diff options
Diffstat (limited to '33308-h')
| -rw-r--r-- | 33308-h/33308-h.htm | 7584 | ||||
| -rw-r--r-- | 33308-h/images/back.jpg | bin | 0 -> 36887 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 33308-h/images/book.png | bin | 0 -> 364 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 33308-h/images/cover.jpg | bin | 0 -> 59972 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 33308-h/images/external.png | bin | 0 -> 172 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 33308-h/images/spine.jpg | bin | 0 -> 8264 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 33308-h/images/titlepage.png | bin | 0 -> 30569 bytes |
7 files changed, 7584 insertions, 0 deletions
diff --git a/33308-h/33308-h.htm b/33308-h/33308-h.htm new file mode 100644 index 0000000..85a7c2c --- /dev/null +++ b/33308-h/33308-h.htm @@ -0,0 +1,7584 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" +"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2010-07-31T13:27:49.323+02:00. --> +<html lang="nl"> +<head> +<meta name="generator" content= +"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org"> +<title>Fortuna</title> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8"> +<meta name="generator" content= +"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/"> +<meta name="author" content= +"Alexander Lange Kielland (1849–1906)"> +<link rel="schema.DC" href= +"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="DC.Creator" content= +"Alexander Lange Kielland (1849–1906)"> +<meta name="DC.Title" content="Fortuna"> +<meta name="DC.Date" content="#####"> +<meta name="DC.Language" content="nl"> +<meta name="DC.Format" content="text/html"> +<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> +<meta name="DC:Subject" content="#####"> +<style type="text/css"> +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} +/***** Titlepage *****************************************************/ +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +text-align: center; +} +.titlePage .docTitle +{ +line-height: 3.5em; +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-weight: bold; +} +.titlePage .docTitle .mainTitle +{ +font-size: 1.8em; +} +.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, .titlePage .docTitle .volumeTitle +{ +font-size: 1.44em; +} +.titlePage .byline +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +font-size:1.2em; +line-height:1.72em; +} +.titlePage .byline .docAuthor +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +.titlePage .figure +{ +margin: 2em 0% 2em 0%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.titlePage .docImprint +{ +margin: 4em 0% 0em 0%; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.72em; +} +.titlePage .docImprint .docDate +{ +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +/***** End Titlepage *****/ +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.advertisment +{ +background-color:#FFFEE0; +border:black 1px dotted; +color:#000; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.width20 +{ +width: 20%; +} +.width40 +{ +width: 40%; +} +.indextoc +{ +text-align: center; +} +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} +.index +{ +font-size: 80%; +} +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} +.apparatusnote +{ +text-decoration: none; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, pseudoh4 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} +h3, .pseudoh3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h4, pseudoh4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} +.alignleft +{ +text-align:left; +} +.alignright +{ +text-align:right; +} +.alignblock +{ +text-align:justify; +} +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} +p.dateline +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +} +p.signed +{ +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} +.epigraph span.bibl +{ +display: block; +text-align: right; +} +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} +.figure +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} +.figAnnotation +{ +font-size:80%; +position:relative; +margin: 0 auto; /* center this */ +} +.figTopLeft, .figBottomLeft +{ +float: left; +} +.figTop, .figBottom +{ +} +.figTopRight, .figBottomRight +{ +float: right; +} +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} +img +{ +border-width:0; +} +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} +.marginnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} +a.noteref, a.pseudonoteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} +.displayfootnote +{ +display: none; +} +div.footnotes +{ +font-size: 80%; +margin-top: 1em; +padding: 0; +} +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} +p.footnote +{ +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} +p.footnote .label +{ +float:left; +width:2em; +height:12pt; +display:block; +} +/****** Tables ******/ +td.sum +{ +padding-top: 2px; border-top: solid black 1px; +} +/****** Poetry ******/ +.lgouter +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */ +} +.lg +{ +text-align: left; +} +.lg h4, .lgouter h4 +{ +font-weight: normal; +} +.lg .linenum, .sp .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left: 16%; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} +p.line +{ +margin: 0 0% 0 0%; +} +span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */ +{ +color: white; +} +.versenum +{ +font-weight:bold; +} +/***** Drama *****/ +.speaker +{ +font-weight: bold; +margin-bottom: 0.4em; +} +.sp .line +{ +margin: 0 10%; +text-align: left; +} +/***** End Drama *****/ +/* right aligned page number in table of contents */ +.tocPagenum, .flushright +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} +span.corr +{ +border-bottom:1px dotted red; +} +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} +/****** Font Styles and Colors *****/ +.letterspaced +{ +letter-spacing:0.2em; +} +.smallcaps +{ +font-variant:small-caps; +} +.caps +{ +text-transform:uppercase; +} +/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */ +.overline, .overtilde +{ +text-decoration: overline; +} +.rm +{ +font-style: normal; +} +.red +{ +color: red; +} +/***** End Font Styles and Colors *****/ +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} +.aligncenter, div.figure +{ +text-align:center; +} +h1, h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} +h1.label, h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h5, h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} +p +{ +text-indent:0; +} +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align:super; +} +.lg +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} +p.quote,div.blockquote,div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} +ul { list-style-type: none; } +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } +/***** External Links *****/ +.pglink +{ +background: url(images/book.png) center right no-repeat; +padding-right: 18px; +} +.exlink +{ +background: url(images/external.png) center right no-repeat; +padding-right: 13px; +} +.pglink:hover +{ +background-color: #DCFFDC; +} +.exlink:hover +{ +background-color: #FFDCDC; +} +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} +body, a.hidden +{ +color: black; +} +.titlePage +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, .pseudoh4 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +p.byline +{ +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} +.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, .marginnote, p.legend, .versenum, .stage +{ +color: #001FA4; +} +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} +p.dropcap:first-letter +{ +color: #001FA4; +font-weight: bold; +} +sub, sup +{ +line-height: 0; +} +.pagenum, .linenum +{ +speak: none; +} +</style> + +<style type="text/css"> +.xd20e95width +{ +width:483px; +} +.xd20e101 +{ +text-align:center; +} +.xd20e106width +{ +width:442px; +} +.xd20e4336width +{ +width:720px; +} +.xd20e4343width +{ +width:477px; +} +</style> +</head> +<body> + +<p style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of Fortuna, by Alexander Kielland</p> +<div style='display:block; margin:1em 0'> +This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and +most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions +whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms +of the Project Gutenberg License included with this eBook or online +at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you +are not located in the United States, you will have to check the laws of the +country where you are located before using this eBook. +</div> + +<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: Fortuna<br> +Een Roman uit het Noorsch (Voortzetting van "Vergif")</div> +<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: Alexander Kielland</div> +<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Translator: Margaretha Meijboom</div> +<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Release Date: July 31, 2010 [eBook #33308]<br> +[Most recently updated: January 8, 2023]</p> +<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Language: Dutch</p> + <p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em; text-align:left'>Produced by: + Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net/</p> +<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FORTUNA ***</div> + +<div class="front"> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar"></p> +<div class="figure xd20e95width"><img src="images/cover.jpg" alt= +"Oorspronkelijke voorkant." width="483" height="720"></div> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar xd20e101">Fortuna</p> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar"></p> +<div class="figure xd20e106width"><img src="images/titlepage.png" alt= +"Oorspronkelijke titelpagina." width="442" height="720"></div> +</div> +<div class="titlePage"> +<div class="docTitle"> +<div class="mainTitle">Wereld Bibliotheek</div> +</div> +<div class="byline">Onder leiding van L. Simons<br> +<span class="docAuthor">Alexander Kjelland</span></div> +<div class="docTitle"> +<div class="mainTitle">Fortuna</div> +<div class="subTitle">Een roman uit het Noorsch</div> +<div class="subTitle">(Voortzetting van „Vergif”)</div> +</div> +<div class="byline">Vertaald door<br> +<span class="docAuthor">Marg. Meyboom</span></div> +<div class="docImprint">Uitgegeven door de Maatschappij voor Goede en +Goedkoope Lectuur—Amsterdam</div> +</div> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb5" href="#pb5" name= +"pb5">5</a>]</span></p> +</div> +<div class="body"> +<div id="ch1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e139" class="main">I.</h2> +<p class="firstpar">Abraham Lövdahl was student geworden.</p> +<p>Hij was negentien jaar oud, knap van uiterlijk, gezond en vroolijk; +goed gekleed en goed van geld voorzien. Het leven sprong voor hem open +als de deuren van een balzaal en hij stormde het binnen met groote +oogen.</p> +<p>Nog lag er over het studentenleven de laatste wegstervende glans van +een schoonen, zorgeloozen tijd; nog kon men spreken van idealen, zonder +dat allen lachten; en als de president met zijn heldere stem, ’t +mooie blonde hoofd in den nek, liefelijke woorden door de zaal deed +ruischen, dan voelden de jongelieden als ’t ware machtige +wiekslagen over zich heen gaan;—de borst zwol en ’t was als +werd hun lichaam lichter, alsof ze zouden kunnen vliegen.</p> +<p>Abraham Lövdahl had ook zijn vleugels voelen groeien. De +plotselinge overgang van ’t grauwe schoolleven in dwang en +eentonigheid tot deze gulden vrijheid onder enkel vreemden—die +bedwelmde hem als wijn.</p> +<p>Al de glans, waarin de studententijd voor hem straalde in zijn +moeilijke schooluren, was nu over zijn eigen leven neergedaald. En +’t was hem alsof zijn voeten de aarde niet raakten, hij zweefde +met <span class="pagenum">[<a id="pb6" href="#pb6" name= +"pb6">6</a>]</span>een vriend in elken arm hoog daarboven in een +lichtstroom van mooie woorden, van geestdrift en aandoening.</p> +<p>Tot hij geplukt werd.</p> +<p>Want rondom, in de maatschappij en in de restauraties—altijd +op dezelfde vaste plaatsen—zat een groep begaafde menschen, die +leefden van het plukken van jongelieden. Ze namen hun niet hun geld af; +maar de glanzende veeren, die de besten onder hen droegen.</p> +<p>’t Waren hoog ontwikkelde geesten, die alles kenden en bijna +alles hadden doorgemaakt; daar was niets in den hemel of op de aarde, +wat zij niet in een grap omzetten; en toen Abraham een jaar lang de eer +genoten had zijn vaste plaats bij hen te hebben, was ook hij in staat +om alles te lachen, zelfbewust, zonder belangstelling, +geblaseerd—geplukt.</p> +<p>Hij ging toen over tot de conversatie, maakte daar opgang, en was +spoedig verloofd met de dochter van den advokaat Meinhardt.</p> +<p>Dat kwam zoo van zelf, omdat Mevrouw Meinhardt het graag wilde en +Abraham was in de wolken van geluk.</p> +<p>Zijn meisje was zeker ook wel gelukkig. Maar Clara was zwak. +’t Was tegen ’t eind van den winter, dat hun verloving +beklonken werd en ze had zóóveel gedanst, dat ze volkomen +uitgeput was.</p> +<p>Clara Meinhardt was de schoonheid van de familie; de drie andere +zusters waren ook mooi, maar Clara—zij was een schoonheid, dat +zei Mama ook.</p> +<p>Abraham Lövdahl was de beste partij op dat oogenblik, hoewel +hij wel heel jong was. Maar Mevrouw Meinhardt vond, dat ’t aardig +was als de heeren jong trouwden. Later werden ze waarlijk al te +nonchalant. <span class="pagenum">[<a id="pb7" href="#pb7" name= +"pb7">7</a>]</span></p> +<p>De studie in de medicijnen was geen vak voor hem; dat duurde veel te +lang.</p> +<p>Maar Abraham was al begonnen. En ’t was altijd zijn plan +geweest die wetenschap te kiezen, waarin zijn vader zoo’n grooten +naam verworven had,—ja, hij droomde er zelfs van ’t werk +van zijn vader voort te zetten en zich als specialiteit aan de +oogheelkunde te wijden.</p> +<p>Professor Lövdahl had ook altijd gemeend, dat het van zelf +sprak, dat zijn zoon dokter zou worden.</p> +<p>Maar wat hielp dat alles nu, als Mevrouw Meinhardt het niet +wilde.</p> +<p>Abraham streed eerst half in gekheid, later in vollen ernst met de +heele familie Meinhardt; maar hij verloor het en gaf zich over, toen +Clara op een goeden dag in tranen badende zeide, dat ze ’t nu wel +begreep; hij wilde het tot een breuk laten komen door zijn +halsstarrigheid.</p> +<p>Daar kon hij niet tegen. En zoo werd het dan in „de +rechten.” De professor was meer bereid de verandering goed te +keuren, dan men verwachtte. Eigenlijk had hij er <span class="corr" id= +"xd20e183" title="Bron: niet">niets</span> tegen, dat de opvoeding van +zijn zoon in de richting van het juridische ging, nu hij zich door de +nieuwe fabriek meer van de wetenschap af en tot het praktische leven +aangetrokken voelde. Maar voor Abraham zelf werd die verandering van +studie een inleiding tot en een oefening in het buigen van zijn wil en +toch gelukkig zijn. Want Clara beloonde hem en Mevrouw Meinhardt vergaf +hem.</p> +<p>’t Voornaamste was immers gelukkig te leven in een tevreden +omgeving; hij gaf een geliefd levensplan op,—dat was een offer; +maar daar zou hij voor beloond worden. ’t Was geen principe, dat +hij opgaf;—want in dat geval zou hij nooit <span class= +"pagenum">[<a id="pb8" href="#pb8" name="pb8">8</a>]</span>hebben +toegegeven—nooit! Thuis, in de groote woning van zijn vader ging +’t leven zoo stil en vreedzaam voort, juist zooals Abraham het +graag had; sterke gemoedsbewegingen herinnerde hij zich alleen uit den +tijd, toen zijn moeder leefde.</p> +<p>Hij herinnerde zich haar zoo goed, trek voor trek en vooral die +wonderlijke diepe oogen; maar in die herinneringen mengden zich anderen +aan veel pijnlijke oogenblikken, als hij vol schuldgevoel voor die niet +te ontwijken oogen gestaan had, die altijd hetzelfde van hem +verlangden: waar en oprecht te zijn.</p> +<p>Er was veel in hem, waarin die eisch weerklank vond; maar het leven +had hem geen aanleiding gegeven een slag te slaan voor zijn innige +overtuiging; en veel onaangename kleinigheden hadden gemaakt, dat +’t hem bijna pijnlijk was aan zijn moeder te denken, die hij toch +zoo innig had liefgehad en zoo vroeg verloren.</p> +<p>Zijn jonge ziel nam veel nieuwe gedachten en ideeën in zich op, +die heelemaal niet pasten in het salon van de familie +Meinhardt—niet eens recht bij Professor Lövdahl. Zijn +godsdienstige en politieke opvattingen veranderden snel, want hij had +een sterke neiging tot kritiek en tegenstand. Maar zijn positie was +noodlottig! Waar moest hij heen met alles wat in hem gistte? Bij de +menschen op wier liefde hij prijs stelde zou dat maar onnoodige +tweespalt en misverstand geven. Waarom zou hij verspelen wat hij +liefhad, zonder eenig nut? En zoo ging hij het verste van al zijn +kameraden, en zijn wilde paradoxen schitterden in de tabaksrook, als de +vrienden bijeen zaten te drinken, tot ze welsprekend werden en zich in +toekomstdroomen verloren.</p> +<p>Abraham Lövdahl deed zijn juridisch examen in <span class= +"pagenum">[<a id="pb9" href="#pb9" name="pb9">9</a>]</span>korten +tijd—gelokt door zijn verlangen naar ’t bezit van zijn +geliefde en aangezet door de lichte grijze oogen van Mevrouw +Meinhardt.</p> +<p>Na een kort verblijf thuis—hij was zoo ongeduldig, dat hij +zich geen tijd gaf voor een reis in het buitenland—vierde hij in +Christiania zijn bruiloft met Mejuffrouw Clara Meinhardt.</p> +<p>De jonggehuwden deden ook geen reis in het buitenland; want Mevrouw +Meinhardt vond, dat het veel gezelliger was al dat geld te gebruiken +voor een zomer buiten met de heele familie. De jongelui zouden +afzonderlijk op een boerderij in de buurt logeeren, dan waren ze toch +waarempel even vrij als in Zwitserland.</p> +<p>Maar Abraham verlangde met ongeduld naar zijn eigen huis, om van al +die Meinhardts af te komen en ook om zijn vrouwtje te toonen hoe mooi +alles in hun eigen kamers was ingericht.</p> +<p>Ze zouden de bovenverdieping van Professor Lövdahls groot ruim +huis bewonen. De hooge, deftige, ouderwetsche kamers, en suite, stonden +op den zomeravond, toen het jonge paar thuis kwam vol bloemen, maar ze +lagen halfdonker in ’t laatste roode licht van de avondzon.</p> +<p>De tweede verdieping van het groote huis lag zoo hoog, dat men het +uitzicht had over de lage huizen aan ’t strand; en het fjord lag +daar als een glanzende spiegel en droeg de kleine eilanden en de gladde +uit het water opstekende rotsen, terwijl ’t land in een dalende +lijn al lager en lager weggleed in den horizont, die samenviel met de +open zee.</p> +<p>Abraham had zijn huis lief en zijn borst zwol, toen hij zijn vrouw +naar het open raam van hun eetkamer bracht. <span class= +"pagenum">[<a id="pb10" href="#pb10" name="pb10">10</a>]</span></p> +<p>„Is ’t hier niet heerlijk, Clara?”</p> +<p>„Waar?—wat bedoel je?”</p> +<p>„’t Uitzicht,—de zee—’t +licht—”</p> +<p>„Maar lieve hemel!—hier is immers geen enkele +boom.”</p> +<p>„Ach—jij domme Oostlander,” antwoordde hij +vroolijk en draaide haar rond, zoodat ze de kamer inzag, „is +’t hier dan niet mooi, hè?”</p> +<p>„’t Is hier bijna donker.”</p> +<p>„Ik zal ’t licht aansteken.”</p> +<p>„O neen—dat hoeft niet; dat heeft geen haast.”</p> +<p>Maar hij stak gauw hier een kandelaber en daar een lamp aan, zoodat +er een soort ongelijkmatig licht in de kamers viel; en nu trok hij haar +meê om haar het allerbeste te laten zien: haar eigen +boudoirtje.</p> +<p>„Hier kan ’t zeker wel aardig zijn overdag,” zei +ze en voelde de portière tusschen de vingers.</p> +<p>„Komt hier zon?”</p> +<p>„Den heelen langen dag,” antwoordde Abraham blij.</p> +<p>„O foei!—dan moeten we overal hoezen over maken. We +kunnen onze beste meubelen toch niet door de zon laten +bederven.”</p> +<p>„Och kom!—die tijd, die zorg. Ze moeten maar tegen een +beetje zon kunnen,” zei Abraham; „maar zie nu eens hier. +Dit is nog ’t mooiste van alles—’t naaitafeltje van +mijn moeder. Dat is jaren geleden hierheen gekomen uit Japan met een +van de schippers van Grootvader Knorr.”</p> +<p>„Dat kan men wel zien.”</p> +<p>„Wat bedoel je?—Clara!”</p> +<p>„Maar lieve hemel!—Kijk nu eens, al dat goud en die +gekke figuren; ’t is heelemaal niet smaakvol.”</p> +<p>„Neen hoor eens! nu heb je ’t toch waarachtig mis, +Clara! Kijk eens naar den jager hier op den <span class= +"pagenum">[<a id="pb11" href="#pb11" name="pb11">11</a>]</span>deksel, +met de valk op de hand en die ingelegde figuren van +goud!—’t Is een prachtstuk—moet je weten—dat +naar het oordeel van kenners een eerste plaats in een museum +verdient.”</p> +<p>„Ja, maar ik wil geen museum hebben.”</p> +<p>„Maar je moet toch kunnen begrijpen...”</p> +<p>„Ja, ik kan me zoo best begrijpen, dat jij verrukt bent over +dat oude meubel, omdat het van je moeder was, waar je immers zooveel +van hieldt. Maar je moet toch toegeven, dat je zooiets nu niet meer +gebruikt.”</p> +<p>Hij antwoordde niet, maar sloot het tafeltje.</p> +<p>„Neen—weet je wat het mooiste is wat ik hier in huis +gezien heb?”—vroeg Clara, terwijl ze voor den spiegel stond +en haar haren in orde bracht.</p> +<p>„Jij zelf waarschijnlijk.”</p> +<p>„Hê, wat ben jij onaardig?”—er kwam dadelijk +een strammen trek om haar mond.</p> +<p>„Neen, neen,” riep hij lachend; „dat kwam me maar +zoo op de lippen, toen ik je in den spiegel zag, want jij bent +wezenlijk het mooiste en liefste wat er in ’t heele huis +is”—en met veel dergelijke woorden en kussen werd ze +eindelijk tevreden gesteld en ging voort:</p> +<p>„Het mooiste, wat ik tot nu toe gezien heb is werkelijk je +vader.”</p> +<p>„Ja, niet waar!” riep Abraham verheugd. „Is dat +niet een indrukwekkende figuur?”</p> +<p>„Hij heeft werkelijk iets gedistingueerds. Hij is een man, die +men zelfs in de stad opmerken zou.”</p> +<p>„Ja, dat wil ik zoowaar wel gelooven,” zei Abraham en +glimlachte wat uit de hoogte. Zij dacht dadelijk, dat hij aan haar +kleinen uitgedroogden vader dacht, en voegde er bij: <span class= +"pagenum">[<a id="pb12" href="#pb12" name="pb12">12</a>]</span></p> +<p>„Jij lijkt zeker ’t meest op je moeder, +Abraham.”</p> +<p>„Moet dat een kleine... steek verbeelden?”</p> +<p>„Een steek?—maar mijn hemel, hoe kom je er bij?—je +moeder, waar je immers zoo veel van hieldt!”</p> +<p>„Ja zeker—’t klonk alleen maar zoo wonderlijk, +nadat je pas Vader zoo sterk geprezen hadt.”</p> +<p>„Hoor eens Abraham, je ben werkelijk irriteerend met je +achterdocht—”</p> +<p>„Ik achterdochtig!—maar lieve kind, hoe kun je nu +beweren...”</p> +<p>„Ja, dat ben je; je ben vreeselijk achterdochtig, je meent +altijd, dat achter de onschuldigste woorden...”</p> +<p>„Gekheid! laat ons nu niet onzen intocht in huis houden met +onzin en misverstand; komm Clärchen, zu Bett!”—en hij +sloeg vroolijk den arm om haar middel en droeg haar half naar de +slaapkamer; maar ze spartelde tegen en wilde niet op zijn scherts +ingaan.</p> +<p>Maar toen zij in de flauw verlichte kleedkamer en later in de +slaapkamer kwam, werd ze zachter gestemd.</p> +<p>Daar waren zooveel zaken, die in de eenvoudige slaapkamer van de +meisjes Meinhardt nooit waren voorgekomen; en daar was een weelde en +een smaak in de inrichting van het geheel, die een sterken indruk op +haar maakte. Zij kuste haar man en zeide: „Naar zoo’n +slaapkamer heb ik altijd verlangd.”</p> +<p>In verrukking ging hij heen om de kaarsen en lampen uit te doen en +te zien of alles in huis in orde was en de vensters gesloten waren. +Eindelijk kwam hij in ’t kamertje van zijn vrouw en bleef voor +het Japansche naaitafeltje staan.</p> +<p>Van zijn vroegste kindsheid af was hij gewend <span class= +"pagenum">[<a id="pb13" href="#pb13" name="pb13">13</a>]</span>geweest +vreemden bij dit prachtstuk te zien stilstaan, zoodat hij er toe +gekomen was het voor een van de mooiste en merkwaardigste dingen in de +wereld te houden. Hij kende iedere veer van den bonten valk en de +scheeve oogen in het gele gezicht van den jager. En terwijl hij daar +stond, mompelde hij: <span class="corr" id="xd20e307" title= +"Niet in bron">„</span>„dat oude meubel!”—zei +ze. Dat meent ze niet. Ze meende er niets kwaads meê.” +<span class="pagenum">[<a id="pb14" href="#pb14" name= +"pb14">14</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e312" class="main">II.</h2> +<p class="firstpar">De directeur van de bank, Christensen, naderde het +slot van zijn toespraak; hij wisselde een blik met Professor +Lövdahl, terwijl hij zich van zijn presidentsplaats vooroverboog +naar zijn medebestuursleden en zijn stem dempte tot een +vertrouwelijken, familiaren toon.</p> +<p>„Maar hoewel in dit alles nu geenszins een <span class="corr" +id="xd20e318" title="Bron: direkt">direct</span> gevaar ligt voor de +toekomst van de fabriek, moeten we toch nauwkeurig acht geven op alle +omstandigheden, die schadelijk of voordeelig kunnen werken en over +’t geheel, naar ons beste vermogen trachten de belangen van onze +medeaandeelhouders te behartigen. En daar nu de prijzen van velen van +onze voornaamste produkten ontegenzeggelijk neiging tot dalen +vertoonen, moeten we naar mijn overtuiging al onze aandacht richten op +het verminderen van onze exploitatiekosten.</p> +<p>Dat kan op twee manieren gebeuren, òf doordat we tijdelijk +enkele takken van ons bedrijf neerleggen en vrij wat arbeiders ontslaan +<span class="corr" id="xd20e323" title="Bron: of">òf</span> door +alle uitgaven voor administratie en loonen zooveel mogelijk in te +korten.”</p> +<p>„Ik voor mij zou zeer weinig geneigd zijn met een beperking +van ons bedrijf mee te gaan,” antwoordde Professor Lövdahl, +„evenzeer ter wille van <span class="pagenum">[<a id="pb15" href= +"#pb15" name="pb15">15</a>]</span>onze brave arbeiders, als om een +andere reden en wel deze: dat ik de bezwaren van onzen geachten +president in het geheel niet deel. Ik wil gaarne toegeven, dat de +aanleg zelf wat kostbaar was, dat verscheiden uitgaven, die in ’t +eerst noodig waren, nog moeten blijven bestaan, en meer dergelijke +zaken. Maar ik twijfel er geen oogenblik aan, of Fortuna, wanneer de +zaak met kennis van zaken en verstandige zuinigheid bestuurd wordt, zal +blijken, zooal niet een goudmijn—dan toch een goede zaak voor de +aandeelhouders te zijn, zooals ze nu al een zegen voor de stad +is.”</p> +<p>Nu was de afspraak, dat consul With op dit oogenblik een vrij groote +verlaging van ’t honorarium van den +chef—Mordtmann—zou voorstellen. Maar voor hij aan het woord +komen kon, stond de jonge chef op; hij was uitdrukkelijk voor deze +bestuursvergadering uitgenoodigd.</p> +<p>„Mijne Heeren,” begon Michal Mordtmann vrij en +ongedwongen. „Het verheugt mij in zekeren zin, dat de +verhandelingen vandaag deze richting genomen hebben; want dat maakt het +nog gemakkelijker iets te zeggen, wat ik op het hart heb. Ik heb zelf +met zorg het dalen der prijzen in het buitenland gevolgd; en zonder mij +daar verder al te veel door te laten verontrusten, heb ik toch +ingezien, dat nu en voor de naaste toekomst alle mogelijke besparingen +van het allergrootste belang zijn. Ik heb dus eens rondgezien—in +alle hoeken en gaten of er niet hier en daar iets overtolligs zou zijn, +iets wat men zou kunnen missen, een post, die men uitsparen kon. En +eindelijk heb ik werkelijk iets overtolligs gevonden, iets wat ik +geloof, dat de fabriek nu goed missen kan en dat is... mijne +Heeren,—ja, dat ben ik zelf.” <span class="pagenum">[<a id= +"pb16" href="#pb16" name="pb16">16</a>]</span></p> +<p>De heeren directeuren zetten groote oogen op; maar hij ging +vriendelijk en glimlachend voort:</p> +<p>„Zoo noodig als ik wel durf zeggen, dat ik was bij het +aanleggen van de fabriek, even overbodig ben ik nu, nadat zij geheel in +werking is gekomen<span class="corr" id="xd20e339" title= +"Niet in bron">,</span> de arbeiders geoefend, het kantoorpersoneel +geroutineerd, en vooral nu er een directie is, bestaande uit de meest +deskundige en voornaamste mannen van zaken uit de stad. Ik heb er +daarom al lang over gedacht u voor te stellen mijn post te schrappen. +Een groot gedeelte van de loopende zaken zouden kunnen overgelaten +worden aan onzen vertegenwoordiger Marcussen en overigens zou de +fabriek door de geëerde directie zelf bestuurd kunnen worden. Maar +ik heb er wat tegen op gezien, met dit voorstel voor den dag te komen; +ten eerste omdat er toch misschien wat zelfbeheersching noodig is om je +eigen overbodigheid in te zien; en dan kan ik niet ontkennen—dat +spreekt trouwens van zelf—dat ik slechts ongaarne van deze +fabriek afscheid neem, die me lief geworden is, en van het aangenaam +samenwerken met u, mijne Heeren.” Op deze woorden volgde een +pauze. Consul With verheugde zich over de gelukkige wending, die de +zaak nam, en keek glimlachend Professor Lövdahl aan; maar de +bankdirecteur Christensen wreef zijn groote neus en verborg met de +vingers zijn oogen, terwijl hij wantrouwend en van ter zijde naar +Mordtmann zag.</p> +<p>’t Was eigenlijk Professor Lövdahl, die een samenzwering +in de directie tot stand had gebracht, om—zoo +mogelijk—Mordtmann weg te krijgen; en nu ging hij vrijwillig, bij +den eersten wenk. Daar moest iets achter steken.</p> +<p>„Ik, als president, kan ’t er niet meê eens +zijn—<span class="pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17" name= +"pb17">17</a>]</span>ten minste niet zonder nader motiveering meê +eens zijn,—dat de heer Mordtmann als directeur plotseling +overbodig zou geworden zijn. Er zou in ieder geval eenige tijd moeten +verloopen...”</p> +<p>„Pardon, Mijnheer de president!—maar ik wilde om +persoonlijke redenen, juist aan de geëerde directie verzoeken mij +toe te staan reeds met Kerstmis af te treden.”</p> +<p>„Met Kerstmis al!”... De president keek nog +bedenkelijker.</p> +<p>„Wij willen natuurlijk maar noode zulk een bekwaam directeur +laten gaan; maar als Mijnheer Mordtmann ’t zelf wenscht, +dan...”</p> +<p>De professor zette de toespraak van Consul With voort: „dan +hebben wij waarlijk alle reden om hem hierin zooveel mogelijk tegemoet +te komen, hoezeer we ook betreuren...”</p> +<p>„Maar hebben de heeren wel aan het meerder werk en de groote +verantwoordelijkheid voor ons gedacht, wanneer de directeur nu +plotseling aftreedt?” vroeg Christensen. „Wat mij betreft, +ik durf in dat geval mijn plaats als president niet langer bekleeden. +Dat wordt mij te veel. Ik ben niet sterk,” en half verscholen +achter zijn groote witte hand, die hij over zijn gezicht liet glijden, +sloeg hij nauwkeurig de anderen gade—overtuigd, dat zij allen als +gewoonlijk zouden verzekeren, dat hij onmisbaar was.</p> +<p>Maar Professor Lövdahl voorkwam de anderen door eenigszins +droog te zeggen:</p> +<p>„Als het om het welzijn van onze fabriek gaat, neem ik aan, +dat wij allen ons met genoegen tot het uiterste zullen +inspannen.”</p> +<p>De bankdirecteur Christensen aarzelde. Hij was tot nu toe algemeen +erkend als de eerste in den <span class="pagenum">[<a id="pb18" href= +"#pb18" name="pb18">18</a>]</span>kleinen kring van mannen, die +directeuren, bestuurders, vertegenwoordigers van alle mogelijke zaken +in de stad waren. ’t Was zijn lust en zijn leven vergaderingen te +houden, besluiten te redigeeren en zijn eigen zware stem te hooren +voortrollen door de vergaderlokalen met welgevormde, edele en verheven +zinnen. Maar bovendien bezat hij een onuitsprekelijke fijne snuif in +handelszaken. Zijn groote zachte neus kon als ’t ware een slechte +zaak op grooten afstand ruiken; en nadat hij nog eens ter sluiks een +blik op Mordtmann geworpen had, nam hij zijn besluit en zei:</p> +<p>„Ik heb geen overdreven voorstellingen van mijn eigen +beteekenis als president; maar daar de post mij nu te moeilijk worden +zal, wil ik de heeren verzoeken, een ander te kiezen op de eerstkomende +Algemeene Vergadering.”</p> +<p>Een ontevreden, afwijzend gemompel werd om de tafel gehoord, maar +Christensen ging voort: „Ja, ja,—laat het zoo blijven, +Heeren. Mijn gezondheid is, zooals u weet, niet zoo heel sterk; en de +steeds toenemende ontwikkeling van de stad legt immers op velerlei +wijzen beslag op... de meer op den voorgrond staande burgers. Bovendien +moet ik eerlijk bekennen, dat ik geen deskundige ben...”</p> +<p>„Kom... Mijnheer Christensen”—riepen velen +glimlachend.</p> +<p>„Neen, neen. Ik meen het in ernst; er is—ronduit +gezegd—eigenlijk maar één onder ons, die al die +scheikunde begrijpt, en dat is Professor Lövdahl. Als hij genegen +is de plaats als president over te nemen, dan twijfel ik er niet aan of +de Algemeene Vergadering zal dit met acclamatie aannemen.”</p> +<p>„De Heeren weten zeker allen wel, dat ik meer voor het +wetenschappelijke dan voor het mercantile <span class="pagenum">[<a id= +"pb19" href="#pb19" name="pb19">19</a>]</span>voel,” begon de +professor, „en in ’t begin trad ik eigenlijk alleen tot de +directie toe om een onderneming, waarvan men geluk en zegen voor onze +stad verwachten kon, aan den gang te brengen.</p> +<p>Maar later is ’t me zoo gegaan, dat ik deze fabriek steeds +liever gekregen heb; en als die nu te lijden zal hebben van slechte +tijden, wil ik er mijn ouden rug gaarne onder zetten: maar +Heeren—die rug is oud. Ik kan niet als Mijnheer Mordtmann in drie +stappen van de fabriek naar de stad komen...”</p> +<p>„Natuurlijk! men zou den president een assistent moeten +geven—”</p> +<p>„Pardon,—’t is niet mijn bedoeling om indiscreet +te wezen,” zei Michal Mordtmann; „maar zooals we weten, +heeft de professor een zoon, die onlangs met glans zijn examen in de +rechten heeft gedaan. Zou zulk een post niet heel geschikt en aangenaam +zijn voor een jongen candidaat—om meê te beginnen? De +juridische kennis—ik kan u verzekeren, dat die in velerlei +gevallen van groot belang voor onze zaak wezen zou.”</p> +<p>Professor Lövdahl kwam in de war. Voor de tweede keer doorzag +die Mordtmann zijn geheimste gedachten; juist zóó had hij +den uitslag van de zaak gewenscht; maar hij was voorbereid op veel +kleine intrigues, om het doel te bereiken. En nu werd hem dit alles +aangebracht in een oogenblik en juist door den man, dien hij ten val +had willen brengen.</p> +<p>Want nu werd snel en bijna zonder debat aangenomen aan de Algemeene +Vergadering deze veranderingen voor te stellen. De post als directeur +in zijn vroegeren vorm wordt opgeheven. De directie zelf met Professor +Lövdahl als president neemt het bestuur van de fabriek over. Aan +den president wordt toegestaan een assistent te kiezen voor wien +<span class="pagenum">[<a id="pb20" href="#pb20" name= +"pb20">20</a>]</span>het traktement door de Algemeene Vergadering zal +worden vastgesteld.</p> +<p>Toen zij op straat gekomen waren, nam consul With den arm van den +professor en feliciteerde hem lachend met dien gelukkigen uitslag.</p> +<p>„Maar kun je begrijpen wat Mordtmann bezielde? Wij hadden ons +voorgesteld, dat hij zich met handen en voeten aan zijn baantje zou +vastklampen. Hij moet gemerkt hebben, dat de stemming al te veel tegen +hem was.”</p> +<p>„Misschien heeft hij dat wel,” antwoordde de professor +verstrooid; maar toen hij afscheid van den consul genomen had, bleef +hij op ’t kleine plein voor zijn huis staan en zag uit over de +haven, waar de rookende schoorsteenen van Fortuna zich tegen den hemel +afteekenden. De menschen, die voorbijgingen, groetten de statige figuur +eerbiedig, zooals hij daar stond, geleund op zijn kostbaren donker +bruinen stok—met uitgesneden ivoren knop, een geschenk van zijn +collega’s aan de universiteit. Hij groette terug zonder ze te +zien, want hij dacht aan het pas gebeurde met Mordtmann. Carsten +Lövdahl had dien man altijd gehaat, en daardoor was hij er toe +gekomen Fortuna en haar directeur nauwlettend te controleeren; +voortdurend ging hij Mordtmann na,—nooit op een wijze, die +persoonlijke bitterheid verraadde; maar alleen als een conscientieus +directeur.</p> +<p>Eindelijk had hij het zoo ver gebracht, dat een partij in de +directie tegen den directeur gestemd was; de een vond hem te kostbaar, +een ander hield niet van hem en de goedige consul With ging met zijn +vriend, den professor, meê.</p> +<p>En nu opeens—vrijwillig—glimlachend gaf Mordtmann alles +op en ging heen. <span class="pagenum">[<a id="pb21" href="#pb21" name= +"pb21">21</a>]</span></p> +<p>Niet zóó had de professor zijn doel willen bereiken: +de ander had verdrongen, verworpen, vernederd moeten worden!</p> +<p>Maar nu was hij dan toch weg, en dat was de hoofdzaak. ’t +Meerdere werk en de grooter verantwoording verontrustten Carsten +Lövdahl niet bizonder. Hij had werkelijk in deze jaren lust +gekregen om dat groote veelzijdige werk te besturen. Het ging zoo goed +en gaf aan zoo velen werk. En hij brandde van verlangen te toonen hoe +heel anders en veel beter ’t zou gaan zonder dien +kwast—Mordtmann.</p> +<p>En ’t meest verheugde hij zich als hij er aan dacht, dat +Abraham zijn assistent zou worden. Het jonge paar zou boven wonen; er +zou leven en vroolijkheid in huis komen, en de vele bittere +herinneringen zouden in de hoeken worden gedrongen en verdwijnen.</p> +<p>Maar de bankdirecteur Christensen was in zijn eigen kantoor blijven +zitten, waar de vergadering gehouden was—nog steeds onzeker en +wantrouwend.</p> +<p>Wat zou zijn vrouw zeggen als ze te weten kwam, dat hij zijn +presidentsplaats had opgegeven en dat nog wel voor Professor +Lövdahl, die eigenlijk niet in den kring thuis hoorde! Want zij +wilde, dat hij de eerste, absoluut de eerste wezen zou in de stad, en +dat was hij tot nu toe geweest. ’t Zou de noodige scènes +geven. En toch... toch had hij er geen berouw van. Hij vertrouwde op +zijn neus, die hem nog nooit bedrogen had. Er moest iets aan de lucht +zijn. Mordtmann was niet de man, die zoo’n positie zonder reden +opgaf; hij was een slimme snaak, en zijn vader Isaak Mordtmann en Co. +in Bergen was nog slimmer; zij hoorden niet tot de ratten, die ’t +schip verlieten vóór er gevaar was. <span class= +"pagenum">[<a id="pb22" href="#pb22" name="pb22">22</a>]</span></p> +<p>Dus vatte hij moed en besloot te dragen wat gedragen moest worden, +want zelfs niet al kon het hem redden, wilde hij tegenover zijn vrouw +den minsten twijfel uiten over Fortuna; daarvoor had hij te veel +aandeelen en zij te veel vriendinnen.</p> +<p>Michal Mordtmann schreef denzelfden dag aan zijn vader:</p> +<p>„’t Ging gladder dan een van ons zich had voorgesteld. +Ik nam een toevallige ontstemming in de directievergadering te +baat,—u kunt wel begrijpen van wien die kwam—en eer iemand +het wist, was ik van alles af. En daar ben ik heel blij om, hoewel +ik—in elk geval voorloopig—zonder betrekking ben; maar ik +denk wel, dat u wat voor mij vinden zult. Wat de fabriek zelf +betreft,—ik ben het volkomen eens met wat u in uw brief van den +18den schreef.”</p> +<p>Zoo kwam het, dat Professor Lövdahl in nader contact kwam met +de handelswereld in de stad, die hij tot nu toe had trachten te +vermijden.</p> +<p>Maar Fortuna nam meer en meer zijn belangstelling in, naarmate het +werk en ’t groote bedrijf hem helderder werd. Hij las +buitenlandsche werken en tijdschriften, veranderde en verbeterde, en +maakte groote plannen voor nieuwe bedrijfsvormen en kostbare +machines.</p> +<p>Zijn praktijk als dokter was niet groot en die beperkte zich +langzamerhand tot eenige goede oude huizen, waar hij bleef komen als +huisvriend.</p> +<p>Daarentegen werden zijn wachtkamer en studeerkamer meer en meer in +kantoren veranderd; er kwam een penningmeester en een jong mensch om +boodschappen in de stad en naar de fabriek te doen; en agenten en +makelaars begonnen er te komen als op een gewoon koopmanskantoor. +<span class="pagenum">[<a id="pb23" href="#pb23" name= +"pb23">23</a>]</span>Op een dag gelukte het een indringerigen +korenagent, half onder scherts, een lading rogge aan Carsten +Lövdahl te verkoopen; ’t schip lag in Dantzig te laden.</p> +<p>De professor was in spanning—in een spanning, die voor hem +geheel nieuw was; hij ergerde er zich eigenlijk over; maar de rogge +steeg.</p> +<p>En toen hij ten slotte 3000 kronen zuivere winst voor zich op zijn +lessenaar liggen zag, toen voelde Carsten Lövdahl een geheel nieuw +en eigenaardig welbehagen.</p> +<p>Als volwassen man was hij altijd rijk geweest door ’t groote +vermogen van zijn vrouw; maar van zijn jeugd af zat hem de openlijke +verachting voor „kooplui” en ’t heimelijke respect +van ambtenaarsfamilies voor geld in het bloed. ’t Vermogen van +zijn vrouw had hij verstandig en voorzichtig beheerd, blij met het +welvaren, dat het geld bracht; maar zonder het directe gevoel van de +macht van ’t geld en ’t vele, dat daarmeê te bereiken +is.</p> +<p>Maar dit geld, dat daar voor hem op tafel lag, had iets heel +bizonders. Hij zelf had het in een oogenblik voortgebracht; hij had +macht zich nog meer te verschaffen. Voor ’t eerst had hij dat +bedwelmend gevoel, dat in zijn handen een kracht berustte, die als een +natuurmacht menschen opheffen en neerbuigen kon. En terwijl hij over de +banknoten streek, tintelden zijn vingers en hij vond zelfs, dat het +gekreukelde papier een aangenamen geur had.</p> +<p>Toen Abraham thuis kwam, vond hij dus zijn vader als verjongd en +ijverig bezig in een groot bewegen van verschillende ondernemingen, +ofschoon Fortuna nog als de voornaamste genoemd werd.</p> +<p>Hij kreeg zijn vaste plaats aan een nieuwen lessenaar en ging aan +’t werk—gelukkig en vol moed. <span class="pagenum">[<a id= +"pb24" href="#pb24" name="pb24">24</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e446" class="main">III.</h2> +<p class="firstpar">„Kom binnen, kom er maar in, Meneer! dan kunt +u eens zien hoe de mindere man het heeft; dat is wel eens goed voor u. +En dan is ’t ook in de mode, wat zegt u nou? De werkgevers kennen +immers tegenwoordig het leven en de omstandigheden van hun arbeiders +door en door. En kijk eens naar de letterkunde. Wat zegt u! de kleine +burgerman, de arbeiders, de armen... O m’n waarde Meneer! we +vloeien over van meêvoelen en medelijden! Ja ’t is een +heerlijke wereld, waar we in leven. Wat zegt u nou?”</p> +<p>En bij die woorden wees hij rond in de kleine donkere kamer, waar +bijna niets stond.</p> +<p>Alleen dicht bij ’t venster lag een hoop riet en witte +afgeschilde teenen en daar midden in zat een jong meisje manden te +vlechten.</p> +<p>„Wie hebt u daar bij u, Vader?” vroeg ze scherp.</p> +<p>„De advokaat, de jonge Lövdahl, de nieuwe directeur zegt +men;—ja Meneer, ze is blind” voegde hij er droogweg +bij:—„dat komt niet zelden voor bij de armen, de kleine +burgerlui en de arbeiders.”</p> +<p>De dochter glimlachte bitter en keerde de doffe waterachtige blauwe +oogen tegen ’t licht, terwijl haar witte vingers een wilgeteen +bogen. <span class="pagenum">[<a id="pb25" href="#pb25" name= +"pb25">25</a>]</span></p> +<p>Abraham Lövdahl voelde zich onaangenaam aangedaan; en toen de +oude man naar de kleine keuken ging om zijn koffie te halen, zei hij +verlegen:</p> +<p>„Is u altijd... is u al van uw geboorte af zoo ongelukkig +geweest?”</p> +<p>Het jonge meisje keerde zich om, zoodra ze zijn stem hoorde, sloeg +de oogen neer en luisterde oplettend naar die weinige woorden. Maar +toen ze zoo zat en hij niet meer gedwongen werd in die pijnlijke, leege +oogen te zien, trof het hem hoe wonderlijk mooi ze was.</p> +<p>’t Bittere en ontevredene in haar mond, dat ook in de licht +opgetrokken neusvleugels trilde, was nu weg en haar zuiver gevormd +voorhoofd met donkerblond golvend haar stond zoo onschuldig en droevig +boven de doffe oogen, boven ’t magere, zwaarmoedige gezicht.</p> +<p>„Zeg dat nog eens,” vroeg ze.</p> +<p>„Hoor je ’t niet, Greta! die deftige Meneer doet je de +eer aan je te vragen of je blind geboren ben. Ja, Meneer, dat is +ze;—slecht bloed—slecht armelui’s bloed.”</p> +<p>De oude man ging zitten met zijn kop koffie in de eene en een stuk +grof roggebrood, met een beetje boter vol zoutklompen besmeerd, in de +andere hand.</p> +<p>Abraham Lövdahl had anders in den korten tijd, dat hij aan de +fabriek was, de arbeiders toeschietelijk gevonden en prettig om +meê om te gaan, maar deze oude machinist trok hem heelemaal niet +aan, en hij had er spijt van, dat hij zich in zijn hol had laten +lokken.</p> +<p>„Ja, zwarte koffie, zwart brood en boter, die als glas +tusschen je tanden knarst;—dat zal nu nog wel niet iets zijn, om +u aan te bieden.” <span class="pagenum">[<a id="pb26" href= +"#pb26" name="pb26">26</a>]</span></p> +<p><span class="corr" id="xd20e482" title= +"Niet in bron">„</span>Nu nog niet...?<span class="corr" id= +"xd20e485" title="Niet in bron">”</span> Abraham zag hem aan.</p> +<p>„Ja, ja, men kan nooit weten, wat men nog eens zal moeten +eten,—voor men doodgaat. Wat zegt u nou?”</p> +<p>Hij schaterde van ’t lachen over zijn eigen geestigheid en +’t jonge meisje lachte meê; maar zij hield gauw op en boog +zich over haar werk, terwijl Abraham, die deze menschen heelemaal niet +begreep, afscheid nam en naar de deur ging.</p> +<p>„Als u eens weer komt, moet u eens naar Greta’s manden +komen zien.”</p> +<p>„Hij komt nooit weer, Vader!” zei de dochter halfluid; +maar Abraham hoorde het. En er was iets in haar toon, dat hem trof.</p> +<p>„Ik wil gaarne eens binnenkomen, als ik hier voorbijkom en uw +manden zien; ik zal zeker wel manden noodig hebben voor mijn nieuwe +huis.”—Hij richtte deze woorden vriendelijk tot haar en +ging heen zonder verder op den ouden man te letten.</p> +<p>„Vader, zeg u eens!—wat is dat toch voor een soort +mensch, die oude machinist Steffensen.”</p> +<p>„Och, een praatjesmaker, die van alles in de wereld heeft +geprobeerd en nooit ergens voor deugde.”</p> +<p>„Maar hij zorgt toch voor de machines.”</p> +<p>„Nu ja!—Mordtmann protegeerde hem. Ze zijn allebei een +beetje kwasterig; maar Steffensen is een oproermaker, die niet in een +behoorlijke fabriek als de onze past.”</p> +<p>„U denkt er toch niet aan hem weg te zenden?”</p> +<p>„Ja, zoodra er een gelegenheid is.”</p> +<p>„Maar hij is arm.”</p> +<p>„Er zijn er, die meenen dat hij rijk is.”</p> +<p>„Maar zijn dochter is blind.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb27" href="#pb27" name="pb27">27</a>]</span></p> +<p>„Heeft hij een dochter?”</p> +<p>„Ik dacht, dat u haar oogen wel gezien had. Dat is een +interessant geval.”</p> +<p>„Zoo,” antwoordde de professor droog en ging voort met +zijn werk.</p> +<p>Maar Abraham besloot nauwkeuriger op Greta’s oogen te letten. +Alle boeken van den professor waren naar boven gebracht. En Abraham +bracht daar menig uur door, liefst ’s Zondags, als de anderen +naar de kerk waren.</p> +<p>’t Was een drukke dag; en de jongelui boven zouden dien avond +voor ’t eerst gasten ontvangen. De professor had het zoo gewild +en zijn bedienden beneden zorgden voor ’t souper en al ’t +andere. Toch was de jonge Mevrouw zoo moe, dat ze niet dacht ooit met +haar toilet klaar te zullen komen. Abraham liep zenuwachtig de kamers +in en uit: nu was ’t haast tijd; hij wachtte en luisterde aan de +deur. ’t Dienstmeisje kwam de kamer uit,—neen—Mevrouw +was nog niet klaar.</p> +<p>„Goede hemel, Clara! Kun je je niet een beetje haasten, al was +’t alleen maar ter wille van Vader.”</p> +<p>„Ach!—spreek niet over je vader! Een man als hij zou me +nooit zoo overspannen hebben als hij ’t geweten had. Maar hij kan +’t immers niet weten en als jij dan niet meer zorg voor me +hebt.”</p> +<p>„Nu, laat ons dan liever de menschen afzeggen.”</p> +<p>„Hè, Abraham, wat ben je onverdragelijk—als je +zooiets zegt wat je toch niet meent”</p> +<p>„Ja, maar als je nu werkelijk zoo onwel ben...”</p> +<p>„Als—geloof je me soms niet?”</p> +<p>„Ja natuurlijk Clara! maar ’t is ook een drommelsch werk +om in die omstandigheden gasten te ontvangen.”</p> +<p>„Foei toch! Vloek toch niet zoo vreeselijk.” +<span class="pagenum">[<a id="pb28" href="#pb28" name= +"pb28">28</a>]</span></p> +<p>Toch kwam ze mooi en stralend van vriendelijkheid haar schoonvader +tegemoet en luisterde blozend naar zijn ouderwetsche complimentjes. En +Abraham moest wel de kracht bewonderen waarmeê de zwakke Clara +haar vermoeidheid overwon, als ’t moest. Neen, eigenlijk—om +de waarheid te zeggen, hij ergerde er zich over, dat hij moest doen +alsof hij aan die vermoeidheid geloofde—die vreeselijke +vermoeidheid, die plotseling als weggeblazen kon worden. Maar ’t +waren grillen, die Clara van haar moeder had. Die zou hij er wel uit +krijgen. Maar behalve dat was ze bekoorlijk—dat zei iedereen.