaar, verraden aan de hertogin,—dus
is zij het nu die hij liefheeft. Zij werpt zich op een bed en onder
wenen en klagen breekt haar hart van verdriet met de woorden: „Gode
beveel ik u, zoete vriend.” Ondertussen heeft haar ridder haar overal
bij de dans gezocht en in de vertrekken; eindelik vindt hij haar op het
bed in die kleine kamer. Zijn kwade geweten doet hem reeds vermoeden wat
er gebeurd is en dat wordt hem door een kamermeisje bevestigd die de
dame heeft horen klagen, en als de rest van het gezelschap aan komt
ijlen, wordt de ridder, doorboord door zijn zwaard, op het lichaam van
zijn geliefde gevonden. Maar de vorst trekt het zwaard uit het lichaam
van de dode en midden onder het feest stoot hij het in zijn
vrouw,—daarop neemt hij het kruis en trekt naar het heilige land.</p>
<p>Alles wat de ridderromantiek aan fijne kennis van het maatschappelik
leven kent en fijne aristokratiese mensenkennis, komt rein en schoon in
deze kleine berijmde vertelling voor den dag, die nog heden ten dage
geleefd en gedicht had kunnen worden.</p>
<p><span class="pagenum" title="334"></span><a id="p_334"></a></p>
<h2><a id="XXI"></a>XXI.</h2>
<p class="subh2">HET EINDE DER RIDDERROMANTIEK.</p>
<p>Gelijk de glanstijd van de ridderadel, duurde ook de bloeitijd van de
ridderromantiek slechts zeer kort. In het laatst der middeleeuwen was
het de kerk, de universiteit en de burgergeest die het geestesleven
zouden beheersen. Deze drie machten waren het die in de 14<sup>de</sup> en
15<sup>de</sup> eeuw de dood van de ridderromantiek veroorzaakten.</p>
<p>In de latere Graalromans zagen wij haar in de dienst treden van de
kristelike mystiek en ascetiese monnikengeest. Lancelot en Guenievre
doen ten slotte boete in cel en kluis; Perceval ligt „bevend als een
blad” aan de zijde van zijn vrouw die hij voor God en de mensen getrouwd
heeft, van pure vrees de vreugde des hemels te missen, als hij zich aan
vleselike lust overgeeft; heilige mirakelen en de valstrikken des
duivels omgeven de maagdelike Galaad bij zijn zoeken naar de Graal; en
in het Duitse gedicht „De jonge Titurel” worden de Graal-tempel en de
Graal-dienst tot een mysties symboliese idealisering van het nieuwe
Gotiese kerkgebouw en de kristelike godsdienst. Handige geesteliken
beginnen over het algemeen de wereldlikheid tot de Ere Gods te wenden,
door de ridderromans en de minneliederen of de „<span xml:lang="la">ars amandi</span>” te
„moraliseren” en te „spiritualiseren” en ze tot geestelike allegorieën
te maken; er worden „geestelike toernooien” en ridderromans geschreven
over de reis naar de Hel en het Paradijs. Menig ridderlik dichter kreeg
zelf scrupules: zowel <span xml:lang="fr">Chrestien de Troyes</span> als <span xml:lang="de">Hartmann von Aue</span> schreven
legenden als boetedoening voor hun ridderromans en meer dan een
minnezanger eindigde op een kruistocht of in het klooster. In het
gedicht van <span xml:lang="de">Konrath von Würzburg</span>, „'s Werelds loon”, krijgt een
ridderlik minnezanger bezoek van „<span xml:lang="de">Frau Welt</span>” die hij steeds gediend
heeft, haar schoonheid en beminnelikheid betoveren hem volkomen, maar
als zij zich omkeert, ziet hij hoe haar rug geheel opgegeten is door
vergiftige slangen, en vol walging maakt hij zich nu van haar af en
neemt het kruis.</p>
<p>Nog werkzamer middelen dan allegorieën en waarschuwingen werden tegen de
verwilderde kinderen der wereld gebruikt. De 13<sup>de</sup> eeuw is die van
Innocentius III en Lodewijk de Heilige, van de orden der bedelmonniken
<span class="pagenum" title="335"></span><a id="p_335"></a>en van de Inquisitie; de 14<sup>de</sup> eeuw is die der mystiek, van de zwarte
dood, en van de geselbroeders en noch in de ogen van Lodewijk de
Heilige, noch in die van Bonaventura, zou de roman van Lancelot genade
kunnen vinden die Paolo en Francesca tot „de zoete zonde” verleidde.
