diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-14 19:57:21 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-14 19:57:21 -0700 |
| commit | 15af0616cd6a6ef7e43111ccf187f98386fb9115 (patch) | |
| tree | c8776a9e66864cbcec776078822bf6d5bc4c2077 /32298-h | |
Diffstat (limited to '32298-h')
| -rw-r--r-- | 32298-h/32298-h.htm | 29307 | ||||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/001.png | bin | 0 -> 8999 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/002.png | bin | 0 -> 7398 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/003.png | bin | 0 -> 23463 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/004.png | bin | 0 -> 8314 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/005.png | bin | 0 -> 4109 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/006.png | bin | 0 -> 5490 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/d-rule.png | bin | 0 -> 212 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 32298-h/images/s-rule.png | bin | 0 -> 206 bytes |
9 files changed, 29307 insertions, 0 deletions
diff --git a/32298-h/32298-h.htm b/32298-h/32298-h.htm new file mode 100644 index 0000000..f056199 --- /dev/null +++ b/32298-h/32298-h.htm @@ -0,0 +1,29307 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"> +<html> +<head> + <meta http-equiv="content-type" content="text/html; charset=ISO-8859-1"> + <title>The Project Gutenberg eBook of Ancienne loix des François, par -Littleton</title> + + +<style type="text/css"> +<!-- + +body {margin-left: 10%; margin-right: 10%} + +h1,h2,h3,h4,h5,h6 {text-align: center;} +p {text-align: justify} +blockquote {text-align: justify} + +hr {width: 50%; text-align: center} +hr.full {width: 100%} +hr.short {width: 10%; text-align: center} + +.note {font-size: 0.8em; margin-left: 10%; margin-right: 10%} +.footnote {font-size: 0.8em; margin-left: 10%; margin-right: 10%} +.side {padding-left: 10px; font-weight: bold; font-size: 75%; + float: right; margin-left: 10px; border-left: thin dashed; + width: 3%; text-indent: 0px; font-style: italic; text-align: left} + +.sc {font-variant: small-caps} +.lef {float: left} +.mid {text-align: center} +.rig {float: right} +.sml {font-size: 10pt} +.overl {font-size: 10pt; text-decoration: overline; text-align: center} + + +span.linenum {font-size: 70%; left: 91%; right: 1%; position: absolute} +span.pagenum {font-size: 70%; right: 91%; left: 1%; position: absolute} + +.poem {margin-bottom: 1em; margin-left: 10%; margin-right: 10%; + text-align: left} +.poem .stanza {margin: 1em 0em} +.poem .stanza.i {margin: 1em 0em; font-style: italic;} +.poem p {padding-left: 3em; margin: 0px; text-indent: -3em} +.poem p.i2 {margin-left: 1em} +.poem p.i4 {margin-left: 2em} +.poem p.i6 {margin-left: 3em} +.poem p.i8 {margin-left: 4em} +.poem p.i10 {margin-left: 5em} +.poem p.i12 {margin-left: 6em} +.poem p.i14 {margin-left: 7em} +.poem p.i16 {margin-left: 8em} +.poem p.i18 {margin-left: 9em} +.poem p.i20 {margin-left: 10em} +.poem p.i30 {margin-left: 15em} + +.w {width: 640px; margin-left: 5%; margin-right: 10%} + + +--> +</style> +</head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées dans +les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Anciennes loix des françois conservées dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II + +Author: David Houard + +Editor: Thomas Littleton + +Release Date: May 8, 2010 [EBook #32298] + +Language: French + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS *** + + + + +Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque +and the Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net (This file was produced from images +generously made available by The Internet Archive/Canadian +Libraries) + + + + + + +</pre> + + + + +<br><br> + + + +<div class="w"> + + + +<h3>ANCIENNES</h3> +<h1><i>LOIX</i></h1> +<h2>DES FRANÇOIS,</h2> +<h5>OU</h5> +<h2>ADDITIONS AUX REMARQUES</h2> +<h4><i>SUR LES COUTUMES ANGLOISES</i></h4>. +<h3>RECUEILLIES PAR LITTLETON;</h3> +<br> +<h5><i>Avec les Pieces justificatives des principaux points d'Histoire<br> +& de Jurisprudence traités dans ces Remarques.</i></h5> + +<h5>Par M. HOUARD, Avocat en Parlement, Correspondant de l'Académie<br> +des Inscriptions & Belles-Lettres.</h5> + + +<p class="rig"><span class="sml"><i>Si me errasse deprehenderis, in viam revoca;</i><br> + <i>Et ducem sequar manibus pedibusque.</i><br> + Skénée.</span></p> + +<br><br><br><br><br> + + +<h4>NOUVELLE ÉDITION.</h4> + +<h3><i>TOME SECOND.</i></h3> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/001.png"></p><br> + +<h4><i>A ROUEN,</i></h4> + +<h5>Chez LE BOUCHER le jeune, Libraire, rue Ganterie.<br> + +<i>Et se trouve à Paris,</i><br> + +Chez DURAND, Neveu, Libraire, rue Galande.</h5> + +<hr> + +<p class="mid">M. DCC. LXXIX.<br> + +<i>AVEC APPROBATION ET PRIVILÈGE DU ROI.</i></p> + +<br><br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p><br> + +<h2><i>TABLE</i></h2> + +<h5>DES</h5> + +<h2>DIFFERENTES PIECES</h2> + +<h5><i>CONTENUES DANS LE SECOND VOLUME.</i></h5> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p><br> +<br> + +<p><i><span class="sc">Notice</span> du Livre connu sous le nom de Glanville</i>,<span class="rig">page 1</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Usage</span> que l'on peut faire des Ouvrages de Flete & de Britton, +pour la discussion des points les plus curieux de la Jurisprudence +& de la Coutume de Normandie</i>,<span class="rig"> 16</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Pieces</span> justificatives des Remarques du premier Volume</i>, <span class="rig">75</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Loix</span> & Coutumes que le Roi Guillaume donna aux Anglois +après sa Conquête</i>, <span class="rig">76</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Observations</span> sur les Loix d'Edouard le Confesseur</i>, <span class="rig"> 118</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Réflexions</span> sur le Recueil des Loix Anglo-Saxonnes de +Wilkins</i>, <span class="rig">176</span><br></p> + +<p>Domini <span class="sc">Henrici Spelmanni</span>. Codex Legum veterum Statutorum +Regni Angliæ; quæ ab ingressu Guilielmi I. usque +ad annum nonum Henrici III, edita sunt, <span class="rig"> 180</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Dictionnaire</span> des mots les moins intelligibles du Texte de +Littleton</i>, <span class="rig"> 429</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Eclaircissemens</span> & Corrections</i>, <span class="rig"> 447</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Catalogue</span> des Auteurs & des Ouvrages cités dans les deux +Volumes</i>, <span class="rig">462</span><br></p> + +<p><i><span class="sc">Table</span> des Matieres des premier & second Volumes</i>,<span class="rig">467</span><br></p> +<span class="pagenum"><a name="p1" id="p1">1</a></span> +<br><br><br> +<p class="mid"><img alt="" src="images/002.png"></p><br> +<br><br><br> + + + +<p class="mid"><img alt="" src="images/003.png"></p><br> + + +<h3>ANCIENNES</h3> +<h1><i>LOIX</i></h1> +<h2>DES FRANÇOIS,</h2> +<h5><i>OU</i></h5> +<h3>ADDITIONS AUX REMARQUES</h3> +<h4><i>SUR LES COUTUMES ANGLOISES</i></h4> +<h4>RECUEILLIES PAR LITTLETON.</h4> + + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"><br></p> + +<p class="mid"><i>NOTICE DU LIVRE CONNU SOUS LE NOM<br> +<span class="sc">de Glanville.</span></i> +</p> + +<p><i>Cet Ouvrage, qui est écrit en Latin, est intitulé: +Tractatus de Legibus & Consuetudinibus regni Angliæ, +tempore Regis Henrici secundi compositus, Justitiæ +gubernacula tenente illustri viro Ranulpho de Glanvilla +Juris regni & antiquarum consuetudinum eo tempore peritissimo, +& illas solum Leges continet & consuetudines secundum quas +placitatur in curia Regis ad scacarium & coram Justitiis ubicumque +fuerint.</i></p> + + +<span class="pagenum"><a name="p2" id="p2">2</a></span> + +<p>Des quatorze Livres qui forment la division de cet Ouvrage, +le premier regle la compétence de la Cour du Roi & de celle +du Vicomte. On y indique aussi la Procédure que l'on doit +tenir en ces deux Tribunaux pour y faire admettre les <i>exoïnes</i> +& les autres exceptions, jusqu'au moment où le demandeur & +le défendeur comparoissent ensemble devant les Juges.</p> + +<p>Le second Livre prescrit les formalités qui précedent immédiatement +le Jugement, telles que l'élection des Jureurs; la <i>vue</i> +ou visite des fonds en litige; le Rapport ou le Procès-verbal de +l'état des lieux. On y détermine encore les différens cas où la +grande Assise, ou le Duel doivent décider la question. Les cérémonies +du Combat judiciaire n'y sont point détaillées; on s'y +borne à faire connoître les qualités requises pour être admis à +combattre personnellement, ou à fournir un Champion, & les +peines auxquelles le vaincu doit être condamné. Ces peines se +réduisent, en matiere civile, à une amende & à la perte de +la Seigneurie, ou de la propriété qui font le sujet du Procès. En +matiere criminelle, le vaincu est puni de mort.</p> + +<p>Le troisieme Livre traite des Garanties. On n'y trouve que +des formules de Brefs, la fixation des délais pour comparoître +& pour appeller en Jugement, ceux sur lesquels on prétend +exercer quelque recours.</p> + +<p>Le quatrieme développe l'ordre des poursuites que l'on doit +faire pour se maintenir dans le Patronage des Eglises ou pour +reclamer ce droit.</p> + +<p>Le cinquieme parle de l'état du <i>Serf</i> ou <i>Villain</i>; de l'espece +des preuves requises pour établir sa qualité de libre.</p> + +<p>Le sixieme a pour objet la Dot ou le Douaire des <i>femmes</i>; +les moyens d'obliger les héritiers d'un mari à indemniser sa veuve +des aliénations faites au préjudice de cette derniere.</p> + +<p>On apprend dans le septieme quels sont les droits des enfans +légitimes ou bâtards; ceux des majeurs ou des mineurs; la durée +& les effets des Tutelles roturieres ou des Gardes-Nobles.</p> + +<p>Dans le huitieme Livre on voit des modeles de Transactions +& de Records passés en la Cour du Roi.</p> + +<p>Les Hommages, les Reliefs sont l'objet du neuvieme. Il traite +aussi de la Jurisdiction des Seigneurs sur leurs vassaux, & des +<span class="pagenum"><a name="p3" id="p3">3</a></span> +confiscations auxquelles ceux-ci s'exposent, soit en ne s'acquittant +point de leurs services, soit en violant la foi qu'ils ont +promise pour leurs tenures.</p> + +<p>Le dixieme ne contient que des formules de Brefs pour se +faire payer des dettes ou pour se procurer l'exécution des Contrats +de vente, de donation, de prêt & de garantie.</p> + +<p>Le onzieme indique les diverses circonstances où on peut se +défendre par Procureur dans les Tribunaux de Justice.</p> + +<p>La forme des Brefs de Droit, c'est-a-dire, des Brefs requis +pour reclamer un Serf fugitif; pour révendiquer des meubles +indûement saisis; pour la mesure des terres; pour les partages +des fonds, &c. fait la matiere du douzieme.</p> + +<p>Le treizieme expose la procédure des Plaids ou Assises de +<i>Dessaisine</i>, soit de biens ou de droits profanes, soit de Patronage +d'Eglise.</p> + +<p>Le quatorzieme enfin détermine l'espece de crime dont le +Roi peut seul connoître. Ces crimes sont ceux de leze-Majesté, +d'homicide, de faux, les incendies, le rapt.</p> + +<p>Sur toutes ces matieres, le Compilateur dit simplement ce +que l'on doit pratiquer. Il ne fait aucunes réflexions sur les +motifs ni sur le but des usages. C'est notre style de <i>Gauret</i> avec +lequel on peut faire en France toutes les diligences prescrites +par les Ordonnances de 1667 & de 1670, sans les entendre, & +même sans les avoir lues.</p> + +<p>Dans le Recueil du Praticien Anglois, les formalités anciennes ne sont +point distinguées de celles prescrites par de nouveaux Statuts: & +comment auroit-il fait cette distinction? Il avoue dans sa Préface que +l'ignorance des Scribes, & la multiplicité des Loix rendoient de son +temps la collection du Droit public Anglois absolument impossible<a id="footnotetag1" name="footnotetag1"></a> +<a href="#footnote1"><sup class="sml">1</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote1" name="footnote1"><b>Note 1: </b></a> +<a href="#footnotetag1"> +(retour) </a> <i>Leges autem & jura regni scripto universaliter + concludi nostris temporibus, omnino impossibile est, cum + propter scribentium ignorantiam, tum propter earum multitudinem + confusam. Glanvill. Prolog. in fin.</i></blockquote> + +<p>Ces Loix étoient écrites en Normand. La difficulté de bien +entendre cette langue avoit fait négliger de recourir aux sources, +& toute la science du Barreau se réduisoit, chez la +plupart de ceux qui y remplissoient quelques fonctions du +<span class="pagenum"><a name="p4" id="p4">4</a></span> +temps de Glanville, à connoître le Bref qui convenoit à chaque +espece d'action; à faire valoir contre les Brefs quelques +exceptions tirées du vice de leur rédaction, ou à observer +exactement les délais & les expressions dans lesquels les témoignages +ou les Sentences devoient être conçus.</p> + +<p>Glanville, en faisant rassembler les diverses Formules de +Procédures usitées depuis la conquête jusqu'à son siecle, a donc +rendu à sa Patrie un service important. Les Procédures une +fois constantes, il a été plus aisé d'appercevoir les principes +dont elles étoient dérivées, & de suivre la trace des changemens +qu'elles avoient éprouvés depuis leur institution primitive.</p> + +<p>Ce célebre Jurisconsulte, dans le Traité qui porte son nom, +ne s'est pas servi, comme quelques-uns l'ont imaginé, <i>des termes</i>, +<i>du témoignage</i>, & <i>de l'autorité de Justinien</i><a id="footnotetag2" name="footnotetag2"></a> +<a href="#footnote2"><sup class="sml">2</sup></a>. Les Institutes +de cet Empereur lui ont seulement fourni l'idée de la distribution +des matieres.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote2" name="footnote2"><b>Note 2: </b></a> +<a href="#footnotetag2"> (retour) </a> <i>Arth. Duck</i>, L. 2. c. 338.</blockquote> + +<p>Voici l'opinion que j'ai conçue du Recueil de Glanville. Il +indique la méthode la plus sûre pour faire exécuter la Loi; & Littleton +nous instruit des causes & du but de cette méthode. +Celui-ci propose toutes les maximes; & la compilation de +Glanville comprend toutes les Procédures propres à mettre ces +maximes en action. Littleton suppose en ses Lecteurs la connoissance +de ces Procédures; & le Rédacteur du Traité, +que je ne désignerai plus désormais que par le nom du Chancelier +Anglois, ne peut être utile qu'à ceux auxquels la Loi +est déjà connue.</p> + +<p>Ces deux Ouvrages réunis suffisent pour instruire à fond des +Coutumes & de l'ordre judiciaire observés chez les anciens +Normands. De-là je me suis souvent borné à traduire Glanville +dans mes Remarques sur les Textes de Littleton. Tous les Brefs, +dont Glanville nous a conservé des modeles, n'ont pu cependant +entrer dans ces Remarques. Ce sont donc ces Brefs étrangers +au plan du premier Volume, & qui fournissent matiere +à des observations intéressantes, que j'ai réservés pour ce Volume-ci. +Après les avoir rapportés, je ferai quelques réflexions +<span class="pagenum"><a name="p5" id="p5">5</a></span> +sur l'antiquité des Actes auxquels ce nom de <i>Bref</i> étoit anciennement +attribué.</p> + +<h3><span class="sc">Bref premier.</span></h3> + +<h4><i><span class="sc">Præcipe quod reddat.</span></i></h4> + +<p>Le Bref qui s'appelloit ainsi est conçu dans les termes suivans:</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti salutem: Præcipe A. quod juste & sine dilatione +reddat B. unam hidam<a id="footnotetag3" name="footnotetag3"></a> +<a href="#footnote3"><sup class="sml">3</sup></a> terræ in villa illa, unde idem B. +queritur quod predictus A. ei deforciat; & nisi fecerit summone +eum per bonos summonitores quod sit ibi coram me vel Justiciis +meis in crastino post octabis clausi pasche apud locum illum ostensurus +quare non fecerit; & habebis ibi summonitores & hoc Breve. +Teste Ranulpho de Glanvilla apud Clarindon.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote3" name="footnote3"><b>Note 3: </b></a> +<a href="#footnotetag3"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 548.</i></blockquote> + +<p>On retrouve dans ce Bref le modele des Lettres de Clameur +de Loi apparente usitées en Normandie.</p> + +<h3>II.</h3> + +<h4><i><span class="sc">Non ponatis in defaltam.</span></i></h4> + +<p>Ce Bref répond à nos Lettres d'Etat. En voici la Formule.</p> + +<p><i>Rex Justiciario salutem: Warrantizo B. qui fuit apud illum +locum per preceptum meum illo die in servitio meo, & ideo coram +vobis eo die Assisiis nostris interesse non potuit &, vobis mando +quod pro absentia sua illius diei eum non ponatis in defaltam, nec +in aliquo sit perdens.</i></p> + +<h3>III.</h3> + +<h4><i><span class="sc">Capias.</span></i></h4> + +<p>Le Bref <i>Capias</i> s'obtenoit contre le défendeur quand il avoit +laissé passer tous les délais sans comparoître, ou lorsqu'il avoit +<span class="pagenum"><a name="p6" id="p6">6</a></span> +fait proposer de fausses excuses. La tenure, en ces deux cas, +étoit sequestrée en la main du Roi.</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione capias +manum meam medietatem terre de illa villa quam M. clamat ad +dotem suam versus R. de qua placitum est inter eos in curia mea +& diem captionis Justiciis meis scire facias & summone per bonos +summonitores prædictum R. quod sit coram me vel Justiciis meis +apud West-Monasterium à crastino octabis clausi pasche in quindecim +dies auditurus inde judicium suum, & habeas ibi summonitores +& hoc breve.</i></p> + +<h3>IV.</h3> + +<h4><i><span class="sc">Queras.</span></i></h4> + +<p><i>Rex Vice-Comiti salutem: Precipio tibi quod sine dilatione diligenter +queras per Comitatum tuum A. qui falso essoniavit B. versus +C. in curia mea & salvo facias eum custodiri, donec aliud inde +habueris preceptum meum T.</i></p> + +<p>Les <i>Exoïneurs</i><a id="footnotetag4" name="footnotetag4"></a> +<a href="#footnote4"><sup class="sml">4</sup></a> étoient crus à leur serment sur la vérité +de l'excuse qu'employoit le défendeur pour justifier sa non-comparence. +Mais comme le serment avoit quelquefois été prêté en +l'absence du demandeur<a id="footnotetag5" name="footnotetag5"></a> +<a href="#footnote5"><sup class="sml">5</sup></a>, celui-ci obtenoit le Bref <i>Queras</i> +pour être admis à prouver la fausseté du serment.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote4" name="footnote4"><b>Note 4: </b></a> +<a href="#footnotetag4"> (retour) </a> C'est le nom que l'ancien Coutumier Normand donne + à ceux qui proposoient en Cour les raisons qu'un défendeur + avoit pour ne pas se présenter au jour de l'assignation.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote5" name="footnote5"><b>Note 5: </b></a> +<a href="#footnotetag5"> (retour) </a> Anc. Coutum. ch. 39. & Rouillé sur ledit Chap.</blockquote> + +<h3>V.</h3> + +<p>Celui qui avoit employé l'<i>Exoïneur</i> ne pouvoit le soustraire +à la peine due aux parjures, qu'en donnant caution de ce qu'il +feroit preuve du fait que ce dernier avoit attesté. Si donc après +avoir offert cette preuve il ne donnoit pas caution dans le terme +fixé par le Juge, il étoit assigné en vertu du Bref suivant.</p> + +<h4><i><span class="sc">Quare non habuerit Warrantum.</span></i></h4> + +<p><i>Rex, &c. summone, &c. T. quod sit coram me, &c. quare non</i> +<span class="pagenum"><a name="p7" id="p7">7</a></span> +<i>habuerit I. coram me die illo ad Warrantum de essonio quod I. +pro eo fecit in curia mea versus M. sicut plegiavit ipsum ad habendum +eum, & habeas ibi summonitores & hoc breve, &c.</i></p> + +<h3>VI.</h3> + +<p>Quand l'une des Parties ne se présentoit point en Jugement, +son adversaire obtenoit du Roi la tenure par un Bref en cette +forme.</p> + +<h4><span class="sc"><i>Seisias.</i></span></h4> + +<p><i>Rex Vice-Comiti, &c. Precipio tibi quod, &c. seisias M. de tanta +terra in villa illa, &c. quia seisina illius terre adjudicata est eidem +M. in curia mea pro defectu</i>.</p> + +<p>Glanville, ainsi que l'Auteur du vieux Coutumier de Normandie, +admet deux Exoïnes pour maladies.</p> + +<p><i>Quandoque ex infirmitate veniendi, quandoque ex infirmitate +de rescantisa</i>, c'est-à-dire, l'<i>Exoïne de voie de Cour</i>, & celle +de <i>mal resséant</i>. La premiere s'entendoit des accidens qu'éprouvoit +un plaideur dans le cours d'un voyage entrepris pour se +présenter à la Cour, & la seconde de toute maladie qui empêchoit +un homme assigné de sortir de chez lui ou qui le retenoit +au lit, <i>de malo lecti</i>. L'examen de la situation du malade +étoit en ce dernier cas indispensable; & pour constater si la +maladie étoit réellement de nature à exempter cet assigné de se +défendre par lui-même, on avoit recours au Bref de <i>Languore</i>.</p> + +<h3>VII.</h3> + +<p><i>Rex Vice-Comiti: Precipio tibi quod, &c. mittas quatuor milites +legales de Comitatu tuo, ad videndum si infirmitas B. unde +se essoniaverit in curia mea versus R. sit languor vel non. Et si viderint +quod sit languor, tunc ponant ei diem à die visonis in +unum annum & unum diem quod sit coram me vel Justiciis meis, +vel sufficientem responsalem mittat inde responsurum. Et si viderint +quod non sit languor, tunc ponant ei certum diem quo veniat, vel +sufficientem responsalem mittat, inde responsurum. Et summone per +bonos summonitores predictos quatuor milites, quod tunc sint ibi</i> +<span class="pagenum"><a name="p8" id="p8">8</a></span> +<i>ad testificandum visum suum, & quem diem ei posuerint & habeas +ibi summonitores & hoc breve, T. &c.</i></p> + +<h3>VIII.</h3> + +<p>Le Bref pour faire la visite d'un terrein litigieux étoit rédigé +à peu près de même; il s'appelloit <i>Breve ad Videndum</i>.</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti, &c. Precipio, &c. quod mittas liberos homines +& legales de visineto, de illa villa, ad videndum unam hidam +terræ in villa illa quam M. clamat versus R. & unde placitum est +inter eos in curia mea, & habeas quatuor ex illis coram me vel +Justiciis meis, eo die ad testificandum visum suum & quem diem +ei posuerunt, T. &c.</i></p> + +<h3>IX.</h3> + +<p>Les noms des Brefs se tiroient de la clause qui désignoit plus +précisément l'effet auquel ils étoient destinés. Ainsi le Bref par +lequel une Cause étoit évoquée en la grande Assise portoit le +nom de <i>prohibe ne teneat</i>, parce qu'il avoit sur-tout pour but +d'empêcher le Vicomte de prononcer.</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti salutem, &c. Prohibe N. ne teneat placitum in curia +sua, quod est inter M. & R. de una hida terre in illa villa quam +idem R. clamat versus præfatum M. per Breve meum nisi duellum +inde vadiatum fuerit, quia M. qui tenens est, posuit se inde in +Assisam meam, & petit recognitionem fieri, quis eorum majus jus +habeat in terra illa; teste, &c.</i></p> + +<h3>X.</h3> + +<p>Ce Bref s'obtenoit non-seulement pour se conserver la propriété +d'un fonds, mais encore pour se maintenir dans celle des +Services ou des Redevances Seigneuriales. En ce dernier cas il +étoit conçu en cette forme:</p> + +<p><i>Rex, &c. Prohibe ne teneat placitum in curia sua quod est inter +M. & R. de servicio octo solidorum & unius sextarii</i><a id="footnotetag6" name="footnotetag6"></a> +<a href="#footnote6"><sup class="sml">6</sup></a> +<span class="pagenum"><a name="p9" id="p9">9</a></span> +<i>mellis, & duabus Stikis</i><a id="footnotetag7" name="footnotetag7"></a> +<a href="#footnote7"><sup class="sml">7</sup></a> <i>Anguillarum, que prefatus M. exigit +à prefato R. de servitio annuo de libero tenemento suo quod de eo +tenet in illa villa, de quo tenemento idem R. recognoscit se debere +ei octo solidos per annum pro omni servitio, nisi duellum, &c. & +petit recognitionem utrùm inde debeat per annum octo solidos pro +anni servitio vel octo solidos & insuper unum sextarium mellis & +duas Stikas Anguillarum, &c.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote6" name="footnote6"><b>Note 6: </b></a> +<a href="#footnotetag6"> (retour) </a> Le sextier contenoit douze livres d'eau, & le + quartier, <i>quarterium</i>, n'en pesoit que huit. <i>Vide Assis. Reg. + David. super tynam Collect. Skenet.</i> +</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote7" name="footnote7"><b>Note 7: </b></a> +<a href="#footnotetag7"> (retour) </a> Esticke, <i>stica</i>, c'est le nom d'une mesure + contenant un certain nombre d'anguilles. +</blockquote> + +<h3>XI.</h3> + +<p>Après que ce Bref avoit été notifié au défendeur, le demandeur +en impétroit un autre, par lequel il étoit enjoint au Vicomte +de nommer quatre Chevaliers pour choisir avec lui douze +Jureurs. Le choix de ces Jureurs étant fait, ils prêtoient serment +en vertu d'un nouveau Bref, dont je ne donne point ici +la formule, parce que j'ai parlé ailleurs assez au long de tous +les Brefs nécessaires pour l'instruction des Causes d'Assises.</p> + +<h4><span class="sc"><i>Quare trahit.</i></span></h4> + +<p>Voici la Formule de ce Bref.</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti salutem; Questus est mihi R. quod N. trahit +eum ad villenagium, de sicut ipse est liber homo ut dicit, & ideo +precipio tibi quod si idem R. fecerit te securum de clamore suo +prosequendo, tunc ponas loquelam illam coram me vel Justiciis +meis eo die & interim eum pacem inde habere facias. Et summone +per bonos summonitores predictum N. quod tunc sit ibi ostensurus +quare trahit eum ad villenagium injuste, & habeas ibi, &c.</i></p> + +<p>Les Procédures dont ce Bref étoit suivi étoient tout-à-fait +semblables à celles prescrites par les Capitulaires pour constater +sa liberté<a id="footnotetag8" name="footnotetag8"></a> +<a href="#footnote8"><sup class="sml">8</sup></a>, ou on représentoit une Chartre d'ingénuité, +ou on prouvoit qu'on étoit né libre par le témoignage de ses +parens & de ses voisins. Les Brefs pour reclamer une dot, pour +mesurer ou partager des terres, ont eu aussi évidemment pour +<span class="pagenum"><a name="p10" id="p10">10</a></span> +principes les maximes adoptées par les anciennes Loix Françoises +sur les mêmes matieres: & il n'y a peut-être pas un seul +des autres Brefs conservés par Glanville dont on ne puisse trouver +le modele dans les diverses préceptions recueillies par les +Historiens ou les Jurisconsultes du premier âge de notre Monarchie<a id="footnotetag9" name="footnotetag9"></a> +<a href="#footnote9"><sup class="sml">9</sup></a>. +Avant de faire plus particulierement connoître cette +identité des Brefs Anglo-Normands & des anciennes Préceptions +Françoises, il est essentiel de se bien convaincre que M. de Montesquieu +n'a connu ni la nature ni les effets de ces préceptions.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote8" name="footnote8"><b>Note 8: </b></a> +<a href="#footnotetag8"> (retour) </a> <i>Capitul. 2, ann. 803, col. 389. Bálus. Capitul. + ann. 803, col. 395. ibid. x. vol. Glanvilla, L. 5, c. 4.