</p> +<p>De avond liep goed van stapel; de oude heeren speelden kaart; in het +salon werd muziek gemaakt, en ’t gezelschap was feestelijk +gestemd, omdat men voor ’t eerst bijeen was in ’t nieuwe +huis, waar veel te zien en te bewonderen was.</p> +<p>Maar juist toen alles het vroolijkste toeging ontdekte Abraham +plotseling een paar stramme plooien om den mond van zijn vrouw, een +sprekende copie waren ze van anderen, die hij kende—die van +Mevrouw Meinhardt.</p> +<p>Ze werd opeens stil, zag hem voorbij; en als hij ’t woord +regelrecht tot haar richtte, hoorde zij ’t niet. Zelfs ’t +algemeene gesprek stokte—er kwam als een domper over de +vroolijkheid; ’t was als ging er koude uit van de jonge +gastvrouw. ’t Was wezenlijk zoo vreemd. Men zag elkaar aan, een +paar jonge vrouwen begrepen het,—ja zelfs Peter Kruse, die +ongetrouwd was, mompelde in zichzelf: „Daar heb je waarachtig wat +moois op sleeptouw gekregen—mijn beste Abraham à Santa +Clara.”</p> +<p>Abraham streed den heelen avond als een wanhopende, met die rimpels; +hij werd opgewonden vroolijk, om de stemming te bewaren; maar niemand +<span class="pagenum">[<a id="pb29" href="#pb29" name= +"pb29">29</a>]</span>kon goed meêdoen onder den ijskouden +glimlach van de gastvrouw.</p> +<p>Hij trachtte haar te bereiken om haar iets in te fluisteren—ze +keerde zich om en sprak met wie ’t dichtst bij haar stond; hij +smeekte haar met de oogen, dat ze toch ontdooien zou, en met die +afschuwelijke comedie uitscheiden; had hij wat verkeerds +gedaan—en daar had hij een duister gevoel van—dan konden ze +daar immers later over praten—maar niet hier—niet zich +bloot geven voor al die vreemden!</p> +<p>Maar hij had even goed gezichten kunnen trekken tegen de kachel; ze +bleef voortdurend stijf, koud en beleefd—of +onbeleefd—zooals ’t uitkwam. Toen Abraham dus eindelijk, +afgemat van dien moeilijken avond—zijn laatsten gast had +uitgelaten, liep hij snel door de kamers naar ’t boudoir van zijn +vrouw, waar ze op hem stond te wachten, maar deed alsof ze +onverschillig een paar bloemen schikte.</p> +<p>„Ziezoo! wat is er nu? zeg me wat er is, Clara,” riep +hij en ging vlak voor haar staan.</p> +<p>„Wat er is?—Wat bedoel je?”</p> +<p>„Och, dat weet je heel goed, zooals jij den heelen avond +gedaan hebt! Opeens, voor iemand ’t weet, zit je als een mummie, +lacht niet, geeft geen antwoord.”</p> +<p>„Als ik tegen ’t eind van den avond niet heb kunnen +verbergen dat ik ontstemd was—hoewel God weet, dat ik er al mijn +krachten voor heb ingespannen—dan weet jij tenminste de reden en +hoeft er niet naar te vragen.”</p> +<p>„Ik weet de reden niet. Ik begrijp wel, dat je boos op mij +ben; maar de drommel hale me, als ik weet wat ik gedaan heb!” +<span class="pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30" name= +"pb30">30</a>]</span></p> +<p>„En daar durf je op te vloeken!—je weet misschien niet +hoe je daar achter de piano zat, met je neus in de haren van die malle +Lina With.”</p> +<p>„We zaten toch niet achter de piano!”</p> +<p>„Nou... er was ten minste niet veel van jelui te zien; maar +aan je lachen kon je wel hooren wat voor dingen jelui behandelde. En +toen ik er aan kwam, omdat ik me voor jou schaamde en vriendelijk en +voorkomend iets over haar japon zei...”</p> +<p>„Ja, je zei, dat je niet van die groene kleur +hieldt.”</p> +<p>„Toen antwoordde ze, bizonder impertinent: die is blauw, +Mevrouw! en jij—wat deedt jij?”...</p> +<p>„Ik zei zeker ook dat die blauw was, want dat +was-ie.”</p> +<p>„Die was groen, flesschegroen, zoo groen als spinazie, maar +dat doet er trouwens geen zier toe; je kunt niet begrijpen hoe volkomen +onverschillig ’t me is of dat mensch haar botten met groen of +blauw overtrekt; maar ’t karakteristieke voor jou, ’t +leelijke van je is, dat zelfs in de kleinste, de meest onverschillige +kwesties dadelijk naar de tegenpartij overloopt,—nooit kun je mij +helpen...”</p> +<p>„Neen maar lieve Clara! als nu de japon me blauw +toeschijnt.”</p> +<p>„Waarom denk je, dat ze je blauw voorkomt? Alleen omdat die +misselijke Lina With ’t zei; dadelijk natuurlijk! was je ’t +met haar eens! maar ik—je eigen vrouw!”</p> +<p>„Geloof je heusch, dat Lina With gevaarlijk is?”</p> +<p>„Och, ’t is met allemaal ’t zelfde! je trekt +iedereen boven mij voor; ik ben alleen tusschen al die vreemde +menschen; en jij, die me steunen moest je laat me gemeen in den steek, +om... om... om...” Ze schreide zoo hevig, dat haar stem weg ging +en vloog de kamer uit. <span class="pagenum">[<a id="pb31" href="#pb31" +name="pb31">31</a>]</span></p> +<p>Abraham liep haar achterna; maar aan de deur van de slaapkamer +keerde hij om en stak een sigaar aan; hij liep op en neer in de kamers, +die nog warm waren na ’t feest; en hij dacht na over zijn +huwelijk en zijn vrouw—over zijn leven, zooals ’t met hem +was voortgegleden in zonneschijn en geluk, zonder schokken. Nu en dan +bleef hij voor een spiegel staan en bekeek zichzelf half +verwonderd.</p> +<p>Was hij dat werkelijk, die dit beleefd had? Was hij het, die niet +meer bereikt had. Dit leven, dat zoo los om hem heen hing, zoo zonder +beteekenis,—was dat zijn leven?... Wel was hem zijn eerste +frissche jeugd al spoedig ontnomen, maar later was hij toch zoover +gekomen in moderne lectuur, dat hij al gauw vermoedde, dat ’t +niet heelemaal zoo in de wereld toeging, als ’t aan de studenten +aan de universiteit te Christiania gedoceerd werd.</p> +<p>’t Was niet zoo, dat alles bijna overal in orde was, behalve +in Amerika, dat alle raadsels der wetenschap waren opgelost of in ieder +geval vandaag of morgen zouden worden opgelost aan de universiteit te +Christiania. In plaats van dat de waarheid vast stond, het bestaan over +’t algemeen harmonisch en rechtvaardig was, de jeugd voor +inspanning bijna geheel bewaard, omdat de ouden alles zoo buitengewoon +goed hadden ingericht—in plaats van dit alles, waar zijn thuis, +de school en de universiteit zijn hoofd meê hadden opgevuld, zag +hij al spoedig, dat hij integendeel geboren was in een tijd vol van de +meest verschillende bewegingen, en in een maatschappij, die juist +behoefte had aan moedige jonge menschen.</p> +<p>En Abraham Lövdahl had een machtigen drang gevoeld om aan te +pakken—waar ’t maar mogelijk <span class="pagenum">[<a id= +"pb32" href="#pb32" name="pb32">32</a>]</span>was—overal! +’t Was alles immers averechts verkeerd. Maar altijd was dit de +noodlottige vraag: Waar moest hij ingrijpen? ’t Moest +zóó gebeuren dat er werkelijk iets door bereikt +werd—een of andere taak voor hem; anders hielp het immers +niet;—anders kon hij immers zijn naaste omgeving niet doen +begrijpen wat hij bedoelde met dat „aanpakken.”</p> +<p>Hij had het met Clara geprobeerd, toen zij geëngageerd waren. +Hij had haar al zijn wilde ideeën toevertrouwd; en tot zekere +hoogte amuseerde ’t haar te luisteren naar al die schreeuwende +tegenstellingen met al wat ze geleerd had en geloofde. Alleen als +’t al te gek werd lachte ze en beweerde, dat hij dat niet meenen +kon.</p> +<p>Tot wat Clara ’t meest aantrok hoorde de emancipatie van de +vrouw. Ze luisterde oplettend als hij in woorden, die gloeiden van +toorn, den man aanviel, die duizende jaren lang in ruwheid de vrouwen +had onderdrukt en verongelijkt. En als hij de toekomst schilderde, waar +man en vrouw gelijken zouden zijn, die in onderling overleg handelden, +dan drukte Clara zich tegen hem aan: „Zul je altijd +zóó tegen mij wezen, Abraham?”</p> +<p>Al die beloften, die oprechte verzekeringen!—had hij ze +gebroken?</p> +<p>Neen,—hij vond het niet; hij was zich bewust, dat hij er +eerlijk naar had gestreefd hun samenleven vredig te maken en mooi; maar +Clara was verwend—dat viel niet te ontkennen. Zulke afschuwelijke +scènes als die van dezen avond moest hij niet verdragen.</p> +<p>Hij wilde ze ook niet langer verdragen; nu wachtte ze hem—dat +wist hij—tot een verzoening bereid, als hij zich eerst voldoende +verootmoedigd had; <span class="pagenum">[<a id="pb33" href="#pb33" +name="pb33">33</a>]</span>maar Abraham zwoer, dat hij zich niet +verootmoedigen zou en bleef in de kamers heen en weer loopen; en +terwijl zijn sigaar langzamerhand uitging kwamen de machinist +Steffensen en het blinde meisje hem weer in de gedachten. ’t Was +een wonderlijk paar; hij zou den advokaat Kruse, die alle menschen +kende, eens vragen, waar zij eigenlijk vandaan kwamen.</p> +<p>Voorloopig besloot hij ook zich te verzetten tegen zijn vaders plan +om Steffensen te ontslaan. Het streed tegen Abrahams opvatting een +bekwaam man uit ’t werk te laten wegzenden, omdat hij een +praatjesmaker was—waarschijnlijk een knappe bol. Hij moest juist +blijven.</p> +<p>Hoe zou ’t anders met dat arme blinde kind gaan?</p> +<p>En haar beeld stond opeens zoo helder voor hem—aandoenlijk, +als was ’t een herinnering uit zijn jeugd: dat witte voorhoofd, +dat zoo onschuldig boven die doffe oogen lag, boven dat magere, +zwaarmoedige gezicht.</p> +<p>Lang en ver weg voerden Abraham zijn fantastische droomen over die +oogen, waar misschien weer leven in zou kunnen komen; droomen van een +blik vol dankbaarheid en genegenheid, waaraan hij zulk een behoefte +had. En ’t was laat in den nacht toen hij naar bed ging. Clara +sliep al. <span class="pagenum">[<a id="pb34" href="#pb34" name= +"pb34">34</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e632" class="main">IV.</h2> +<p class="firstpar">„De Heer zegene uw ingaan en uw uitgaan van +nu af, alle dagen uws levens.”</p> +<p>Met deze woorden leidde de kapelaan zijn verloofde over den drempel +van zijn vaders huis. De dikke Jörgen Kruse kwam zóó +in de war door dien plechtigen intocht, dat hij de handen vouwde en +„Amen” zei.</p> +<p>Maar zijn vrouw, die even mager was, als hij dik, wierp haar +breiwerk weg en liep snel haar nieuwe schoondochter tegemoet.</p> +<p>„Welkom! Welkom in ons huis—lieve kind. En God geve, dat +je je bij ons tevreden en gelukkig voelt; jij ben ook welkom, lieve +Maarten!—ik kan je niet eens behoorlijk een kus geven om je +grooten baard. Jelui verrast ons. De boot zou hier niet +vóór zes uur wezen, zei Peter. Zag jelui hem niet? Dan +komt hij wel dadelijk hier. Maar Frederika—hoe kun je Maarten nu +met zoo’n akeligen baard laten loopen. Dat zou ik hem wel +verbieden als ik jou was.”</p> +<p>„Zooiets moet Moeder niet tegen Frederika zeggen. De gedachte +komt niet in haar op—dat weet ik wel zeker—dat zij zou +opstaan tegen haar aanstaanden echtgenoot. Heb ik geen gelijk, +Frederika?”</p> +<p>„Ja Maarten.” <span class="pagenum">[<a id="pb35" href= +"#pb35" name="pb35">35</a>]</span></p> +<p>„Och”—zei Juffrouw Kruse, „zóó +plechtig meende ik ’t ook niet; een vrouw kan waarempel heel wat +klaar spelen, zonder juist tegen haar man op te staan.”</p> +<p>„De Schrift leert ons—zooals Moeder weet.”</p> +<p>„Ja jongen, dat weet ik,” viel zijn moeder hem droog in +de rede; „maar nu moeten we niet met de theologie beginnen; maar +met een kop koffie. Alles op zijn tijd. Ga zitten, Frederika, en nog +eens: hartelijk welkom in ons huis, lieve kinderen!”</p> +<p>Jörgen Kruse dacht, zooals altijd, wanneer zijn vrouw sprak: +„Wat drommel, waar haalt ze al die woorden vandaan?” +Eindelijk kwam hij ook naar voren en mompelde wat, maar trok zich +dadelijk terug in zijn hoek. Intusschen was ’t niet zoozeer zijn +nieuwe schoondochter, maar eigenlijk zijn zoon, die hem zoo verlegen +maakte. Toen Maarten de theologie als zijn studie koos, verheugden zijn +beide ouders zich daarover. Dat paste ook goed: de oudste, Peter, was +jurist, en de oude Jörgen dacht zoo: als ’t nu eenmaal een +uitgemaakte zaak was, dat hij geen van zijn zonen daar kon krijgen, +waar hij ze ’t liefst hebben wou—n.l. in den winkel, dan +zou het toch eigenlijk wel aardig wezen zijn eigen jongen met de toga +aan op den preekstoel te zien.</p> +<p>Maar was dat nu werkelijk zijn kleine, dikke Maarten, die hier zoo +uit de hoogte aankwam en hem zoo ernstig—bijna beschermend de +hand drukte? Groot was hij nu, met een dikken baard en hij keek de +menschen zoo streng aan door zijn lichtblauwen bril.</p> +<p>’t Werd zijn vader heel wonderlijk te moede; en terwijl de +flinke, kleine Juffrouw Kruse al gauw Frederika aan ’t praten +kreeg onder de koffie en <span class="pagenum">[<a id="pb36" href= +"#pb36" name="pb36">36</a>]</span>onvervaard Maarten als vroeger +behandelde, liep de oude Jörgen verlegen rond en zocht tevergeefs +naar den toon, die hij moest aanslaan tegenover dien plechtig gestemden +zoon.</p> +<p>„Rook je ook, Maarten?” vroeg hij eindelijk, half +bang.</p> +<p>„Bijna nooit,” antwoordde Maarten met diepen ernst en +een zucht, die moest aanduiden, dat dit een van zijn vele vrijwillige +ontberingen was.</p> +<p>Allen vonden trouwens, dat Maarten heel waardig geworden was, nadat +hij aan de studie van de theologie begonnen was. Het stugge, wat +Maarten, de achterblijver, in de school eigen was, ging in den loop der +jaren over in een zuren ernst, die hem als van zelf tot de theologie +bracht.</p> +<p>Hij behoorde tot de gelukkigen; hij was reeds kapelaan aan de nieuwe +kerk in de stad; kort na zijn benoeming volgde zijn verloving en hij +was van plan dadelijk te trouwen; want zijn verloofde was rijk en had +geen ouders.</p> +<p>Mooi was Frederika Andersen eigenlijk niet; maar Juffrouw Kruse +meende, dat ze echt goed en lief wezen moest... zóó teer +als ze soms naar Maarten op kon zien.</p> +<p>Kort daarna kwam de oudste zoon—de advokaat binnen; hij was +buiten adem, kwam regelrecht van de stoomboot en maakte veel excuses, +omdat hij niet bij de aankomst van ’t verloofde paar had kunnen +zijn.</p> +<p>„Maar dat komt door die lieve vereeniging, die al mijn tijd in +beslag neemt,” zei hij. „Ik moet hulp hebben. Jij, broer +Maarten! moet meêdoen; onze menschen wonen meest in de buurt van +de fabriek.”</p> +<p>„Je meent Fortuna; maar wat is dat voor een vereeniging waar +je over praat?” <span class="pagenum">[<a id="pb37" href="#pb37" +name="pb37">37</a>]</span></p> +<p>„O—een arbeidersvereeniging. Eerst was ’t enkel +een verbruiksvereeniging; nu is er een spaarkas aan verbonden, en een +ziekenkas en van allerlei.”</p> +<p>„Een vereeniging van arbeiders dus?—en daar ben jij lid +van, Peter?”</p> +<p>„Lid?”—riep Juffrouw Kruse, „’t is +immers Peters vereeniging; hij heeft ze gesticht en alles op streek +geholpen.”</p> +<p>„Zoo,” antwoordde Maarten droog.</p> +<p>Juffrouw Kruse kreeg een kleur en wilde iets zeggen; maar zij +bedacht zich en vroeg haar schoondochter met haar meê naar boven +te gaan naar haar kamertje.</p> +<p>De vader was ook weer weggeslopen naar den winkel, zoodat de beide +broeders alleen waren.</p> +<p>„Ik feliciteer je—Maarten! met je benoeming èn +met je verloving; ze ziet er zoo aardig en lief uit.”</p> +<p>„Frederika is een ernstig en streng opgevoed +meisje.”</p> +<p>„Ja?—maar ze kan daarom wel aardig wezen.”</p> +<p>„Zulke lichtzinnige woorden passen in ’t geheel niet +voor mijn verloofde. En ik wil je van te voren verzoeken +om...”</p> +<p>„Onzin, Maarten. Stel je niet zoo aan. Die toon kan misschien +goed voor anderen zijn; maar je moet je niet verbeelden, dat ik, die je +zoo goed ken, daarvan onder den indruk kom. Onder vier oogen kun je +gerust je heele dominé’swaardigheid op zij leggen; gerust +jongen, je maakt er je in mijn oogen alleen maar belachelijk +door.”</p> +<p>„Het doet me oprecht leed, Peter, dat je nog voortdurend +schijnt...”</p> +<p>Maar Peter was al de deur uit en Maarten bleef hem een oogenblik +staan nakijken. Toen ging hij <span class="pagenum">[<a id="pb38" href= +"#pb38" name="pb38">38</a>]</span>aan de tafel zitten, schreef cijfers +in zijn zakboekje en ging aan ’t optellen.</p> +<p>De advokaat Peter Kruse had den naam tamelijk dom te zijn; en hij +had het dan ook niet ver in de wereld gebracht. Hij verdiende zooveel +als hij noodig had en woonde trouwens thuis, omdat de oudelui Kruse dat +graag hadden.</p> +<p>De toekomst scheen niet schitterend; want ’t sprak van zelf, +dat geen enkele publieke inrichting haar rechtszaken aan dat radicale +advokaatje kon toevertrouwen. De ambtman kon hem geen zaken geven en +omdat hij nu niet dronk en ook niet onvertrouwbaar was, werd men +’t er over eens, dat hij te dom was.</p> +<p>Daarentegen had hij er een zekeren slag van op een slinksche manier +het vertrouwen van eenvoudige menschen te winnen.</p> +<p>Hij stookte namentlijk het volk op, heette het. Hoewel hij een aan +de academie opgeleid man was, verkeerde hij onder de arbeiders en +bracht ze er toe zich aaneen te sluiten ter wille van +gemeenschappelijke belangen: goedkooper voedsel en betere woningen.</p> +<p>Hij was daarom van harte gehaat door alle fatsoenlijke menschen en +werd in hun courant uitgescholden. Peter Kruse was zooveel ouder dan +zijn broeder Maarten, dat hij al een volwassen man was toen Maarten nog +op school ging. En daarom viel het hem nog moeilijker dien +neerbuigenden dominé’stoon te verdragen; ook kon hij over +’t geheel de predikanten niet uitstaan; of—zooals ’t +in de courant heette—ongeloof en goddeloosheid waren ook bij hem +onafscheidelijk verbonden met politiek radicalisme.</p> +<p>Thuis had hij steun aan zijn moeder; want Jörgen <span class= +"pagenum">[<a id="pb39" href="#pb39" name="pb39">39</a>]</span>Kruse +ging geheel in zijn zaak op. Maar zijn moeder, die van zijn kindsheid +af hem alleen gehad had om voor te zorgen,—zij volgde hem zoo +goed zij kon en kreeg daardoor belangstelling voor en kennis van +allerlei; want in ’t begin had ze van geen van beiden veel.</p> +<p>Ze was begonnen als winkeljuffrouw bij Jörgen Kruse, in den +tijd, toen hij nog een bescheiden komenijs-mannetje was, die kaarsen, +en witte suiker en stroop verkocht aan den kleinen man. En eerst een +heele poos, nadat ze hem een zoon geschonken had, werd ze tot de +waardigheid van „Juffrouw” verheven en kwam in de kamer, +als ze in den winkel gemist kon worden.</p> +<p>Maar later werd die kleine onregelmatigheid door bijna allen +vergeten; zij sloofde en werkte met haar man; en toen ze eindelijk den +weg tegen den steilen heuvel opgekomen waren, die van niets naar iets +leidt;—toen zei Jörgen Kruse: „Ja, nu dank ik je wel +voor je hulp—Amalia Catherina,—kom nu in de kamer zitten en +rust uit.”</p> +<p>Toen kwamen de goede dagen, en toen kwam Maarten ter +wereld;—daarom was hij zoo dik geworden! De goede dagen gebruikte +Juffrouw Kruse om een en ander te leeren, en hoewel ’t altijd met +de geleerdheid maar zóó zóó ging, toch +kreeg ze er zóóveel <span class="corr" id="xd20e729" +title="Bron: respekt">respect</span> voor, dat ze doorzette, dat haar +beide zonen zouden studeeren.</p> +<p>Bij den eersten liet Jörgen dat zonder veel tegenwerking toe: +Peter was mager en bleek en had lust in leeren. Maar toen Maarten op +zijn twaalfde jaar naar ’t gymnasium moest, probeerde hij een +klein gevecht te leveren.</p> +<p>Maarten was dik en stug en speelde nooit iets anders dan +„winkeltje;” hij verloor nooit een cent. <span class= +"pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40" name="pb40">40</a>]</span>En eer +’t werd uitgemaakt, dat hij studeeren moest;—want dat werd +uitgemaakt: Jörgen kon ’t niet houden als Amalia Catherina +met al die vele woorden aankwam—voor dien tijd stond Maarten met +zijn vader in den winkel en dreef in allen ernst handel.</p> +<p>En hoe vaak had Jörgen niet met bewondering de taaie zekerheid +gezien, waarmeê de kleine jongen de tabaksrol nam, die uitmeette +volgens de streepjes op de toonbank en tabak afsneed voor twee cent, +zoo precies op ’t streepje, dat—als ’t er niet binnen +was, dan in elk geval er toch niet buiten.</p> +<p>„Och ja!” zuchtte de oude Jörgen Kruse in zijn +kantoortje, „nu is hij dan dominé geworden, en dat is nu +wel heel mooi; maar waarachtig, de jongen hoort hier.”</p> +<p>In de kamer zat Maarten en schreef op wat de reis van hem en zijn +verloofde gekost had; en toen ze beneden kwam, zei hij:</p> +<p>„Frederika!—ik heb nu onze rekening opgemaakt en ik +krijg nog twee en dertig en een halve cent van je.”</p> +<p>De nieuwe kapelaan had overigens nog niet veel succes in de stad; er +was niets nieuws aan hem; alle menschen kenden den dikken zoon van +Jörgen Kruse; en toen zij hem nu opeens op den preekstoel zagen +met toga en bef en hem van uit de hoogte de gemeente bestraffend hoorde +toespreken, vonden velen—vooral de ouderen—dat wat +wonderlijk.</p> +<p>Maar toen hij zijn examens gedaan had en uitdrukkelijk naar deze +gemeente gezonden was door hen, die volgens Gods eigen wil Zijn rijk +hier op aarde in Stockholm besturen, toen moest men hem immers +ootmoedig erkennen als degene, die een waardigheid bekleedde, die recht +tot bestraffen <span class="pagenum">[<a id="pb41" href="#pb41" name= +"pb41">41</a>]</span>gaf,—hoe wonderlijk ’t ook wezen mocht +voor vleesch en bloed, dat die dikke jongen opeens voor hen stond om +hun zielen te verzorgen.</p> +<p>En al kwamen de menschen nu niet in zoo grooten getale toestroomen +wanneer hij preekte, als gewoonlijk gebeurt bij een nieuwen predikant, +hij won aan den anderen kant de onverdeelde achting en genegenheid van +zijn superieuren en collega’s. Want hij was nooit lastig; hij +wilde nooit iets nieuws of moeilijks, maar had een gepasten eerbied +voor het oude, die hem goed stond.</p> +<p>Vooral het armbestuur was verrukt. Nieuwe kapelanen waren gewoonlijk +een ware beproeving voor hen: dàn moest er een onderzoek naar +een arm gezin gedaan worden, dan moest je hier en dan daar helpen; +dames kwamen met soep aanzetten en de armen kwamen allemaal in +beweging, zoodat je ze geen baas blijven kon.</p> +<p>Maar niets van dat alles gebeurde bij dezen nieuwen kapelaan. Hij +verwees den eersten arme, die ’t bij hem probeerde, naar ’t +armbestuur, zooals ’t hoort, en er kwam geen enkel potje soep +door zijn toedoen.</p> +<p>Toen Maarten getrouwd was, huurde hij een woning dicht bij ’t +huis van zijn vader, zoodat ze meestal even de straat overstaken om bij +de oudelui te eten. ’t Vermogen van zijn vrouw was in aandeel en +in schepen en dergelijke fondsen geplaatst in haar geboortestad +Kragerö; maar Maarten wilde geen handel drijven en vroeg het geld +op.</p> +<p>Juffrouw Kruse had er zich zoo op verheugd het jonge paar zoo dicht +bij zich te hebben—misschien wel al te veel, dacht ze later; een +mensch moet zich niet te veel ergens op verheugen; want dan volgt zoo +licht een teleurstelling. <span class="pagenum">[<a id="pb42" href= +"#pb42" name="pb42">42</a>]</span></p> +<p>Was ze teleurgesteld?—Volstrekt niet. Juffrouw Kruse zou zich +geschaamd hebben, als iemand zooiets had durven zeggen;—neen, dat +niet;—maar ’t was alleen zoo vreemd.</p> +<p>Maarten was immers dominé—streng en ernstig; en +Frederika—ja ze was zoo lief en aardig als ’t maar kon voor +wie van haar hielden; maar ze was werkelijk te oud voor Juffrouw Kruse. +Jonge menschen moeten toch waarachtig jong zijn, vond Juffrouw +Kruse.</p> +<p>En dan kwam er nog iets bij: ze moest erkennen, dat de jongelui er +veel meer slag van hadden zuinig huis te houden, dan zij en haar man +ooit gehad hadden—zelfs niet toen ze ’t zoo krap hadden die +eerste jaren.</p> +<p>Ze hadden ook eenvoudig geleefd—ach! heel eenvoudig; maar +zooals Maarten en Frederika—op een cent af te weten wat er kon +worden uitgespaard op zeep en lucifers—dat had zij—en zelfs +Jörgen nooit geweten.</p> +<p>Maar alles hadden de jongelui uitgerekend en berekend en alles +konden ze goedkooper krijgen, van eieren af—die kochten ze +trouwens niet vaak—tot schuurzand toe—en altijd keek +Juffrouw Kruse even verlegen, als Maarten zei:</p> +<p>„Dat is maar heerlijk, dat Moeder ’t zoo ruim heeft en +zoo duur koopen kan, niet waar Frederika?”</p> +<p>„Ja—je hebt gelijk—Maarten!—’t is +alleen maar ongelukkig voor kleine burgers als wij, dat de prijzen +stijgen als sommigen te veel betalen.”</p> +<p>En dan met de dienstboden... Juffrouw Kruse had er nooit op gelet, +voor Frederika er haar opmerkzaam op maakte, hoe ongelooflijk veel de +meiden „aan kunnen” als ze zelf over de boter mogen gaan. +De dienstmeisjes van Frederika—<span class="pagenum">[<a id= +"pb43" href="#pb43" name="pb43">43</a>]</span>ze hield er maar +één, maar telkens kreeg ze een andere—die aten +waarempel bijna niets.</p> +<p>Het begon de goede Juffrouw Kruse te drukken, dat ze een oude vrouw +zou zijn geworden, zonder geleerd te hebben op de kleintjes te passen +en een goede huisvrouw te zijn. Want ze was ’t aan den anderen +kant volkomen met de jongelui eens, dat niets leelijker is dan Gods +gaven te verspillen en te vermorsen.</p> +<p>Aan tafel op een Zondag vroeg Peter Maarten of hij de fabriek had +gezien. „Er is veel veranderd sinds je de laatste keer naar +Christiania ging;—daar kun je van op aan.”</p> +<p>„Ik ben er een paar keer voorbij gegaan,” antwoordde +Maarten; „wordt er geld verdiend?”</p> +<p>„Als water! Vraag Vader maar; hij heeft ieder jaar spijt als +haren op zijn hoofd, omdat hij er maar één aandeel in +heeft.”</p> +<p>„Och, één is genoeg,” bromde Jörgen; +„een mensch moet niet al te begeerig zijn.”</p> +<p>„Als ’t is zooals Peter zegt, dat er geld verdiend +wordt, weet ik niet, waarom u zich achteraf zoudt houden; ’t is +immers een volkomen eerlijke zaak en behalve dat ook nuttig voor de +stad.”</p> +<p>„Wil je aandeelen koopen, Maarten?”</p> +<p>„Ik drijf geen handel,” antwoordde Maarten stug, na een +poosje vroeg hij zijn vader: „Hoe hoog staan zij?”</p> +<p>„Ze zijn niet op de beurs genoteerd,” antwoordde Peter, +„want hier worden zoo goed als geen aandeelen in Fortuna +verkocht. Men wacht ieder jaar een enorme winst; tot nu toe maakten ze +maar 6%.<span class="corr" id="xd20e802" title= +"Niet in bron">”</span></p> +<p>„Zes en een half,” verbeterde de vader.</p> +<p>„Ja, maar dan is er bijna niets voor het reservefonds +afgenomen.” <span class="pagenum">[<a id="pb44" href="#pb44" +name="pb44">44</a>]</span></p> +<p>„Kom—een man als Prof. Lövdahl is zoo goed als een +reservefonds.”</p> +<p>„Vindt Peter soms niet, dat 6% een mooie rente is? Weet je +veel zaken, die meer geven?” Maartens toon tegenover zijn broeder +was meestal een beetje oorlogszuchtig.</p> +<p>„Die rente is groot genoeg; maar er staat niemand borg +voor...”</p> +<p>„Borg!” viel de oude man hem in de rede, „dat zijn +immers de Professor en de directeur Christensen.”</p> +<p>„Ja, Christensen, vader. Maar hij zit nu overal in, dus kan +hij wel niet zoo’n sterke borg zijn voor elke zaak afzonderlijk; +maar wie kan er trouwens voor instaan, dat de produkten niet dalen in +prijs, zoodat de fabriek met verlies werkt, en ’t kapitaal +opvorderen moet en zich dan toch niet redden kan. Wie staat daar borg +voor?”</p> +<p>„Dat is immers onzin, Peter!—we weten allemaal wel, dat +ieder menschelijke onderneming aan de wisselingen van ’t geluk +onderworpen is, of ik bedoel aan ’t bestuur van de +Voorzienigheid; maar als de directie zorgvuldig en voorzichtig is, dan +is een onderneming als Fortuna menschelijkerwijs gesproken—vrij +zeker. Iedereen heeft immers vertrouwen in Professor +Lövdahl?”</p> +<p>„Ja, dat is een groot man,” riep Jörgen Kruse, en +legde zijn mes en vork neer. „Hij kan alles aan den gang krijgen, +wat ’t ook is. En dan is hij ontzettend rijk.”</p> +<p>„Ik zou wel eens willen weten, waarom die man geld +leent,” zei Peter.</p> +<p>„Leent hij geld?” vroegen de beide anderen.</p> +<p>„Ja, ik heb verscheidene cliënten gehad, die mij verteld +hebben, dat zij Carsten Lövdahl geld geleend hebben, enkel op zijn +quitantie.” <span class="pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45" +name="pb45">45</a>]</span></p> +<p>„Wat zijn dat voor menschen?”</p> +<p>„Eenvoudige luidjes, die een beetje overgespaard +hebben.”</p> +<p>„Ja, dan begrijp ik het wel,” meende Jörgen.</p> +<p>„Dat zijn dan van die stakkers, die geen kapitaal genoeg +hebben om van te leven; en dan is Lövdahl goedhartig genoeg om hun +geld te nemen en „in zijn zaak te zetten”—zooals dat +heet; en dan betaalt hij ze meestal een rente van 6 à 7 +procent.”</p> +<p>„Wat zegt u?” Maarten sprong op. „Zei u 6 à +7 procent?”</p> +<p>„Ja, wat weet ik er van?” antwoordde de oude.</p> +<p>„Maar dat lijkt op Professor Lövdahl om op die manier wel +te doen. Want wel verdient hij zelf onnoemelijk veel; maar hij is een +van die menschen, die graag hebben, dat ook anderen geld verdienen; hij +is niet als sommige andere Pausen hier in de stad, die een armen +stakker geen cent verdienste gunnen, omdat ze alles zelf willen +hebben.”</p> +<p>Daardoor kwamen ze aan ’t praten over Christensen en anderen +uit dien kring; en Peter bracht den ouden man aan ’t lachen door +’t laatste nieuws uit de stad te vertellen.</p> +<p>Maarten at in gedachten voort en mompelde nu en dan: „Zeven +procent!” <span class="pagenum">[<a id="pb46" href="#pb46" name= +"pb46">46</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e853" class="main">V.</h2> +<p class="firstpar">Abraham haalde langzamerhand heel wat mandjes bij +Greta Steffensen, tot ze zulke goede kennissen werden, dat er geen +voorwendsel voor een bezoek meer noodig was.</p> +<p>Ze trok hem op een vreemde manier aan, met een zachte, stille +kracht; hij dacht er geen oogenblik aan die te weerstaan.</p> +<p>En de oude was eigenlijk interessant, als men maar eerst aan hem +gewend was. Abraham vond in de spottende redevoeringen, die Steffensen +gewoonlijk hield, veel van de moderne beschouwingen terug, waar hij +zelf in stilte mee rond liep. Maar liefst als er in Abraham iets in +beweging kwam, een gevoel, dat er iets niet in orde was met hem, dat er +een fout in zijn leven was, iets hols in ’t geluk, dat hem altijd +gediend had, of als dat een nog erger vorm aannam en hij zich als +’t ware in bochten wrong voor twee onverbiddelijke +oogen—dàn ’t liefst sloop hij ’t huisje +binnen, dat daar aan den bocht van den weg lag, waar die zich van de +fabriek af boog. Dan ging hij dicht bij Greta zitten, nam een van haar +kleine, fijne handen en legde die op zijn gezicht, opdat ze de vingers +over zijn trekken zou laten gaan om te raden, waar hij aan dacht. Ze +zat met hem te babbelen onder haar <span class="pagenum">[<a id="pb47" +href="#pb47" name="pb47">47</a>]</span>werk, en dan was er niets van +’t honende en bittere, dat daarop te voorschijn kwam, als haar +vader sprak. Zij boog het hoofd en luisterde naar Abrahams stem, en een +gelukkige glimlach lag om den fijnen mond, zoolang hij daar was.</p> +<p>’t Was niet moeilijk geweest voor Abraham om haar +vertrouwelijkheid te winnen. Van ’t oogenblik dat zij zijn stem +voor ’t eerst hoorde, had ze hem zooveel vertrouwen getoond, als +een gewoon jong meisje hem nooit zou gegeven hebben. Maar omdat zij +niet zien kon, werd ze nooit in de war gebracht door een schaduw of een +veranderde uitdrukking op zijn gezicht, en daardoor kwam het, dat ze +vrijmoedig en onbekommerd sprak over allerlei waar men anders over heen +glijdt met een blik of een lichte handbeweging.</p> +<p>Ze was gewend de dingen bij hun naam te hooren noemen; en de omgang +met haar grof besnaarde vader had haar een naieve zekerheid gegeven, +die nooit geschokt was door een dubbelzinnigen glimlach of een +kwetsenden blik.</p> +<p>Abraham was de eerste, dien zij ontmoette uit een wereld, die +beschaafder was dan de hare; en daarom waren er ontelbare zaken, waar +zij met hem over wilde spreken, en die ze vroeger vóór +zich gehouden had. Zoo werden hun bijeenkomsten een bonte mengeling van +kinderpraatjes en de allerintiemste vertrouwelijkheid.</p> +<p>„Hoe kun je ’t toch verdragen, dat je zoo rijk +ben!” zei ze eens tegen hem.</p> +<p>„Wat meen je met „verdragen?<span class="corr" id= +"xd20e873" title="Niet in bron">”</span>”</p> +<p>„Kun je dat niet begrijpen, dan ben je dom.”</p> +<p>„Ja, je weet, dat ik dom ben.”</p> +<p>„Alleen maar als je wilt; want anders ben je verschrikkelijk +wijs.” <span class="pagenum">[<a id="pb48" href="#pb48" name= +"pb48">48</a>]</span></p> +<p>„Wat meende je dan?”</p> +<p>„Heb je Vader nooit hooren vertellen van de armen? van de +echte armen, niet zooals wij, maar van menschen, die geen eten +hebben?”</p> +<p>„Vader is rijk; ik ben niet rijk.”</p> +<p>„Och—zoo kom je er niet af; je kunt alles krijgen, wat +je wilt; en als hij sterft, krijg je alles. Wat zul je dan met al dat +geld doen?”</p> +<p>„Ik zal jou zooveel geven als je hebben wilt.”</p> +<p>„Waarom wil je mij zooveel geven?”</p> +<p>„Omdat... omdat...”</p> +<p>„Omdat je me liefhebt,” zei ze en lachte.</p> +<p>Abraham voelde dit als een schok en zocht naar antwoord; ze +gebruikte dat zeldzame, moeilijke woord even gemakkelijk als ze op +andere oogenblikken met een echte ruwe uitdrukking van haar vader aan +kon komen.</p> +<p>„Of heb je me niet lief? Waarom kom je dan hier en zit me op +te houden als ik werken moet?” Ze lachte weer zoo vergenoegd. +„Maar je kunt er van op aan, dat ik het weet. En van je vrouw +houdt je ook niet meer.”</p> +<p>„Neen maar, Grete! Hoe ben je zoo wijs geworden!”</p> +<p>„Dat heb ik gehoord.”</p> +<p>„Van wie?”</p> +<p>„Van jou.”</p> +<p>„Dat is heelemaal niet waar,—Grete!—Ik heb nooit +een woord gezegd...”</p> +<p>„Neen, geen woord!—’t Zijn niet de woorden, die ik +hoor, ’t is de klank. Ik weet al waar je aan denkt, als je +„Dag Grete,” gezegd hebt! Ja, ik kan ’t aan je +voetstappen buiten hooren of je alleen komt om me op te houden, of +dat...”</p> +<p>—„of dat...?” <span class="pagenum">[<a id="pb49" +href="#pb49" name="pb49">49</a>]</span></p> +<p>Ze liet haar werk vallen en strekte de armen naar hem uit; en eer +hij het kon verhinderen—als hij het al gewild had—gleed zij +op zijn schoot en fluisterde hem in ’t oor:</p> +<p>„Of dat je komt—moe en gedrukt, omdat je verdriet hebt, +Abraham.”</p> +<p>Zonnestralen vielen in de kamer; ’t was herfst—vroeg in +den herfst, met laag staande zon, die de kleine vensters binnenscheen +en de kamer met warm goud licht vulde. En terwijl Abraham, wonderlijk +bedwelmd en half beschaamd trachtte zich te houden, als gebeurde er +niets bizonders om haar niet af te schrikken, legde Greta haar wang +tegen de zijne en zei, dat ze voelde hoe de zonneschijn haar omringde +aan alle kanten en dat het haar zoo goed deed.</p> +<p>Hij werd opeens zoo grenzenloos bedroefd, dat hij wel had willen +schreien, zooals hij daar zat en haar in de armen hield; hij had het +nooit te voren zóó gevoeld; maar ’t was als zag hij +op dit oogenblik voor ’t eerst, hoe onuitsprekelijk averechts en +onzinnig het leven was; alles werd hem zoo helder—zoo helder en +leeg; ’t kwam hem voor of hij zelf al oud was en door een lange +laan van teleurstellingen liep. En wat zou ’t leven die stumper +brengen, die zich aan hem vastklemde?</p> +<p>Ze voelde zijn stemming dadelijk. Dat deed ze altijd.</p> +<p>„Vandaag ben je gedrukt, Abraham!—en weet je +waarom?”</p> +<p>„Weet jij het, Grete?”</p> +<p>„Je zoudt mij liever tot vrouw hebben dan haar, die je nu +hebt.”</p> +<p>„Ja, weet je; dat was misschien beter,” barstte hij +bitter uit. <span class="pagenum">[<a id="pb50" href="#pb50" name= +"pb50">50</a>]</span></p> +<p>„Maar dat gaat niet,” ging zij ernstig voort, en +ging—voor zich uit voelend, weer naar haar plaats.</p> +<p>„Waarom niet?”</p> +<p>„Ten eerste omdat je er al een hebt, en ten tweede—ik +kan niet trouwen.”</p> +<p>„Wie zegt dat?”</p> +<p>„Vader heeft het gezegd.”</p> +<p>„Och—als je een man vondt, dien je goed kende en waar je +van hieldt.”</p> +<p>„Neen, ’t is niet om den man; maar om de kinderen; vader +zegt, dat als ’t kleintje naar de kachel gaat en kokende koffie +over zich heen gooit, dan kan ik het niet zien;—ach—ik zie +het vóór me!” ze hield de hand voor de blinde +oogen—, „neen, neen, het gaat niet.”</p> +<p>’t Was duidelijk, dat dit beeld in haar bewustzijn gebrand +stond en alle gedachten aan zooiets buitensloot.</p> +<p>Abraham was in gedachten verdiept geraakt; hij zat met haar lange +vlechten te spelen; zij boog zich over haar werk en zei ook niets.</p> +<p>Zoo zaten ze toen Steffensen tegen zeven uur van de fabriek thuis +kwam. Abraham kon er niet goed achter komen of de oude iets tegen zijn +bezoeken aan Greta had; maar vandaag was het toch duidelijk, dat +Steffensen ’t niet prettig vond hem te ontmoeten.</p> +<p>Hij liep door de kamer te fluiten, en Greta fluisterde Abraham toe: +„Vader is boos.”</p> +<p>Intusschen was Steffensen naar de keuken gegaan, waar hij zich +gewoonlijk waschte, als hij van ’t werk kwam; en terwijl hij in +’t waschwater dook en proestte als een nijlpaard, riep hij +hardop:</p> +<p>„Een trekpot!—wat zeg je—een zilveren trekpot met +suikerpot en melkkan!—van alle... ho! <span class= +"pagenum">[<a id="pb51" href="#pb51" name= +"pb51">51</a>]</span>ho!”—hij dook weer met het gezicht +onder water—„van alle arbeiders op Fortuna; dat wordt +buitengewoon plechtig—wat zeg je?”</p> +<p>„Begrijp je ’t?” fluisterde Greta.</p> +<p>„’k Begrijp er geen woord van,”—antwoordde +Abraham, en stond op om heen te gaan.</p> +<p>—„voor de vriendelijkheid: de trekpot;—voor de +goede zorg: de suikerpot;—en voor de humane behandeling: de +melkkan!—wat zal de brave man verrast wezen! haha!—neem me +niet kwalijk—jongeheer!—de oude Steffensen neemt de +vrijheid jelui allemaal uit te lachen.”</p> +<p>„Wat is dat toch voor een trekpot, waar je van praat?” +riep Abraham.</p> +<p>„Och—stel u nu niet aan! hoe aandoenlijk dat u +zoo’n stukje comedie wilt spelen voor een eenvoudig man. Ik heb +ook comedie gespeeld in mijn jeugd—dat was nog wel in Mandal; God +betere ’t! maar ik speelde beter dan u, Meneer de +directeur!”</p> +<p>„Best mogelijk! Want ik speel geen comedie. Ik begrijp u +niet,—geen woord van al wat u zegt.”</p> +<p>Steffensen kwam in de deur staan, terwijl hij zich met den handdoek +afdroogde. Hij had een rood vet glimmend gezicht met twee groote +uitpuilende oogen, die hij nu op Abraham richtte als een +tooneelkijker.</p> +<p>„En u wilt me wijs maken...”</p> +<p>„Hij weet niets, Vader.”</p> +<p>„Bah, wat weet jij daarvan?—ik heb een paar goede oogen +in mijn hoofd; durft u me vlak aankijken en zeggen, dat u niets weet +van het arbeidersfeest, dat op Fortuna wordt voorbereid?”</p> +<p>„Ik heb er geen woord van gehoord,” antwoordde Abraham. +<span class="pagenum">[<a id="pb52" href="#pb52" name= +"pb52">52</a>]</span></p> +<p>„U kunt er zeker van zijn, dat hij niets weet,” voegde +Greta er ernstig bij.</p> +<p>„Wel drommels!” mompelde Steffensen ongeloovig; +„misschien weet u ook niets van het eeregeschenk: trekpot, +suikerpot en voor de humane...”</p> +<p>„Schei uit,” riep Abraham knorrig, „ik heb geen +lust naar je onzin te hooren; dag Greta!”</p> +<p>„Och, Meneer de directeur,” zei Steffensen en wreef zich +vergenoegd in de handen. „Wil Meneer niet zoo vriendelijk zijn +een paar minuten te blijven, dan zult u eens wat hooren. Vandaag ging +Marcussen,—de kindermeid—zooals ze hem noemen—rond op +de heele fabriek en zei ons aan, dat alle arbeiders overeen gekomen +waren aan Professor Lövdahl een eeregeschenk te +overhandigen—wat zegt u? op den 4den October,—den beroemden +verjaardag van den professor. ’t Was natuurlijk volkomen +vrijwillig; maar hij twijfelde er niet aan, dat elke brave arbeider met +vreugde deze welkome gelegenheid zou aangrijpen... ja, dat lesje kent u +wel?—’t Komt regelrecht van den droogzolder van den +bankdirecteur Christensen.</p> +<p>„Wilt u meêdoen?” vroeg Abraham.</p> +<p>„Nee, nee, mijn beste Meneer! De oude Steffensen antwoordde: +„nee niks, padetout!”—en de anderen hadden grooten +lust hetzelfde te doen; maar toen zagen we allemaal, dat Marcussen een +streepje in zijn boekje zette, en dat moest zeker beteekenen, dat +Steffensen den langsten tijd op de fabriek geweest is.”</p> +<p>„Och onzin! Steffensen! meen je nu, dat Vader om zulke dingen +geeft; ik ben er zeker van, dat hij alles zou doen om die dwaze +collecte te verhinderen, als hij er van wist.”</p> +<p>„Ach, wist je maar... wist je maar...” neuriede +<span class="pagenum">[<a id="pb53" href="#pb53" name= +"pb53">53</a>]</span>de oude en liep weer de keuken in om zich verder +klaar te maken.</p> +<p>„Waarom kunt u niet meê doen, Vader?” vroeg Grete +wat angstig; „’t is toch zeker niet veel voor elk +apart.”</p> +<p>„Waarom ik niet meê kan doen, mijn kind?—ja, dat +zal ik je zeggen.” En hij ging midden in de deur staan en richtte +’t hoofd op, alsof hij van ’t spreekgestoelte sprak: +„omdat dit heelemaal humbug is—een spiegelgevecht en een +drommelsche vertooning! Meen je soms, dat de menschen, die daar op de +fabriek werken,—dat die ooit een cent bezitten, die ze niet zelf +hard noodig hebben?—en toch komen ze allen met hun vrijwillige +bijdragen aan.—Ja, vrijwillig, omdat ze liever een paar dagen +droog brood eten, dan ’t er op te wagen om den heelen winter +zonder brood te zitten;—daarom komen ze, omdat ze +zóó arm zijn, dat ze gedwongen zijn om laf te +zijn,—zóó arm is de oude Steffensen niet—dat +is ’t heele verschil.”</p> +<p>En alsof hij ’t niet prettig vond, dat hij dat laatste gezegd +had, ging hij haastig voort:</p> +<p>„Want je moet weten, kind! dat het hier in ’t land als +een genade beschouwd wordt zich dood te werken voor een loon, dat je +maar even in ’t leven houdt en je lichaam zoowat bekleed. En als +je ’t nu zoo gelukkig treft, dat je slooft voor een kapitalist, +die je niet heelemaal dood knijpt, en die je niet direct voor de minste +kleinigheid de straat op jaagt—ja, dan moet je komen aanzetten +met je vrijwillige bijdragen. ’t Kapitaal wil zilver hebben: een +trekpot voor de vriendelijkheid, voor de goede zorg een suikerpot en +voor de humane behandeling een melkkan.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb54" href="#pb54" name="pb54">54</a>]</span></p> +<p>Hij werd gestoord door dat iemand op de deur klopte; dat was Mevrouw +Gottwald, die binnenkwam en groette. ’t Was nog zoo licht in het +westen, dat men elkaar kon zien in de kamer, en Abraham groette wat +verlegen; ’t was lang geleden, dat hij haar gezien had.</p> +<p>Mevrouw Gottwald gebruikte in hare modezaak veel manden van Greta +Steffensen en kwam daarom dikwijls bij haar aan. Abraham had haar een +paar maal ontmoet; maar vermeed dit liefst. Gedeeltelijk had hij een +slecht geweten, omdat hij haar zoo zelden een bezoek bracht, +gedeeltelijk vond hij het niet prettig menschen uit de stad te +ontmoeten, als hij bij Greta was.</p> +<p>Maar dien avond kon hij niet ontsnappen. Mevrouw Gottwald verzocht +hem ronduit te wachten, dan konden zij te samen naar huis gaan. Hij +presenteerde haar den arm, en zij liepen een eindweegs voort, beiden +wat verlegen. Eindelijk zeide zij: „U komt nooit meer bij mij, +Mijnheer Lövdahl.”</p> +<p>„Lieve Mevrouw Gottwald, noem u mij toch Abraham, zooals +vroeger.”</p> +<p>„Ik wil u zoo heel graag noemen als vroeger. Maar u is me in +den laatsten tijd zoo vreemd geworden, ik kan u niet meer zien als de +vriend en de afgod van kleine Marius, want dat was je. Herinner je hem +nog?”</p> +<p>„Ja, zoo duidelijk,” antwoordde Abraham; „vooral +in die kleine grijze winterjas, met die ceinture in den rug.”</p> +<p>„Ach, lieve hemel, ja!—die heb ik nog altijd. Het doet +me zoo goed iemand te spreken, die hem gekend heeft. En je ben zoowat +de eenigste.”</p> +<p>Abraham nam zich voor haar vaker een bezoek te brengen; en +intusschen waren zij aan het kerkhof <span class="pagenum">[<a id= +"pb55" href="#pb55" name="pb55">55</a>]</span>gekomen, waar Mevrouw +Gottwald heen wilde,—naar het graf van kleinen Marius.</p> +<p>’t Was Abraham een paar maal voorgekomen alsof zij iets +trachtte te zeggen, maar ’t weer opgaf.</p> +<p>Maar toen ze afscheid van elkaar zouden nemen en elkaar bij de hand +hielden, keerde zij ’t mooie bedroefde gezicht naar hem toe met +een angstige uitdrukking in de heldere, bruine oogen: „Je moet +niet boos op me worden,—Abraham!—Er is iets wat ik je +zeggen moet. Greta Steffensen...”</p> +<p>Hij maakte een ongeduldige beweging en wilde zijn hand +terugtrekken.</p> +<p>„Neen, neen!... zóó meen ik het niet—lieve +Abraham. Ik weet wel, dat je zoo niet ben. Maar toch—ja dat wilde +ik maar zeggen, omdat... omdat ik altijd een gevoel heb, dat je ook een +beetje van mij ben, ter wille van kleine Marius. Nu moet je niet boos +wezen en niet denken, dat ik me met iets bemoei, wat me niet aangaat; +mijn leven is zoo geweest, dat ’t me is alsof alle weerlooze +vrouwen mij aangaan. Goeden nacht!”</p> +<p>Abraham liep door in de richting van de stad, en dacht intusschen +aan zijn moeder. Er was altijd iets in Mevrouw Gottwald, dat hem aan +haar herinnerde.</p> +<p>Dat de menschen hem konden wantrouwen in zijn verhouding met Greta +Steffensen, had hij wel gedacht. Maar het ergerde hem, dat Mevrouw +Gottwald daarop gezinspeeld had. En door deze nieuwe indrukken raakte +wat hij van Steffensen had gehoord wat op den achtergrond.</p> +<p>’t Was donker in de kamer van den professor; maar boven in +zijn eigen woning vond Abraham zijn vader in een vertrouwelijk gesprek +met Mevrouw Clara. <span class="pagenum">[<a id="pb56" href="#pb56" +name="pb56">56</a>]</span></p> +<p>„Goeden avond, mijn jongen! je ben den heelen middag uit +geweest—zegt Clara. Kom nu eens bij ons zitten. Ik wil van avond +jelui gast zijn.”</p> +<p>’t Gezicht van den professor straalde, terwijl hij het mooie +jonge paar aanzag, de elegante kamers, al die weelde en al dat geluk, +wat hij geschapen had voor die twee menschen, die hem zoo lief +waren.<a id="xd20e1060" name="xd20e1060"></a></p> +<p>„Ja—ik zou ook wel eens willen weten, waar je al dien +tijd geweest ben, Abraham?” begon Clara nu.</p> +<p>Maar de professor merkte, dat Abraham niet best gehumeurd was, en +hij had al geleerd kleine scènes tusschen hen te voorkomen.</p> +<p>„Laat ons dat nu niet vragen, Clara! Er zitten zooveel +geheimen en verrassingen in de lucht; je kunt er wel zeker van zijn, +dat Abraham er ook een heeft.”</p> +<p>„’t Is dus waar, wat men vertelt, dat er een +arbeidersfeest op Fortuna wordt voorbereid?” vroeg Abraham.</p> +<p>„Heb je dat dan niet eerder gehoord?” vroeg Clara.</p> +<p>„Niemand heeft er me een woord van gezegd.”</p> +<p>„Ja, mij ook niet; ’t moet een plannetje van de jonge +Mevrouw zijn,” zei de professor; hij wilde er klaarblijkelijk +schertsend over heen glijden.</p> +<p>„En die collecte, Vader...”</p> +<p>„St! st! Hoe kun je zoo indiscreet zijn?” riep de +professor en hield de handen voor de ooren.</p> +<p>„Ja, dat moet ik ook zeggen,” merkte Clara op.</p> +<p>„U weet het dus—Vader!—Dat had ik niet gedacht. U +moet toch zoo’n collecte onder arme arbeiders uiterst pijnlijk +vinden.”</p> +<p>„Als we er nu juist over moeten praten,” antwoordde de +professor, „dan vind ik zoo’n idee, <span class= +"pagenum">[<a id="pb57" href="#pb57" name="pb57">57</a>]</span>als het +van de arbeiders zelf uitgaat, mooi en eervol voor beide +partijen.”</p> +<p>„Ja, als het van de arbeiders uitgaat.”</p> +<p>„Daaromtrent bestaat in dat geval niet de minste reden tot +twijfel,” sprak de professor met heel zijn waardigheid, die +altijd indruk op Abraham maakte.</p> +<p>„Je meende misschien, dat die collecte van Vader zelf was +uitgegaan?” vroeg Clara honend, terwijl ze den professor een glas +warme grog bracht, die ze zelf voor hem had klaargemaakt; hij kuste +haar galant de hand, en ze nam dicht bij hem plaats met haar werk. +Abraham liep de kamer op en neer met een sigaar.</p> +<p>Na een pauze zei hij:</p> +<p>„’t Kan zijn, dat ’t oorspronkelijk plan van de +arbeiders is uitgegaan; maar dit weten we toch allemaal, dat +velen—misschien de meesten—meêdoen enkel omdat ze +niet anders durven; ja ik weet zelfs, dat ze op de fabriek zeggen, dat +hij, die niet met een bijdrage aankomt, niet zeker is dat hij in +’t werk blijft.”</p> +<p>„Wie heeft je dien onzin wijsgemaakt? Abraham! nu heb je zeker +weer met je vriend Steffensen gepraat.”</p> +<p>Abraham moest toegeven, dat het zoo was.</p> +<p>„Ja, wat hem betreft is ’t vrijwel hetzelfde of hij al +dan niet „met zijn bijdrage aankomt,” zooals jij ’t +noemt. Zijn ontslag is al besloten, en hij krijgt het binnen +kort.”