Vooral was het de schone jolige ridderkultuur van geheel Zuid-Frankrijk
die vertrapt werd, toen het kruisleger van <span xml:lang="fr">Simon de Montfort</span> als een
gesel Gods zich over de ketterse steden en het land der troubadourhoven
stortte. „Ik was gewoon aan zang en vrolikheid, aan ridderlikheid en
vriendelikheid, klaagt de troubadour,—de wereld was vrolik en de
vrouwen mooi en lief en een ieder legde zich slechts toe op wat edel was
en schoon. Maar nu is alles veranderd, ik word gelaakt en veroordeeld
voor alles waar ik vroeger voor geprezen werd en nu zegt men dat gulden
stoffen niet voor vrouwen passen en dat men de genade Gods vinden zal
door witte pijen en zwarte kleêren.” Zeer plotseling verstomde de rijke
fijne zangkunst of moest zich voor moraliserende leerdichten laten
gebruiken, slechts een paar troubadours waren er voor te vinden om de
liefdelyriek te gebruiken voor de verkondiging van een
platonies-kristelike, mysties-spiritualistiese godsdienst der
liefde,—zoals die zich later verder ontwikkelde uit de Italiaanse
<ins class="corr" id="corr51" title="Bron: renaisssance">renaissance</ins>-lyriek, in Dantes
„<a href="https://www.gutenberg.org/files/28029/28029-h/28029-h.htm" title="Dit boek is via https://www.gutenberg.org als e-boek #28029 beschikbaar." xml:lang="la">Vita nuova</a>” en
Petrarca's „<span xml:lang="fr">Canzoniere</span>”.</p>
<p>Intussen kwam de kerk zelf ook met een literatuur voor den dag die het
publiek interesseerde. Van de ridderromans wendde men zich tot de
„<span xml:lang="la">Legenda Aurea</span>”, Bonaventura's „Beschouwingen”, <span xml:lang="fr">Jacques de Vitry</span>'s
verzameling van stichtelike „exempelen” en door de boetpredikanten die
uit het volk voorkwamen en vóor het volk spraken, zowel als door de
grote mysteries werd het kermispubliek toch meer en meer van de
speellieden en de „<span xml:lang="fr">conteors</span>” afgetrokken.</p>
<p>Maar tegelijkertijd kreeg de ridderromantiek het hard te verantwoorden
op de Universiteit,—door de geleerdheid en de scholastiek. Een
geografiese en natuurwetenschappelike literatuur in de volkstaal zou
weldra de ridderromans geheel overtreffen door haar verhalen over alle
merkwaardige landen en volkeren, van alle wonderbare planten en dieren
en mirakuleuze stenen. De romantiese fantasiehonger had zich
langzamerhand ontwikkeld tot een werkelike dorst naar wetenschap en tot
een ontwakende drang naar onderzoek, en allerlei soort <span xml:lang="fr">„Mappemondes”,
„Miroirs du monde”</span>, bestiarieën en lapidarieën of de reisbeschrijvingen
van een Marco Polo en Mandeville trokken weldra de belangstelling
<span class="pagenum" title="336"></span><a id="p_336"></a>sterker tot zich dan de merkwaardigheden van de Alexanderromans of de
Parzivalgedichten. Op dezelfde manier leidden de ridderromans tot een
historiese literatuur die meer en meer de belangstelling van die romans
af, en tot zich trok. Reeds de schrijver van „de roman van Troje” begon
op zijn ouden dag een kroniek der Normandiese Hertogen te schrijven, en
gebruikte de kleuren der ridderromantiek om te beschrijven hoe hertog
Richard tot ridder geslagen werd of de liefdegeschiedenis te vertellen
van Robert van Normandië en het schone burgermeisje dat hij aan de was
had zien staan. In <span xml:lang="fr">Villehardouin</span>, in de werken van de Minstreel uit
Rheims, en later in de kronieken van <span xml:lang="fr">Froissart</span> ontwikkelt zich een
ridderlik romantiese kunst om de geschiedenis te schrijven, met
schitterende beschrijvingen van de feesten der Bourgondiese hertogen en
het hofleven der Engelse Plantagenets of van de heldenfeiten en de
Oosterse lust naar avonturen op de kruistocht naar Konstantinopel. De
overgang van roman naar historie komt duidelik aan den dag in een werk
als de „Roman de Hem” van een Sarrasijn in de 13<sup>de</sup> eeuw. Feitelik is
dit niet anders dan een uitvoerige beschrijving van een toernooi, dat de
dichter bijgewoond heeft, hij beschrijft alle deelnemers onder hun
werkelike namen, ofschoon in een gril zijner fantasie een paar
Arthurridders er bij gehaald worden. In zijn inleiding prijst de
schrijver ook bizonder die dame op wier bevel het gedicht geschreven
werd, omdat zij niet is gelijk die dames die zich allerlei leugens „bij
elkaar laten lappen die de geest alleen maar bederven”, maar die zulke
„<span xml:lang="fr">romans d'aventure</span>” als „<span xml:lang="fr">Cligès</span>” en „Parcival” versmaden.</p>
<p>Maar het was toch vooral de didaktiek en de scholastiek die van de
Universiteit komende, de ridderromantiek zouden verstikken. Er was,
zoals wij al gezien hebben, reeds vroeg een scholasties element in de
minnepoëzie der troubadours gekomen en in zelfstandige leerdichten zowel
als overal in de ridderromans waren er stukken te vinden waar men een
lesje in de ridderlikheid en de hoofsheid kon krijgen. Meer en meer
verdroogt nu echter dat frisse gevoel in de lyriek en verdwijnt de
levende fantasie uit de romans en in plaats daarvan komen morele
allegorieën en een spitsvondige dialektiek in die lyriek, in de romans
en nog meer in de zelfstandige leerdichten. Reeds in de jongste
klassiciteit floreerden erotiese en morele allegorieën—het slot van
Venus en de rechtbank van Venus, vrouw Philosophia die Boethius in zijn
gevangenis komt troosten, of de bruiloft van<span class="pagenum" title="337"></span><a id="p_337"></a> Philologia en Mercurius
bij <span xml:lang="la">Martianus Capella</span>—en meer en meer ziet men die allegorieën in de
theologie der middeleeuwen verschijnen, en daaruit dringt nu de zin om
eigenschappen te personifieren en abstrakte begrippen af te beelden in
de wereldlike ridderpoëzie door, in Noord- en Zuid-Frankrijk zo ook als
in Duitschland. De Godin der Liefde zit in haar paleis omgeven door
Vreugde, Schaamte, Hoop enz. en houdt een leerrijke voordracht voor hen.