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote9" name="footnote9"><b>Note 9: </b></a> +<a href="#footnotetag9"> (retour) </a> <i>Capitul. Dagobert. Reg. 2. Leg. Alaman. ch. + 56, nº 1, col. 72, Balus. Glanvilla, c. 3, Balus. col. 8z, + ibid. Capitul. 7, ann. 803, art. 10, col. 404, ibid, & + Glanvilla, L. 7.</i></blockquote> + +<p>Selon ce célebre Ecrivain<a id="footnotetag10" name="footnotetag10"></a> +<a href="#footnote10"><sup class="sml">10</sup></a>, <i>les préceptions étoient des ordres +que le Roi envoyoit aux Juges pour faire ou souffrir certaines +choses contre la Loi</i>. Ce n'est certainement pas-là l'idée que +nous en donne Grégoire de Tours dans les endroits cités par +M. de Montesquieu. Le Prêtre Anastase refusoit de livrer à son +Evêque les Chartres de plusieurs propriétés que la Reine Clotilde +lui avoit accordées; l'Evêque, pour l'y contraindre, le +fit enfermer vivant dans un tombeau. Anastase délivré de cette +horrible prison par une espece de miracle, eut recours au Roi +Clotaire, & il reçut de ce Prince des <i>préceptions</i> qui le mirent +à l'abri des persécutions du cruel Prélat, & le maintinrent & +sa postérité dans la libre jouissance de ses biens. <i>Presbiter autem +acceptis à Rege præceptionibus res suas ut libuit defensavit posseditque +ac suis posteris dereliquivit</i><a id="footnotetag11" name="footnotetag11"></a> +<a href="#footnote11"><sup class="sml">11</sup></a>. Peut-on dire que ces préceptions +ayent été accordées pour autoriser l'infraction des regles +de la Justice? Les Rois donnoient encore des <i>préceptions</i> +pour l'élection des Evêques: assurément les personnes instruites +ne trouveront rien d'illégal dans ces ordres. L'Auteur de l'Esprit +des Loix a donc mal défini les préceptions; l'histoire d'<i>Andarchius</i> +va de plus en plus nous le démontrer.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote10" name="footnote10"><b>Note 10: </b></a> +<a href="#footnotetag10"> (retour) </a> Esprit des Loix, 4º vol. L. 31, c. 2, p. 115.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote11" name="footnote11"><b>Note 11: </b></a> +<a href="#footnotetag11"> (retour) </a> <i>Greg. Turon</i>, L. 4, c. 12.</blockquote> + +<p>Cet homme, né <i>serf</i> d'un Sénateur, avoit fait ses etudes avec +lui, & reçu la même éducation. Il sçavoit Virgile, le Code +Théodosien & le Calcul. Enflé de ces connoissances, il +<span class="pagenum"><a name="p11" id="p11">11</a></span> +commença par mépriser ses maîtres, il se recommanda à un Duc, +en obtint un emploi dans ses troupes. Au moyen de cette décoration +s'étant insinué chez <i>Ursus</i>, Bourgeois de Clermont, il +feignit de se lier d'amitié avec lui. <i>Ursus</i> avoit une fille; <i>Andarchius</i> +se proposa de l'obtenir en mariage. Pour y réussir il +déposa dans un cabinet de la maison d'<i>Ursus</i> sa cuirasse, & recommanda +à la femme de ce dernier, en l'absence de son mari, +d'empêcher que personne ne pénétrât dans ce cabinet, parce +que le dépôt qu'il y avoit renfermé valoit plus de seize mille pieces +d'or, lui faisant néanmoins entendre qu'il lui en feroit volontiers +le sacrifice, si elle vouloit lui accorder sa fille. Cette femme, +simple & crédule, promit, sans consulter son mari, sa +fille à <i>Andarchius</i>. Celui-ci sur le champ se pourvoit en la Cour +du Roi, & y obtient une <i>préception</i> qui enjoint au Juge du lieu +de lui donner la fille d'<i>Ursus</i> pour femme <i>præceptionem ad judicem +loci exhibuit ut puellam hanc suo matrimonio sociaret</i>, par +le motif qu'<i>Andarchius</i> avoit donné des arrhes pour l'épouser. +<i>Ursus</i>, appellé devant le Juge, nia avoir jamais reçu rien d'<i>Andarchius</i> +qui l'intima pour comparoître devant le Roi. Les deux +Parties se mettent en route; <i>Andarchius</i> arrivé à certain endroit +où demeuroit un particulier qui portoit le nom d'<i>Ursus</i>, l'engage +de venir jurer dans une Eglise, sur les Reliques des Saints +Martyrs, que s'il ne donnoit pas à <i>Andarchius</i>, sa fille en mariage, +il lui restitueroit seize mille pieces d'or. Des témoins furent appostés +dans cette Eglise de maniere qu'ils entendoient bien le serment, mais +ne pouvoient voir celui qui le prêtoit. Après cette manoeuvre <i>Andarchius</i> +vient trouver le véritable <i>Ursus</i>, & lui persuade qu'il +est inutile d'aller à la Cour, qu'il doit retourner chez lui; mais +à peine <i>Ursus</i> a-t-il suivi ce perfide conseil, que l'imposteur +continue son voyage, & présente au Roi le Bref du serment qui +lui avoit été délivré. Voilà, dit-il au Prince, un écrit que je +tiens d'<i>Ursus</i>, daignez m'accorder un ordre pour que je force +cet opiniâtre à exécuter ses promesses. Le Prince aussi-tôt lui +accorde des <i>préceptions</i> conformes à sa demande. <i>Andarchius</i> retourne +à Clermont, & les présente au Juge, <i>adeptis præceptionibus +... ostendit judici jussionem Regis</i>; mais <i>Ursus</i> en prévint +l'exécution en faisant périr <i>Andarchius</i>. Quelqu'effort que l'on +<span class="pagenum"><a name="p12" id="p12">12</a></span> +fasse, on n'apperçoit rien dans ce recit qui favorise l'opinion de +M. de Montesquieu. Tous les jours parmi nous des Lettres de +restitution, de grace ou de rémission sont délivrées au nom du +Roi dans les Chancelleries sur les plus faux exposés, & jamais +qui que ce soit n'a regardé ces Lettres comme le renversement +volontaire des Loix de la part du Souverain au nom duquel +elles sont expédiées. Elles sont assujetties à la vérification des +Juges inférieurs, & les Préceptions étoient également sujettes à +cette vérification.</p> + +<p>Lorsqu'<i>Andarchius</i> eut obtenu les premieres préceptions, il +les présenta au Juge du lieu; ce Juge instruisit en conséquence +le Procès. <i>Ursus</i> comparut devant lui, fut écouté, se défendit, +<i>negavit ille vir dicens quia neque te novi unde sis, neque aliquid de +rebus tuis habeo</i>. <i>Andarchius</i>, appréhendant un Jugement peu favorable, +demande l'évocation de la Cause en la Cour du Roi, +<i>expetiit Ursum Regis præsentia accersiri</i>; mais il ne paroît devant +le Prince qu'après s'être muni d'un <i>Bref de Serment</i>, afin qu'on +ne pût pas lui objecter que les faits de la Cause n'avoient point +été suffisamment discutés devant le premier Juge. C'est donc en +conséquence de ce Bref que le Roi lui fait délivrer de nouvelles +préceptions. Ces préceptions enjoignoient au Juge de décider +la Cause, parce que dès qu'il paroissoit que le serment avoit +été prêté, & que ce serment contenoit le fait avancé par <i>Andarchius</i>, +rien ne devoit plus empêcher ce Juge de prononcer.</p> + +<p>C'est tellement sous ce point de vue qu'on doit considérer +l'affaire d'<i>Andarchius</i>, que les Capitulaires de Clotaire I & II, +cités par M. de Montesquieu, attestent que l'ordre de procéder +étoit tel que je viens de le dire avant le regne de ces Princes.</p> + +<p>Selon ces Capitulaires on avoit abusé sous les Prédécesseurs de +Clotaire I. de leurs préceptions; mais cet abus ne pouvoit leur +être imputé. Clotaire I<a id="footnotetag12" name="footnotetag12"></a> +<a href="#footnote12"><sup class="sml">12</sup></a>, touché du désordre, & certain qu'il +<span class="pagenum"><a name="p13" id="p13">13</a></span> +prenoit sa source dans l'ignorance, la négligence des Juges & +la mauvaise foi des Parties, ordonne d'abord de garder dans +<i>toutes les Causes la forme du droit ancien, & que nulle Sentence +n'ait son exécution, de quelque Juge qu'elle soit émanée, si elle +excede les bornes de la Loi & de l'équité. Secundum jura forensia +qui in precibus fuere mentiti, non illis prosint quæ impetraverunt +& ibi careant ipso scriptorum beneficio quo perducentur rescripta, +&c.</i><a id="footnotetag13" name="footnotetag13"></a> +<a href="#footnote13"><sup class="sml">13</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote12" name="footnote12"><b>Note 12: </b></a> +<a href="#footnotetag12"> (retour) </a> M. de Montesquieu s'est trompé, en disant que + Baluse avoit mal-à-propos mis cet Edit sous le nom de Clotaire + Ier. Ce Prince, en effet, n'y dit pas, comme l'a pensé l'Auteur + de l'Esprit des Loix, que son aïeul avoit accordé des immunités + aux Eglises. Il s'exprime ainsi: <i>Quæcumque Ecclesiæ .... à + gloriosæ memoriæ præsatis principibus conlata sunt.</i> Il est + visible que les Princes dont il parle sont Clovis son pere, + Childebert son frere, auquel il succéda. Les guerres qu'il + avoit eues à soutenir contre Childebert, la révolte de Chramne + son fils, avoient troublé l'ordre judiciaire. Ce n'est pas + <i>éclairer les Loix par l'Histoire</i>, que de faire dire aux Loix + ce qu'elles ne disent pas, ou de représenter le regne le plus + agité comme ayant été exempt de troubles. Clotaire Ier avoit + donné à Chramne le <i>Gouvernement d'Aquitaine; ce dernier s'y + étoit conduit si tyranniquement, qu'il y avoit de grandes + plaintes contre lui</i>. La Constitution de 560 redressa tous les + griefs.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote13" name="footnote13"><b>Note 13: </b></a> +<a href="#footnotetag13"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 870.</i> Balus. tom. 2, col. 236.</blockquote> + +<p>Ainsi ce n'étoit pas pour <i>suspendre la pratique des Loix</i> que +le Prince accordoit ses Préceptions; ce n'étoit pas pour condamner +un coupable, sans l'avoir entendu, ni pour <i>intervertir l'ordre +des successions, &c.</i> Non, jamais nos Monarques <i>n'ont tiré +du fonds de leur naturel des usages si odieux & si tyranniques</i>; le +but des Préceptions étoit uniquement de rendre le Juge certain +que la demande qu'elles contenoient étoit approuvée du Souverain, +en la supposant fondée sur le vrai, & conforme au droit +public. Dès que ces deux conditions manquoient, les Juges +étoient tenus de déclarer nulles les Préceptions; ce qu'ils avoient +négligé de faire avant le regne de Clotaire, & ce qu'il leur +enjoignit d'observer, <i>quæ si quolibet ordine impetrata fuerit +(licentia.) vel obtenta à judicibus, repudiata inanis habeatur & +vacua.</i></p> + +<p>Les Préceptions avoient, comme les Brefs Anglo-Normands, +divers objets. Tantôt elles permettoient d'instruire un Procès, +quelquefois elles dispensoient de la rigueur de la Loi par commisération +ou par quelqu'autre considération extraordinaire, +mais légitime; plus souvent elles procuroient aux Actes judiciaires +ou aux Sentences une prompte exécution. En tous ces +cas l'examen des motifs des préceptions étoit un préalable sans +lequel elles n'auroient été d'aucun secours.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p14" id="p14">14</a></span> + +<p>Ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la conformité qu'il +y a entre les anciennes Préceptions & les Brefs ou Lettres royaux +des dix & onzieme siecles, c'est que dans les premiers monumens +de notre Histoire, ces Préceptions portent indifféremment +les noms de <i>lettres</i>, de <i>préceptes</i>, de <i>préceptions</i>, de <i>jussions</i>, +d'<i>autorités</i>, <i>&c.</i><a id="footnotetag14" name="footnotetag14"></a> +<a href="#footnote14"><sup class="sml">14</sup></a>. Cependant pour peu qu'on y fasse réflexion, +on trouve que le titre de <i>lettre</i> est plus souvent donné +à des ordres qui n'ont rapport qu'à la sûreté des personnes auxquelles +elles sont accordées. Le nom de <i>préceptes</i> désigne plus +ordinairement la dispense d'une Coutume: ce qui est bien éloigné +d'une infraction arbitraire. Le nom d'<i>autorités</i> étoit affecté +spécialement aux confirmations que nos Rois faisoient des priviléges +& des dons provenant de leurs Prédécesseurs ou des libéralités +des particuliers en faveur des Eglises. Et les <i>jussions</i> ou <i>préceptions</i> +avoient principalement pour but d'obliger les Magistrats +ou Gouverneurs des Provinces à faire exécuter une Loi, +un Jugement ou une Concession du Roi.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote14" name="footnote14"><b>Note 14: </b></a> +<a href="#footnotetag14"> (retour) </a> <i>Præceptum est Diploma ceu Epistola qua licentiam + alicui concedit, &c. Autoritas est Diploma Pragmaticum, + præceptum Regium. Bignon. Not. Ad. L. 1, c. 14 & 19. Marculph.</i> + Voyez aussi <i>Appendic. 2. vol. Annal. Benedict.</i> Une Préception + de Louis le Débonnaire, <i>de revocandis servis fugitivis + Monasterii Farfensis, hanc autoritatem</i>, y est-il dit, <i>eis + fieri jussimus</i>, & plus bas <i>has litteras relectas. eis reddere + faciatis</i>, & ensuite <i>hanc nostram jussionem sigillari + jussimus.</i></blockquote> + +<p>Au reste, comme du nombre de ces divers Actes qui manifestoient +les volontés du Roi sur les affaires particulieres, & +qui n'intéressoient point la Police générale de l'Etat, ceux qui +étoient les plus usités furent rassemblés & conservés dans des +Mémoriaux ou Rôles qu'on appelloit <i>Brevia</i> ou <i>Breves</i><a id="footnotetag15" name="footnotetag15"></a> +<a href="#footnote15"><sup class="sml">15</sup></a>, ces +Actes prirent insensiblement ce nom. Or, c'est sur-tout dans ceux +de cette derniere espece que l'on découvre le germe des Brefs dont +<span class="pagenum"><a name="p15" id="p15">15</a></span> +les Loix Anglo-Normandes nous ont conservé les Formules.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote15" name="footnote15"><b>Note 15: </b></a> +<a href="#footnotetag15"> (retour) </a> On tenoit des Mémoriaux ou Brefs des biens que + les Rois donnoient aux Reines. Capitul. ann. 793, col. 260, + 1. vol. Balus. Les Commissaires du Roi, <i>Missi</i>, en tenoient + aussi de ce qui se passoit lors de la publication des + nouvelles Loix ou durant leurs Assises. <i>Capitul. 3, ann. 803 + nº. 25, col. 394, ibid. & Capitul. ann. 853. col. 55, Balus. + 2e vol.</i> Les formalités que l'on observoit en reçevant un + serment étoient détaillées en un Procès-verbal qui + s'appelloit Bref. <i>Formul. Sirmond, c. 31 & 41. Balus. col. + 486 & 492.</i> En un mot, on tenoit registre de tout ce qui + émanoit du Souverain ou l'intéressoit. <i>Nitard. L. 4, pag. + 371.</i> Tout, jusqu'aux dépenses qu'il faisoit pour récompenser + quelques-uns de ses sujets, étoit porté dans les <i>Brefs</i> ou + Mémoriaux. <i>Sirmond, Not. ad Capitul. col. 765. Balus.</i></blockquote> + +<p>De-là le Bref <i>Non ponatis in defaltam de Glanville</i><a id="footnotetag16" name="footnotetag16"></a> +<a href="#footnote16"><sup class="sml">16</sup></a> se retrouve +dans la vingt-troisieme Formule de Marculphe, L. 1er.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote16" name="footnote16"><b>Note 16: </b></a> +<a href="#footnotetag16"> (retour) </a> Ce Bref a été ci-devant transcrit.</blockquote> + +<p><i>Cognoscat magnitudo seu utilitas vestra dum & nos ad præsens +Apostolico viro illo aut inlustri viro pro nostris utilitatibus ibi ambulare +præcepimus, ideo jubemus ut dùm illis partibus fuerit demoratus,<span class="side">A: Premisso.</span> +omnes causas suas suisque amicis an gasindis seu undecumque +ipsi legitimo redibit mittio[A], in suspenso debeant residere.</i> +</p> + +<p>La vingt-huitieme Formule de Marculphe, du même Livre, +n'a-t-elle pas évidemment servi de modele au Bref <i>Præcipe quod +reddat</i>? Voici cette Formule.</p> + +<p><i>Ille Rex vir inluster illo Comite, fidelis Deo propitio noster ille +ad præsentiam nostram veniens clementiæ regni nostri suggessit eo +quod Pagensis vester ille eidem terram suam in loco nuncupante illo +per fortiam tulisset & post se retineat injuste & nullam justitiam ex +hoc apud ipsum consequi possit; propterea ordinationem præsentem +ad vos direximus per quam omnino jubemus ut ipso illo taliter +constringatis qualiter si ita agitur, hanc causam contra jam dicto +illo legibus studeat emendare, certe si noluerit & ante vos recte non +finitur memorato illo tultis fidejussoribus Kalendas illas ad nostram +eum omnimodis dirigere faciatis præsentiam.</i></p> + +<p>La ressemblance est encore plus frapante entre le Bref <i>Quod +posuit</i> du Chancelier Anglois<a id="footnotetag17" name="footnotetag17"></a> +<a href="#footnote17"><sup class="sml">17</sup></a>, & la Formule vingt-une du +premier Livre de Marculphe. Le Bref est en cette forme:</p> + +<p><i>Rex Vice-Comiti vel alii Presidenti Curie illi salutem: Scias +quod N. posuit coram me vel Justiciis meis R. loco suo ad lucrandum +vel perdendum pro eo in placito illo quod est inter eum +& R. de una carucata terre in illa villa vel de alia aliquâ re nominatâ. +Et ideo precipio tibi quod predictum R. loco ipsius N. +in placito illo recipias ad lucrandum vel perdendum pro eo.</i></p> + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote17" name="footnote17"><b>Note 17: </b></a> +<a href="#footnotetag17"> (retour) </a> Glanville, L. 11, c. 2.</blockquote> + +<p>La Formule est ainsi conçue: <i>Fidelis Deo propitio ille ad præsentiam +nostram veniens suggessit nobis, eo quod propter simplicitatem +suam causas suas minime possit prosequi vel admallare, clementiæ +regni nostri petiit ut inlustris vir ille omnes causas suas in</i> +<span class="pagenum"><a name="p16" id="p16">16</a></span> +<i>vice ipsius tam in pago, quam in palatio nostro ad mallandum prosequendum +que recipere deberet, quod in præsenti per fistucam eas +eidem visus est commendasse; propterea jubemus ut dum taliter +utriusque decrevit voluntas, memoratus ille vir omnes causas sui, +ubicumque prosequi vel admallare deberet, ut unicuique pro ipso +vel hominibus suis reputatis conditionibus, & directum faciat & ab +aliis similiter in veritate recipiat, sic tamen quamdiu amborum decrevit +voluntas.</i></p> + +<p>Il seroit inutile de porter plus loin un parallele que tout le +monde peut facilement faire; mais il ne l'est pas d'observer que +du Cange l'avoit fait, lorsqu'à l'occasion des Loix de Henri Ier, +Roi d'Angleterre, il disoit: <i>Quod hic contemptus Brevium dicitur, +despectus litterarum Regiarum appellatur in Capitulis.</i> Du +Cange n'avoit point, comme M. de Montesquieu, un systême +à établir, & par cette raison on parvient plus sûrement avec +lui à approfondir le véritable esprit de nos anciennes Loix.</p> +<br> +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p><br> +<br> +<p><i><span class="sc">USAGE QUE L'ON PEUT FAIRE</span> +des Ouvrages de Flete & de Britton pour la discussion des points +les plus curieux de la Jurisprudence & de la Coutume de Normandie.</i></p> + +<p>Littleton s'est principalement attaché à recueillir les +maximes fondamentales & originaires des Coutumes Angloises; +& Britton s'est borné à résoudre les difficultés qui de +son temps faisoient l'objet le plus ordinaire des Jugemens, soit +que ces difficultés prissent leur origine dans l'obscurité de la Loi, +soit qu'elles résultassent de la forme de procéder. De-là ce dernier +Auteur ne fait aucune distinction entre les Statuts postérieurs +à la conquête & ceux qui datent de cette époque; c'est +même particulierement sur les Statuts les plus récens qu'il appuie +ses décisions. Mais ces Statuts, beaucoup moins éloignés +du premier âge des anciennes Loix Normandes que les Commentaires +les plus anciens des Coutumes réformées qui régissent actuellement +la Normandie, peuvent servir beaucoup à rectifier +<span class="pagenum"><a name="p17" id="p17">17</a></span> +les opinions que ces Commentaires ont adoptées, soit sur l'origine, +soit sur le vrai sens de ces Coutumes.</p> + +<p>Britton débute dans son Traité comme l'Auteur des Institutes +de Justinien, je veux dire en parlant au nom du Souverain.</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 78%;"> +<p><i>Edwarde[A] par la grace de Dieu, Roi d'angleterre & seigniour +de Irlande, à tous ses feals & ses Leauxs & ses sujets pées & +grace de sauvacion.</i></p> + +<p>L'Auteur emploie le même style dans tout le cours de l'Ouvrage, +&c. On peut faire quelques observations sur le Chapitre +17 de Trouveures. Il est ainsi conçu:</p> + +<p><i>En droit de tresor musce en terre trove; de Wrekes[B] trove; +de Wefs[C] à nous appartenaunts, & d'Esturgons & de Balene & +autres choses trove que nous sount detenus que nos dussent estre; +soit aussi ententivement enquis & des nosmes des trovours, & en +quels meyns teles troveures sount devenues, & combiens ils vaillent; +car tresor musce en terre, & trove, volons que soit nostre, +& si il soit trove en meer, a donques soit il al trovour. Et volons +que home qui le trovera en terre en face hastivement à saver al +Coroner del pays ou a Baillifs & le Coroner sauns delaye voet en +querre si rien en soit alloyne, & pur que ceo que purra estre trove +soit sauve à nostre oes[D] & les alloynours soient mis par meyn +prises jesques en eyre de Justices, & a donques volons nous que +si nos Justices pussent atteindre malice en les alloynours que les +alloynours soyent punis par prison & par fin[E]. Et si nule malice +ne soit trove, a donques soient punis par simples amerciamentes.</i></p> + +<p><i>De chose perdu & trove sur terre, volons nous que si le Seigniour +de la chose la demaunde dedens l'an & jour, & la pusse +pruer estre sue[F], a donques soit la chose delivre al demaundaunt. +Et aussi soit à celuy que le avera perdu, si il pusse averer la +perte, & si nul eyt suy la chose dedens l'an & jour, & cely que +l'avera trove le eyt fait crier & publier as Marches & as Eglises +Parochyaines, a donques remeyne la chose al trovour. Et Weifs +ou estray[G] nient chalenge[H] dedens l'an & jour, si soit au +Signiour de la fraunchise, si il decele fraunchise eit este saisi +de droit, & si le Seigniour ne eyt fait crier tel beste trove, solemnelement +si come desuys est dit, a donques ne courge nul temps en +counte celuy a qui la beste avera este que il ne la pusse replevir a<span class="pagenum"><a name="p18" id="p18">18</a></span>quel houre que il voudra; & si le Seigniour le avowe pur sue, sieye +le demaundaunt action a demaunder sa beste coume a dire en fourme +de trespas ou de appeller de larcyn par mots de felonie, & lequel +le Seignour soit atteint de torcenouse detenue par une voye ou par +l'autre, si perdra il la fraunchise de estray aver a remenaunt[A], en droit +de Wreck de mer trove, volons que soit fait solonc la Ordinaunce +de nos Estatuts de Esturgon pris en nostre terre, volons que il soit +nostre, sauve al trovour ses mises & costages renables, de Balenes +troves en nostre poer, volons que la teste soit nostre, & la cowe[B] +a nostre compayne, solonc l'auncien usage.</i></p> + + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 20%;"> + +<p class="sml"> +A: C'est +Edouard I.<br><br> + +<br><br><br><br><br><br> + +B: Wrekes <i>ex lingua +Danorum +à verro +quod est traho</i>. +Rouille. +<i>Not. in cap. +17.</i><br><br> + +C: Wefs <i>res +viduetæ</i>, +qui n'appartiennent +à personne. +La +Coutume +reformee +de Normandie +les appelle +<i>choses +gaives</i>.<br><br> + +D: <i>Oes +usus.</i><br><br> + +E: Composition.<br><br> + +F: Suivie, +poursuivie.<br><br> + +G: <i>Extra +hura</i>, <i>extra +eri</i>, <i>extra +jurie</i>, choses +etrangeres +au +fonds où on +les trouve, +<i>extra jectæ</i>, +<i>extra vectæ</i>.<br><br> + +H: Non +reclamee<br><br> +<br><br><br><br><br><br> +A: Dans la suite.<br><br> + +<i>B: Cauda.</i><br><br></p> + + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + + + +<p>J'ai déjà remarqué que le Chapitre 102 de Britton traite du +Douaire, & que le 102e de l'ancien Coutumier Normand a aussi +le Douaire pour objet. Or, le 17e Chapitre de cet ancien Coutumier +contient, comme le 17e de la Compilation de Britton, +toutes les maximes relatives au Vareck. Cette conformité ne +peut être raisonnablement attribuée au hazard, puisqu'elle se remarque, +non-seulement dans l'ordre, mais encore dans le fond +des choses traitées dans les deux Ouvrages. Il faut cependant +l'avouer, le Compilateur Normand n'a pas été si attentif que +Britton à nous faire connoître la nature des droits des Seigneurs: +ce que Britton dit du Vareck & des choses gaives, le prouve. +Selon cet Auteur, les Seigneurs ne jouissoient originairement +que par <i>franchise</i> des choses gaives. Ils ne tenoient point ce +droit de leurs fiefs, mais d'une concession particuliere du Souverain, +& encore falloit-il que celui qui avoit trouvé l'<i>estray</i> +eût négligé de le proclamer, afin que ces Seigneurs en profitassent: +voilà donc la raison de ce que jamais les Juges des +Seigneurs n'ont connu ni du Vareck ni des Epaves en Normandie, +& de ce que ces droits y ont toujours été du ressort des +Juges royaux.</p> + + + +<p>L'Art. 602 de la Coutume réformée excepte du Vareck la +<i>Baleine</i>. Cette décision est contredite par Britton & par l'ancien +Coutumier, qui comprennent expressément sous le nom de +Vareck <i>tout Poisson qui par lui vient à terre, & y aura été prins</i>. +Ceci vient de ce que les Réformateurs du Coutumier ont consulté +& suivi Rouillé sur cette matiere. Il soutient, en effet, +on ne sçait par quel motif, que <i>la Baleine n'est pas un Poisson</i> +<span class="pagenum"><a name="p19" id="p19">19</a></span> +<i>royal</i>. Pour bien connoître l'esprit de l'ancienne Législation Normande, +il est étonnant qu'on n'ait pas eu plutôt recours, lors +de la réformation, aux Ecrivains Anglois qu'à ce Glossateur. +Que de lumieres, par exemple, le Chapitre 30 de Britton +n'auroit-il pas répandu sur les fonctions des anciens Jaugeurs, +sur leurs droits, sur la continence & l'espece des mesures anciennes +usitées en Normandie, dont la Coutume réformée de +Normandie ne dit rien!</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 78%;"> + + +<p><i>Nous volons, ce sont les termes de ce Chapitre, que nul +ne eyt mesure en notre Realme forsque nous, mes que chescun preigne +ses mesures & ses peys[A] de nos estendars[B], si come de +Bussels, Galons, Lievres[C], Aunes, & teles autres mesures ....</i></p> + +<p><i>Et come nous ayons les estendars & les ensamples[D] de nos +peys & de nos mesures baille a garder a ascun de nos Ministres, +volons que celuy Ministre eyt le poer[E] & la conisaunce de faux +peys & fause mesures par-tout notre verge ou que nous seons en +nostre tere dedens fraunchises & dehors, & de arder[F] quant +que il trovera faux, de amercier[G] & de autrement punir ceux +que teles mesures ou ceux peys ount use & luy avons assigne a deliverer +les estendars a tous ceux que aver les vodront dount la livre +peise vingt sols en deniers countaunts le aune de deux coutes esprouves, +& le bussel conteigne deux cents livres de deniers & le +galon vingt-six livres. Les Marchaunts eient nequedent lour peys +quant aver desuent de peys solonc lour usages, & quant le Ministre +de mesures doit faire son office, si le face en cette maniere.</i></p> +</td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 20%;"> +<p class="sml">A: Poids.<br><br> + +B: Etalons.<br><br> + +C: Livres.<br><br> + +D: Modeles.<br><br> + +E: Pouvoir.<br><br> + +F: Brûler.<br><br> + +G: Condamner à l'amende.<br><br> + +H: Boulanger.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<p><i>Et primes voet avesque ses estendars de marche en marche de +quant que il trovera de marches dedens la verge, & tauntost face +vener les Baillifs devaunt luy a faire ceo que il lour enjoindra de +par nous.