</p> +<p>„Dat kan toch niet, Vader?—Moet Steffensen weggejaagd +worden? een bekwaam arbeider, die nooit drinkt.”</p> +<p>„Weggejaagd!—wie zegt nu, dat hij zal worden +weggejaagd?! De directie verlangt bezuinigingen en nu hebben we +uitgezien naar goedkooper werkkracht. Die hebben we gevonden en nu moet +<span class="pagenum">[<a id="pb58" href="#pb58" name= +"pb58">58</a>]</span>Steffensen weg. Dat is toch zoo eenvoudig en klaar +als de dag.”</p> +<p>In den laatsten tijd was het een paar maal gebeurd, dat Abraham zijn +vader in kleinigheden niet zoo groot en volmaakt gevonden had als hij +hem anders toescheen; maar ’t was nog nooit gebeurd, dat Abraham +zich ronduit tegen zijn vader verzette. Maar op dit oogenblik werd hij +driftig; ’t bloed steeg hem naar het hoofd, en hij zei:</p> +<p>„Ik vind niet, dat ik volkomen royaal behandeld word: hier +worden afspraken en schikkingen gemaakt, waar ik geen woord van +weet;—òf ik ben directeur, en dan wil ik als directeur +behandeld worden, òf ik kan heengaan. Ik wil niet als een nul +voor spek en boonen er bij loopen!”</p> +<p>„Neen maar... wat bezielt je, Abraham!” riep Clara.</p> +<p>„Wees maar kalm, kind! Abraham is altijd wat driftig geweest, +dat zit hem in ’t bloed.—Je zult zelf wel inzien, lieve +Abraham, als je even kalm nadenkt, dat je je vergist. Men geeft je alle +eer, die je toekomt, als assistent van de directie; maar dat jij noch +ik iets van deze geheime voorbereidselen voor ’t feest gehoord +hebben, zie je, dat is immers alleen uit kieschheid.”</p> +<p>„Nu ja, dat kan wel zijn: maar ik vraag nu: zal Steffensen +ontslagen worden, als ik uitdrukkelijk verlang, dat hij blijven +zal?”</p> +<p>„Steffensen—die Steffensen?—je kent hem niet, +Abraham.”</p> +<p>Op dat oogenblik kwam het dienstmeisje binnen en zei, dat er een +heer en dame in de vestibule waren, die vroegen of de familie thuis +was. ’t Bleek, dat het dominé Kruse en zijn vrouw was. Zij +spraken allebei tegelijk, en maakten veel excuses, omdat ze zoo laat op +den avond de familie nog <span class="pagenum">[<a id="pb59" href= +"#pb59" name="pb59">59</a>]</span>kwamen storen. Maar ze kwamen juist +van de bijbellezing en zagen, dat er nog licht op was, en toen kregen +zij zoo’n lust om even binnen te komen.</p> +<p>Ze werden heel vriendelijk ontvangen, omdat ze zoo heel gelegen +kwamen.</p> +<p>En dan ook—Clara hield veel van Mevrouw Frederika. Ze vond het +prettig de dominé en zijn vrouw goed te onthalen,—liefst +wat royaal—en tegelijk hoorde ze met belangstelling naar alle +kunstjes, die Frederika haar leerde om zuinig te koken. En als Abraham +dan den volgenden dag knorde over saus, die eigenlijk niet meer dan een +dikke meelpap was, vond ze er een genoegen in hem voor te houden, hoe +akelig en burgerlijk ’t was overdadig met eten en drinken om te +gaan, zelfs al kon men ’t wel betalen.</p> +<p>De professor en de predikant kwamen spoedig in een gesprek, dat over +de armen begon, toen op de fabrieksarbeiders kwam en eindelijk neerkwam +op ’t inwendig bedrijf van de fabriek.</p> +<p>Alleen Abraham voelde zich steeds onaangenaam gestemd; hij hield +niet van dien pedanten Maarten de achterblijver, ook niet van zijn +vrouw; en ’t was hem zelfs onaangenaam, dat deze menschen zich in +den laatsten tijd meer en meer in zijn kring drongen. Hij bleef op en +neer loopen na tafel en nam maar weinig deel aan ’t gesprek.</p> +<p>Dat was anders levendig genoeg; want de predikant had evenveel aan +den professor te vragen als Clara aan Frederika; en toen ze afscheid +namen, hadden de dames afgesproken den volgenden Maandag weer bij +elkaar te komen, terwijl de predikant,—wat verlegen—vroeg +wanneer hij den professor over zaken zou kunnen spreken. <span class= +"pagenum">[<a id="pb60" href="#pb60" name="pb60">60</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch6" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e1141" class="main">VI.</h2> +<p class="firstpar">Een paar dagen later bracht de kapelaan volgens +afspraak aan Professor Lövdahl een bezoek in zijn particulier +kantoor. De predikant was wat zenuwachtig en onrustig en moest gedurig +het zweet van zijn voorhoofd vegen met zijn zakdoek, die hij in de +gesloten vuist ineenkneep. De professor was kalm en welwillend, maar +’t viel niet te ontkennen, dat hij wat nieuwsgierig was.</p> +<p>Omdat hij meende dat ’t op een liefdadigheidscollecte of ander +vereeniging zou neerkomen, begon hij, om den verlegen jongen man te +hulp te komen, met een paar algemeene gezegden over de vele plichten en +moeilijkheden, die een nauwgezet zieleherder konden drukken.</p> +<p>Maar hij begreep gauw, dat daar ’t gesprek niet over loopen +moest; en eindelijk was hij op het punt ronduit te vragen wat de +predikant wilde, toen deze eindelijk heel onhandig de vraag er uit +bracht of de professor zich tevreden voelde in zijn arbeid als +administreerend directeur van de fabriek.</p> +<p>„Och ja, zoo tamelijk; er is immers altijd een groote +verantwoordelijkheid verbonden aan het feit dat men zoowat een +Voorzienigheid in ’t klein moet wezen voor zooveel menschen. We +probeeren <span class="pagenum">[<a id="pb61" href="#pb61" name= +"pb61">61</a>]</span>zooveel we kunnen het lot van de arbeiders te +verbeteren.”</p> +<p>Maar dat was het ook niet.—Ook over de arbeiders wilde de +kapelaan niet spreken. Hij hoestte en zei toen aarzelend:</p> +<p>„De aandeelen zijn zeker over verschillende personen +verdeeld.”</p> +<p>„De aandeelen!—wat blieft u?—nu ja. U vroeg naar +de aandeelen,—ja, die zijn over veel personen verdeeld, dat wil +zeggen—zoo heel veel zijn er niet. Het bedrag is groot. Elk +aandeel is van 1000 kronen, en wij hebben geen halve of kleinere willen +uitgeven.”</p> +<p>De professor herwon zijn zelfbeheersching, die hij bijna verloren +had, toen hij begreep, dat dit een gesprek over zaken zou worden.</p> +<p>Als hij met menschen uit zijn vroegeren kring sprak, was de +professor altijd de man van wetenschap—klaar met spot van uit de +hoogte met de „kooplui.” Daarom kwam het hem al dadelijk +wat ongewoon en als iets uit de verkeerde wereld voor, dat twee +academieburgers over aandeelen en winst zouden zitten praten.</p> +<p>Maar Maarten Kruse nam de zaak heel verstandig op, toen hij maar +eerst op het gewenschte onderwerp van gesprek gekomen was. En hij sprak +er over met een kennis van zaken, die den professor ten hoogste +verbaasde.</p> +<p>„Hoe hoog staan de aandeelen van Fortuna op dit +oogenblik?” vroeg de predikant, toen zij een poosje gepraat +hadden.</p> +<p>„Ja,—om u de waarheid te zeggen, dat weet ik niet. Toen +ik er ’t laatst van kocht...”</p> +<p>„Koopt u ze dan zelf?”</p> +<p>„Neen, dat doe ik eigenlijk niet,” antwoordde +<span class="pagenum">[<a id="pb62" href="#pb62" name= +"pb62">62</a>]</span>de professor; „ik heb al zooveel aandeden; +maar het is een paar maal gebeurd, dat een enkele aandeelhouder zich +raar aanstelde op de algemeene ledenvergadering en dan wilde ik liever +de aandeelen van den ontevredene koopen, dan onaangenaamheden +hebben.”</p> +<p>„En toen hebt u betaald...?”</p> +<p>„Ik heb de aandeelen voor den inkoopsprijs +overgenomen—voor zoover ik me herinneren kan.”</p> +<p>„Kan men dan nog aandeelen à pari koopen?” vroeg +de kapelaan levendig.</p> +<p>„Wilt u dan koopen?”</p> +<p>„Ik zal u zeggen, Professor,” antwoordde Maarten en +trachtte wat zalvend te spreken, „mijn vrouw is niet geheel en al +ontbloot van wat men aardsche goederen noemt.”</p> +<p>„Ik heb gehoord, dat uw vrouw fortuin heeft.”</p> +<p>„Ach, fortuin kan men het eigenlijk niet noemen. Een sommetje +als steun in ziekte of andere beproevingen—dat is alles. Maar hoe +onbeduidend het ook is, ik wilde het toch graag in de stad plaatsen en +liefst op een wijze, die zoo min mogelijk in het oog valt.”</p> +<p>„Natuurlijk,” merkte de professor op.</p> +<p>„’t Is in geen enkel opzicht goed, als de gemeente haar +predikant voor vermogend houdt,” voegde de kapelaan er ernstig +bij.</p> +<p>De professor, die nu eindelijk begreep waar zijn bezoeker heen +wilde, zei welwillend:</p> +<p>„Wanneer u er over denkt effecten te koopen, of in ’t +algemeen door mij uw geld te laten plaatsen...”</p> +<p>„Ja juist, dat wilde ik juist zoo graag,” riep Maarten +levendig uit; „een man in mijn positie kan immers niet zoo goed +zulke zaken zelf regelen; <span class="pagenum">[<a id="pb63" href= +"#pb63" name="pb63">63</a>]</span>maar aan den anderen kant is het toch +ook niet goed het tijdelijke te verwaarloozen.”</p> +<p>„Zeer zeker niet,... neen... ik begrijp u zoo goed, en +’t zal mij een genoegen zijn, als ik...<span class="corr" id= +"xd20e1205" title="Niet in bron">”</span></p> +<p>„Dank u, ik dank u hartelijk!” riep de kapelaan en +herwon nu al zijn waardigheid; „als ik dus met Gods hulp wat geld +overhoud, mag ik hopen dat bij u te kunnen plaatsen?”</p> +<p>„Ik wil u graag naar vermogen helpen uw geld op de +voordeeligste wijze uit te zetten.”</p> +<p>„Het voordeeligste zou wel zijn het in uw eigen zaak te +plaatsen?” zei Maarten onderzoekend, en zag den ander oplettend +aan.</p> +<p>„In mijn zaak?” herhaalde de professor langzaam.</p> +<p>„Dat laat ik geheel aan u over,” zei Maarten haastig, +terwijl hij opstond om heen te gaan. „U weet zelf, Professor, hoe +kleiner ’t kapitaal is, hoe meer men er van moet zien te +maken.”</p> +<p>Toen hij weg was, dacht Professor Lövdahl lang na over dit +merkwaardig bezoek. ’t Was wel waar, dat enkele van de kleine +burgers hun spaarpenningen aan hem hadden gebracht en dat hij uit +goedhartigheid hun een aandeeltje in een goede zaak hier en daar had +gegeven, zoodat hun geld een betere rente gaf, dan in een bank. Maar +’t zou nooit in hem zijn opgekomen zoo iets in ’t groot te +doen; hij had geen geld noodig—allerminst duur geld; en als +’t op hoop van hooger rente was, dat de predikant zijn geld bij +hem wilde plaatsen, kon ’t wel gebeuren dat hij teleurgesteld +werd; maar wilde hij aandeelen in Fortuna nemen—dat was iets +anders. ’t Was altijd een steun als er koopers kwamen.</p> +<p>Maar Maarten liep er over te denken—of hij toch niet dom +gedaan had door niet ronduit te vragen op welke rente hij rekenen kon. +<span class="pagenum">[<a id="pb64" href="#pb64" name= +"pb64">64</a>]</span></p> +<p>—’t Was niet gemakkelijk uit te maken van wie het idee +van ’t groote arbeidersfeest op de fabriek was uitgegaan. +Marcussen had eens tegen consul With gezegd, dat in den herfst de +fabriek tien jaar had bestaan. En toen had de consul zeker gedacht dat +dit magere jubileum wat steviger zou worden als ’t op den +verjaardag van Professor Lövdahl werd gezet. En zoo was er telkens +wat bij gekomen, tot het eindelijk op ’t zilveren servies en de +grootsche toebereidselen was neergekomen.</p> +<p>Mevrouw Christensen schreide—ja zoowaar, dat deed ze,—ze +schreide iederen dag een deuntje om dat zilveren servies.</p> +<p>Stel je voor! dat alles had zij kunnen hebben: Trekpot, suikerpot en +melkkan van massief zilver!</p> +<p>Niet daarom: ze had zelf een zilveren theeservies; maar dat was nu +niets voor haar man om daarmeê aan te komen. ’t Was daarom +geen zier minder ergerlijk!</p> +<p>Soms, als ze lang over dat zilver gedacht had kwam het haar voor, +alsof Professor Lövdahl ’t uit haar eigen kast gestolen +had;—ja er was zelfs een plaats in de kast, waar het had moeten +staan; en nooit keek Mevrouw Christensen naar haar zilver of ze +zuchtte: „Daar stond het!”</p> +<p>„Je ben een uil—Christensen,” herhaalde ze +snikkend toen het feest naderde; „je kunt president zijn van +vereenigingen voor arme kraamvrouwen en voor alle mogelijke +ziekenfondsen; maar je geeft me, goeie God!—je geeft me daar +vrijwillig ’t eenige baantje op, waar een beetje zilver van kon +komen,—ja, want dat kon je toch wel van te voren weten. En dan +moet ons—ja ik zeg met opzet: <span class= +"letterspaced">ons</span> zilver naar dien... dien...” Ze kon +geen woord vinden, dat vreeselijk genoeg was voor Professor +<span class="pagenum">[<a id="pb65" href="#pb65" name= +"pb65">65</a>]</span>Lövdahl en ze schreide, dat ze er van +beefde.</p> +<p>’t Huwelijk van den bankdirecteur was als de meesten; hij was +helaas niet zoo autoritair in zijn huiskamer als in zijn kantoor; tegen +zijn vrouw kon hij niet op en dan werd hij boos, en dan werd zij boos +en dan kibbelden ze en dan bleven ze boos op elkaar. Maar op den duur +kon dat toch niet, omdat ze in ’t zelfde huis woonden; en dan +werden ze weer goed op elkaar—tot ze weer boos werden.</p> +<p>Christensen moest deze keer den toorn van zijn vrouw zoo goed +mogelijk verdragen en tegelijk zich voorbereiden voor de toespraak, die +hij uit naam van de arbeiders tot Professor Lövdahl zou +houden.</p> +<p>En terwijl hij daar zat en bezig was met groote woorden en klinkende +zinnen, wreef hij zijn zachte neus en snuffelde zoowat, alsof zijn +eigen lofrede hem wat verdacht voorkwam.</p> +<p>Alles kwam zoo goed bij elkaar voor dit feest. Er was een troep +<span class="corr" id="xd20e1250" title= +"Bron: duitsche">Duitsche</span> muzikanten in de stad gekomen, en op +den dag zelf was het weer zoo mooi als het maar kon. ’t Was heel +stil in de lucht,—frisch, maar niet koud. De zon scheen met een +roodachtigen gloed zacht door de lichte herfstnevelen, die optrokken en +verdwenen; en de glad gespoelde landpunten en landtongen met paarse +strepen heidekruid in de spleten staken uit in de blauwe, licht +gerimpelde zee.</p> +<p>De fabrieksgebouwen zelf waren zoo leelijk en zoo vol roet, dat ze +alle mogelijke versiering trotseerden; en Marcussen gaf ze ook intijds +op en bracht al wat er was aan kransen en vlaggen bijeen om een groote +estrade, die hij in de haast boven op den heuvel had laten opslaan. Van +hier kon de spreker de fabriek overzien en zijn stem <span class= +"pagenum">[<a id="pb66" href="#pb66" name="pb66">66</a>]</span>doen +voort klinken over de menigte op de helling beneden.</p> +<p>Marcussen was aan ’t versieren met vlaggen en groen; hij had +een paar van de dienstmeisjes van den directeur tot hulp gekregen; en +hij hielp ze op en af van trappen en stoelen—gedienstig en +galant. En de meisjes lachten en gilden zoo’n beetje, en lieten +zich in zijn armen vallen en konden niets doen zonder zijn hulp.</p> +<p>Marcussen was een groote, knappe man met een vluggen blik en een +tact om met meisjes om te gaan, waar hij door beroemd geworden was. Hij +had werkelijk een bizonder slechten naam en zelf placht hij onder +vrienden te verklaren, dat hij een apart folio in ’t kerkeboek +had. Maar overigens was hij in de zaak de rechterhand van den professor +geworden en wat het feest betreft—hij was eigenlijk daar de +man.</p> +<p>Intusschen was ’t ook druk in ’t huis van de +Lövdahls: er zou een groot heerendiner gegeven worden ter eere van +’t feest en de tafel stond al gedekt in de zaal.</p> +<p>Het rijtuig stond voor de deur, en de koetsier zat in gala op den +bok en hield de glanzende paarden. De professor liep, als naar +gewoonte, heen en weer onder ’t kleeden en studeerde zijn +toespraak in, waarmeê hij voor de ontvangen eerbewijzingen danken +zou.</p> +<p>Daar kwam het dienstmeisje van de jongelui boven met de boodschap +van Mevrouw of de professor niet zoo vriendelijk zou willen zijn even +boven te komen, liefst dadelijk. De professor ging haastig heen met de +witte das in de hand; hij meende, dat de jonge Mevrouw iets scheelde. +Maar Clara kwam hem al in de voorkamer tegemoet, warm <span class= +"pagenum">[<a id="pb67" href="#pb67" name="pb67">67</a>]</span>en met +een kleur en de japon nog maar half dicht.</p> +<p>„Stel u voor, papa, hij wil niet meê. Abraham wil niet +meê naar het feest, zegt hij.”</p> +<p>„O zoo, is ’t anders niet?—Kind, je hebt me zoo +doen schrikken. Wat is er? Abraham, waarom wil je niet +meê?” vroeg de professor vriendelijk aan zijn zoon, die +juist uit zijn kamer kwam.</p> +<p>„Och anders niet, dan dat ik geen lust heb naar dit feest te +gaan. Maar Clara stuift dadelijk op en dan...”</p> +<p>„’t Verjaarfeest van je vader,” viel de professor +hem glimlachend in de rede.</p> +<p>„Neen Vader,—dat is ’t niet. Dàt vieren we +hier—thuis; maar ’t feest op de fabriek is niets dan +aanstellerij, een echte vertooning—als u ’t bij den naam +noemen wilt.”</p> +<p>De professor wenkte Clara kalm te zijn en antwoordde: „Ik heb +geen tijd en wil ook mijn feestelijke stemming niet bederven door nu +met jou hierover te disputeeren. Er kan wel wat van aan wezen, van wat +je zegt of liever van wat je meent; maar je hebt—zooals de jeugd +over ’t algemeen tegenwoordig—een ongelukkige lust om met +een te groote ethische maatstaf aan te komen dragen, ook ten ontijde en +in gevallen waar ’t in ’t geheel niet past.”</p> +<p>„Maar als ’t nu mijn overtuiging is.”</p> +<p>„Als je overtuiging je niet toelaat getuige te zijn van de +eerbewijzen, die aan je vader worden aangeboden, dan moet je +thuisblijven, dat is duidelijk. Maar ik hoop, dat je overtuiging je zal +toestaan van middag om 4 uur bij mij te komen eten?”</p> +<p>„’t Is niet goed van u, Vader, om ’t zoo op te +nemen; u weet best...”</p> +<p>„Ja zeker, ik weet ’t zoo best, dat je ’t op jouw +<span class="pagenum">[<a id="pb68" href="#pb68" name= +"pb68">68</a>]</span>manier goed meent, en dat je deze manier kiest is +iets, waar ik op voorbereid had moeten zijn; dat zit je in ’t +bloed. Ik probeerde—zooals je je misschien +herinnert—meermalen in je jeugd je te waarschuwen tegen dien +geest van ontevredenheid, die niet hebben kan, dat iets of iemand zich +boven ’t gemiddeld peil verheft—neen, neen! laat me +uitspreken; we zullen niet disputeeren, maar dat is ’t toch, waar +alles uit voortkomt.—Och, lieve Clara, wil je niet even een knoop +in mijn das leggen?”</p> +<p>Abraham bedwong met geweld een heftig antwoord, keerde zich om en +ging in zijn kamer. Zijn vrouw ging hem rakelings voorbij toen zij naar +de slaapkamer terugging om zich verder te kleeden, en een poos later +weer, toen ze naar het rijtuig ging. Hij merkte haar parfum en haar +japon raakte hem bijna; maar geen van beiden sprak een woord.</p> +<p>Hij bleef voor zich uit zitten staren tot hij het rijtuig hoorde +wegrijden. Daar zaten zij naast elkaar,—zijn mooie +vrouw—vroolijk in feestdos en zijn vader met zijn ridderorden in +groot formaat, den stok tusschen de knieën en de handen gevouwen +over den ivoren knop. Die twee pasten bij elkaar. Abraham kon zich niet +herinneren dat zijn vader en zijn vrouw ’t ooit over iets oneens +geweest waren.</p> +<p>Bijna als bij instinct kwamen zij altijd tot elkaar met dezelfde +opinie en die was bijna altijd precies het tegenovergestelde van die +van Abraham.</p> +<p>Hij had, terwijl hij daar zoo aan ’t venster stond een gevoel, +alsof er tusschen zijn levensbeschouwing en die van zijn vader een +diepe klove moest zijn, een grooter afstand dan ooit tusschen oud +<span class="pagenum">[<a id="pb69" href="#pb69" name= +"pb69">69</a>]</span>en jong bestond. Er was immers, als hij ’t +nauwkeurig naging geen enkele zaak, die zij van de zelfde zijde konden +zien; geen gedachte, die zich niet dadelijk in tweeën spleet en +hen ver uit elkaar deed gaan in oneenigheid en ontstemming. Als hij nu +alles samen nam aan toespelingen, gesprekken en warme debatten, kon hij +niet begrijpen hoe zijn groote en bewonderde vader, wiens hoofd zoo +helder, wiens gedachtengang in den grond toch zoo edel was,—hoe +hij zoo vreemd, ja bijna vijandelijk tegenover alles kon staan, wat +Abraham volgens den drang van zijn hart moest bewonderen en waar hij +voor strijden wilde.</p> +<p>En Clara,—zij ook!—wel was zij opgegroeid in oude, +zonderlinge pruiken-ideeën; maar hij had toch met haar zooveel +gesproken over de nieuwe gedachten en zij had toch veel daarvan met +zulk een ijver aangenomen. Nu ontkende zij, dat zij ooit aan zijn dwaze +en goddelooze paradoxen haar bijval geschonken had.</p> +<p>Welnu, des te krachtiger moest hij zelf staan; aan de strenge +eischen, die de nieuwe tijd stelde aan persoonlijke waarheid en +verantwoording, zou hij wel weten te voldoen. In dit oogenblik dacht +hij aan zijn moeder: zóó zou zij hem gaarne hebben +gezien: als hij zulk een arbeidersfeest als humbug beschouwde, moest +hij protesteeren en niet ter wille van zijn vader er zich aan +medeplichtig maken.</p> +<p>Abraham bleef lang aan ’t hoekvenster staan en keek neer op de +straat. Er waren bijna geen menschen; want de halve stad was buiten bij +het feest; en terwijl hij de enkele achterblijvers nazag, die haastig +weg gingen, dacht hij er over, hoe mooi het weer was, en welk een +genoegen het voor oud en jong wezen zou een wandeling buiten +<span class="pagenum">[<a id="pb70" href="#pb70" name= +"pb70">70</a>]</span>de stad te doen en frissche lucht te scheppen.</p> +<p>Vele brave burgers en eenvoudige lieden gingen met hun vrouwen +daarheen; ze begrepen niet veel van de toespraken en dachten niet veel +na over de diepere beteekenis van het feest. Voor hen was ’t +enkel een Zondag midden in de week, een halve vrije dag, die hun goed +deed.</p> +<p>En hier liep hij in zijn mooie kamers te protesteeren! Was daar toch +niet eigenlijk iets heel belachelijks in?</p> +<p>Opeens stond het duidelijk voor hem, dat als dat protesteeren wat +beteekenen zou, dan had hij òf zich ernstig tegen zijn vader +moeten verzetten, òf—beter nog, midden op ’t feest +moeten optreden en ’t luide uitspreken, dat hij zoo’n +vertooning, waar het kapitaal indirect de arbeiders tot vernederende +eerbewijzen dwong—humbug vond, en erger!</p> +<p>Durfde hij geen van beiden dan kon hij waarachtig even goed als die +onschuldige burgers meegaan naar ’t feest; niets was toch zoo +miserabel als dat protesteeren in zijn eigen kamers.</p> +<p>En weer kwam die stemming, die een enkele keer over hem was gekomen +als een domper: ’t gevoel hoe averechts en onzinnig ’t +leven was ingericht; hoe mislukt hij zelf was,—bedorven, een +sukkel, die ’t nooit verder zou brengen dan tot een paar +belachelijke aanloopjes en groote schandelijke nederlagen.</p> +<p>Mismoedig en onverschillig nam hij zijn hoed en slenterde naar +buiten, om een poosje naar Greta te gaan; maar hij vond het huis +gesloten. Waarschijnlijk had Steffensen haar meê naar het feest +genomen; ze vond het prettig onder menschen te zijn; allen kenden haar +en hadden een vriendelijk <span class="pagenum">[<a id="pb71" href= +"#pb71" name="pb71">71</a>]</span>woord voor haar en dan was er ook +muziek. Abraham ging ook verder, de kant naar de fabriek uit. De +muzikanten speelden: „<span lang="de">die Wacht am +Rhein</span>” tusschen de verschillende toespraken in.</p> +<p>Toen hij op den top van den heuvel gekomen was bleef hij +onwillekeurig staan, onder den indruk van dit wonderlijk tooneel. Hij +was zoo gewoon hier iederen dag heen en weer te loopen, dat hij iedere +plek om de fabriek kende; maar nu was het alsof vreemden hem alles +afgenomen hadden en hij zelf heelemaal overcompleet was.</p> +<p>De groote tribune op den heuvel was vol elegant gekleede dames; +champagneglazen fonkelden en bedienden liepen ijverig bezig rond. De +vlaggen hingen onbewegelijk in rijke plooien neer over ’t laatste +groen uit de tuinen, goudgele bladen en roode bessen. Aan beide zijden +stond de nieuwsgierige menigte uit de stad; maar beneden aan den heuvel +hadden de arbeiders van Fortuna zich om een lange tafel geschaard, waar +ze werden onthaald op bier en sigaren. Hun vrouwen en dochters stonden +in groepjes daar omheen;—stil en ernstig.</p> +<p>Abraham was niet in de stemming om zijn vrouw en de anderen te +ontmoeten; hij nam een omweg tusschen de gebouwen van de fabriek door +en van daar kwam hij onder de arbeiders terecht en ging tusschen hen in +staan.</p> +<p>De bankdirecteur had gesproken over dezen dag en het dubbele feest, +en de professor had geantwoord; een deputatie had het zilver gebracht +en Lövdahl had bedankt met een: „Leve de arbeiders!” +Die toast was juist gedronken toen Abraham kwam en het feest was dus +bijna voorbij.</p> +<p>Warm door ’t bier drinken in de zon, en van <span class= +"pagenum">[<a id="pb72" href="#pb72" name="pb72">72</a>]</span>’t +hoera! roepen stonden de arbeiders vergenoegd met hun korte pijpjes of +met de kostelijke sigaren diep in den mond gestoken en in een rookwolk +zóó dicht, alsof die uit de schoorsteenen kwam. Zij +ontvingen Abraham eerbiedig en vriendelijk en het werd dadelijk zoo +uitgelegd, dat de jonge directeur geen champagne met de deftige lui wou +drinken, maar dat hij zich niet te goed achtte om een glas bier te +nemen onder ’t volk.</p> +<p>Zonder veel van den indruk, dien hij maakte, te merken; zocht +Abraham naar Greta en vond haar onder de vrouwen. Ze werd in ’t +minst niet verlegen, maar vuurrood van blijdschap, toen ze zijn stem +hoorde.</p> +<p>De vrouwen en meisjes trokken zich een weinig van haar terug, maar +bleven toch in een opeen gedrongen groepje staan, zoodat ze van uit de +tribune niet gezien konden worden. Er was niemand onder hen, die aan +iets kwaads dacht,—niet omdat ze meenden, dat de jonge +Lövdahl een haar beter was dan deftige stadsmenschen over ’t +geheel waren; maar Greta Steffensen was blind, en niet als andere +meisjes; het ongeluk beschermde haar tegen gevaar en tegen afgunst, +zoodat ze bijna kon doen, wat ze wilde.</p> +<p>„Is je vader hier niet, Grete?”</p> +<p>„Ja,—hij was juist hier; zie je hem niet?”</p> +<p>„Neen—tenzij hij tusschen de menschenmassa daar ginds +bij ’t spreekgestoelte is, daar verdringen ze zich +omheen.”</p> +<p>„Ja, daar is hij zeker,” meende Greta met een slim +lachje.</p> +<p>Abraham merkte dat dadelijk op. Haar mimiek was zoo opvallend.</p> +<p>„Wat bedoel je?—wat is je vader van plan te doen?” +<span class="pagenum">[<a id="pb73" href="#pb73" name= +"pb73">73</a>]</span></p> +<p><span class="corr" id="xd20e1359" title= +"Niet in bron">„</span>Vader zal een toespraak houden,” +fluisterde Greta triomfeerend.</p> +<p>„Goeie hemel!—dat moet hij niet doen!” riep +Abraham onwillekeurig; hij dacht er aan hoe moeilijk het nu al voor +Steffensen was zijn werk te behouden. Als hij nu vandaag een +onaangename toespraak hield—en die zou natuurlijk onaangenaam +worden—dan maakte hij zichzelf heelemaal onmogelijk.</p> +<p>Maar Steffensen stond al op ’t spreekgestoelte; met den hoed +in de hand en kromme armen maakte hij een reeks eerbiedige buigingen +voor het deftige publiek, terwijl de jongelui uit de stad begonnen te +lachen en hem met allerlei grappen aanmoedigden.</p> +<p>Abraham merkte op hoe zijn vader den bankdirecteur iets +toefluisterde; en ’t heele gezelschap op de tribune trok zich zoo +ver mogelijk van ’t spreekgestoelte terug in een verwarde +mengeling van gedwongen beleefdheid en vrees voor dien algemeen +bekenden, slecht gezinden man. Maar Steffensen liet hun geen tijd; hij +begon dadelijk:</p> +<p>„Dames en Heeren!—ik ben een arbeider—een van de +slecht gezinden—zegt men;—een van de ergsten, zeggen +sommigen. Maar wees u maar niet bang, hooggeëerde heeren en +dames!—Ik wil u hier alleen maar danken, u innig danken, +zóó aangedaan als een diep bewogen arbeider op uw fabriek +Fortuna maar wezen kan.”</p> +<p>Intusschen schenen de „Hooggeëerde heeren en dames” +’t plotseling druk te krijgen met afscheid nemen en elkaar de +hand te drukken.</p> +<p>„Ik wil u dank zeggen,” riep Steffensen luid, „u +dank zeggen, omdat u vandaag—dames en heeren!—de zon zoo +heerlijk en gratis op ons, kleine luidjes, laat schijnen, omdat u niet +meer van ons verlangt dan onze spaarduiten voor een zilveren +<span class="pagenum">[<a id="pb74" href="#pb74" name= +"pb74">74</a>]</span>servies, omdat u onze vrouwen en dochters zoowat +met rust laat, ja u allen wil ik vooral danken, omdat u ons zoo mooi +vergunt ons leven te slijten in gezegenden arbeid voor u.”</p> +<p>Nu was er geen enkele van de hooggeëerde dames en heeren meer; +de groote tribune was leeg; alleen enkele verblufte bedienden stonden +bij de tafel met champagne. Maar Steffensen maakte toch een diepe +buiging voor het gezelschap, dat zich bijeen groepeerde en heenging +naar den weg waar de rijtuigen stonden; toen wendde hij zich luid +lachend tot de arbeiders.</p> +<p>„Daar gaat de heele chique! Wat zeg je? Nu zal ik mijn +toespraak voor jelui houden.”</p> +<p>„Steffensen moet zijn bek houden,” klonk een zware stem +uit de arbeiders.</p> +<p>„Neen, neen! laat Steffensen spreken,” riepen zij van +andere zijden; maar er werd een stil gemor gehoord, dat toenam, tot een +ernstig, kalm man zei: „Steffensen moet niet spreken.”</p> +<p>’t Was een van de oudste meesterknechts op de fabriek, en nu +riepen verscheidenen: „Steffensen moet niet spreken,” +terwijl de beste arbeiders zich om Abraham schaarden.</p> +<p>Steffensen werd bleek; maar hij bedwong zich en riep: „Als hij +’t is—de jonge Lövdahl, waar jelui bang voor ben, dan +kun jullie je de moeite sparen; want hij is ’t met ons +eens;—hij is een van de onzen, niet waar, Mijnheer de +directeur?”</p> +<p>Abraham voelde aller oogen op zich rusten; maar wist niet wat hij +zeggen moest.</p> +<p>„Maar waarom <span class="corr" id="xd20e1394" title= +"Bron: antwoordt">antwoord</span> je niet?” vroeg Greta +verwonderd; „je ben ’t immers met ons eens.”</p> +<p>Steffensen greep de aanleiding aan om op een eenigszins behoorlijke +manier van het spreekgestoelte <span class="pagenum">[<a id="pb75" +href="#pb75" name="pb75">75</a>]</span>af te komen en er ontstond een +oogenblik van stilte en gespannen verwachting in den kring. Er stonden +nu verscheiden rijen arbeiders dicht om Abraham heen.</p> +<p>Maar in zijn binnenste schoot plotseling een lang onderdrukte kiem +op: een jeugdig besluit vol geestdrift. Hij voelde kracht in zijn ziel +en een opbruisende moed als iemand, die zich plotseling bewust wordt +zelf te kunnen handelen, met vaste hand in ’t leven te kunnen +ingrijpen en zijn man te staan.</p> +<p>„Ja, zeker ben ik een van de uwen,” riep hij den +arbeiders toe; „daarom blijf ik hier beneden bij u—en niet +daar boven bij de aristocraten. Wij,—wij arbeiders—we +zullen elkaar trouw blijven, hier is mijn hand!”</p> +<p>Die werd door honderden gegrepen—gedrukt en omklemd. En +niemand had den directeur ooit te voren zóó +gezien,—rank en stralend, zooals hij zich langzaam een weg baande +door de schare heen.</p> +<p>Steffensen wilde weer van ’t oogenblik gebruik maken en stelde +luide voor onmiddellijk een vereeniging te stichten, een comité +te vormen, enz. Maar zoodra Steffensen sprak, kwam er iets koels over +de meesten; allen wisten, dat hij slecht aangeschreven stond: zijn +dagen op de fabriek waren geteld, en hij kon zoo licht anderen +meêsleepen in zijn val.</p> +<p>Naar zijn voorstel luisterde men niet en ’t verloor zich +geheel in een donderend „hoera!” voor den directeur; men +wilde op zijn gezondheid drinken; maar er was niets meer; de bedienden +hadden de tafel opgeruimd, het feest was voorbij en de volksmassa had +zich verspreid.</p> +<p>De arbeiders trokken zich toen ook terug in <span class= +"pagenum">[<a id="pb76" href="#pb76" name="pb76">76</a>]</span>kleine +groepjes na eerst Abrahams hand stevig gedrukt te hebben.</p> +<p>Op weg naar de stad was Abraham in een vreemde, plechtige, +strijdlustige stemming.</p> +<p>Flauwe beelden en herinneringen van wat hij in zijn jeugd gelezen +had doken weer in hem op en hij zag een toekomst voor zich, waarin hij +aan ’t hoofd van de arbeidersbeweging stond. De omtrekken van dat +beeld werden grooter: hij brak alle bruggen af, hij ruimde al die grove +onrechtvaardigheid in de samenleving weg, en toen hij de stad naderde +was hij juist zoover gekomen, dat Clara en zijn vader zich voor hem +bogen en zeiden:</p> +<p>„Je hadt toch gelijk!”</p> +<p>Maar Steffensen ging stil en knorrig naar huis. Greta was ook niet +blij. Ze ergerde zich ter wille van haar vader en was niet heelemaal +tevreden over Abraham.</p> +<p>„Er zijn toch, God bewaar me, geen arbeiders in de wereld, die +zoo laf zijn als jelui,” zei Steffensen tegen een ouden +timmerman, die lid was geweest van ’t comité, dat het +zilver had aangeboden.</p> +<p>„We hebben zoo weinig, waarmeê we ons verweren +kunnen.”</p> +<p>„Bah! als we ons maar bij elkaar aansloten.”</p> +<p>„Ja, enkelen van ons hebben zich immers aangesloten—bij +de directie,” meende de timmerman.</p> +<p>„Ja, en wat heb jelui nu voor dat ellendige +gekruip.”</p> +<p>„Dat zal mettertijd wel blijken.”</p> +<p>„Ja, dat zal ’t wel,” bromde Steffensen nijdig; +hij begreep de toespeling.</p> +<p>De verjaardag van den professor was een feest voor de heeren van de +stad, en vooral na den <span class="pagenum">[<a id="pb77" href="#pb77" +name="pb77">77</a>]</span>dood van zijn vrouw had het groote diner +langzamerhand een eigenaardigen vorm aangenomen met traditioneele +toasten en wonderlijke plechtigheden.</p> +<p>Abraham was nog voortdurend in een strijdlustige stemming; maar er +was geen aanleiding tot een uitbarsting. Clara was vriendelijk en +beminnelijk, zacht als een lam. Ze had namelijk een gesprek met haar +schoonvader gehad, waarin zij het er over eens geworden waren, dat +Abraham tegenwoordig zenuwachtig was en dat men maar wat met hem +meêpraten moest om te voorkomen dat het erger werd.</p> +<p>Ook aan tafel viel er niets voor, dat hem aanleiding kon geven op +een of andere wijze een uitval te doen; iedereen was even zacht gestemd +en zat innig vergenoegd te knipoogen.</p> +<p>En naarmate hij de roes bij de anderen zag toenemen en zelf +onbekommerd meêdronk, werden de strenge lijnen van den +maatschappelijken strijd uitgewischt en de aanrukkende kolonne der +arbeiders werd overstemd door het vroolijk gerinkel van glazen en +vorken.</p> +<p>Hij stond op en ging naar het hoofd van de tafel om te klinken met +zijn vader, zooals op dien dag de gewoonte was.</p> +<p>De professor stond dadelijk van zijn plaats aan tafel op en trok +zijn zoon naar ’t venster, waar ze samen konden spreken, zonder +door het geraas van den feestdisch gestoord te worden.</p> +<p>„Ik wist wel, dat je komen zoudt—mijn beste +jongen,” zei de professor hartelijk en legde den linkerarm om +zijn schouders.</p> +<p>Abraham werd bewogen en stotterde; maar zijn vader ging voort: +<span class="pagenum">[<a id="pb78" href="#pb78" name= +"pb78">78</a>]</span></p> +<p>„Er kan wel allerlei humbug zijn bij velerlei dingen in deze +wereld; maar je moet de beteekenis van een goede vriendschappelijke +verhouding tusschen arbeiders en werkgevers niet te laag schatten; hoe +nauwer ze aan elkaar verbonden worden...”</p> +<p>„Men verbindt zich niet nauwer aan de arbeiders met champagne +en zilver,” antwoordde Abraham dapper; nu was het hem ernst; hij +had een idee, waar hij meê voor den dag wilde komen.</p> +<p>„Hoe meen je dat?” vroeg zijn vader en trok zijn arm +terug.</p> +<p>„Ik was vandaag beneden bij de arbeiders, Vader.”</p> +<p>„Ja, ik zag je daar.”</p> +<p>„En ik heb me heelemaal bij hen aangesloten; ze schaarden zich +allen om mij heen.”</p> +<p>„Heb je een vereeniging gesticht?” vroeg zijn vader +koel.</p> +<p>„Neen—geen vereeniging—geen bepaalde vereeniging; +maar we hebben ons bij elkaar aangesloten—weet +u.—Zoo’n heel hartelijke aaneensluiting—zooiets +trouwhartigs, ziet u...” Abraham sprak onzeker en kreeg een +kleur. Was ’t toch niet eigenlijk iets heel belachelijks, wat hij +gedaan had? Maar ’t gezicht van den professor helderde op tot het +straalde:</p> +<p>„Dat is goed—dat was uitstekend van je, Abraham. +Zóó moet het juist zijn. Geen dwaze vereeniging die den +enkele bindt.”</p> +<p>„Dat bedoelde ik juist,” viel Abraham hem in de rede. +Hij kreeg nu al zijn moed terug.</p> +<p>„...en die alleen maar dient om kleine eerzuchtige wezens +omhoog te helpen, zooals b.v....” de professor legde weer zijn +arm om de schouders van zijn zoon en fluisterde hem vertrouwelijk in +’t oor,—<span class="pagenum">[<a id="pb79" href="#pb79" +name="pb79">79</a>]</span>„zooals b.v. onze waardige vriend daar, +de bankdirecteur Christensen.”</p> +<p>Abraham lachte—gevleid als hij was doordat zijn vader zich met +hem vroolijk wilde maken over den machtigsten man van de stad, die nog +wel in al zijn waardigheid op drie pas afstand van hen zat.</p> +<p>„Weet u, waar hij van achteren op lijkt, Vader?—op een +olifant,” fluisterde Abraham.</p> +<p>„Ja, je hebt gelijk,” lachte de professor; „maar +het gaat niet aan, dat we hier onze waardige gasten staan uit te +lachen. Ik dank je hartelijk, Abraham; je hadt me vandaag geen beter +cadeau komen brengen; juist in die ongedwongen verhouding tusschen +ondergeschikten en superieuren zie ik een gezegenden weerglans van den +goeden ouden tijd en een hoop voor de toekomst. Groet je volk van +mij.”</p> +<p>Zij scheidden met een handdruk en gingen ieder naar zijn plaats aan +tafel, waar de algemeene vroolijkheid hen spoedig weer +meêsleepte.</p> +<p>Maar Abraham was dien geheelen avond als buiten zichzelf van +blijdschap en hoop op de toekomst. En hij eindigde met in +uitgelatenheid zijn vrouw alle trappen op te dragen, toen zij naar bed +moest. Hij had in ’t leven ingegrepen, zich in den strijd van den +dag geworpen; maar hij had al half overwonnen. Zijn vader stond aan +zijn zijde, zijn groote, bewonderde vader! <span class= +"pagenum">[<a id="pb80" href="#pb80" name="pb80">80</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch7" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e1496" class="main">VII.</h2> +<p class="firstpar">Carsten Lövdahl zat in zijn particulier +bureau. Drie hooge vensters, die uitzagen op den tuin van het +huis—een ouderwetsche, stille stadstuin met dichte lindeboomen, +die de omliggende huizen verborg. ’s Zomers viel een koele groene +glans in de groote kamer, en ’s winters lichtte de sneeuw wit van +de knoestige stammen en van ’t onbetreden grasveld, waar de +katten van de buren voorzichtig in elkaars spoor stapten en de pooten +schudden.</p> +<p>De massieve schrijftafel van donker oud eikenhout zonder versiering +stond midden op den vloer; brieven en papieren in goed gerangschikte +stapels bedekten de zijkanten, en op het groene laken, midden voor den +chef stond een prachtig bronzen inktkoker—de godin van ’t +geluk op een bal staande, met een krans van eikenbladen in de hand; +’t was een cadeau van de mededirecteuren van Fortuna en daar +naast lag een pen in den vorm van een witte zwanenveer, door Mevrouw +Clara met eigen handen met bloemen beschilderd.</p> +<p>In het rond stonden zware deftige stoelen op een rij, dan kwam een +kast, een sofa en dan weer stoelen; en de wanden zelf waren behangen +met modellen van schepen en kaarten, een paar zee-schilderstukken en +teekeningen en fotografieën van Fortuna. <span class= +"pagenum">[<a id="pb81" href="#pb81" name="pb81">81</a>]</span></p> +<p>Het dikke donkergroene vloerkleed, dat zomer en winter bleef liggen, +dempte de voetstappen en maakte de kamer nog plechtiger. Zware +portières scheidden het bureau van den chef van de +buitenkantoren af, waar de makelaars en agenten uit en in liepen; de +man van vertrouwen, Marcussen, was de eenige, die onversaagd door de +portière binnen kwam en berichten van en aan den principaal +bracht.</p> +<p>Nergens was een spoor overgebleven van den geneesheer of den man van +wetenschap; Carsten Lövdahl had geen halve maatregelen genomen: +hij was met hart en ziel koopman geworden; zijn speculatiën +interesseerden hem en namen hem geheel in beslag, en hij was er trotsch +op, dat hij aan ’t hoofd van den grootsten omzet in de stad +stond.</p> +<p>’t Was zoo met hem gegaan, dat hij bijna altijd de eerste werd +in al wat hij ondernam. Als oogendokter had hij spoedig den grootsten +naam gemaakt; en hij had zich teruggetrokken, nog vóór +zijn roem begon af te nemen.</p> +<p>Later had hij zich wat eenzaam gevoeld met zijn belangstelling in +literatuur en wetenschap onder louter geldmenschen. En vooral toen er +een leegte in zijn gezellige conversatie kwam, na den dood van Mevrouw +Wenche, voelde hij meer en meer behoefte zijn leven met iets te vullen. +Toen kreeg hij smaak in ’t financieele leven en liet er zich +geheel door meesleepen.</p> +<p>Met een ijver, alsof hij een jonge man was, stelde Carsten +Lövdahl zich aan ’t hoofd van een menigte nieuwe +ondernemingen, die als ’t ware opgroeiden in zijn +voetstappen—onder zijn handen, en die plaats en werk gaven aan +grooten en kleinen, die verdiensten en welvaart in ruimen kring +verspreidden. <span class="pagenum">[<a id="pb82" href="#pb82" name= +"pb82">82</a>]</span>’t Groote vermogen van zijn vrouw, dat +hoofdzakelijk bestond uit buitenlandsche effecten en geldswaardige +papieren, deponeerde hij voor een groot gedeelte in binnen- en +buitenlandsche banken, waardoor hij gemakkelijk wissels op anderen kon +trekken, zonder al dadelijk in den beginne in ruime mate van wissels op +zijn naam geëndosseerd gebruik te maken.</p> +<p>Als hoofddirecteur van de fabriek zond hij alle papieren uit, die op +het bedrijf betrekking hadden en deze +„Fortunawissels”—zooals zij in het kantoor genoemd +werden—liepen met zijn eigene samen over al de met hem bevriende +handelshuizen, zoodat Abraham al, bij zijn komst in de zaak, door het +wisselboek een grootschen indruk van ’t werken van ’t huis +kreeg. ’t Was intusschen niet alleen door ’t kantoor van +Carsten Lövdahl, dat de wissels rijkelijk stroomden; men zei dat +geld gemakkelijk te krijgen was, maar men zag eigenlijk niet waar het +vandaan kwam. Wat men voor oogen zag was ook geen goud; maar een massa +snel circuleerende papieren, die als een stroom zich vermeerderden en +op hun smalle, driemaandelijksche coupons aller hoop op inwisseling met +zich omdroegen. In plaats van ingewisseld te worden, werden ze telkens +vernieuwd.</p> +<p>Alles tierde in de stad; allen wilden meedoen en voor aller plannen +was er plaats. Wilde iemand naar Spitsbergen om zeldzame waterplanten +te zoeken of kopermijnen exploiteeren ergens aan ’t eind van de +wereld in Dovrefjeld, stoombooten bouwen of bedehuizen, waterpompen of +een circus oprichten, men ging maar het imposante kantoor van +Lövdahl binnen, zette zijn plannen uiteen en noemde een paar +namen, dan was de vennootschap gevormd, een crediet geopend en een +nieuw wisselstroompje <span class="pagenum">[<a id="pb83" href="#pb83" +name="pb83">83</a>]</span>werd geboren, dat voortschuimde, zich met den +grooten stroom vereenigde en in de bewegelijke massa verdween.</p> +<p>Mevrouw Christensen beleefde menig smartelijk uur; haar man ging +achteruit, dat was zonneklaar. Lövdahl vóór en +Lövdahl na! en dan achteraan kwam Christensen,—hij, die +vroeger altijd de eerste was. Maar de bankdirecteur zelf scheen er +vrede meê te hebben, dat hij de tweede in den kring geworden was; +hij vormde geen oppositie. En in de schoonste eendracht besliste de +kring over alle groote en kleine zaken in de stad, bestuurde alle +vennootschappen en „interessentskaber,” bezette alle +posten, bestuurde de banken, en hielp zichzelf en zijn naaste +betrekkingen en hield de menschen, die er buiten moesten blijven, er +buiten; verder dronken zij toasten op elkaar en lieten hoera! voor zich +roepen bij feestelijke gelegenheden.</p> +<p>Als sieraad waren ook de ambtenaren in den kring +opgenomen—hoog geacht en gevleid; maar op hun manier versterkten +zij ook het kapitaal in leven en sterven—allen: de tolbeambte, de +rechter, de notaris, die de boedelscheiding behandelde en zelfs de +predikant, die de lijkrede houden moest.</p> +<p>Verder was geld en niets anders dan geld de spil, waarom het heele +leven draaide, waarom allen zich vrijwillig rangschikten,—het +eenige wat iemand recht gaf zijn mond open te doen om een zelfstandige +overtuiging uit te spreken.</p> +<p>Carsten Lövdahl leunde achterover in den breeden leunstoel en +zag met welbehagen rond in zijn kantoor.</p> +<p>Nu kon hij met een glimlach terugdenken aan de tijden, dat hij in +zijn wetenschappelijken trots den handelsstand verachtte. Nu had hij +gevoeld <span class="pagenum">[<a id="pb84" href="#pb84" name= +"pb84">84</a>]</span>hoe zoet het is macht over veel menschen te +hebben. De knielende aanbidding, waarmeê zijn geld en invloed hem +nu overal omringden, was een heel ander voedsel voor zijn ijdelheid dan +de koele wetenschappelijke waardeering, die vroeger zijn loon was.</p> +<p>En dan was hij ook veel vrijer dan vroeger, hij behoefde niet +voorzichtig te zijn of op zich zelf te letten; hij behoefde niet bang +te zijn zich te verspreken; nergens lag er een nauwlettende critiek op +den loer; alles wat hij deed werd goed bevonden en verhoogde de +aanbidding.</p> +<p>Hij had spoedig bemerkt, dat hij kon doen wat hij wilde—ja, +dat een zekere nonchalance tegenover kleinere collega’s tot de +voorrechten van den kring behoorde. Carsten Lövdahl werd daarom +ook spoedig vrijgevig met beloften en wonderbaarlijk vergeetachtig; +neerbuigend en behulpzaam tegenover hen, die kropen, koel en uit de +hoogte als eigenmachtigheid zich op wilde werken.</p> +<p>Zoo zat hij op een morgen tegen het eind van den winter; een +lentestorm uit het zuidwesten met stortregen ruischte door de stad en +sloeg nu en dan met kracht tegen de lindeboomen in den tuin van den +professor, waar de aarde zwart en zuur was van het sneeuwwater en waar +de katten met groote sprongen over ’t grasveld stoven met de +staarten in de hoogte, om in huis te komen.</p> +<p>De professor was wat zenuwachtig—bijna plechtig gestemd; zijn +zoon had hem juist laten zeggen, dat Clara zich onwel voelde. Dr. +Bentzen, de huisdokter van de jongelui boven, was ook in ’t +kantoor geweest om den professor meê te deelen, dat de bevalling +van de jonge mevrouw aanstaande was. <span class="pagenum">[<a id= +"pb85" href="#pb85" name="pb85">85</a>]</span></p> +<p>Lövdahl werkte verstrooid; keek op de klok boven den +schoorsteenmantel, voor den grooten spiegel, of richtte zich een beetje +in den stoel op en keek in den spiegel: hij zat graag +zóó, dat hij zich zelf kon zien.</p> +<p>Marcussen kondigde den bankdirecteur Christensen aan.</p> +<p>De professor werd onaangenaam verrast. Wat wilde de bankdirecteur +toch vandaag? Ze waren pas—eergisteren—bij elkaar geweest +op de <span class="corr" id="xd20e1552" title= +"Bron: bestuursgadering">bestuursvergadering</span> van de fabriek; +’t ging niet heelemaal zoo goed daar, als men verwacht had.</p> +<p>De stemming was wat vreemd geweest. Kwam de bankdirecteur al +vandaag, in dit weer! En dan midden in zijn spanning over den uitslag +van de groote gebeurtenis boven bij de jongelui.</p> +<p>„Goeden morgen—Mijnheer Christensen!—Gaat u uit in +dien storm?”</p> +<p>„Ik loop altijd met den wind in den rug, zooals Randolf +zaliger placht te zeggen.”</p> +<p>De bankdirecteur nam een stoel en ging heel bij den lessenaar +zitten, en scheen lang te willen blijven; hij was tot schertsen +geneigd; dat stond den professor ook niet aan.</p> +<p>„Ik kom om met u te spreken over enkele dingen, de fabriek +betreffende, die ik—ten minste voorloopig—niet op een +bestuursvergadering wil aanroeren.”</p> +<p>„Ja, dat dacht ik wel;—Mijnheer Christensen schrikt +gauw.”</p> +<p>„Ja zeker, al te gauw,” antwoordde Christensen goedig; +„maar ik ben om zoo te zeggen opgegroeid tusschen wissels en +papieren, en op die manier wordt men niet, wat de professor een moedig +man zou noemen.” <span class="pagenum">[<a id="pb86" href="#pb86" +name="pb86">86</a>]</span></p> +<p>„Ik meen, dat men niet zoo maar zijn ervaringen aan een bank +kan overbrengen op een produktieve zaak als een fabriek.”</p> +<p>„Daar hebt u gelijk in—Professor, dat kan men +niet,” antwoordde de bankdirecteur toestemmend; hij leunde +achterover in zijn stoel en streek zich over ’t gezicht, ernstig +en waardig met al de zelfbewustheid, die hem eigen was, wanneer hij +zich meester van den toestand voelde.</p> +<p>De professor voelde dat en hield zich even stijf en imponeerend in +zijn breeden leunstoel voor Fortuna, die hem half zwevende haar krans +reikte.</p> +<p>Een oogenblik stilte—dat de storm vulde door zich met een +waanzinnigen wervelwind van de daken te storten en de naakte +lindentakken te zweepen zoodat dor loof, water en zand tegen de ruiten +stoven.</p> +<p>„’t Is geen uitlokkend reisweer,” zuchtte de +bankdirecteur.</p> +<p>„Moet u op reis?”