De dichter ontmoet op zijn wandeling allerlei allegoriese personen en
heeft leerrijke gesprekken met hen. Of wel wordt de belegering van „de
Burcht der Liefde” in alle stadia geschilderd. Het is vooral in
Noord-Frankrijk—Parijs was immers de hoofdzetel van de Scholastiek—dat
wij de moraal der ridderlikheid aanschouwelijk zagen maken door de
allegorie, of het wezen der liefde in zijn bestanddeelen zagen oplossen
die alle allegories gekleed waren. En wij zagen ook hoe in het leerboek
over de „gepaste” liefde „De <span xml:lang="la">arte honeste amandi</span>” van de Kapellaan
Andreas, de regels van de ridderlikheid en de ridderliefde
gesistematiseerd waren, als wetten werden geformuleerd en subtiel in
scholasties-juridiese geest vertolkt; in een gedicht als „het Dierenboek
der Liefde” van <span xml:lang="fr">Richard de Fournival</span>, maakt de minnaar van alle
berichten uit de bestiaria over merkwaardige dieren gebruik om
allegories de merkwaardige eigenschappen van de liefde en de aangebedene
te beschrijven en zij antwoordt door nog weer andere morele vertolkingen
van die dierenverhalen te citeren!</p>
<p>Maar de beroemdste en fijnste, meest poëtiese scholastisering van de
ridderromantiek is toch de „<span xml:lang="fr">Roman de la Rose</span>” die een jonge geestelik
opgevoede edelman uit Orleans omstreeks het jaar 1240 geschreven had.
Daarin lezen we, hoe de dichter—in zijn droom—vrolik en met liefde in
het hart, de stad uitwandelt om van het gezang der vogelen en het
voorjaar te genieten, en bij een tuin komt die door een hoge muur
omgeven is zodat men er niet in kan komen. Buiten op de muur zijn de
ondeugden afgebeeld die er buiten moeten blijven: haat en laagheid,
gierigheid en afgunst, droefenis en ouderdom; want dit is het rijk van
de ridderlik-hoofse liefde, dat slechts open staat voor de edel
geborenen, rijken, welopgevoeden en jongen. „<span xml:lang="fr">Dame Oiseuse</span>” is de
portierster, d. w. z. dat alleen een leven in lediggang als dat van de
hogere klassen daar toegang verschaft. Zij vraagt de dichter vriendelik
de tuin in ogenschouw te willen nemen; het is haar zuster „<span xml:lang="fr">Déduit</span>” die
hem heeft aangelegd. In de tuin gekomen, vindt hij zich weldra omringd
door een uitgelezen gezelschap van<span class="pagenum" title="338"></span><a id="p_338"></a> spelende en dansende Dames en Heren,
„Juffrouw Beleefdheid”, „Rijkdom”, die zijn vriendin „Vrolikheid” bij de
hand geleidt, „Vrijgevigheid”, die als een ridder van Arthur's
Tafelronde gekleed is, „Jeugd”, een lief klein meisje van 12 jaar dat
argeloos-onschuldig haar minnaar voor aller ogen kust, en eindelik
„Amor” zelf, een jong ridder in een kleed met bloemen, die door zijn
page „Zoete Blik” begeleid is en met „Vrouwe Schoonheid” danst, die
prachtig is als de maneschijn, onstoffelik als de dauw, eerbaar als een
bruid en wit als een lelie. Terwijl de dichter een roos achter een heg
staat te bewonderen, schiet Amor een pijl op hem af die hem in zijn hart
wondt, en knielend moet de dichter nu de Liefdegod als zijn leenheer
huldigen. Om volkomen zeker te zijn, zet die bovendien nog een slot op
zijn hart en steekt de sleutel in zijn zak, waarop hij zijn vazal een
reeks voorschriften geeft, hoe hij zich bij de liefde gedragen
moet,—vele er van kinderachtig, maar enkele toch ook fijn en schoon—,
en om hem te troosten krijgt hij „Zoete Gedachte”, „Zoete Woorden” en
„Zoete Blik” bij zich. Gewond sleept de dichter zich nu naar de roos en
vergeet zijn wonde door daar op te blijven zitten staren en er de geur