</i></p> + +<p><i>Et si eux ne voillent vener, ou si ils veignent & ne voillent a +luy estre entendaunts, soit la fraunchise del marche prise en nostre +meyn, si autre de nous la teigne, & si ils soyent nos Baillifs +soient punis par prisons & par fyns. Et si les Baillifs veignent +solonc ceo que faire deyvent, a donques leur soit enjoint que ils +facent vener devaunt luy tous les bussels & demi-bussels & quartes +& galons & demi-galons & toutes les autres mesures dount l'en ad +achate ou vendu en tele Ville & de chescun pestour[H] un pain</i> +<span class="pagenum"><a name="p20" id="p20">20</a></span> +<i>de chaque manere, & trestous les pestours & toutes les Braceresses +de la Ville & les Taverners & les autres bone gents de la Ville +par queux il purront enquerre la vérité de son Office, & ceux que +seront somouns & ne venent mye & lour semounse soit tesmoine +soient en la mercy. Et come ils serount venus devaunt luy tauntost +face jorer douze des plus prudes homes que eux verite presenterount +des articles dount ils seront chargez de par nous, &c.</i></p> + +<p>Dans le grand nombre de Remarques, auxquelles ce passage +pourroit donner lieu, il y en a une qui me paroît mériter une +attention particuliere. Nos premiers Rois avoient établi les mêmes +mesures & le même poids pour tous les lieux de leur domination; +les matrices en étoient conservées dans leurs Palais<a id="footnotetag18" name="footnotetag18"></a> +<a href="#footnote18"><sup class="sml">18</sup></a>. +Cependant ces mesures & ces poids éprouverent dans +la suite beaucoup de variations<a id="footnotetag19" name="footnotetag19"></a> +<a href="#footnote19"><sup class="sml">19</sup></a>. Le 6e Concile de Paris, en +828, L. 3, c. 2<a id="footnotetag20" name="footnotetag20"></a> +<a href="#footnote20"><sup class="sml">20</sup></a>, nous apprend que presque chaque Province +avait alors sa mesure & son poids particuliers, <i>in diversis +Provinciis diversæ ab omnibus pene habeantur (mensuræ)</i>. Charles +le Chauve, en 864, ordonna donc à ses fideles de ne tirer leurs +mesures que de son Palais, selon l'ancien usage; mais en même-temps +il leur défendit d'exiger de leurs vassaux le Cens ou autres +Redevances à une mesure plus forte que celle sur laquelle +ces vassaux avoient coutume de se régler<a id="footnotetag21" name="footnotetag21"></a> +<a href="#footnote21"><sup class="sml">21</sup></a>. Des personnes +furent préposées pour la vérification des poids & des mesures, +& elles avoient seulement le droit d'inspecter les mesures dont +on se servoit dans le domaine du Roi, & non pas celles des +Seigneuries particulieres. Or, nous trouvons la même police +pour les poids & mesures établis chez les Anglo-Normands.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote18" name="footnote18"><b>Note 18: </b></a> +<a href="#footnotetag18"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 806, col. 456. Balus. 1er vol. + Capitul. ann. 800; col. 1333, art. 9. Ibid.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote19" name="footnote19"><b>Note 19: </b></a> +<a href="#footnotetag19"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 814, art. 44, col. 518, ibid.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote20" name="footnote20"><b>Note 20: </b></a> +<a href="#footnotetag20"> (retour) </a> <i>Balus. Addit. 2 Capitul. col. 1142 & 1143.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote21" name="footnote21"><b>Note 21: </b></a> +<a href="#footnotetag21"> (retour) </a> <i>Capitul. art. 20, col. 182, 2e vol. Balus.</i></blockquote> + +<p>Dans un Aveu rendu à la Chambre des Comptes de Normandie +le 5 Juillet 1578, Antoine le Senéchal dit avoir un <i>quart +de Fief-Noble en la Paroisse de Notre-Dame d'Arques, nommé +le Fief de l'Ardeniere.... à cause duquel Fief il a droit quand +le Roi vient, pour sa premiere & joyeuse venue audit lieu, +<span class="pagenum"><a name="p21" id="p21">21</a></span> +d'avoir la coupe ou hanap en quoy il boit, & le doit servir. Il déclare +aussi avoir droit de prendre tous les grains qui sont mis en provision +audit Château d'Arques; tous les vins, cidres & cervoises +qui demeurent, deux paulmes au-dessus du jable du bas & tous les +lards à demi-pied de la penture, & que s'ils chéent par défaut d'être +bien pendus, ils sont siens à raison de ce qu'au Bois de l'Ardeniere +l'on peut prendre les harts à pendre lesdits lards. Item, à cause +dudit quart de Fief de l'Ardeniere, continue-t-il, j'ai le droit du +gauge des poids, aulnes & mesures tant de grains, de breuvages +que de toutes autres liqueurs de gauge, même sceller & adjuster +lesdites mesures par-tout le Bailliage de Caux & ressort, à raison +de ce que la situation & place dudit Château d'Arques est assise à +l'estente & dedans mondit Fief, si ay droit de visiter par-tout le +Bailliage de Caux & ressort d'icelui toutes les mesures deux fois +l'an, & si ay droit de gauger les barils des Brasseurs estans audit +Bailliage & ressort deux fois par chacun an, & pour ce faire me +doyvent un baril de Boisson de la Boisson qu'ils vendent ou brassent, +ou la valeur qu'ils la vendent au travers ou autres gens. Item, +à cause dudit Fief j'ai droit sur tous les Gaugeurs de Normandie +eux disans avoir le droit du Roi par tous les Bailliages du pays +gauger, & sceller leurs mesures & poids, & en prendre le droit +comme souverain pour le Roi. Et ai droit de faire visitations par-tout +le pays une ou deux fois l'an, & prendre les émolumens, profits, +forfaitures & amendes, ainsi comme à l'Office de Gaugeur +appartient.....& si ai droit de visiter les mesures de toutes autres +manieres de gens qui vendent audit Bailliage & ressort qui vendent +à peix & mesures.</i></p> + +<p>De ce titre il résulte que de tout temps les Seigneurs du Fief +de l'Ardiniere avoient eu le <i>droit du gauge par-tout le Bailliage +de Caux</i>, & en outre ce <i>droit sur tous les Gaugeurs de Normandie +qui disoient avoir le droit du Roi dans les autres Bailliages</i>. +Ces Seigneurs, par conséquent, n'avoient que l'inspection +des mesures & poids royaux. Les mesures particulieres des Seigneuries +étoient exemptes de leur vérification; & de-là, d'un côté, +cette grande diversité que l'on remarque encore entre les +mesures auxquelles les Redevances Seigneuriales se payent, sur-tout +en Normandie; & d'un autre côté, la mesure royale, dont +<span class="pagenum"><a name="p22" id="p22">22</a></span> +les Seigneurs de l'Ardeniere conservoient les matrices, n'a pas +dù varier: aussi est-il constant que la mesure ancienne d'Arques +est encore la même que celle des Anglo-Normands.</p> + +<p>Le boisseau, du temps de Britton qui vivoit dans le milieu +du treizieme siecle, contenoit, suivant cet Auteur, deux cens +livres, & la livre pesoit vingt sols. Ainsi sa Nation n'avoit point +changé, jusqu'à lui, la livre connue sous les deux premieres +Races de nos Rois, cette livre de vingt sols étoit de douze +onces, <i>duodecim unciæ libram viginti solidos continentem efficiunt</i> +<a id="footnotetag22" name="footnotetag22"></a> +<a href="#footnote22"><sup class="sml">22</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote22" name="footnote22"><b>Note 22: </b></a> +<a href="#footnotetag22"> (retour) </a> <i>Annal. Benedictin. ann. 1026.</i></blockquote> + +<p>Les variations que l'altération des métaux occasionna dans +leur valeur durant les Croisades, entraînerent après elles nécessairement +le changement des mesures. <i>Jusqu'à Saint Louis on +peut évaluer</i>, selon la Remarque de M. de Villaret<a id="footnotetag23" name="footnotetag23"></a> +<a href="#footnote23"><sup class="sml">23</sup></a>, <i>aux +trois quarts la quantité de métal qui étoit sorti de France, & le +quart qui y resta devint le signe représentatif de la même valeur</i>. +Si les François furent forcés de se contenter de ce <i>signe</i> pour +le commerce intérieur du Royaume, les Etats voisins, qui +étoient plus riches en argent, pour ne point participer aux pertes +de la France, durent nécessairement proportionner leurs +poids & leurs mesures, en trafiquant avec les François, à la valeur +effective de la monnoie qui avoit cours parmi ces derniers. +A ce moyen le boisseau de bled Anglois, du poids de deux cens +livres, la livre de douze onces, se trouva réduit au quart pour +la France, c'est-à-dire, à cinquante livres de douze onces. Or, +chaque once du boisseau Anglois ne contenoit que quatre cens +quatre-vingt grains; au lieu que la livre Normande de seize onces +étoit composée de cinq cens soixante-seize grains à l'once. En +comparant donc les cinquante livres du boisseau de Britton au boisseau +actuel d'Arques de seize pots, chaque pot de deux livres quinze +onces, on trouve que ce dernier boisseau pese quarante-sept +livres en bled, & que chaque livre excede de six onces la livre +du boisseau de Britton. Conséquemment la livre du boisseau de +Britton n'étoit que de dix onces d'Arques; d'où il fuit que le +<span class="pagenum"><a name="p23" id="p23">23</a></span> +boisseau de Britton, composé de cinquante livres de dix onces, +étoit équivalent à trente-une livres quatre onces, ou bien à dix +pots chopine & demiart mesure d'Arques: ce qui est conforme +au Procès-verbal dressé de cette mesure en 1634, à un tiers de +demiart ou une once cent quatre-vingt douze grains près: différence +peu essentielle, lorsqu'on considere que le poids doit varier +selon les grains avec lesquels on mesure. Un bled plus ou +moins sec est plus ou moins pesant. C'est cette considération, +sans doute, qui a déterminé le Parlement de Normandie à ne +suivre dans ses Arrêts ni le Procès-verbal de 1634, ni celui de +1614, par lequel le boisseau d'Arques étoit fixé à dix pots demion +& demiart. La Cour, en déterminant irrévocablement par +ses Arrêts la continence de ce boisseau à dix pots, a coupé pied +à toutes les difficultés que la variation dans le mesurage auroit +pu faire naître.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote23" name="footnote23"><b>Note 23: </b></a> +<a href="#footnotetag23"> (retour) </a> Tom. 14, ann. 1422, pag. 197.</blockquote> + +<p>Il faudroit donner une édition complette de Britton pour faire +connoître l'abondance des secours qu'on pourroit en tirer. Mais +en attendant que parmi les personnes consacrées au Barreau de +Normandie il s'en trouve qui ayent assez de zèle & de loisir +pour se livrer non-seulement à cette entreprise, mais encore à +celle de l'édition des Ouvrages de tous les autres Jurisconsultes +Anglois qui ont écrit sur le Droit Anglo-Normand, le Lecteur, +je m'en flatte, me sçaura gré de lui offrir encore ici l'extrait de +quelques décisions de Britton sur des matieres fréquemment agitées, +& que nos Coutumes anciennes & réformées ne paroissent +pas avoir suffisamment éclaircies.</p> + +<p>La Coutume réformée, Art. 195, porte que les <i>terres d'alluvion +accroissent aux Propriétaires des héritages contigus, à la +charge de les bailler par aveu aux Seigneurs du fief, & d'en payer +les droits Seigneuriaux</i>. Britton s'explique d'une maniere plus satisfaisante +à cet égard. Il distingue les cas où un fonds est légitimement +ou injustement augmenté par l'alluvion; il établit le<span class="side"> +A: On +l'acquiere.<br><br> + +B: Eau.<br><br> + +A: Sol.<br><br> + +B: Bornées.<br><br> + +C: Accroissement, hâtif, précipité.<br><br> + +D: Subtil, subit.<br><br> + +E: Chenal.<br><br> +</span> +droit des Seigneurs à l'égard de l'alluvion sur les principes les +plus incontestables.</p> + +<p><i>De choses nient moebles comunes en nuly possession troves, purchases +l'en[A] ausi en plusours maneres.</i></p> + +<p><i>Une manere si come par substraction de ewe[B], dount ascun</i> +<span class="pagenum"><a name="p24" id="p24">24</a></span> +<i>soil[A] acrest par petit & par petit, si les terres ne soient mie +boundes[B] entre veisins. Mes issint ne serra ceo mie en hastives encres[C]: +car si la force de ascun flot court à un veisin en partie de +son soil, par quoy le soil lauter veisin encrest de aultre part de lewe, +en tiel hastive encres ne puist home rien perdre (si la Ryvere ne +soit brace de la meer) que le soil ne soit a recoverer par Assise, si +le verrey possessour soit deforce, si la négligence ne luy desturbe. +Mes si lencres eyt este si soutil[D] que nul ne poet voier ne apperceyver +cel encres que luy eit estre encru par Proces de temps si +come en plusiours ans, & ne my en un jour, ne en un an, & la +chanels[E] & le cours del ewe se remue devers le perdaunt, en tiel +cas remeynt cel encres le purchas & le fee & le fraunktenement al +purchassour, si certeynes boundes ne soient troves. Et par le encres +de mesme encressent les Seignorages & les fees des Seigniours, +& purront les Seigniours destreindre en tiels encres aussi bien come +aillours en son fee sauns tort faire<a id="footnotetag24" name="footnotetag24"></a> +<a href="#footnote24"><sup class="sml">24</sup></a>.</i></p> + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote24" name="footnote24"><b>Note 24: </b></a> +<a href="#footnotetag24"> (retour) </a> Britton, c. 33.</blockquote> + +<p>Que ce passage eût été connu de <i>Godefroy</i>, il ne se seroit +pas fait cette objection: <i>Si les alluvions & accroissemens ont lieu +pour les terres des Propriétaires bornées & limitées</i>, ou du moins +il n'auroit eu garde de la réfoudre, comme il a fait, en attribuant +à la Coutume réformée de Normandie d'avoir en l'Art. +195, <i>accordé les alluvions aux Propriétaires des terres contiguës +sans distinction si elles sont limitées ou non</i>. L'antiquité du témoignage +de Britton auroit probablement engagé ce Commentateur +à rechercher si les Réformateurs de la Coutume Normande +auroient pu avoir quelques motifs pour s'écarter de l'opinion +de cet Auteur. Et de cette recherche il auroit résulté que l'opinion +de Britton lui auroit paru essentiellement liée avec les principes +sur lesquels le droit d'alluvion est fondé. En effet, l'alluvion +n'appartient au fonds qui s'y trouve contigu, que parce qu'il +est présumable que le changement du courant d'une Riviere, qui +partage deux fonds, a pu détacher originairement de l'un de ces +fonds la partie de terrein qui dans la suite des temps vient s'y +rejoindre. A ce moyen l'alluvion est moins considérée comme +<span class="pagenum"><a name="p25" id="p25">25</a></span> +un accroissement pour ces fonds qu'une restitution qui leur est +faite des portions dont le déplacement de l'eau les a dépouillés +alternativement. Mais dès que l'un des fonds est borné, la présomption +qu'il ait souffert quelque perte antérieurement à l'alluvion +ne peut plus subsister, & conséquemment on n'a pu avoir +aucunes raisons pour anéantir, lors de la réformation, la maxime +qui avoit privé jusqu'alors du bénéfice de l'alluvion les fonds +dont les bornes étoient certaines. Au reste, cette maxime n'a +pas seulement dû être conservée par les Réformateurs des Usages +Normands, à cause des appuis qu'elle fournit au droit des +Riverains sur l'alluvion, elle l'a dû être encore relativement à +la preuve qu'on en peut tirer de la légitimité des droits des Seigneurs +sur les accroissemens qui se font aux terreins qu'ils ont +inféodés: car la présomption qui a lieu en faveur du fonds +donné à fieffe est égale pour le fief d'où ce fonds releve. Dans +le voeu de la Loi ce que le vassal perd de son terrein par la position +& la nature du terrein même, la Seigneurie doit le perdre +aussi. Quand donc la perte est réparée, les droits du Seigneur +doivent nécessairement revivre.</p> + +<p>Britton n'est pas moins intéressant lorsqu'il discute les effets +de la Foi & Hommage<a id="footnotetag25" name="footnotetag25"></a> +<a href="#footnote25"><sup class="sml">25</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote25" name="footnote25"><b>Note 25: </b></a> +<a href="#footnotetag25"> (retour) </a> Ch. 68.</blockquote> + +<p><i>Volons</i>, nous dit-il, <i>que chescun Seigniour preigne homage de +trestous les parceners masles & femesles si il le voille aussi come de +un heire; & cel homage ne soit tenu forsque un soul homage par +la unite de droit</i>. Il établit la même doctrine à l'égard de la +Féauté. <i>Nul parcener ne son issue ne jurge feaulté sinon à son +eyne parcener, si le Seigniour ne voille eins soit en l'Election le +Seigniour à prender tiels services parmy une meyn ou parmy les +meyns de tous les parceners. Car autrement prendroit il les gardes +& les mariages des aultres parceners.</i></p> + +<p>Voilà donc la raison de la différence que la Coutume réformée +de Normandie met entre les puînés mâles & les soeurs puînées +parageres. Si la majorité de l'ainé mâle tiroit originairement, +comme aujourd'hui, les puînés de la garde du Seigneur; +& au contraire, si les filles mineures restoient en garde nonobstant +<span class="pagenum"><a name="p26" id="p26">26</a></span> +que leur soeur aînée en fût sortie, c'étoit parce que l'aîné +des mâles étoit seul propriétaire du fief, au lieu que les parcenieres +avoient chacune leur part du fief en propriété.</p> + +<p>Britton, à l'égard du desaveu qu'un vassal fait de son Seigneur, +s'explique ainsi: <i>Et mesme l'action eyt le Seigniour vers le +tenaunt; come son tenaunt avera fait homage a autre que a +luy, lequel il duist aver fait a luy, & issint fraude & malyce soit +attaint. Et aussi si il eyt fait homage a autre que a luy a tort, +puisque il avera fait son homage a luy a droit. Mes si le tenaunt +l'eyt fait par destresse de autre ou par foly & nient par malice, en +tiel cas volons nous que l'en face venir les Seigniours & le tenaunt +en notre Cour, & la soit discus que avera meillour droit +en l'homage. Et celuy que droit avera recouvre, & que tort avera +soit puny.</i></p> + +<p>Ces distinctions, on le voit, forment la base de la Jurisprudence +actuellement suivie en Normandie sur les matieres des +commises & des débats de tenure. Quand le vassal, de propos +délibéré, viole la foi promise à son Seigneur, ce dernier a contre +son homme une action pour le faire punir de sa fraude. La +tenure rentre en la main du Seigneur, & est réunie à son domaine; +lorsqu'au contraire le vassal a avoué un autre Seigneur +que celui duquel il releve, soit par erreur, soit parce que cet +autre Seigneur l'y a contraint, alors les deux Seigneurs doivent +discuter leurs droits respectifs en Justice, sans que le vassal encoure +aucune peine, quel que soit l'évenement de leur contestation.</p> + +<p>Notre Auteur nous apprend encore que si les Ecclésiastiques, +pour les fonds qui leur étoient aumônés, ne faisoient que serment +de féauté sans hommage, <i>ils faisoient ascune foits a lour +Seigniour un paye a la double value de lours services de un an en +remembrance de reliefe au chiefe de chescun trente ans</i>. <i>Si come</i>, +ajoute-t-il, <i>est en Normandie l'en fait de commun usage</i>.</p> + +<p>Ainsi le droit d'indemnité, dû aux Seigneurs par les Ecclésiastiques, +n'est pas une invention nouvelle.</p> + +<p>Combien d'autres usages ou maximes dont cet Auteur constate +l'antiquité. <i>Roixs</i>, selon lui, <i>ne purrount rien aliener en droit +de lour Corone ne de lour royalte que il ne soit repealable par lour</i> +<span class="pagenum"><a name="p27" id="p27">27</a></span> +<i>Successours. Suffrable chose nequedent est que Baronies & aultres +demeynes fraunchises soient par Roys grauntes en un cas pur aumosne, +& en autre cas pur aver Prelats & autres sages gens du +Realme de lour Counseil, issint que ils soient au Roy entendaunts +respounables & justiceables, & en autre cas en fee ferme sicome cytes +Burghes & autres demeynes, &c.</i></p> + +<p>L'époque où le domaine des Rois a été irrévocablement regardé +comme inaliénable remonte donc bien au-delà de celle +qu'on lui a fixée jusqu'ici. Britton donne dans le Chapitre 18 le +détail des droits domaniaux qui existoient de son temps; les +précautions les plus scrupuleuses y sont prises pour la conservation +de ces droits.</p> + +<p><i>Et quant a nos fees soit enquis (par nos eyres) de Eglises +Cathedrales, Perochiales & Religions & de mesons de Religion & +de Hospitals en cel counte quex sount de nostre avouson, & quex +deyvent estre, & ne sount mie; & par quex ils ount este suffrets, +& coment & quex demeynes nous tenons en nostre meyne en cel +counte, & quex autres demeynes nous & autres tenons de auncienes +demeynes de nostre Corone, & quex de eschetes & de purchas, & +qui teles terres tiendent autre que de nous, & combien les terres +vaillent severaument[A]<span class="side">A: Séparément.</span> a la very value, & de demeynes que deyvent +estre nos que ne sount mye, coment eux ount este alloynes & par +quex, & qui les tient. Et auxy des fees & des avousons des Eglises, +& de hundreds que deyvent estre tenue de nous en chiefe, & ne +sount mie coment ils ount este alloynes, & qui les tient, & puis +quel temps, & de lour verey value, & del counte par an, & combiene +le Visconte nous rent par an de ferme, & combien des hundreds +sount en nostre meyn, & combien chescun hundred vaut, & combien +les Baillifs rendent par an a nous, ou a autre. Et aussi de aumosnes +& de services dues a nous, si ils eyent este sustrets, & par +quex, & combien de temps. Et aussi de sutes[B]<span class="side"> +B: Suites.</span> dues a notre +counte & a nos hundreds, & a nos maners, & a tours de nos +Viscontes, & a nos veues de fraunkplege, & a nos molyns, si +eles eyent este faites pleinement; & si non, coment eux ount este +sustretes, & de quel temps, & par quex, & ausi de tous services +dues a nous de droit. De eschetes que nous duissent eschier par la +felonie des felons, ou par la mort de nos tenaunts sauns heire, ou</i></p> + + + +<span class="pagenum"><a name="p28" id="p28">28</a></span> +<p><i>par ascun manere de revercion, & de terres de Normauns & de +felons que tiendrent de nous en chiefe alienes puis lour felonies +faites, que dussent estre nos eschetes; soit aussi ensquis qui les +tient, & de quel temps, & combien ils vaillent par an en touts +issues a la very value. Et aussi de terres & tenements alienes +par felons & autres tenaunts puis lour felonie faite, dount +notre gree nad mye este fait, del an & del Wast, de Countes, +Baronies, fees de Chivaller, grands Serjaunties, & petites, +desmembres sauns counge de nous, coment ils sount tenus, & +qui les tient, & de qui, ou de nous en chiefe ou par meen[A],<span class="side">A: Moyen.</span> & si +rien nous soit arrere de nul service ou de profyt que nostre duyst +estre de droit, & si pleynement come les gardes & les mariages, & +homages, & reliefs, & heires par tout ou aver les duissons de droit, +ou sinon par qui ils nous ount este sustrets & de quel temps, & +combien ils vaillent par an. Des enfaunts masles, damoyseles & vedves, +qui mariages duissent estre nos, maries sauns conge de nous, +& quant de fees & a queux, & combien que cest que lour terres +vaillent par an. Et aussi soit enquis de toutes maneres de purprestures +faites sur nous de terres & de fraunchises & ceux que serrount +presentes deforceours & purprestures par fresche force puis le +eyre, crie; si soient somons de vener a certein jour a respondre de +lour tort, & soit le Proces tiel, come de play de terre par nos +Brefe solon la nature del graund cape[B],<span class="side">B: Cape +nom d'un +Bref de prise-de-corps.</span> & del petit, & ceux +deforceours, en les autres articles avaunt dits soient auxi somons. +Et come ascun appara en Court, & die que il trova son auncestre +seisie, & ceo puisse averrer, si cesse la aemaunde sauns Brefe, & +ceux que serrount assignes a pursuer nostre droit, hastivement maundent +quere Briefe de Droit que en appele Precipe quod reddat +nobis sur les deforceours. Et si le Brefe soit purchase sur ascune +chose appendaunte a nostre Corone come sount auncienes demeynes, +si ne soit nul temps limitte en counte countant. Et si les tenaunts +se voillent mettre en enqueste en fourme de graund Assise a +ceo ne soient point resceu sauns lassent de nous & de nostre Conseil +si nos Attournours en ceo cas ne sachent les verdits passer pur +nous. Car nous somes tenus de repeler les droits de nostre Corone +a torts alienes, en lesquex droites nul ne se doit eyder par exception +de non tunure. Mes list[C]<span class="side">C: Est libre, licet.</span> a chescun de soy eyder par +<span class="pagenum"><a name="p29" id="p29">29</a></span> +garaunt vocher & par exceptions renables solonc ceo que dit serra entre +les exceptions. Et si Brefs soient purchaces pur nous sur eschetes +ou terre purchaces alienes, ou de autres choses que ne sount mie +appartenauntes a la Corone, en tiel cas ne volons nous mye que +home counte de plus haut temps que de Brefe de Droit, & prescription +de ceux courge encontre nous come encontre autres del +people. Nos eschetes deforces soient demaundes par Briefe de Droit. +Et quant a sutes a nous estretes, courgent destresses; car taunt de +prerogatyfes volons nous aver par les graunts delays que il y ad +en Brefe de Customes & de Services. Quant a nos fees desmembres +tenues de nous par mesne puis le darreyn eyre, volons que +tiels fees soient pris en nostre meyn, & que le Visconte nous respoigne +des issues, & que point lour soient rendus sauns nous. Et +quant a gardes & mariages a nous detenus, volons que tauntost +soient pledes tout sauns Brefe & courge[A]<span class="side">A: Et coure la peine.</span> la penaunce encontre +les deforceours solonc la ordynaunce de nos Estatuts; & volons +que chescun sache que si home moerge que avera tenement de nous +par fee de Chivaller & de graunde Serjauntie lequel que il eyt tenu +de auncienes demeynes de la Corone ou de eschete ou de purchas, +qui heritage cheyt apres sa mort a plusiours filles come a un +heire, que de toutes les filles volons aver le mariage a touts les +foits que eux serrount a marier, & aussi de toutes les vedves, qui +Seigniours averount tenus de nous en chiefe. Et si presente soit +que ascun soit marie sauns conge de nous que soit masle, soit femele +qui mariage a nous appent, tauntost soient seisies en nostre +meyn toutes ses terres & toutes les terres lours barons, & le Visconte +nous respoyne des issues & sauns nous lour soient poient rendus. +En droit de purprestures volons nous que les noysaunces soient +oustes as costages de purprestours, & les suffrables soient pris en +nostre meyn, & la value par an soit enroule, & solonc la discretion +de Tresorers & des Barons de nos Eschekers soient a rentes +a fee ferme a ceux que plus vodront doner.</i></p> + + + +<p>Il paroît par ce Texte que tout ce qui appartenoit au Souverain, +chez les Anglo-Normands, n'étoit pas inaliénable; qu'en +certains cas les particuliers acquereurs de biens domaniaux devoient +être garantis dans leurs acquisitions. Qu'en d'autres cas cette +garantie n'avoit point lieu; & c'est aussi ce que l'Auteur du Recueil +<span class="pagenum"><a name="p30" id="p30">30</a></span> +connu sous le titre de <i>Fleta</i> nous enseigne: <i>De terris tenementis +Regis</i>, dit-il, <i>secus erit. Refert illæ utrum terræ fuerint Dominicæ +terræ Regis, ex antiquo Coronæ annexæ vel de eschaeta, vel perquisito +quia de antiquis maneriis per Prædecessores Regis alienatis +currit tempus contra Regem sicut contra alium, terras vero suas de +eschaeta vel perquisito dare poterit Rex & licita alienare, & de +hujusmodi terris ad escambium, vel Warrantizare si per Prædecessores +suas expresse fuerit obligatus alias vero terras alienatas non tenetur +Warrantizare sed potius revocare</i><a id="footnotetag26" name="footnotetag26"></a> +<a href="#footnote26"><sup class="sml">26</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote26" name="footnote26"><b>Note 26: </b></a> +<a href="#footnotetag26"> (retour) </a> Flet. L. 3, c. 6, ss. 3.