</p> +<p>„Ik moet immers naar Carlsbad, zooals gewoonlijk.”</p> +<p>„Maar dat doet u toch nog vooreerst niet.”</p> +<p>„’t Zal niet zoo lang duren; want van ’t jaar wil +ik ’t eerste seizoen nemen, dat is niet zoo duur en ik denk wel, +dat de meesten van ons—groot en klein—zich voorloopig wat +zullen moeten bekrimpen.”</p> +<p>„Dat geloof ik volstrekt niet,” riep de professor +levendig. „Lieve hemel! wat moeten de menschen in deze vochtigen +uithoek zich nog verder ontzeggen. Hier zijn immers geen andere +amusementen dan zich een stuk in den kraag te drinken,—geen +muziek, geen theater, geen openbare vermakelijkheden. Neen, neen, laat +ons toch niet meenen, dat ’t leven hier nog grijzer en treuriger +worden zal; <span class="pagenum">[<a id="pb87" href="#pb87" name= +"pb87">87</a>]</span>ik wil liever hopen, dat de tegenwoordige opkomst +van de stad zal leiden tot een lichter, vroolijker leven voor groot en +klein.”</p> +<p>„Ja, laat ons dat hopen—Professor. ’t Doet goed u +zoo vol vertrouwen te hooren spreken; God geve, dat u gelijk +hebt.”</p> +<p>„Maar zie u dan toch maar eens om u heen, Mijnheer +Christensen, hoe de eene onderneming na de andere op touw wordt +gezet.”</p> +<p>„Die gaan nu niet allen even goed.”</p> +<p>„U bedoelt...?”</p> +<p>„Ik bedoel b.v. dat onze fabriek in den loop van dit jaar +bedrijfskapitaal te kort komen zal.”</p> +<p>„Er is geen reden voor bezorgdheid. We hebben een zeer grooten +voorraad, waarvan de verkoop...”</p> +<p>„waarvan de verkoop ons schade geven zal,” viel de +bankdirecteur hem kalm in de rede; „en behalve dat hebt u aan de +fabriek een aanzienlijk voorschot gegeven; en al is u nu ook nog +zoo’n geduldig crediteur—dat geld moet toch vroeg of laat +terugbetaald worden.”</p> +<p>„Mijn vertrouwen op Fortuna is onbeperkt,” antwoordde de +professor met een handbeweging.</p> +<p>„Dat is het zeker wel; maar als de fabriek haar schuld aan u +had afbetaald, was er zeker geen winst geweest verleden +jaar.”</p> +<p>De professor maakte een ongeduldige beweging. ’t Had hem +moeite genoeg gekost om met behulp van Marcussen een voordeelige balans +voor de fabriek in orde te maken; maar hij wilde liever zijn eigen geld +wagen dan bekennen, dat de fabriek onder zijn leiding slecht ging.</p> +<p>„Ik denk wel, dat we op de eerstvolgende algemeene vergadering +genoodzaakt zullen zijn een vrij groote bijbetaling op de aandeelen te +vragen en <span class="pagenum">[<a id="pb88" href="#pb88" name= +"pb88">88</a>]</span>dat zal zonder twijfel voor velen een moeilijkheid +zijn. Ik heb niet minder dan 15 aandeelen voor mijn rekening,” +zuchtte de bankdirecteur.</p> +<p>„Neen—nu moet ik werkelijk lachen!—vindt u, dat u +te veel aandeelen in Fortuna hebt?”</p> +<p>„Wilt u er misschien vijf van koopen?”</p> +<p>„Koopen?—nu, goed dan!—Ik koop vijf van uw +aandeelen.”</p> +<p>„Wat geeft u er voor?”</p> +<p>„Ik wil ze nemen voor wat u er voor betaald hebt, à +pari.”</p> +<p>„Goed,” zei de bankdirecteur. „Duizend gulden per +aandeel. Wilt u er soms meer hebben?”</p> +<p>„U hebt zeker slecht geslapen, Mijnheer Christensen,” +lachte de professor wat gedwongen.</p> +<p>„Ik slaap nooit goed in ’t voorjaar,” antwoordde +de andere droog en stond op; ’t scheen, dat hij zijn doel met dit +bezoek bereikt had.</p> +<p>Aan de deur zei de professor nog eens schertsend: „U moogt uw +aandeelen terugnemen als we a.s. jaar 10% winst uitbetalen.”</p> +<p>„Dank u zeer,” antwoordde de bankdirecteur glimlachend +en ging heen door ’t bijkantoor. Achter zijn hand keek hij ter +sluiks over alle lessenaars en tafels en snuffelde even, alsof hij met +den neus onderzocht of de lucht wel de echte onvervalschte goudgeur +had. Maar professor Lövdahl bleef in zijn leuningstoel achter en +zag rond in het kantoor, alsof hier binnen iets veranderd was. Alles +stond op zijn plaats. De klokwijzer was een kwartier verder +gegaan,—dat was alles. En toch scheen ’t hem alsof er iets +was bijgekomen, dat er vroeger niet geweest was—of iets +weggenomen.</p> +<p>Dat was de eerste schaduw, die over zijn nieuwe leven trok; tot nu +toe was alles goed gegaan, <span class="pagenum">[<a id="pb89" href= +"#pb89" name="pb89">89</a>]</span>allen hadden hem bewonderd met +’t volste vertrouwen; en nooit had hij zelf zich iets anders +voorgesteld, dan dat, als hij—Carsten Lövdahl—eerst +zich verwaardigde koopman te willen worden, dan moest hij—dat +sprak van zelf—in alle opzichten boven die halfbeschaafde +groothandelaars staan, waar hij tusschen leefde.</p> +<p>Maar in dit oogenblik liepen zijn gedachten onwillekeurig en zonder +dat hij ze terughouden kon, over de meest wilde mogelijkheden van +verliezen... geruïneerd zijn... failliet gaan!</p> +<p>Hij dacht opeens aan groote huizen, die plotseling in elkaar gestort +waren, fortuinen, die waren versmolten, rijke menschen met leege +handen—een zee van ongelukken, val, vernedering doken op als +herinneringen, die op een rij gingen staan en vooruitwezen als waren ze +profetieën.</p> +<p>Hij rukte zich uit die gedachten los, veegde zijn voorhoofd af, ging +naar ’t middenste venster en staarde naar beneden in den kalen, +ingesloten tuin, waar de storm huishield.</p> +<p>Hij hoorde niet, dat iemand op het deurtje in de lambriseering +klopte, dat in den corridor uit kwam, waar een kleine wenteltrap naar +de tweede verdieping liep en een uitgang aan de achterzijde van +’t huis was.</p> +<p>Langs dien weg kwamen alleen schuwe smeekelingen en de intiemste +huisvrienden; en toen de professor eindelijk merkte, dat de deur +kraakte, terwijl die voorzichtig geopend werd, keerde hij zich snel om +en dacht in eens weer aan den toestand boven.</p> +<p>Maar ’t was geen boodschap van de jongelui. Maarten +Kruse’s dik lichaam kwam voor den dag,—waardig, maar wat +verlegen—in de lage deur.</p> +<p>„Pardon, Professor!—ik maak gebruik van mijn +<span class="pagenum">[<a id="pb90" href="#pb90" name= +"pb90">90</a>]</span>kennis van uw huis, die ik nog uit mijn +jongensjaren heb; ik wilde niet graag de kantoren doorgaan. Dr. Bentzen +vertelde ’t me; en toen meende ik, dat een bezoek van den +predikant misschien de familie eenigszins goed kon doen; dit is immers +een oogenblik—een gebeurtenis zoo verblijdend in ’t +einde—dat willen we ten minste bidden en hopen.”</p> +<p>„Ik dank u, dominé,—dat is heel vriendelijk van +u.”</p> +<p>„Hoe staat het er nu meê?”</p> +<p>„Alles wijst er op, dat het normaal en goed verloopen +zal;—maar ’t is toch altijd...”</p> +<p>„Natuurlijk. Het is juist een oogenblik om te bidden en den +Heer aan te roepen.”</p> +<p>De kapelaan ging zitten in den stoel, waarvan de bankdirecteur +zooeven was opgestaan, en zat uit te blazen; hij was wat kortademig +geworden door tegen den storm in te loopen.</p> +<p>De professor trok zijn gezicht in de rechte plooi voor een +stichtelijk, godsdienstig gesprek. Eigenlijk mocht hij dien +dominé niet lijden; er was iets dubbels, of iets halfs in hem; +hij wist nooit hoe hem aan te pakken.</p> +<p>En de predikant scheen even erg in de war. ’t Ging weer juist +als de laatste keer, toen hij hier kwam om over de aandeelen in Fortuna +te spreken. Vandaag was ’t nu iets anders; maar de pauze werd +lang en de professor wilde even graag als toen een half godsdienstig +gesprek met dezen jongen theoloog vermijden. Hij legde ’t eene +been over ’t andere, zag van de godin van ’t geluk naar den +kapelaan en zei—zoo in ’t voorbijgaan:</p> +<p>„Interesseert u zich nog voor onze fabriek, Mijnheer +Kruse?” <span class="pagenum">[<a id="pb91" href="#pb91" name= +"pb91">91</a>]</span></p> +<p>„Ja, Professor!—dat doe ik. Ik interesseer me zeer voor +Fortuna.”</p> +<p>„Die is ook een zegen voor veel kleine burgers hier in de +stad.”</p> +<p>„Zeker, zeker!”</p> +<p>„En de aandeelhouders hebben zich waarlijk ook niet te +beklagen.”</p> +<p>„Dat hoor ik! Er was verleden jaar een mooie winst.”</p> +<p>„En die wordt van ’t jaar niet minder.”</p> +<p>Opeens kwam er een echte schachergeest over den professor. Hij begon +te vertellen en de zaken van de fabriek op te hemelen, tot de predikant +al levendiger en belangstellender werd en als in een roes kwam door die +groote getallen. En beiden schenen heelemaal de arme Mevrouw Clara te +vergeten, die daarboven lag.</p> +<p>Eindelijk zei de predikant, terwijl hij een beweging naar zijn +borstzak maakte:</p> +<p>„U hebt me verleden beloofd me te helpen met het plaatsen van +geld, als ik een beetje over had.”</p> +<p>Op datzelfde oogenblik kwam Marcussen binnen. De beide heeren aan +den lessenaar dachten dadelijk, dat hij een boodschap van boven brengen +kwam en hun gezicht veranderde van uitdrukking; maar het was enkel een +pak van den bankdirecteur Christensen.</p> +<p>De professor maakte het open; ’t waren de vijf aandeelen +voorzien van de formeele overschrijving.</p> +<p>„Hij heeft haast,” mompelde de professor +geërgerd.</p> +<p>„De bode wacht,” zei Marcussen.</p> +<p>„Waar wacht de bode op?”</p> +<p>Marcussen fluisterde: „Ik geloof dat hij iets van contant geld +zei.”</p> +<p>De professor week achteruit: „Nu dadelijk! na <span class= +"pagenum">[<a id="pb92" href="#pb92" name= +"pb92">92</a>]</span>banktijd?—wat zijn dat voor +praatjes!—Maar wacht Marcussen, laat de bode even gaan +zitten.”</p> +<p>Marcussen ging heen, en de professor wierp de aandeelbewijzen +nonchalant voor zich neer en leunde achterover om het gesprek voort te +zetten. De oogen van den predikant weken niet van de mooi +geïllustreerde papieren, waarop een geluksgodin met een krans +stond, die precies op ’t beeldje op den inktkoker leek.</p> +<p>De professor liet hem den tijd; en eindelijk zei de andere:</p> +<p>„Zijn dat aandeelen in de fabriek?”</p> +<p>„Ja, dat zijn een paar aandeelen, die mijn vriend Christensen +mij gelaten heeft.”</p> +<p>„Verkoopt hij ze dan?” vroeg Kruse voorzichtig.</p> +<p>„Neen, verre van daar! ’t was een oude afrekening, een +liquidatie, eigenlijk een soort vriendelijkheid.”</p> +<p>„Voor welken prijs heeft de professor ze +overgenomen?”</p> +<p>„Ik weet het waarlijk op ’t oogenblik niet. We zullen +’t Marcussen vragen.”</p> +<p>Maar de predikant hield zijn hand terug, die reeds bij de schel was: +„’t Komt er niet zoo veel op aan; zij staan wel een heel +eind boven pari.”</p> +<p>„Ja, natuurlijk,” antwoordde de professor en boog zich +ver achter den lessenaar, alsof hij iets van den grond opnam; hij +voelde het bloed naar de wangen stijgen; ’t was voor ’t +eerst, dat hij een zaak als deze probeerde.</p> +<p>De predikant had de aandeelbewijzen open geslagen en streek ze glad +met zijn dikke hand.</p> +<p>„Mooie papieren,” zei hij glimlachend. „Was het +niet 7 procent verleden jaar?”</p> +<p>„Ja, voorzoover ik me herinneren kan; maar... <span class= +"pagenum">[<a id="pb93" href="#pb93" name="pb93">93</a>]</span>een +idee! dominé!” riep de professor vroolijk, „neem u +ze! ’t zijn juist stukken voor u; hebt u er lust in—als +’t u belieft!... vijf stuks.”</p> +<p>„Wilt u ze verkoopen, Professor!”</p> +<p>„Ik wil mijn belofte houden: u te helpen.”</p> +<p>„O dank u, dank u; als ze niet te duur zijn.”</p> +<p>„Och, daar worden we ’t wel over eens,” meende de +professor. Hij keek aldoor voor zich neer in de la, die hij half +uitgetrokken had en deed alsof hij ergens naar zocht. Maar in +werkelijkheid klopten zijn polsen en slapen; hij aarzelde en was +onzeker. ’t Was voor ’t eerst, dat hij koopman in ’t +klein zou zijn; hij voelde hoe de grenzen tusschen goed en kwaad in +elkaar liepen—de grenzen, tusschen dat wat voluit eerlijk en wat +een beetje schurkachtig was.</p> +<p>Maar hoe kort die aanval van schrik en bange voorgevoelens na het +bezoek van den bankdirecteur Christensen ook geduurd had, toch had die +iets achtergelaten, een herinnering—een richting aan zijn +gedachten gevend, die zij te voren nog niet gevolgd hadden.</p> +<p>Nu hij eenmaal koopman was, moest hij ’t ook heelemaal zijn. +’t Ging niet aan de fijngevoelige man van wetenschap te spelen, +als men tegen Christensen en consorten op wou werken. In die dubbelheid +lag juist het gevaar; dáár vooral moest hij zich voor +wachten. En bovendien—op deze zaak was niets te zeggen. Hij voor +zich twijfelde niet aan Fortuna, en kon hij ’t eene oogenblik een +waar koopen en die in ’t volgende wat duurder verkoopen—dat +was immers ’t principe van den handel,—volkomen +„<span lang="en">fair play</span>”. Hij zei daarom +eindelijk op een kalmen, welwillenden toon:</p> +<p>„Ik wil u deze vijf aandeelen laten voor een <span class= +"pagenum">[<a id="pb94" href="#pb94" name="pb94">94</a>]</span>duizend +en vijftig gulden per aandeel; dat is vijf procent boven ’t +betaalde bedrag.”</p> +<p>„Staan ze niet hooger?”</p> +<p>De professor voelde dadelijk, dat hij dom geweest was; hij had veel +meer kunnen vragen; maar hij antwoordde:</p> +<p>„Ik geloof wel, dat als men de aandeelen van Fortuna aan de +markt bracht, het blijken zou, dat ze hooger staan; maar...”</p> +<p>„Dank u wel!—ik begrijp u; dat is heel vriendelijk van +u.” Op ’t gezicht van Maarten Kruse kwam bijna een +glimlach, terwijl hij in zijn borstzak greep en zijn portefeuille voor +den dag haalde.</p> +<p>„Wel, dat mag ik graag zien,” riep de professor, +„een contante post.”</p> +<p>En terwijl hij met officieele langzaamheid ieder aandeelbewijs van +zijn handteekening voor overschrijving voorzag, telde Maarten de +vijfduizend gulden even langzaam op in groote bankbiljetten, daarna het +overige in kleine biljetten te samen f 5250.</p> +<p>De professor kon zien, dat er nog meer in de portefeuille was en +toen hij het geld onder een presse-papier had gelegd en den ander de +aandeelbewijzen overhandigd had, zei hij:</p> +<p>„U hebt zeker een groot gedeelte van ’t vermogen van uw +vrouw in de zaak van Mijnheer uw vader gestoken?”</p> +<p>„Neen,—Vader zegt, dat dit niet voor zijn zaken +past.”</p> +<p>„Dat kan ik me wel begrijpen,” lachte de professor, +„Jörgen Kruse heeft zeker geld genoeg.”</p> +<p>„Denkt u dat?”</p> +<p>„Uw vader is zeker heel rijk; maar hij moest eigenlijk twee +maal zooveel hebben.”</p> +<p>„Hoe dat?” <span class="pagenum">[<a id="pb95" href= +"#pb95" name="pb95">95</a>]</span></p> +<p>„Hij kon immers door zijn geld in nieuwe ondernemingen te +steken en met ondernemende menschen samen te werken, zonder twijfel +zijn inkomen verdubbelen.”</p> +<p>„Meent u dat werkelijk?”</p> +<p>Maarten herkauwde deze woorden van den professor nog terwijl hij +zijn jas toeknoopte en afscheid nam.</p> +<p>Maar toen zij de kleine deur, die op de trap uitkwam, open deden, +klonk een scherpe, snijdende gil door het huis.</p> +<p>Beide heeren bleven staan en keken elkaar verlegen aan, heel +beschaamd toen ze aan dit gesprek dachten, dat zoo vroom begon en met +geld en procenten eindigde,—vooral de predikant. Hij begon te +kuchen en te stotteren zonder iets te kunnen uitbrengen.</p> +<p>Maar de professor als de oudste, kreeg het eerst zijn plechtige stem +weer terug: „Nu er nog geen boodschap van boven gekomen is, +willen we maar hopen, dat alles goed gaat: we moeten wachten en +hopen.”</p> +<p>„Juist wat ik dacht; we moeten hopen—hopen en +bidden,” zei de predikant en stak zijn hand uit; en ’t was +hun beiden, terwijl ze elkaar in de oogen zagen een zekere voldoening +te zien, dat ze wederkeerig elkaar deze kleine menschelijke zwakheid +vergaven.</p> +<p>Zoodra hij weg was, stak de professor de vijfduizend gulden in een +couvert, verzegelde het met zijn particulier signet en drukte op den +knop voor de electrische bel.</p> +<p>„Marcussen—geef dezen brief aan de bode van +Christensen.”</p> +<p>Daarop nam hij de tweehonderdvijftig gulden, telde <span class= +"pagenum">[<a id="pb96" href="#pb96" name="pb96">96</a>]</span>ze en +borg ze zorgvuldig in zijn eigen portemonnaie. Hij glimlachte, ja hij +lachte bij de gedachte aan dien voorzichtigen Christensen; die zijn +aandeelen à pari had gekocht; hier had hij in een half uur +<span class="corr" id="xd20e1813" title= +"Bron: tweehondervijftig">tweehonderdvijftig</span> gulden op diezelfde +papieren verdiend.</p> +<p>Och ja! Carsten Lövdahl kon wel tegen hen allen op, als hij +maar wilde. Rustig en tevreden liet hij zijn oogen door de kamer gaan, +begon bij de vensters, waar de regen in den verwaaiden tuin +neerstriemde, en eindigde bij de godin van ’t geluk, die hem half +zwevend haar krans toereikte.</p> +<p>Op ’t zelfde oogenblik hoorde hij snelle voetstappen den +wenteltrap afstormen; hij stond op in angst en spanning; Abraham kwam +binnenstuiven—bleek, met ’t gezicht van aandoening +vertrokken. De tranen liepen hem over de wangen, zonder dat hij +’t zelf wist. Hij wierp zich in de armen van zijn vader:</p> +<p>„Een zoon—Vader! alles gelukkig afgeloopen, een +heerlijke, flinke jongen!”</p> +<p>„Ik feliciteer je, mijn jongen, ik feliciteer ons allen. God +zij geloofd!” <span class="pagenum">[<a id="pb97" href="#pb97" +name="pb97">97</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch8" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e1826" class="main">VIII.</h2> +<p class="firstpar">De lente kwam vroeg, maar langzaam; ’t was +nog vrij koud ’s morgens als Abraham naar de fabriek ging.</p> +<p>Maar de lucht was frisch en licht en ’t was een gelukkige tijd +voor hem. Terwijl Clara ziek was,—en dat duurde +lang,—woonde hij in zijn zoogenaamd kantoor, waar zijn vaders +boeken stonden; hij at beneden bij den professor of ergens anders en +had het vrije leven van een ongetrouwd man, wat hij zeer aangenaam +vond.</p> +<p>Zijn vrouw zag hij daarentegen weinig; ze vond het niet prettig als +hij kwam. Clara was veranderd, ze was nadenkend geworden en lag liefst +heel stil.</p> +<p>Ze had vreeselijk geleden; haar fijn, weinig ontwikkeld lichaam was +zoo mishandeld geworden en ze dacht, dat ze nooit weer geheel +herstellen zou.</p> +<p>En dàt was het, waar ze aan lag te denken. Als ze zich +herinnerde wat ze doorgemaakt had, voelde ze een rilling langs haar rug +gaan tot in de punten van de teenen toe, en als ze in een onrustigen +slaap viel, richtte ze zich met een schok op en meende, dat het weer +van voren af aan beginnen zou. Verscheiden keer per dag vroeg ze of het +zeker was, dat ze weer als vroeger worden zou—heelemaal? Alle +mogelijke maatregelen en <span class="pagenum">[<a id="pb98" href= +"#pb98" name="pb98">98</a>]</span>de grootste voorzichtigheid paste ze +gehoorzaam en geduldig toe en dacht er aan als de dokter of de baker +wat vergaten. Over haar gezicht was ze gerust, als ze vermoeid den +handspiegel neêrlegde: de huid was zelfs blanker geworden.</p> +<p>In de eerste dagen bekommerde Mevrouw Clara zich niet zooveel om +haar kind.</p> +<p>„Ze is te jong; wacht maar,” zei de baker.</p> +<p>Maar zij kon bijna niet verdragen den vader te zien. Als hij zijn +gezicht vertoonde, achter het gordijn, glimlachend en overgelukkig, +maakte zij een ongeduldige beweging en verzocht hem heen te gaan. Ze +was zoo moe.</p> +<p>En hij ging zingende heen naar zijn fabriek, nadat hij zijn oogen +had verlustigd met dat kleine geelachtig gerimpelde propje, dat in de +wieg lag. Daar buiten onder ’t volk was hij ’t best op zijn +plaats.</p> +<p>Marcussen was onontbeerlijk op het kantoor in de stad, zoodat het +dagelijksch toezicht op het bedrijf op Abraham rustte; dat deed hij ook +het liefst. Kantoorwerk was hem nog altijd vreemd gebleven.</p> +<p>Maar van ’t eene werk naar het andere te gaan, met ’t +volk te praten, naar vrouw en kinderen te vragen, en vooral een beetje +dokter te spelen—dat was juist een werkje voor Abraham. Hij was +zoo blij als hij hen mocht helpen in ziekte en bij ongelukken. Maar het +moest een beetje in ’t verborgen gaan, want Dr. Bentzen was de +dokter van de onderneming. Intusschen begrepen de arbeiders spoedig, +dat het de ambitie van den jongen Lövdahl was een even goed dokter +te zijn als Bentzen, en ze vonden gauw uit, dat hij beter was. In dezen +tijd, toen de vadervreugde hem zoo licht om het hart maakte en zijn +gedachten zoozeer innam, voelde hij minder behoefte om Greta te +bezoeken; en zij <span class="pagenum">[<a id="pb99" href="#pb99" name= +"pb99">99</a>]</span>miste hem ook minder, nadat men haar verteld had, +dat Mevrouw Lövdahl een zoon gekregen had. Abraham sprak er niet +over, want hij had een gevoel alsof het haar hinderen zou; maar hij +merkte duidelijk, dat zij het wist.</p> +<p>Greta was ook niet ontwikkeld als andere jonge meisjes; het onvaste +en overdrevene in haar vaders karakter had ook haar kennis van ’t +leven onvast en grillig gemaakt; maar nu was ze zelf volwassen; ze wist +ongeveer wat er met Mevrouw Clara gebeurd was en daarna voelde ze +minder vreugde als Abraham kwam.</p> +<p>Greta Steffensen had van haar vader geleerd, dat het leven een +bloedige onrechtvaardigheid is; dat eenigen mogen genieten en +millioenen lijden. Als hij goed aan den gang was kon ze gloeien van +ergernis of stroomden de tranen uit haar oogen.</p> +<p>Maar zij had het goed wat haarzelf betrof. Met al zijn gebulder was +Steffensen in den grond teer voor haar; alle menschen hadden haar +altijd zacht gestreeld en „arme Grete,” gezegd, op een +manier, die haar goed deed.</p> +<p>Zij kon niet zien—dat was waar; ’t moest iets +wonderlijks zijn, dat licht, dat ’s morgens kwam, en dat ze aan +haar open oogen voelen kon. Maar lieve hemel! zij had het zoo goed in +andere opzichten.</p> +<p>Zoo was het leven tot nu toe voor haar voorbij gegaan: geregeld werk +en een opgeruimd gemoed hadden er haar boven op gehouden; nu was ze +bijna negentien jaar en begon sterker te worden.</p> +<p>Maar nu was ’t alsof alles stil stond. Dat kind, dat die +vreemde dame ter wereld gebracht had, en dat Abrahams stem van vreugde +deed trillen hoewel hij er nooit over sprak,—dat kind veranderde +heel het leven voor Greta Steffensen. <span class="pagenum">[<a id= +"pb100" href="#pb100" name="pb100">100</a>]</span></p> +<p>Wat haar vader haar had uitgelegd, dat zij, die blind was, geen kind +kon verzorgen, klonk haar nu als dom gepraat. Zou zij haar kind niet +kunnen verzorgen—zijn kind! Ach—dat zou ze geen oogenblik +alleen laten; zij zou het zoo vast—zoo vast houden!—en ze +drukte haar hoofdkussen tegen haar warme borst in slapelooze nachten, +die vol tranen en halfbewuste ellende waren over die jeugd, die +verdorren moest—die liefde, die verwelken zou, zonder iemand tot +vreugde te zijn.</p> +<p>De onrust in zijn huis had ook dit gevolg voor Abraham, dat hij meer +tijd kreeg om zijn vrienden onder de ongetrouwde jongelui te bezoeken. +Hij bracht vooral vaak zijn avonden bij Peter Kruse door. Wel was er +een groot verschil in leeftijd tusschen hen; maar Kruse was een +gemoedelijke kerel; je dacht nooit aan zijn ouderdom.</p> +<p>„Dat is toch niet waar!” riep daarom Abraham op een dag +uit, „je bent toch nog geen veertig!”</p> +<p>„Ik ben waarempel al vijf en veertig,” antwoordde Kruse +kalm en streek over zijn dun haar.</p> +<p>„Dat zou ik nooit gedacht hebben. Je moeder is toch nog zoo +oud niet.”</p> +<p>„Ja, zie je... ik kwam ook tamelijk vroeg op de wereld,” +antwoordde Kruse glimlachend. „En vrouwen houden zich ook langer +goed.”</p> +<p>„Och welneen! Vrouwen worden veel gauwer oud.”</p> +<p>„Ja, enkelen; maar kijk nu b.v. eens naar Mevrouw +Gottwald.”</p> +<p>„Mevrouw Gottwald!” riep Abraham, „zij ziet er +toch even oud uit als jij.”</p> +<p>„Och—onzin, kinderpraat!” stoof Kruse plotseling +op. „Mevrouw Gottwald ziet er waarachtig even jong uit als je +vrouw.”</p> +<p>Abraham wou grappig zijn, liet de pijp uit den <span class= +"pagenum">[<a id="pb101" href="#pb101" name="pb101">101</a>]</span>mond +vallen, sperde de oogen wijd open en riep:</p> +<p>„Brand!—brand in een oud huis!”</p> +<p>Maar toen werd de goede Peter Kruse heelemaal wanhopend; hij knorde +en vloekte een paar maal geweldig.</p> +<p>Hij was inwoner geworden bij Mevrouw Gottwald en woonde boven in de +drie kleine kamers. Waarom hij van huis was weggegaan, waar zijn moeder +hem zoo graag had willen houden wist niemand met zekerheid; maar +Abraham leidde uit enkele woorden af, dat Maarten op een of andere +manier schuld aan deze verhuizing had.</p> +<p>Over zijn broeder Maarten sprak Peter Kruse niet graag; daarentegen +had hij ’t druk over zijn gastvrouw, en Abraham had ieder +oogenblik aanleiding om: „Brand!” te roepen.</p> +<p>„Och, schei nu uit,” zei Kruse uit de hoogte. „Je +ben heelemaal niet grappig.”</p> +<p>„Ja, maar je vindt dus—in ernst, dat ze jong, mooi en +rijk is—ja, want ze is wel rijk ook.”</p> +<p>„Neen, rijk geloof ik toch niet, dat ze is,” zei Kruse +goedig, „maar ze heeft wel een spaarbankboekje met een paar +honderd kronen.”</p> +<p>„Hoe weet je dat?”</p> +<p>„Ik heb het boekje gezien.”</p> +<p>„Kijk eens hier!—dus jelui ben al aan de +geldquæstie toegekomen.”</p> +<p>„Ja, zooals je ziet; maar weet je wat ze met dat geld doen +wil?”</p> +<p>„Vermoedelijk voor jou een nieuwe pruik koopen.”</p> +<p>„Neen—wees nu eens even ernstig! Stel je voor: ze heeft +’t vaste plan een mooi monument op te richten op het kerkhof voor +haar zoon;—je weet immers, dat ze een zoon had?—hm! je kent +die geschiedenis wel?” <span class="pagenum">[<a id="pb102" href= +"#pb102" name="pb102">102</a>]</span></p> +<p>Ja, Abraham wist het wel; hij voelde een steek in het hart, zooals +altijd als hij aan den kleinen trouwen Marius dacht en de bouquet, die +hij eens gekregen had. Hij werd opeens ernstig genoeg en luisterde maar +half naar Kruse, die doorging met het bespreken van Mevrouw Gottwalds +aangelegenheden, die hem blijkbaar in hooge mate interesseerden.</p> +<p>Abraham stond op om heen te gaan; ’t was nog vroeg in den +avond. De zon stond laag in ’t westen en scheen onder de laatste +zware wolken door, die na een regendag naar ’t zuiden dreven. Hij +kreeg lust naar Greta te gaan; ze zag zoo bleek toen hij ’t +laatste bij haar was.</p> +<p>Peter Kruse ging meê om wat frissche lucht te scheppen en +terwijl ze voortliepen, zei hij:</p> +<p>„Ik begrijp niet, Lövdahl, dat je dien Steffensen kunt +uitstaan.”</p> +<p>„Hij is vermakelijk; er zijn werkelijk veel wonderlijke +ideeën in zijn hoofd.”</p> +<p>„Een fraseur, een oude gek!”</p> +<p>„Voor een eenvoudige arbeider, vind ik toch...”</p> +<p>„Een arbeider! zeg je. Verbeeldt je je misschien, dat een +arbeider in dezen tijd met zulke holle praatjes aankomt? Neen, zie je, +Steffensen kan wel goed genoeg geweest zijn in zijn jeugd, tien +à twintig jaar geleden; toen waren menschen als hij noodig om de +arbeiders wakker te schudden met groote woorden en goed klinkende +zinwendingen. Maar de arbeiders van heden zijn wakker en vrij wat meer +ontwikkeld; daarom loopt Steffensen rond als een oude schreeuwer. Je +ziet zelf wel, dat hij niet den minsten invloed onder ’t volk +heeft.”</p> +<p>„Ze begrijpen hem niet.”</p> +<p>„Ja, òf ze. Ze doorzien hem en lachen om hem. +<span class="pagenum">[<a id="pb103" href="#pb103" name= +"pb103">103</a>]</span>Er zijn vrij wat meer solide eigenschappen +noodig om vertrouwen en invloed onder onze arbeiders te winnen; zij +zijn waarachtig verder gekomen dan de meesten van ons weten.”</p> +<p>„Hoor eens Kruse!” zei Abraham en lachte. „Nu zijn +we onder vier oogen en je weet, dat ik ’t over ’t geheel +met je eens ben wat de meeste van je nieuwe ideeën betreft. Maar +zeg me nu eens eerlijk: Geloof je niet, dat je in je haat tegen de +steunpilaren van de maatschappij geneigd ben je lieve kleine burgers +wat te veel in de hoogte te steken?”</p> +<p>„Ik geloof alleen wat ik weet. En dat is, dat in dit land de +bovenste lagen van de maatschappij een paar geslachten stil gestaan +hebben, terwijl een heel nieuwe levensbeschouwing de kamers van de +denkers en boekengeleerden heeft verlaten, om in de maatschappij van +onder op door te dringen als een levende stroom van bruikbare kennis +van ’t leven, zooals het in werkelijkheid is.”</p> +<p>„Waarom alleen van onder op?”</p> +<p>„Omdat de tijd de steunpilaren van de maatschappij angstig +maakt. Hun pers heeft hun zoolang de ooren vol gepraat over anarchie en +de heerschappij van ’t gepeupel, dat als je maar komt met een +klein voorstel van politieke vrijheid of invloed van ’t volk, ze +dadelijk meenen, dat er sprake is van hun geld te deelen en hun vrouwen +en kinderen prijs te geven. Maar op die manier, dat begrijp je wel, +leeren die menschen niets ter wereld.”</p> +<p>Abraham lachte.</p> +<p>„Maar je kleine burgers dan! Wat leeren die?”</p> +<p>„Ten eerste lezen ze niet de couranten van de steunpilaren der +maatschappij, waarin de heele wereld op den kop gezet wordt +<span class="letterspaced" lang="la">in usum Delphini</span>, doode +gedachten met versche scheldwoorden opgedischt; <span class= +"pagenum">[<a id="pb104" href="#pb104" name="pb104">104</a>]</span>een +wegdoezelen van de werkelijke trekken van den tijd en een dagelijksch +herhalen van de oude oer-waarheden, dat er schurken in Amerika wonen en +„communards” in Parijs, de wijsheid in Christiania en de +deugd in Stockholm;—dàt lezen ze niet.”</p> +<p>„Dat is altijd iets,” meende Abraham.</p> +<p>„Ja zeker—dat is nog niet zoo weinig!—Maar zij +lezen, waar bijna niemand van ons aan denkt,—zij lezen en +herlezen duizende brieven, die ons elk jaar toestroomen van de Noren in +Amerika. Zie je, dat is een bron van ontwikkeling beter dan alle +couranten en boeken. Want daar leert het volk voor ’t eerst van +zijn eigen familie, in zijn eigen taal, uit zijn eigen +gedachtenkring—het eenigste wat een mensch door en door begrijpen +kan. En denk eens aan al die kritiek, die in die brieven ligt over al +onze toestanden van onder tot boven, heldere, gemakkelijk te begrijpen +oordeelvellingen en vergelijkingen van neven en nichten of van Oom +Lars, die zoo geloofwaardig was en die allen kennen.”</p> +<p>Abraham liet hem uitspreken en antwoordde maar met enkele woorden; +hij was in zekeren zin welsprekend—Kruse, als hij aan den gang +kwam; en er was veel in wat hij zei, wat Abraham bewonderde.</p> +<p>Maar zich geheel bij hem en zijn opvattingen aansluiten, dat kon +Abraham niet. Hij vond als ’t ware geen waarborg in die kleine, +<span class="corr" id="xd20e1972" title= +"Bron: radikale">radicale</span> rechtsgeleerde, die hij al van zijn +jongensjaren af had leeren beschouwen als een gevaarlijk, half +verachtelijk mensch.</p> +<p>Toen ze afscheid namen voor het huis van Steffensen spraken ze af +elkaar te ontmoeten in <span class="pagenum">[<a id="pb105" href= +"#pb105" name="pb105">105</a>]</span>de arbeidersvereeniging, waar +Abraham na het feest veel vertrouwen en de plaats als vice-president +verworven had.</p> +<p>Terwijl Kruse verder ging en zijn toespraak in zich zelf voortzette, +trad Abraham het kamertje binnen, waar hij Greta op haar gewone plaats +midden in haar werk vond.</p> +<p>„Je ziet zoo bleek, Grete! voel je je niet beter?”</p> +<p>„Ja, dank je, veel beter; je medicijn smaakt niet lekker, maar +ik vind, dat ik er sterker van word.”</p> +<p>„’t Is zeker wat bitter.”</p> +<p>„Och dat hindert niet; kom, ga zitten.”</p> +<p>„Je ben niet wel—Grete.”</p> +<p>„Ja zeker, hoor je. Scheid nu maar uit.”</p> +<p>„Ach, ik wou...”</p> +<p>„Wat wou je?”</p> +<p>„Als ik je alles zou vertellen, wat ik graag wou—Grete! +dan werd ’t een lang verhaal.”</p> +<p>„Vertel maar en laat het maar goed lang worden.”</p> +<p>„Allereerst zou ik zoo’n vaste hand willen hebben als +Vader had in zijn allerbesten tijd; en dan wou ik voorspoed en moed +hebben—voorspoed vooral...”</p> +<p>„En dan?”</p> +<p>„Ja—dat kan ik niet vertellen.”</p> +<p>„Neen, nu moet ik wel lachen!—dat zijn de domste +wenschen, die ik ooit gehoord heb; maar meer—nog meer domme +wenschen!”</p> +<p>„Dan wou ik, dat ik op een stoomschip was.”</p> +<p>„Och ja! wie moest er meegaan.”</p> +<p>„Veel, heel veel menschen! Alle arbeiders op +Fortuna.”</p> +<p>„Wie nog meer?”</p> +<p>„Jij moest meegaan.”</p> +<p>„Wie nog meer?” <span class="pagenum">[<a id="pb106" +href="#pb106" name="pb106">106</a>]</span></p> +<p>„Je vader.”</p> +<p>„Wie nog meer?”</p> +<p>„Mijn vader.”</p> +<p>„Wie nog meer?”</p> +<p>„Wil je nog meer meêhebben, Grete?”</p> +<p>„Wil je niet nog iemand meêhebben, Abraham?”</p> +<p>„Ik weet het niet.”</p> +<p>„Nu zeg je de waarheid niet.”</p> +<p>„Welnu, nog één dan.”</p> +<p>„Maar één?”</p> +<p>„Maar één!”</p> +<p>„Een heel kleintje?”</p> +<p>„Ja zeker, en dan moesten we...”</p> +<p>„Niemand meer, wel?”</p> +<p>„Neen, kind! nu zijn we dan aan boord; ’t is niet +zoo’n vreeselijk groot schip; maar dan moesten we ver weg +reizen.”</p> +<p>„Maar dan vielen alle anderen in ’t water behalve wij +beiden, neen—wij tweeën, neen wij drieën, niet waar, +Abraham.”</p> +<p>„Ja, als jij ’t beter kunt dan ik, dan is ’t maar +beter, dat jij wenscht.”</p> +<p>Zoo liep hun gesprek, maar plotseling hoorden zij geraas; dat was +Steffensen, die thuis kwam. De deur vloog open door een schop en een +pak met olie bevlekte linnen kleeren vloog naar binnen, daarop een kist +met werktuigen en eindelijk Steffensen zelf,—vuurrood, de handen +diep in de zak, met uitpuilende oogen, maar stil,—stil als een +kanon, vóór het afgaat.</p> +<p>Greta liet haar werk los en greep Abrahams arm.</p> +<p>„Vader!—u is ontslagen.”</p> +<p>„Ja!”—’t eerste schot bulderde los, +„ik ben ontslagen binnentijds, op een verachtelijke manier. +Steffensen, die uitdrukkelijk van uit Christiania hierheen <span class= +"pagenum">[<a id="pb107" href="#pb107" name= +"pb107">107</a>]</span>geroepen is om met die lorrige machines te +werken, waar niemand hier begrip van had—mij hebben ze er uit +gesmeten! Maar dat alles was nog zoo erg niet. Ik weet immers wel wat +het lot van een gewoon arbeider is, en ik ken de bloedzuigers +wel;—er was niets beters te verwachten; maar één +ding brandt me in mijn ziel! Weet je waarom ik ontslagen +ben—Greta!”</p> +<p>Hij ging vlak voor hen beide staan. En eerst toen drong het tot hem +door—hevig bewogen als hij was, wie Abraham was.</p> +<p>„Ja kijk! daar heb je nou een van de hooge heeren. Wat zegt u +er van? Hij kan ’t je vertellen. Vraag ’t hem maar, +Greta!—dan kun je hooren wat er aan je vader mankeert.”</p> +<p>„Ik weet hier niets van, Steffensen! en ik kan eigenlijk niet +gelooven, dat het mogelijk is,” antwoordde Abraham. Hij zelf was +bleek geworden en hij voelde zijn drift opkomen, omdat de directie, of +zijn vader dit toch gedaan had zonder er hem over te raadplegen.</p> +<p>„Nu als u dan niets weet, dan zult u en de anderen ’t +hooren, voor den duivel! Ik ben weggejaagd zonder behoorlijke opzegging +van te voren en zonder dat ze zich de moeite geven, een voorwendsel te +zoeken, ze hebben me ronduit gezegd, dat ’t was om oneerbiedig +optreden—hoor jelui!—wat zegt u daarvan?”</p> +<p>De man werd vuurrood en ’t was alsof hem de oogen uit ’t +hoofd zouden springen: „Stel je voor! eerst moet je verdragen, +dat ze alles bezitten, de aarde hier en de hemel hiernamaals—tot +die vervloekte machines toe, waar je op loopt te passen zoo zorgvuldig +alsof ’t je eigen vleesch en bloed was en dan willen ze nog, dat +je ze eerbiedigen <span class="pagenum">[<a id="pb108" href="#pb108" +name="pb108">108</a>]</span>zult!—En +wie—Marcussen—dat zwijn—Lövdahl!...”</p> +<p>„Stil, Vader!”</p> +<p>„Hoor eens Steffensen!” zei Abraham en stond op. +„Ik ben ’t met je eens. Dit is absoluut onverantwoordelijk +van de directie en ik geef er je mijn woord op, dat je volkomen in je +eer hersteld zult worden.”</p> +<p>Die woorden brachten Steffensen in de war; maar Greta riep blij:</p> +<p>„Ziet u wel, Vader! kom nu bij ons en wees kalm, u hoort, dat +de directeur alles in orde brengen zal.”</p> +<p>Steffensen scheen ’t meest geneigd er weer op los te bulderen; +maar hij kwam onder den indruk van de vastheid, die over de houding van +den jongen directeur gekomen was, en toen Abraham was heengegaan, +bromde de oude:</p> +<p>„Misschien zit er toch wel wat in dien jongen.”</p> +<p>„Ziet u wel!” riep Greta zegevierend. „U, die +altijd gezegd hebt, dat hij precies als de anderen was.”</p> +<p>Steffensen zag haar aan en zei: „Als je nu toch eens +teleurgesteld werd, Greta.”</p> +<p>„Ja, dan moest ik maar sterven,” zei ze zacht.</p> +<p>Maar Abraham liep met stormpas de stad in. Nu zou hij met allen +afrekenen. De directie moest bijeenkomen. Hij was niet bang. Hij wilde +vrijuit spreken. Ze zouden niet zeggen van de fabriek waar hij +directeur was, dat bekwame menschen werden weggejaagd, omdat ze op een +feest woorden spraken, die de groote lui niet aanstonden.</p> +<p>Maar eerst zou de slag geleverd worden tusschen zijn vader en hem. +Er was toch een grens aan den kinderlijken eerbied; hij wilde zijn +recht als volwassene eischen. Hoe uitstekend zijn vader in <span class= +"pagenum">[<a id="pb109" href="#pb109" name="pb109">109</a>]</span>alle +opzichten ook was—’t viel toch niet te ontkennen, dat hij +door dit leven tusschen al die geldmenschen niet weinig was +veranderd.</p> +<p>Ook dat wilde Abraham hem zeggen—open en eerlijk, zonder +heftigheid, en overigens er op staan, dat Steffensen zijn plaats +behield en in zijn eer hersteld werd.</p> +<p>Hij liep zijn toespraak aan zijn vader in te studeeren en toen hij +in de stad kwam, had hij die klaar; hij zou zóó beginnen: +„Vader! ik kom mijn recht eischen als volwassene.”</p> +<p>De professor was niet thuis en dadelijk kwam bij Abraham de +verdenking op, dat zijn vader op zijn komst was voorbereid en zich aan +zijn eerste heftigheid wilde onttrekken; want zij hadden zoo vaak over +Steffensen gesproken, dat de professor weten <span class= +"letterspaced">moest</span>, dat dit Abraham krenken zou.</p> +<p>’t Dienstmeisje zei, dat de professor boven was. Abraham ging +de trap op: nu werd het erger: hij moest de verklaring uitlokken in +zijn eigen kamer, waar het stil moest gehouden worden voor de zieke, en +waar de feestelijke rust om den jong-geborene heen ’t moeielijker +maakte harde en scherpe woorden te gebruiken.</p> +<p>Maar dat hielp niet; nu moest het gebeuren; hij zou ze nu eens +toonen, dat hij moed en wilskracht had als ’t er op aan kwam.</p> +<p>In de voorkamer lag een vreemde hoed en stok, maar hij dacht er niet +over na en ging met vaste schreden de huiskamer binnen.</p> +<p>Hier kwam zijn vader hem te gemoet uit de slaapkamer. De professor +hief de hand op en wilde iets zeggen; maar Abraham begon dadelijk, met +gedempte stem, maar ernstig:</p> +<p>„Vader, ik kom om mijn recht...” <span class= +"pagenum">[<a id="pb110" href="#pb110" name="pb110">110</a>]</span></p> +<p>„Stil, stil, in Gods naam—mijn jongen. Praat zoo hard +niet,” fluisterde de professor en duwde hem de kamer weer uit in +de voorkamer.</p> +<p>„Ik zal kalm zijn, Vader en zacht spreken; maar nu +<span class="letterspaced">moet</span> u me aanhooren.”</p> +<p>„Ja, ja lieve Abraham, maar op dit oogenblik...”</p> +<p>„Ik <span class="letterspaced">kan</span> niet langer wachten, +Vader.”</p> +<p>„Maar Bentzen is daar alleen.”</p> +<p>„De dokter!”—Abraham herinnerde zich opeens dien +vreemden hoed. „Wat doet hij hier?”</p> +<p>„Ik had je een boodschap willen sturen, maar ik wist niet waar +je was.”</p> +<p>„Maar mijn God!” riep Abraham; „wat is er dan? Is +Clara ziek?”</p> +<p>„Neen, neen. Clara neemt het kalmer op dan ik +dacht.”</p> +<p>„Maar wat is er dan, Vader? Zeg het dan!”</p> +<p>„Ik dacht, dat ’t meisje het je gezegd had. ’t +Begon zoo, dat hij...”</p> +<p>„Hij!—kleine Carsten? Vader!—Vader, ’t zijn +toch geen stuipen?”</p> +<p>„Neen, mijn jongen. Stuipen zijn ’t niet; dat wil +zeggen...”</p> +<p>„U is er niet zeker van!—o Vader, laat me bij +hem!”</p> +<p>„Neen, neen.—Wees nu kalm!—Ik zal naar binnen +gaan. Mogelijk is ’t alleen maar wat koorts.”</p> +<p>„Ja, ga u naar binnen, Vader.—Gauw! en vertel u me wat +het is. Groote God! Als we hem moesten verliezen!”</p> +<p>Hij stond voor het venster, terwijl zijn vader in de slaapkamer was. +Hij stond in de oude ingesloten tuin te kijken, waar hij als kind had +gespeeld; ’t grasveld werd groen en de knoppen van de lindeboomen +zwollen op. <span class="pagenum">[<a id="pb111" href="#pb111" name= +"pb111">111</a>]</span></p> +<p>Maar geen herinnering, geen gedachte kon plaats vinden in zijn +hoofd—behalve dat ééne verschrikkelijke, wat in +zijn licht bewogen fantaisie van een akelig voorgevoel aangroeide tot +een halve zekerheid: ’t zou zoo moeten zijn: hij zou hem +verliezen. Niets was waarschijnlijker; zwak en buitengewoon klein was +de jongen, en met moeite was hij ter wereld gekomen. Stierven niet +gezonde en normale kinderen bij massa’s op dien leeftijd? +Neen—er was geen hoop. Hij voelde ’t zoo duidelijk.</p> +<p>’t Dienstmeisje kwam uit de keuken om te zeggen dat ’t +water nu warm was en de professor kwam uit de slaapkamer om ’t +bad in orde te maken. Terwijl hij Abraham voorbijging zei hij +geruststellend:</p> +<p>„’t Wordt beter.”</p> +<p>Maar Abraham geloofde ’t niet; en de tijd ging voorbij. In de +keuken hoorde hij water in de badkuip schenken; maar binnen bij kleine +Carsten was alles stil. Geen enkel geluid, dat hoop gaf. Dr. Bentzen +kwam de kamer uit.</p> +<p>„Nu, dokter?”—Abraham dacht, dat alles voorbij +was.</p> +<p>„O, ’t gaat goed, heel goed,” antwoordde de +dokter; en toen ’t dienstmeisje en de professor op ’t +zelfde oogenblik met de kleine badkuip van ’t kind kwamen +aandragen, zei hij: „Ik geloof niet, dat het bad noodig +is—Lövdahl. De pols is nu vrij normaal; wat zwak; maar +verder is ’t kind volkomen rustig.”</p> +<p>Beide doktoren gingen naar binnen, en Abraham bleef voor de dampende +badkuip staan en luisterde. Hij durfde nog niet hopen:—de pols +was zwak, had de dokter gezegd.</p> +<p>Na een lange, lange poos kwamen de twee heeren terug; zij slopen +zacht voort en hielden de deurknop <span class="pagenum">[<a id="pb112" +href="#pb112" name="pb112">112</a>]</span>vast; Abraham keerde zich +naar hen toe met een vraag in elken trek van zijn angstig vertrokken +gezicht.</p> +<p>„Hij slaapt; alle gevaar is voorbij,” fluisterde de +professor.</p> +<p>Abraham wierp zich in zijn armen en barstte in schreien uit, zoodat +ze hem verder weg moesten brengen.</p> +<p>Toen hij weer eenigszins in evenwicht gekomen was, zei Dr. Bentzen, +die zich verkwikte met een glas portwijn:</p> +<p>„Ik zal je wat in vertrouwen zeggen,—mijn beste Abraham! +Als we grootvader worden, dan worden we heel angstig; vooral als het +een kleinzoontje geldt, dat onzen hooggeachten naam dragen +zal.”</p> +<p>„Ja, achterna kun je wel moedig zijn,” meende de +professor.</p> +<p>„Ach! je hadt me waarachtig wel met rust kunnen laten op de +club, Professor! ’t Heele geval was niets anders dan een beetje +koorts en dan misschien een beetje maagpijn.” Daarop dronk hij +zijn glas uit en nam afscheid.</p> +<p>Zij gingen met hem meê naar beneden en bleven een oogenblik op +de stoep staan. ’t Was laat geworden. De straat was leeg en stil, +de avond mooi en zacht na den regen, en allen voelden zich min of meer +verlicht na al die gemoedsbewegingen.</p> +<p>Maar eindelijk zei de professor:</p> +<p>„Nu, goeden nacht! nu wil ik graag naar bed. Ik ben zoo moe +als na een langen dag praktijk in den ouden tijd.”</p> +<p>Bentzen ging heen en trok de huisdeur dicht.</p> +<p>Maar toen zij in ’t donker achterbleven zei de professor: +„Ja, ’t is waar ook! Nu denk ik er aan: <span class= +"pagenum">[<a id="pb113" href="#pb113" name="pb113">113</a>]</span>er +was iets, waar je me over spreken wou, Abraham.”</p> +<p>„Nu is u moe, Vader.”</p> +<p>„Maar ’t kwam me voor, alsof ’t iets heel +gewichtigs was.”</p> +<p>„Ja, dat was ’t ook. Maar nu ben ik ook moe, om u de +waarheid te zeggen. We laten dat rusten tot morgen. Goeden nacht +Vader;—ik dank u.”</p> +<p>Steffensen?—Steffensen! hoe oneindig ver weg was hij niet van +Abrahams gedachten; en hoe in de wereld had hij er aan kunnen denken +zich om zooiets tegen zijn vader te verzetten—tegen zulk een +vader!—Natuurlijk zou hij die zaak in orde brengen—morgen; +maar dat kon immers wel in alle kalmte gebeuren.</p> +<p>Op de teenen sloop hij de slaapkamer binnen. Clara lag—bleek +en mooi—in dat groote bed; en kleine Carsten sliep met zachte +snikken in zijn heel klein neusje, en rimpeltjes in de fijne +vingertjes, die op gepelde garnaaltjes leken, van de allerkleinste +soort.</p> +<p>Toen ging ook Abraham ter ruste en sliep als een Patriarch tot aan +den helderen morgen.</p> +<p>Iets onaangenaams hinderde hem dadelijk, vóór hij nog +goed wakker was; dat was Steffensen. Maar hij zette dat op zij, belde +en vroeg aan ’t dienstmeisje hoe het gegaan was.</p> +<p>O, goed! Mevrouw en de kleine hadden een rustigen nacht gehad.</p> +<p>Dat was het voornaamste; de rest zou wel in orde komen. Nadat hij +Clara goeden morgen gezegd en er zich persoonlijk van overtuigd had, +dat de kleine met de garnaalvingertjes wel bewaard was, ging hij naar +beneden om te ontbijten.</p> +<p>Aan tafel begon de professor dadelijk:</p> +<p>„Ik dacht er gisteren avond laat nog over, wat <span class= +"pagenum">[<a id="pb114" href="#pb114" name="pb114">114</a>]</span>het +toch zou zijn, waar je me over spreken wou, en ik kwam eindelijk op +Steffensen.”</p> +<p>Abraham gaf toe, dat het zoo was; en nu begon de professor, steeds +onder ’t eten, de zaak uit te leggen. De directie had eenstemmig +zijn ontslag geëischt; de man was niet onontbeerlijk; hij was ook +niet zoo arm als hij zich voordeed; men zei, dat hij gespaard had; daar +kwam bij, dat hij een uiterst moeilijk heer was, slecht gezind en +ontevreden. Er waren veel klachten van de andere arbeiders ingekomen; +één had zelfs er op gewezen, maar alleen mondeling, dat +er machineolie verdwenen was uit de machinekamer.</p> +<p>Abraham verdedigde Steffensen heel kalm en bezonnen; en de professor +was bereid veel toe te geven. Vooral was hij ’t met Abraham eens, +dat ’t dwaas was over een oneerbiedig optreden te spreken, dat +moest iets zijn wat Marcussen verzonnen had.</p> +<p>Maar aan den anderen kant moest Abraham ook zijn vader hierin gelijk +geven, dat hij tenminste niet anders had kunnen handelen. Wilde Abraham +zich tot de directie wenden, dan stond hem dat natuurlijk vrij; maar de +professor zou ’t hem om verschillende redenen afraden.</p> +<p>Abraham zou zich bedenken. En daarbij bleef het. <span class= +"pagenum">[<a id="pb115" href="#pb115" name="pb115">115</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch9" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e2250" class="main">IX.</h2> +<p class="firstpar">De onversaagde Juffrouw Kruse begon te tobben, +iets, wat ze nooit te voren had gedaan.</p> +<p>Maar in den loop der jaren en nu de goede tijd gekomen was kreeg ze +steeds minder te doen en steeds langer kousebeenen te breien; en +dàn, als ze kousebeenen zitten te breien, gaan de oude vrouwtjes +tobben.</p> +<p>Wat vooral in Juffrouw Kruse’s verstandig kopje spookte, was +een voortdurend toenemende verbazing over de tegenwoordige jeugd; maar +ze verwonderde zich niet, als andere oude vrouwen over de dwaasheid en +lichtzinnigheid van de jonge menschen, integendeel, ze kon niet +begrijpen waarom de jonge menschen zoo zwaar op de hand geworden waren +en zich ’t leven zoo zuur maakten.</p> +<p>Ze dacht ’t meest aan haar eigen kring; van anderen wist ze +niet veel.</p> +<p>Peter was haar oogappel. Als hij getrouwd was zou hij zonder vlek of +rimpel geweest zijn; maar iets jongs en frisch was er nooit aan hem +geweest! dat moest ze toegeven.</p> +<p>En dan Maarten en nog erger—Frederika!</p> +<p>Juffrouw Kruse liet de breikous zinken en langen tijd op den schoot +rusten, terwijl ze in gedachten voor zich uit staarde, zonder iets te +zien. Dat <span class="pagenum">[<a id="pb116" href="#pb116" name= +"pb116">116</a>]</span>waren de wonderlijkste jonge menschen, die men +zich kon voorstellen. Hadden zij ooit een of ander vermaak? Hoorde men +ooit, dat ze ergens blij mee waren? Nooit een schertsend +woord!—nooit een frisch jong lachen.</p> +<p>Maarten was dominé,—nu ja. Goeie hemel! Ze had toch +heel wat dominés gekend, die even goed waren als hij en die toch +niet bang waren voor wat scherts en vroolijkheid. En dan Frederika! Wie +zou kunnen gelooven dat ze een jonggetrouwde vrouw van 24 à 25 +jaar was. Juffrouw Kruse dacht aan haar eigen jeugd, hoe ze toen +pleizier hadden, hoe ze lachten—lachten en werkten! want dat +deden ze ook. En hun vermaken waren niet duur; zij zouden niemand +ruïneeren. ’t Grootste genoegen was—dat ze jong waren. +En dat hadden ze gratis. Verder was alles eenvoudig. Ze wisten ook wat +sparen was;—hier nam juffrouw Kruse vlijtig de kous weer ter hand +om de gedachten, die nu opkwamen, weg te breien.