van op te snuiven; een vriendelike man (<span xml:lang="fr">Bel-accueil</span>) biedt aan hem te
helpen als hij beloven kan de roos niet te plukken maar alleen zich met
de aanblik en de geur er van tevreden te stellen, maar hij kan aan de
verleiding geen weerstand bieden en wil over de heg springen,—als de
„bewaker” (<span xml:lang="fr">Dangier</span>) te voorschijn komt en hem overvalt, met behulp van
„Kwade tongen”, „Schrik” en „Schuchterheid”... Een hele
liefde-geschiedenis, zoals men ziet, en een soort psychologie der
verliefdheid in een allegorie ingekleed; de fijnste essens der
riddererotiek, die zonder de geur te verliezen in de verschillende
samenstellende delen ontleed is en op flessen gezet.</p>
<p>Maar midden in zijn verhaal was de dichter er uitgescheden, en een
mensenleeftijd later of iets meer, was er een welvarende, geleerde
burger van Parijs, <span xml:lang="fr">Jean de Meung</span>, die het handschrift in zijn bezit
kreeg en het voortzette. En met hem kwam er een hele nieuwe geest in het
werk, die van een grof verstands-realisme, dat de sierlike rozentuin
lelik zou maken. Want terwijl de minnaar staat te jammeren, komt „Het
Verstand” hem eens de les lezen. Liefde komt slechts uit een „<span xml:lang="fr">passion
desordonnée</span>” voort en is een soort krankzinnigheid die de man uit
natuurdrift overvalt, terwille van de voortplanting. En als zulk een
natuurdrift moet die gehoorzaamd worden, maar als het niet wegens die
blinde passie was, zou het verstand werkelik geen plezier vinden in die
onbekookte<span class="pagenum" title="339"></span><a id="p_339"></a> praatjesmaaksters die men vrouwen noemt en die de poëten nog
verheerliken!,—het is alleen maar hun opschik die ons zand in de ogen
strooit, en al de sentimentaliteit waarmede de liefde zich omgeeft,
betekent eigelik niets! Als priester der natuur treedt ook „Genius” op
en verkondigt zijn: „Vermenigvuldigt u”. Alle vrouwen zijn voor alle
mannen en het is al te dwaas te geloven dat <span xml:lang="fr">Robicon</span> voor <span xml:lang="fr">Mariote</span>
geschapen is of <span xml:lang="fr">Mariote</span> voor <span xml:lang="fr">Robicon</span>. Meer en meer brengen de lange
gesprekken die de dichter heeft met „Verstand”, met de „Vriend” en
„Valse Schijn”, hem uit de atmosfeer van de rozentuin weg, maar op alle
gebied is het romantiek en sentimentaliteit en de gekunsteldheid in de
overspanning der hele ridderkultuur die aangegrepen wordt—alles in naam
van kultuur en verstand, van utiliteit en verlichting en van een
demokratiese burgerlikheid. „Laten wij nu toch eens even verstandig
trachten te zijn!” daar komt het alles op neer. Geen adel en geen
rijkdom,—de mensen zijn van nature gelijk; geen weelde in eten en
klederdracht, geen preutsheid en geen affectatie, geen bederven van de
natuur door opvoeding en konventie, niet al dat blanketten en maskeren
van de naaktheid van het geslachtsleven, niet al die hoogdravendheid en
gekheid van het ridderwezen,—laten wij natuurlik zijn en waar, en de
werkelikheid onder de ogen zien.</p>
<p>En onder talrijke vormen laat de burgerlike geest in de zich
ontwikkelende steden een dergelijke taal tegenover de ridderromantiek
horen. Zeker, de burgers proberen de ridderromantiek zo wel als de
ridderlyriek tot de hunne te maken en die bewust of onbewust te
verburgerliken. De werklieden vormen een zangersgilde te Toulouse, te
Gent en te Neurenberg en maken zo een handwerk op rijm van de
minneliederen der troubadours met moraliserende, spitsburgerlike inhoud.