</blockquote> + +<p>Une chose cependant doit surprendre dans les Textes de Britton +& de Flete: c'est que dans Britton, mort dès 1275, on +trouve <i>l'inaliénabilité</i> du domaine déjà établie; tandis que, selon +Flete, elle n'a dû être connue que depuis 1279, temps auquel +ce dernier fixe une Assemblée tenue à Montpellier entre tous les +Souverains qui vivoient alors: <i>Res quidem</i>, je copie les termes +de Flete, <i>Coronæ sunt antiqua maneria, Regia homagia, libertates +& hujusmodi quæ cum alienentur, tenetur Rex ea revocare secundum +provisionem omnium Regum Christianorum apud montem +Pessoloniam anno regni Regis Eduardi filii Regis Henrici quarto +habitum</i>. Mais l'étonnement cesse quand on observe qu'à l'exception +de Flete il n'y a pas un seul Ouvrage mis au jour dans +le temps où ce Recueil suppose que le Colloque de Montpellier +a été tenu qui en ait fait mention; & qu'au contraire nous +avons plusieurs actes émanés des Souverains d'Italie, d'Allemagne, +d'Espagne, &c. postérieurement à cette prétendue Assemblée, +qui contiennent ou l'aliénation ou la confirmation d'aliénations +faites par eux de diverses portions de leur domaine; +d'où il faut conclure que cette Assemblée est imaginaire, & +que n'en ayant jamais existé d'acte autentique, l'Auteur du <i>Fleta</i>, +qui étoit, lors de la composition de son Livre, dans la Prison +que le titre de ce Livre désigne<a id="footnotetag27" name="footnotetag27"></a> +<a href="#footnote27"><sup class="sml">27</sup></a>, a été trompé, comme +Selden l'a pensé, par de faux rapports de la part de quelques +personnes qui avoient assisté au Concile tenu à Lyon en 1274.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote27" name="footnote27"><b>Note 27: </b></a> +<a href="#footnotetag27"> (retour) </a> <i>Imponi sibi passus est procul dubio carcerius + noster seu Fletæ autor, &c. ad Fletam Dissertat. Selden, pag. + 551.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p31" id="p31">31</a></span> + +<p>Ces gens-là avoient sans doute fait envisager à cet Auteur la +fermeté avec laquelle Jacques, Roi d'Arragon, avoit soutenu +qu'il ne devoit pas payer au Pape le tribut que son père s'étoit +engagé de donner tous les ans au Saint Siége, comme la suite +d'un Concordat que tous les Souverains qui avoient assisté +à ce Concile avoient fait pour la manutention de leur domaine, +quoique dans le Concile il n'y eût eu aucune résolution prise à +ce sujet.</p> + +<p>On peut juger par le petit nombre, mais en même-temps par +l'importance des objets que Britton vient de nous offrir, & que +je n'ai fait qu'indiquer de quelle utilité pourroit être la lecture +de cet Auteur pour l'éclaircissement de notre ancienne Législation; +il n'est cependant point comparable, à beaucoup près, au +Compilateur du <i>Fleta</i> que je viens de citer. Celui-ci a rassemblé, +comme sous un seul point de vue sur chaque matiere, les +Statuts, les décisions qui étoient épars dans tous les Diplomes +des Rois & dans les Traités des Jurisconsultes qui avoient paru +avant lui; & quoiqu'il fût très-instruit du droit Romain, il n'en +a fait ordinairement usage que pour suppléer à ce que les Coutumes +Anglo-Normandes avoient omis de décider, & encore ce +n'a été qu'autant qu'il a trouvé que les Loix civiles pouvoient +se concilier avec l'esprit dans lequel les usages auquel il les faisoit +rapporter avoient été primitivement institués.</p> + +<p>Son Ouvrage est divisé en six Livres. Sa diction est claire; +son style concis; les Chapitres de chaque Livre forment autant +de Traités complets du sujet que leur titre annonce. Après avoir +dit quelque chose de cet Ecrivain, nous parcourerons quelques +endroits de son Livre où il s'agit de matieres que ni Britton ni +Littleton n'ont discutées, ou que ces Auteurs n'ont pas assez approfondies.</p> + +<p>Au Livre 2, c. 50, sect. 16 de Flete, il est parlé des priviléges +des Templiers & des Hospitaliers. Or, ces Religieux étoient fort +renommés sous Edouard Ier & ils furent anéantis dès le commencement +du regne d'Edouard II. On doit donc faire remonter +au temps du premier de ces Princes l'existence du célebre +Jurisconsulte, auquel, pour plus de facilité, je donnerai à l'avenir +le nom de sa Collection. Cette preuve, que j'emprunte +<span class="pagenum"><a name="p32" id="p32">32</a></span> +de Selden<a id="footnotetag28" name="footnotetag28"></a> +<a href="#footnote28"><sup class="sml">28</sup></a>, n'est pas la seule dont il appuie son opinion +sur l'antiquité de Flete. Dans le Livre 2, ch. 66 de cet Ouvrage, +il est fait mention d'un Rescript de Henri qui y est dit +pere du Prince, au nom duquel Flete prescrit des regles de +procéder. Il ne peut être assurément là question que de Henri +III, dont Edouard Ier étoit le fils. Et en effet, dans le même +Livre 2, c. 64, Flete avoit cité un Statut <i>de Mercatoribus</i>, +lequel a été constamment dressé dans le Parlement de Westminster +en la trente-troisieme année du regne d'Edouard Ier; enfin +dans le même Chapitre 66, Henri II est désigné comme aïeul +du Roi, par les ordres duquel Flete écrit: ainsi il n'est plus +permis de douter raisonnablement de l'époque sous laquelle la +Collection de <i>Flete</i> doit être placée. Il n'en est pas de même +du nom & de la profession de celui à qui nous sommes redevables +de cette production.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote28" name="footnote28"><b>Note 28: </b></a> +<a href="#footnotetag28"> (retour) </a> Dissertat. ad Flet. caput decim. sect. 2, pag. + 546.</blockquote> + +<p>Plusieurs Ecrivains parlent d'un Guillaume Flete ou <i>Fleta</i>, +Anglois de nation, & qui professoit la Regle des Hermites de +Saint Augustin, & qui a publié quelques Ouvrages de Théologie; +mais il est constant que ce Moine vivoit sous Richard II, +vers la fin du quatorzieme siecle, date qui ne peut s'accorder +avec celle que les passages de Flete forcent de donner à sa Compilation. +D'ailleurs dans la Préface de ce Recueil on trouve: <i>Tractatus +autem iste qui Fleta merito poterit appellari, quia in Fleta, de +jure Anglicorum fuit compositus</i>; ce qui démontre que <i>Fleta</i> n'est +pas le nom de l'Auteur, mais le titre de l'Ouvrage, & que l'Ouvrage +n'a porté ce titre qu'à cause du lieu où il a été composé. +Ce lieu est connu, c'est une Prison appellée en Anglois <i>The +Fleet</i>, <i>la Flotte</i>, par allusion à ce qu'elle paroît flottante sur la +riviere où elle est assise.</p> + +<p>Selden nous apprend que sous Edouard Ier plusieurs Jurisconsultes +des plus célebres avoient été punis pour des affaires d'Etat, +que quelques-uns avoient été exilés, d'autres emprisonnés, +d'autres condamnés en de grosses amendes. Il cite à ce sujet d'anciennes +Annales manuscrites, où on lit sous l'an 1288 cette +<span class="pagenum"><a name="p33" id="p33">33</a></span> +remarque: <i>Incarceratio Justitiariorum Domini Regis, scilicet Thomæ +de Weylong, Johannis de Lovetot, Willelmi de Brampton & Adæ +de Stratton de quo Dominus Rex habuit quadraginta mille marcas +& amplius præter vasa argentea & aurea.</i></p> + +<p>Selden ajoûte à ce passage celui d'une ancienne Chronique en +Rimes françoises, composée par Pierre de Langtoft.</p> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<p class="i14">Quant le Roy Edvvard avoit demoré</p> +<p class="i14">Trois annez de la Mer, Dieu l'ad remené,</p> +<p class="i14">A son repoir trova par pleinte presenté</p> +<p class="i14">Ses Justices & ses Clerks atteints de fausseté.</p> +<p class="i14">Les uns avoient par douns les Leys destourné,</p> +<p class="i14">Les autres la Couroune avoiente violé.</p> +<p class="i14">Thomas de Weylande en Banc primes nomé</p> +<p class="i14">Par agard du Court le reigne ad forjuré,</p> +<p class="i14">En la terre de France sans repoir est alé,</p> +<p class="i14">Ses Compaignions, ses Clerks sunt pris & mené</p> +<p class="i14">A la Toure de Londres, deliveres par mené.</p> +<p class="i14">E sur ceo chescun de Ofice est privé.</p> +<p class="i14">E <i>Lys</i> de <i>Begyngham</i> n'est pas entechelé,</p> +<p class="i14">E <i>Johan de Metingham</i> le chef est demoré,</p> +<p class="i14">Sire <i>Raufe de Heugham</i> ad taunt disputé</p> +<p class="i14">Ke du Baunk le Roy perdu ad le feé.</p> +<p class="i14">Sire <i>Adam de Stratton</i> est dur de mené,</p> +<p class="i14">Jeo cray ke sauns deserte n'est il pas blamé?</p> +<p class="i14">Or, argent sans noumbere au Roy il ad doné,</p> +<p class="i14">Avoir chaunta pur luy, <i>placebo Domine</i>,</p> +<p class="i14"><i>Dilexi quoniam</i> fraude & fausseté.</p> +</div></div> + +<p>Et de ceci l'habile Critique conclut que l'Auteur du <i>Fleta</i> +étoit un des Juges enfermés dans la Prison connue sous cette +dénomination; ce qui est d'autant plus vraisemblable, que de son +temps on la regardoit encore comme particulierement destinée, +par une espece de droit très-ancien, à renfermer les accusés qui +méritoient quelque considération.</p> + +<p>Au reste, si nous n'avons que ces conjectures sur le nom & +sur la vie de l'Auteur du <i>Fleta</i>, son Ouvrage nous fournit des +preuves certaines de l'étendue de ses connoissances dans le droit +commun de sa Nation.</p> + +<p>Quelques morceaux, pris au hazard dans les différens Livres +<span class="pagenum"><a name="p34" id="p34">34</a></span> +qui forment la division de son Recueil, caractériseront mieux +cet Ecrivain que tout ce que je pourrois en dire.</p> + +<p>Presque tout le second Livre a pour objet de régler les fonctions +des Officiers de la Couronne & celles des Officiers des +Seigneurs particuliers; les devoirs prescrits à ces derniers pourront +faire aisément juger de l'importance & de la multiplicité +des obligations que contractoient les autres.</p> + +<p class="mid">Livre 2, ch. 71.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>Doctrina servientium.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Et quia utile videtur aliquid sub compendio tractare +de iis, quæ compotum proficuorum maneriorum contingit, ideò +de Ministris generaliter in maneriis necessariis, & eorum Officiis, +& qualiter se habere debent in eisdem ad commodum Domini, +exempli causa est dicendum, ut hujusmodi compotorum +auditores majores & minores secundum gradus Officiorum constitutos +in suis ignorantiis, negligentiis & iniquitatibus debitèsciant onerare; hujusmodique Ministri a <i>pecia</i>[A]<span class="side">A: <i>Pecia</i>, piece, <i>pecia compoti</i>, un compte sans suite, +dépécé.</span> compoti sciant +sibi subtiliùs præcavere. Per imperitiam verò non debet quis +excusari, nisi Dominus incautè sibi prospexerit, & ideò in +primis de qualitate Domini, & qualiter expectari debet in præmissis +videndum erit.</p> + + +<p><i>Ss. 2.</i> In omnibus autem, & super omnia decet quem libet +Dominum verbis esse veracem, & in operibus fidelem, Deum & +Justitiam amantem, fraudem & peccatum odientem, voluntariosque +malevolos & injuriosos contemnentem, & apud proximos +pietatem, vultumque motibilem & plenum. Ipsius enim +interest potiùs Concilio quàm viribus uti propriove arbitrio, non +cujuslibet voluntarii juvenis, menestralli vel adulatoris, sed +jurisperitorum, virorum fidelium, & honestorum, in pluribus +expertorum, consilio debet favere. Qui bene igitur vult disponere, +& familiæ suæ scire veram executionem terrarum suarum, +necessarium erit & perinde sciat quantitatem suarum facultatum, +& finem annuarum expensarum. Et cum extentam illam +possit quis per culturam terrarum diligentem, vel per instaurationem +bestiarum, aliquamve providentiam honestam augmentare +<span class="pagenum"><a name="p35" id="p35">35</a></span> +& excedere, illud incrementum in deposito custodiatur: +nam terrarum cultura per temporum incongruitatem singulis annis +æquivalenter minimè respondet; deficiente ergo blado, mortuisve +bestiis, vel superveniente combustione, vel alio inopinato +eventu sinistro, locum habebit depositum, quod quidem si devastetur, +locus erit pecuniæ, & qui alienum accommodat in +casu quo accommodare oportebit, proprium devastat. Et si cum +creditoribus finem faciat dampnum non evadet, & sæpe contingit +dampnum unum aliud sequi, juxta illud.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Nemo semel tantùm fortunæ sentiet ictum, sed propè +congaudent qui sibi de longè prospexerint. Prospiciat igitur +sibi quis ut de proprio vivat, sicut dictum est secundùm terrarum +suarum annuum valorem; quæ per tenentes Domini fideles +& juratos sic debent extendi. Inprimis inquirendum est de +castris & aliis ædificiis intrinsecis, & fossatis circumdatis, videlicet, +quantum muri, & ædificia lapidea, & lignea, plumbo, +vel aliter cooperta, valeant per annum, & pro quanto appreciari +possunt, secundùm verum valorem eorundem murorum & +ædificiorum, ac etiam pro quanto ædificia extra fossatum appreciari +possunt, & quantum valeant unà cum gardinis, <i>curtilagiis</i>[A],<span class="side">A: Petite cour. En Picardie, <i>courtis</i>.</span> +columbariis, vivariis, & omnibus aliis exitibus curiæ +per annum: item quot campi, & quot sint culturæ in Dominico, +& quot acræ arabiles in qualibet cultura, & quantum quælibet +acra per se valeat per annum.</p> + + + +<p><i>Ss. 4.</i> Item, quot acræ prati sunt in Dominico<a id="footnotetag29" name="footnotetag29"></a> +<a href="#footnote29"><sup class="sml">29</sup></a>, & quantum +valet quælibet acra per se ad locandum per annum. Quot etiam +acræ sunt pasturæ, & cujusmodi bestiis illa pastura fuerit magis +necessaria, & quot & quales bestias sustinere poterit, & quantum +quælibet acra valeat per se, & quantum valeat pastura cujuslibet +bestiæ ad locandum per annum. Item, de pasturâ forinsecâ communi, +quot & quales bestias Dominus habere possit in eadem, & +quantum valeat pastura cujuslibet bestiæ ad locandum per annum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote29" name="footnote29"><b>Note 29: </b></a> +<a href="#footnotetag29"> (retour) </a> <i>Vide Capitulare de Villis Caroli-Magni, ann. + Soc. Balus. tom. 1, col. 33.</i></blockquote> + +<p><i>Ss. 5.</i> Item, de parcis & dominicis boscis, quos Dominus +pro voluntate sua excolere poterit & assartare, quot acræ in se +contineant, & pro quacunque vesturâ & pasturâ cujuslibet acræ +<span class="pagenum"><a name="p36" id="p36">36</a></span> +possit appreciari, & quantùm acra fundi valeret per annum, & +boscus hujusmodi, si assartaretur.</p> + + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 88%;"> +<p><i>Ss. 6.</i> Item, de boscis forinsecis, in quibus alii communicant +quantum Dominus se <i>appruare</i>[A].</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Item, de pannagio, herbagio, & melle, & omnibus +aliis exitibus forestarum, boscorum, <i>morarum</i>[B], bruerarum, +& vastonem, quantum valeant per annum.</p> + </td> + + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 10%;"> +<p class="sml">A: <i>Appropriare</i>, se reserver.<br><br> + +B: Joncs-Marins.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<p><i>Ss. 8.</i> Item, de molendinis, vivariis, ripariis, piscariis, separalibus +& communibus, quantum valeant per annum.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Item, de placitis & perquisitionibus Comitatûs & Curiæ, +& forestarum, cum finibus & amerciamentis provenientibus +de expeditatione canum quantum valeant Domino per annum.</p> + +<p><i>Ss. 10.</i> Item, de Ecclesiis, quæ ad donationem Domini pertinent, +quot sunt, quæ, & ubi, & quantum quælibet Ecclesia +valeat per annum, secundùm veram ipsius æstimationem, & +per marcas & solidos extendatur; ut, si Ecclesia centum marcas +valeat per annum, ad centum solidos extendatur advocatio +per annum.</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 88%;"> +<p><i>Ss. 11.</i> Item, de <i>herietis</i>[C], nundinis, mercatis, theoloniis, +operationibus, serviciis, & consuetudinibus forinsecis, & exhenniis[D], +quantum valeant per annum.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Item, de warrennis, libertatibus, parcis, cuniculariis, +custodiis, releviis, feodis annuis, quantum valeant per +annum.</p> + +<p><i>Ss. 13.</i> Item, de liberè tenentibus, quot sunt intrinseci, & +quot forinseci, & qui, & quas terras, & quæ tenementa, & +quæ feoda teneant de Domino, & quæ de aliis, & per quod +servicium; an per socagium aut per servicium militare, vel per +liberam firmam, vel in eleemosynam tantùm, vel in liberam & +puram eleemosynam, vel alio modo, & qui tenent per chartam, +& qui non, & quantùm reddunt Domino singulis annis, +& ad quos terminos de certo redditu.</p> + </td> + + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 10%;"> + + +<p class="sml">C: Voyez ci-après ce que je dis de ce droit dans la Note 22 sur les +Loix d'Edouard.<br><br> + +D: Dons-Gratuits.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<p><i>Ss. 14.</i> Item, qui prædictorum faciunt sectas ad curiam Domini, +& quot sectas per annum, & quantum quælibet defalta, +& quid accidit Domino per mortem talium.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p37" id="p37">37</a></span> + +<p><i>Ss. 15.</i> Item, de custumariis quot sunt, & quæ sit eorum +secta, & quantum quilibet habet, & quantum terræ quilibet tenuerit, +& quantum valeant tenuræ suæ, tam de antiquo Dominico, +quàm de novo perquisito. Tenuræ dico, ut mesuagio, +curtilagiis, terra arabili, prato, pastura, redditu, bosco, & +hujusmodi, ad quantum talliari valeant per annum, sine destructione +& exilio faciendo, & quantum valeant suæ operationes & +consuetudines, & quantum reddant in redditu singulis annis, +& qui possunt talliari ratione sanguinis nativi & qui non; quæ +omnia, prout extensa fuerint, imbrevientur.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Facta quidem extensione, ut prædictum est, ac etiam +ex quanto blado debeat quælibet cultura vel acra seminari, secundùm +terrarum diversitatem: omnes namque culturæ vel acræ +in seminis sparsione non poterunt æquiparari.</p> + +<p><i>Ss. 17.</i> Item, certificetur de qualitate, quantitate, & numero +bestiarum, secundùm earum species, quot haberi poterunt in +quolibet manerio, sufficienter, & quantum liberè deductis expensis +valere debeant per annum; quæ omnia distinctè scribantur +in membranis, ut perinde sagaciùs vitam suam disponat & +faciliùs convincat mendacia compotariorum.</p> + +<p class="mid">Livre 2, c. 72.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Officio communis Senescalli.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Provideat tunc sibi Dominus de Senescallo circumspecto +& fideli, viro provido, discreto & gratioso, humili & pudico, +& pacifico, & modesto, qui in legibus, consuetudinibusque Provinciæ, +& Officio Senescalciæ se cognoscat, & jura Domini +sui in omnibus tueri affectet, quique Subballivos Domini in suis +erroribus & ambiguis sciat instruere & docere, quique egenis +parcere, & nec prece vel pretio velit à tramite Justitiæ deviare, +& perversè judicare, cujus Officium est curias tenere maneriorum; +& si per substitutum hoc plerunque fecerit, ad visus +tamen Francii plegii, vel, si Dominus illâ non utatur libertate, +tunc saltem bis vel ter, si pluries ad hoc vacare non poterit, +præsentialiter curiam tenere debebit, ut tunc de subtractionibus +<span class="pagenum"><a name="p38" id="p38">38</a></span> +consuetudinum, servitiorum, reddituum, sectatum ad curiam, mercata, +& molendina Domini, & ad visus aliarumque libertatum +Domino pertinentium diligenter inquirat; necnon & de alienatione +terrarum, boscorum, pratorum, pasturarum, aquarum +& hujusmodi, per quem, videlicet vel quos, & à quo +tempore, & quo jure, tempore cujus Ballivi, vel servientis +facta fuerit hujusmodi alienatio. Quæ quantùm cum Justitia valeat +per districtiones, vel per auxilium Regis, si necesse fuerit, +sine dilatione faciat revocare.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Item provideat sibi Senescallus, ut in quolibet manerio +per communem particam probare distinctè & apertè sciat +tam numerum acrarum arabilium, quàm cujuscunque speciei seminis +ad terram seminabilem sufficienter quantitatem, nè fallaces +præpositi computantes quantitatem seminis excedant per numerum +acrarum vel quarteriorum.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Item, quod in omnibus Officiis securè fiant firmaturæ; +dicitur enim, facilis ingressus præbet plerumque fragilitati peccandi +voluptatem, & salvæ seruræ famulos reddunt aptiores; +quod Anglicè dicitur, <span class="sc">OFTE TRESTE LOKES MAKETH +TREUVE HYUVEN</span>.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Item, certificetur in primo adventu suo de custagiis +carucarum in quocunque manerio, quæ sciri poterunt per hanc +rationem, ut terræ sint tripartitæ, tunc novies viginti acræ faciunt +carucatam, eò quod lx in hyeme, lx in quadragesima, +& lx in æstate pro Warecto debent exarari.</p> + +<p><i>Ss. 5.</i> De terris verò bipartitis debent ad carucam octies viginti +acræ computari, ut medietas pro Warecto habeatur, & +medietas alia in hyeme, & quadragesimâ seminetur, & perinde +de numero carucarum de facili poterit certiorari.</p> + +<p><i>Ss. 6.</i> Item, scire debeat de quot carucis adjutricibus, & quoties +debeat Dominus in quolibet manerio subveniri, & de omnibus +auxiliis, & operationibus quorumcunque veraciter scire +debet.</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Item, inquirere debet de instauro in quolibet manerio +existente, cujus inventorium inter ipsum & servientem in scripto +cirographato debet imbreviari.</p> + +<p><i>Ss. 8.</i> Inquirat etiam de defectu bestiarum in quolibet +<span class="pagenum"><a name="p39" id="p39">39</a></span> +manerio habito & invento, quem statim faciat, consentiente Domino, +discretè supplere.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Inquiratur etiam de serviente, vel Ballivo cujuscunque +manerii & subministris qualiter erga vicinos & tenes Domini, +& alios se gesserint & habuerint, ipsis priùs amotis, ne veritas +se latitet ob timorem, & si de aliquibus disseisinis, verberibus +& melletis, vel luctis se intromiserint; & si ad tabernas vigiliasque +quis, Officiis suis omissis, noctanter ierint, pro quorum +aditu Dominus vel alius aliquod dampnum sustinuerit; & +quod dampnum, & quoties, & qui sint inde culpabiles, quæ +quidem dampna, secundùm quod commodè poterit, illicò faciat +emendari, vel habito respectu ad plurialitatem hujusmodi +delictorum, penitus per ipsum Dominum amoveantur, vel saltem +per ipsum Senescallum, eo quod pro quolibet modico delicto +non decebit Dominum commovere.</p> + +<p><i>Ss. 10.</i> Item, amensurare debet superonerationem instauri bestiarum +ubique, de quibus superfluum vendatur, vel alia commoditas +Domini inde fieri disponetur; nec tamen inde fiat transmutatio, +venditio, vel alienatio, nisi per sufficiens Warrantum +Domini, vel Senescalli, cum laudabili testimonio fide dignorum.</p> + +<p><i>Ss. 11.</i> Item, ejus est veraciter scire de finibus, amerciamentis, +releviis, herietis, exennis, & venditionibus quibuscumque +summam & quantitatem, & de hiis qui receptione pecuniæ +fuerint onerati.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Item, scire debet de custodiis & maritagiis, à quo +tempore in manus Domini devenerint, & quantum valeant per +annum. Et qui inde expletia receperint, & quantum.</p> + +<p><i>Ss. 13.</i> Item, scire debet in quibus Ballivus manerii, & Ministri +sui per districtiones Domini appruaverint.</p> + +<p><i>Ss. 14.</i> Item, inquirere debet, si Ballivus, vel alius serviens +vel tenens Domini, vel alius aliquod vastum vel dampnum defecerit +in boscis, parcis, warrennis, cuniculariis, & hujusmodi, +& quod dampnum, & quis hoc fecerit, & quoties.</p> + +<p><i>Ss. 15.</i> Item, inquirere debet de nominibus omnium Sub-ballivorum +in quocunque manerio servientium, tam majorum +quàm minorum, & de eorum plegiis, quorum omnia nomina +imbreviata debet custodire, & curiam ingredi, & habere de +<span class="pagenum"><a name="p40" id="p40">40</a></span> +Advocatis; nec debet major vel minor, antequam plegium Domino +per literas patentes invenerit, in obsequio Domini remanere, +nisi ipsi servientes per electionem fide dignorum in plena +curia, & per plegiagium electorum ad tale Officium fuerint +convocati; nec Senescallo aliquos in capite cum Domino commorantes +à servitio Domini ejicere licebit, sed soli Domino sit +talis potestas reservata: nec etiam custodias, maritagia, seu +escaetas, vendendi, viduasve dotandi alicui, præter quam solo +Domino licebit. Senescallus verò nihil recipiet de denariis Domini +sui, sed ab omni compoto liber esse debet, & quietus, præcepta +tamen sua advocare tenetur.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Item, inhibere debet generaliter & specialiter, ne +ovis, vel alia bestia Domini excorietur, priusquam à Ballivo +& præposito, aliisque fide dignis videatur, quâ morte fuerit +mortua eò quod diversimodè mori potuit, ut per interfectionem +voluntariam, vel si sint jugulatu, amissæ, furatæ, vel mahemiatæ, +vel læsæ, & hujusmodi, per malam custodiam, in quibus +casibus Dominus indempnis debet penitus observari. Si autem +mortua fuerit per casus fortuitos, nec per combustionem, submersionem, +mahemium, senectutem, & hujusmodi, hoc suo +custodi non debet imputari; ad vim autem majorem, vel ad casus +fortuitos non tenetur quis, nisi sua culpa intervenerit. Si autem +ab aliquo, vel alicujus cane vulneretur, vel occidatur, vel +per cursum velocem ab alio quàm custode ad mortem fugetur, +& hujusmodi, succurirtur Domino per querelam; non igitur pro +qualibet penè plata, vel pro quolibet capite ostenso erit una +bestia cuilibet repetenti allocanda. Sed in hoc casu diligentes +fiant examinationes ut res potiùs Domino valeant, quam pereant.</p> + +<p><i>Ss. 17.</i> Item, Senescalli Officium est qualibet nocte per se, +vel per substitutum, per Dominum tamen de expensis hospitii cum +emptore, Marescallo, coquo, dispensario, Officiariis computare, +& diei scire summam expensarum.</p> + +<p><i>Ss. 18.</i> Item, à præposito de lardario, secundùm quod necesse +habuerit per talliam recipere unum quodque genus carnium +& piscium, & quod in sua præsentia fercula scindi faciat, & +<span class="pagenum"><a name="p41" id="p41">41</a></span> +coquo per numerum deliberare, & inde rationabilem compotum +audire.</p> + +<p><i>Ss. 19.</i> Item, ad ipsum pertinet veraciter scire quot panes +obolati de quarterio frumenti fiant, quos panetarius à pistore per +numerum recipere tenetur. Item, quot panes, quotque fercula +simplici familiæ diebus communibus conveniant.</p> + +<p><i>Ss. 20.</i> Item, habere debet unum folium taliæ tripartitæ de +blado & braseo, pistori deliberato per præpositum.