</p> +<p>Toen de welstand in huis steeds toenam en bijna rijkdom werd, had +juffrouw Kruse op een Zondag in de kerk de proost Sparre hooren preeken +over de tekst: „Geen goud, geen zilver, geen koper zult ge in uw +gordelen hebben.”</p> +<p>’t Was midden in den zomer en nog ver van den dag, dat de +gemeenteleden hun offer<a class="noteref" id="xd20e2274src" href= +"#xd20e2274" name="xd20e2274src">1</a> moesten betalen, zoodat de +proost den rijkdom en de rijken ernstig onder handen nam; en alsof hij +opeens met deze zaak voor ’t heele jaar wou afrekenen, nam hij in +zijn preek alles samen, wat er over rijkdom geschreven staat; de beide +mantels <span class="pagenum">[<a id="pb117" href="#pb117" name= +"pb117">117</a>]</span>en de rijke jongeling, de rijke man en Lazarus, +de kameel en ’t naaldeoog—’t kwam alles in die preek +voor. Zij, die de proost kenden en met hem omgingen wisten wel, dat die +preek meer als troost voor de armen, dan als bestraffing voor de rijken +dienen moest; maar de eerlijke ziel van Juffrouw Kruse kon die woorden +maar niet vergeten. Zij sprak er met haar man over, toen zij uit de +kerk kwamen; maar Jörgen had juist niet aan zich zelf gedacht, +omdat hij heelemaal nog niet vond, dat hij zoo rijk was. Maar nu legde +zij hem uit, dat zij al lang geleden rijk genoeg waren om aan de +verzoekingen van den rijkdom te zijn blootgesteld; en daar Jörgen +altijd te kort schoot in het debat, moest hij vrede hebben met wat meer +uitgaven en wat minder schraperigheid.</p> +<p>Sinds dien tijd was Juffrouw Kruse op haar post in haar eigen hart, +en ze paste ook op haar man, zoo goed zij kon. Maar hij had nu zijn +veiligen schuilhoek in den donkeren ouden winkel, waar hij zijn +vermogen verdiende bij stuivers door krap te meten en te wegen en daar +bleef het ongeveer gaan als vroeger. De voornaamste verbetering met +Jörgen kwam wel hierop neer, dat hij—als het jaar eens heel +goed geweest was,—’t met de kerstgeschenken en ’t +offer voor den predikant wat ruimer nam.</p> +<p>Maar wat haar zelf betreft overwon zijn vrouw de verzoeking tot +gierigheid, die anders voor de hand lag, voor haar, die zelf zoo +meê gezwoegd had om alles bij elkaar te houden. En toen Juffrouw +Kruse tijd en geld over kreeg om allerlei nood om zich heen te lenigen, +deed ze ook uit haar huis en haar huishouden al ’t pijnlijke weg, +wat uit den tijd van armoede overgebleven was; en <span class= +"pagenum">[<a id="pb118" href="#pb118" name= +"pb118">118</a>]</span>Jörgen, die altijd dik geweest was, hij +kreeg nog meer omvang in nieuwe kleeren en schoone boordjes, en hij +glom door goed voedsel en goede verpleging.</p> +<p>Hij durfde niet te knorren over de uitgaven; hij had er eigenlijk +ook geen lust in, want hij voelde zich behagelijk. En behalve +dat—hij had ook van oudsher zulk een vertrouwen in Amalia +Catherine, dat—al had zij de huisdeur verguld—hij alleen +gezegd zou hebben: „Ja Moeder,—daar zul je wel een +bedoeling meê hebben.”</p> +<p>Ze vergulde de huisdeur niet, maar ze versierde en knapte op, bij +kleine beetjes te gelijk, ieder jaar wat, tot de kale, saaie kamers +leven kregen door gordijnen en muurbloemen, tapijten en gemakkelijke +stoelen, terwijl de stijve, ouderwetsche houten stoelen naar de +eetkamer of naar boven verhuisden.</p> +<p>’t Eetservies veranderde ook. Ze waren begonnen met een stuk +rookvleesch, dat op de tafel lag en waar ze om beurten een stuk van +sneden, dat ze in de hand hielden en waar ze van beten.</p> +<p>Nu was Juffrouw Kruse zoover in haar ontwikkeling gekomen, dat ze +eergierig werd wat damast tafelgoed betrof. Haar tafelkleeden en +servetten blonken tegen de zilveren vorken en de glimmend gepoetste +messen op; ’t huis was zooals ’t behoorde, een eenvoudig, +solide, welgesteld huis.</p> +<p>Waarom moest ze nu op haar ouden dag daarmeê ophouden, en +teruggaan naar de pijnlijkheid van de armoedige dagen? Zou het +wezenlijk de bedoeling van Onzen lieven Heer zijn, dat elk dubbeltje +ontelbare malen heen en weer gedraaid moest worden—dat men altijd +op zijn dood moest zijn, dat ook niet de kleinste kleinigheid verspild +wordt?</p> +<p>„Och! geen sprake van. Dat is nooit Zijn bedoeling,” zei +Juffrouw Kruse halfluid en trok stevig aan de <span class= +"pagenum">[<a id="pb119" href="#pb119" name= +"pb119">119</a>]</span>kous, zoodat die een eindelooze lange dunne +worst scheen. En dat verlangden ze toch van haar,—niet ronduit, +maar door honderd kleine toespelingen—allebei, Maarten en +Frederika. In ’t begin gaf ze er niet veel om; maar langzamerhand +kon ze niet laten een steekje onder water te voelen in bijna elk woord, +wat de jongelui spraken. Ze antwoordde niets; en lang meende zij, dat +niemand anders het merkte, tot Peter op een dag plotseling zei:</p> +<p>„Zeg, Moeder!—ik heb drie kamertjes boven Mevrouw +Gottwald gehuurd.”</p> +<p>„Maar mijn God! Peter! Waarom wil je uit huis gaan?”</p> +<p>„Vindt u niet, dat ik daar oud genoeg voor ben, +Moeder?”</p> +<p>„Praatjes, Peter! meen je, dat ik niet aan je zien kan, dat je +er een andere reden voor hebt!”</p> +<p>„Ja, dat heb ik ook. En als u weten wilt, welke dat +is—dan is ’t omdat ik Maartens hatelijkheden niet langer +verdragen kan.”</p> +<p>„Pas toch op je woorden, Peter! Heb je ’t ook +gemerkt?”</p> +<p>Juffrouw Kruse keek onwillekeurig de kamer rond: „maar daar +moet je je niet aan storen. Hij meent er niets kwaads +meê.”</p> +<p>„Zoo?—Is u daar zoo zeker van? Hij heeft nu elken Zondag +over de huishuur gesproken: hoe hoog die is en hoe goed zij ’t +hebben, die ze niet hoeven te betalen; en dan valt zij meê +in—zijn spaarpot!...”</p> +<p>„Stil, stil Peter! je kunt zoo raar praten. Frederika is een +flinke vrouw. En stoor jij je maar niet aan Maarten; hij is wat +wonderlijk, en je weet, dat je me een groot verdriet zou doen door heen +te gaan.” <span class="pagenum">[<a id="pb120" href="#pb120" +name="pb120">120</a>]</span></p> +<p>„Ja, dat wist ik wel, Moeder, en daarom heb ik ’t zoo +lang mogelijk verdragen; maar verleden Zondag, toen u uit was, vroeg +hij mij hoeveel ik dacht, dat u in huur zoudt kunnen krijgen voor mijn +kamers, als ik verhuisde.”</p> +<p>Juffrouw Kruse werd rood: „En dat zei Maarten tegen +jou—Peter?”</p> +<p>„Ja, meent u, dat Mijnheer de kapelaan zich daarvoor +geneert?”</p> +<p>„Hij is dominé—zie je,” mompelde de moeder +aarzelend; en die gedachte verzachtte haar telkens.</p> +<p>Ze kon niets meer aan de zaak doen en Peter verhuisde.</p> +<p>Maar toen begon zij zijn nieuw tehuis in orde te maken; al zijn oude +meubels en wat hij verder noodig had, liet zij naar het huis van +Mevrouw Gottwald brengen; en ’t was haar een genot te zien hoe +gezellig hij ’t kreeg.</p> +<p>Toen Mevrouw Frederika de volgende keer met haar man bij haar +schoonouders kwam, om daar te eten, zei ze met haar eigenaardig zuur +glimlachje:</p> +<p>„Zoo, hier is boedelscheiding geweest—hoor +ik.”</p> +<p>Juffrouw Kruse schrikte op; maar ze antwoordde kalm: „Wat meen +je daarmeê, Frederika.”</p> +<p>„Och, ’t was maar, omdat ik zoo’n verhuisboel van +hier zag wegrijden,—eergisteren.”</p> +<p>„Maar kind, dat waren immers Peters meubelen, dat kon je toch +wel weten.”</p> +<p>„O, zoo! ik wist niet, dat Peter ’t heele ameublement +krijgen zou. Wist jij dat, Maarten?”</p> +<p>„Neen maar Frederika, hoe kun je nu zoo praten,” riep +Juffrouw Kruse en probeerde te lachen. „’t Waren natuurlijk +enkel de meubels, die hij altijd boven in zijn kamers heeft +gehad.”</p> +<p>„Neen, pardon Moeder, dat was ’t niet.” +<span class="pagenum">[<a id="pb121" href="#pb121" name= +"pb121">121</a>]</span></p> +<p>„Maar ik verzeker je, Frederika.”</p> +<p>„Ja, Moeder hoeft mij geen rekenschap van haar doen en laten +te geven; maar dat donkere mahoniehouten speeltafeltje—dat heeft +ten minste in de voorkamer gestaan, in elk geval, zoolang ik hier in +huis kom.”</p> +<p>„Ja, dat speeltafeltje!—daar heb je gelijk in,” +antwoordde Juffrouw Kruse heel verlegen; „er waren misschien ook +nog een paar andere kleinigheden bij; maar dat kwam omdat hij nu drie +kamers kreeg en zoo was het er wat leeg, en toen...”</p> +<p>„Ja, lieve Hemel!—het gaat mij natuurlijk niet aan, wat +u weggeven wilt; maar dan moet u niet beweren, dat Peter alleen zijn +oude ameublement meê kreeg: eerlijk is eerlijk, dàt wil ik +maar zeggen.”</p> +<p>Juffrouw Kruse drukte de lippen op elkaar. Ze wilde niets zeggen. En +toch wist zij—en de anderen wisten ’t ook—dat de +jonggetrouwden een flinke som van Jörgen gekregen hadden voor een +ameublement, terwijl de oude rommel, die Peter meegekregen had, daar +geen vierde part van waard was.</p> +<p>Dat alles wist Juffrouw Kruse, en ze wist ook, dat, als ze nu zweeg, +Frederika een volgende keer nog vrijmoediger op zou treden, en toch zei +ze geen woord.</p> +<p>Waarom?—ze wilde geen ongenoegen maken; en ook was ze een +beetje bang voor die twee menschen die ’t zóó samen +eens waren. En dan ook—hij was dominé.</p> +<p>Maar ze wist zelf niet, dat de ware reden, waarom ze allen strijd +vermeed, deze was: dat ze te fijn voelde om tot hen af te dalen. En dat +merkten ze en maakten er gebruik van.</p> +<p>Maarten was trouwens zoo onhandig, dat hij niet <span class= +"pagenum">[<a id="pb122" href="#pb122" name= +"pb122">122</a>]</span>zooveel kleine behendige steekjes kon geven als +Frederika; maar hij steunde haar door daar zoo welgedaan en instemmend +naast haar te zitten. Het eenige wat hij uit zich zelf bedenken kon, +was te doen, alsof zijn moeder hem altijd bij Peter achter stelde. Maar +als er iets was wat Juffrouw Kruse’s hart raakte, dan was het +juist dit. Tusschen kinderen verschil te maken, was al meê het +leelijkste wat ze zich voorstellen kon. En ’t allerergste was, +dat haar geweten juist op dit punt haar niet heelemaal met rust +liet.</p> +<p>Hij—Peter—was immers in den boozen tijd geboren en veel +had ze nagedacht, terwijl ze hem onder ’t hart +droeg—ongehuwd en onzeker hoe dit alles zou gaan.</p> +<p>’t Zou dus geen wonder zijn, als dit kleine zwakke kindje, dat +bij haar geweest was in schande en zwaren arbeid, haar hart +zóó vervuld had, dat er misschien niet precies evenveel +plaats was overgebleven voor den kleinen dikzak, die zoo lang daarna +kwam.</p> +<p>Maar ’t was niet waar—heelemaal niet waar, als iemand +zou willen zeggen, dat ze Maarten niet even lief had, als ’t er +op aan kwam; en nog minder waar was het, als iemand zou beweren, dat ze +in woorden of daden Peter voortrok ten koste van zijn broer.</p> +<p>’t Ging integendeel zoo toe: uit vrees voor te dwalen door een +geheime neiging overlaadde ze Maarten met weldaden, breide ze en spon, +bakte en maakte zij in voor zijn huis, terwijl ze heel angstig werd als +ze in alle stilte Peter een paar kousen toestopte. Maar of ’t nu +kousen waren of een of ander kleinigheid in huis—een +voetenbankje, een spiegeltje of zooiets, dat ze Peter gegeven had +<span class="pagenum">[<a id="pb123" href="#pb123" name= +"pb123">123</a>]</span>voor zijn nieuwe woning—ze kon er zeker +van zijn, dat, zoodra Frederika den volgenden keer de deur binnenkwam, +haar oog juist op die leege plaats viel, al was die ook nog zoo klein, +en dan kwam dat zure glimlachje of een of ander vlijmscherpe opmerking, +die door de teerste vezels van ’t oude hart van Juffrouw Kruse +ging.</p> +<p>Langzamerhand kwam het zoover, dat Juffrouw Kruse werkelijk +dagelijks een beetje strijd voeren moest om haar huis in de eenvoudige +welvarendheid te houden, die zij in de latere jaren had ingevoerd. +Zelfs de oude Jörgen merkte het en werd zoo moedig, dat hij wat +bromde over den wijn iederen Zondag. Maar zie, dat werd Amalia +Catherine toch te kras, en hij werd zóó grondig onder +handen genomen, dat hij daar niet meer meê aankwam. Maar met +Frederika was het erger.</p> +<p>Op een zondag zei de jonge dominésvrouw<span class="corr" id= +"xd20e2386" title="Bron: .">:</span></p> +<p>„Ik geloof zeker, dat Moeder een halve koe zondags in die soep +kookt.”</p> +<p>„Ja, maar die is dan ook zoo sterk, dat ik ze de heele week in +mijn rug kan voelen; mag ik nog een schepje, Moeder.”</p> +<p>Dat was Peter, die zijn moeder placht te hulp te komen, als er een +bui op komst was. Maar Frederika liet zich niet van de wijs brengen; ze +wierp een snellen blik op haar man, die daar naast haar zat, bleek, vet +en slap, maar heel waardig.</p> +<p>’t Was over ’t algemeen een merkwaardige ongelijkheid in +het uiterlijk tusschen die twee, innerlijk zoo geheel overeenstemmende +echtgenooten; want terwijl Maarten steeds dikker werd, was Frederika +heel mager geworden na haar bruiloft. Het jeugdige in haar gezicht dat +de eenigszins scherpe trekken afrondde, had zij verloren; en er was +iets vogelachtigs <span class="pagenum">[<a id="pb124" href="#pb124" +name="pb124">124</a>]</span>in de ronde oogen en de neus, die dor en +spits geworden was.</p> +<p>Nadat ze kracht geput had uit een blik op Maarten, ging ze op dien +vriendelijken, neerbuigenden toon voort, die Peter razend maken +kon:</p> +<p>„Och ja,—als men meent, dat het er af kan en niet denkt +aan al die vele monden, die verzadigd hadden kunnen worden met het +vleesch, dat hier opgekookt is, om ons een onnatuurlijke—ja, ik +noem dit „een onnatuurlijke sterke” soep te +geven—niet waar? Maarten.—Ik vind het bepaald verkeerd, +zoo’n overdaad.”</p> +<p>Er kriebelde en prikte iets in Juffrouw Kruse’s hart; zij wist +door wat ze in de keuken hoorde heel goed wat de armen gewoonlijk bij +de jonge dominésvrouw kregen; maar ze kon er niet toe komen te +spreken over haar eigen weldadigheid en over wat ze met dat gekookte +vleesch deed; daarom zei ze vriendelijk, maar met een ietwat bevende +stem:</p> +<p>„Hoe maak jij dan vleeschsoep, lieve Frederika? Laat mij dat +eens van je leeren.”</p> +<p>Frederika werd wat verlegen.</p> +<p>„Ja, dat kunnen we niet zoo heel dikwijls doen; maar verleden +week of misschien de week daarvoor—toen kreeg je vleeschsoep, +niet waar Maarten? Weet je ’t nog? je vondt ze lekker.”</p> +<p>„Die was misschien nog wel zoo lekker als die van +Moeder,” antwoordde Maarten plechtig.</p> +<p>„Wel, dat doet me pleizier,” antwoordde Juffrouw Kruse +en zette haar muts recht; „en wat had je dan in die soep gedaan, +kind?”</p> +<p>„Ja, er was goed kalfsvleesch in en dan een volle lepel Liebig +en dan wat gebruind meel.”</p> +<p>Maar toen was Juffrouw Kruse’s geduld uitgeput. Als er iets +was wat zij als solide ouderwetsche <span class="pagenum">[<a id= +"pb125" href="#pb125" name="pb125">125</a>]</span>kookster haatte en +verachtte, dan waren ’t zulke poespas-gerechten, en alleen al +’t woord Liebig kon haar tot een uitbarsting brengen.</p> +<p>Zij wendde zich geheel naar haar schoondochter en zei +zóó levendig en met zooveel nadruk, dat haar mutsenbanden +er van trilden:</p> +<p>„Ja, wil ik je eens wat zeggen—Frederika!—dan dank +ik den hemel, dat ik zulke knoeierij niet hoef te eten.”</p> +<p>Peter barstte in hartelijk lachen uit. De oude Jörgen, die +altijd eerst een poos daarna begreep wat er gaande was, keek van den +een naar den ander, maar Frederika zat een oogenblik als verstomd. Ze +kon van boosheid geen woord uitbrengen. Maarten—die +stoffel—kwam haar ook niet te hulp, en plotseling barstte ze in +luid huilen uit en vloog de eetkamer uit.</p> +<p>Maarten was bleek geworden; hij zei streng en verwijtend:</p> +<p>„Hoe kunt u ’t hart hebben, die arme Frederika zoo te +mishandelen, Moeder.”</p> +<p>Ja zeker, dat was verkeerd, heelemaal verkeerd; maar het was haar +zoo uit den mond gevallen, zei de moeder; ze had alweer vergeten, hoe +het gekomen was en had enkel een gevoel, dat ze onaardig tegen haar +schoondochter geweest was. En ’t eind was, dat ze de kamer uit +moest gaan om Frederika op te zoeken, die ze snikkend op de sofa in de +huiskamer vond. En daar moest de oude vrouw haar met veel +verontschuldigingen verzachten om haar weer aan tafel terug te brengen. +Maar die gebeurtenis werd voor Mevrouw Frederika een onuitputtelijke +wapenkamer, van waar ze menig scherpe dolk haalde om haar schoonmoeder +meê te kwetsen. En de oude vrouw had zoo oprecht <span class= +"pagenum">[<a id="pb126" href="#pb126" name= +"pb126">126</a>]</span>berouw, dat ze dit aannam als een rechtvaardige +straf.</p> +<p>Intusschen was het gevolg van dit alles, dat de oude Juffrouw Kruse +zich angstig en onzeker voelde in haar eigen huis; ’t kwam al +spoedig zoover dat ook bij de kleinste kleinigheid, die ze deed, in +zich zelf dacht: „Wat zullen Maarten en Frederika daarvan +zeggen?”—En uren lang zat zij te peinzen bij haar +breikous.</p> +<p>Maar altijd richtte zij zich met een ruk op en zette de breipennen +aan ’t werk als die groote vraag bij haar opkwam: hoe zou +’t toch met Maarten zijn—hij, die een dienaar des Heeren +zijn moest, en die toch klaarblijkelijk—dat kon ze niet langer +voor zich zelf verbergen—die toch klaarblijkelijk verslaafd +was—of in elk geval groot gevaar liep verslaafd te worden aan de +zonde van de gierigheid? Hoe kon dat samengaan? Moest ze de gedachte +plaats in haar ziel geven, dat haar kind een verharde huichelaar +was?—neen—neen, dat kon zoo niet zijn; hij moest door de +list des duivels verblind zijn voor ’t gevaar, dat hem dreigde. +Als hij maar niet zoo stijf geweest was—zoo geharnast in zijn +priesterwaardigheid, dan zou ze hem wel geholpen hebben; zij had immers +die preek van proost Sparre in haar hart gegrift. Maar hij was als een +groot hoog pantserschip en zij als een oud vrouwtje in een +roeiboot,—zij kon niet naast hem gaan liggen en hem toeroepen, +dat er klippen voor den boeg lagen.</p> +<p>Als men een oude vrouw ziet—gerimpeld en met keurig linnen +aan, in een leunstoel met een breikous,—de kamer gezellig, met +muurbloemen en schuine zonnestralen over ’t tapijt, dan heeft zij +het goed, het oudje. <span class="pagenum">[<a id="pb127" href="#pb127" +name="pb127">127</a>]</span></p> +<p>En als ze dan toch de mutsenbanden schudt en zegt: „Ja, ja! de +jeugd kan wel blij en luchthartig zijn; wij ouden moeten den last van +’t leven dragen,”—dan zou al licht de oneerbiedige +jeugd denken: „De oude ziel! waar heeft zij zich over te +beklagen? Ze zit daar in een rustig hoekje, en heeft afgedaan met den +strijd en de teleurstellingen van ’t leven; ze breit onbekommerd +voort, verdiept in haar herinneringen, tot de zon ondergaat.”</p> +<p>En toch!—er gaat zooveel om in zoo’n oud hoofd en +’t zou kunnen zijn, dat ze een zwaren last van de bitterheid des +levens draagt, zooals ze daar zit, te midden van muurbloemen en +zonneschijn, gerimpeld en met keurig linnen aan—een oude vrouw, +die zit te peinzen bij haar breikous. <span class="pagenum">[<a id= +"pb128" href="#pb128" name="pb128">128</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd20e2274" href="#xd20e2274src" name="xd20e2274">1</a></span> Bij +kerkelijke plechtigheden betalen de gemeenteleden in Scandinavië +een zeker bedrag aan den predikant. Dat wordt „offer” +genoemd.</p> +</div> +</div> +<div id="ch10" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e2450" class="main">X.</h2> +<p class="firstpar">Daar rolt een stroom van goud van ’t eene +land naar ’t andere. Waar de wereldhandel de groote sommen +verplaatst vloeit die stroom in een breede, geweldige bedding, en naar +alle kanten in tallooze vertakkingen gaan de kleine gulden stroompjes +tot naar de verste achterhoeken van de wereld.</p> +<p>Maar boven op dien stroom kronkelt het blauw-witte schuim van de +wissels rond.</p> +<p>Dat ziedt en ritselt en verspreidt zich in strepen over de heele +aarde en loopt heen en terug in een onophoudelijke haast.</p> +<p>Maar als de groote goudstroom daar buiten daalt—dan snellen de +kleine gulden wateraartjes terug van uit de uithoekjes van de wereld. +Alsof de aarde zelf haar goud weer tot zich gezogen had—zoo +verdwijnt het: eerst in de verste kleine kanalen, dan dichter en +dichter bij, tot ook de groote vertakkingen inkrimpen en als tot ijs +verstijven.</p> +<p>Maar juist als zulk een ijstijd nadert wordt het gewemel van de +wissels steeds woester. Het schuimt en neemt toe, stijgt en stijgt als +een opkomende vloed, drukt een smal, langwerpig streepje purper onder +de deur door,—nog een, en nog een tot de deur meêgeeft en +de losgebroken wateren heenspoelen over huizen en tuinen, velden en +eigendommen, <span class="pagenum">[<a id="pb129" href="#pb129" name= +"pb129">129</a>]</span>’t groote en ’t kleine verwoesten, +uit elkaar scheuren, doen splijten en voor alle winden heen jagen wat +menschen met vlijt en liefde bijeen brachten. En daarna blijft niets +over dan berouw en schande, vernedering en zelfverwijt, vervloekingen +en tranen.</p> +<p>Niet eens de bankdirecteur Christensen had er een vermoeden van, dat +een wereldcrisis naderde; maar zijn nooit falende neus begon te merken, +dat de echte, onvervalschte goudlucht al zwakker en zwakker werd op +sommige punten.</p> +<p>Daarom had hij een harden strijd te voeren, niet alleen met zijn +vrouw, maar ook met zijn collega’s in de directie van de bank. De +bank van Christensen—zooals die in de volkstaal heette—was +opgericht door de eerste kooplieden in de stad en werd nauwgezet alleen +tot hulp van den kring zelf gebruikt; maar Christensen, de eigenlijke +stichter en oprichter behield altijd den grootsten invloed in ’t +bestuur. Dat verdiende hij ook, omdat hij in de eerste moeilijke dagen +zijn kracht en tijd ten offer had gebracht om de bank op te werken.</p> +<p>Daardoor kwam het ook, dat men hem de directeur van de bank bleef +noemen, zelfs lang, nadat een gehonoreerd ambtenaar was aangesteld om +de dagelijksche zaken te regelen. Maar men zei van Christensen, dat hij +niet zou kunnen leven zonder een paar keer daags in zijn dierbare bank +rond te snuffelen.</p> +<p>De strijd, dien hij nu voerde met zijn medebestuurders, liep over de +zoogenaamde Fortunawissels. Christensen had zich in ’t hoofd +gezet, dat hij ze uit de bank wilde hebben; zij moesten opgekocht +worden, naarmate ze vervielen en niet weer vernieuwd. <span class= +"pagenum">[<a id="pb130" href="#pb130" name="pb130">130</a>]</span></p> +<p>Dat zei hij intusschen niet in het openbaar; hij was een te +nauwgezet koopman om ’t crediet van een onderneming te willen +verzwakken—allerminst zoolang hij zelf aandeelen had. Maar hij +werkte heel voorzichtig met toespelingen en schijnbaar onschuldige +voorstellen, zoodat de anderen ongeveer de bedoeling wel konden +vermoeden, zonder dat ze die behoefden te begrijpen of er in toe te +stemmen; en de vergadering eindigde als gewoonlijk daarmeê, dat +men met vage, onbepaalde woorden den president de handen vrij liet.</p> +<p>Groote kooplieden in een kleine omgeving haten elkaar altijd, omdat +de een zich niet bewegen kan zonder den ander te hinderen; maar de +bankdirecteur Christensen had een zeer bizonderen hekel aan Carsten +Lövdahl. En dat niet alleen, omdat Lövdahl hem over het hoofd +groeide; maar Christensen, die van kind af aan zich op den handel had +toegelegd en zich zelf had opgewerkt,—rijk was hij pas door zijn +huwelijk geworden,—hij kon ’t eenvoudig niet uitstaan, dat +die trotsche man van wetenschap zich in de koopmanswereld indrong en +daar den baas wilde spelen. Door allerlei intrigues en door middel van +zijn invloed was het hem gelukt den professor buiten het bestuur van +zijn bank te houden, waartoe Lövdahl anders natuurlijk zou zijn +uitgenoodigd; en toen hij nu zoo half en half de toestemming van de +andere bestuursleden had om de Fortunawissels te weren, wendde hij zich +dadelijk tot den administreerenden directeur, die hem gehoorzaamde als +een hond en gaf hem de noodige orders.</p> +<p>Marcussen kwam dus op een dag half lachend en half verbluft bij den +professor binnen met een paar wissels in de hand.</p> +<p>„Nu zal ik u eens wat moois vertellen, Professor! <span class= +"pagenum">[<a id="pb131" href="#pb131" name= +"pb131">131</a>]</span>Rasmus komt terug van de bank van Christensen +met de boodschap, dat de Fortunawissels tegen contanten moeten worden +ingewisseld.”</p> +<p>„Welnu Marcussen, dan wisselen wij ze in. Christensen is +werkelijk belachelijk met zijn angst.”</p> +<p>„Pardon Professor! maar er kan toch geen sprake van zijn, dat +we alle Fortunawissels zullen inwisselen.”</p> +<p>„Bedoelde hij <span class= +"letterspaced">alle</span>!<span class="corr" id="xd20e2493" title= +"Niet in bron">”</span></p> +<p>„Ja, dat heeft Rasmus begrepen, dat er bedoeld werd voor +’t vervolg.”</p> +<p>„Hoeveel kan de fabriek zoowat in Christensens bank aan +wissels hebben staan?”</p> +<p>„Ik weet ’t niet precies; zoowat honderdvijftig à +tweehonderd duizend gulden.”</p> +<p>„Maar Groote hemel!—Marcussen!—en dat moeten we +tegen contanten inwisselen, nu dadelijk? een dezer dagen?”</p> +<p>Het bloed steeg den professor naar het hoofd; hij was zoo in +’t geheel niet gewend aan zulk soort verrassingen, dat hij +dadelijk radeloos werd. De sombere voorgevoelens, waaraan hij al eens +door Christensen’s schuld geleden had, kwamen hem nu weer +bestormen. Wilde die man hem in ’t verderf storten? Was het +mogelijk Carsten Lövdahl te ruïneeren. ’t Was +ongehoord! absoluut ongehoord! papieren te weigeren, waarop +<span class="letterspaced">zijn</span> naam stond—en de schrik +uitte zich in een stroom booze woorden over den bankdirecteur.</p> +<p>Marcussen luisterde verwonderd naar deze uitbarsting, maar hij was +’t er trouwens volkomen meê eens; hij ook voelde zich +beleedigd in zijn zaak; en toen de professor zweeg, stelde hij voor, +dat ze heel kalm Rasmus weer naar de bank terug zouden zenden, met de +boodschap, dat het nu niet <span class="pagenum">[<a id="pb132" href= +"#pb132" name="pb132">132</a>]</span>schikte deze papieren in te +wisselen. Dan kon de professor Christensen onder handen nemen, als zij +elkaar eens ontmoetten.</p> +<p>Maar daar wilde de professor niet van hooren. Toen de toorn was +uitgebarsten bleef alleen de schrik over; en hij begon Marcussen +levendig uit te vragen of Fortuna niet iets te goed had in de boeken of +contant in de kas.</p> +<p>Marcussen streek zijn mooie knevel op en vertrok den mond tot een +schuinschen glimlach—ongeveer als wanneer de meisjes geld wilden +hebben:—</p> +<p>„Als de professor werkelijk Christensens onbeschaamdheid +verdragen wil, dan is er immers niets tegen die papieren in te +wisselen.”</p> +<p>„Zoo—je hebt dus geld?”</p> +<p>„We hebben ’t niet liggen; maar we kunnen ons crediet +gebruiken.”</p> +<p>„Crediet—Marcussen! Als de bank de wissels van de +fabriek weigert is dat immers juist omdat ons crediet verzwakt +is.”</p> +<p>„Pardon, Professor! maar in deze zaak gebruiken we ons crediet +heelemaal niet.”</p> +<p>„’t Is een solide zaak, Marcussen.”</p> +<p>„Al te solide—ten minste in ons geval. Met den naam +Carsten Lövdahl op ’t papier kan ik in acht dagen een +millioen krijgen.”</p> +<p>De professor leunde achterover in zijn stoel, hij wist, dat het waar +was. De naam was uitstekend; het groote vermogen, dat op eens +losgemaakt was, had zijn zaak den naam gegeven van een van de meest +solide en contante van de geheele kust, en Lövdahl hoorde dat +graag.</p> +<p>„De fabriek heeft nog al veel schuld,” zeide hij.</p> +<p>„’t Beste zou zijn de fabriek naar den drommel te laten +loopen,” zeide Marcussen openhartig. <span class= +"pagenum">[<a id="pb133" href="#pb133" name="pb133">133</a>]</span></p> +<p>„Maar Marcussen, hoe kun je...!”</p> +<p>„Pardon Professor!—ik meende alleen, dat we wel veel +doen voor die fabriek.”</p> +<p>„’t Zal gaan met Fortuna; je zult ’t +zien,—jij en al die wijze heeren;—laat ons daar niet meer +over praten.—Wat meende je met „ons crediet +gebruiken?”<span class="corr" id="xd20e2546" title= +"Niet in bron">”</span></p> +<p>Marcussen zag zijn chef aarzelend aan; hij had zijn handelsopvoeding +gekregen in zaken, die hun crediet zeer goed tot het uiterste wisten te +gebruiken.</p> +<p>„Wij gaan naar de Noorsche bank en halen zooveel geld als we +willen,” zei hij glimlachend.</p> +<p>„Maar waar dekken we dat meê?”...</p> +<p>Nu vond Marcussen dat ’t mooi genoeg was—al die +onschuld. En hij verklaarde daarom vlug en vloeiend:</p> +<p>„We trekken voor de som, die we vandaag noodig +hebben—b.v. op O. T. Falch-Olsen te Christiania met 6 dagen +zicht, disconteeren de wissels in de Noorsche bank en zenden van avond +per post ons drie maandsaccept tot dekking.”</p> +<p>„Hm, ja, dat zouden we kunnen doen,” antwoordde de +professor; maar de zaak was eigenlijk dat hij, die er zoo laat aan +begonnen was, niet zooals Marcussen met wissels om kon gaan; hij was +daarvan altijd een weinig onder den indruk en liet graag zulke dingen +aan zijn vertrouwden vertegenwoordiger over.</p> +<p>Marcussen voerde zijn plan in een ommezien uit en ging zelf naar de +bank van Christensen om het genoegen te hebben daar eenige +vriendelijkheden te zeggen.</p> +<p>De administreerende directeur kromp dan ook ineen als een worm onder +Marcussens scherpe tong,—’t was dan ook werkelijk al te +dwaas een papier <span class="pagenum">[<a id="pb134" href="#pb134" +name="pb134">134</a>]</span>te weigeren, waarop Carsten Lövdahls +naam stond.</p> +<p>Maar de bankdirecteur Christensen, die aan ’t ander eind van +’t kantoor stond en deed alsof hij een paar papieren doorzag, nam +de zaak heel kalm op. En toen Marcussen weg was en de directeur een +bescheiden opmerking wilde wagen over zijn al te groote strengheid, nam +zijn chef alleen maar het geld, dat Marcussen gebracht had op, en hield +ze den directeur onder den neus.</p> +<p>„Kijk eens naar deze bankbiljetten. Splinternieuwe banknoten +uit de Noorsche bank!”</p> +<p>„Ja, wat meent u daarmeê?”</p> +<p>„Nu, dat beteekent geld opnemen op zijn eigen accept,” +fluisterde Christensen, en ging heen, om verdere vragen te voorkomen. +Maar de arme directeur was dien heelen morgen in de war. Zijn +vertrouwen op den neus van den bankdirecteur was juist even vast als +zijn overtuiging, dat Carsten Lövdahl solide was, en dat evenwicht +hield hem in de pijnlijkste onrust.</p> +<p>Hij sprak ook met niemand over de verdenking, die Christensen in +zijn ziel gezaaid had. En hoewel de naam van Carsten Lövdahl +straalde in den glans van steeds toenemende macht, waren er toch op dit +oogenblik eenige van die fijne, onzichtbare miasmen geboren geworden, +die in de lucht zweven en zich verdichten tot een stil, zacht gesuis in +’t riet, een fluisteren in de hoeken, een zweem van een gerucht, +geheimzinnige toespelingen, een vragen, dat ’t gerucht versterkt, +algemeene spanning, tot de laster opeens opvlamt om een nieuwen naam +die bedorven is, verteerd, versleten, gekauwd en weer uitgespuwd.</p> +<p>Maar in de zaak van Lövdahl kwam van dezen dag af nog meer +leven en omzet. Marcussen was er de man voor om zijn crediet te +gebruiken, en <span class="pagenum">[<a id="pb135" href="#pb135" name= +"pb135">135</a>]</span>de professor, die juist in dat jaar veel geld op +koren verdiende, werkte met lust en vlijt en vond in Marcussen een +medewerker, die hem kon volgen èn zijn plannen uitvoeren, en +die—dit was ’t voornaamste—nooit verlegen was om +middelen of met vervelende bezwaren aankwam.</p> +<p>De lange blonde knevel van Marcussen glansde en naarmate zijn +positie als de eerste man op ’t eerste kantoor van de stad den +kring van zijn kennissen uitbreidde, strekte hij zijn werk onder de +dienstmeisjes uit tot hoogere kringen en was spoedig de ridder onder de +dames. Dat verbeterde zijn naam niet, die even slecht bleef, maar wel +zijn manieren; en zijn onbeschrijfelijke brutaliteit tegenover vrouwen +maakte hem eenvoudig onweerstaanbaar. Onder mannen was hij vroolijk en +ruw, vol van de ergste histories; een heerlijke kameraad—tot +alles bereid—tot drinken en betalen; dat laatste deed hij uit een +dikke portefeuille, waar de muntjes en de bonte bladen uit het boek der +liefde door elkaar lagen.</p> +<p>Tegenover Abraham was hij altijd eerbiedig en nam nauwkeurig den +afstand tusschen hen in acht. Maar juist daarom was Abraham, die daar +niet van hield, dubbel vriendelijk en kameraadschappelijk. En daar het +steeds meer bleek, dat Abraham het best op de fabriek thuis was, nam +Marcussen langzamerhand de plaats op het kantoor in, die oorspronkelijk +aan den zoon van den chef was toegedacht.</p> +<p>Maar Abraham had de handen vol,—allereerst in zijn dubbele +positie als de officiëele leider en de geheime dokter van de +fabriek; bovendien had hij heel wat werk van allerlei aard als +vicepresident van de arbeidersvereeniging.</p> +<p>’t Was intusschen zijn lust en zijn leven bezig te zijn voor +zulke dingen als het spaargeld van <span class="pagenum">[<a id="pb136" +href="#pb136" name="pb136">136</a>]</span>de arbeiders, hun ziekenfonds +en dergelijke zaken; ’t was dan ook door zijn positie aan de +vereeniging, dat hij in staat werd gesteld de zaak van Steffensen in +orde te brengen.</p> +<p>Toen hij namentlijk een paar dagen er over had loopen denken wat hij +doen moest naar aanleiding van Steffensens onrechtvaardig ontslag, werd +de heele zaak hem ten slotte uiterst onaangenaam om over te denken. En +hij zou er zich misschien geheel van hebben teruggetrokken, als niet +altijd het beeld van Greta weer teruggekomen was,—zooals ze daar +zat met haar riet en wilgentakjes en op hem wachtte met dat sterke +vertrouwen, dat hij niet meer kon ontberen.</p> +<p>’t Hinderde hem zóó, dat hij bijna niet tot zijn +dagelijkschen gang naar de fabriek kon komen, omdat hij haar deur +voorbij moest en wist, dat de oude in de kamer zat en haar telkens +vertelde, dat hij haar deur voorbij ging.</p> +<p>Eindelijk nam hij zijn vriend Kruse in vertrouwen en vertelde hem de +heele geschiedenis.</p> +<p>Kruse begreep alles. Hij zat zooals gewoonlijk, wat in elkaar +gedoken en sloot de oogen half in een wolk van tabaksrook. In alle +stilte zag hij dien sterken, knappen man aan, die geen raad wist met +die kleine moeilijkheid en met een vlugge beweging sloeg hij de asch +van zijn sigaar.</p> +<p>„Ik vind niet, dat je hier herrie over moet maken.”</p> +<p>„Neen, niet waar? Wat voor den drommel geeft dat ook—om +iets wat eigenlijk zoo onbeduidend is; ging ’t om iets, dat de +moeite waard was, dan zouden de hooge heeren ’t wel +voelen...”</p> +<p>„Maar ik raad je aan om de zaak heen te gaan,” ging +Kruse droog voort. „We maken Steffensen tot chef in den +winkel.” <span class="pagenum">[<a id="pb137" href="#pb137" name= +"pb137">137</a>]</span></p> +<p>„In de verbruiksvereeniging?”</p> +<p>„Ja, dat is toch ook een baantje, en nog niet zoo’n +verkeerd baantje, als de handel blijft toenemen zooals tot nu +toe.”</p> +<p>„Maar denk je, dat ze hem willen hebben? Je weet, hij is niet +gezien onder de arbeiders.”</p> +<p>„We moeten onzen invloed gebruiken, zooals Christensen zou +zeggen. Ik kan Steffensen niet uitstaan—dat weet je; maar ik +geloof, dat hij geschikt is om den winkel te besturen; en ik denk ook, +dat jij dien uitweg wel goed zult vinden.”</p> +<p>„Natuurlijk! Ik zou heel blij zijn...”</p> +<p>—„en nu nog iets,” viel Kruse hem in de rede en +zag den ander met een fijn glimlachje aan: „’t Is voor die +brave heeren van de directie heel goed te zien, dat de arbeiders zich +zelf helpen; den man, dien zij zonder reden hebben uitgestooten, helpen +de arbeiders zelf aan brood.”</p> +<p>„Ja, ja, ja! Daar heb je ook gelijk aan. ’t Is een +prachtig idee! Dank je wel, Kruse! Ik dank je hartelijk.”</p> +<p>En Abraham sloeg het kleine mannetje krachtig op den schouder. Hij +was verrukt, vol lust en ijver om aan den gang te +gaan—direct!</p> +<p>Maar toen hij weg was stond Peter Kruse lang met dat bittere +glimlachje op de lippen in gedachten verzonken en eindelijk zei hij in +zich zelf: „Ja zie eens, zóó worden ze—zij, +die de besten en moedigsten van ons allen zouden kunnen +zijn!”</p> +<p>Abraham liep langzamer, naarmate hij dichter bij ’t huis van +Steffensen kwam; hij bereidde het tooneel voor, maakte het plan en +wist, toen hij de hand aan de deurknop bracht, precies hoe hij het +zeggen zou en wat indruk het op die twee menschen maken zou. +<span class="pagenum">[<a id="pb138" href="#pb138" name= +"pb138">138</a>]</span></p> +<p>„Goedenavond Steffensen, goedenavond Grete! ’t is een +heel poosje geleden, dat we elkaar zagen,” zoo begon hij met een +zachte stem, alsof hij wat moe was.</p> +<p>„Ja, ik kan me wel voorstellen, dat u het druk gehad +hebt,” bromde Steffensen.</p> +<p>Greta zeide niets, maar luisterde met hoopvolle verwachting.</p> +<p>„Ja, ik heb ’t druk gehad, met mijn eigen zaken en met +die van anderen.”</p> +<p>Steffensen, die in ’t begin dwars en stug was blijven zitten, +werd nu onrustig. Die dagen van wachten hadden hem gedrukt. ’t +Was ook geen gekheid: een oud man met een blinde dochter en dan zonder +werk! Wel was ’t waar wat men zei, dat hij wat geld op de +spaarbank had, maar dat had hij altijd gehoopt Greta te kunnen nalaten. +Als hij nu dat geld moest gebruiken dan was er voor haar geen ander +vooruitzicht dan de armenzorg, als hij er niet meer was. Hij probeerde +nog zich goed te houden, maar in werkelijkheid zat hij bevend zijn +vonnis af te wachten.</p> +<p>„Nu,” zei hij zoo barsch als hij maar kon, „zal ik +nu stoker blijven of niet?”</p> +<p>„Neen, je zult geen stoker blijven,” antwoordde Abraham +kalm.</p> +<p>Hij voelde, hoe Greta, die naast hem zat, ineen kromp, maar +Steffensen sprong op en begon te vloeken en te razen, zooals hij +gewoonlijk deed. Abraham bleef heel kalm en had er pleizier in hoe het +heele tooneel zich precies afspeelde zooals hij ’t zich had +voorgesteld. Nu vond hij het oogenblik gekomen het beslissende woord te +spreken.</p> +<p>„Herinner je je wel, dat ik beloofde de zaak in orde te +maken?” <span class="pagenum">[<a id="pb139" href="#pb139" name= +"pb139">139</a>]</span></p> +<p>„Jawel! En de oude Steffensen was dom genoeg het te +gelooven.”</p> +<p>„Och, dat was nog zoo dom niet,” antwoordde Abraham +lachend—„en toen ik eenmaal op me genomen had te helpen, +meende ik, dat het ’t beste was ’t afdoende te doen. +’t Is een vrij hard werk met die machines, en in den winter voor +de gezondheid gevaarlijk, zóó van de warmte in de open +schuren—niet waar?”</p> +<p>„’t Is een ellendig werk, maar je hebt er toch je brood +door.”</p> +<p>„Ja, je brood!—Er zijn verschillende manieren om je +brood te verdienen, maar als je oud wordt dan komt ’t er op aan +een manier te vinden, die voor je krachten past en je niet +vóór je tijd om hals helpt.”</p> +<p>Steffensen voelde zich weer onzeker. Hij deed een paar stappen +vooruit en keek Abraham met zijn strakke oogen vlak in ’t +gezicht.</p> +<p>„Ik wilde je daarom de betrekking aanbieden van chef in den +winkel van de arbeidersvereeniging.”</p> +<p>Steffensen was verbaasd. ’t Eerste wat in hem opkwam was de +lust om op de knieën te danken voor die redding uit armoede en +ellende.</p> +<p>Maar dat duurde maar een oogwenk; zijn lange haat tegen ’t +kapitaal, zijn ingewortelde gewoonte om onverzoenlijk en misnoegd te +zijn zat hem te diep in ’t bloed. Hij bromde maar wat van +„dat je maar nemen moest wat zich voordeed als je eerst uit je +werk getrapt was.”</p> +<p>Maar in werkelijkheid was hij zóó bewogen, dat hij +naar de keuken ging, waar hij gedachteloos kopjes en emmers ging +verzetten. ’t Was algemeen bekend, dat de vrouw, die tot nu toe +den verkoop in den winkel bestuurd had, geld had overgelegd +<span class="pagenum">[<a id="pb140" href="#pb140" name= +"pb140">140</a>]</span>en nu trouwen ging, ofschoon ze een weduwe over +de vijftig jaar was.</p> +<p>Eerst toen de oude was heengegaan, keerde Abraham zich naar Greta om +van zijn triomf te genieten, maar hij werd teleurgesteld door de +uitdrukking op haar gezicht.</p> +<p>„Nu Grete?—ben je niet over me tevreden?”</p> +<p>„Jawel! Ik dank je wel! Vader is zoo bang geweest, maar ik +wist wel, dat je zou helpen en voor hem opkomen. Dat heb je toch +gedaan?”</p> +<p>„Ja, natuurlijk, dat kun je toch wel begrijpen,” +antwoordde Abraham wat verlegen.</p> +<p>Greta werd dadelijk belangstellend, zoodat hij er haastig +bijvoegde:</p> +<p>„Je kunt er van op aan, dat ik hen voelen liet...”</p> +<p>„Wat zei je? Toe vertel dat! wat zei je tegen hen? Was je +vader er bij?”</p> +<p>Dat interesseerde haar klaarblijkelijk ’t meeste. Ze had haars +vader bloed! En niets kwam haar zoo groot en heerlijk voor, als dat +iemand zich tegen de machtigen verzette en hun de waarheid in het +gezicht zei.</p> +<p>Nadat het ontwaakt bewustzijn van den geheelen omvang van haar +ongeluk haar liefde zoo teer, zoo pijnlijk gemaakt had, was ze +tegenover Abraham niet zoo gelijkmatig als vroeger; en terwijl ze nu +haar gezicht naar hem toekeerde—zoo gespannen, zoo vol liefde, +zoo begeerig hem nog meer te mogen bewonderen—ja toen had Abraham +de kracht niet dit eenige menschenhart los te laten, dat hem heel zijn +geloof—heel zijn vertrouwen gaf. En hij begon te +liegen.—Opgewonden en door haar vragen geleid werd hij +vindingrijk; hij had zoo vaak met haar de reis gemaakt door +fantastische sprookjes. Deze keer waren ’t nu rondweg leugens; +maar ’t leek er toch wat op. <span class="pagenum">[<a id="pb141" +href="#pb141" name="pb141">141</a>]</span></p> +<p>En hij gaf een referaat van zijn heele toespraak die hij +<span class="letterspaced">had willen</span> houden, en die zoo begon: +„Ik kom om mijn recht te eischen.”—Ja, toen hij +eenmaal aan den gang was gaf hij nergens meer om en beschreef hoe de +heele directie gesmeekt had om Steffensen als stoker te mogen behouden; +maar hij had het afgeslagen; hij—Abraham Lövdahl—zou +de hooge heeren toonen, dat de arbeiders zich zelf kunnen helpen.</p> +<p>Maar te gelijkertijd voelde hij, dat hij vuurrood werd, toen hij +haar liet beloven niets van dit alles aan iemand te zeggen, zelfs niet +aan Steffensen.</p> +<p>Greta straalde en merkte niets en Abraham trachtte zijn slecht +geweten gerust te stellen en nam haar bewondering aan. Nu was ’t +maar goed, dat ze hem niet zien kon. ’t Zou hem onmogelijk +geweest zijn zoo te doen tegenover een paar oogen, een paar niet te +ontwijken oogen!</p> +<p>„Wat scheelt je? Abraham! Waarom loop je van me weg? Waar ben +je? Kom weer hier en ga zitten.”</p> +<p>„Neen Grete! ik moet weg. ’t Is al laat. Goeie +nacht!—ik kom gauw terug.”</p> +<p>Abraham keerde van zijn triomftocht terug met gebogen rug, schuw en +zoo wonderlijk slap in de beenen. Niets van alles wat hij probeerde, +hielp. ’t Was waarlijk geen kleinigheid wat er gebeurd was; want +’t waren leugens, echte, zonneklare leugens! Hij had wel vroeger +al gelogen zoo in ’t klein; maar nooit zóó laf, +zóó met opzet.</p> +<p>En een paar groote, diepe oogen hadden als ’t ware plaats +genomen in dat blinde gezicht en een oogenblik voor hem gestaan. En hij +kon ze niet ontwijken, wat hij ook deed en hoe hij zich wendde en +keerde; hij moest aan zijn moeder denken, met pijn en tegenzin, maar +hij <span class="letterspaced">moest</span>! <span class= +"pagenum">[<a id="pb142" href="#pb142" name="pb142">142</a>]</span></p> +<p>Naarmate de tijd voorbij ging en hij in ’t werk in kwam kreeg +ook de kapelaan Maarten Kruse veel te doen. Zijn priesterlijk ambt nam +hij waar door Zondags te preeken op zijn beurt en een of ander +bijbellezing te houden, zoodat de leekenpredikanten geen voorwendsel +tot aanmerkingen zouden hebben. Maar overigens werd zijn tijd eigenlijk +gezegd—door zeer wereldsche zaken in beslag genomen, en hij werd +een trouw bezoeker van Lövdahls kantoor—altijd door de +achterdeur.</p> +<p>’t Nieuwe principe van Marcussen, dat het crediet gebruikt +moest worden, maakte het wenschelijk voor de zaak van den professor +meer en solide endossanten te hebben. Tot nu toe had men bijna geen +andere namen noodig gehad dan Consul With, maar nu zou ’t goed +zijn er meer te hebben; en Marcussen stelde de oude Jörgen Kruse +voor.</p> +<p>De professor legde toen den kapelaan uit hoe ’t eenvoudig +dwaas was in tijden als deze geld te laten liggen voor nauwelijks vier +procent en ’t gevolg werd spoedig, dat er voorzichtig +handelsbetrekkingen werden aangeknoopt tusschen Jörgen Kruse en +Carsten Lövdahl.</p> +<p>De oude Jörgen moest de geschiktheid voor zaken doen van zijn +zoon bewonderen, al was hij ’t niet altijd eens met de jongelui +als ze geld opnamen. Maar hij kon toch over ’t geheel niet tegen +Maarten op, want zoodra er oneenigheid kwam werd de zoon opeens +predikant en dan wist de oude Jörgen niet hoe hij zich houden +moest. Zoo kwam heel wat van Kruses goed bewaard geld voor den +dag—„om in de zaak van Lövdahl gestoken te +worden,”—zooals Maarten ’t noemde en de rente was een +aardig sommetje bij de eerste half jaarlijksche afrekening, dat moest +de oude Jörgen zelf toegeven. <span class="pagenum">[<a id="pb143" +href="#pb143" name="pb143">143</a>]</span>En langzamerhand werd het +gewoonte onder de menschen om hun spaarpenningen naar Carsten +Lövdahl te brengen; de hoogere rente, die hij gaf maakte, dat de +sierlijke „rekening-couranten” van Marcussen verre boven +’t spaarbankboekje te verkiezen waren.</p> +<p>En toen de oude Jörgen eerst den smaak beet kreeg van deze +inkomsten, verkregen zonder moeite en bijna zonder risico, gaf hij zijn +dwaze kleingeestige voorzichtigheid op en werd bijna nog begeeriger dan +zijn zoon om met die schitterende zaak van Lövdahl aan den gang te +gaan, waar zooveel goud uit vloeide.</p> +<p>Toen Maarten Kruse zijn vrouw voor ’t eerst de renten van +’t geld bracht, dat langzamerhand bij Carsten Lövdahl +geplaatst was, legde Mevrouw Frederika haar magere armen om den hals +van haar man en fluisterde:</p> +<p>„Dat is zeker bijna zeven procent, Maarten.”</p> +<p>„Dat weet ik niet; ik heb ’t niet nagerekend,” +antwoordde Maarten met waardigheid; „maar ’t schijnt wel +alsof een rijke zegen dien man begeleidt.”</p> +<p>„Maar dit geld—zullen we dat niet in de bank zetten? Dat +is toch zekerder.”</p> +<p>„Zooals je wilt, Frederika.”</p> +<p>En toen werd dit geld in de bank gezet.</p> +<p>Maar acht dagen later zei Mevrouw Kruse:</p> +<p>„Weet je Maarten, hoeveel we in deze week verloren +hebben?”</p> +<p>„Hebben we wat verloren?”</p> +<p>„Door die rente—je weet wel—in de bank te zetten +in plaats van bij Lövdahl hebben we meer dan drie gulden in +één week verloren.—Ik heb het +uitgerekend.”</p> +<p>„Zoo!” antwoordde haar man teleurgesteld, en er ontstond +een pauze. <span class="pagenum">[<a id="pb144" href="#pb144" name= +"pb144">144</a>]</span></p> +<p>De predikant zat in zijn vaders couranten te lezen—zij werden +’t eerst bij de jongelui gebracht;—en Mevrouw Frederika was +bezig een hoed te maken van een zwarte das, die Maarten niet langer +gebruiken kon, omdat hij altijd met een witte das liep.</p> +<p>„Zeg eens,” zei eindelijk Mevrouw Frederika, +„<span class="corr" id="xd20e2753" title= +"Bron: vindt">vind</span> je niet, dat er iets verkeerds in is om zoo +’t geld te verspillen. Denk eens aan deze drie gulden. Wat hadden +we daar niet voor kunnen koopen!”</p> +<p>„Of ze weggeven, Frederika.”</p> +<p>„Ja zeker, denk eens aan hoeveel armen hadden we niet met dat +geld kunnen voeden, die nu niemand ten goede komen?—Ik geloof +wezenlijk dat je naar den professor moet gaan—ja, want je ben +toch wel zeker van hem?” en alsof die vraag alleen haar al +ontzette, richtte zij haar scherpe vogel-oogen op haar man.</p> +<p>Maarten antwoordde door van uit de hoogte de schouders even op te +halen.</p> +<p>„Wil je, dat ik dat geld ook naar Lövdahl breng?” +vroeg hij.</p> +<p>„Ja, je moet maar doen wat je wilt; maar ik vind wel,... ja, +je weet dat ik van zulke dingen geen verstand heb; maar ’t komt +me voor, dat het eenvoudig verkeerd—zonde—is iets verloren +te laten gaan.”</p> +<p>Toen Marcussen den volgenden dag in het kantoor van den chef +geroepen werd door de electrische bel, riep de professor hem opgeruimd +toe:</p> +<p>„Je hadt gelijk, Marcussen! De dominé is hier geweest +met het geld.” <span class="pagenum">[<a id="pb145" href="#pb145" +name="pb145">145</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch11" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e2772" class="main">XI.