En de ridderromans werden omgewerkt tot lompe, kinderachtige
volksboeken, tot vermaak van het volk. Maar tegelijkertijd wordt de
poëzie der ridders en hun romantiek voortdurend geparodieerd evenals de
ridderadel met hoon en toorn aangevallen wordt. Van de latere
riddergedichten waren er al vele die in zelf-ironie gespot hadden over
de afstand tussen het hooggespannen ridderlike idealisme en de steeds
meer en meer armer wordende werkelikheid in de ridderwereld. En in
Chaucers nobele <span xml:lang="en">Sir Thopas</span> of in de kleine <span xml:lang="fr">Jean de Saintré</span> in de Franse
roman van de 15<sup>de</sup> eeuw worden de ronddolende ridders geparodieerd en
gehoond, presies als later in de ridderepopeën der Italiaanse
Renaissance-dichters. In Duitse gedichten willen ridders meê doen<span class="pagenum" title="340"></span><a id="p_340"></a> aan
de dans met boerendochters, maar ze worden met spot de deur gewezen door
de landelike schoonheden als zij ze het hof willen maken, en lopen een
pak slaag op van de boerenjongens. Alle aanstellerij in de minnepoëzie
der troubadours kan men in de gedichten der Florentijnse burgers
geparodieerd vinden. En hoe meer de adel zelf ekonomies, moreel en
militair in verval kwam, des te meer lachen de burgers ze uit. Het
eclatante fiasco van de Franse adel in de honderdjarige oorlog doet een
stroom van spot op hun hoofden nederdalen,—hoe de Duitse ridders in het
laatste deel der Middeleeuwen eigelik tot gemene struikrovers gezonken
waren, vindt men reeds midden in de 13<sup>de</sup> eeuw getekend in een
allerliefste kleine novelle „<span xml:lang="de">Meier Helmbrecht</span>” waar het eerlike werkzame
leven van de boer in een heldere tegenstelling geplaatst is tot het
vervallen ridderwezen, waar de ridders rijp zijn voor de dood van een
struikrover aan de galg.</p>
<p>En dit verval van de adel, ekonomies, militair, politiek en moreel,
brengt ook van zelf dat van de ridderromantiek mede. Wel is waar schoot
die eerst nog veel meer en meer eksentriese loten. Zo overtrof b.v. de
Duitse ridder Ulrich von Lichtenstein alle vroegere minnedichters in
dwaasheid, toen hij een lid van zijn vinger afhakte en dat zijn
aangebedene zond, of als „Vrouw Venus” verkleed, geheel Duitsland
doortrok en bij alle toernooien ter ere van zijn dame streed—gelijk hij
dit alles zelf in zijn autobiografiese roman „Vrouwendienst” verhaald
heeft. De eindeloze Franse roman „<span xml:lang="fr">Perceforest</span>” uit de 14<sup>de</sup> eeuw en de
Spaans-Portugese Amadis romans uit de 15<sup>de</sup> eeuw gaven nog eens en wel
in de meest paradoxale ten spits gedreven vorm alle idealen van de
ridderromantiek bij elkaar en alle lievelingsmotieven uit de
ridderromans. Aan het Bourgondiese hertogelike hof trachtte men evenzo
in de 15<sup>de</sup> eeuw de ridderlike glansperiode van de Tafelronde te doen
herleven door prachtige toernooien, kunstmatige hoflyriek en ridderlike
„<span xml:lang="fr">voeux du faisan</span>” over de kruistochten tegen de Turken. En
toch,—evenals het niet de ridderlike politiek der Bourgondiese hertogen
was die de zegepraal zou behalen, maar de zeer burgerlike politiek van
Lodewijk XI, zo waren het niet de laatste verwaterde ridderromans en
minnedichten in de stijl der troubadours, maar de burgerlike realistiese
farce of novelle of Villon's burgerlik-realistiese lyriek waaruit de
levende ziel van de 15<sup>de</sup> eeuw sprak. Terwijl de ridderromantiek zich
over de andere landen van Europa uitbreidde en nog in de 15<sup>de</sup> eeuw
nieuwe zelfstandige loten schoot, in de Scandinaviese ridderballaden, in
Spaanse<span class="pagenum" title="341"></span><a id="p_341"></a> romances van de Cid, in de Engelse Arturroman van Malory,
allerlei spruiten van de ridderromantiek die wij hier niet verder kunnen
vervolgen,—waren hun sappen uitgedroogd in de landen zelf waar zij
thuis hoort, de leidende landen wat de kultuur der middeleeuwen betreft:
Frankrijk en Duitsland.</p>
<p>Zo nauw was de Ridderromantiek aan een bepaald maatschappelik en
geestelik leven der middeleeuwen verbonden, dat die in haar
oorspronkelike vormen met de middeleeuwen ten grave <i>moest</i> dalen. Maar
in die romantiek, en verborgen onder wat daarvan aan plaats en tijd
gebonden was, lagen algemene dichterlike kultuurwaarden die altijd tot
het levende eigendom der mensheid zouden blijven behoren. Meer en meer
is men toch ook van de opvatting teruggekomen dat de renaissance een
volkomen breken met de Middeleeuwen zou betekenen. Evenals het
middeleeuwse kristendom en de stedelike kultuur, maakt ook de ridderlike
vorming een deel van de moderne kultuur uit. Indien men de inslag van de
ridderlikheid door de schering van het maatschappelike geestesleven van
een latere tijd of die van de ridderromantiek in haar latere literaire
ontwikkeling heen wilde nagaan, zou dit betekenen dat een aanzienlik
deel van de geschiedenis der moderne kultuur geschreven was. Het
ridderlike krijgsmansideaal en het ridderlike begrip van eer zijn niet
alleen nu nog springlevend in de militaire stand, maar maakt een vrij
essentieel deel uit van onze burgerlike mannelike moraal en de
middeleeuwse begrippen „<span xml:lang="fr">Chevalier</span>” en „<span xml:lang="fr">gentilhomme</span>” met de bijsmaak van
eer en hoofsheid die deze woorden hebben, zijn langzamerhand tot het
„<span xml:lang="fr">cavalier</span>” en „<span xml:lang="en">gentleman</span>” van onze tijd geworden. En zo zijn, van een
zuiver literair standpunt uit, de ridders van Ariosto, Tasso en Spenser,
die de wereld rondtrekken en ter ere van hun Angelica, Armida of
Gloriana strijden, de direkte afstammelingen van de ridders van
<span xml:lang="fr">Chrestien</span> en Wolfram, maar ook de galante Alexander de Grote van <span xml:lang="fr">Mlle de
Scudéry</span>, de Cid van Corneille, ja zelfs Hernani van Victor Hugo en Don
Carlos van <span xml:lang="de">Schiller</span> hebben nog het bloed in hun aderen van Arthur's
ridders van de Tafelronde. En verder: de Provençaalse en Franse „Hoven