</p> + +<p><i>Ss. 21.</i> Omnes autem servientes Senescalo conjunctim & divisim +de Officiis suis respondere tenentur; ipseque de eorum factis tenetur +testimonium perhibere.</p> + +<p class="mid">Livre 2, chapitre 73.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Officio Ballivi.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Ballivus autem cujuscunque manerii esse debet in verbo +verax, & in opere diligens ac fidelis, ac pro discreto appruatore +cognitus, plegiatus & electus, qui de communioribus legibus +pro tanto Officio sufficienter se cognoscat, & quòd sit ita +justus, quòd ob vindictam vel cupiditatem non quærat versus +tenentes Domini, vel aliquos sibi subditos, occasiones injustas, +per quas destrui debeant, seu graviter amerciari. Caveat autem +sibi à vitio pigritiæ redargui; surgat ergo mane, nè tepidus +videatur, vel remissus, & carucas inprimis jungi faciat, deinde +campos, boscos, prata, pasturasque ambiat & aspiciat, ne indè +dampna fiant in auroris.</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 88%;"> + + +<p><i>Ss. 2.</i> Facto siquidem suo circuitu carucas Dominicas +adeat, custumarias, & adjutrices, prospiciens quod antequam +<i>dietam</i>[A] suam plenè paraverint, minimè disjungentur, alioquin +cadit in compoto. In initio igitur temporis seminandi, & <i>trebinandi</i>[B], +conjunctim sint cum carucis Ballivus, præpositus, & +messor per totam dietam, donec arraras suas legitimè compleverint, +quantum videlicet ad unum diem pertinebit, & quòd +omnes se intromittant, quòd carucarii diligenter & bene suas +faciant operationes, & qualiter eo die expediverint, statim +disjunctis carucis videant per mensuram: & nisi ipsi carucarii +<span class="pagenum"><a name="p42" id="p42">42</a></span> +rationabiles prætenderint excusationes de aruris suis, secundum +aruram illius dietæ, tenentur reddere rationem. Et nihilominus +facta eorum & defectus sæpe ac sæpius expedit supervidere, & +videre per messorem, ne hujusmodi defectus remaneant non +correcti & impuniti. Et notandum, quod caruca boum, cum +duobus equis tantum expediet, quantum tota cum equis, præterquam +in terra litorea & petrosa, quæ pedibus boum gravis +est & impediosa, tum quia equus plus sumit & expendit; tum +quia carucarii & fugatores extra passum ire consuetum, secundùm +usum boum grave videtur, tum quia caruca boum in terra +gravi præcedet, ubi equina remanebit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 10%;"> +<p class="sml">A: Visite du +jour, <i>hodiernum +iter</i>.<br><br> + +B: <i>Trebinare</i>, +donner le +dernier labour.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + + + +<p><i>Ss. 3.</i> Qualiter verò equus magis quàm bos est sumptuosus, +videndum est & sciendum, quòd omnis bos vel vacca ad laborem +carucæ deputata, à festo Sancti Lucæ, usque ad Festum +Inventionis Sanctæ Crucis per xxviij septimanas, ex communi +consuetudine ad præsepe custoditur. Equus autem si in statu +laborandi debeat observari, de sexta parte busselli avenæ de +pretio oboli singulis noctibus oportebit ipsum præbendari, & ex +xij denariorum herbagii ad minus æstivali tempore refocillari, & +quolibet mense denariatus sibi compete ferramenti, quorum summa +est xj sol' vj den' præter estoveria foragii, & eschaetarum +bladi. Bos verò de tribus & dimidia mensura avenæ, de quibus x +faciunt bussel, sufficienter poterit quâlibet septimanâ sustentari, +unde summa ij sol' vj den' in toto. Equus etiam cum senectute +vel labore convincatur, de pelle tantum correspondet, sed de +bove secus erit; nam cum decem denariatis herbagii salvari poterit +Dominus indempnis, vel ferè, ut, si pro labore non sufficiat, +interfici poterit, & per venditionem carnis carnificibus, +& pellis, & hujusmodi, per particulas poterunt primi custus, +vel ferè Domino restitui, & sic poterit Dominus indempnis vel +quasi observari.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Item supervidere debet Ballivus falcatores, messores, +cariatores, operarios, & Ministros manerii universos, quod +quilibet quod suum fuerit justè debiteque prosequatur; vel legalius, +subtiliusve ad commodum Domini, quàm per competentes +minas, quotiescunque transgressi fuerint, poterunt castigari, monitionibus +tractabilibus intervenientibus. +<span class="pagenum"><a name="p43" id="p43">43</a></span></p> + +<p><i>Ss. 5.</i> Faciant igitur circumspectè terras Dominicas marlari, +compastari, de ovili faldari, appruari, & emendari, ut sensuum +suorum abundantia per effectum operis liquere valeat universis.</p> + +<p><i>Ss. 6.</i> Nec permittat equos, vel affros carucarum, vel carectarum, +ab aliquo majore vel minore, per crebras & indebitas +equitaturas impunè vexari, sed quòd ipsi simul cum aliis pecoribus +bene custodiantur, nè per negligentiam vel pigritiem de +debitis puturis & præbendis suis quicquam amittant, vel subcontrahatur +ab eisdem.</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Nec liceat Ballivo pro villenagiis proximis hæredibus, +aut aliis liberandis, vel pro releviis, seu maritagiis fines capere, +vel placitum tenere de aliquo quod tangat liberum tenementum, +feodum, vel libertatem, nec etiam furniandi sibi liceat, +vel braciandi in manerio, nisi Dominus præsens extiterit.</p> + +<p><i>Ss. 8.</i> Item, nec sit Ballivus ad mensam Domini, sed sub +certis vadiis quotidianis victus sibi constituatur.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Sæpe videat Ballivus trituratores in grangiis, qui si +purè granum à paleâ non separaverint, illum iterum puriùs +faciat triturari, nè grana in paleâ remanentia in fimo agris disperso +germinent, in tegmineve domorum: foragium autem tassari +faciat & cooperiri, cujus eschaetæ, prout collectæ fuerint, +in luto plateis, & itineribus projiciantur ad fimum nutriendum, +quod multo magis ad commodum Domini sic deveniet, quàm +si ad venditionem devolveretur: stubula verò in terra requiescat, +nec plus inde tollatur, nisi quod pro reparatione domorum curiæ +fuerit necessarium, & residuum per carucam subvertatur.</p> + +<p><i>Ss. 10.</i> Mense autem apprilli, tempore videlicet quo omnia aperiuntur, +warectandi erit tempus idoneum & amoenum, cum terra +fregerit post carucam; rebinnandi verò post festum Nativitatis +Sancti Johannis-Baptistæ, cum terra pullulaverit post carucam.</p> + +<p><i>Ss. 11.</i> Ad seminandum autem cum terra fuerit assessa, & non +concava: sed omnis colonus temporis congruitatem singulis minimè +poterit vicibus expectare.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Videat etiam Ballivus, nè ad expeditionem carucariorum +per minus amplos radios depereat cultura, vel alio quovismodo +durante exarando. Et cum bona terra arari debeat pro +warecto caveant sibi carucarii, ne malam terram perversè arando +<span class="pagenum"><a name="p44" id="p44">44</a></span> +attingant; sed per radium quadratum terram bonam advertant, +dùm tamen profundam, ita quòd terra recens cooperta +vel disco-operta non remaneat. Et cum tempus affuerit rebinandi, +nè profundo arent, carucariis inhibeatur; sed levis sit carucæ +cursus saltem ad herbarum & radicum destructionem: nam +si tempus pluviosum supervenerit, & per profundam aruram fiat +terra mollis & aquatica, & tempus venerit seminandi, caruca +tunc ad aliquam terram certam attingere non valebit, sed erit +caruca tanquam lutosa: faciant ergo radios suos leves in rebinando, +ut profundiùs per duorum digitorum largitatem attingere +valeant in seminando, per quod caruca à luto deliberari valeat, +& mundari, & pulchram bonamque faciat aruram.</p> + +<p><i>Ss. 13.</i> Cum autem tempus advenerit seminandi, non permittat +Ballivus largos, sed spissos minutos, beneque conjunctos +radios arari, per quod semen æquiùs cadere valeat in eisdem: +nam radiis largè aratis, & semine projecto, herciaque superveniente, +statim sit discensus seminis inter duos radios per herciæ +tractum, & summitas terræ inter ipsos radios habita, detecta, +& tanquam sterilis remanebit, quod tempore segetum +ab uno capite in aliud respiciendo ad oculum manifestiùs apparebit.</p> + +<p><i>Ss. 14.</i> Si quid autem bladi remanserit post seminationem +agrorum, id prudenter granario retornetur, vel granatarius in +compoto de facili poterit titubare.</p> + +<p><i>Ss. 15.</i> Si autem terra deorsum seminari debeat, terram exaltari +& minimè arari oportebit & terra per carucam aliquantulum +elevata, sub pede carucarii sinistro ultimum radium arando +subvertatur & prosternatur, ut ultimus radius perinde districtior +habeatur.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Item videat Ballivus, quod maturè incipiat seminare, +ut ante adventum magni algoris, magnique gelu, & yemis gramina +suas expanderint radices.</p> + +<p><i>Ss. 17.</i> Nam si tardè secare fecerit, & effusio pluviæ infrà +octo dies sequentes discenderit, & illico supervenerit gelu durabile, +quantumcunque aqua terræ concavitatem fuerit ingressa, +gelu penetrabit, per cujus si perseveraverit per triduum +vel ampliùs, possibile est hujusmodi grana tenera & aquosa germinata +& pullulata omnino deperire.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p45" id="p45">45</a></span> + +<p><i>Ss. 18.</i> Et sciendum quod duæ sunt terræ, quæ maturè debent +seminari ad semen præcipuè quadragesimale, terra, viz. marlosa, +& terra lapidea, nè fortè per fervidum marcium dampnum contingat, +& impedimentum per minimam duritiam, vel nimiam +concavitatem; & ideo tempestivè debent hujusmodi terræ seminari, +ut per sappum & virtutem yemis naturale recipiant nutrimentum: +terras autem molles & sabulonosas non est necesse +maturè seminare, eo quod hujusmodi terræ temporibus pluviosis +ex consuetudine subvertuntur per aruras; sed terras aquosas, +& de marisco necessarium est optimè fodere & radiare, & radios +aptè purgare, ne semen humi projectum, per impetum +aquæ submergatur. Terras verò steriles, & quasi derelictas semine +genecti vehementer expedit seminare.</p> + +<p><i>Ss. 19.</i> Et notandum, quod semen hyemale in eadem terrâ +à qua venit projectum, sicuti aliud faceret de partibus remotis +quæsitum nullatenus abundabit: faciat igitur quivis discretus +semen sibi emi hyemale, ut copiosior eveniet ususfructus. De semine +verò proprio quadragesimali seminentur terræ Domini, +nisi propter fori facilitatem hoc fuerit omissum. Nulli Ballivo sit +vile, si de rebus Domini Dominum possit appruare, ut de suis +ordeis braseum, de lanis pannum, de linis telas, & hujusmodi +fieri; vel si equum, pullum, vel palefretum de furfure, fabisque +educi, faciatque nutriri, vel alia quæ commoditatis Domini +respiciant incrementum.</p> + +<p><i>Ss. 20.</i> Item, vivaria, stagna, lacus, servoria, & hujusmodi, +piscarias suas quisque discretus bresmys & perchiis faciat instaurari; +sed non de lupis aquaticis, tenchiis, vel anguillis, qui +effusionem piscium nituntur devorare.</p> + +<p><i>Ss. 21.</i> Item, potestas habere posternas in omni curia totaliter +inhibeatur, sed unicus sit ingressus. Et in omnibus instauro +equarum, emissariorum, cignorum, & apium, quisque studeat +instaurare.</p> + +<p><i>Ss. 22.</i> Et in fine de omnibus Officiis sibi subditis intromittere +se debet diligenter, ne per dissimulationem, & negligentiam +suam, & impudentiam ministrorum in poenam compoti merite +debeat condempnari.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p46" id="p46">46</a></span> + +<p class="mid">Livre 2, chapitre 74.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Marescallo.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Officium autem Marescalli est præbendam contra præpositum +talliare, & numerum equorum Senescallo hospitii in compoto +diei qualibet nocte computare, ut ipse in rotulo suo numerum +equorum possit inserere, specificando nomina supervenientium +de eorum adventu, & morâ.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Item, furfur à præposito per talliam recipere, cum +inde necesse habuerit, & inde Senescalo compotum reddere, ut fiat +de furfure, sicut de avena.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Item, contra præpositum de ferris & clavis ab eo receptis +talliam recipere, tam de numero ferrorum, quam de eorum +custubus, & ubi ea allocaverit Senescalo demonstrare; nec +sine sua licentia alienos equos inde licebit ferrare. Item, fænum +& literam equis deliberare.</p> + +<p class="mid">Chapitre 75.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Coquo.</i></span></p> + +<p>Officium coqui est, de singulis ferculis ratiocinium reddere +Senescalo singulis diebus.</p> + +<p class="mid">Chapitre 67.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Præposito.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Præpositus autem tanquam appruator & cultor optimus per +villatam electus ad præposituram Domino, vel ejus Senescalo palam +debet præsentari, cui injungatur Officium illud indilate. Non +ergo sit piger vel somnolentus, sed efficaciter & continuè commodum +Domini adipisci nitatur, & exarare, carucasque intrinsecas +& extrinsecas mane conjungi, terrasque conjunctim & purè +arari, putoque semine, nec minus sparsè dispergi faciat & seminari, +fimum etiam nutriri & co-adunari, ad sterculinium cum terra +fimumque mixtum faciat exaltari.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Aream etiam cariæ cum marla, seu fossatorum +<span class="pagenum"><a name="p47" id="p47">47</a></span> +mundatione, vel saltem terra bona quâlibet faciat quindenâ marlari, +desuperque straminari. Et cum de residuo straminis bestiis non +necessarii, & plateis luto projecti fimus superfuerit, illum ante +martii siccitatem colligi faciat, & nutriri, qui cum cariari +debeat ad rura, cum cariatoribus præsens existat præpositus totâ +die, ut sine fictitia dietam finiant & laborent, & secundùm +laborem illius dietæ debet futurus labor expediri, allocari, alioquin +etiam in compoto cadent; & quod de istis dicitur, dici +poterit de cariatoribus universis.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Terra autem sabulonosa fimo puro non fimoretur, sed +cum terra optimè permisceatur; hujusmodi enim terra respectivè +quodammodo calida est, fimusque purus calidus, & tempus æstivale +fervidum: mixtis ergo caliditatibus, ordea per consequens +possibile est marcisci: expedit igitur fimum hujusmodi terrâ +misceri.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Ex rore namque ex naturali frigiditate hujusmodi terræ +mixtæ horis vespertinis generata procreatur segetibus nutrimentum; +fimus verò purus in rure dispersus, ultra duos vel tres +annos secundùm quod terra fuerit frigida vel calida, minimè durabit. +Mixtus autem in duplo licet tantam non habeat substantiam, +vel virtutem; marla autem durabilior est, eo quod fimi +descendendo, & marla ascendendo consumitur. Et hæc est causa +quare terras fimo dispersas profundè non expedit exarare, adjecta +itaque terra fimo rariùs descendet, & per consequens tardiùs +consumetur; qui cum superarentur, immissâ carucâ subvertantur, +quia roris stillicidia multum juvant ad mixturam. Nec in warrectum +debent mitti fimi, quia per rebinnuram fere subverterentur; +& sic ante tempus seminis multùm consumerentur: sed ante +tempus seminandi immediatè distribuantur, & maximè, si fuerint +de ovili; quanto enim fimus ovilis semini sit propinquior, +tanto commodior & utilior: tempore autem augusti bidentes +alienos admittere expedit ad ovile, eo quod tunc temporis fimum +abundantiùs emittunt.</p> + +<p><i>Ss. 5.</i> Item, præpositus per consensum & visum Ballivi & +Senescalli, inter festa Pentecostes & Paschæ instaurationem pecorum, +videlicet à debilibus fortia, & ægrotis sana eligi faciat, +& separari; debilia namque magis consumunt, eo quod sæpiùs +<span class="pagenum"><a name="p48" id="p48">48</a></span> +& meliùs oportebit hujusmodi destinare tamen ad operationes, +& laborem constituta præbendare, & eisdem debilioribus +frequentiùs parcere & deportare, & quanto in laborando parcatum +fuerit eisdem, tanto erit onus graviùs, pejorque conditio +robustis.</p> + +<p><i>Ss. 6.</i> Si autem priusquam senectutem nimiam attigerint, vel +per decrepitatem, mahemiam, vel laborem nimium declinaverint, +sic fuerint electa, ex mediocribus custubus poterint emendari, +& per venditionem, vel alio quovismodo poterunt per +substituta de levi, quasi revivisci; dum tamen prudenter vendantur, +& de eis emantur fortiora, necessarium est igitur hujusmodi +pecora sapienter abolire: & post festum Sancti Johannis-Baptistæ +expedit, quod boves debiles, & malè intentati, veteresque +vaccæ, ac steriles, juveniliaque averia parum emendantia, +singulis annis in bonam mittantur pasturam, in quam pingues +valeant devenire, ut tunc quod Domino fuerit utilius, sagaciter +inde disponatur.</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Sufficiensque pastura tribuatur pecoribus laborantibus, +ne per defectum declinent ad miseriam, per quod dampnum consequatur +duplicatum, eo quod sumptus erant graviores, rarioresque +labores.</p> + +<p><i>Ss. 8.</i> De die claro faciat præpositus in præsentia sui vel +messoris affros & equos quotidiè præbendari: ita quod præbenda +coram bobus conferenda stramine avenæ misceatur, vel frumenti; +arestæ enim straminis ordeacei rugitus eorum impediret. +De die dico, nè præbenda noctanter per custodes furetur eisdem; +cum stramine dico, eo quod occasione præbendæ magis comedant +foragium & per consequens magis bibent, & pinguescent, +tum tamen hujusmodi foragia per modicas paululum quantitates +eis liberentur; quod si per magnam, minus comedent, magisque +devastabunt. Præterea, si per magnam quantitatem eis +fuerit liberatum ac ipsis postmodum rugientibus cum fuerint satiati, +residuum straminis conculcabunt, naribusque inflabunt, & +per consequens odio habebunt, & sic sordescent.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Affros autem quandoque lavare, desiccatos striliare +non est inutile; prodest etiam boves de die bis stergere cum vispilione, +eò quod affectiùs se lambebunt.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p49" id="p49">49</a></span> + +<p><i>Ss. 10.</i> Item, vaccis matricibus competens provideatur pastura, +nè lactis patiantur detrimentum, & cum vitulus taurinus +vituletur, primo mense non ablectetur; à quo deinceps de septimana +in septimanam unicus lactis tractus debeatur, qui ultra +duos menses minimè lactari permittatur; vitulus autem femellus +integre suum lac obtineat per tres septimanas, à quâ postea veluti +de masculo tractus uberum vicissim tollantur: & tempore +separationis aquam habeant abundanter infra domum videlicet +& extra, ne per defectum aquæ, sicut frequenter contingit, ex +ægritudine pulmonis moriantur.</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 68%;"> +<p><i>Ss. 11.</i> Cum autem calidum tempus accesserit & serenum, +multum expendit juvenculas & vaccas, instaurumque bestiarum +in falda bene straminata noctanter custodiri, ut perinde meliorentur +Dominicæ culturæ.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Cum autem tempore pasturæ bonas vaccas lactrices +ab aliis separaverit, bonaque de marico salsa pasci fecerit extunc +debet lac duarum hujusmodi vacarum de una <i>waga</i>[A] casei in xxiiij +septimanis ex communi consuetudine respondere, nec non & +qualibet hebdomada de dimidia <i>lagena</i>[B] butyri. Si autem de +pastura bosci, vel prati post falcationem, seu stibulæ post tempus +messium, sic erit tanta proficui responsio de tribus vaccis, +quemadmodum prædictum est de duabus. Et nisi de tanto responderit, +cujus intererit, ipsum tenebit compoti catena, eo +quod miserrima trium de uno caseo de pretio unius oboli in duobus +diebus respondebit, & de denariato butyri per septimanam. +Et quod dicitur de trium vaccarum responsione, dici poterit +de viginiti bidentibus matricibus sanè custoditis.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 30%;"> +<p class="sml">A: Mesure qui pesoit huit livres, <i>Assis. Reg. David. Apud +Sleneum</i>.<br><br> + +B: Cette mesure pesoit douze livres d'eau, <i>videlicet quatuor +libras de aquâ marinâ, & quatuor libras de lacu vel stagno & 4 de aqua +currente & clara. Lagena debet esse in profunditate, sex polices cum dimidio +pollicis, in latitudine inferiore debet esse octo pollicum cum dimidio +policis & cum spissitudine ligni utriusque partis. Et in rotunditate partis +superioris debet esse viginti septem pollicum, & in rotunditate, inferiore +debet esse viginti trium pollicum, Ibid.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + + +<p><i>Ss. 13.</i> Nec sustineatur, quod aliqua vacca ultra festum Sancti +Michaëlis lactetur, eò quod hujusmodi lactare eas debilitat vehementer +& enervat, ac tardiùs minusque lactis præbebunt in +anno futuro, vitulusque exilior erit atque minor.</p> + +<p class="mid">Chapitre 77.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Cultoribus.</i></span></p> + +<p>Cultores autem sint cogniti, & tales qui tempora congrue +discretè sciant expectare, culturasque, prout tempus & terra +<span class="pagenum"><a name="p50" id="p50">50</a></span> +poposcerint, seminare, carucasque ac hercias, cum necesse fuerit; +debitè reparare.</p> + +<p class="mid">Chapitre 78.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>DE FUGATORIBUS CARUCARUM.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Fugatorum autem ars est, ut boves æquè sciant conjunctos +fugate, ipsos non percutiendo, pungendo seu gravando.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Non enim este debent malancholici, vel iracundi, sed +gavisi, cantantes, & lætabundi, ut per melodias & cantica boves +in suis laboribus quodammodo delectentur, ipsisque foragium +& præbendam deferre, ipsosque debent amare, & noctanter +cubitare cum eisdem, ipsosque prurire, striliare, torcare, bene +in omnibus custodire, prospiciendo nè foragium eorum furetur, +vel præbenda; nec pro duabus noctibus simul vel tribus fiat liberatio, +fæni vel <i>literæ</i>[A],<span class="side">A: Litiere.</span> sed paulatim de die in diem, prout +fuerit necessarium, liberetur eisdem: nec quòd candelam habeant, +prout dictum est, sustineatur.</p> + + + +<p><i>Ss. 3.</i> Debent aliena pecora in pastura carucariorum inventa +imparcare. Ipsi etiam & cultores, cum tempus culturæ cessaverit, +fossare, triturare, fodere, includere, cursus aquarum in +agris emundare, ac alia hujusmodi minuta opera & commoda +facere tenentur.</p> + +<p class="mid">Chapitre 79.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Pastoribus.</i></span></p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 88%;"> +<p><i>Ss. 1.</i> Pastores autem expedit habere discretos, & vigiles, & +benignos, ne oves per suas iras torqueantur; sed ut pacificè in +lætitia suas depascant pasturas: signum autem benignitatis Pastoris, +est quòd greges non diffugerit, sed pascentes suos <i>circina</i>[B] +pastores.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Inveniat igitur securitatem quilibet quòd in iis quæ +officium suum contingunt, laudabiliter se habebit.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Provideat igitur sibi quisque de bono cane latrabili, +singulisque noctibus cum grege cubitare. Præsepia ac sua ovilia +bonis glagis calidè furratis palisque grossis præparari faciat atque +<span class="pagenum"><a name="p51" id="p51">51</a></span> +muniri, & talem curam adhibeat, nè bidentes sibi commissi furentur, +vel mutentur, nec etiam locis aquosis, mariscis, <i>plassetis</i>[A], +vel profunditatibus, & pasturis insanis depasci non permittantur, +ne ob defectum bonæ custodiæ putrefiant & pereant, +alioquin in poena compoti tenebitur.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 10%;"> +<p class="sml">B: Je crois qu'il faut <i>circinat</i>, il s'écarte des autres +Pasteurs, &c.<br><br><br><br><br><br><br><br> + +A: Brossailles.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + + + + + + + +<p><i>Ss. 4.</i> Ad oves autem multones, & eorum sequelas, tria +fiant ovilia; unum videlicet pro multonibus & castoribus, aliud +pro matricibus bidentibus, tertium pro hogastris annatis & juvenibus, +si grex ad hoc sufficiat, quibus tres deputentur custodes.</p> + +<p><i>Ss. 5.</i> Omnes autem oves uno signo consignentur, nec ultra +festum Nativitatis beatæ Mariæ matrices tractari per ubera, seu +lactari non permittantur: hæ quidem, quas retinere non expedit, +postquam inter festum Paschæ & Pentecostæ fuerint electæ, +maturiùs tondeantur, ab aliisque consignentur, & statim bosco +committentur, in quo claudantur, vel in alia pastura, in qua +citiùs pinguesci poterunt, & emendari, quæ quidem in festo +Nativitatis Sancti Johannis-Baptistæ vendantur.</p> + +<p><i>Ss. 6.</i> Cognosci autem poterunt ægrotæ per casum dentium +per signaque senectutis; lana etiam talium per se vendatur cum +pellibus, morinâ mortuarum, & inde tot releventur cum sagacitate: +quidam enim circumspectè agentes carnes ovium morinâ +mortuarum per tantum tempus, ut inter horam novam & +vespertinam, faciunt in aquam mitti, posteaque suspendi, donec +aqua decurratur; quâ carne postea salsatâ & desicattâ, ipsam faciant +appreciari, & inter operarios, familiamque expendi, & +ne cadant in compoto, hujusmodi carnes expeditas secundùm +pretium appositum faciunt in expensis quotidianis allocari.</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Inter festa autem Sancti Martini & Paschæ, infra domum +oves expedit noctanter custodire, nisi terra sicca fuerit ovileque +bene reparatum, tempusque serenum. Et quo casu multones +forte expedit in ovile mitti, debilibus autem domi commorantibus +foenum apponatur. Cum autem multones pro tempestate +fortè domi commoraverint per se custodiantur, quibus grossius +foenum cum stramine avenæ frumentive bene triturato distribuatur. +Nam si de nocte per tempestatem gravati extiterint, +similiter fortè in crastino, ita quod parum comederint, vel nihil, +<span class="pagenum"><a name="p52" id="p52">52</a></span> +posteaque ad præsepe esurientes accesserint foenumque purum +invenerint, illud non comedent, sed devorando transglutinabunt, +cumque eorum natura sit rugiendi, ac id quod non +mandetur nullatenus venerit ad rugitum, possibile est hujusmodi +m tonibus per putrefactionem illius foeni in stomachis +remanentis deperire: bonum est igitur quod stramen foeno +adjiciatur, eo quod ob straminis straminis grossitiem foenum potiùs +manducabunt.</p> + +<p><i>Ss. 8.</i> Cum autem oves matrices agnos suos producere inceperint, +lanam deleat bercarius de matrum uberibus, ne hujusmodi +agni, per tractus uberum lanam annexam transglutinantes, +pereant per hujusmodi lanam in stomachis suis morantem, quod +valdè contingens est.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Post tempus autem tonsionis venire faciat Ballivus coram +eo omnes pelles ovium occisarum, nec non & morinâ mortuarum, +ipsasque per probos & fide dignos faciat apertè videri, +an uno signo, vel diversis fuerint consignatæ. Præterea, quot +sint de una & eadem lana quâ vivæ, ne forte fuerint emptæ, +malicioseque mutatæ, ut hujusmodi visores in compoto Ballivo, +si necesse fuerit, testimonium perhibeant veritati; quæ quidem +pelles, simul cum lana annua, vendantur per saccos, vel +per vellera, aliovè quovis modo, prout meliùs fuerit faciendum.