</h2> +<p class="firstpar">De baker had gelijk, toen ze de eerste dagen na de +geboorte van kleine Carsten steeds herhaalde, dat Mevrouw te jong was +om dadelijk het heele geluk te voelen van een kind te hebben;—dat +zou wel komen.</p> +<p>Want toen Clara er zich van overtuigd had, dat haar schoonheid niets +geleden had, omringde ze den kleine met een liefde zoo begeerig en +jaloersch, dat ze zich bijna op voet van oorlog voelde met allen, die +haar omgaven en zich een beetje eigendomsrecht op het kind wilden +toeëigenen.</p> +<p>Ze knorde op verpleegsters en kindermeisjes, omdat ze er geen +verstand van hadden hoe ’t kind behandeld moest worden. Zoolang +de kleine gezond was kwam het door dat Clara hem behandelde volgens een +boek of volgens lange brieven van haar moeder. Maar kwam er wat +maagpijn of zooiets, dan was ’t altijd doordat de verpleegster of +’t dienstmeisje—of iemand anders—iets doms of +verkeerds gedaan had.</p> +<p>Dat kind was een stuk van haar eigen schoonheid, van haar eigen +volkomenheid; daarom moest het zijn—en opgroeien als—een +manlijk evenbeeld van haar; het moest zich eenmaal vertoonen in de stad +en aan de familie en vrienden, aan de versmaadde <span class= +"pagenum">[<a id="pb146" href="#pb146" name= +"pb146">146</a>]</span>balcavaliers, ja voor de heele hoofdstad tot op +het Koninklijk Paleis toe, als het meesterstuk van Clara Meinhardt.</p> +<p>„’t Schijnt, dat je kleine Carsten als jouw uitsluitend +eigendom beschouwt,” zei Abraham goedig, als ze hem niet wilde +toestaan bij het kind te komen.</p> +<p>„Ja, dat doe ik;—dat spreekt!”</p> +<p>„Maar ik dan!” riep Abraham lachend, „je behandelt +me heelemaal als oud kruit.”</p> +<p>„Wat is dat nu voor onzin?”</p> +<p>„<span lang="de">Der Mohr hat seine schuldigkeit getan, der +Mohr kann gehen.</span>”</p> +<p>„Ja, dat kan hij ook,” antwoordde Clara zonder een spoor +van een glimlach.</p> +<p>Maar Abraham lachte; hij <span class="letterspaced">wilde</span> dit +niet in ernst opnemen; hij <span class="letterspaced">wilde</span> +gelukkig zijn. Hij had een zoon, die van hem was; en hij zou den jongen +wel naderen, later! ’t Was zoo natuurlijk, dat de moeder den +eersten tijd heelemaal voor hem zorgde.</p> +<p>Alleen met één kon en wilde Clara het kind deelen. De +professor had ten allen tijde toegang; en hij werd ontelbare malen de +wenteltrap opgeroepen voor een consult of soms ook alleen, omdat +Grootvader zien moest hoe lief hij was—kleine Carsten in ’t +bad.</p> +<p>En Moeder en Grootvader konden uren bij de wieg zitten te lachen en +iederen trek te bewonderen in dat kleine gezicht, waarin ze allerlei +glimlachen, familiegelijkenissen en sporen van intelligentie ontdekten, +terwijl ’t kind—oprecht gesproken—’t meest op +een zieken aap geleek.</p> +<p>De professor was zóó vol van dat kind, dat hij +’t stof van een paar geneeskundige geschriften afborstelde en de +kinderziekten weer ging „repeteeren.” <span class= +"pagenum">[<a id="pb147" href="#pb147" name= +"pb147">147</a>]</span>’t Was zijn lust en zijn vreugd, dat +kleine wezen, dat zijn naam dragen zou. En als hij in de diepe stilte +midden in zijn groot kantoor van verre ’t geluid van ’t +schreien van een kind hoorde, dan leunde hij achterover in zijn stoel +en glimlachte tegen de geluksgodin, die half zwevend hem haar krans +reikte en ook tegen hem glimlachte.</p> +<p>Ook aan haar vriendin, Mevrouw Frederika, vertoonde Clara soms haar +kind, want zij had er geen en ’t scheen ook niet, dat ze kinderen +krijgen zou; en Clara was er trotsch op dit boven haar voor te +hebben.</p> +<p>Want wat zuinig huishouden betreft moest zij erkennen, dat Mevrouw +Frederika verre haar meerdere was. Wel behoefde Clara niet zuinig te +zijn, en dat was ze ook eigenlijk niet; maar ze had toch van haar +moeder de liefhebberij geërfd om zuinig met de boter te zijn en de +suiker voor de dienstmeisjes weg te sluiten.</p> +<p>Mevrouw Frederika leerde haar een menigte kunstjes met het vet in +’t eten, met aanmaken met meel, stroop en chicorei +en—Liebig niet te vergeten; en Mevrouw Clara maakte er zich een +gewetenszaak van haar man en haar dienstboden te onthalen op sommige +mystieke zaken, die zij moesten eten.</p> +<p>Op andere oogenblikken,—b.v. bij partijen, deinsde ze niet +voor uitgaven terug. Royaal te zijn en veel geld uit te geven, als de +menschen het zagen, lag eigenlijk in haar aard—vooral met een +verfijnde manier van uitpingelen; op ’t oogenblik, dat ze de +kookvrouw vrij liet rondtasten in truffels en oesters, verzuimde ze +nooit de pruimen te tellen voor de zoete soep van de dienstboden.</p> +<p>Voor Mevrouw Frederika was een bezoek en <span class= +"pagenum">[<a id="pb148" href="#pb148" name= +"pb148">148</a>]</span>vooral een partij in dat huis, waar zooveel +omging, werkelijk aangrijpend. Haar valken-oogen rustten op alles wat +er verbruikt werd en taxeerden alles wat er werd verspild. En daarna +voelde ze zich alsof ze had meêgedaan aan een waanzinnige +overdaad, die ze zelf moest herstellen door nog zuiniger op ’t +allerzuinigste uit te zuinigen.</p> +<p>Ze benijdde waarlijk haar vriendin niet; ’t moest vreeselijk +zijn aan ’t hoofd van zulk een huis te staan. Want Mevrouw +Frederika begeerde eigenlijk niet rijk te zijn; veel te bezitten; +evenmin had ze een bepaalde vrees voor de ontberingen en de +bekrompenheid van de armoede,—ze had in werkelijkheid zoo weinig +noodig.</p> +<p>Haar hartstocht was de bewustheid, dat alle penningen, die maar op +een of de andere manier tot haar konden komen—ook werkelijk +kwamen; dat geen enkele cent van haar wegkwam, die op een of andere +manier uitgespaard had kunnen worden. Ze was een goudmijn voor haar man +en werd zeer bewonderd.</p> +<p>Neen—als ze Clara Lövdahl iets benijdde, dan zou ’t +haar man zijn;—hij was met zoo weinig tevreden,—dàt +moest ze bewonderen.</p> +<p>Als ze hoorde met wat voor middageten de rijke, verwende Abraham +Lövdahl genoegen nam moest ze wel eens aan haar man +denken;—hem kon ze waarlijk niet makkelijk foppen met opgewarmde +restjes en dergelijke zaken.</p> +<p>Maar dat kwam ook doordat Maarten niet sterk was,—en behalve +dat had hij aan goed, krachtig voedsel behoefte in zijn moeilijke +betrekking. En in ’t huis van den kapelaan was ’t daardoor +langzamerhand gewoonte geworden, dat de huisvader uit een +afzonderlijken schotel at; terwijl de huisvrouw, <span class= +"pagenum">[<a id="pb149" href="#pb149" name="pb149">149</a>]</span>die +trouwens bijna geen voedsel noodig had, iets anders kreeg, dat men +eigenlijk niet den naam van een of ander bepaalde spijze geven kon.</p> +<p>—Zoodra Clara Lövdahl zich weer geheel hersteld voelde, +wilde zij vergoeding hebben voor den langen, vervelenden en pijnlijken +tijd, dien ze had doorgemaakt; ze bracht leven en beweging in ’t +oude huis—ja in de geheele stad. Ze gaf den stoot aan een druk +converseeren en een feeststemming, die naar alle kanten uitsloeg en +ieder meêsleepte en den geheelen winter opvroolijkte door +schitterende bals, fakkeloptochten op ’t ijs, champagne en +raketten.</p> +<p>’t Was wel Clara Lövdahl niet alleen, die de bedaarde +stad op stelten bracht; maar zij sloeg op het rechte oogenblik den +rechten toon aan; en ze vond weerklank in de blijdschap en ’t +gejubel van alle kanten. Niet alleen bij de grooten, zooals de +Lövdahls, de Withs, de Garmans—maar ook onder de kleine +burgerij was men uitgelaten in dezen winter. Er was niet +één bekommerd gezicht te zien—behalve dat van den +bankdirecteur Christensen; en dat verhoogde de vroolijkheid.</p> +<p>Er gaat soms zulk een geest van uitgelatenheid door kleine afgelegen +groepen menschen, als ze lang geslapen hebben. Een prins of een +landbouwtentoonstelling brengt de machine aan den gang en dan gaat het +door, slag op slag met feesten en partijen.</p> +<p>Zij, die geld over hebben, halen ’t voor den dag en zij, die +’t niet hebben kunnen ’t met alle genoegen te leen krijgen; +en er ontstaat een royaliteit en een overdaad, zóó dat de +verraste kooplieden champagne en zware zijden stoffen uit Hamburg laten +komen.</p> +<p>Maar die champagne wordt nooit betaald en als <span class= +"pagenum">[<a id="pb150" href="#pb150" name="pb150">150</a>]</span>een +vreemde klant vele jaren later verbaasd wordt door ’t vinden van +een prachtige zijden stof in een stoffigen, halfleegen winkel, dan +antwoordde de koopman: „Ja, ziet u, dat goed is nog uit den +prinsentijd,” en hij schudt weemoedig zijn gefailleerd hoofd.</p> +<p>Deze keer was het dus Mevrouw Clara, die de vroolijkheid aan den +gang bracht; maar ze had ook goede hulp. Allereerst in den professor, +die dat juist „<span lang="la">la haute finance</span>” +vond: bals, concerten en maskeraden ’s avonds en groote omzet, +massa’s brieven en expedities ’s morgens op het +kantoor.</p> +<p>Hij deed meê met alle vermaken en was het zelf, die Clara +aanmoedigde en haar hielp met iets nieuws, pikants te bedenken.</p> +<p>Consul With was ook een zeer te waardeeren medewerker; zijn +specialiteit was maskeraden. Hij had een garderobe, groot genoeg voor +een heel tooneel en was onvermoeid bezig en altijd bereid om er van uit +te leenen, als hij maar een maskerade in orde kon brengen of ook maar +een eenvoudig pretje, waar verkleeden bij te pas kwam.</p> +<p>Booze tongen beweerden, dat die liefhebberij van den consul hieruit +ontstond, dat hij alleen onder zijn meesterlijke verkleedingen zich des +avonds wat kon vermaken; daar zijn vrouw—„de +strijkplank” genaamd—hem scherp in ’t oog hield. En +dat was noodig; want de naam van Consul With was bijna nog erger dan +die van Marcussen.</p> +<p>Ook Marcussen bracht Clara aan den gang; het amuseerde haar hem in +een voortdurende verwarring te houden. In ’t eerst lette hij niet +op haar, anders dan in eerbiedige bewondering voor de mooie vrouw van +zijn patroon; maar Clara gaf hem spoedig wat anders om over te denken. +<span class="pagenum">[<a id="pb151" href="#pb151" name= +"pb151">151</a>]</span></p> +<p>Ze kende zijn leven goed en wist, dat hij onder de burgermeisjes in +de stad onweerstaanbaar was. Nu zou ’t haar amuseeren dien mooien +lompen visch te vangen, om hem te zien spartelen onder haar behandeling +van uit de hoogte.</p> +<p>En hij beet dadelijk—maar ze trok te vroeg aan het snoer.</p> +<p>Want hoe weinig fijn Marcussen ook was—een vrouw bedroog hem +niet gemakkelijk. En daar hij onmiddellijk merkte waar hij voor +gebruikt zou worden, bleef hij haar eerbiedige ridder, zonder ooit de +kleine wenken tot toenadering te willen begrijpen.</p> +<p>Clara verbaasde en ergerde zich; die kleinsteedsche ridder—wou +hij niet toegeven? Ze zou hem dwingen! Maar daardoor werd haar manier +van doen zoo wonderlijk gemaakt, dat Abraham eens, na een partij tot +Clara waagde te zeggen:</p> +<p>„Zeg eens, je verwent ons dien Marcussen.”</p> +<p>„Wat meen je?”</p> +<p>„Je neemt te veel notitie van hem. Hij is immers niet anders +dan...”</p> +<p>„dan je vaders kantoorbediende?—dat was ’t zeker +wat je zeggen wou; ja, jij meent ’t nog al eerlijk met je +praatjes over vrijheid en gelijkheid. Als ’t er op aan komt, ben +je een belachelijke aristocraat.”</p> +<p>„Ik wou niets van zijn positie zeggen, ik wou +zeggen...”</p> +<p>„Ja, dat wou je wèl zeggen, dat kon ik aan je gezicht +zien.”</p> +<p>Abraham Lövdahl was nu bijna twee jaar getrouwd; over zulke +dingen disputeerde hij niet meer en hij wilde zwijgend zijn courant +nemen.</p> +<p>Maar nu wilde Clara juist weten wat hij bedoelde. Zij eischte, dat +hij zou verklaren wat hij met zijn <span class="pagenum">[<a id="pb152" +href="#pb152" name="pb152">152</a>]</span>insinuaties meende; waarom +hij haar allerlei verwijten deed en...</p> +<p>„Nu, nu Clara! antwoord me nu eens: <span class="corr" id= +"xd20e2897" title="Bron: vindt">vind</span> je werkelijk, dat Marcussen +fatsoenlijk is.”</p> +<p>„Hij is mooi, veel mooier dan jij.”</p> +<p>„Ieder zijn smaak!” antwoordde Abraham vroolijk; hij +wist best, dat hij knap was en dat ze dit alleen zei om hem te ergeren, +„maar vindt je dat hij beschaafd is.”</p> +<p>„Nu, weet je wat? ik ken veel getrouwde mannen, die van den +heer Marcussen hoffelijkheid tegenover dames konden leeren.”</p> +<p>„Denk je, dat die sierlijke kunsten een getrouwd man goed +zouden staan?”</p> +<p>„Je zoudt ’t altijd kunnen probeeren. Maar nu +<span class="letterspaced">wil</span> ik weten, wat je mij tegenover +Marcussen te verwijten hebt.”</p> +<p>„Zijn naam...”</p> +<p>„Dien ken ik; de meeste mannen hebben geen al te besten naam; +wil <span class="letterspaced">jij</span> misschien den eersten steen +werpen?”</p> +<p>„Ik wil heelemaal niet over me zelf spreken; maar ’t +verwondert me, dat jij, Clara! die werkelijk zoo scherp ziet, als je +dat wilt,—dat jij de innerlijke ruwheid niet ziet, die bij +Marcussen door alles heen schijnt.”</p> +<p>„Je ben jaloersch,—ja, dat ben je.”</p> +<p>„Och neen, ik ben waarachtig niet jaloersch.”</p> +<p>„Meen je dat ik, die zoo scherp zie, zooals je zegt, de +jaloezie niet uit je oogen zie kijken? Dat is wel een mooie trek van +je! Herinner je je den tijd wel toen je den lof zong van de gelijke +rechten, dezelfde eischen voor man en vrouw, het weerkeerig +vertrouwen...”</p> +<p>„Nu, wat zou dat?” <span class="pagenum">[<a id="pb153" +href="#pb153" name="pb153">153</a>]</span></p> +<p>„Wat dat zou?—ja, jij ben een mooie Eman... +Emancipist!” riep Mevrouw Clara, „je ben geen haar beter +dan al die andere ellendige mannen; terwijl jij van je vrouw +verlangt...”</p> +<p>„Wat meen je, Clara? Ik?—”</p> +<p>Toen keerde ze zich naar hem toe en haar mooie blauwe oogen werden +koud als glas.</p> +<p>„Greta Steffensen,” zei ze halfluid.</p> +<p>Abraham sprong op bij dien naam en Clara maakte daar dadelijk +gebruik van.</p> +<p>„Ja, je ziet, ik weet er alles van; je meent misschien, dat +het je mooi staat hier met je afschuwelijke en onredelijke jaloezie aan +te komen, terwijl je zelf zooiets op je geweten hebt.”</p> +<p>„Maar ben je nu heelemaal gek, Clara! ’t is immers een +arm blind kind.”</p> +<p>—„Ja blind moest ze ook wel wezen—”</p> +<p>„om door mij bekoord te worden?” ging Abraham voort en +moest er toch om lachen.</p> +<p>„Dat wou ik heelemaal niet zeggen,” antwoordde Clara en +wendde zich af.—Want dat had ze juist willen zeggen, maar ze +hield op, omdat ze zelf voelde, dat het al te dwaas was.</p> +<p>Intusschen herwon ze spoedig haar kalmte en terwijl ze hem voorbij +ging zei ze—met de stem van haar moeder:</p> +<p>„Hoe dat alles nu zijn mag—ik verzoek van je jaloezie +verschoond te blijven; pas jij maar op je eigen zaken, ik zal wel voor +de mijnen zorgen. Goeie nacht!”</p> +<p>Na dat gesprek werd Abraham bang, dat praatjes en booze tongen zijn +verhouding met Greta konden bederven; en ze was hem onmisbaar geworden. +Langzamerhand was zijn liefde van Clara weggegleden; hij had immers al +spoedig ingezien, dat <span class="pagenum">[<a id="pb154" href= +"#pb154" name="pb154">154</a>]</span>het onmogelijk was de dwepende +liefde te bewaren, die hij in ’t begin voor haar had gevoeld en +wanneer het nog niet ten volle tot hem was doorgedrongen, hoe ver zij +in werkelijkheid van elkaar stonden dan was dat meer omdat Abraham in +zijn karakter een bepaalden tegenzin had om diep in een toestand door +te dringen, waar hij op den bodem iets droevigs of verontrustends +vermoeden kon.</p> +<p>Maar de behoefte aan toewijdende liefde, die bij Clara geen +beantwoording vond, keerde zich naar Greta,—natuurlijk en zonder +dat hij aan iets verkeerds dacht. Nu wist Abraham heel goed, dat hij +Greta liefhad en dat hij gelukkig was met haar onschuldig vertrouwen; +alle wenschen, die verder gingen dan dit hield hij van zich af; hij had +zich zelf beloofd, dat hij in deze zaak ten minste volkomen eerlijk en +rechtschapen wilde zijn.</p> +<p>En voor hem, die telkens in de kleine dingen van ’t leven +uitweek, waar hij recht door zee had moeten gaan;—zweeg, waar hij +had moeten spreken—werd deze verhouding met Greta een +toevluchtsoord voor een behoefte in zijn karakter, die van zijn jeugd +af onderdrukt geworden was: hij voelde zich als haar ridder; zij was +volkomen in zijn macht; maar hij zou die nooit misbruiken. En toch was +ook hier een schaduw. Als Abraham over zijn leven dacht, kwam het hem +voor alsof ’t zijn onverbiddelijk noodlot was, dat juist hij, die +in werkelijkheid zoo graag alles helder en zuiver om zich heen zou +hebben,—dat juist hij telkens in kleine onwaarheden moest raken, +lastige kleine dingen, die hij in ’t begin de moeite niet nam om +ze weg te ruimen, maar er over heen stapte, en die dan later achter +zijn rug opgroeiden tot groote lastige dingen met lange schaduwen. +<span class="pagenum">[<a id="pb155" href="#pb155" name= +"pb155">155</a>]</span></p> +<p>Waarom moest het nu weer zoo gaan, dat hij er toe kwam Greta voor te +liegen!</p> +<p>Want het bleef niet bij dien éénen keer. Toen hij zag +hoe gelukkig het haar maakte, werkte hij zijn heele leven om naar wat +grooter maatstaf en vertelde van zijn kindsheid en jeugd, van dag tot +dag. De draad was echt en waar, maar ’t waren juist de +versierselen, waar Greta ’t meeste prijs op stelde.</p> +<p>Hij vertelde—en schaamde zich, en vertelde weer, tot de +schaamte uitsleet; en die lange uren als hij zoo voor haar zat uit te +werken wat hij gedaan had en vooral, wat hij zou doen in dit of dat +geval—ze werden hem liever dan al ’t andere. Niet alleen, +dat hij ’t geluk genoot bij haar te zijn; maar de fantastische +verhalen zelf begonnen iets ontspannends voor hem te krijgen. Zij +kwamen te gemoet aan het leege, slappe van zijn leven.</p> +<p>Zoo werd hij een meester in dat soort van verdichting en zij werd +nooit moede te vragen en te bewonderen.</p> +<p>—Maar in zijn huis moest Abraham zich inspannen om zich niet +als een vreemde te voelen. Door de vriendschappelijke verhouding +tusschen Clara en den professor werd hij wat overcompleet. Naar +verschillende vermaken ging hij meestal meê, maar wat hij niet +verdragen kon—waar hij rondweg ’t huis voor +ontweek—was een eigenaardig soort vroomheid, die Clara bezig was +in te voeren.</p> +<p>Mevrouw Lövdahl had om de conversatie in dit saisoen een +buitengewone vaart te geven zich ook met veel weldadige dames vereenigd +en een schitterende bazar met dans en tooneelspel op touw gezet.</p> +<p>En na dien tijd kreeg ze smaak voor half godsdienstige <span class= +"pagenum">[<a id="pb156" href="#pb156" name= +"pb156">156</a>]</span>bijeenkomsten met een kopje thee en een +predikant.</p> +<p>De professor schertste in ’t begin met zijn mooie +schoondochter over die plotselinge vroomheid. Maar al spoedig was +’t alsof hij ’t anders ging inzien. Hij stemde zelfs toe +den post op zich te nemen van president van de vereeniging voor +gevallen vrouwen in de gemeente van Sint Peter, van welken post de +consul With om zekere redenen zich gaarne ontheven zag.</p> +<p>Dit:—dat zijn vader meêdeed—kon Abraham ’t +allerminst verdragen; want hij wist toch wel zooveel van de opvatting +van den godsdienst door den professor, dat hij onmogelijk gelooven kon, +dat de oude man van wetenschap nu met een oprecht hart psalmen zat te +zingen met de dames en meê ging naar de kerk, ja zelfs naar +’t avondmaal met Clara.</p> +<p>Maar daar kon hij immers met zijn vader niet over spreken. Hij ging +hem daarom maar uit den weg.</p> +<p>Overigens was er over den professor een levendigheid, een rustelooze +werkzaamheid gekomen, die Abraham soms bijna angstig kon maken. Aan +alle partijen nam de oude man deel en vroeg en laat was hij in ’t +kantoor.</p> +<p>Op een dag liet hij Abraham een wissel onderteekenen.</p> +<p>Abraham nam lachend de pen.</p> +<p>„Ja, kan ik u een pleizier doen met mijn naam dan met alle +genoegen. Iedereen weet wel, dat ik geen cent bezit!”</p> +<p>„’t Is ook alleen maar voor den vorm,” zei de +professor snel, en nam het papier aan. „Mijn naam is ’t +voornaamste.” <span class="pagenum">[<a id="pb157" href="#pb157" +name="pb157">157</a>]</span></p> +<p>„Ja, uw naam is als de koeien van Farao; die verslindt den +mijnen en wordt er geen greintje vetter door.”</p> +<p>„Maar jouw naam Abraham, zal eens even goed worden als de +mijne!”</p> +<p>„Ach Vader! Ik word toch nooit zoo’n koopman als +u.”</p> +<p>„We zullen zien, mijn jongen,” antwoordde de professor; +maar lang nadat Abraham het kantoor had verlaten, zat hij in gedachten +verdiept,—in onrustige gedachten. <span class="pagenum">[<a id= +"pb158" href="#pb158" name="pb158">158</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch12" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e3012" class="main">XII.</h2> +<p class="firstpar">„Mijnheer de bankdirecteur!—nu begin ik +in ernst te gelooven, dat u me tegenwerkt.”</p> +<p>„Volstrekt niet, Professor! integendeel! Niemand kan er meer +naar verlangen u te helpen dan ik.”</p> +<p>„Te helpen?—Dank u! maar ik heb waarlijk geen hulp +noodig.”</p> +<p>„Neen, neen. U begrijpt me verkeerd, ik meende alleen, dat in +deze slechte tijden—”</p> +<p>„Och, die crisis is een idee fixe van u, Mijnheer Christensen, +en u weet, ik geloof er niet aan.”</p> +<p>’t Gesprek had een heele poos geduurd en de beide heeren waren +tamelijk opgewonden—ieder op zijn manier. Vooral was ’t +gezicht van den professor als gevlamd, en hij speelde zenuwachtig met +zijn lineaal.</p> +<p>Christensen was kalmer; hij snuffelde alleen wat meer dan gewoonlijk +en keek rond in het kantoor.</p> +<p>„Welnu, Professor Lövdahl—crisis of geen +crisis—één ding is zeker. En dat is, dat Fortuna +hoe eer hoe liever moet liquideeren.”</p> +<p>Dat kwam zóó plotseling,—dat de professor een +oogenblik als verstomd bleef zitten met wijd opengesperde oogen.</p> +<p>„Moet dat een grap verbeelden, mijnheer Christensen?” +<span class="pagenum">[<a id="pb159" href="#pb159" name= +"pb159">159</a>]</span></p> +<p>„In ’t geheel niet, helaas! Ik dacht, dat u ’t +volkomen met mij eens zoudt zijn: u moet den heelen toestand immers nog +beter kennen.”</p> +<p>„Ja, dat doe ik ook; en ik kan u verzekeren, dat er in +’t geheel geen sprake kan zijn van de mogelijkheid waar u van +spreekt. Maar nu zal ik u eens wat zeggen, Mijnheer Christensen! U +hebt, van den dag af, dat ik administreerend directeur van Fortuna +werd, gedaan wat u kon om mij te doen vallen en toen u dat niet lukte, +hebt u geprobeerd de fabriek zelf te schaden; daarom komt u met al uw +bezorgdheid op de algemeene vergaderingen, en om dezelfde persoonlijke +redenen hebt u de Fortunawissels uit uw bank verdreven.”</p> +<p>„Persoonlijke redenen? Professor!”</p> +<p>„Ja, ik noem dat persoonlijke redenen;—want dit alles +komt, doordat uw ijdelheid niet verdragen kon, dat ik president werd +toen Mordtmann heenging; nu weet u het!”</p> +<p>De professor was geheel buiten zich zelf en liep de kamer op en +neer; Christensen voelde aan zijn neus en glimlachte zoowat achter zijn +hand:</p> +<p>„Laat ons beiden niet over persoonlijke ijdelheid spreken, +Professor Lövdahl!—’t Zou beter zijn als we +gezamenlijk het ongeluk trachtten te dragen. Die fabriek is—een +mislukte onderneming—laat ons maar beginnen met dat te +erkennen.”</p> +<p>„Volstrekt niet—dat wil ik in ’t geheel niet +erkennen. De fabriek is goed en wordt goed bestuurd; maar de samenloop +van omstandigheden is buitengewoon ongelukkig geweest.”</p> +<p>„Ja, dan ben ik genoodzaakt u te zeggen, Professor,—dat +mijn bezoek bij u vandaag ten doel had er u op voor te bereiden, dat ik +voornemens ben op de eerstvolgende algemeene vergadering een +<span class="pagenum">[<a id="pb160" href="#pb160" name= +"pb160">160</a>]</span>voorstel in te dienen tot liquidatie van de +fabriek.”</p> +<p>„Ga uw gang”—antwoordde de professor, keerde zich +om en ging naar het middenste venster in de kamer.</p> +<p>Hij was zoo heftig bewogen, dat hij ’t een poos lang niet +begreep; maar terwijl hij daar in den tuin staarde, waar de crocussen +zich langs den kant van de paden begonnen te vertoonen kwam de geheele +toestand met al zijn gevaar hem helder voor den geest.</p> +<p>De positie van Fortuna was helaas uiterst slecht—niemand wist +dat beter dan hij zelf, die met groote persoonlijke offers de fabriek +in leven en in oogenschijnlijken bloei gehouden had. ’t Was niet +onmogelijk, dat de aandeelhouders, als ze volkomen over den staat van +zaken werden ingelicht, de voorkeur zouden geven aan een liquidatie, en +dan zou hij zelf staan als iemand, die zijn medeburgers verlies +berokkend had; zijn heele positie, al de aanbidding, die hem zoo lief, +zoo onontbeerlijk geworden was—’t zou alles weg zijn.</p> +<p>Maar iets veel—veel ergers rees in vage omtrekken voor hem op: +als de fabriek failliet ging zou zijn naam half bedorven zijn, zijn +crediet zou een stoot krijgen, de allergrootste moeilijkheden konden +daaruit voortvloeien. Carsten Lövdahl voelde dat zijn knieën +knikten; dàt mocht nu niet gebeuren; de tijden waren werkelijk +dreigend. Alles kon nog terecht komen; als hij maar tijd had! Een +oogenblik zonk zijn moed zóó zeer, dat hij er aan dacht +zich te verootmoedigen en Christensen te vragen zijn voorstel niet in +te dienen.</p> +<p>Maar terwijl hij zich weer tot den bankdirecteur wendde, die +langzaam zijn handschoenen aantrok, kreeg hij een goeden inval: +<span class="pagenum">[<a id="pb161" href="#pb161" name= +"pb161">161</a>]</span></p> +<p>„Als u zoo angstig voor uw aandeelen in Fortuna is, dan is +’t beter, dat ik ze overneem. Hoeveel hebt u op ’t +oogenblik?”</p> +<p>„Ik heb er tien, maar ik kan niet verwachten, dat u ze weer +terug zult nemen, Professor.”</p> +<p>„Wees u maar niet bekommerd over mij,” zei de professor +en lachte wat uit de hoogte, „de vorige vijf aandeelen, die ik +van u kocht, heb ik een half uur later met winst verkocht.”</p> +<p>„Waarlijk?”—antwoordde Christensen beleefd. +„Zoudt u ook deze aandeelen voor den vollen prijs willen +overnemen?”</p> +<p>„Tegen pari—zooals laatst—natuurlijk,” +antwoordde de professor, „en dan hoop ik, dat u zult inzien, dat +uw voorstel de fabriek te liquideeren minstens ontijdig wezen +zou.”</p> +<p>„Nu kan er van dat voorstel immers geen sprake meer zijn; nu +ik niet langer aandeelhouder ben, treed ik natuurlijk uit de directie +op de eerstvolgende algemeene vergadering.”</p> +<p>Die wending had de professor niet voorzien. Als Christensen uit de +directie van Fortuna ging na al zijn aandeelen te hebben verkocht, dan +was dat een even doodelijke slag voor de fabriek als zijn voorgenomen +voorstel.</p> +<p>De professor maakte daarom een afwijzende beweging.</p> +<p>„Neen, neen, Mijnheer Christensen!—niet op die manier! U +hebt mij niet goed begrepen. Als ik nu uw aandeelen overneem, dan +gebeurt dat niet om een of ander oogenblikkelijk voordeel—dat +weet u heel goed; maar ik doe dat uit belangstelling voor de fabriek. +Ik verlang daarentegen van u, dat u niet alleen dat voorstel niet +indient, maar dat u ook de directie steunt, speciaal mij, <span class= +"pagenum">[<a id="pb162" href="#pb162" name="pb162">162</a>]</span>als +president; en dat u over ’t geheel op de algemeene vergadering +zoo optreedt, dat het vertrouwen in de fabriek, niettegenstaande het +ongelukkige bedrijfsjaar, bij de aandeelhouders niet geschokt +wordt.”</p> +<p>„Ja, maar ik kan toch niet goed op eenige manier optreden, als +ik niet langer zelf aandeelhouder ben.”</p> +<p>„Dan houdt u een paar aandeelen,” zei de professor, maar +omdat hij dadelijk den ander aan kon zien, dat hij ze kwijt +<span class="letterspaced">wilde</span> wezen, verbeet hij zijn +ergernis en ging voort: „of laat mij ze liever alle tien +nemen—zooals ik eerst voorstelde, dan kunnen immers een paar +aandeelbewijzen onovergeschreven blijven liggen, bij u, voor den vorm, +ten minste tot na de algemeene vergadering. Dat is immers een volkomen +particuliere transactie tusschen ons en raakt uw belangstelling niet, +voor de fabriek die u immers zelf hebt helpen stichten en waarvan de +bloei u zoo zeer aan ’t hart gaat.”</p> +<p>„Dat is wel waar. Ik wou alleen maar, dat u geen grooter +assistentie van me verlangde dan mijn overtuiging toelaat.”</p> +<p>„Ja, ziet u! mijn waarde Mijnheer Christensen,” zei de +professor half schertsend; „u is immers angstig van +nature.”</p> +<p>„Zullen we niet liever zeggen: „voorzichtig” +Professor?”</p> +<p>„Neen, laat ons zeggen: angstig, dat is toch ’t woord. +Maar als u nu ziet, dat ik,—die naar uw eigen zeggen, ’t +best den toestand moet kennen—dat ik me niet bedenk, als er +sprake is van nog tien aandeelen te nemen, dan moet u dat toch wel de +overtuiging geven, dat de onderneming heel wat beter is en er beter +voor staat, dan u meent.”</p> +<p>„Ja, u hebt toch wel gelijk, Professor! Ik moet bekennen, dat +u met uw wetenschappelijke vorming <span class="pagenum">[<a id="pb163" +href="#pb163" name="pb163">163</a>]</span>de man is, die deze zaak +’t best beoordeelen kan en ’t zou mij zeer spijten als u +niet beloond werd voor al uw werk en uw opofferingen met een uitslag, +die aan uw verwachtingen beantwoordt. Ik zal doen wat ik +kan.”</p> +<p>De beide heeren waren opeens heel hartelijk geworden en scheidden +met een vriendschappelijken handdruk.</p> +<p>In de deur zei de bankdirecteur zachtmoedig:</p> +<p>„Ik mag dus hopen, dat onze zaken vandaag contant worden +afgerekend? Ik ken uw handelsprincipes.”</p> +<p>„De helft contant en de rest tegen drie maands accept,” +antwoordde de professor.</p> +<p>„Drie maands accept...” herhaalde de bankdirecteur wat +langzaam; maar een blik op het gezicht van den ander overtuigde hem, +dat de grens nu bereikt was: hier was niet meer te halen;—en hij +veranderde behendig van toon:</p> +<p>„Ja, dat is immers ’t zelfde als contant; een stuk, waar +„Carsten Lövdahl” op staat is even goed als de bank +van Noorwegen. Goeden morgen Professor.”</p> +<p>En zij bogen glimlachend voor elkaar.</p> +<p>„Marcussen, we moeten vanmiddag 5000 gulden contant aan den +bankdirecteur Christensen betalen. Wil je die som klaar +leggen?”</p> +<p>De onvervaarde Marcussen, die nooit zijn gezicht vertrok, werd deze +keer wel wat beduusd. Iedere dag had genoeg aan zijn eigen kwaad en +’t was geen gekheid vijf duizend gulden te voorschijn te tooveren +naast al het andere wat gedekt en afbetaald moest worden. Ook was +’t al vrij laat op den dag.</p> +<p>Maar de professor was den laatsten tijd zoo heftig en opvliegend +geworden, dat Marcussen, die de <span class="pagenum">[<a id="pb164" +href="#pb164" name="pb164">164</a>]</span>vrede liefhad, placht te doen +alsof alles van een leien dakje ging.</p> +<p>Hij zei daarom alleen:</p> +<p>„Hm! vijf duizend gulden? in orde, Professor!”</p> +<p>Zooals de zaak van Professor Lövdahl nu gedreven werd, paste +Marcussen er voortreffelijk in. ’t Was juist iets voor hem van +dag tot dag uitwegen te vinden, zonder met bekommering over de gevolgen +te denken; en hoe schaarscher ’t geld werd, hoe sterker +Marcussens vindingrijkheid zich ontwikkelde.</p> +<p>Hij was gewoon zich door heel wat erger moeilijkheden heen te slaan: +jaloersche vrouwen, bedrogen meisjes, onvrijwillige schoonmoeders, +bijdragen voor opvoeding van kinderen, predikanten en +vermaners—de moeilijkheden op ’t kantoor waren maar +kinderspel voor hem.</p> +<p>Vervallen papieren met nieuwe af te doen, die er uitzagen als +deugdelijke stukken, naar links en rechts te trekken, de steeds +toenemende schuld in voortdurenden omloop te houden, wat den indruk +maakte van een sterken omzet—dat was juist een werkje voor +Marcussen.</p> +<p>En als hij rondtastte in geld en papieren was hij niet slordig en +onverschillig, omdat het geld van een ander was; hij zou zeer zeker +zijn eigen zaak op dezelfde manier gedreven hebben, als hij er een had +gehad.</p> +<p>Hij hield zelfs veel van den professor en van het huis en zou zoo +innig graag willen, dat het zoo goed, zoo schitterend mogelijk mocht +gaan. Goedig en hulpvaardig als hij was wenschte Marcussen zeker, dat +alle menschen rijk waren, even oprecht als hij wenschte, dat alle +meisjes mooi waren.</p> +<p>Ook de professor werkte van zijn kant. Hij was nu zoo ver gekomen, +dat hij niet angstig wezen <span class="pagenum">[<a id="pb165" href= +"#pb165" name="pb165">165</a>]</span><span class= +"letterspaced">wilde</span>, hij wilde ’t niet merken, dat +’t heele handelsleven als ’t ware begon te verflauwen, +ineen te krimpen; hij wilde niet verder zien dan van dag tot dag.</p> +<p>Maar daarentegen spande hij al zijn krachten in om den stroom te +stuiten, die wegvloeide. Hij kocht groote partijen van +waarde—alles wat men hem aanbood: koren, koffie, visch, +zout—en verkocht het weer, bijna zonder dat hij aan winst of +verlies dacht—als ’t maar gauw ging, als hij maar altijd +geld door zijn handen voelde gaan.</p> +<p>En de koortsachtige kracht, door dien eenen man ontwikkeld, werkte +aanstekelijk in wijden kring; en een lust tot speculeeren, een periode, +als van het meest woeste spelen op de beurs, wierp een korten tijd zijn +valschen glans over dien stillen uithoek van de wereld, waar Carsten +Lövdahl aan den gang was.</p> +<p>Hoe verder hij het veld van zijn operaties uitstrekte, hoe meer +namen hij binnen den kring van zijn endossanten trok; en daar de +geheele omzet op wissels ging, was er spoedig geen huis van eenige +beteekenis in de stad of in de naburige steden, dat niet met +Lövdahl samen op een of ander stuk stond.</p> +<p>Maar zoolang de banken en het buitenland zonder morren +disconteerden, was die manier om geld te krijgen zoo gemakkelijk, dat +maar zeer weinigen de kracht hadden bijtijds op te houden.</p> +<p>Zelfs niet toen het disconto begon te stijgen zoodat dit geld +waarmeê zoo gemakkelijk en zoo vlug gespeculeerd werd, in +werkelijkheid zoo duur was, dat het weinig kans op verdienste gaf.</p> +<p>Ook scheen niemand zich in ernst ongerust te maken over de berichten +uit het buitenland; het <span class="pagenum">[<a id="pb166" href= +"#pb166" name="pb166">166</a>]</span>eene artikel na het andere daalde +50% in een week: de petroleum begon, toen verdwenen er millioenen in +spoorwegaandeelen, toen ging de koffie naar den kelder en de suiker er +achter aan, maar niemand scheen te begrijpen, dat dit een gevaar voor +alles en allen was.</p> +<p>Er waren niet veel neuzen als die van den bankdirecteur en het +vertrouwen op Carsten Lövdahl was zoo boven allen twijfel +verheven, dat geen mensch er aan dacht zijn naam te weigeren.</p> +<p>Trouwens, daar zou ook meer moed toe behooren dan de koopmansstand +gewoonlijk bezit. Want Lövdahl behoorde tot „den +kring,” die de stad en de bank bestuurde. Een onvoorzichtig woord +tegen een van de „grootelui” kon genoeg zijn om er zachtjes +aan uit geschoven, geïsoleerd, vergeten te worden; en wie niet +sterk genoeg was om alleen te staan, hij moest verdorren en afsterven, +omdat alle bronnen voor hem werden afgesloten. Daarom klonken er louter +lofredenen op die grootsche en voor de stad zoo gezegende werkzaamheid, +de bezige handen, de vele monden—enz.; en met die lofspraken +bedwelmde men zich zelf en doofde zijn twijfel. In alle andere +omstandigheden zou de balans van ’t laatste bedrijfjaar van de +maatschappij op aandeelen „Fortuna” een gebeurtenis geweest +zijn, dat wel tot nadenken kon stemmen.</p> +<p>’t Was een allerwonderlijkste algemeene vergadering +geweest.</p> +<p>Na een vlug en kort financiëel overzicht, door Marcussen +geschreven, had Prof. Lövdahl zijn spijt betuigd te moeten +meêdeelen, dat de fabriek dit jaar geen winst gemaakt had.</p> +<p>Dat was een onaangename verrassing voor allen; en de stemming werd +zeer gedrukt; een enkele <span class="pagenum">[<a id="pb167" href= +"#pb167" name="pb167">167</a>]</span>ontevreden stem probeerde +voorzichtig een paar onaangenaamheden tot de directie te richten.</p> +<p>De directeur van de bank bleef zwijgend zitten en de vergadering +kreeg den indruk, dat de ontevredenheid onder zijn bescherming kwam +aanrukken; ’t was immers genoeg bekend, dat hij Lövdahl +haatte;—men werd dus moediger; het scheen een stormachtige +vergadering te zullen worden.</p> +<p>Christensen liet het ver komen, vóór hij opstond. Maar +toen viel hij de verblufte ontevredenen in den rug aan, met een +toespraak, zóó vol besef van zijn meerderheid, zoo open, +zóó vol vertrouwen, dat de sterk bewogen algemeene +vergadering tot een lachend meer werd, waarin het herkozen bestuur zich +veilig spiegelen kon.</p> +<p>Daarop ging de bankdirecteur weer zijn jaarlijksche badreis maken en +nam zijn neus meê; hij wist nu wel hoe het gaan zou.</p> +<p>Maar hij had niet de opvatting van zijn roeping, dat hij waarschuwen +en voorkomen moest. Toen hij zijn eigen zaken geregeld had en naar zijn +beste vermogens zijn dierbare bank beschut tegen de ongelukken, die hij +voorzag, liet hij met een gerust hart zijn lieve medeburgers zich zelf +ruïneeren, en hij wachtte kalm op het oogenblik, dat hij alleen +zou blijven staan, terwijl rondom de gevallenen of wankelenden hem om +hulp zouden smeeken.</p> +<p>—Carsten Lövdahl herademde na die algemeene vergadering +en hij zag met vreugde de Hamburger boot met Christensen aan boord het +fjord uit stoomen.</p> +<p>Toen de zomer kwam werden de zaken matter. De menschen gingen op +reis of kregen bezoek en intusschen liepen de wissels hun gewonen loop, +uit en in de banken, die op sluizen geleken, waardoor <span class= +"pagenum">[<a id="pb168" href="#pb168" name="pb168">168</a>]</span>de +stroom op den middag bruisend heen ging om op den namiddag in de kas +een allerbedroevendste leegte na te laten.</p> +<p>In het ruime huis van den professor was de heele familie Meinhardt +op bezoek; en de grootere huishouding werd gedreven uit een overdadig +ruime beurs, wat Mevrouw Meinhardt in verrukking bracht.</p> +<p>De oude uitgedroogde Assessor daarentegen werd onrustig; hij begon +te snuffelen en te onderzoeken, maakte enkele berekeningen en eindigde +met op een zekeren dag aan den professor voor te stellen enkele van de +onroerende goederen op naam van zijn kleinzoon te zetten.</p> +<p>Abraham had nooit groote eischen gesteld als man van zaken, en +daarom viel het den assessor minder moeilijk de zaak zóó +te wenden, dat dit voorstel in ’t geheel niet uit eenig +wantrouwen tegen den professor voortkwam. ’t Was alleen om +intijds de familie in ’t bezit van de vaste eigendommen te +stellen, als de zaak later bleek niet even schitterend te gaan in de +handen van Abraham.</p> +<p>Op die manier kon de professor ook gemakkelijker het voorstel +aannemen, dat hem trouwens toelachte; en de twee grootvaders schreven +een aantal juridische meesterstukken in den vorm van giftbrieven en +stukken van overdracht, die den kleinen Carsten tot een gezeten man +maakten, terwijl hij boven liep te schreeuwen, omdat hij niet meer +kersen mocht hebben.</p> +<p>Hiervan kwam Abraham niets te weten; hij had het zoo druk met de +belangen van de arbeiders. Dat was iets, waar hij vol van +was—vooral hun bouwfonds, dat zoo flink aangroeide, dat er al +gauw sprake wezen zou van ’t bouwen van een vereenigingslokaal. +De advokaat Kruse liet het bestuur <span class="pagenum">[<a id="pb169" +href="#pb169" name="pb169">169</a>]</span>daarvan aan zijn jongen +vriend over, want Abraham was door allen geacht en bemind.</p> +<p>Abraham was niet langer ongerust over de verandering, die hij in +zijn vader had meenen op te merken. Hij meende, nu dat alles zoo goed +ging, dat die rusteloosheid groote werklust was; en hij kon niet anders +dan den grooten man bewonderen, die met het klimmen der jaren steeds +over grooter kracht scheen te beschikken.</p> +<p>Op een dag, dat Abraham in ’t kantoor was, riep zijn vader hem +toe:</p> +<p>„Heb je wat contant geld om ons te leenen? Marcussen is niet +bij kas.”</p> +<p>„Ik heb niet anders, weet u, dan de spaarbankboekjes voor het +bouwfonds en voor...”</p> +<p>„Ja—geef maar wat je hebt; we geven ’t morgen of +over een paar dagen terug.”</p> +<p>Abraham haalde snel zijn kistje uit de brandkast van het +kantoor.</p> +<p>„Ziehier, Vader! Is ’t niet prachtig? ’t Bouwfonds +heeft al bijna twaalfduizend kronen en de ziekenkas is ook nog zoo +verkeerd niet.”</p> +<p>„Goed—goed!” antwoordde de professor haastig en +greep naar de boeken.</p> +<p>„Wilt u alles hebben?” vroeg Abraham lachend.</p> +<p>„Neen—we nemen alleen maar wat we vandaag noodig +hebben.”</p> +<p>„En dan moet u de menschen de rente vergoeden—liefst wat +royaal—als u ’t geld morgen teruggeeft.”</p> +<p>„Ja zeker,—natuurlijk,” antwoordde de professor, +die al weer bij zijn lessenaar stond, waar Marcussen wachtte.</p> +<p>—Nu was de laatste, woeste strijd begonnen voor Carsten +Lövdahl. <span class="pagenum">[<a id="pb170" href="#pb170" name= +"pb170">170</a>]</span></p> +<p>Hij nam geld op naar alle kanten. Zelfs heel verre, kleine bevriende +handelshuizen gebruikte hij voor onbeduidende sommetjes; hij spaarde +niets, berekende niets meer, sloeg er zich maar door met den trouwen +Marcussen, van den eenen dag tot den anderen.</p> +<p>Hij spande zijn crediet tot het uiterste, kocht van alles tegen +driemaandswissels en verkocht tegen alle mogelijke prijzen, ver onder +inkoopsprijs, als ’t maar contant geld inbracht. De stukken van +den ouden Abraham Knorr gingen in alle stilte naar Hamburg om verkocht +te worden, en alles wat ze bijeen konden schrapen aan stukken van +werkelijke waarde, wierpen ze in den eenen put na den anderen—tot +alles stilstond voor een, bodemloozen afgrond.</p> +<p>En toen was het gedaan met Carsten Lövdahl. <span class= +"pagenum">[<a id="pb171" href="#pb171" name="pb171">171</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch13" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e3240" class="main">XIII.</h2> +<p class="firstpar">’t Was een koude regenachtige morgen tegen +’t eind van den herfst. De familie Meinhardt was reeds lang +vertrokken uit het huis van den professor en Abraham was op reis voor +zaken, naar ’t noorden, in dienst van de fabriek.</p> +<p>Verscheidene dagen lang was ’t zoo wonderlijk stil in de stad +geweest; een ademloos wachten, waarin de onzinnigste geruchten onzeker +rondfladderden. Alle tongen waren klaar om aan ’t werk te gaan en +’t was eenvoudig uit gebrek aan feiten, dat men elkaar de meest +dwaze dingen vertelde, die niemand geloofde. Want nu was de lucht +geheel vervuld met die kleine, fijne dampen, waaruit de geruchten +ontstaan; en ’t gevoel, dat er iets ongehoords, iets +verschrikkelijks op handen was, werd steeds sterker.</p> +<p>De arbeiders op Fortuna stonden bekommerd bijeen en vertelden +elkaar, dat de fabriek gesloten zou worden. Niemand wist van waar dat +bericht kwam; maar hoe meer enkelen dat ontkenden en den draak staken +met hen, die naar zulke praatjes luisterden, hoe meer de meesten het +geloofden. ’t Zat in de lucht, dat er een of ander onheil in +aantocht was.</p> +<p>De directeuren van de verschillende banken durfden elkaar niet aan +te zien. De laatste dagen waren <span class="pagenum">[<a id="pb172" +href="#pb172" name="pb172">172</a>]</span>er verontrustende informaties +van verschillende kanten gekomen, beleefde verzoeken om afbetaling op +enkele posten; eindelijk werden het telegrammen om vaster +zekerheidsstelling, of ronduit weigeringen om crediet te geven voor +verschillende namen.</p> +<p>’t Was een Maandagmorgen na een veelbewogen week, waarin +Carsten Lövdahl op zoo goed als al zijn handelsvrienden wissels +had getrokken voor groote sommen en gedeeltelijk op geheel nieuwe +papieren.</p> +<p>Reeds Zaterdagmiddags had Marcussen een paar onrustbarende +telegrammen gekregen; maar hij had ze op zij gelegd, volgens de +gewoonte van het huis. Zaterdagavond speelde de professor zijn +partijtje kaart en Zondag was een rustdag.</p> +<p>Maar Maandagmorgen had zich een stapel telegrammen op Marcussens +lessenaar opgehoopt—„een vlucht vervloekte +roofvogels,” dacht hij, terwijl hij zijn natte jas uittrok. Hij +begon met ze op zijn lessenaar te sorteeren in kleine hoopjes, nadat +hij ze doorgeloopen had. Maar eindelijk gooide hij alle telegrammen op +een hoop en sloeg er met zijn groote vuist op.</p> +<p>Rasmussen kwam met de zwarte leeren tasch om de orders te ontvangen +voor de werkzaamheden aan de banken voor dien dag; maar Marcussen +verzocht hem met zijn tasch naar den duivel te loopen.</p> +<p>Daarop nam hij na een oogenblik nadenken alle telegrammen in +één hand, ging het kantoor van den professor binnen, +sloot de deur achter zich en trok de portière dicht.</p> +<p>Carsten Lövdahl had voor ’t venster in den tuin staan +kijken; hij wendde zich heftig om en zei:</p> +<p>„Wat is er? Marcussen!”</p> +<p>’t Gezicht van den professor was bijna aschgrauw <span class= +"pagenum">[<a id="pb173" href="#pb173" name="pb173">173</a>]</span>en +de oogen lagen hem diep in het hoofd. Hij had verscheiden nachten niet +geslapen en de inspanning van de laatste dagen om zich er boven op te +houden,—zijn woeste plannen, de wanhopige zekerheid, die van alle +kanten ’t hoofd opstak—dat alles had van den grooten +statigen man een gejaagden misdadiger gemaakt.</p> +<p>„Wat is er? Marcussen!”</p> +<p>Zelfs zijn stem was veranderd,—ruw, alsof die niets gemeen had +met menschenspraak, maar van een dier kwam.</p> +<p>Marcussen beefde van ontroering; hij legde de telegrammen voor zijn +chef neer. Lövdahl zette zich met moeite in zijn leunstoel.</p> +<p>„Telegrammen! allemaal telegrammen?—van Donner? uit +Christiania? Wat moet dat beduiden Marcussen!—waarom breng je mij +dat alles door elkaar? Heb ik je niet gezegd, dat het jouw werk is en +niet het mijne om dagelijks de papieren te regelen? Antwoord dan toch, +man! Sta daar niet als een stok! Wat beteekent dat?”</p> +<p>„Professor Lövdahl!”—antwoordde Marcussen, en +de tranen kwamen hem in de oogen, „dat beteekent, dat we ’t +niet langer kunnen uithouden.”</p> +<p>„Wat zeg je?” schreeuwde de professor en stond op, +„kunnen we ’t niet langer uithouden? Zeg je +dat?—bedoel je—man!—bedoel je, dat ik—dat +Carsten Lövdahl failliet zou zijn ?”—Bliksemsnel +gingen zijn strakke oogen door de kamer, toen dat woord was +uitgesproken—dat woord, waarmeê hij dag en nacht gestreden +had in de laatste jaren; dat woord, dat nooit wegging, dat hem op de +lippen kwam, als hij alleen in zijn kantoor was, dat hij in de oogen +van ieder las, die hem op straat groette. <span class="pagenum">[<a id= +"pb174" href="#pb174" name="pb174">174</a>]</span></p> +<p>„Stil, stil!—je sloot de deur toch wel? sluit hem af, +Marcussen! We moeten ’t hoofd niet verliezen,—we moeten een +uitweg vinden—alles kan nog niet verloren +zijn,—onmogelijk!—laat me eens zien,—laat me de +telegrammen zien—allemaal!”</p> +<p>En de oude man nam de telegrammen, die in zijn bevende handen +ritselden; hij keek nu de een, dan de ander in, legde ze uit over den +lessenaar en nam ze weer bij elkaar, tot hij ineen zonk met het hoofd +in de handen en luid steunde.</p> +<p>Marcussen zei later, dat hij nog liever de aankondiging van de +geboorte van een paar tweelingen had gehoord, dan dat hij dit oogenblik +moest beleven.</p> +<p>Eindelijk ging hij naar zijn chef en legde de hand op zijn +schouder.</p> +<p>De professor zag hem aan en stond met moeite van zijn stoel op:</p> +<p>„Ga heen, Marcussen en laat niemand bij mij +binnen.”—</p> +<p>Dien voormiddag ging de zaak schijnbaar als gewoonlijk. Makelaars en +agenten kwamen binnen en spraken met Marcussen; er werden orders naar +de fabriek gezonden en de kassier zat achter zijn hekje, de menschen +kwamen en gingen met geld. Maar de kleine Rasmussen kroop ineen in een +hoek en staarde onafgebroken naar Marcussen. Dat hij niet naar een van +de banken moest met een of ander stuk—dat kon hij maar niet +begrijpen; en hij peinsde er over, wat dat beteekenen moest.</p> +<p>Maar toen het tegen één uur liep, kwam Taraldsen +aandraven, de oude bode uit de Noorsche bank; hij liep altijd op een +sukkeldrafje en zwaaide met de armen. Voor den lessenaar van Marcussen +bleef <span class="pagenum">[<a id="pb175" href="#pb175" name= +"pb175">175</a>]</span>hij staan en groette; een onzeker glimlachje +speelde op zijn oud gezicht, toen hij vroeg:</p> +<p>„’t Is—hm—natuurlijk een verzuim?”