van Liefde” waar de dames presideerden, werden voortgezet in de hoven
van Margareta van Navarre en de Italiaanse literaire vorstinnen, zowel
als in de Franse salons der 17<sup>de</sup> en 18<sup>de</sup> eeuw en de minneliederen
der troubadours weerklinken in het Italiaanse sosiale leven als
sonnetten van Petrarca, evenzeer als de spiritueel-sentimentele liederen
van <span xml:lang="fr">Charles d'Orléans</span> bij het hof van <span xml:lang="fr">Blois,</span> en<span class="pagenum" title="342"></span><a id="p_342"></a> de liefdelyriek van
<span xml:lang="en">Sidney</span> en <span xml:lang="en">Spenser</span> aan het hof van <span xml:lang="en">Elisabeth</span>. Ja, zelfs de minneliederen
van de Musset en <span xml:lang="fr">Lamartine</span>, van Klopstock en van <span xml:lang="de">Heine</span> hebben nog veel
in zich dat aan de „Liefdekunst” der troubadours herinnert. En
tenslotte: de middeleeuwse liefderoman—met zijn sentimentaliteit, zijn
romaneske intrigue-fantasie en zijn belangstelling om de grillige
roeringen van het hart na te sporen—brengt ons tot Boccacio en Ariosto,
Chaucer en Shakespeare, Margareta van Navarre en Racine en daaruit
vinden wij die met zijn motieven en gehele toonscala in talrijke moderne
romans, novellen en drama's terug. De episode van Troïlus en Briseïs in
de roman van Troje werd als voorbeeld van de grillen van de liefde en
het vrouwenhart eerst en veel dieper gebruikt door Boccacio en Chaucer,
en later door Shakespeare; bij diezelfde drie grote dichters der
renaissance werden de onschuldig lijdende en zich liefderijk opofferende
vrouwen heerlik gepoëtiseerd in figuren als Griseldis of Imogen. De
meest sentimentele van Boccacio's novellen en de meest romantiese van
Shakespeare's blijspelen zijn op de Middeleeuwse intrigen gebouwd, maar
met roerender toon en dieper zielestudie,—van Floris en <span xml:lang="fr">Blanchefleur</span>,
Appollonius van Tyrus, <span xml:lang="de">Die Herzmäre</span> en de roman van Lancelot. Ariosto's
van liefde razende Roeland en de heldin Bradamante in panser en
kuras,—Chaucer's „<span xml:lang="en">Fair Emily</span>” op een schone Meimorgen, en <span xml:lang="en">Spencer's
Britomartis</span> die de wereld doortrekt om een ontvoerde geliefde te zoeken
wier beeld zij in een spiegel gezien heeft,—Tasso's kokette en
ijverzuchtige Armida... aan al dergelijke figuren kunnen wij zien hoe ze
direkt uit middeleeuwse ridderromans stammen en op hun beurt weer leiden
tot <span xml:lang="fr">Racine</span>'s despotiese en jaloerse prinsessen, tot de desperate
minnaars der romantiek en <span xml:lang="en">Tennyson's „fair Elaine</span>”.</p>
<p>Het moderne geestesleven zou nog verder ten achter gestaan hebben in
morele verfijning en maatschappelike vormen, de moderne poëzie zou heel
wat armer geweest zijn aan sentimentaliteit en een eigenaardig soort
romanfantasie, indien het adelike hofleven der 12<sup>de</sup> en 13<sup>de</sup> eeuw
niet geleefd was en de gedichten der troubadours en de ridderromans
nooit geschreven waren. Soms lijkt het zelfs wel eens alsof al onze hang
naar het populaire en natuurlike en over het algemeen onze tijd van
„feiten” en „een gezonde brutaliteit” nog heel wat zou kunnen leren van
adel en ridderlikheid, fijne hoofsheid en zelfopofferende innigheid, van
die oude verhalen van Eer en Liefde ten spijt van alle gezond verstand
en langer dan het leven.</p>
<p><span class="pagenum" title="343"></span><a id="p_343"></a></p>
<div class="inhoud">
<h2 class="h2inh"><a id="INHOUD"></a>INHOUD.</h2>
<table class="toc" summary="inhoudsopgave">
<tbody>
<tr><td class="tdr"></td><td></td><td class="tdr size80">Bladz.</td></tr>
<tr><td class="tdr"></td><td class="tdl">Inleiding</td><td class="tdr"><a href="#p_v"><span class="smcap">V</span></a></td></tr>
<tr><td class="tdc size80">Hoofdstuk</td><td></td><td></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#I">I.</a></td><td class="tdl">Van Baron-burcht tot Ridderhof</td><td class="tdr"><a href="#p_1">1</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#II">II.</a></td><td class="tdl">Kristelike Gevoelskultuur</td><td class="tdr"><a href="#p_9">9</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#III">III.</a></td><td class="tdl">Wereldlike Kultuur</td><td class="tdr"><a href="#p_21">21</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#IV">IV.</a></td><td class="tdl">Hofkultuur</td><td class="tdr"><a href="#p_32">32</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#V">V.</a></td><td class="tdl">„Salon-Poëzie” der Ridderkringen</td><td class="tdr"><a href="#p_44">44</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#VI">VI.</a></td><td class="tdl">Zuid-Frankrijk</td><td class="tdr"><a href="#p_58">58</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#VII">VII.</a></td><td class="tdl">De Kunst der Troubadours</td><td class="tdr"><a href="#p_69">69</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#VIII">VIII.</a></td><td class="tdl">Minnekunst</td><td class="tdr"><a href="#p_93">93</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#IX">IX.</a></td><td class="tdl">Geestelike Romans</td><td class="tdr"><a href="#p_110">110</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#X">X.</a></td><td class="tdl">De Romantiek der Kruistochten</td><td class="tdr"><a href="#p_121">121</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#XI">XI.</a></td><td class="tdl">De Alexander-Romans</td><td class="tdr"><a href="#p_132">132</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#XII">XII.</a></td><td class="tdl">Romanties-Klassieke Literatuur</td><td class="tdr"><a href="#p_143">143</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#XIII">XIII.</a></td><td class="tdl">Grieks-Oosterse Vertelkunst</td><td class="tdr"><a href="#p_171">171</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#XIV">XIV.</a></td><td class="tdl" xml:lang="fr">Matière de Bretagne</td><td class="tdr"><a href="#p_196">196</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#XV">XV.</a></td><td class="tdl" xml:lang="fr">Marie de France</td><td class="tdr"><a href="#p_208">208</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#XVI">XVI.</a></td><td class="tdl">Tristan en Isolde</td><td class="tdr"><a href="#p_220">220</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#XVII">XVII.</a></td><td class="tdl">Franse Ridderlikheid</td><td class="tdr"><a href="#p_239">239</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#XVIII">XVIII.</a></td><td class="tdl">Bretonse Romans</td><td class="tdr"><a href="#p_248">248</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#XIX">XIX.</a></td><td class="tdl">Duitse Ridderromantiek</td><td class="tdr"><a href="#p_285">285</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#XX">XX.</a></td><td class="tdl">Ideaal Humanisme</td><td class="tdr"><a href="#p_314">314</a></td></tr>