</p> + +<p><i>Ss. 10.</i> Saccus enim xxx petras debet contra ponderare, vel +saltem xxviij si per rectam petram, quæ xij libras & dimid. +ponderat ex consuetudine communi, ponderetur. Expedit quoque +ut Ballivus sit præsens singulis annis cum lanæ agni, agnorumque +pelles, ne fortè decipiatur, consignari debeant & decimari.</p> + +<p><i>Ss. 11.</i> In festo omnium Sanctorum de melioribus ovibus interficiantur +duæ, duæque de pejoribus, ac duæ de mediocribus +quæ sinon sanæ inveniantur, alienentur per venditionem, vel +alio modo, usque ad quidenam Paschæ quo tempore totidem +releventur.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Castores autem bonis velleribus communiti cum matricibus +bidentibus tempore veniente competenti custodiantur; matrices +autem, multones & hogastri ter eligantur per annum, & +videantur, ne per parvam imperitiam, vel negligentiam sani +<span class="pagenum"><a name="p53" id="p53">53</a></span> +morbum capiant ab ægrotis; nec expedit quod pecora, videlicet +oves, boves, vaccæ, & hujusmodi, tempore pluviæ infra +domum admittantur.</p> + +<p><i>Ss. 13.</i> Nam si calefactura venti inter cutem & carnem ingrediatur, +vel inter pellem & lanam, citiùs poterint deperire: +sed expedit singulis annis per discretos ter per annum videantur +oves, & calefactæ, ægrotæ, & putrefactæ, quæ per lanam à +pellibus recentem, per occulosque croceos, nec non & per dentium +debilitatem cognosci poterunt, cum tota lana vendantur indilatè, +simul cum veteribus & debilibus: juvenes autem in bona +mittantur pastura ante mensem augusti, ut pinguescant in +eadem.</p> + +<p><i>Ss. 14.</i> Et cum meliores emendentur, & pinguedinem receperint, +vicissim palamque vendantur carnificibus; hujusmodi +verò carnes meliores sunt ante augustum, & quod remanserit +post festum Sancti Martini venditioni divolvatur. Et caveant sibi +Ballivus & Præpositus, nè aliquod instaurum extra manerium +vendatur, quin priùs per tenentes Domini, secundùm verum +valorem apprecietur; cujus sit publicus emptor, qui plus inde +dare voluerit, eo quod hujusmodiaveria non sunt catalla defuncti, +seu de parco Regis, vel præda.</p> + +<p><i>Ss. 15.</i> Item, diligenter eligantur bidentes in festo Sancti +Michaëlis: nam esto quod ad Pascham ad festumque Nativitatis +Sancti Johannis, & in principio mensis augusti sanæ permanserint; +inter duo tamen festa beatæ Mariæ in augusti septembrisque +mensibus, ob malam custodiam in pastura corruptibili, ac +per commestum cujusdam nubis escaetæ, quæ tunc temporis cadere +contingit, vel per commestum albarum testudinum corrumpi +poterunt & infirmari. Et cum hoc fortè contigerit, statim à +sanis separentur; de quibus commodum Domini protinus ordinetur.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Cum aliquis pro mortua fuerit præsentata, & visa +fuerit quòd mortua sit per morinam, infirmitatem, vel ex casu +inopinato, tunc refert utrum ante tempus tonsionis, vel post.</p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 78%;"> +<p><i>Ss. 17.</i> Si autem ante, tune pellis cum vellere æquivalebit; +& si post, bercarius de uno agno, uno vellere, uno <i>carcosio</i>[A] +<span class="pagenum"><a name="p54" id="p54">54</a></span> +bonæ carnis, & unâ pelle debet respondere, alioquin poenam +compoti non evadet Ballivus.</p> + </td> + + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 20%;"> +<p class="sml">A: Terme qui désigne toutes les parties charnues de +l'animal.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + +<p class="mid">Chapitre 80.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De custodia porcorum.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Quilibet autem discretus Ballivus semel saltem in anno porcos +suos potentes à debilibus elegi faciat & separari, insanique deleantur +& vendantur. Apros vel sues non teneat quis, nisi fuerit +occasione bonitatis suæ progeniei, sed suas faciat sues quodamodo +castrari, ut steriles efficiantur; bacones namque talium +baconibus masculorum æquivalebunt.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Matrices, si quæ prægnantes remanserint, non permittat +quivis in hyeme perire, ne per asperitatem algoris sibi +anticipentur suorum tempora productionis porcellorum: ipse verò +in tribus mensibus præcipuè auxilio indiget, februario videlicet, +martio & aprili, quæ ter in anno debent porcellare, nisi mala +custodia eas excuset, quibus etiam ac porcis omnibus optimum +est jacere in loco sicco longas matutinas. Si autem glande, nucibus +aut pessona valeant sustentari, bonum est porcorum instaurum, +dum inde boscus, mariscus, vel communia in foresta +manerio pertineat, ex quibus sumere poterint nutrimentum cum +aliquo adjutorio grangiarum. Et quo casu fiat porcheria in marisco +vel bosco, in qua, superveniente fortè gelu poterunt hospitari.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Debiliores tamen & sues cum porcellaverint ad manerium +fugantur, & de exitibus grangiarum, durante hyemis asperitate, +nutriantur; qui cum fragilitatis compunctio transierit, +statim retornentur ad alios. Si autem boscus, mariscus, foresta, +vel vastitas manerio non pertineant, nec sit de quo sustentari +poterunt, præterquam de exitibus grangiarum, tunc porcos non +expediet custodire, nisi tot tantum quot ex stubula tempore autumnali +cum aliquibus minutis grangiarum exitibus poterunt +confoveri. Et quo casu nullus teneatur custos eorundem, sed +quàm citiùs fuerint incrassati, habito warranto, discretè vendantur. +<span class="pagenum"><a name="p55" id="p55">55</a></span></p> + +<p class="mid">Chapitre 81.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De tempore autumnali.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Non sufficit quòd semen magis projiciatur, nisi segetes +cum diligentia colligantur. Prospiciant igitur sibi Ballivus +& Præpositus, quòd ante tempus metendi mundentur segetes, +quòdque cardines, parellæ, & hujusmodi herbæ dampnosæ +penitùs abolentur; hoc tamen fiat post festum Nativitatis +Sancti Johannis: nam si ante idem festum quis faceret hoc, +de uno stipite duæ pullulationes vel tres provenirent, & essent +sic dampnum duplicatum: faciant etiam ante dictum festum, si +tempus arriserit, prata falcari, dispargi, desiccari, co-adunari, +& salvò custodiri, priusquam subjungeretur imbribus pluviosis.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Tempore autem metendi non sint servientes pigritiæ +dediti, sed manè faciat messor suos congregari messores, quos +falces messi immittere festinet, ac seriatim & continuè absque +cursus velocitate ipsas meti faciat, perspiciens nè subtus primum +manipulum segetes prosternentur, ac per invidiosam expeditionem +omittantur insecatæ; imo quia vel purè metientur, gavellæque +seriatim supponentur, ut sic citiùs desiccentur, ac commodè +in minutis garbis æquèque colligantur; minuta namque +garba habilior est quàm magna ad carcandum, tassandum, & +triturandum & congruo tempore expectato in grangiis salvò cariantur +& reponantur.</p> + +<p class="mid">Chapitre 82.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De exitibus grangiarum.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Priusquam hujusmodi blada tassentur lij garba ab omni +genere bladi in hostio grangiæ extrahatur, & obtenta sic de toto +usufructu manerii lij parte, per consequens scire poterit dequanto +debet custos residui respondere. Nec sustineatur, quod +præpositus sit granatarius & grangiarius simul; sed sit grangiarius +Ballivus, vel ejus Substitutus, qui bladum præposito liberet +per mensuram rasam & non cumulatam; nec sint diversæ +mensuræ, sed una tantùm quæ sub sigillo Senescali sit bene signata. +<span class="pagenum"><a name="p56" id="p56">56</a></span> +Rasa dico, quia fraus citiùs fieri poterit in cumulata, eo quod +quatuor cumulatæ quintam ferè vel ampliùs continent de rasis, +si mensura lata fuerit; si minus lata in quinque continebuntur +sex, ut si minus lata in sex continentur septem: fiant ergo rasæ +ut pote prædictum est.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Si autem grangiarum exitus non nisi de semine triplicato +responderit Domino, inde nihil est lucraturus, nisi per +bladi charam venditionem: nam una acra pro frumento trinam +exigit aruram præceptis terris singulis annis seminatis, & valet +arura xviij denarios. Herciatura, j denarius, duo busselli frumenti +pro semine xij denarios, mundatura segetum ob messura +v denarios & cariagium j denarium receptis si quidem sex bussellis, +ut tantum trina habeatur restitutio de exitibus inde provenientibus +de pretio trium solidorum, sed magis inde non provenientibus, +& misis deductis, tres obolos erit Dominus sic +amissurus. Abjectio verò bladi, ut crappæ hujusmodi quæ in +anno remanserint, recolligatur, ac potiùs trituretur & vendetur, +purumque puro re-admittatur. Insidianturque trituratores ac +ventrices, ne quicquam bladi furentur in suis <i>sotularibus</i><span class="side">A: Souliers ou bottes.<br><br>B: Ceinture.</span>[A], cirotecis, +<i>alloveriis</i>[B], bursis, seu pontoneriis, vel sacculis, juxta +grangiam occultatis. Nullus Præpositus ultra unum annum remaneat +irremotus, nisi pro fideli ac optimo appruatore, sed +cum in præpositura remanserit, diligenter defectus videat in curia +subortos, ut pote de domibus detectis, muris fractis, fossatis +obstructis, sepibus dirutis, carucis ruptis, carectis disjunctis +& fractis, ovilibus derelictis, & hujusmodi, quibus cum celeritate +manus adjutrices apponat, ne negligentia ejus Domino sit +dampnosa: quod enim hodiè posset de uno denario corrigi, +in fine fortè anni de xij denariis non poterit emendari. Ideòque melius +est in tempore occurrere, quàm post causam vulneratum +causæ remedium adhibere; prospiciat sibi tamen de warranto +inde habendo, alioquin voluntaria erit allocatio prædictorum, +eo quod hujusmodi missas esse falsas supponunt auditores compotorum; +nec fient sepes de pomariis, piris, cerisariis, vel prunariis, +sed de salicibus & alba spina construantur.</p> + + + +<p><i>Ss. 3.</i> Et caveat sibi Præpositus ne alicui extraneo, vel Domini +familiari supervenienti quicquam inveniat sine warranto +<span class="pagenum"><a name="p57" id="p57">57</a></span> +vel mandato: nec etiam permittat, quod aliquis vel aliqua ad caseatricem +accedat, quicquam casei, lactis, butyri, vel hujusmodi +importet quod cedere posset parvæ familiæ in commodum, seu +casei, butyri, vel daeriæ in incrementum. Nec etiam sustineat, +quòd aliquis alicui Officio deputatur, de nocte vel de die ferias, +mercatos, disseisinas, vigilias, luctas adeat, vel tabernas, +sed quòd omnes constanter suis intendant Officiis; nec licentia +hac vel illac cuiquam vocandi concedatur, priusquam substitutum, +pro quo voluerit respondere, suo duxerit Officio collocare. +Si custos namque ovium, vel porcorum, vel hujusmodi vacaret +nullo sibi substituto, possibile, esset hujusmodi pecora +per loca diversa deviare, & dispergi, & dampnum facere Domino, +vel vicinis, pluràque alia inde possent dampna evenire. +Et quâlibet septimanâ debet Præpositus cum Ballivo computare +consuetudines hebdomadis, operationesque talliare, ut de arreragiis +operationum perinde certiorentur, quæ si in denariis convertentur, +poterit sic redditus augmentari. Item, nec permittatur, +quod ignis deferatur in stabulum, vel boveriam, seu lumen candelæ, +nisi ob necessitudinem, nec tunc per minus quam per duos +homines portare sustineatur.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Item, Præpositi scire est, quoties carectæ per diem +cariagia sua commodè facta valeant ad foenum, turbam, maheremium, +boscum, fimum, marlam, & hujusmodi, ut si cariatores +de cæteris diebus secundùm illius diei laborem non responderint, +poenam compoti se voluerint incursuros.</p> + +<p><i>Ss. 5.</i> Item, Officium Præpositi de toto exitu grangiarum se +cariare, nec non & de omnibus receptis, & de omnibus emptionibus, +& venditionibus intrinsecis & forinsecis, tam bladi quàm +instauri. Item, bladum ad furnandum & brasium ad braciandum +per tallias pistori deliberari, & exitum eorundem, videlicet, +furfur à pistore recipere, ac draschiam per visum Ballivi custodi +carucarum per talliam & mensuram liberare, ac furfur etiam pistori +vel Mariscallo ad panem garcionum & familiæ, & ad pastum +canum similiter per talliam & mensuram debet liberare.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p58" id="p58">58</a></span> + +<p class="mid">Chapitre 83.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Officio Pistoris.</i></span></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Officium autem Pistoris est, tam bladum ad furnandum +quam braseum ad braciandum per talliam recipere de personis +prænominatis, omnem exitum eorundem per diversas tallias distribuere. +Nec licebit pistori aliquas expensas de furfure facere, +ut ad pastum canum, vel ad panem garcionum, vel pauperum +vel alicubi miscere, priusquam Præpositus illud receperit ab +eodem, & iterum per talliam liberarit eidem.</p> + +<p class="mid">Chapitre 84.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De Messore.</span></i></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Messor autem fortitudinis, valetudinis, asperitatis, fidelitatisque +debet virtutibus communiri: manè ergo seròque boscos, +curiam, prata, rura, aliàque manerio pertinentia circuire +debet & insidiari, pecora etiam in dampnis Domini inventa imparcare, +ac in querelis emersis præstitâ securitate de querela prosequenda, +summonitiones attachiamentàque facere, diemque partibus +ad proximam curiam præfigere, & quod inde fecerit, palam +in curia præsentare. Item semen recipere tenetur per mensuram, +& terris inde perseminatis de residuo tenetur granatario +reddere rationem. Carucas quoque ac hercias in utroque seminis +tempore ejus, interest supervidere, ut defectus (si qui fuerint) +debitè suppleantur. Carucas etiam custumarias atque rogatas +suis locis debet collocare, contra quem de semine recepto, seminato, +ac restituto, operationibusque tam consuetudinariis, +quàm inquisitis per totum annum debet Præpositus talliare: de +arreragiis autem quæ fuerint Præposito vel granatorio respondeat, +Præpositus autem Ballivo; qui si sufficienter responderit, +ulterius non tenetur computare.</p> + +<p class="mid">Chapitre 85.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De Carectario.</span></i></p> + +<table cellpadding="9" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 88%;"> +<p><i>Ss. 1.</i> Carectarius autem constans esse debet, atque peritus, +<span class="pagenum"><a name="p59" id="p59">59</a></span> +modestus, non iracundus, in arte summandi, carcandi, & cariandi +doctus & expertus, equos diligat, & non superoneret, +sed in potestate teneat, ne pro nimietate depereant oneris seu +laboris. Item, ejus est scire phalera, <i>attilamenta</i>[A], & harnesa minuta +carectis appendentia præparare & emendare; quilibet autem +carectarius simul cum <i>affris</i>[B] jaceat suæ carectæ. Et quod de +carectariis dicitur, de bovariis cum suis bobus intelligatur, ne +occasionem inveniant, quò minùs bestias sibi commissas, & per +malam custodiam extinctas, restituant.</p> + </td> + + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 10%;"> +<p class="sml">A: On dit encore <i>attranquillement</i> en Normandie.<br><br> + +B: Chevaux propres au labour.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + +<p class="mid">Chapitre 86.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De Vaccario.</span></i></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Vaccarius autem sit homo notus, qui vaccas sciat bene +custodire vitulosque, prout decet, producere & nutrire, donec +tempus sanum evenerit & amoenum. Inspiciat itaque quòd +sua averia brumali tempore magnæque frigiditatis, calidè benèque +custodiantur & foragentur, in faldisque bene straminatis +noctanter imponantur temporibus opportunis, cum quibus sibi +provideat cubitare.</p> + +<p class="mid">Chapitre 87.</p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>De Caseatrice.</i></span></p> + + + +<p><i>Ss. 1.</i> Androchia autem pudica esse debet & honesta, fidelis +& laboriosa in officio daeriæ, sapiens & experta, <i>salvans</i>[C]<span class="side">C: Propre.</span> +& non sumptuosa: non enim permittat quod aliquis, vel aliqua +in androchiarium sibi ingrediatur aliquid ablaturus, quòd in decrementum +suæ cedere posset responsioni: ejus autem officium +est, vasa officio suo competentia per scriptum à Præposito +recipere indentatum, & ea restituere per eundem, cum fuerit +recessura. In quo quidem scripto primus dies sui operis contineatur. +Item, ejus est, lac per talliam recipere, & per numerum +lagenarum, caseum, facerèque butyrum, curamque de poletria +obtinere, ac de exitibus inde provenientibus frequenter Ballivo +& Præposito compotum reddere & respondere; nec volunt +<span class="pagenum"><a name="p60" id="p60">60</a></span> +nonnulli auditores compotorum minorem responsionem quàm de +anca xij denarios & de gallina iv denarios per annum allocare.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Ipsius etiam interest ventare, vannare, vel ballare, +ignem tegere & hujusmodi minuta opera facere, cum ad hæc +sanè poterit vacare.</p> + +<p class="mid">Chapitre 88.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De auditoribus compotorum.</span></i></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Auditores verò compotorum sint circumspecti artem +allocandi, onerandique perfectè scientes, bonæ fidei, & non +occasionantes.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Et imprimis visum compoti faciant cum Præposito & +Ballivo, ut de Statu manerii per hujusmodi visum melius sint +certiorati; & quod transcurrendo inceperint, in fine anni conentur +perfinire. Et quod de uno Ballivo dicitur, de cæteris obligationibus +intelligatur id idem: ità quod singulis annis fiat semel +visus compoti, & ad annum revolutum ejusdem fiat compoti +complementum. Nec expedit hujusmodi compotorum debitores +omnes simul convocare, sed sint ipsi auditores de manerio in +manerium accessuri, ut super suis dubitationibus, convocatis testibus +fide dignis, faciliùs poterunt reddi certiores.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Item, nec expedit quòd pecunia Domini in manus hujusmodi +Ballivorum seu Præpositorum aliquandiu omittatur: +Senescallus autem hujusmodi compoto interesse debet, ut cum vocatus +fuerit ad warrantum, sua præcepta advocet vel dedicat.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Item, ut idem Ballivus & Præpositus de finibus, +amerciamentis, & aliis denariis levatis, per controrotulum Senescali +onerentur; verùmque Ballivus, cui honores & exennia +facta extiterint, tanquàm capitali Ministro Domini compotis +præpositi, aliorùmque ministrorum sibi subjectorum pluries jam +ceperit, vel saltem capere potuisset: ideo remaneat Ballivus +in custodia carcerali irreplegiabilis, donec Domino de arreragiis, +si quæ emerserint, plenariè fuerit satisfactum, nisi Præpositus, +vel alius per recognitionem suam meritò debeat onerari.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p61" id="p61">61</a></span> + +<p>Je crois que les amateurs de l'économie rurale me sçauront +gré de leur avoir offert ces Textes de Flete sans traduction; +s'il est le seul Auteur qui nous ait conservé ces monumens précieux +de l'attention particuliere que les anciens Normands avoient +toujours eu pour le progrès de l'agriculture, il est aussi le seul +Auteur de la basse Latinité qui ait sçu rendre intéressans des détails +qui, rendus en notre Langue, paroîtroient peut-être aujourd'hui +bas & minutieux.</p> + +<p>Que l'on ne s'imagine pas que Flete ait entré dans ces détails +par l'impuissance où il étoit de s'occuper d'objets d'un ordre +plus relevé. Il n'y a rien de si énergique que ce qu'il dit sur +le choix que les Rois doivent faire des Magistrats destinés à rendre +en leur nom la Justice au peuple, & sur les devoirs des Juges. +Rien de plus exact que sa doctrine sur les sermens; rien +d'aussi clair, d'aussi méthodique que les regles qu'il prescrit pour +s'assurer de la vérité ou de la fausseté des témoignages.</p> + +<p class="mid">Livre 1, Chapitre 17.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De Justiciariis Substituendis.</span></i></p> + +<p><i>Ss. 14.</i> Ad hæc autem creatus est Rex & Electus, ut Justitiam +faciat universis, & ut in ea Dominus sedeat, & per ipsum +sua judicia discernat, judicia enim non sunt hominis sed Dei, +& tenetur justa judicia defendere & sustinere, ne pax per negligentiam +suam possit exterminari: & cum sit Dei Vicarius, +jus ab injuria, & æquum ab iniquo tenetur separare, ut sui +subditi honestè vivant, ne nullus alium lædat, & quod unicuique +quod suum fuerit debita contributione reddatur.</p> + +<p><i>Ss. 15.</i> Et caveat sibi ne in sede judicandi, quæ est quasi thronus +Dei, quemquam loco suo substituat insipientem & indoctum, +corruptibilem vel severum, ne pro luce ponat tenebras, & +manu indocta modo furioso gladio feriat innocentes, culpabilesque +prece vel precio vitetur illegitimè reddere quietos ne per +malitiam, vel ejusdem substituti imperitiam, simul cum ipso æterni +luctus moestitiam sibi comparet.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Cum igitur non sit possibile quod solus ad omnia terminanda +sufficeret, per Justiciarios & Comites & alios Ministros, viros +<span class="pagenum"><a name="p62" id="p62">62</a></span> +sapientes, Deùmque timentes, in quibus consistit veritas eloquiorum, +ut partito onere levior sit eis labor, quibus plenam exhibeat +Jurisdictionem, de necessitate oportebit eum subveniri, quibus +quæstiones super dubiis quærimoniæque super injuriis terminaturæ +referantur, qui cum ad hoc fuerint deputati imprimis jurent, quòd +fidele Concilium Regi præstabunt quotiens viderint profuturum.</p> + +<p><i>Ss. 17.</i> Item, quod Concilium Regium nemini revelabunt, +cui non fuerit revelandum, & praecipuè cum credant damnum +posse evenire. Item, quod nihil consentient alienari de hiis +quæ pertinent ad antiquum Dominicum coronæ Regis: item, +quod procurabunt quod justitia fiat omnibus tam divitibus quam +pauperibus, magnatibus pariter & parvis secundùm rectas consuetudines +& leges in regno usitatas: item, quod liberè permittant +de seipsis consanguineis & amicis suis justitiam fieri cuicunque +petenti, nec per eos impediri justitiam prece vel precio, +favore vel odio, sed bona fide procurabunt, & quòd magnus +judicetur sicut parvus secundùm regni consuetudinem, nec sustentabunt +vel defendent injuriantes in injuriis suis opere vel servitio.</p> + +<p><i>Ss. 18.</i> Item, quod à nullo quem sciverint habere aliquod +negotium in curia expediendum, aliquod donum vel servitium +recipiant, per se vel per alium quocunque modo vel qualitercunque +arte, occasione hujusmodi, exceptis esculentis & poculentis +pro uno die & non ultra.</p> + +<p><i>Ss. 19.</i> Item, si alicui pro certo innotuerit, vel à fide digno +audierit, aliquem alium conciliarium donum aliquod recepisse +illicitum, hoc deferetur in publicam notitiam totius concilii: +& si quis inde convictus fuerit, imperpetuum à Concilio Regis +concludatur, terràsque, res, redditus, & proventus bonorum +suorum amittat per unum annum, qui si hujusmodi proventus +non habuerit, puniatur per discretionem, decretum Regni & +conciliariorum Regis.</p> + +<p><i>Ss. 20.</i> Illud etiam sacramentum quoad illum articulum jurabunt +Barones de scaccario, Justiciarii itinerantes, & omnes alii +Ministri & Ballivi Regis, exceptis Vice Comitibus quibus inferius +dicetur.</p> + +<p><i>Ss. 21.</i> Et quod dicitur de munerum captoribus ab extraneis & +ignotis, intelligatur consimiliter de privatis, videlicet ut de +<span class="pagenum"><a name="p63" id="p63">63</a></span> +eisdem Conciliariis munera capientibus à Conciliario negotiante.</p> + +<p><i>Ss. 22.</i> Item, jurabunt quod malos Officiales vel Milites Ballivos +in Officiis vel Ballivis Regiis poni non procurabunt; & +si tales positi fuerint, per Regem, amoveantur sine mora, & +alii boni & fideles substituantur.</p> + +<p><i>Ss. 23.</i> Jurabunt etiam quod nullam personam de illegatione +suspectam in familiam Regis admitti procurabunt.</p> + +<p><i>Ss. 24.</i> Item, quod nullum de concilio vel cum Rege existentem +procurare versus Regem rogabunt quod sibi det quod +ipsi possunt sibi retinere, quod ad coronam retinuerunt; quod +si Rex ex propria concesserit lenitare, lenitatem sic receptam +restituant, & in centum libras nihilominus amercientur, à concilio +vel hospitio Regis penitus excludantur, & si delictum aliam +poenam exigerit, graviùs puniantur.</p> + +<p><i>Ss. 25.</i> Item, quod nullum Breve, libertates, privilegia seu +quæcunque alia continens, per quæ injuria vel præjudicium +oriri possit consuetudinibus Angliæ, sigillari consentiant sine assensu +Regio & præsentia majorum de Concilio Regi.</p> + +<p><i>Ss. 26.</i> Jurabunt enim Vice-Comites sic quod non accipient +munera ab aliquo pro injuria alicui facienda, vel Justitiam deferendo, +vel pro jure Regis vel alterius permittendo vel impediendo.</p> + +<p><i>Ss. 27.</i> Item, quod non quærent occasiones illicitas, vel injuriosas +pro aliquo gravando.</p> + +<p><i>Ss. 28.</i> Item, quod non amercient aliquem nisi secundùm formam +cartæ libertatum.</p> + +<p><i>Ss. 29.</i> Item, quod nihil dabunt alicui de curialibus vel Ministris +Regis pro eis defendendis vel manutenendis contra alios, +nec aliquid dabunt pro negotiis suis promovendis nisi Domino +Regi, vel ad opus ipsius Regis, & hoc palàm & non in occulto.</p> + +<p><i>Ss. 30.</i> Et caveant sibi incauti ne volare præsumant antequam +pennas habeant; quod si fecerint, ex alto se noverint corruituros.</p> + +<p><i>Ss. 31.</i> Nec ad exemplum talibus exhibere judiciandi potestatem +quam in manu ponere gladium furiosi, quorum Jurisdictio +per mortem delegantis vel delegati, vel cum delegans Jurisdictionem +revocaverit, vel lata Sententia aliter quam finem capit +& revocatur: nullus autem Subdelegatus alium potest sibi +subdelegare ut recordum possit præsentare.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p64" id="p64">64</a></span> + +<p class="mid">Livre 5, Chapitre 22.</p> + +<p class="mid"><i><span class="sc">De convictionibus, videlicet juramentis.</span></i></p> + +<p><i>Ss. 1.</i> Juramentum est affirmatio vel negatio de aliquo, attestatione +sacræ rei firmata. Causa institutionis duplex est, scilicet +propter incredulitatem hominum, & propter idolatriam vitandam. +Juramentum autem meritorium est quia per illud subvenitur proximo +& magis licitum est per ipsum creatorem jurare quam per creaturas. +Inhibetur tamen ne quis per membra Dei ipsum blasphemando +juret. Ad rectum juramentum exiguntur tria, veritas & +conscientia, judicium ut etiam verum non juret nisi propter necessitatem, +& justitia ut juramentum sit licitum & honestum.</p> + +<p><i>Ss. 2.</i> Juramentum aliud assertorium ut de præterito vel præsenti, +& aliud promissorum ut de futuro.</p> + +<p><i>Ss. 3.