</p> +<p>„Wat?” vroeg Marcussen droog.</p> +<p>De glimlach verdween geheel en ademloos van schrik vroeg Taraldsen +weer:</p> +<p>„Moeten uw wissels vandaag niet voldaan worden?”</p> +<p>„Neen.”</p> +<p>„Mijnheer Marcussen! De menschen zeggen, dat u van schertsen +houdt; maar dit...”</p> +<p>„Ik scherts niet,—voor den duivel!”</p> +<p>De oude Taraldsen richtte zich op; ’t heele personeel zat over +’t werk gebogen; alleen de oogen van kleine Rasmussen ontmoetten +de zijnen. De jongen zag bleek van schrik; hij begon het te +begrijpen.</p> +<p>Ook voor den ouden Taraldsen begon alles duidelijk te worden; maar +onmiddellijk daarna kwam hij weer in de war; want hij begreep den +vollen omvang van wat hij hier hoorde; de wisselrelaties van de geheele +stad had hij in zijn hoofd; en hoewel hij veel dergelijks in zijn lang +leven had gezien, toch was dit alles maar kinderspel, vergeleken bij +wat er nu gebeuren zou. Zijn stem beefde, toen hij bijna plechtig +vroeg:</p> +<p>„Moeten de papieren van Carsten Lövdahl geprotesteerd +worden?”</p> +<p>„Ja,” antwoordde Marcussen, zonder op te zien.</p> +<p>De oude Taraldsen draafde ’t kantoor uit, maar op de trap kwam +hij den bode van de „Bank op aandeelen” tegen:</p> +<p>„Is ’t waar?—Taraldsen!”</p> +<p>„Nu gaat de heele stad!” antwoordde de oude met een +wanhopige handbeweging.</p> +<p>„Is ’t waar?—is ’t waar?” Die woorden +gingen <span class="pagenum">[<a id="pb176" href="#pb176" name= +"pb176">176</a>]</span>snel door de heele stad. En toen de zekerheid +kwam, stond alles stil—alle werk, alle gesprekken, alle +gedachten; en dat nieuwe vervulde alle menschen, tot de kinderen toe, +die met groote oogen en ontzette gezichtjes elkaar vroegen: „Heb +je gehoord, dat Lövdahl failliet is ?”</p> +<p>Om één uur ging de beurs open. Zoo plotseling was dit +gekomen, dat consul With, die door Lövdahls failliet volslagen +geruïneerd was, alleen door een toevallige ontmoeting met een +directeur van een der banken verhinderd werd op de beurs te komen.</p> +<p>Hij keerde terug naar huis en sloot zich in zijn kantoor op.</p> +<p>Op de beurs was het stil; de menschen liepen zacht rond, zonder +elkaar aan te zien; zij hadden allen ’t gevoel, dat ze er +plotseling zoo armoedig uitzagen.</p> +<p>De banken in de millioenenhoek—zooals men ’t +noemde—stonden leeg, en de leden van den „kring,” die +tegenwoordig waren, wilden vandaag liever in een groep meer vooraan in +de zaal staan.</p> +<p>Niet eens Garman en Worse zat op zijn oude plaats en die leege +banken slopen als een stomme verschrikking langs de wanden door de +heele zaal; niemand durfde er gaan zitten, alsof ze vreesden, dat ze +niet zouden houden, dat alle banken vermolmd waren, dat een algemeen +bankroet ze allen stuk zou slaan of ze allen omgooien.</p> +<p>Een paar jongere kooplieden probeerden royaal te doen; maar zij +gaven ’t dadelijk op; en toen hun stemmen weer even gedempt +klonken als het gemompel van de anderen, werd de stilte dubbel akelig. +Een enkele kon het niet langer uithouden, maar keek op zijn horloge en +ging heen, en drie minuten later was de zaal leeg. <span class= +"pagenum">[<a id="pb177" href="#pb177" name="pb177">177</a>]</span></p> +<p>Maar dien middag zaten bezorgde mannen rondom in de stad in hun +particuliere kantoren en zagen de boeken na, noteerden en telden +op—en schudden de hoofden.</p> +<p>En in alle banken vergaderden de besturen, de boden brachten +’t eene bericht na het andere, de telegraafboden maakten ’t +niet beter; en de arme directeuren, die aan hun eigen zorgen al genoeg +hadden, begonnen te vreezen voor hun bank nu de eene kring na den ander +werd meêgesleept in de draaikolk, waarin Lövdahl eerst +verzonken was.</p> +<p>Door de bank van Christensen werd er getelegrafeerd door heel Europa +naar den directeur, die dit jaar een zeer lange nakuur in Italië +deed. En ’t was bijna, alsof de heele stad een beetje verlichting +voelde, toen ’t bericht kwam, dat de directeur al op de terugreis +was en uit Hamburg was vertrokken.</p> +<p>Reeds vóór vijf uur had men behalve de ontelbare +kleine burgers, die geplukt waren, van groote faillieten de volgende +bijeen: Carsten Lövdahl—met Abraham K. Lövdahl, de +vennootschap Fortuna, C. R. With, Randulphs zonen en Co., en +Jörgen Kruse.</p> +<p>Dat de zonen van Randulph met With meêgingen, kon men +verwachten; ze waren zwagers en hadden veel gemeenschappelijke +relaties. Maar onbeschrijfelijk was de schrik, toen hij ging—de +oude Jörgen Kruse.</p> +<p>Niet alleen, omdat hij voor schatrijk gehouden werd—wat hij +ook was; maar zoo’n klein voorzichtig kruideniertje, van wie +niemand dacht, dat hij ooit tien gulden ergens aan waagde—dat +<span class="letterspaced">hij</span> nu bleek verward te zitten in al +de meest wanhopige zaken van Lövdahl; met een wisselschuld, +<span class="pagenum">[<a id="pb178" href="#pb178" name= +"pb178">178</a>]</span>die alles verslond, wat hij bezat en misschien +nog meer,—ja, toen dat bekend werd, was het toppunt bereikt en +men was geheel verslagen van schrik. En met Kruse kwam de ellende +buiten de stad; want hij was de koopman van de boeren; en als nu al +zijn voorschotten en vorderingen met de haast van advokaten in een +failliet moesten worden geïnd, dan zouden velen van hun hoeve en +akkers verdreven worden in deze slechte tijden.</p> +<p>Terwijl het groote ongeluk zoo in alle stilte ver in ’t rond +voortwoekerde, als brand in ’t veen, ratelde de onmetelijke +machine van den laster en weefde haar bont weefsel van boosaardigheid +en leedvermaak.</p> +<p>De lang onvoldane behoefte aan stof wierp zich nu op dezen rijken +voorraad met een razenden honger; en ieder, die niet zoo persoonlijk +bij de zaken betrokken was, dat hij stom van wanhoop neêrzat, +begon te praten, te praten en te praten, alsof zijn leven er meê +gemoeid was, als hij zijn tong niet roerde.</p> +<p>En de stof—hoe overvloedig groot de hoeveelheid ook +was—bleek spoedig nog <span class="corr" id="xd20e3374" title= +"Bron: onvoldoend">onvoldoende</span> te zijn. Men had er niet genoeg +aan de gebeurtenissen te volgen, die nu slag op slag elkaar opvolgden; +maar men snelde ze ver vooruit met voorspellingen en toespelingen; en +’t was alsof men geen rust kon vinden voor de diepste wanhoop +allen bereikt had.</p> +<p>Sommigen namen de zaak zóó op, dat ze alle zijden +japonnen van Clara Lövdahl nagingen en zich over ieder +afzonderlijk ergerden, om daarna zich te verkwikken met de gedachte, +dat ze geen draad aan haar lijf meer bezitten zou, als alles naar recht +en billijkheid ging. <span class="pagenum">[<a id="pb179" href="#pb179" +name="pb179">179</a>]</span></p> +<p>Anderen waren goedaardiger en verdiepten er zich in hoe zij zich wel +moesten voelen—die menschen, die zoo onmetelijk rijk geweest +waren en nu—letterlijk tot den bedelstaf +gebracht—geruïneerd waren—op straat stonden.</p> +<p>Weer anderen konden maar geen vrede hebben met die millioenen, die +verloren waren; wie zou ze gekregen hebben? ergens moesten ze toch +wezen; maar waar voor den drommel was die massa geld +gebleven?—dat zouden ze wel eens willen weten.</p> +<p>Er was ook medelijden; maar van zeer gemengden aard; en menig kleine +burger, die vrij gekomen was van den val der grooten, vond dat het bier +hem vandaag bizonder goed smaakte.</p> +<p>Onder allen daar beneden—de arbeiders en zij, die van dag tot +dag leefden van het werk van hun handen voor anderen,—onder hen +heerschte een doffe stilte. Slechts enkelen barstten uit in +vervloekingen en de ergste scheldwoorden tegen die rijken, die een +lekker leventje leidden en den arbeider zwoegen lieten, om hem dan op +een mooien dag op straat te laten staan zonder werk of verdienste.</p> +<p>Maar de meesten zwegen stil en vermaanden vrouw en kinderen om zich +kalm te houden. Wisten ze bij ondervinding hoe ’t kapitaal in +dagen van bloei den arbeider uitperst tot het uiterste toe; ze wisten +ook, dat ze nooit in hooger mate slaven van datzelfde kapitaal waren +dan juist in de slechte tijden, als de straf kwam voor de zwendelarij +en de speculatie van de grooten.</p> +<p>Want ze wisten wel, wie vooral die straf zouden moeten dragen. Nu +stonden ze voor dat bestaan van werkeloosheid, van ongeregeld werk +hebben, halve werkdagen, en lange leege uren zonder werk met +honger,—kleine leeningen hier en daar, <span class= +"pagenum">[<a id="pb180" href="#pb180" name= +"pb180">180</a>]</span>’t laatste crediet bij den koopman, later +naar de bank van leening en ’t allerlaatst, in den uitersten +nood, op den rand van de wanhoop—de wachtkamer van den +armvoogd.</p> +<p>Daarom zaten zij stil neer en vermaanden de hunnen zich kalm te +houden, opdat hun klachten niet gehoord zouden worden door dat +vreeselijke kapitaal—nu vreeselijker dan ooit, nu ’t als +een aardstorting kwam aanrollen en de kleinen verpletterde.</p> +<p>Ze begeerden niet anders dan te mogen werken, hun spieren waren +bereid zich zoo sterk te spannen als iemand maar verlangen +kon,—ze zouden er nog dankbaar voor zijn. Als ze maar niet stil +hoefden te zitten en verslappen in honger en met slecht voedsel; +’s morgens uitgaan om wat te vinden, en ’s avonds +thuiskomen om aan de deur die groote kinderoogen te zien, die +vroegen—of Vader een brood meêbracht?</p> +<p>De oude Steffensen probeerde natuurlijk in troebel water te +visschen; maar een troep arbeiders van Fortuna had hem bijna kreupel +geslagen, toen hij de directie uitschold en ’t bestuur en +’t heele zoodje. Daarna verdween hij.</p> +<p>Neen—neen—Prof. Lövdahl was een eerlijk man; de +jonge ook; niemand moest iets van hen zeggen; misschien kwamen zij er +wel weer boven op; zooiets was meer gebeurd. Ja, enkelen hadden zelfs +medelijden met die rijke menschen, die nu niet rijker waren dan een +eenvoudig arbeider.</p> +<p>Maar er waren niet velen, die zoo ver gingen. Want dat wisten ze +immers allen, hoe wonderlijk het is, met menschen, die in mooie kleeren +geboren zijn. Die blijven ze dragen hoe ’t ook gaat. Men hoort +wel, dat ze alles verloren hebben en ook <span class="pagenum">[<a id= +"pb181" href="#pb181" name="pb181">181</a>]</span>voor anderen alles +bedorven en toch was het nog nooit gebeurd, dat zulke menschen +heelemaal zonken tot het peil van arbeiders en onder hen kwamen wonen +en zwoegen. Zij bleven met een overjas loopen, kregen warm eten en +rookten, zoodat ze ’t toch niet zoo bizonder slecht hadden.</p> +<p>En dat was voor hen ’t alleronbegrijpelijkst van het kapitaal; +maar dat boezemde hun juist daarom ’t meeste ontzag in; ’t +moest dus Gods wil zijn, dat dit groote verschil er zijn zou, dat +sommigen alleen maar voor anderen zouden werken en sloven,—en dat +dit zoo blijven moest.</p> +<p>Maar ook daarvoor was er vergelding. „In den poel der hel +zouden ze pijn lijden en branden, omdat ze hier een korten tijd in +rijkdom en wellust geleefd hadden. Denk maar aan den rijken man, die +den bedelaar om een droppel water smeekte; maar hij kreeg hem niet; +neen—gepijnigd zouden ze worden—al die grooten en +machtigen—, men kon ze één voor één +met name noemen; in ’t helsche vuur met hen! en daar zouden ze +eeuwig branden! Stel je voor:—eeuwig!”</p> +<p>Maar hoe veel de predikanten hier ook over preekten, toch waren er, +die niet de rechte troost in deze gedachten vonden. Menigeen dacht, dat +’t beter zou zijn, als er in een volgend leven niet zoo heet +gestookt werd onder de rijken, en de armen maar wat minder kou +behoefden te lijden in dit leven. En dan waren er ook enkele rijken +waarvan ’t jammer zou zijn als ze verbrand werden. Ja—zou +’t eigenlijk wel zulk een doodzonde wezen: rijk te zijn? De heele +wereld streefde er immers naar.—Dat klopte niet, als je er goed +over nadacht. Neen, hier was ergens iets niet in orde, waar ’t +dan ook zijn mocht. <span class="pagenum">[<a id="pb182" href="#pb182" +name="pb182">182</a>]</span></p> +<p>Ja—zie, dat was ook een gevolg van de werkeloosheid—al +die vervloekte gedachten, die je in ’t hoofd kreeg, als je zoo +stil naar den wand zat te staren. Maar al dat denken deugde niet voor +de kleine luidjes; ze moesten verdragen en zwijgen; +hopen,—hopen,—en vooral geen brandewijn drinken.</p> +<p>Zoo gingen zij den winter tegemoet.</p> +<p>—Maar terwijl al die gemoedsbewegingen als een zee ver in +’t rond golfden, zat hij, de oorzaak van dit alles, alleen in +zijn groot, prachtig kantoor. Hij zat niet in den leunstoel voor de +godin van ’t geluk; maar voor ’t middenste +venster.—Zoo had Carsten Lövdahl uren lang gezeten en naar +beneden in den omheinden tuin gestaard. Soms waren zijn gejaagde +gedachten zoo mat, dat hij bijna sliep; dan weer stond de ellende, de +schande, de vernedering vlak voor zijn oogen, zóó +dichtbij, zoo vlammend, dat hij de handen afwerend voor zich hield.</p> +<p>Hij had met zijn vrouw gestreden, de onverbiddelijke oogen waren er +geweest, en hadden zich diep in zijn ziel geboord;—en voor +’t laatst overwonnen, gaf hij den strijd op en verheugde er zich +lafhartig over, dat die oogen gesloten waren.</p> +<p>Maar er waren anderen, die hij ontmoeten moest: Abraham, +Christensen, Clara—en ’t heele heirleger van hen, wier geld +hij voor alle winden gestrooid had; hoe—o hoe zou hij dat kunnen +verdragen, hoe was het toch mogelijk zooiets uit te houden?—Er +was iets, dat zijn gedachten als ’t ware naar een uitweg trok; +maar die sloot hij dadelijk af;—dàt wilde hij niet.</p> +<p>En weer begonnen ze op hem aan te stormen: alle kleine bizonderheden +vol schande en vernedering. <span class="pagenum">[<a id="pb183" href= +"#pb183" name="pb183">183</a>]</span>’t Begon heel in de verte +als een klein balletje, dat op hem toe kwam rollen en grooter en +grooter werd, tot alles samenliep in één geweldig groote +rol, die over hem heen rolde en hem heelemaal plat drukte—of zou +het niet mogelijk zijn toch ’t hoofd hoog te houden? Hij was toch +altijd Professor Lövdahl, de man van wetenschap, de leeraar aan de +universiteit; hij had schipbreuk geleden hier onder die +kooplui—welnu!—hij was niet rijk meer; maar hij was nog +iets meer dan een geldman.</p> +<p>Ach neen! dat ging toch niet—dat hij ’t hoofd hoog +hield. Hij moest het liever zoo diep mogelijk buigen om te trachten er +door te komen. Er was al te veel in zijn laatste transacties waar +èn de crediteuren èn de overheid de oogen heel dicht voor +moesten sluiten, als dat er door zou kunnen. Zijn positie was niet van +dien aard, dat het hem goed zou staan, als hij zich oprichtte; ’t +kostte hem veel, maar hij <span class="letterspaced">moest</span> het +hoofd buigen.</p> +<p>Zich laten trappen!—voor de voeten van Christensen liggen +zonder een spoor van macht!—niets anders kunnen na dit +alles—zijn heele leven lang—dan als een hond de slagen +verdragen en daarna de hand likken, die hem sloeg!—</p> +<p>En er lag toch een wapen vlak bij de hand—een wapen, +waarmeê hij zelfs tot zekere hoogte zich den laatsten tijd had +geoefend.</p> +<p>Professor Lövdahl kende zijn tijd en de maatschappij, waarin +hij leefde. Hij wist, dat in dezen tijd en in deze maatschappij, waarin +het Christendom niet bestaat, maar waar alles er op aan komt, dat men +dat niet uitspreekt; waar alle krachten gebruikt worden om de +openhartigheid te onderdrukken, zoodat niet heel die reusachtige +comedie: dat allen <span class="pagenum">[<a id="pb184" href="#pb184" +name="pb184">184</a>]</span>Christensen zijn—uiteen spat, doordat +één den moed krijgt te zeggen: „Ik speel niet meer +meê,”—hij wist, dat de huichelarij de levensmacht in +die maatschappij is.</p> +<p>Hij wist, dat niets zoo sterk is als <span class= +"letterspaced">die</span> huichelarij, die nooit de oogen neerslaat; +dat geen rechtschapenheid, geen deugd in die mate de boosheid ontwapent +of tegen verdenking beschut, als <span class="letterspaced">die</span> +huichelarij, die zich nooit schaamt, hij wist, dat hij, die zich een +harnas kan maken van die stof, waarmeê de meeste menschen zich +gedeeltelijk bedekken—hij zou door het vagevuur, dat hem wachtte, +kunnen heengaan en weer vasten voet verkrijgen; ja misschien zijn +schande tot een aureool maken, die niemand hem zou durven afrukken.</p> +<p>En toch aarzelde hij. De laatste overblijfselen van reinheid in hem +verzetten zich tegen zulk een gemeenheid; hij dacht aan zijn jeugd, den +korten, helderen dag van zijn wetenschap, hij dacht aan Wenche Knorr, +en hij kon er niet toe komen zich neer te laten glijden in dien +modderigen afgrond.</p> +<p>Maar wat hielp dat?—Die gedachten kwamen telkens terug. +’t Zou niet verdacht schijnen; de beproeving heeft zoo menig +mensch tot den godsdienst gebracht; en behalve dat was hij al lang met +Clara naar de kerk gegaan en had aan haar godsdienstige bijeenkomsten +deelgenomen;—waarom eigenlijk?—als ’t niet juist was, +omdat hij een vage behoefte aan een uitweg had, toen de mogelijkheid +van dit groote ongeluk voor hem begon door te schemeren.</p> +<p>Als hij, een oud, onder leed gebogen man, nu de handen vouwde: +„De Heer heeft gegeven, de Heer heeft genomen, de naam des Heeren +zij geloofd!” Ja—met Abraham was het ’t ergste; +<span class="pagenum">[<a id="pb185" href="#pb185" name= +"pb185">185</a>]</span>maar de anderen kon hij wel aan, dat voelde hij. +En toch liep deze overdenking er niet op uit, dat hij met volle +bewustheid de huichelarij koos; maar de kleine achterdeur in de +lambriseering werd opengerukt en de kapelaan stormde naar binnen. Hij +liep recht op den professor aan, doodsbleek met het koude zweet +parelend op zijn gezicht:</p> +<p>„Mijn geld,—mijn geld!” riep hij heesch.</p> +<p>De professor was opgestaan en hield zich aan de vensterbank vast; +zijn lippen trilden en zijn oogen waren strak op ’t vertrokken +gezicht van den predikant gevestigd; maar hij kon niet spreken.</p> +<p>„Vader is geruïneerd—dat weet ik!—maar mijn +geld?—Frederika’s geld!—dat is behouden, niet +waar?—natuurlijk! geef het me dadelijk! Wat? U hebt het niet! Het +is weg,—verloren—verdwenen! o! vreeselijke man! Je hebt ons +bedrogen! Je zult gestraft worden—neen—Je zult me alleen +mijn geld terug geven.”</p> +<p>De professor was een paar seconden als lam geslagen geweest. Nu hief +hij zijn blanke hand op, glimlachte weemoedig en antwoordde:</p> +<p>„Mijn waarde dominé Kruse! U weet zelf wel, dat ik op +dit oogenblik helaas niet in staat ben u dit geld te bezorgen. Maar ik +zal iets anders voor u doen,—iets wat misschien nog wel zoo goed +en nuttig voor u zijn kan.”</p> +<p>„Wat is dat? Zeg het gauw!—Weet u een uitweg?—O! +God zij geloofd!”</p> +<p>Maarten Kruse beefde over zijn geheele lichaam. Er was nog hoop; die +merkwaardige man, op wien hij zoo blind vertrouwd had; hij wist +misschien nog hulp—hulp voor hem alleen!</p> +<p>De professor legde vaderlijk de hand op zijn schouder en zei: +<span class="pagenum">[<a id="pb186" href="#pb186" name= +"pb186">186</a>]</span></p> +<p>„Ik zal Jezus bidden, dat Hij u helpe!”</p> +<p>De predikant stoof achteruit, alsof men hem met dien naam in +’t gezicht geslagen had; de beide mannen stonden onbeweeglijk +stil en zagen elkaar vast in de oogen; hun gemeenschappelijk geheim +hield hen gebonden. Wie had recht den ander iets te zeggen? De blik van +den predikant gleed ’t eerste weg. Hij greep zijn hoed en stoof +de kamer uit.</p> +<p>Carsten Lövdahl zonk terug in zijn stoel. Dit was zijn eerste +overwinning.</p> +<p>’t Groote kantoor lag daar in de namiddagschaduwen; maar +enkele gulden zonnestralen vonden hun weg door de verwaaide +lindenbladen, en vielen schuins de kamer in over den man aan ’t +venster, over het zware tapijt; en daar ginds op de tafel trof een +straal de bronzen Fortuna, die half zwevend haar krans toereikte aan +den ledigen leunstoel.</p> +<p>—Maar in één huis in de stad heerschte +onvermengde vreugd.</p> +<p>De vrouw van den bankdirecteur Christensen hing om den hals van haar +man, die juist was thuisgekomen en smeekte hem luid schreiend om +vergiffenis, omdat ze hem zoo schandelijk miskend had; en half verward +van aandoening lag ze te fantaiseeren over alles wat ze op de +verkooping van Lövdahl koopen zou.</p> +<p>’t Leek wel een tableau!— <span class="pagenum">[<a id= +"pb187" href="#pb187" name="pb187">187</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch14" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e3493" class="main">XIV.</h2> +<p class="firstpar">Clara kwam het te weten doordat ze vond, dat de +dienstmeisjes zoo wonderlijk deden; maar toen ze haar vroeg wat er was, +kreeg ze geen ander antwoord dan dat er zeker iets beneden in ’t +kantoor gebeurd was.</p> +<p>Ze werd nieuwsgierig, maar ze schaamde zich een beetje voor haar +schoonvader en zond een boodschap naar Marcussen.</p> +<p>Mevrouw Clara was keurig gekleed in ’t bruin. Het bleeke, +bloed-armoedige meisje van de bals, was in haar huwelijk een +vastgebouwde, bekoorlijke figuur geworden.</p> +<p>Marcussen was een poos lang in ongenade geweest; nu zou hij weer wat +zonneschijn genieten; Mevrouw Clara ging hem tegemoet en reikte hem +glimlachend de hand.</p> +<p>Nooit was Marcussen minder goed gestemd geweest dan vandaag; maar +zijn adem stokte toch bijna, zóó prachtig als ze was; en +zijn oogen vlamden een oogenblik, zoodat zelfs Clara, die anders niet +gauw bang was, de hare afwenden moest.</p> +<p>„Kom hier zitten, Mijnheer Marcussen! ’t Is zoo lang +geleden...”</p> +<p>Zij gingen op haar kleine sofa zitten onder den onmisbaren palm; en +Marcussen—als een goede <span class="pagenum">[<a id="pb188" +href="#pb188" name="pb188">188</a>]</span>jachthond, die op ’t +spoor gebracht is,—ging dadelijk meê, vergat al de smart +van dien dag, was in spanning en bereid: zou er toch nog wat van komen +met dit prachtige vrouwmensch, waar hij al zoo lang omheen had +gedraaid?</p> +<p>„Maar eerst moet u mij vertellen, wat er vandaag op het +kantoor gebeurd is?—mijn dienstmeisjes beweren, dat er iets +gaande is.”</p> +<p>Ja, was dat ook niet een duivelsch werk! Marcussen raakte hals over +kop uit zijn pas opkomende droomen; hij vloekte en sprong van de sofa +op en vergat heelemaal zijn deftige manieren.</p> +<p>„Wat is er toch? Mijnheer Marcussen! Waarom trekt u aan mijn +bloemen? laat dat toch! Kom hier en vertel mij wat er voor onraad is. +Waarschijnlijk een van uw eigen geschiedenissen midden in ’t +kantoor... Hê?”</p> +<p>„Neen, waarachtig niet, Mevrouw!” barstte Marcussen uit, +„deze keer is ’t niet een van mijn eigen +geschiedenissen,—was het dat maar! Neen Mevrouw, ’t is +erger—o! duizendmaal erger! En u moogt me gelooven—’t +is zoo pijnlijk, zoo zwaar voor den professor en voor u, ja, voor +Mijnheer Abraham natuurlijk ook.”</p> +<p>„Maar mijn God—Marcussen! schrei je? Wat is er dan? +Antwoord dan toch!”</p> +<p>„Ja, ’t helpt immers niet het voor u te verbergen; we +hebben onze betalingen gestaakt.”</p> +<p>„Gestaakt?—wie?—wat?—ik begrijp er geen +woord van.”</p> +<p>„De zaak—ons huis—Carsten Lövdahl heeft zijn +betalingen gestaakt!”</p> +<p>Mevrouw Clara gaf een gil—die Marcussen de deur uitjoeg. Dat +was het eenigste, wat hij niet verdragen kon: vrouwen, die gilden. +<span class="pagenum">[<a id="pb189" href="#pb189" name= +"pb189">189</a>]</span></p> +<p>De dienstmeisjes kwamen toeloopen; Mevrouw lag op de sofa in een +toeval of wat het nu was, en was geheel buiten zich zelf.</p> +<p>De professor wilde niet boven komen; hij gaf bevel een boodschap +naar Dr. Bentzen te zenden.</p> +<p>’t Eerste gevoel wat bij Clara opkwam, toen haar bewustzijn +eenigszins terugkeerde, was woede tegen hen, die dit over haar gebracht +hadden, niet zoo zeer de professor, hij imponeerde haar altijd.</p> +<p>Maar Abraham!—die stumper van een man!—hij was dus niet +eens rijk. Zij was bedrogen, afgezet!</p> +<p>En haar japonnen, haar juweelen. Wat? Verkocht men zulke dingen niet +als iemand zijn betalingen staakte?—ja, dat wist ze +wel;—maar <span class="letterspaced">de haren</span>. Goede +hemel, ze zou nog gek worden; moest <span class= +"letterspaced">zij</span> eenvoudig gaan leven? gaan uitsparen in allen +ernst, om ’t hardst met Frederika—dat was toch niet +mogelijk,—dat was onzin!</p> +<p>Een telegram werd binnen gebracht; ze gooide hem weg; die was +natuurlijk van Abraham! dat moest zeker een troost +verbeelden;—maar zij wilde niet getroost worden;—allerminst +door hem; ze wilde dien telegram niet lezen—heelemaal +niet!—</p> +<p>Maar een gesloten telegram kan men niet zoo gemakkelijk laten +liggen; en toen Mevrouw Clara er een paar keer voorbij gekomen was, +terwijl ze de kamer op en neer liep en de handen wrong,—scheurde +ze hem open.</p> +<p>Hij was van haar vader en luidde: „Houd moed! met wijsheid en +voorzichtigheid kan veel gered worden, brief volgt.”</p> +<p>Een straal van hoop!—alles was dus niet verloren! nooit had ze +geweten, dat ze zooveel van haar vader hield, als op dit oogenblik. +Veel kon gered <span class="pagenum">[<a id="pb190" href="#pb190" name= +"pb190">190</a>]</span>worden,—gered? Clara was opeens sterk, +ondernemend, vast besloten geworden.</p> +<p>Ze had een beetje begrip van politieagenten, verkooping en zulke +dingen; maar heel helder was dat begrip niet; ze wist alleen, dat het +iets vijandigs was en dat men de mannen van de wet kon en moest +beetnemen.</p> +<p>Haastig ging haar oog de kamer rond; daar stonden twee massieve +zilveren kandelaars op den schoorsteenmantel. Als een roofvogel vloog +zij er op aan, liep er meê naar haar slaapkamer en verborg ze in +een lade onder haar eigen linnengoed.</p> +<p>—En de eerste van de deelnemende vriendinnen, die bij haar +geweest was, moest de anderen van hun kring een teleurstelling +bereiden. Clara Lövdahl was heelemaal niet verslagen; integendeel. +Ze nam het zoo goed op.</p> +<p>Ze had er over gesproken, dat ze nu natuurlijk allen moesten werken +en in den grootsten eenvoud leven; maar wat haar betrof—zij was +daar niet bang voor; ze had eigenlijk nooit veel om weelde gegeven; als +maar ieder het zijne krijgen kon, zou ze blij toe zijn en niet +klagen.—</p> +<p>—Abraham was op den terugreis uit het noorden, toen hij een +telegram van Peter Kruse kreeg; die werd hem aan boord van de stoomboot +gebracht op een der aanlegstations.</p> +<p>Eerst kon hij het niet begrijpen; een oogenblik zelfs dacht hij dat +het een ruwe grap was;—maar dat leek niet op Kruse.</p> +<p>En nu—toen hij daar op het achterdek stond met de telegram in +de hand, was hij opeens heelemaal alleen met den stuurman, die aan +’t roer stond; al de anderen waren verdwenen; en nu eerst viel +het hem op, dat zijn reisgenooten al den vorigen <span class= +"pagenum">[<a id="pb191" href="#pb191" name="pb191">191</a>]</span>dag +zoo vreemd tegenover hem gedaan hadden.</p> +<p>Toen begreep Abraham, dat dit bittere ernst was; en hij haastte zich +naar beneden in zijn hut, en terwijl de zee schuimend voorbij ’t +kleine ronde patrijspoortje ruischte, gaf hij zich over aan zijn +pijnlijke gedachten en trachtte het groote ongeluk te overzien en te +begrijpen.</p> +<p>Hij dacht het allereerst aan zijn vader; wat moest die al lang +geleden hebben. Maar toen alle treurige gevolgen één voor +één hem voor den geest kwamen verzonk hij diep in smart +en moedeloosheid. Het lieve oude huis, de tuin, waar hij als kind in +gespeeld had, al de duizend voorwerpen, elke hoek, zoo vol +herinneringen,—dat alles verlaten; met leege handen heengaan en +vreemden daar zien binnentrekken en er zich vestigen. En kleine Carsten +zou niet als hij in dien omheinden tuin spelen en met steenen naar de +katten gooien; en die kleine pony, waar Abraham over gefantaiseerd had +als hij over de kinderjaren van zijn jongen dacht! van dat alles zou +niets komen. Kleine Carsten zou de wereld ingaan als de zoon van een +man, die zijn schulden niet betaald had.</p> +<p>’t Was eigenlijk voor ’t eerst, dat ’t leven hem +zóó aangreep, dat hij zich op zich zelf alleen voelde +aangewezen. Tot nu toe had hij altijd zijn geërfde plaats gehad +onder hen, die veilig waren; op dit oogenblik voelde hij zich zonder +steun, verantwoordelijk voor zijn zoon, die de wereld in moest en die +niemand had om op te steunen dan zijn vader.</p> +<p>Maar van die gedachte ging een wonderlijke kracht uit. Nu was hij +eindelijk gekomen, de groote tijd dat Abraham Lövdahl toonen zou +wie hij was, als hij maar eerst voor een taak stond, groot genoeg voor +zijn wil. <span class="pagenum">[<a id="pb192" href="#pb192" name= +"pb192">192</a>]</span></p> +<p>Ja, nu was eindelijk zijn tijd gekomen. Greta zou blij zijn, zelfs +Clara zou hem leeren waardeeren. Maar eerst uit al dien handel +weg!—heelemaal weg uit dat alles, dat voor hen allen een vloek +geweest was!—Nu zag hij het in. Laat de schuldeischers nemen wat +er is; en dan met leege handen beginnen aan een nieuw leven van +eenvoudig werk.</p> +<p>Die gedachte maakte zijn hoofd zoo warm, dat hij ’t poortje +moest openzetten om zich aan ’t zoute schuim te verfrisschen; hij +voelde zich zoo sterk en zoo vol hoop!—</p> +<p>Hij zag het al—hun vreedzaam thuis in een van de kleine +kustplaatsjes; de Steffensens moesten ook verhuizen. De beroemde +Professor Lövdahl zou zijn praktijk weer opvatten en Abraham zou +hem helpen. ’t Zou wel onmogelijk zijn nu nog zijn doctoraal in +de medicijnen te doen; maar hij was immers Mr. in de rechten; dat +radicaal zou hij toch wel voor ’t een of ander kunnen +gebruiken.</p> +<p>In die stemming kwam hij thuis tegen ’t donker, den vierden +dag na het failliet.</p> +<p>Abraham ging door de donkerste straten en bereikte ’t huis van +zijn vader door een gangetje achter den tuin. Niemand had hem herkend. +Op de eerste verdieping was alles donker; de gordijnen waren +neergelaten; alleen boven op zijn kleine woning was één +venster verlicht; zijn hart klopte warm; dat was de kamer van zijn +zoontje.</p> +<p>Hij zag met verwondering hoe groot en leeg de gang was. Maar hij +dacht dadelijk aan de groote kast, waar zijn moeder het tafelgoed +bergde. Die was van Grootvader Knorr en was meer dan honderd jaar in de +familie geweest; vermoedelijk moest die naar de verkooping; misschien +was die al verkocht.</p> +<p>Abraham bleef staan en leunde tegen de trap; <span class= +"pagenum">[<a id="pb193" href="#pb193" name= +"pb193">193</a>]</span>’t was toch vreeselijk hard—dat wat +hij nu moest doormaken. Stuk voor stuk zijn liefste herinneringen +uitrukken; alles wat hem dierbaar was naar vreemde, onverschillige +menschen zien gaan. Maar hij verbeet zijn smart en verzamelde al zijn +kracht; zoo moest het juist zijn,—ja—hij was er blij om, +dat er al een begin gemaakt was, en hij ging langzaam de trap op.</p> +<p>Boven hadden ze hem beiden verwacht: Clara en de professor. Deze +dagen had hen nader tot elkaar gebracht; en zonder, dat zij ’t +elkaar behoefden te zeggen of iets af te spreken, werkten zij beiden, +ieder op zijn manier, om het ongeluk te verzachten en te redden wat nog +gered kon worden. De eerste opvlammende toorn van Mevrouw Clara was +snel geweken, toen de diep neergebogen man haar een paar documenten +bracht, die bewezen, dat kleine Carsten al lang meer bezeten had, dan +de moeder vermoedde. En de professor had niet eens een kleinen, schuwen +wenk behoeven te geven, dat het niet noodig was deze papieren dadelijk +aan Abraham te laten zien; dat begreep ze volkomen. Beiden waren in +spanning, angstig voor zijn thuiskomst—ieder op zijn manier.</p> +<p>De professor was voor Abraham ’t meeste bang—en tot het +laatste oogenblik wist hij niet hoe hij zijn zoon zou durven aanzien. +Moest hij niet verwachten, dat Abraham met zijn heftige natuur zou +komen aanstormen met verwijten, omdat zijn leven bedorven was, zijn +toekomst, zijn naam, zijn eer—alles meê getrokken in den +ondergang van zijn vader.</p> +<p>Hij kon er niets op antwoorden—in ’t geheel niets; want +dat was alles waar.</p> +<p>Hij had zelf van den beginne aan, dezen zoon opgevoed in volkomen +afhankelijkheid en bewondering; <span class="pagenum">[<a id="pb194" +href="#pb194" name="pb194">194</a>]</span>tot op ’t allerlaatste +oogenblik had hij alles verborgen, wat in Abrahams oogen de minste +schaduw op hem werpen kon; en nu!—nu wist hij geen schaduw waarin +hij wegkruipen kon.</p> +<p>—Mevrouw Clara was ook bang voor Abraham, maar op een andere +wijze; ook zij kende zijn natuur; maar zij nam bij tijds haar +maatregelen. Wat <span class="letterspaced">zij</span> vreesde, was, +dat Abraham met zijn gewone neiging tot overdrijven alles zou opgeven; +alles voor de voeten der schuldeischers neergooien en schoon schip +maken.</p> +<p>Ze wist het best, dat hij in ’t geheel niet meê zou +willen helpen om te redden wat gered kon worden, en daarom zag zij zijn +thuiskomst met grooten angst tegemoet; hij was in staat al haar werk te +bederven,—dat had de assessor Meinhardt haar ook geschreven.</p> +<p>Abraham Knorr Lövdahl was natuurlijk failliet gegaan, tegelijk +met Carsten Lövdahl, maar de inboedel van den zoon was in +werkelijkheid belachelijk klein; hij was meê verantwoordelijk +voor bijna de geheele schuld van de firma, voor zoover als zijn naam +gebruikt was; en dat was ’t geval op alle wissels van den +laatsten tijd; en nu bezat hij feitelijk niets dan zijn meubels.</p> +<p>De door de wet voorgeschreven registratie boven bij de jongelui was +bijna humoristisch. Of de schuldeischers een half of een kwart procent +van dien inboedel kregen, kwam er werkelijk in ’t minst niet op +aan bij dat ontzettend tekort. En de door den notaris gezonden +gevolmachtigde liep rond en was doodverlegen tegenover Mevrouw Clara, +die absoluut met hem meê wilde gaan in alle kamers om deuren en +kasten voor hem open te doen en hem te laten zien wat opgeschreven +moest worden. <span class="pagenum">[<a id="pb195" href="#pb195" name= +"pb195">195</a>]</span></p> +<p>’t Was maar een paar weken geleden, dat hij in deze zelfde +kamers met haar had gedanst, als een eenvoudige, bescheiden gast, en nu +moest hij haar theelepeltjes tellen! dat was toch te veel verlangd van +een jong, welopgevoed candidaat in de rechten; en de notaris ging +immers nooit zelf op zulke zaken uit.</p> +<p>Daarom werd ’t een vrij gebrekkige lijst; en toen die op de +verkooping kwam, gaf hij aanleiding tot veel scherpe opmerkingen over +’t feit, dat dit overdadig weelderige huis zoo opvallend slecht +van zilver en andere voorwerpen van waarde was voorzien. Maar anderen +daarentegen legden er sterk den nadruk op, dat Mevrouw Clara alles had +open gelegd en niets achtergehouden. Men kon ook wel zien, hoe zij zich +zelf geplukt had, als men hoorde, dat zelfs ’t beroemde japansche +naaitafeltje van de overleden Mevrouw Lövdahl zou verkocht worden, +dat Mevrouw Clara toch best had kunnen behouden, want het was een +huwelijkscadeau van den professor. Waar alles nu ook gebleven mocht +zijn—reeds bij Abrahams thuiskomst was ’t zoo leeg en +eenvoudig in de kamers, dat het iedereen opvallen moest.</p> +<p>Mevrouw Clara had het zoo geschikt, dat het donker was in de gang, +waar vroeger een prachtige gascandelabre brandde; ’t eenigste +licht daar kwam door een glazen ruit uit de keukendeur. De eetkamer was +ook donker en koud; zij zouden in de huiskamer eten, om niet in twee +kamers te moeten stoken. Zij was er zeker van, dat Abraham die +kleinigheden zou opmerken; en ze hoopte, dat dit goed zou werken. Als +men maar tijd kon winnen en hem op ’t rechte spoor kon brengen, +dan was de zaak gewonnen. Later kon er weer licht en warmte komen en al +wat er verdwenen was kon <span class="pagenum">[<a id="pb196" href= +"#pb196" name="pb196">196</a>]</span>weer van den zolder worden +gehaald; maar stuk voor stuk,—met tusschenpoozen.</p> +<p>Toen ze hem in de gang hoorden, begon de professor zóó +te beven, dat hij zijn courant moest neerleggen; maar Clara stond op en +liep haar man in de eetkamer tegemoet. Zóó was Abraham +nog nooit door zijn vrouw ontvangen; en hij had in stilte voor iets +heel anders gevreesd. Van ’t oogenblik af, dat hij ’t +ongeluk vernam had hij zijn best gedaan zoo min mogelijk aan Clara te +denken; zij zou naar zijn berekening heelemaal gebroken zijn, vol +klachten—misschien vol verwijten.</p> +<p>En nu snelde ze hem tegemoet—liefderijk, vrijmoedig, bijna +blij! maar zoo wonderlijk vreemd in die zwarte, wollen japon zonder +garneering, en toch zoo net en zoo mooi, alsof juist de eenvoud haar +het allerbeste stond.</p> +<p>Hij werd heelemaal warm en door haar betooverd; en toen hij zijn +vader ontmoette, die hem met trillende lippen wachtte,—een +gebogen grijsaard, wierp hij zich in zijn armen:</p> +<p>„O Vader, arme Vader! wat hebt u ’t vreeselijk +gehad!”</p> +<p>„Kun je mij vergeven? Abraham!”</p> +<p>„Spreek u zoo niet, Vader. Laat ons allen elkaar vergeven en +een nieuwe rekening beginnen, die beter uitkomen zal, niet +waar?”</p> +<p>„Ja, met Gods hulp!” antwoordde de professor, met een +diepe zucht; het ergste was voorbij.</p> +<p>Ze stonden een oogenblik alle drie hand in hand en zagen elkaar aan +met een glimlach, die bijna blij was; ’t was boven verwachting +gegaan voor alle drie—die eerste ontmoeting: en ieder kreeg weer +hoop, maar om zeer verschillende redenen.</p> +<p>’t Dienstmeisje stoorde hen met een boodschap <span class= +"pagenum">[<a id="pb197" href="#pb197" name="pb197">197</a>]</span>van +den advokaat Kruse, of de jonge Mijnheer Lövdahl wel dadelijk even +bij hem wilde komen.</p> +<p>De professor kromp ineen; maar Clara antwoordde:</p> +<p>„Zeg, dat Mijnheer pas is thuis gekomen en te moe is van de +reis, om van avond nog uit te gaan.—’t Is toch ook wel wat +kras om je dadelijk te laten halen.”</p> +<p>Abraham meende ook, dat het morgen wel tijds genoeg zou zijn; en nu +begon hij rond te kijken.</p> +<p>„Ja, je kijkt rond,” zei Clara; „ik heb alles wat +verkocht moet worden beneden in de kamers van Vader laten zetten, waar +’t voor de verkooping klaar staat; ik dacht, dat je ’t +liefst hebben zou, dat er niets werd achter gehouden.”</p> +<p>„Natuurlijk, lieve Clara!—ik ben er zoo blij om, dat je +zoo moedig, zoo onvervaard ben. Dat is juist goed en—zal ik +’t maar bekennen?—meer dan ik van je verwacht +had.”</p> +<p>„Ja,” antwoordde zij met een berustenden glimlach, +„ik weet helaas maar al te goed, dat je niet veel van me +verwacht. Je denkt altijd, dat ik opga in pronk en...”</p> +<p>„Neen, zeker niet!—dàt heb ik nooit gedacht en +als ik je ooit in mijn gedachten onrecht deed—vergeef ’t me +dan nu.”</p> +<p>Toen kwam kleine Carsten binnen, om goeden nacht te zeggen—in +zijn deken gerold, slaperig en lief en toen gingen ze aan tafel in een +gezellig hoekje bij de kachel.</p> +<p>„Ja, zie je, Abraham! we hebben niet anders dan brood en +boter—en een stukje kaas ter eere van je thuiskomst.”</p> +<p>„Dat is uitstekend, Clara! Ik kon niets beters +verlangen,” en hij boog zich neer om haar hand te kussen. +<span class="pagenum">[<a id="pb198" href="#pb198" name= +"pb198">198</a>]</span></p> +<p>„Maar je ziet zoo vreemd rond?—wat is er?”</p> +<p>„Is ook... Moeders naaitafel?—Was dat noodig?”</p> +<p>„Je zou toch niet willen, dat ik dat prachtstuk gehouden +had?” vroeg Clara scherp. „Dat zou zeker aanleiding tot +praatjes gegeven hebben.”</p> +<p>„Ja, ik voor mij,” viel de professor hem in de rede, +„ik vond werkelijk ook, dat Clara dat met een gerust geweten had +kunnen houden,—’t was een persoonlijk geschenk uit +gelukkiger dagen.”</p> +<p>—„Neen Vader.—Clara heeft toch gelijk,” +antwoordde Abraham met inspanning; „laat ons de bittere kelk tot +op den laatsten droppel drinken!—’t was flink van je, +Clara.”</p> +<p>Toen zij gegeten hadden en juist gezellig om de ronde tafel bij de +sofa zouden gaan zitten, kwam het dienstmeisje weer binnen met een +briefje voor Abraham.</p> +<p>„Wat is er nu weer? Is dat weer van dien afschuwelijken +Kruse?” vroeg Clara.</p> +<p>„Ja; er moet iets heel gewichtigs wezen, want hij schrijft, +dat ik van avond nog moet komen. Ik moet dus wel gaan.”</p> +<p>„Neen, dat moet je heelemaal niet. Ik ben er van overtuigd, +dat ’t morgen tijds genoeg is.”</p> +<p>„Neen Clara! denk er aan, dat we niet meer onafhankelijk zijn; +nu jij de last heelemaal op je schouders genomen hebt, wil ik de mijne +niet afschuiven. We zullen ons niet vernederen, maar we moeten ons +buigen, niet waar, Vader?”</p> +<p>De oude man mompelde wat en zag voortdurend zijn zoon aan; en toen +Abraham hun goeden nacht had gewenscht en naar de deur ging, was het +alsof de professor op wilde staan om iets te zeggen of hem terug te +houden; maar hij zonk weer ineen en verborg het gezicht in beide +handen. Clara liet haar <span class="pagenum">[<a id="pb199" href= +"#pb199" name="pb199">199</a>]</span>man uit en vroeg hem met veel +liefkoozingen om gauw terug te komen. Zij zou op hem wachten. Het stond +haar in ’t geheel niet aan, dat hij dadelijk in de handen van +dien Kruse vallen moest; hij had ook zulke dwaze overdreven +opvattingen.</p> +<p>„O Clara!—Wat is Vader oud geworden!” zei Abraham, +toen ze hem zijn jas hielp aandoen. „Stel je voor, ik zag hem +beven, toen hij zijn kop thee aannam! en hij, die zoo’n vaste +hand heeft gehad.—Arme Vader!”</p> +<p>Onderweg was hij hier nog zóó van onder den indruk, +dat hij er niet toe kwam er over te denken, wat het toch wezen kon, wat +Kruse van hem wilde.</p> +<p>—Ze waren beiden wat verlegen, toen zij elkaar ontmoetten; +Kruse drukte hem hartelijk de hand.</p> +<p>„Arme jongen!—dat is zeker als een donderbui over je +gekomen; maar ik dacht, ’t was maar ’t best, dat je +’t door mij hoorde.”</p> +<p>„Ja, ja! ik dank je voor je telegram. Dat was goed van je +bedacht.”</p> +<p>„Ik stuurde om je van avond; neem me dat niet kwalijk, omdat +ik—eerlijk gezegd—in de pijnlijkste ongerustheid heb +rondgeloopen in deze dagen; en veel anderen met mij. Ik ben blij je zoo +vrijmoedig te zien, want nu kan ik wel begrijpen dat alles in orde is; +maar ’t <span class="letterspaced">was</span> +onvoorzichtig—”</p> +<p>„Wat bedoel je?” vroeg Abraham. En een duister +voorgevoel van iets vreeselijks snoerde hem de keel dicht.</p> +<p>„Wat ik bedoel?—ben je gek—Jongen? ’t Geld +natuurlijk... dat heb je toch? ’t Geld van de +arbeiders—’t bouwfonds en de ziekenkas?”</p> +<p>Abraham drukte beide handen in de zij, waar hij een pijn voelde als +na een slag tegen ’t hart; <span class="pagenum">[<a id="pb200" +href="#pb200" name="pb200">200</a>]</span>zijn keel werd dik en met +moeite bracht hij een geluid uit:</p> +<p>„Vader...”</p> +<p>„Ja zeker—je vader heeft het geld uit de spaarbank +gehaald, dat weten we! maar dat was natuurlijk maar voor een dag te +leen?”</p> +<p>Abraham knikte.</p> +<p>—„en je vader gaf je ’t geld den volgenden dag +terug?”</p> +<p>Abraham bleef met open mond en wijd opengesperde oogen staan.</p> +<p>„Groote God in den hemel!” schreeuwde de kleine +advokaat. „Jelui zijn daar toch een bende misdadigers met mekaar! +Je vrouw gaat heen en verstopt haar zilver en steelt—ja ik zeg +’t je ronduit—ze steelt! en je vader! je <span class= +"letterspaced">groote</span> vader—niet genoeg, dat hij mijn +vader en nog veel anderen ruïneert; maar ik zal je maar +één ding vertellen, dat toont wat hij voor een kerel is; +jij hebt hem gezegd, dat Mevrouw Gottwald wat gespaard +had...”</p> +<p>„Neen,” antwoordde Abraham; maar hij werd op ’t +zelfde oogenblik rood, want zoo gemarteld als hij zich op dat oogenblik +voelde, toch herinnerde hij zich, dat hij op een dag aan tafel over dat +idee van een monument voor kleine Marius had gesproken.</p> +<p>„Zie je wel?” riep Kruse bitter, „je herinnert +’t je wel. Luister nu: acht dagen vóór ’t +failliet was je vader hier en praatte Mevrouw Gottwald haar +spaarbankboekje af, onder voorwendsel van haar hooger rente te willen +bezorgen!—Wat zeg je daarvan? Zal ik je zeggen wat hij +is—je groote vader? nu, hij is gewoon weg een gemeene +schurk!”</p> +<p>Abraham viel achterover tegen een stoel en was verscheiden minuten +bewusteloos. Kruse werd bang <span class="pagenum">[<a id="pb201" href= +"#pb201" name="pb201">201</a>]</span>en had berouw over zijn woorden, +en toen hij ’t eindelijk zoover gebracht had, dat de ander de +oogen weer opsloeg, zei hij:</p> +<p>„Je moet niet boos op me wezen, Lövdahl—maar je +kunt wel begrijpen, dat die geschiedenis met de arbeiders mijn halve +leven bederft.”</p> +<p>Abraham greep half bewusteloos zijn hand, maar ’t was +duidelijk, dat hij nog als verlamd was. Kruse liet hem met rust en liep +intusschen de kamer op en neer. Na een lange stilte zei Abraham:</p> +<p>„Wat moet ik doen?”</p> +<p>„Dat hangt er van af wat je <span class= +"letterspaced">kunt</span>.”</p> +<p>„Wat ik kan?”</p> +<p>„Waar je kracht en moed voor hebt.”</p> +<p>„Je denkt toch niet, dat <span class="letterspaced">ik</span> +me meê schuldig wil maken...”—hij kwam niet verder, +want hij hield op door een blik van zijn vriend en een glimlach, dien +hij kende: half moedeloos, half verachtelijk; en Abraham voelde dien +glimlach branden in zijn hart.</p> +<p>’t Was waar! Hij had noch moed, noch kracht zich van de +anderen los te maken, om open en hardop te zeggen: „Zie! dit +heeft mijn vader gedaan, dit heeft mijn vrouw gedaan en dat heb ik zelf +gedaan. Straf ons, als dat moet; maar laat ons na onze schuld geboet te +hebben een nieuw leven beginnen.”</p> +<p>Dàt kon hij niet, dat wist hij zelf wel. Beschaamd en zonder +op te zien sloop hij heen en Peter Kruse sloot de deur achter hem +dicht.</p> +<p>Maar één gedachte was er in zijn hoofd, +één naam op zijn lippen; hij ging regelrecht Greta +zoeken.</p> +<p>Hij was door de stille, leege straten zóó ver gekomen, +dat er geen lantarens meer waren. Langs <span class="pagenum">[<a id= +"pb202" href="#pb202" name="pb202">202</a>]</span>den kant van den weg +waren groote steenen gezet en in de diepte beneden hoorde hij ’t +zware zuigen van de golven, die tegen de rotsen opstegen en weer +neerzegen, zuigend en trekkend aan het taaie zeewier. Abraham stond +stil, ging terug naar de laatste lantaarn om op zijn horloge te zien. +’t Was over tienen.</p> +<p>Greta zou wel naar bed zijn; maar dat deed er niet toe; hij wilde +alleen maar naast haar bed zitten, haar hand in de zijne nemen en naar +haar stem luisteren, waarin geen twijfel, geen ontrouw was.</p> +<p>Maar terwijl hij zich omkeerde om verder te gaan in het donker, +hoorde hij zijn naam roepen en een dame in ’t zwart kwam uit de +schaduw van de kerkhofpoort en snelde hem tegemoet.</p> +<p>„Ga niet verder, ik smeek je, Abraham. Ik smeek je er om, ter +wille van kleine Marius! ga niet alleen zoo ver buiten de stad in +’t donker!”</p> +<p>„Maar lieve Mevrouw Gottwald, waarom mag ik dat +niet?”</p> +<p>„Omdat ik vroeger gezien heb, dat... had ik toen +maar...”</p> +<p>„Wanneer? Wie?”</p> +<p>„Je moeder stond ook hier! Ga niet verder, Abraham! Ik kan het +niet verdragen.”</p> +<p>Eerst had hij gemeend, dat zij krankzinnig geworden was door +’t verlies van haar geld; maar toen ze zijn moeder noemde:</p> +<p>„Antwoord me, lieve Mevrouw Gottwald! antwoord me!—wat +was dat met Moeder?”</p> +<p>„Niets. Vraag ’t me niet. Ik weet niets.”</p> +<p>„Antwoord me! U <span class="letterspaced">moet</span> me +antwoorden—ter wille van kleine Marius.” En hij hield haar +vast. „Wat was dat met Moeder?”</p> +<p>„Ik zal je antwoorden en alles zeggen wat ik <span class= +"pagenum">[<a id="pb203" href="#pb203" name= +"pb203">203</a>]</span>weet; maar dan moet je niet meer +vragen—arme Abraham!”</p> +<p>Nu was ze zooals in den ouden tijd de moeder van Marius en hij was +de beste vriend van haar jongen.</p> +<p>„Ik heb je moeder juist hier zien staan, waar wij nu staan; +’t was nacht en donker als nu. En zij zag op haar horloge en hief +toen haar gezicht op in ’t gaslicht;—o dat +gezicht!—Ik stond daar in de schaduw van de kerkhofpoort en ik +kwam niet te voorschijn; ik was immers—die ik ben. En zij was de +vrouw van Professor Lövdahl. En toch zag ik, dat ze eenzaam was en +in nood, en we waren beide moeders! Was ’t niet vreeselijk laf +van me? En ze stierf dien zelfden nacht.”</p> +<p>„Stierf ze? was dat de laatste nacht?—waar stierf +zij?”</p> +<p>„Je moeder stierf in haar bed,” antwoordde Mevrouw +Gottwald vast; maar toen ik nu vanavond van Marius kwam en juist aan +jou en je familie in je groot ongeluk dacht—ja, ik dacht vooral +aan jou, Abraham!