<tr><td class="tdr"><a href="#XXI">XXI.</a></td><td class="tdl">Het Einde der Ridderromantiek</td><td class="tdr"><a href="#p_334">334</a></td></tr>
</tbody>
</table>
</div>
<div class="TNbox">
<a id="correctie"></a>
<h1>Overzicht aangebrachte correcties</h1>
<p>De volgende correcties zijn aangebracht in de tekst:</p>
<table summary="correcties in tekst">
<thead>
<tr><th>Plaats</th><th>Bron</th><th>Correctie</th></tr>
</thead>
<tbody>
<tr><td class="td2"><a href="#corr1">Blz. 2</a></td><td class="td4">er er</td><td class="td4">er</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr2">Blz. 12</a></td><td class="td4">grote</td><td class="td4">Grote</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr3">Blz. 14</a></td><td class="td4">hospi-pitalen</td><td class="td4">hospitalen</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr4">Blz. 14</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">„</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr5">Blz. 18</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">„</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr6">Blz. 21</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">”</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr7">Blz. 33</a></td><td class="td4">vau</td><td class="td4">van</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr8">Blz. 40</a></td><td class="td4">al</td><td class="td4">als</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr9">Blz. 42</a></td><td class="td4">ontiwkkeling</td><td class="td4">ontwikkeling</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr10">Blz. 44</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">„</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr11">Blz. 49</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">„</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr12">Blz. 49</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">„</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr13">Blz. 49</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">”</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr14">Blz. 54</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">”</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr15">Blz. 56</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">”</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr16">Blz. 73</a></td><td class="td4">word</td><td class="td4">wordt</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr17">Blz. 78</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">”e</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr18">Blz. 79</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">„</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr19">Blz. 105</a></td><td class="td4">licht</td><td class="td4">ligt</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr20">Blz. 111</a></td><td class="td4">„</td><td class="td4">[<i>Verwijderd.</i>]</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr21">Blz. 115</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">„</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr22">Blz. 119</a></td><td class="td4">„</td><td class="td4">[<i>Verwijderd.</i>]</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr23">Blz. 124</a></td><td class="td4">griffoenen</td><td class="td4">griffioenen</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr24">Blz. 132</a></td><td class="td4">drink</td><td class="td4">drinkt</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr25">Blz. 136</a></td><td class="td4">scéne</td><td class="td4">scène</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr26">Blz. 173</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">„</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr27">Blz. 191</a></td><td class="td4">vind</td><td class="td4">vindt</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr28">Blz. 206</a></td><td class="td4">Oostere</td><td class="td4">Oosterse</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr29">Blz. 224</a></td><td class="td4">Golfried</td><td class="td4">Gotfried</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr30">Blz. 225</a></td><td class="td4">mêe</td><td class="td4">meê</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr31">Blz. 226</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">„</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr32">Blz. 240</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">”</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr33">Blz. 243</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">”</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr34">Blz. 247</a></td><td class="td4">klêeren</td><td class="td4">kleêren</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr35">Blz. 248</a></td><td class="td4">daarmêe</td><td class="td4">daarmeê</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr36">Blz. 248</a></td><td class="td4">geimporteerd</td><td class="td4">geïmporteerd</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr37">Blz. 255</a></td><td class="td4">ergers</td><td class="td4">ergens</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr38">Blz. 265</a></td><td class="td4">”</td><td class="td4">[<i>Verwijderd.