</i> Perjurium autem est mendacium cum juramento firmatum; +& tribus modis committitur. Primò, cum quis scit vel putat +aliquid falsum esse falsum, & illud jurat esse verum. Secundò, +quum quis fallitur & credit verum esse quod est falsum, & +temerè & indiscretè jurat. Tertiò, cum quis credat falsum esse +& jurat verum quod verum est.</p> + +<p><i>Ss. 4.</i> Juramenti promissorii tres sunt modi: Primus cum quis +jurat se facturum & dicturum aliquid illicitum vel inhonestum. +Secundus cum licitum, & hoc cum solemnitate sed indiscretè & +absque necessitate. Tertius, cum sine solemnitate in cursu verborum +ex quadam levitate & consuetudine mala, ut sic, per +Deum cras ibo ad Ecclesiam vel jejunabo vel comedam carnes, +inspectis tamen circumstantiis de re tamen licita; de juramento +autem promissorio non fit convictio sed de assertorio cum juramentum +vi vel metu justo viro extortum secundùm quosdam non +obligat, quia quod vi metuve gestum est ratum non habetur. Et +alii dicunt quod juramento promissorio excusat metus, & non +assertorio; & alii dicunt & melius, quod quamvis fuerit metus +semper obligatur si possit illud servare sine intentu salutis æternæ.</p> + +<p><i>Ss. 5.</i> Si servus cogatur scienter à Domino perjurus uterque +est perjurium; qui autem provocat eum ad jurandum quem scit +falsum jurare vel exigit vel recipit juramentum, vel vincit homicidam; +quia homicida solum corpus occidit, iste verò animam suam +<span class="pagenum"><a name="p65" id="p65">65</a></span> +& alterius; & peccat qui alium audit falsum jurare, scit, & tacet, +nec intelligitur perjurare qui ex licita causa deserit juramentum, +ut si fidem juraverimus invicem si mihi fregisti non teneor tibi hosti +cum servanda est fides promissa cum fidem servaverit hostis: sed +furioso non est gladius reddendus propter juramentum donec sanetur +nec etiam tenenda sunt juramenta in illicitis neque in inhonestis +vel in portalibus vel ubi adhibetur ars vel dolus.</p> + +<p><i>Ss. 6.</i> Mendacium est falsa significatio vocis cum intentione +fallendi. Mendaciorum octo sunt genera: primum, est in doctrina +religionis vel fidei, ut Christum non natum esse de virgine, vel +simile contra articulos fidei. Secundum, quod nulli prodest & +obest alicui vel mendacium falsi testis vel detractoris. Tertium, +quod ita prodest alicui quod non obest alteri, ut mendacium testis +in causa pecuniaria. Quartum, quod fit sola mentiendi fallendique +libidine. Quintum, quod fit placendi cupiditate adulationis. Sextum, +quod nulli obest, prodest tamen alicui ad evitandum periculum +pecuniæ. Septimum, quod fit ad evitandum periculum personæ +scilicet mortem. Octavum, ad evitandum periculum corporis & +animæ, ut pro continentia. Mendaciorum aliud perniciosum sive +malignitatis, aliud officiosum sive pietatis, aliud jocosum. Nullus +autem perfectus mentiri debet pro vita alterius redimenda, unde +Augustinus ad sempiternam salutem nullus est deducendus opitulante +mendacio. Cum autem contigerit quod juratores falsum fecerint +sacramentum ad querelam ejus qui per assisam amiserit convinci +poterunt de perjurio multis modis.</p> + +<p><i>Ss. 7.</i> Quandoque enim per sacramentum 24 legalium hominum, +quandoque ex ore proprio per examinationem judicis, +& quandoque ex propria voluntate & poenitentia, in quibus cæsibus +non est par poena infligenda.</p> + +<p><i>Ss. 8.</i> Cum autem juratores fuerint convincendi videndum erit +quot juratores fuerint in assisa vel inquisitione ut quilibet duos +habeat convictores, & si plures habeat, non nocet, ita quod omnes +sunt ejusdem conditionis vel melioris cujus sunt 12 juratores. +Et cum de convictione agatur potest esse in causa tam justiciarius +quam juratores standum tamen non erit soli recordo justiciarii donec +per convictionem mutetur; ante omnia igitur & antequam juratores +summoneantur videndum erit recordum & examinandum ut +<span class="pagenum"><a name="p66" id="p66">66</a></span> +si justiciarius fuerit in culpa, hoc juratoribus non imputetur, nec +è converso. Audito igitur recordo statim perpendi poterit & non +prius utrum assisa capta fuerit in modum Assisæ processum fuerit, +tunc procedatur ad convictionem, & non aliter nisi in quadam +inquisitione liberum tenementum tangente, de qua statutum est +quod convictiones fiant ex gratia tamen principis; constitutio verò +talis est. Cum autem plures in fide minus timeant falso jurare quam +debent per quod plures frequentes exhæredationem patiuntur, unde +si poena adhibetur magna sibi fortè præcaverent, provisum est quod +ad inquisitiones & juratas liberum tenementum jura, libertates, +aut eorum pertinentias tangentes concedit Rex convictiones quotiescunque +sibi videbitur expedire.</p> + +<p><i>Ss. 9.</i> Committit enim jurator perjurium quandoque propter falsum +sacramentum, ut si ex certa scientia aliter juraverit quam res +in veritate se habuerit. Secus enim propter fatuum quamvis falsum. +Præterea sunt quidam qui dicunt verum. Mentiri poterunt +tamen si corpora mentes gerint, & quidam qui fatuum faciunt sacramentum +& falsum per negligentiam vel per ignorantiam examinationis; +& indè sequitur pronunciatio judicii, & cum contra +mentem judicaverint tunc falsum reddit judicium quamvis dealbatum, +& quo casu tenebitur ex malefacto male pronunciando & justum +judicium juratorum scienter pervertendo, verumtamen si per +imperitiam vel grossam ignorantiam possit excusari, mitius agendum +erit cum eo quo ad poenam, non tamen quod maleficium +remaneat impunitum.</p> + +<p><i>Ss. 10.</i> Si autem juratores minus bene examinati obscurè dixerint +vel ad interrogata non responderint, sed dubio vel justo errore +ducti veritatem non dixerint in parte vel in toto, tunc examinato +recordo locus erit potius certificationi quam convictioni ex +tali causa ut juratores de incerto faciant certum & de dubio verum, +& de errore revocentur ad veritatem; verumtamen si recordum +sufficiens fuerit & planum, non erit locus certificationi cum juratores +recordum mutare non valeant, quia sic præferretur eorum +dictum recordo justiciarii, quod esse non debet nisi querimonia +fiat de judice tantum, & quo casu dictum juratorum præferendum +erit nec poterit judex per proprium recordum de sua injuria subveniri; +secùs vero esset si inter partes vocaretur recordum ubi judex +<span class="pagenum"><a name="p67" id="p67">67</a></span> +non fuerit pars in querela, & quo casu præferri debet recordum. Juratores +autem ante judicium dictum suum emendare poterunt, post +judicium verò non sine poena.</p> + +<p><i>Ss. 11.</i> Ut autem plenius sciatur quando locus sit convictioni +& quando non, videndum erit recordum utrum Assisa capta fuerit +in modum Assisæ vel in modum juratæ. Et utrum Assisa vel inquisitio +capta fuerit in præsentia tenementis, vel non. Si autem fuerit +ibi exceptio proposita, aut est peremptoria Brevis tantum & non +actionis propter errorem provenientem ex nomine vel loco, & non +tangit Assisam, vel peremptoria tam Assisæ quam Brevis. Si autem +primo modo, non erit locus convictioni licet juratores falsum +dixerint vel erraverint, quia actio & Assisa integrè manent quia +non cadit nisi Breve tantum durante actione & Assisa in suo statu, +quia de hujusmodi veritate inquiritur quandoque cum Sacramento +& quandoque sine. Si autem secundo modo, ut si quis petat +per Assisam vel per aliud Breve tenementum, ubi petere debet +redditum; si juratores dicant pro petente locus erit convictioni propter +errorem rei, si Assisa capiatur in modum Assisæ. Secus enim +si in modum juratæ. Si autem Breve competens fuerit & cum querens +vel petens intentionem suam proposuerit & tenens excipiat +contra articulos Brevis & contra intentionem & illos in toto vel +in parte negaverit, tunc oportebit querentem vel tenentem +intentionem suam probare per Assisam vel per inquisitionem.</p> + +<p><i>Ss. 12.</i> Et quo casu si Juratores male juraverint locus erit convictioni +quia Assisa capiatur de articulis Brevis in modum Assisæ +si sit Assisa. Si autem talis sit exceptio quæ non tangit aliquem +articulum Brevis & ex toto concedatur intentio querentis, & querela +justa videatur; elidi tamen poterit per exceptionem, ut si +incidat alia actio opposita in modum exceptionis, ut si tenens dicat +se esse in possessione & justè per conventionem vel conditionem, & +hoc probare paratus sit per Assisam, sed eliditur actio & Assisa +præcedens cum denegari non poterit; oportet igitur probare conventionem +quæ est alia actio & extra Assisam, quæ & multas +habet probationes. Probatur enim quandoque per instrumentum +& per testes, quandoque per Assisam pro defectu cartæ captam +in modum juratæ de consensu partium, & si proponens probare +voluerit quod dicit exceptio nulla erit & querens obtinebit.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p68" id="p68">68</a></span> + +<p><i>Ss. 13.</i> Si autem querens se ponere voluerit in juratam denegetur +ei actio, & quo casu non erit locus convictioni propter consensum. +Et illud idem erit si status opponatur in modum exceptionis +& fiat Assisa si querens personam habeat standi in judicio, & +quod petere possit per Assisam, oportet quod tenens probet illum +esse talem quia intentio querentis in toto conceditur si personam habeat +stanti in judicio, quo probato vel non probato terminabitur +actio, sed per parentes non debet probatio admitti cum præjudicaretur +Domino si talem excipientem petere vellet in servitutem si +probatio faceret pro servo, sed de servo existente sub potestate Domini +admitti poterit probatio per parentes, & quo casu terminabitur +quæstio status unico judicio & Assisa. Si autem servus clamaverit +in libertatem & contra Dominum objicientem super virtutem petierit +judicium si ponere se debet in Assisam de statu ante restitutionem +terræ & bonorum, cessabit judicium & alia actione opus erit +Domino, eo quod servus ad aliam responsionem compelli non debet +dum tamen in statu fuerit libero nisi gratis hoc voluerit; probare +enim poterit tenens exceptionem suam multis modis, sicut +per parentes petentis si eos ad manum habuerit, & sinon, alium diem +ipsos habere sufficiet, & si nullos habuerit per instrumentum exceptionis +vel in fine per Assisam si aliam non habet probationem: contra +quam petens replicare poterit multipliciter. Dicere enim poterit +quod liber sit & paratus se liberum probare per parentes, vel per +instrumentum manumissionis, vel per privilegium. Si autem nihil +replicando proposuerit petens, tunc in fine per Assisam in modum +juratæ captam judicabitur, nec ei præjudicabitur imposterum quoad +statum quamvis jurator contra eum fecerit, nec erit locus convictioni +cum non capiatur in modum Assisæ. Servitus enim opposita +nihil tangit Assisam magis quam conventio, sed semper manet Assisa +integra quamvis per exceptiones fuerit elisa. Si autem capta +fuerit Assisa in absentia tenentis, vel cum præsens fuerit non exceperit +sed statim se posuerit in Assisam sive juratores dicant pro +uno sive pro alio in articulis Brevis & falso cum dicant fortè +conventionem intervenisse, vel quod querens servus sit vel bastardus +cum non sit, vel aliud quid tale quod loco exceptionis proponatur +à tenente, locus erit convictioni quia Assisa capta est in +modum Assisæ licet quasi de consensu partium. Si autem cum tenens +<span class="pagenum"><a name="p69" id="p69">69</a></span> +absens fuerit nil dicatur contra Assisam ex providentia discreti +Justiciarii tenentur juratores reddere rationem de veredicto suo, & +si postmodum de convictione agatur per justam ignorantiam & per +justum errorem poterunt juratores excusari. In magna autem Assisa +non jacet convictio eo quod tenens gratis & non de necessitate +ponit eum in magnam Assisam, cum in electione sit ejus vel duellum.</p> + +<p><i>Ss. 14.</i> Item, est quoddam Sacramentum quod à parte parti defertur +in judicio in quo nulla sequitur convictio, & similiter à judice +parti, sufficiat enim Dominum ultorem expectare.</p> + +<p><i>Ss. 15.</i> Item, de dampnis nulla sequitur convictio sed potius +certificatio, ut si juratores nimis gravaverint disseisitorem in dampnis.</p> + +<p><i>Ss. 16.</i> Item, in purgationibus nec in defensionibus per Legem +contra sectam productam, nec in inquisitionibus juratis generaliter +locum habebit convictio. Sunt tamen quædam juratæ speciales quæ +quandoque convictionem admittunt, ex gratia tamen Principis per +constitutionem.</p> + +<p><i>Ss. 17.</i> Si autem in juramento vel judicio aliquando sit erratum +videndum erit si error sit excusabilis vel non, ab hoc quod mitigetur +poena.</p> + +<p><i>Ss. 18.</i> Si autem crassa sit ignorantia ut si factum de facili sciri +non possit nisi per præsumptionem, ut si conventio vel contractus +aliquis sit factus in occulto ita quod pauci præsentes exiterint, talis +error excusabilis est. Si autem in publico & palam, ita quod +omnes de patria vel quasi hoc sciverint & soli juratores hoc ignoraverint +vel dubitaverint, non excusantur à perjurio. Si autem factum +narraverint sicut veritas se habuit & Justiciarii secundùm narrationem +suam judicaverint, judicium potiùs erit fatuum quam falsum, +cum credant tale judicium tale sequi factum, falsum tamen +erit judicium: necessaria est igitur diligens examinatio Judicis in +omni Assisa & errorem redigant in veritatem, & cum obscurum sit +judicium recurrendum erit ad majus Consilium; de singulis enim +dubitare non est inutile, & velox Consilium sequitur p[oen]itentia.</p> + +<p><i>Ss. 19.</i> Non enim competit cuicunque petenti convictio, sed ipsi +tantum cui competit Assisa sicut ipsi qui in seisina fuerit nomine +proprio & non alieno. Nec ad eosdem Justiciarios pertinebit +captio convictionis, certificationis & Assisæ nisi recenter convictio +petatur, in quo casu capi poterit sine Brevi ex Officio judicis +<span class="pagenum"><a name="p70" id="p70">70</a></span> +ex virtute sui waranti, quia cum cui aliqua causa delegetur +omnia videntur ei concessa sine quo causa explicari non possit. Cum +igitur convictio & certificatio ex Assisa dependeant nec sine convictione +vel certificatione plenè terminari possit Assisa ad ipsum merito +pertinebit capere convictionem & certificationem cui competit +plena jurisdictio capiendi Assisam. Post tempus autem transibit judicium +Assisæ in rem judicatam nec sine Brevi deinceps capi non +poterunt, & quamvis hujusmodi exceptiones, convictiones vel certificationes +extra comitatum capiantur, non tamen præjudicabitur +carta de libertatibus eo quod aliud privilegium habet Assisa & aliud +jurata.</p> + +<p><i>Ss. 20.</i> Per hoc autem quod forma Brevis originalis inseri +debet in Brevi de convictione, videtur aptè quod convictio tantum +locum habet de articulis in Brevibus Assisæ contentis ubi ulla objicitur +exceptio, sed capitur in modum Assisæ & quod ubi excipitur +de conventione vel opponitur causa status vel hujusmodi locum +non habet convictio, quia vertitur Assisa in juratam ad inquirendum +de exceptione si dedicatur, vel si non fiat secundum conventionem +eo quod necessitas juris partes ad hoc compellit.</p> + +<p><i>Ss. 21.</i> Impetrato igitur Brevi ex parte summonitoris bene poterit +summonitus diem ad suum essoniari, & cum alio die præsentes +fuerint parte, & 24 non venerint, detur alius dies & 24 attachientur +quod sint ad illum diem, præsentibus itaque juratoribus +& querente, si summonitus non venerit, attachietur. Et si querens +non venerit præsente illo de quo queritur recedat jurata sine +die, expectato tamen quarto die summonitionis & plegii pro +querente de prosequendo in misericordia.</p> + +<p><i>Ss. 22.</i> Cum autem partes in judicio comparuerint in præsentia +12. & 24. summonitus nihil exceperit contra juratores nec alio modo +quare convictio debet remanere ad tempus vel imperpetuum, +tunc imprimis audiatur recordum Assisæ secundum quod capta +fuerit, & inquiratur à querente in quo vel in quibus 12 juratores +falsum fecerint sacramentum in articulis brevis vel etiam in +quæstionibus vel exceptionibus si Assisa capta fuerit in modum Assisæ, +& ubi nulla fuerit proposita exceptio à tenente, sed dicta post +sacramentum à juratoribus, & quo casu locus erit convictioni si +juratores male juraverint in exceptionibus sicut in articulis principalibus +in brevi comprehensis, & secundum quod ita fuerint +<span class="pagenum"><a name="p71" id="p71">71</a></span> +sicut querens dicit vel non procedat jurata per sacramentum 24.</p> + +<p><i>Ss. 22.</i> Jurare debent in modum juratæ, & non in modum assisæ, +& cum juraverint justiciarius ostendat eis formam querelæ & +super quibus dicere debeat veritatem, utrum videlicet ille qui queritur +justè fuerit disseisitus, vel non & rationem dicti querentis eis +exprimat, & secundum quod dixerint pro una parte vel pro alia +sequitur absolutio vel condemnatio. Et cum 24 pronuntiare veredictum +suum sint parati, diligenter in pronuntiatione sunt à justiciario +examinandi, ut dictum suum rationibus probabilibus vel +saltem manifestis præsumptionibus affirment.</p> + +<p><i>Ss. 24.</i> Decipi enim poterunt 24 sicut & decepti fuerunt primi +juratores, & quo sequeretur falsa pronuntiatio vel fatua. Si autem +discordes inveniantur 24 in veredicto suo associentur eis alii pro +afforciamento. Si autem nihil sciverint de veritate intercedentibus +interrogationibus & examinationibus, remanebit suo loco possessio, +eo quod querens nihil probat, & idem erit si dubitaverint. +Si autem concordes veredictum pronuntiaverint & idem dixerint +quod & 12 vel plures sic remanebit possessio cum tenente, quia 12 +verum fecerint sacramentum, & querens custodiatur in gravi prisona +pecuniaria poena redimendus. Si autem veredictum ultimum +contrarium sit primo, per hoc remanebunt primi de perjurio & +falsitate convicti & considerandum erit quod prædicti 12 malè & +falsò pronuntiaverint, & quod querens recuperet seisinam & tenens +in misericordia, & quod juratores si præsentes fuerint custodiantur, +& si absentes tunc capiantur. Sed si 12 concordes non fuerint in +assisa capienda sic poterunt 24 quosdam liberare. Si autem 24 varia +dixerint dum tamen in principali convenerint secundum quod +pro una parte dixerint vel pro alia validum erit veredictum eorum.</p> + +<p><i>Ss. 25.</i> Poena autem convictorum hæc est. In primis capiantur +& in gaolam detrudantur & omnes terræ & omnia catalla in manu +Regis capiantur, & extra manum suam redimantur cum perpetua infamia, +per quam lege libera deinceps non poterint congaudere, quorum +sacramentis vel dictis nunquam erit aliquatenus fides adhibenda. +Excusantur tamen quoad infamiam quamvis non ad poenam +redemptionis illi qui sponte sine querela læsas habentes conscientias +de sacramento cum justo ducti fuerint errore dictum suum corrigere +petierint, & quo casu suspenditur sacramentum 24 dum tamen omnes +<span class="pagenum"><a name="p72" id="p72">72</a></span> +primi juratores sic poenituerint & finem fecerint pro redemptione, +& tunc præcipietur Vice-Comiti quod faciat querenti secundum +formam judicii. Suspenditur autem sacramentum 24 per concordiam +partium, & quo casu fiat seisina, & præcipiatur Vice-Comiti +secundum formam concordiæ.</p> + +<p><i>Ss. 26.</i> Et sunt casus in quibus remedium sequitur convictionem, +ut si justiciarii noluerint exceptiones contra juratores vel alias rationabiles +causas allocare, & quo casu erit convictio omnino revocanda; +& eodem modo si defectus fuerit in justiciario magis quam +in juratoribus subveniendum est convictis & errorem suum corrigant, +& etiam sub specie certificationis adhiberi poterit remedium +post convictionem, cum juratores obscurè dixerint, dubiè vel variè.</p> + +<p><i>Ss. 27.</i> Impeditur quandoque convictio per exceptiones contra +juratores quandoque tamen judicium primum non exequatur in +toto vel in parte, ut si querens nondum habuerit seisinam rei +judicatæ ejus dampna in toto vel in parte, & quandoque cum ille +qui de falso sacramento queritur auctoritate propria & sine judicio +se intruderit in rem in qua sit contentio vel aliquam ejus partem.</p> + +<p><i>Ss. 28.</i> Item redisseisina quandoque; impedit convictionem, ut +si ille qui per Assisam amiserit iterum fecerit disseisinam versus eundem +in toto vel in parte, quia sine judicio jus suum sibi usurpavit +& ante convictionem, quare querelam suam de conveniendo +merito ammittit.</p> + +<p><i>Ss. 29</i> Assisa autem super Assisam capienda non est nec convictio +super convictionem dum tamen inter easdem personas & de +eadem re cum diversitas facti non intervenerit exceptione tamen +unius assisæ quandoque sequitur una convictio & quandoque dum, +ut si juratores totum dedisse debuerint vel abstulisse, non dederunt +vel abstulerunt nisi partem & quo casu per eosdem debent capi juratores +ne una aliæ sit contraria quamvis diversis temporibus capi debeant.</p> + +<p> +Observons encore que dans les chapitres où Flete semble +n'avoir fait que copier les Jurisconsultes qui l'avoient devancé +& particuliérement Bracton, on apperçoit souvent qu'il ne +s'occupe du même objet qui les a fixés, que dans le dessein +de réparer l'omission qu'ils ont faite de maximes avec lesquelles +ces objets étoient essentiellement liés. C'est ainsi que sous le +<span class="pagenum"><a name="p73" id="p73">73</a></span> +titre <i>de constitutione dotis</i> où l'on retrouve tout ce que Bracton +& Britton ont dit à cet égard: Flete donne la définition +du parafernal dont ils n'avoient point parlé: <i>est etiam quædam +dos quæ dicitur paraferna quæ est quod mulier habet post vel per +dotem undecunque & ante matrimonium & constante matrimonio, +&c.</i> p. 341. Il décide aussi, dans ce même chapitre, cette +question fameuse en Normandie, si les biens donnés à la femme +en dot par son mari sont sujets au relief: <i>Vir vero uxorem +dotare de tenementis suis... quamvis in prejudicium domini feodi... +... & sic facit domino damnum & non injuriam & quo casu sufficiat +domino solum relevium &c.</i> p. 341. En un mot, si l'on ne +peut s'assurer sans Littleton de l'état des tenures, & sans +le secours de Glanville de l'ordre de procéder suivi dans le +11e & 12e siecle, la jurisprudence Anglo-Normande sur toutes +les autres matiéres, telle qu'elle subsistoit dans les 13e & 14e +siecles, ne peut être bien connue que par Britton & par +Flete.</p> + +<p>Bracton qui avoit précédé ces deux Auteurs & avoit publié +un traité fort étendu, <i>de Legibus & Consuetudinibus Angliæ</i>, +sous Henri III, leur a été, il est vrai, d'un grand secours; +ils en ont copié des chapitres entiers que lui-même avoit tirés, +ou du droit Romain ou des commentateurs de ce droit, & sur-tout +d'Azon qu'il cite souvent; mais ils se sont moins écartés +que lui des principes qui étoient particuliers aux Coutumes +de leur nation.</p> + +<p>Dans Bracton ces principes se trouvent pour ainsi dire noyés +dans les définitions, les divisions, les subdivisions qu'il emprunte +du Code Justinien; il ne se borne point comme eux à n'employer +les dispositions du Code que pour éclaircir les usages de son +pays, il paroît au contraire uniquement occupé, à n'approuver ces +usages qu'autant que le droit civil en confirme les maximes. D'ailleurs +il écrivoit peu après que Jean Sans-terre effrayé de +l'injuste excommunication lancée contre ses états par Innocent +III, avoit fait hommage de sa couronne à ce Pape, & sa +doctrine sur la jurisdiction spirituelle, se ressent beaucoup de +l'ignorance de son siecle qui fut le germe de cet étrange +<span class="pagenum"><a name="p74" id="p74">74</a></span> +événement. Telles sont les raisons qui me déterminent à conseiller +par préférence la lecture des deux Jurisconsultes qui +l'ont suivi.</p> + +<br><br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/004.png"></p> + +<br><br><br> + +<span class="pagenum"><a name="p75" id="p75">75</a></span> + + + + + +<h1>PIECES</h1> + +<h4>JUSTIFICATIVES</h4> + +<h2>DES REMARQUES</h2> + +<h3>DU PREMIER VOLUME.</h3> + +<span class="pagenum"><a name="p76" id="p76">76</a></span> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 50%;"> +<p>CE SONT LES LEIS & les Coustumes +que li Reis Villiam grantut a tut +le Peuple de Engleterre, aprés le +Conquest de la Terre. Ice les +meismesque les Reis Edward sun +Cosin tint devant lui.<a id="footnotetag30" name="footnotetag30"></a> +<a href="#footnote30"><sup class="sml">30</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote30" name="footnote30"><b>Note 30: </b></a> +<a href="#footnotetag30"> +(retour) </a> Ici commencent les Pieces justificatives de ce + que j'ai dit dans mon Discours Préliminaire. +</blockquote> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> + +</td> + + <td style="vertical-align: top; width: 50%;"> +<p><i>HÆ SUNT LEGES & consuetudines +quas Willelmus Rex concessit +universo Populo Angliæ post +subactam Terram. Eædem sunt quas +Edwardus Rex, cognatus ejus +observavit ante eum.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 48%;"> +<p class="mid"> I.</p> +<br><br> + +<p><i>Co est a saveir, Pais a Saint +Yglise. De quel forfait que home +out fait en fel tens; & il pout +venir a Saint Yglise; out pais de +vie & de membre. E se alquons +meist main en celui qui la Mere +Yglise requirit, se ceo fust v +Abbeie, v Yglise de Religion, +rendist ce que il i avereit pris, +e cent sols de forfait: & de Mer +Yglise de Paroisse xx. sols: & de +Chappele x. sols. E que enfraint +la pais le Rei en Merchenelae cent +sols les amendes, altrefi de +Heinfare & de avveit purpensed.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">I.</p> + +<p class="mid"><i>De Asylorum Jure & Immunitate +Ecclesiastica.</i></p> + +<p>Scilicet, Pax sanctæ Ecclesiæ +cujuscunque forisfacturæ quis reus +sit hoc tempore, & venire potest +ad sanctam Ecclesiam: pacem habeat +vitæ & Membri. Et si quis +injecerit manum in id quod Mater +Ecclesia postulaverit, sive sit +Abbatia, sive Ecclesia Religionis, +reddat id quod abstulerit, & +centum solidos nomine +Forisfacturæ. Et de Matrice +Ecclesia Parochiali xx. solidos. +Et de Capella x. solidos. Et +secundùm pacem Regis in Legibus +<i>Merciorum</i> centum solidis +emendet: similiter de Heinfare, +& de insidiis præcogitatis.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">II.</p> +<br> + +<p><i>Icee plaiz afierent a la +Coroune le Rei. Et se alquens, +v quens, uxvost, meffeist +as homes de sa baillie, e de +ço fuist atint de la Justice li +Roi, forfait fuist a double +de ce comme altrè fuist forfait.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">II.</p> + +<p class="mid"><i>De Hominum Regis privilegio.</i></p> + +<p>Haec placita spectant ad Coronam +Regis. Et si qui malè fecerint +hominibus illius Ballivæ & de hoc +sit attinctus per Justitiam Regis, +Forisfactura sit dupla illius quàm +alius quispiam Forisfecerit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + +<span class="pagenum"><a name="p77" id="p77">77</a></span> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p><i>HAS REGIS VILLELMI Leges Latinè +sic reddidit vir Clar. Carolus du +Frêne Dom. du Cange Quæstor +Regius.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p>LOIX ET COUTUMES que le Roi +Guillaume donna aux Anglois après +sa conquête. Ces Loix sont les +mêmes que celles qui étoient +suivies en Angleterre sous le Roi +Edouard son prédécesseur.