—daar zie ik ineens je gezicht—dat zoo op +’t hare lijkt. Je haalde je horloge uit, en keek daarna naar +boven in ’t gaslicht—; ja, kun je je niet begrijpen, dat ik +angstig werd, omdat je daar alleen, in wanhoop rondliep?”</p> +<p>„Maar Moeder!—gelooft u dan,—Mevrouw Gottwald! +gelooft u, dat Moeder...”</p> +<p>„Ik weet noch geloof iets; maar menschen, die ongelukkig zijn, +moet men niet in ’t donker laten loopen; kom, ga met mij naar de +stad terug.” Ze nam zijn arm en zij liepen zwijgend voort.</p> +<p>„Was mijn moeder ongelukkig?”</p> +<p>„Hoe weet ik dat? Wat weet de eene mensch van den andere? Doen +we wel anders dan elkaar <span class="pagenum">[<a id="pb204" href= +"#pb204" name="pb204">204</a>]</span>bedriegen? Sommigen met een booze, +anderen met een goede bedoeling. Ik kende haar trouwens ook niet zoo +goed; maar zij was zeker een bizondere vrouw, en juist +daarom—”</p> +<p><span class="corr" id="xd20e3828" title= +"Niet in bron">„</span>—„daarom” zegt +u?”</p> +<p>„Ja, lieve Abraham! daarom was ze zeker niet +gelukkig;—dat is gewoonlijk zoo.”</p> +<p>Hij moest haar beloven niet buiten de stad te gaan; maar hij hield +zijn belofte niet. ’t Was hem onmogelijk naar huis te gaan en er +was voor hem geen gevaar. Hij dacht er niet aan in zee te springen of +zich voor ’t hoofd te schieten.</p> +<p>En toch moest hij stilstaan en naar ’t geheimzinnige klotsen +der golven luisteren—daar beneden in het donkere fjord, waar de +lichten van de stad hem tegemoet kwamen springen in strepen van kleine +glanzende puntjes. Had zijn moeder er over gedacht langs dezen donkeren +weg het leven te verlaten? Was ze vrijwillig heengegaan?—Wat +moest hij denken?</p> +<p>Hij doorleefde weer zijn herinneringen uit dien tijd. Nooit had hij +er een flauw vermoeden van gehad, dat zijn moeder ongelukkig geweest +was; eerst nu herinnerde hij zich hoe wonderlijk zwaarmoedig ze zeggen +kon: „Arme kleine Abby!”</p> +<p>Maar als er een ongeluk in haar leven geweest was, dan moest het op +een of andere manier met haar huwelijk in verband gestaan hebben en dat +was het vreeselijke voor Abraham, dat alles vandaag zoo overweldigend +samenliep om dien vader te verbrijzelen, dien vader, waar hij zijn +leven lang tegen had opgezien, dien hij bijna aanbeden had met een +soort godsdienstige vereering. De diepe kloof tusschen den aard van +zijn ouders—in zijn kindschheid soms flauw vermoed, stond hem nu +klaar voor den geest. En nu wist hij ook wat hij had <span class= +"pagenum">[<a id="pb205" href="#pb205" name= +"pb205">205</a>]</span>moeten kiezen.—Dat—wat in zijn +moeder geknakt was had de kracht van zijn leven moeten worden. En in +plaats daarvan?—er kwam een vreeselijke leegte in hem en in zijn +ooren klonk het met de scherpe stem van Kruse: „Jelui zijn daar +toch een bende misdadigers met mekaar!”</p> +<p>Zou het toch niet het beste zijn als hij zijn schande daar beneden +verborg, waar ’t zoo zwart en zoo stil was; dan was ’t +voorbij—dan konden ze van hem zeggen wat ze wilden. Wat zouden ze +zeggen?—Hij begon over alle gevolgen na te denken en kon niet +verder komen dan zijn vaderlooze kleine Carsten. Maar opeens keerde hij +zich af met een beweging alsof hij van zich zelf walgde; hij wist, dat +hij nu niet en nooit zou durven; hij zag voor zijn oogen al de kleine +treden van lafheid, waarlangs hij gedaald was, telkens lager van zijn +<span class="corr" id="xd20e3845" title= +"Bron: kindsheid">kindschheid</span> af tot op dit oogenblik toe.</p> +<p>Alle groote woorden, alle schitterende fantaisieën, alle +kleine, slappe aanloopjes; heel die behoefte om waar en moedig te zijn, +die hem altijd lokkend en bedriegelijk vergezeld had; alle +mogelijkheden, die hij in handen had gehad, alle gelegenheden, die zich +aan hem hebben voorgedaan—waarom? waarom was dat alles een rij +van de meest smadelijke nederlagen geworden.</p> +<p>Hij streek zich in wanhoop met beide handen door ’t haar en +riep zich zelf luid toe:</p> +<p>„Wat scheelt mij toch!—Wat voor duivel huist toch in +mij, die maakt, dat ik nooit—nooit doen kan wat ik zelf wil. +Eén laffe leugen, één carricatuur is mijn leven! +’t Is alsof elke vezel in mijn ziel vergiftigd is.” Grete! +Grete! Nu was er niets anders in de wereld meer voor hem!—En hij +liep bijna zoo hard als hij kon de stad uit. <span class= +"pagenum">[<a id="pb206" href="#pb206" name="pb206">206</a>]</span></p> +<p>Toen hij het huis naderde vond hij, dat de deur er zoo vreemd +uitzag; hij tastte er langs in ’t halfdonker en merkte, dat zij +de deur uit de hengsels hadden gelicht en dien buitenshuis tegen den +muur gezet.</p> +<p>In de kamers was niet de gewone lucht, ook was er niet... er was +niets! hij liep langs de wanden in de keuken, in ’t +slaapkamertje, in de huiskamer; er was niets—niets ter wereld, +behalve stroo en afval, dat hij onder zijn voeten voelde.</p> +<p>Eindelijk stootte hij tegen de bank onder ’t venster, waarop +hij gewoonlijk met Grete zat: die was vast aan den muur gebouwd.</p> +<p>Hier wierp hij zich neer. Steffensen was weg! Hij begreep alles: +Grete had gehoord, dat hij de spaarpenningen van de arbeiders had +weggenomen en toen was zij weggegaan. Zoo was ’t gegaan. En +daarmee was ’t uit.</p> +<p>De duisternis werd verdrongen door de schemering, ’t werd +lichter en lichter. De wind stak op tegen den morgen en ritselde in +’t stroo op den grond.</p> +<p>Daar ginds onder ’t venster, op ’t overschot van +Grete’s wilgentakjes en riet lag Abraham Lövdahl te slapen. +Hij was van de bank afgegleden.— <span class="pagenum">[<a id= +"pb207" href="#pb207" name="pb207">207</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch15" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 id="xd20e3870" class="main">XV.</h2> +<p class="firstpar">Toen de faillissementen eindelijk allen bekend +waren, zoodat men het ongeluk kon overzien, kwam er meer rust in de +gemoederen; het eerste, haastig gevelde oordeel werd gewijzigd; de +ontzettend groote omvang van de ellende, de groote omwentelingen en +veranderingen, die men voorspeld had—alles kromp als ’t +ware van dag tot dag, en ’t leven hernam bijna zijn ouden vorm, +maar in wat grauwer kleuren. Haat en vergeving schaarden zich om zekere +brandpunten. Van Professor Lövdahl was niet veel kwaads te zeggen; +’t haar van dien armen man was sneeuwwit geworden in een paar +weken.</p> +<p>’t Was eerder de zoon, die al dit kwaad gesticht had; hij was +een vrijdenker en hield zich met Kruse op, om de arme arbeiders af te +zetten; zij hadden ook gevoeld wat de liefde van die twee beteekende; +en ’t was bewezen, zei men, dat Abraham Lövdahl zich in de +arbeidersvereeniging gedrongen had, alleen maar om aan ’t geld te +kunnen komen.</p> +<p>Men vertelde ook al spoedig, dat hij naar de gevangenis +moest—hij en Marcussen, allebei. ’t Was een goed paar; maar +Lövdahl, een getrouwd man, was toch de ergste. En ’t meisje +was nog al blind, en nu was zij de stad uit gestuurd,—zij +<span class="letterspaced">moest</span> <span class="pagenum">[<a id= +"pb208" href="#pb208" name="pb208">208</a>]</span>weg!—zeker met +een flinke portie van ’t gestolen geld.</p> +<p>Intusschen werd spoedig verteld, dat de bankdirecteur Christensen +gezegd zou hebben, dat er Goddank—geen sprake was van vervolging +van een der gefailleerden; en als zijn woorden vroeger van gewicht +waren—nu waren ze als orakels en werden door allen met onbepaald +geloof en vertrouwen aangehoord.</p> +<p>De groote gestalte van den bankdirecteur met zijn onfeilbare neus +was nu ’t eenige in de stad wat hoop gaf aan wie hem zagen; en +wanneer hij als een olifant van zijn kantoor naar zijn dierbare bank +liep, zagen de schuwe kleine burgers naar hem op als de +Israëlieten naar de koperen slang in de woestijn.</p> +<p>Hij was overal aan ’t werk als aanvoerder, hij regelde en +maakte orde en schikte en plooide, zoodat midden in de wanhopende +ruïnen wat hoop begon te ontkiemen, nu voor dezen, dan voor +dien.</p> +<p>De arbeiders dankten hem met tranen in de oogen, omdat ze op zijn +<span class="corr" id="xd20e3891" title= +"Bron: scheepswerk">scheepswerf</span> mochten werken voor f 1.25 per +dag; menschen, die verlegen waren om contant geld, kwamen bij hem om +allerlei soort papieren en zaken van waarde te verkoopen; hij had hulp +voor allen—en men zei, dat hij in dat jaar zijn vermogen bijna +verdubbelde.</p> +<p>Op Mevrouw Frederika maakte het ongeluk den indruk, dat er nu met +dubbele kracht gepingeld moest worden; het groote verlies kon ze niet +recht vatten; wel kon ze de groote getallen herhalen en daarbij rillen, +maar ’t ging haar toch veel erger aan ’t hart, als ze er +achter kwam, dat de kruidenier haar voor vijftien cents had +beetgenomen.</p> +<p>Maarten daarentegen had een knak voor zijn leven <span class= +"pagenum">[<a id="pb209" href="#pb209" name= +"pb209">209</a>]</span>gekregen: zijn berekeningen, zijn dierbare +berekeningen hadden alles vernield wat hij had,—en alles wat hij +berekend had te zullen erven van den ouden Jörgen. Hij ging door +met rekenen en rekenen, tot hij zóó verbitterd was, dat +zijn preeken, waar vroeger weinig op gelet werd, den naam kregen van +„dierbaar” te zijn.</p> +<p>Maar in ’t huis van de oude Kruses veranderde alles; daar was +alles gesloten,—leeg, uitgestorven.</p> +<p>Zoodra Juffrouw Kruse bekomen was van haar oprechte, onmetelijke +verbazing, beval ze haar zoon Peter, dat hij nooit—met geen enkel +woord, de schuld noemen zou, die Maarten hieraan had; zij hoopte, dat +dit ongeluk voor haar jongsten zoon tot een zegen en een redding zou +worden.</p> +<p>Maar daarbij pakte zij de zaak aan; en twee dagen na de +beëindiging van het faillissement van Jörgen Kruse, +verhuisden hij en zijn vrouw naar een van de drie kamers bij hun zoon +den advokaat boven Mevrouw Gottwald.</p> +<p>De oude Jörgen zelf was half verward in ’t hoofd geworden +toen hij begreep wat er was gebeurd.—Ja, hij begreep het +eigenlijk nooit. Want zijn hersens, die altijd zwakke plekken gehad +hadden, konden dien vreeselijken slag niet verdragen: de arbeid van een +heel leven vergeefs! Als Amalia Catherine hem een oud kasboek gaf om op +te tellen, was hij er den heelen dag meê bezig, tot men hem voor +de maaltijden riep; alleen vroeg hij een enkele keer geheimzinnig, of +Maarten nu in den winkel stond.</p> +<p>Juffrouw Kruse daarentegen hief haar klein hoofdje op en werd +werkelijk vroolijk.</p> +<p>Peter en zij zetten den dikken advokaat Kahrs zoo zeer tot spoed +aan, dat alles in korten tijd <span class="pagenum">[<a id="pb210" +href="#pb210" name="pb210">210</a>]</span>verkocht en afgedaan werd. En +toen het bleek, dat de crediteuren bijna hun geheele vordering kregen +uitbetaald, had Juffrouw Kruse geen zucht over voor al het geld, dat ze +zoo trouw had helpen bijeengaren. ’t Leven had haar nu werkelijk +een afschrik van geld gegeven. Nu zou ze juist gelukkig zijn; en ze +hoopte, dat ook anderen ’t zouden worden.</p> +<p>’t Meest medelijden had ze met Peter; want hij trok het zich +zoo aan—die historie met ’t geld van de arbeiders; en Peter +had toch geen schuld; ’t was die Lövdahl, die ’t +gedaan had.</p> +<p>Maar daar wilde Peter niet van hooren. Hij liep er voortdurend over +te tobben, en verweet het zich, dat hij niet zelf de zaken behartigd +had. ’t Hielp niet wat zijn moeder ook zei, niet eens hielp het, +dat de arbeiders zelf hem verzekerden, dat ze hem niet het minst te +verwijten hadden en hem dringend verzochten hun president te willen +blijven.</p> +<p>Peter kon dat geld maar niet vergeten wat hij met zooveel vreugde +had zien vermeerderen. Dat zou zijn liefsten droom tot werkelijkheid +hebben gemaakt; de arbeiders vergaderd in hun eigen huis, sterk en +vereenigd!—Nu was alles bedorven en verstrooid—erger dan +vroeger; wantrouwen, lafheid en al de oude ellende; er moest weer van +voren af aan worden begonnen. Hij moest wat opgevroolijkt worden, dacht +Juffrouw Kruse en klampte dadelijk Mevrouw Gottwald aan; ze had +natuurlijk al lang Peters geheim ontdekt.</p> +<p>Mevrouw Gottwald verweerde zich lang schertsend door te doen, alsof +zij ’t niet begreep; maar eindelijk werd zij ernstig:</p> +<p>„Luister eens, Mevrouw Kruse! daar moeten we niet meer over +praten, niet eens uit gekheid. Zelfs al waren er geen honderd andere +dingen tegen <span class="pagenum">[<a id="pb211" href="#pb211" name= +"pb211">211</a>]</span>dat, waar u op zinspeelt, dan moest het al +volkomen genoeg—en meer dan genoeg zijn, dat u mijn verleden +kende.”</p> +<p>„Dat ken ik, Mevrouw Gottwald.”</p> +<p>„Ik ben geen Mevrouw,” antwoordde de andere en boog zich +over haar werk.</p> +<p>„Dat weet ik ook; maar u hebt een kind gehad.”</p> +<p>„Ach ja! Een lieve, kleine ongelukkige jongen.”</p> +<p>„Luister u nu eens—Mevrouw Gottwald!—die man, waar +ik zoo graag zou zien, dat u van hieldt, is ook zoo’n ongelukkig +jongetje.”</p> +<p>„Ik begrijp u niet,—of u begrijpt mij niet.”</p> +<p>„Zijn moeder was ook niet getrouwd, toen hij ter wereld kwam; +er zijn tranen op zijn hoofdje gevallen—zulke tranen als u kent. +Ja,—u ziet mij aan!—hier zit zij voor u—zijn moeder. +Wij beiden—Mevrouw Gottwald—wij zijn gelijken.”</p> +<p>„Groote God! dat heb ik nooit geweten!”</p> +<p>„Neen, ziet u! Van mij heeft men het vergeten; omdat het mij +meêliep en ik getrouwd ben; maar op u bleef de schande drukken, +heel uw leven door. En daarom heb ik nu gedacht, dat de schande +eigenlijk niet zoo groot kan zijn—voor geen van ons beiden; ik +geloof, dat we ons al te veel geschaamd hebben—vooral u. +Ja—u ziet me aan! maar ik meen het in ernst en daarom heb ik mijn +schaamte overwonnen en Peter ook.”</p> +<p>„Weet hij het dan?”</p> +<p>„Ja, daar ben ik van overtuigd. Maar nog meer overtuigd ben ik +er van, dat hij nooit in ’t verborgenste hoekje van zijn hart +<span class="letterspaced">daarom</span> ook maar een ziertje zou +hebben van iets, dat op minachting voor zijn moeder lijkt. En dat zou +uw zoon ook niet gehad hebben als hij was blijven leven. Hoe heette +hij?” <span class="pagenum">[<a id="pb212" href="#pb212" name= +"pb212">212</a>]</span></p> +<p>„Hij heette Marius—kleine Marius.”</p> +<p>„Nu,—Marius en mijn kleine Peter—zij zijn ongeveer +broers. U hebt uw zoon verloren, neem u den mijnen in zijn plaats; hij +zal van ons beiden zijn—van ons allebei.”</p> +<p>Mevrouw Gottwald lachte en schreide tegelijk; ’t overviel haar +zoo; maar de oude haalde haar toch over om mee naar boven te gaan om +thee te drinken. Op de trap bedacht Mevrouw Gottwald zich toch weer en +wilde terugkeeren; maar gelukkig kwam er toen juist een heer de trap op +en toen dit Peter bleek te zijn, nam Mevrouw Kruse dat aan als een +zekere vingerwijzing en stelde zich zelf gerust in de overtuiging, dat +„de jongelui” ’t nu wel samen eens zouden worden.</p> +<p>Haar zorgen voor haar tweeden zoon waren van heel anderen aard en +voor hem had zij minder hoop. Morgen zou ze hem beproeven. Hij zou +preeken over haar tekst: „Geen goud, geen zilver, geen koper zult +gij in uw gordelen verzamelen.” Frederika had het verteld. +Maarten beschouwde het als zijn plicht juist in dezen tijd krachtig ten +strijde te trekken tegen de Mammonvergoding. Juffrouw Kruse zou niet +zooveel om de woorden geven: zoo welsprekend als de Proost Sparre was +Maarten immers in ’t geheel niet. Maar hij was haar zoon; ze +kende elk geluid van hem. <span class="letterspaced">Zij</span> zou +’t wel hooren of de rechte geest in hem was.</p> +<p>’t Was de tweeëntwintigste Zondag na Trinitatis, in den +overgang van herfst tot vollen winter. ’t Weer was guur en +doordringend koud zonder ’t frissche van de vorst; de menschen +stroomden naar de kerk en haastten zich om onder dak te komen voor den +gierenden zuidwestenwind.</p> +<p>Er waren veel menschen; de groote rampen hadden <span class= +"pagenum">[<a id="pb213" href="#pb213" name= +"pb213">213</a>]</span>menschen naar de kerk gedreven, die er anders +nooit kwamen. De vrouwen waren in donkere kleuren gekleed—als +boetelingen—; geen bonte linten waren er te zien.</p> +<p>De mannen zaten somber neer en worstelden met hun bekommeringen; of +’t ergste nu voorbij was; of was dit maar ’t begin van +erger dingen?</p> +<p>Daar kwam consul With, die na zijn failliet in de directie van de +bank was gekomen onder Christensen; hij bracht zijn +„strijkplank” galant naar haar plaats en legde de plooien +van haar mantel zorgvuldig om haar heen. Zooiets had men nog nooit +gezien. Misschien had het ongeluk dit echtpaar tot elkaar gebracht. +Daar kwam Juffrouw Kruse alleen—flink en beweeglijk, alsof er +niets gebeurd was. Zij had zeker aardig wat achtergehouden, de oude +raaf—dat ze er zoo onbekommerd uitzag.</p> +<p>Maar daar kwamen de Lövdahls! Alle hoofden keerden zich om; +alle oogen volgden hen.</p> +<p>Mevrouw Clara liep bleek, met gebogen hoofd—schoon en +onderworpen als een martelares. De japon, de eenvoudige hoed waren van +een onwillekeurige gratie, die bijna aandoenlijk was.</p> +<p>Met den hoed in de hand, ’t witte hoofd wat op zij en een +glimlach op de lippen, alsof hij allen om vergeving vroeg, liep Carsten +Lövdahl naast haar.</p> +<p>Hij had zijn linkerhand in den arm van Mevrouw Clara gestoken; maar +met de rechter steunde hij op den bedelstaf,—allen konden dien +zien; hij was van bruin bamboes met ivoren knop.</p> +<p>De vrouwen taxeerden Clara. Ja zeker was zij eenvoudiger gekleed, +véél eenvoudiger dan vroeger; toch was er, als men goed +toekeek, iets irriteerends aan haar; echt geknakt was ze in ’t +geheel niet. <span class="pagenum">[<a id="pb214" href="#pb214" name= +"pb214">214</a>]</span></p> +<p>Maar de professor was lief! Stel je voor,—met bijna heelemaal +wit haar! En zooals hij ’t opnam,—zoo ootmoedig, zoo +onderworpen aan God, zoo stichtelijk voor de heele gemeente.</p> +<p>De mannen hielden beschouwingen over het accoord van 50 procent, +dat—naar men zei—Christensen voor Lövdahl zou zien te +verkrijgen; over de vele schandelijke transacties, die de curators +hadden ontdekt—naar men zei. ’t Was toch eigenlijk al te +erg, dat zooiets er maar door kon. De overheid van den ambtman tot den +minsten klerk wisten ’t waarachtig goed genoeg; maar welke +particulier had den moed of de macht om die overheid te dwingen, om te +zien wat zij volstrekt niet zien wou. De weinigen, die nog vast +stonden, behoorden zelf tot den kring; en hoewel alle menschen onder +vier oogen en in vertrouwen ’t er over eens waren, dat het +volkomen onverantwoordelijk was zooals het ging, toch kon men met geen +mogelijkheid aantoonen, dat niet alles met de meest nauwgezette +inachtneming van de voorschriften der wet plaats had.</p> +<p>Zulke gedachten volgden Clara en den professor door de kerk; en +zóó druk hadden de oogen ’t met hen, dat de +gemeente eerst later opmerkte, dat er nog iemand achteraan kwam.</p> +<p>Dat was Abraham.</p> +<p>—Er is smart in de wereld—vooral dat soort smart, die +schande meêbrengt, die ’t een mensch volkomen onmogelijk +doen voorkomen het leven verder te verdragen. Des namiddags en ’s +nachts voelt hij zich alsof hij sterven <span class= +"letterspaced">moet</span>, vóór ’t licht weer +terugkomt.</p> +<p>En als de morgen komt, heeft hij een gevoel alsof er toch nog leven +in hem is; hij moet de kleeren weer aantrekken, zijn haar borstelen en +hij moet eten. <span class="pagenum">[<a id="pb215" href="#pb215" name= +"pb215">215</a>]</span></p> +<p>’s Avonds zegt hij: „Hoe is ’t toch mogelijk, dat +ik een heelen dag geleefd heb—en dit gedragen?”</p> +<p>Den volgenden dag scheert hij zich; acht dagen later komt hij er toe +een grap te zeggen en er zelf om te lachen.</p> +<p>—Zoo had Abraham een paar weken geleefd. Dagen en nachten +hadden hem heen en weer geslingerd. Niets was zwaarder of lichter +geworden; maar alles rondde zich af onder het zwoegen in die uren.</p> +<p>Tot zekere hoogte had hij ’t nog nooit zoo goed gehad thuis; +men behandelde hem als een lieve zieke. Zijn vader was zoo zacht, bijna +eerbiedig;—en Clara omringde hem met alle teerheid, waar hij ooit +van gedroomd had vóór zij getrouwd waren en die hij +vroeger nooit bij haar gevonden had.</p> +<p>Zij waren beiden bang voor hem. Eén woord, één +uitbarsting van zijn overdreven principes kon alles omverwerpen, wat +zij opgebouwd en gered hadden.</p> +<p>Maar in werkelijkheid behoefden ze voor hem niet langer bang te +wezen;—met hem was ’t gedaan.</p> +<p>En toen Clara hem dien Zondagmorgen half angstig in ’t oor +fluisterde: „Je weet niet wat een pleizier je Vader zou doen, als +je met ons naar de kerk ging,” antwoordde hij heel kalm:</p> +<p>„Ja, dat wil ik wel doen.”</p> +<p>Toch kromp iets in hem ineen, toen hij onder den boog doorging en de +groote oude kerk voor hem lag in sombere, grauwe herfstkleuren. +Herinneringen drongen zich naar boven, oogen drongen op hem aan. Maar +hij ontweek ze bijna zonder strijd; zij hadden geen macht meer over +hem.</p> +<p>En terwijl hij achter zijn vader en zijn vrouw <span class= +"pagenum">[<a id="pb216" href="#pb216" name= +"pb216">216</a>]</span>liep, spuwde hij in gedachten zich zelf in +’t gezicht en riep zich zelf toe:</p> +<p>„Kijk ootmoedig! Kijk vooral ootmoedig, hond, die je +ben!”</p> +<p>Wat zag hij er akelig en griezelig uit! Niet een was er, die hem +vertrouwde. Vrouwen en mannen zagen hem na met booze oogen. +Hij—die de arme arbeiders bedrogen en bestolen had.—</p> +<p>—Maar daar kwam Christensen—de bankdirecteur en zijn +vrouw in een nieuwen zwaren zijden mantel uit Hamburg! Goede hemel! +’t deed allen werkelijk goed menschen te zien, die nog zijde +konden koopen!</p> +<p>Mevrouw Christensen glimlachte bewogen; ’t zilver stond nu op +zijn plaats en het dwaze opschrift was er van weggenomen.</p> +<p>De houding van den bankdirecteur scheen te zeggen: „Aanbid mij +niet!”</p> +<p>Maar hij kon het niet verhinderen. Hij was aller hoop en toevlucht; +niet één had den moed aan zijn laatste zonderlinge manier +van doen op de algemeene ledenvergadering van Fortuna te +herinneren.</p> +<p>Toen begon Maarten Kruse zijn preek over de tienduizend talenten; +over de booze macht, die ’t geld onder ons menschen heeft; over +den mammon en de leliën des velds, en als grondtoon kwamen telkens +deze woorden terug: „Geen goud, geen zilver, geen koper zult gij +in uw gordelen verzamelen.”</p> +<p>Daar stond midden onder de preek een kleine gestalte op aan den kant +van de vrouwen. ’t Was Juffrouw Kruse! Ja waarachtig! ’t +was Juffrouw Kruse.</p> +<p>Ze hield den zakdoek niet voor haar mond; ze had geen neusbloeding, +ze was niet onpasselijk, <span class="pagenum">[<a id="pb217" href= +"#pb217" name="pb217">217</a>]</span>want ze zag in ’t geheel +niet bleek. Integendeel ze zag er frisch en krachtig uit, zooals ze +zich een weg baande tusschen de dames door, die van schrik vergaten +plaats te maken.</p> +<p>Toen Juffrouw Kruse eindelijk het middenpad bereikt had, schikte ze +kalm haar mantel terecht en ging toen met haar rustige oude +vrouwen-stapjes, voort door ’t lange middenpad en de kerk uit. +<span class="pagenum">[<a id="pb219" href="#pb219" name= +"pb219">219</a>]</span></p> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div class="div1" id="toc"> +<h2 class="main">Inhoudsopgave</h2> +<ul> +<li><a href="#ch1">I.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e139">5</a></span></li> +<li><a href="#ch2">II.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e312">14</a></span></li> +<li><a href="#ch3">III.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e446">24</a></span></li> +<li><a href="#ch4">IV.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e632">34</a></span></li> +<li><a href="#ch5">V.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e853">46</a></span></li> +<li><a href="#ch6">VI.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e1141">60</a></span></li> +<li><a href="#ch7">VII.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e1496">80</a></span></li> +<li><a href="#ch8">VIII.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e1826">97</a></span></li> +<li><a href="#ch9">IX.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e2250">115</a></span></li> +<li><a href="#ch10">X.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e2450">128</a></span></li> +<li><a href="#ch11">XI.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e2772">145</a></span></li> +<li><a href="#ch12">XII.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e3012">158</a></span></li> +<li><a href="#ch13">XIII.</a><span class="tocPagenum"><a class= +"pageref" href="#xd20e3240">171</a></span></li> +<li><a href="#ch14">XIV.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e3493">187</a></span></li> +<li><a href="#ch15">XV.</a><span class="tocPagenum"><a class="pageref" +href="#xd20e3870">207</a></span></li> +</ul> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2 class="main">WB ONDER LEIDING VAN L. SIMONS NB</h2> +<p class="firstpar">De <span class="letterspaced">Derde Jaargang</span> +(1907—1908) bevat:</p> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">WERELD-BIBLIOTHEEK.</h3> +<p class="firstpar">Nos. 61/62. CLARA VIEBIG, <span class= +"letterspaced" lang="la">Absolvo Te</span>, (Ik scheld U kwijt), +roman.</p> +<p>Nos. 63/66. CHARLES DARWIN, <span class="letterspaced">De Reis om de +Wereld</span>, (27 Dec. 1831–2 Oct. 1836), vertaling van +<span class="letterspaced">J. Brandt</span>. f 0.80; 0.95; 1.10.</p> +<p>No. 67. MOLIÈRE, <span class="letterspaced">Geleerde +Dames</span>, vertaling van <span class="letterspaced">J. +Wendel</span>.</p> +<p>Nos. 68/69. GEBRs. GRIMM, <span class= +"letterspaced">Sprookjes</span>, (2e verzameling), vertaling van +<span class="letterspaced">Mevr. M. van Eeden-Van Vloten</span>.</p> +<p>No. 70. ARISTOPHANES, <span class="letterspaced">De Ridders</span>, +een satiriek spel, vertaling van <span class="letterspaced">Dr. H. C. +Muller</span>.</p> +<p>Nos. 71/72. LUDW. ANZENGRUBER, <span class="letterspaced">De +Schandvlek</span>, roman, vertaling van <span class= +"letterspaced">Mevr. Loman-Van Uildriks</span>.</p> +<p>No. 73. HENRIK IBSEN, <span class="letterspaced">Een Vijand van +’t Volk</span>, vertaling van <span class="letterspaced">Marg. +Meijboom</span>.</p> +<p>No, 74. LUDWIG FINCKH, <span class="letterspaced">De +Rozendokter</span>, vertaling van <span class="letterspaced">Mevr. M. +van Vloten</span>.</p> +<p>Nos. 75/76. THOMAS à KEMPIS, <span class="letterspaced" lang= +"la">Imitatio Christi</span>, vertaling van <span class= +"letterspaced">Willem Kloos</span>.</p> +<p>No. 77. SHAKESPEARE, <span class="letterspaced">Macbeth</span>, +vertaald door Dr. <span class="letterspaced">Edw. B. Koster</span>.</p> +<p>Nos. 78/80. E. CASIMIR, <span class="letterspaced">Geschiedenis der +Wijsbegeerte I</span>.</p> +<p>No. 81. BERNARD SHAW, <span class="letterspaced">Je kunt ’t +nooit weten</span>, vertaald door <span class="letterspaced">Ph. G. +Gunning</span>.</p> +<p>Nos. 82/83. BOCCACIO’S <span class= +"letterspaced">Decamerone</span>, Bloemlezing door <span class= +"letterspaced">W. G. van Nouhuys</span>. <span class="pagenum">[<a id= +"pb220" href="#pb220" name="pb220">220</a>]</span></p> +<p>Nos. 84/85. KJELLAND, <span class="letterspaced">Fortuna</span>, een +roman (vervolg op 55/56: <span class="letterspaced">Vergift</span>.) +Vertaald door <span class="letterspaced">Mej. M. Meijboom</span>.</p> +<p>Nos. 86/87. E. CASIMIR, <span class="letterspaced">Geschiedenis der +Wijsbegeerte.—II</span>.</p> +</div> +<div class="div2"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h3 class="main">NEDERLANDSCHE BIBLIOTHEEK.</h3> +<p class="firstpar">No. XXII. MULTATULI, <span class="letterspaced">Max +Havelaar</span>, volledige uitgave, met verklaringen en vertalingen van +de Redactie der W.-B.</p> +<p>No. XXIII. J. A. SIMONS-MEES, <span class= +"letterspaced">Atie’s Huwelijk</span>.</p> +<p>Nos. XXIV/XXV. <span class="letterspaced">Zelfkeur</span>, 2e +bundel.</p> +<p>Nos. XXVI/XXVII. M. SCHARTEN-ANTINK, <span class= +"letterspaced">Catherine</span>.</p> +<p>Nos. XXVIII/XXXIV. <span class="letterspaced">Voordrachten over de +ontwikkelingsgeschiedenis en de Toekomst der Bouwkunst</span>. f 1.40; +1.60; 1.75.</p> +<p>J. E. v. D. PEK, <span class="letterspaced">’t Begrip en +’t Wezen der Bouwkunst</span>. f 0.20; 0.30; 0.40.</p> +<p>W. KROMHOUT <span class="smallcaps">Czn</span>., <span class= +"letterspaced">Oostersche Bouwkunst</span>. f 0.20; 0.30; 0.40.</p> +<p>J. H. W. LELIMAN, <span class="letterspaced">Klassieke +Bouwkunst</span>. f 0.20; 0.30; 0.40.</p> +<p>JOS. TH. J. CUYPERS, <span class="letterspaced">Middeleeuwsche +Bouwkunst</span>. f 0.20; 0.30; 0.40.</p> +<p>A. W. WEISSMAN, <span class="letterspaced">Renaissance</span>. f +0.20; 0.30; 0.40.</p> +<p>H. J. M. WALENKAMP, <span class="letterspaced">Over hedendaagsche en +toekomstige Bouwkunst</span>. f 0.20; 0.30; 0.40.</p> +<p>H. P. BERLAGE <span class="smallcaps">Nz</span>., <span class= +"letterspaced">Slotvoordracht-Samenvatting</span>, f 0.20; 0.30; +0.40.</p> +<p>No. XXXV. I. BOUDIER-BAKKER, <span class="letterspaced">Het hoogste +Recht</span>. Tooneelspel.</p> +<p>Nos. XXXVI/XXXVII. IS. QUERIDO, <span class= +"letterspaced">Studiën</span>.</p> +<p>Nos. XXXVIII/XXXIX. J. EIGENHUIS, <span class="letterspaced">De +jonge Dominé</span>, roman.</p> +<p>Nos. XL/XLI. <span class="smallcaps">Dr.</span> EDW. B. KOSTER, +<span class="letterspaced">Gedichten</span>. <span class= +"pagenum">[<a id="pb221" href="#pb221" name="pb221">221</a>]</span></p> +<p>Nos. XLII/XLIII. E. J. POTGIETER, <span class="letterspaced">Jan, +Jannetje en hun jongste kind;—’t Rijksmuseum</span>.</p> +<p>No. XLIV. E. J. POTGIETER, <span class="letterspaced">Liedekens van +Bontekoe;—Novellen</span>. (Blauwbes, Pennelikker, Marie, De +Ezelinnen, Hanna.)</p> +<p>De <span class="letterspaced">Geheele Jaargang</span> in eens, in +<span class="letterspaced">abonnement</span>, mèt gratis +Correspondentieblad:</p> +<p>WERELD-BIBLIOTHEEK (omvattende alle 49 nummers, of 26 werken) <i>in +carton</i> f 10.—; <i>in linnen</i> f 12.50.</p> +<p>NEDERL. BIBLIOTHEEK (alléén: 23 nummers of 11 werken) +<i>in carton</i> f 5.20, <i>in linnen</i> f 7.50.</p> +<p>Een nummer <i>ingenaaid</i> 20 ct., <i>in carton</i> 30 ct., <i>in +linnen</i> 40 ct.; <i>dubbele nummers</i> 40, 55 en 70 ct.; +<i>drievoudige</i> 60, 75 en 90 ct.</p> +<p>Men zie verder onzen uitvoerigen <span class= +"letterspaced">Catalogus</span>: „<span class="letterspaced">Het +Nieuws van de Wereld-Bibliotheek</span>.”</p> +</div> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<p class="firstpar"></p> +<div class="figure xd20e4336width"><img src="images/spine.jpg" alt= +"Oorspronkelijke rug." width="720" height="77"></div> +<p> </p> +<div class="figure xd20e4343width"><img src="images/back.jpg" alt= +"Oorspronkelijke achterkant." width="477" height="720"></div> +</div> +<div class="transcribernote"> +<h2 class="main">Colofon</h2> +<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3> +<p class="firstpar">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen +overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de +Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a class= +"exlink" title="Externe link" href= +"https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctie +team op <a class="exlink" title="Externe link" href= +"https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.</p> +<p>Oorspronkelijke Noorse titel: <i>Fortuna</i>, voor het eerst +verschenen in 1884. Vervolg op <i><a class="pglink" title= +"Link naar Project Gutenberg eboek" href= +"https://www.gutenberg.org/etext/32306">Vergif</a></i>.</p> +<h3 class="main">Codering</h3> +<p class="firstpar">Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is +geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het +einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in +het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn gemarkeerd +met het corr-element.</p> +<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> +<ul> +<li>2010-07-29 Begonnen.</li> +</ul> +<h3 class="main">Externe Referenties</h3> +<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn +dat deze links voor u niet werken.</p> +<h3 class="main">Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table width="75%" summary= +"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e183">7</a></td> +<td class="width40">niet</td> +<td class="width40">niets</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e307">13</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">„</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e318">14</a></td> +<td class="width40">direkt</td> +<td class="width40">direct</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e323">14</a></td> +<td class="width40">of</td> +<td class="width40">òf</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e339">16</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e482">26</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">„</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e485">26</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e729">39</a></td> +<td class="width40">respekt</td> +<td class="width40">respect</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e802">43</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e873">47</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1060">56</a></td> +<td class="width40">”</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1205">63</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1250">65</a></td> +<td class="width40">duitsche</td> +<td class="width40">Duitsche</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1359">73</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">„</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1394">74</a></td> +<td class="width40">antwoordt</td> +<td class="width40">antwoord</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1552">85</a></td> +<td class="width40">bestuursgadering</td> +<td class="width40">bestuursvergadering</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1813">96</a></td> +<td class="width40">tweehondervijftig</td> +<td class="width40">tweehonderdvijftig</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e1972">104</a></td> +<td class="width40">radikale</td> +<td class="width40">radicale</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2386">123</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">:</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2493">131</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2546">133</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">”</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2753">144</a></td> +<td class="width40">vindt</td> +<td class="width40">vind</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e2897">152</a></td> +<td class="width40">vindt</td> +<td class="width40">vind</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3374">178</a></td> +<td class="width40">onvoldoend</td> +<td class="width40">onvoldoende</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3828">204</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">„</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3845">205</a></td> +<td class="width40">kindsheid</td> +<td class="width40">kindschheid</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd20e3891">208</a></td> +<td class="width40">scheepswerk</td> +<td class="width40">scheepswerf</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + + +<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FORTUNA ***</div> +<div style='text-align:left'> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Updated editions will replace the previous one—the old editions will +be renamed. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright +law means that no one owns a United States copyright in these works, +so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United +States without permission and without paying copyright +royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part +of this license, apply to copying and distributing Project +Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ +concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, +and may not be used if you charge for an eBook, except by following +the terms of the trademark license, including paying royalties for use +of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for +copies of this eBook, complying with the trademark license is very +easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation +of derivative works, reports, performances and research. Project +Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may +do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected +by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark +license, especially commercial redistribution. +</div> + +<div style='margin-top:1em; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE</div> +<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE</div> +<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase “Project +Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full +Project Gutenberg™ License available with this file or online at +www.gutenberg.org/license. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or +destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your +possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a +Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound +by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person +or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this +agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ +electronic works. See paragraph 1.E below. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the +Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection +of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual +works in the collection are in the public domain in the United +States. If an individual work is unprotected by copyright law in the +United States and you are located in the United States, we do not +claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, +displaying or creating derivative works based on the work as long as +all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope +that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting +free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ +works in compliance with the terms of this agreement for keeping the +Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily +comply with the terms of this agreement by keeping this work in the +same format with its attached full Project Gutenberg™ License when +you share it without charge with others. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are +in a constant state of change. If you are outside the United States, +check the laws of your country in addition to the terms of this +agreement before downloading, copying, displaying, performing, +distributing or creating derivative works based on this work or any +other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no +representations concerning the copyright status of any work in any +country other than the United States. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other +immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear +prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work +on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the +phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, +performed, viewed, copied or distributed: +</div> + +<blockquote> + <div style='display:block; margin:1em 0'> + This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most + other parts of the world at no cost and with almost no restrictions + whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms + of the Project Gutenberg License included with this eBook or online + at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you + are not located in the United States, you will have to check the laws + of the country where you are located before using this eBook. + </div> +</blockquote> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is +derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not +contain a notice indicating that it is posted with permission of the +copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in +the United States without paying any fees or charges. If you are +redistributing or providing access to a work with the phrase “Project +Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply +either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or +obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ +trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any +additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms +will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works +posted with the permission of the copyright holder found at the +beginning of this work. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg™. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg™ License. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including +any word processing or hypertext form. However, if you provide access +to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format +other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official +version posted on the official Project Gutenberg™ website +(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense +to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means +of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain +Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the +full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works +provided that: +</div> + +<div style='margin-left:0.7em;'> + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed + to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has + agreed to donate royalties under this paragraph to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid + within 60 days following each date on which you prepare (or are + legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty + payments should be clearly marked as such and sent to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in + Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg + Literary Archive Foundation.” + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ + License. You must require such a user to return or destroy all + copies of the works possessed in a physical medium and discontinue + all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ + works. + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of + any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days of + receipt of the work. + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg™ works. + </div> +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project +Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than +are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing +from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of +the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set +forth in Section 3 below. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +works not protected by U.S. copyright law in creating the Project +Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ +electronic works, and the medium on which they may be stored, may +contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate +or corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged disk or +other medium, a computer virus, or computer codes that damage or +cannot be read by your equipment. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right +of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium +with your written explanation. The person or entity that provided you +with the defective work may elect to provide a replacement copy in +lieu of a refund. If you received the work electronically, the person +or entity providing it to you may choose to give you a second +opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If +the second copy is also defective, you may demand a refund in writing +without further opportunities to fix the problem. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO +OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of +damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement +violates the law of the state applicable to this agreement, the +agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or +limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or +unenforceability of any provision of this agreement shall not void the +remaining provisions. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in +accordance with this agreement, and any volunteers associated with the +production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ +electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, +including legal fees, that arise directly or indirectly from any of +the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this +or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or +additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any +Defect you cause. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™ +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of +computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It +exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations +from people in all walks of life. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s +goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg™ and future +generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see +Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by +U.S. federal laws and your state’s laws. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, +Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up +to date contact information can be found at the Foundation’s website +and official page at www.gutenberg.org/contact +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread +public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine-readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To SEND +DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state +visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Please check the Project Gutenberg web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. To +donate, please visit: www.gutenberg.org/donate +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project +Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be +freely shared with anyone. For forty years, he produced and +distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of +volunteer support. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in +the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not +necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper +edition. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Most people start at our website which has the main PG search +facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +This website includes information about Project Gutenberg™, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. +</div> +</div> + +</body> +</html> diff --git a/33308-h/images/back.jpg b/33308-h/images/back.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f70cccb --- /dev/null +++ b/33308-h/images/back.jpg diff --git a/33308-h/images/book.png b/33308-h/images/book.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..963d165 --- /dev/null +++ b/33308-h/images/book.png diff --git a/33308-h/images/cover.jpg b/33308-h/images/cover.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1979c8e --- /dev/null +++ b/33308-h/images/cover.jpg diff --git a/33308-h/images/external.png b/33308-h/images/external.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ba4f205 --- /dev/null +++ b/33308-h/images/external.png diff --git a/33308-h/images/spine.jpg b/33308-h/images/spine.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..fa20eef --- /dev/null +++ b/33308-h/images/spine.jpg diff --git a/33308-h/images/titlepage.png b/33308-h/images/titlepage.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3a6f2e9 --- /dev/null +++ b/33308-h/images/titlepage.png |