</i>]</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr39">Blz. 278</a></td><td class="td4">hooftrekken</td><td class="td4">hoofdtrekken</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr40">Blz. 281</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">”</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr41">Blz. 288</a></td><td class="td4">amtenaren</td><td class="td4">ambtenaren</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr42">Blz. 289</a></td><td class="td4">zoeven</td><td class="td4">zoëven</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr43">Blz. 309</a></td><td class="td4">”</td><td class="td4">[<i>Verwijderd.</i>]</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr44">Blz. 309</a></td><td class="td4">uftgeroepen</td><td class="td4">uitgeroepen</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr45">Blz. 318</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">”</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr46">Blz. 318</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron.</i>]</td><td class="td4">„</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr47">Blz. 319</a></td><td class="td4"> </td><td class="td4">—</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr48">Blz. 321</a></td><td class="td4">.</td><td class="td4">,</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr49">Blz. 326</a></td><td class="td4">”</td><td class="td4">[<i>Verwijderd.</i>]</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr50">Blz. 330</a></td><td class="td4">morale</td><td class="td4">morele</td></tr>
<tr><td class="td2"><a href="#corr51">Blz. 335</a></td><td class="td4">renaisssance</td><td class="td4">renaissance</td></tr>
</tbody>
</table>
</div>
<pre>
End of the Project Gutenberg EBook of De Ridderromantiek der Franse en
Duitse Middeleeuwen, by Valdemar Vedel
*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE RIDDERROMANTIEK DER FRANSE ***
***** This file should be named 33332-h.htm or 33332-h.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
https://www.gutenberg.org/3/3/3/3/33332/
Produced by Frank van Drogen and the Online Distributed
Proofreading Team at https://www.pgdp.net
Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.
Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties. Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research. They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.
*** START: FULL LICENSE ***
THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
https://gutenberg.org/license).
Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works
1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works. See paragraph 1.E below.
1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States. If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed. Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work. You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in
a constant state of change. If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.
1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:
This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org
1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges. If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.
1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.
1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form. However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.
1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that
- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
you already use to calculate your applicable taxes. The fee is
owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
has agreed to donate royalties under this paragraph to the
Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments
must be paid within 60 days following each date on which you
prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
returns. Royalty payments should be clearly marked as such and
sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
address specified in Section 4, "Information about donations to
the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
License. You must require such a user to return or
destroy all copies of the works possessed in a physical medium
and discontinue all use of and all access to other copies of
Project Gutenberg-tm works.
- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
electronic work is discovered and reported to you within 90 days
of receipt of the work.
- You comply with all other terms of this agreement for free
distribution of Project Gutenberg-tm works.
1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.
1.F.
1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.
1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.
1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation. The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund. If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.
1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.
Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation
The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at
https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations. Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at https://pglaf.org
For additional contact information:
Dr. Gregory B. Newby
Chief Executive and Director
gbnewby@pglaf.org
Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation
Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.
The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit https://pglaf.org
While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.
International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including including checks, online payments and credit card
donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.
Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
https://www.gutenberg.org
This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
</pre>
</body>
</html>
|