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">I.</p> + +<p>Scilicet pax sanctæ Ecclesiæ, +quodcunque forisfactum quis +fecerit hactenus, & venire potest +ad sanctam Ecclesiam, pacemhabeat +vitæ & membri. Et si quis +injecerit manum in eum qui Matrem +Ecclesiam requisierit, si ea sit +vel Abbatia, vel Ecclesia +religionis, reddat eum quem +ceperit, & centumsolidos pro +forisfactura: & de Matre Ecclesia +Parochiali xx. solidos: & de +Capella x. solidos. Et qui +infringit pacem Regis in Lege +Merciorum, centum solidorum sint +emendæ, similiter de <i>Heinfare</i>, +& de insidiis præcogitatis.</p> + + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>En ce qui touche la paix de +l'Eglise, il faut observer que +tout malfaiteur qui pourra se +réfugier en une Eglise ne sera +puni d'aucune peine capitale ni +même corporelle; & si quelqu'un +est assez hardi pour se saisir de +celui qu'une Eglise reclamera, il +sera condamné à le restituer, & à +l'Eglise, si c'est une Abbaye ou +une Communauté Religieuse, vingt +sols, si c'est une Eglise +Paroissiale, & dix sols si c'est +une Chapelle. L'amende dans la Loi +des Merciens, pour toute paix +enfreinte, est de cent sols; la +peine est la même pour toute +espece d'infraction ou de crime +commis de dessein prémédité.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">II.</p> + +<p>Hæc placita spectant ad Coronam +Regis. Et si quis sive Comes, sive +Præpositus malefecerit hominibus +suæ Ballivæ, & de hoc sit +attinctus sive convictus, per +justitiam Regis, forisfactura sit +dupla illius quàm alius quispiam +forisfecerit.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un, soit Comte, soit +Prevôt, fait quelque dommage aux +hommes de son Bailliage, il sera +condamné au double de l'amende à +laquelle tout autre auroit été +condamné pour le même délit; mais +la Cour du Roi peut seule lui +faire son Procès.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p78" id="p78">78</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">III.</p> +<br> +<p><i>E que en Danelae fruissela pais +le Roi, vij. vinz livrerez e iv. +les amendes: e les forfais le Roi +qui afierent al Vescunte xl. sols +en Merchenelae, e l. sols en +West-Sexenelae. E al frans home +qui aueit Sac, e Soc, e Tol, e +Tem, e Infangenetheof, se il est +emplaidé, & seit mis en forfait en +le Countè afiere il forfait a oes +le Vescunte xl ores en Denelae, e +de altre home, qui cest franchise +non ad, xxxij. ores. De ces xxxij. +ores arat li Vescuntea oes le Roi +x. ores: e cil qui li plait aurat +de remied vers lui xij. ores: e le +Seignur en ki fin il maindra, x. +ores: ço est en Denelae.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">III.</p> + +<p class="mid"><i>De Pacis publicæ violatoribus.</i></p> + +<p>Et qui in <i>Danorum</i> Lege +violaverit pacem Regis, cxliv. +libris emendet; & Forisfacturæ +Regis quæ spectant ad Vicecomitem +xl. solidi in <i>Merciorum</i> lege, & +l. solidi in Lege <i>West-Saxonum</i>. +Et de Libero homine qui habet +<i>Sac</i> & <i>Soc</i> & <i>Tol</i> & <i>Tem</i> & +<i>Infangentheof</i> & implacitatus +fuerit & ad Forisfacturam positus +in Comitatu, pertinet Forisfactura +ad opus Vicecomitis, xl. Oræ in +Danorum Lege, & de alio homine qui +ejusmodi libertatem non habet, Oræ +xxxij. De his xxxij oris habebit +Vicecomes ad usum Regis oras +decem, & is qui eum implacitaverit +habebit in remedium versus eum +oras xij. & Dominus cujus finibus +manserit x oras. Hæc est Danorum +Lex.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%; text-align: left;"> +<p class="mid">IV.</p> +<br><br> +<p><i>Co est la custume en Merchenelae: +se alquens estapeled v de roberie, +è seit plevi devenir à justice, e +il seit fuie dedenz, son plege si +avera de iv. meis e i. jour de +quer le: e se il le put truver, si +jurad seidodzime de main, que al +ure que il le plevi, Laren nel +sot, ne per lui ne seut est fui, +ne aveir nel pot, dunc rendra le +chatel, e xx. sols pur la test, e +iv. den. al ceper, e une maille +pur la besche, e xl. sols al Rei. +En Vest-Sexenelae cent solz al +clamur pur la test e iv livreres +al Rei. E en Denelae le forfait +viij. Livreres, les xx. solz pur +la test, & les vij. livres al Rei. +E s'il pot dedens un an iv. jurs +trover le larun, e amener a la +justice, si li rendra les xx. +sols, k'is aurad ont, e smert +fainte la justice de larun.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%; text-align: left;"> +<p class="mid">IV.</p> + +<p class="mid"><i>De latrocinii reo, & fidejussore +qui morum ejus periculum in se +susceperat.</i></p> + +<p>Hæc est consuetudo in <i>Merciorum</i> +lege; si quis appellatus fuerit de +larcim, de latrocinio, seu de +furto & plegiatus fuerit venire ad +Justitiam, & fugerit, Plegius ejus +habebit iv menses & unum diem ad +eum quærendum, & si possit eum +invenire, Juret se duodecima manu, +quod tempore quo eum plegiavit +Latro non fuerat, neque per eum +esset quòd fugerit, nec eum +prehendere possit. Tunc reddat +catallum, & xx. solidos pro +capite, & iv. denarios <i>al ceper</i>, +& unum obolum <i>pur la besche</i>, & +xl. solidos Regi. In +<i>West-Saxonum</i> Lege c. solidos ad +clamorem pro capite & iv. libras +Regi. In Lege Danorum, +Forisfactura est viij. libræ, xx. +solidi pro capite, & vij. libræ +Regi. Et si is potest intra annum +& iv. dies invenire Latronem & +aminare ad Justitiam, redhibebunt +ei viginti solidos quos +acceperint, & fiat justitia de +Latrone.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p79" id="p79">79</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">III.</p> + +<p>Et qui in Danorum Lege pacem Regis +fregerit, cxliv. libris emendet: & +forisfactur e Regis quaæ spectant +ad Vice-Comitem, xl. solidi in +Merciorum Lege, & l. solidi in +Lege West Saxonum. Et de libero +homine qui habet <i>Sac & Soc</i>, <i>Tol +& Tem</i>, & <i>Infangentheof</i>, si +implacitatus fuerit, & in +forisfactura positus in Comitatu, +pertinet forisfactura ad usum +Vice-Comitis xl. oræ in Danorum +Lege; & de alio homine qui +hujusmodi libertatem non habet, +xxxij. oræ. De his xxxij. oris +habebit Vice-Comes ad usum Regis +x. oras: & is qui placitum contra +eum dirationatus fuerit, xij oras: +& Dominus in cujus finibus +manserit, x. oras. Hoc in Danorum +Lege obtinet.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui viole la paix du Roi +paye, suivant la Loi des Danois, +144 liv. d'amende. Tous les délits +qui intéressent le Roi, & dont le +Vicomte a la compétence, selon la +Loi des Merciens, emporte après +eux une amende de 40 s. Par la Loi +des West-Saxons cette amende est +de 50 s. Quant à l'homme libre qui +a le droit de Sac & Sol, de Tol & +Tem, d'Infangentheof, s'il est +appellé en la Jurisdiction du +Comté, & s'il y est condamné, aux +termes de la Loi des Danois, il +payera 40 s. d'amende au profit du +Vicomte; tout autre qui, quoique +libre, n'a pas le susdit droit, ne +paye que 32 s. dont 10 pour le +Roi, 12 pour le plaintif, 10 pour +le Seigneur dans la Jurisdiction +duquel il demeure.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p80" id="p80">80</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p81" id="p81">81</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">IV.</p> + +<p>Hoc est consuetudo in Merciorum +Lege, si quis appellatus fuerit de +Latrocinio, seu de Robaria (furto) +& plegiatus fuerit (seu plegium +dederit) de stando juri, & fugerit +exinde, plegius ejus habebit iv. +menses & unum diem ad eum +quærendum: & si possit eum +invenire, jurabit duodecima manu +quod ea hora qua illum plegiavit, +Latronem esse non scivit, neque +per eum fuit quod fugerit, neque +eum prehendere potuit: tunc reddet +catallum, & xx. solidos pro +capitali, & iv. denarios cippario +(<i>seu custodi carceris</i>) & +Malliam, <i>seu medaliam</i>, pro <i>la +besche</i>, & xl. solidos Regi: in +West-Saxonum Lege c. solidos ad +clamorem pro capite, & iv. libras +Regi. Et in Danorum Lege +forisfactura est viij. libræ xx. +solidi pro Capitali, & vij. libræ +Regi: & si is potest intra annum & +iv. dies invenire Latronem, & eum +ad justitiam adducere reddentur ei +xx. solidi quos exsolverat, & fiat +justitia de Latrone.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>C'est une Coutume des Merciens +que lorsqu'un accusé de larcin ou +de roberie a donné un garant de ce +qu'il se présentera en Cour, si +cet accusé prend la fuite, son +garant a quatre mois & un jour +pour le chercher. Quand ce dernier +ne peut le trouver, il doit +affirmer par le serment de douze +hommes qu'au temps où il a plégé +le coupable, il ignoroit qu'il le +fût; qu'il n'a point facilité son +évasion, & qu'il l'a inutilement +cherché. A ce moyen le garant +ne sera tenu qu'à restituer le meuble +volé, à payer 20 s. pour la +proscription du fugitif, 4 deniers +au Geolier, une maille à l'Hundred +pour l'indemnité du travail de +l'absent, & 40 s. au Roi. Selon le +Loi des West-Saxons on paye 100 s. +pour la proscription de la tête du +coupable, & 4 liv. au Roi. Et par +la Loi des Danois, la forfaiture +est de 8 liv. les proclamations +sont de 20. s. & l'amende envers +le Roi de 7 liv. Si cependant on +peut trouver le voleur dans l'an & +jour, & le représenter à la +Justice, on le condamne, & on rend +au Plege les 20 s. payés pour la +tête du coupable.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p82" id="p82">82</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">V.</p> +<br> + +<p><i>Cil ki prendra Larum sanz fuite +e sans cri, que cil en leist a qui +il aurad le damage fait, & vienge +poit après, si est raisun que il +dunge x. solz de Hengwite, efin +face la justice a la primereine +devise sans le congé a la justice, +si est forfait de xl. solz.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">V.</p> + +<p class="mid"><i>De Latronis prehensione.</i></p> + +<p>Si quis prehenderit Latronem +absque secta & absque clamore, +atque eum ei cui damnum factum est +dimiserit, & venerit postea, +rationi conveniens est ut det ille +x. solidos pro Hengwite, & finem +faciat Justitiæ <i>à la primereme +devise</i> absque licentia Justitiæ, +Forisfactura est xl. solidi.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VI.</p> + +<br> + +<p><i>Cil qui aveir escut, v Chivalz, v +Buefs, v Vaches, v Porcs, v Berbz, +que est Forfengend Engleis apeled +cil qil cla, durra al gros, s al +Provost aveir the Lestussun viij. +den. iatant n'i ait meis qu'il ont +cent al maille ne durrad que viij. +deniers, e pur un Porc iiij. den. +e pur un Berbz i. den. e isi tres +que üit pur chascun iiij, deniers +de iatant n'i aurad, ne durrad que +oit den. e durra wage, e truverad +plege. Que si altre veinged apres +dedenz l'an e un jour pur l'aveir +demander, qu'il i ait a droit en +sa Curt, celuy de que il avoit +lecus.</i></p> + + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VI.</p> + +<p class="mid"><i>De Animalium redemptione.</i></p> + +<p>Is qui Averium replegiaverit +scilicet aut Equum, aut Bovem, aut +Vaccam, aut Porcum, aut Ovem (quod +forfengen Anglicè dicitur, <i>cil +qil cla</i> dabit <i>al Gros. s.</i> +Præposito habere the Lestussum<a id="footnotetag31" name="footnotetag31"></a> +<a href="#footnote31"><sup class="sml">31</sup></a> +viij. denarios, nec tamen <i>ait & +meis quil ont</i>) <i>cent al maille</i> +non dabit plusquam viij. denarios, +& pro Porco iv. denarios, & pro +Ove denarium i <i>e isitres que vit</i> +unicuique iv. denarios, +nihilominus neque habebit nec +dabit plusquam viij. denarios, & +dabit vadios, & inveniet plegios +se, si aliquis venerit ad +probationem nem intra annum & diem +ut Averium petat, salvum +exhibiturum in Curia id quod +replegiaverit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote31" name="footnote31"><b>Note 31: </b></a> +<a href="#footnotetag31"> (retour) </a> Il faut lire <i>recussum</i>, l'avoir recous.</blockquote> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p83" id="p83">83</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">V.</p> + +<p>Qui Latronem prehenderit absque +secta & absque clamore & in ejus +potestatem tradiderit cui damnum +factum est, & venerit postea; +rationi conveniens est ut det illi +x. solidos de Hengwita, & finem +faciat justitiæ ad primam divisam, +(<i>seu ad primum placitum</i>) absque +licentia justitiæ estque +forisfactus de xl. solidis.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si celui qui s'est saisi d'un +voleur qu'il n'avoit point un +intérêt personnel de poursuivre ni +e reclamer l'envoie à celui qui a +été volé, & vient lui-même en Cour +à la suite du coupable, il lui est +dû 12 s. de récompense; & celui +que le vol intéresse doit se +présenter sans y être assigné aux +prochains Plaids, pour y payer une +amende, si le tort qu'on lui a +fait monte à 40 s.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VI.</p> + +<p>Qui averium recuperaverit, vel +Equum, vel Bovem, vel Porcum aut +Berbicem, quod <i>Forfengem</i> Anglicè +dicitur, is qui illud habuerit +dabit ad Grossos solidum Præposito +habere <i>the lestussun</i> viij +denarios, & si non tot sint, ut in +malliam centum computentur, dabit +tantùm viij denarios, pro Porco +iv. denarios, & pro Berbin 1. +denarium: & sic usque ad octo pro +singulis quatuor denariis, & si +tot non fuerint, dabit tantum +viij. denarios, & dabit vadium, & +inveniet plegium. Quod si alius +postea venerit, intra annum & +diem, & averium repetat, ad rectum +habeat in Curia eum, à quo averium +recuperatum fuerit.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui recouvre l'avoi, soit +boeuf, vache, porc ou brebis, +quand il est égaré, ou comme +disent les Anglois, le forgagen, +recevra de la personne qui le +reclame, en tout, tant pour lui +que pour le préposé à la garde de +l'avoir, 8 den. Si les avoirs +trouvés ne valent cependant pas +ensemble cent mailles, on ne +payera jamais plus de 8 d. Pour un +porc seul l'amende est de 4 d. & +d'un d. pour une brebis; quand il +n'y a pas plus de 8 avoirs, on +paye 4 d. pour chaque, & on donne +en outre caution; parce que, si +dans l'an & jour quelqu'un vient +révendiquer les choses égarées il +a action en Cour contre celui qui +les a recouvrées pour l'obliger a +les restituer.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p84" id="p84">84</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VII.</p> + +<br> + +<p><i>Altresi de aver en direz, e de +altre treveure; seit mustred del +treis pars del veisined, que il +eit testimonie de la troveure: si +alquens vienge apres pur clamer la +iose, duist vvage, & trosse +pleges, que se altre clamur +l'aveir dedanz l'an è un jour, qui +il l'ait a droit en la Curt celui +qui l'averad troved.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VII.</p> + +<p class="mid"><i>De Rebus fortè inventis.</i></p> + +<p>Similiter de Averio <i>Endirez</i> & +alia re inventa. Ostendatur tribus +partibus Vicineti, ut testimonium +habeat de inventione. Si aliquis +veniat ad probationem ad rem +clamandam, det vadios & inveniat +plegios se si alius quispiam +clamaverit Averium, intra annum & +diem, salvum exhibiturum in Curia +id quod invenerit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VIII.</p> +<br> + +<p><i>Si home occit altre, e il seit +counsaunt, e il dénie faire les +amendes: durra de sa manbote al +seignor pur le franc home x. solz +la were dol Thein xx. li. en +Merchenelae e en West-Sexenelae: e +la were del Vilain C. solz en +Merchenelae, e ensement en +West-Sexenelae.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VIII.</p> + +<p class="mid"><i>De Homicidio & Capitis +æstimatione seu Wera.</i></p> + +<p>Si quis alium occiderit, & si reus +confitens, & emendare negaverit, +det de suo manbote Domino pro +libero homine x. solidos, & pro +servo xx. solidos. Wera <i>Thani</i> +xx. libræ in <i>Merciorum</i> Lege, & +in <i>West-Saxonum</i>. Et Wera Villani +C. solidi in <i>Merciorum</i> lege, +atque etiam in <i>West-Saxonum</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">IX.</p> + +<br> + +<p><i>De la were primerament rendrat +l'um de halt Sainc à +la vuide as orphanins x. solz: +e le surplus orphanine les +Parens departent entr'els.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">IX.</p> + +<p class="mid"><i>Quibus Capitis æstimatio seu Wera solvenda.</i></p> + +<p>Quod ad Weram attinet, primò +reddat is qui est de halt sanguine +Viduæ & Orphanis x. solidos, & +quod superest Parentes & orphani +inter se dividant.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p85" id="p85">85</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VII.</p> + +<p>Et de averio, ita dicendum de alia +re quavis inventa. Ostendatur +tribus partibus vicineti, ut +testimonium habeat de inventione. +Si aliquis postea venerit ad rem +clamandam, seu repetendam det +vadium, & inveniat plegios, qui si +alius intra annum & diem averium +clamaverit, ad rectum habiturum in +curia eum qui rem invenerit +spondeant.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Il en est de même de tout avoir + adhiré ou de toute autre chose + perdue & trouvée; on doit la faire + voir, en trois parades différentes + du lieu, à quelques personnes, + afin qu'elles soient en état + d'attester qu'elle a été trouvée; + & si quelqu'un la reclame après + avoir donné Pléges & Gages, celui + qui l'a trouvée est obligé de la + rendre en bon état à celui qui + dans l'an & jour prouve qu'elle + lui appartient.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">VIII.</p> + +<p>Si quis alium occiderit, & +consenserit, & emendare +denegaverit, dabit de sua Manbota +Domino pro libero homine x. +solidos, & pro servo xx. solidos. +Wera Thani xx. libræ in Merciorum +lege, & in West-Saxonum lege: & +Wera villani C. solidi in +Merciorum lege & in West-Saxonum +lege.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un en tue un autre, & +après avoir avoué le meurtre +refuse de payer les indemnités +requises, il sera contraint de +payer par composition au Seigneur, +pour le meurtre d'un homme libre, +10 s.; 20 s. pour un esclave. La +taxe pour le meurtre d'un Seigneur +est de 20 liv. suivant les Loix +des Merciens & des West-Saxons, & +celles imposées par ces mêmes Loix +pour la mort d'un villain est de +cent sols.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">IX.</p> + +<p>De Wera primò reddetur de alto +sanguine, viduæ & orphanis x, +solidi: & quod superest orphani & +parentes inter se dividant.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Observez que de ces taxes +la veuve & les orphelins de +l'homicidé noble auront 10 +s., & que le surplus se partagera +entre ces orphelins & les +autres parens.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p86" id="p86">86</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">X.</p> + +<br><br> + +<p><i>En la were purra il rendre Chival +qui ad ad cuille pur xx. solz: e +tor pur x. solz e iter pur v. +sols.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">X.</p> + +<p class="mid"><i>Animalium aliquot valor, in +Capitis æstimatione censenda.</i></p> + +<p>In Wera reddere poterit quis Equum +non Castratum pro xx. solidis, & +Taurum pro x. solidis, & <i>iter</i> +pro v. solidis.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XI.</p> + +<br> + +<p><i>Si home fait plaie a altre, e il +denie otrei fair les amendes: +primerement li rende sun le chefe; +e li plaiez jurraz sur sentez, qui +pur mes nel pot fair, ne pur haur +si chier nel fist de sarbote cho +est de la dulor.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XI.</p> + +<p class="mid"><i>De Percussore.</i></p> + +<p>Si quis alium percusserit, & +negaverit ultrà emendare, primò +reddat <i>sun le chefe</i> & plagas, +juret super sancta quòd aliter non +potuit facere, nec pro <i>haur si +chier</i> nec fecit <i>desarbote cho +est de la dulor</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XII.</p> + +<br> + +<p><i>Si la plaie lui vient à vis +descuvert, al polz tote veie iv. +deniers, & de tanz os cum hom +trarad de la plaie, al os tote +veie iv. den. pois acordement si +li metir ad avant honours qui si +il li ont ço qu'il ad fait a lui, +se son queur li purportast, e son +conseil li donast, prendreit de +lui ce qu'il offre a lui.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XII.</p> + +<p class="mid"><i>De vulnere indito.</i></p> + +<p>Si plaga lui <i>vient a vis +deseuvert el polz tote vete</i> iv. +denarios, & de omni osse quod quis +traxerit ex plaga, osse toto viso +iv. denarios, postea <i>acordement +si li metir ad avant honours que +si illiont</i>, id quod ei fecit si +cor suum ei suggesserit, & +consilium suum ei donaverit, +accipiat ab eo quod ei obtulerit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p87" id="p87">87</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">X.</p> + +<p>In Wera reddere poterit quis Equum +qui testiculos habet pro xx. +solidis: & taurum pro x. solidis, +& verrem pro v. solidis.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>On pourra, au lieu de 20 s., +donner un cheval entier; pour 10 +s. un taureau, & un porc pour 5 +s.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XI.</p> + +<p>Si quis alteri plagam fecerit, & +ultra emendare denegaverit, primò +ei reddat suum capitale: & +plagatus jurabit super sancta, +quòd pro minori (emenda) non +potest facere, nec pro odio +cariorem (vel majorem) fecerit de +sarbota, id est de dolore.</p> + + +<p>(<i>Lingua Saxon.</i> Sag, <i>est dolor</i>, +Bota, <i>emendatio</i>.)</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un frape un autre, & +refuse de l'indemnifer, il doit +d'abord payer la composition +proportionnée à la condition du +blessé, & ce dernier doit jurer +sur l'autel qu'il ne peut estimer +à moins la plaie qu'il a reçue, & +qu'il n'outre point cette +indemnité par haine ou par +ressentiment.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XII.</p> + +<p>Si plaga ei inflicta fuerit ita ut +appareat, pro pelle totius iv. +denarios (dabit) & de tot ossibus +quæ ex plaga extrahentur, pro +quolibet osse toties iv. denarios +(dabit.) Quod si coram +superioribus Dominis pactum initum +fuerit, de plaga quæ alio ei facta +fuerit, si cor suum id ei +suggesserit, & consilium suum ei +donaverit, accipiet ab eo quod +sibi oblatum fuerit.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si la plaie est visible sur toute +la peau, il est dû 4 den.; pour +chaque os vu tirer de la plaie, on +payera pareille somme. Le blessé +pourra cependant, étant appellé +devant ses Seigneurs, faire +valablement un accord (après que +ces Seigneurs auront été +exactement instruits du fait) & +alors le coupable devra que ce que +le blessé aura agréé de bonne +volonté ou par conseil.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p88" id="p88">88</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIII.</p> +<br> + +<p><i>Si ço avent qui alquon colpe le +poin a altre, v le pied, si li +rendra demi were, suluc çeo q'il +est: més del pochier rendrad la +meité de la main. Del dei apres le +polcier, xv. solz de solt Engleis, +ço est quer deniers: de lunc dei +xvj. solz, de l'altre qui ported +l'anel xvij. solz: del petit dei +v. solz, de l'ungle, si il colpe, +de cascun v. sols de solt Engleis: +a l'ungle de petit dei iv. den.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIII.</p> + +<p class="mid"><i>Membrorum præcisorum æstimatio.</i></p> + +<p>Si acciderit ut quis pugnum +cujuspiam absciderit aut pedem, +reddat ei medietatem Weræ secumdùm +id quod est. Sed pro pollice +reddat medietatem manus. Pro +digito qui pollici proximus xv. +solidos, de solido Anglicano, hoc +est <i>quer</i> denarios. Pro digito +longo xvj. solidos. Pro altero qui +portat annulum xvij. solidos. Pro +digito minimo v. solidos. Si +unguem quis cuiquam præciderit, v. +solidis de solido Anglicano +emendet, & pro ungue digiti +minimi, iv. denariis.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIV.</p> +<br> +<p><i>Ki altri espouse purgist, si +forfait la were vers sun +Seignour.</i></p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIV.</p> +<p class="mid"><i>De Adulterio.</i></p> +<p>Qui desponsatam alteri vitiaverit +forisfaciat Weram suam Domino suo.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p>XV.</p> + +<br> + +<p><i>Altresi qui faus jugement fait, +pert sa were, si il ne pot prover +sor Saintz qui mels nel sot +juger.</i></p> + + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XV.</p> + +<p class="mid"><i>De Judice corrupto.</i></p> + +<p>Etiam qui falsum tulerit judicium, +Weram suam perdat, nisi tactis +Sacrosanctis (<i>Evangeliis</i>) +probare poterit se meliùs judicare +non potuisse.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p>XVI.</p> + +<br> + +<p><i>Si home apeled altre de larcin, & +il sot francz home, & il ait ond +ca verre testimonie de lealté, +s'en escoudirad per plein serment: +& altre qui blasmed ait ested, per +serment nomed: ço est a savoir +qu'a corte homes leals per non, si +il aver les pot, si s'en escouriad +sei dudzime de main: & si aveir +nes pot, si se defende de per +iuis, e li apeleur jurra sur lui +jur set homes només, qui pur haur +nel fist ne pur altre chose, si +pur son dreit non purchaçer.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVI.</p> + +<p class="mid"><i>De Purgatione illius qui Furti +reus est.</i></p> + +<p>Si quis alterum appellet de +Latrocinio is sit liber homo, & +habeat <i>ond caverre</i> testimonium +de legalitate purget se per plenum +sacramentum, & alter qui infamis +ante fuerat <i>per serment nomed</i>, +videlicet xiv. homines legales +<i>per non</i> si is habere eos poterit +se purget se duodecima manu, & si +habere non possit se defendat <i>per +iuis</i> & Appellator jurabit <i>sur +lui sur set</i> homines <i>nomes</i> quod +propter <i>haur</i> non fecit nec +propter aliam causam quàm quis jus +suum persequeretur.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p89" id="p89">89</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIII.</p> + +<p>Si acciderit ut quis pugnum +cujuspiam juspiam absciderit aut +pedem, reddet ei medietatem weræ, +secundùm id quod est: sed de +pollice reddet medietatem manus. +Pro digito qui pollicem +subsequitur, xv. solidos solidorum +Anglicanorum, hoc est quadraginta +denariorum. Pro longo digito, xvj. +solidos: prop altero qui portat +annulum, xvij. solidos: pro digito +minimo, v. solidos: de ungue si +præcidatur, de quolibet v. solidos +solidorum Anglicanorum: & pro +ungue minimi digiti, iv. denarios.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> +<p><i>Si quelqu'un a coupé le poing ou +le pied d'un autre, il doit au +blessé la moitié de la taxe qu'il +auroit dûe s'il l'eût tué. +Observez néanmoins que pour le +pouce on paye moitié de ce qui'il +coûte pour une main; pour le doigt +le plus proche du pouce, la taxe +est de 15 s. Anglois: ainsi chaque +sol est de 40 den.; pour le doigt +du milieu il appartient 16 s.; +pour l'annulaire 17 s.; pour le +petit doigt 5 s.; si l'ongle est +coupé, chaque ongle est taxé à 5 +s. Anglois; pour l'ongle du petit +doigt on ne paye que 4 den.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIV.</p> + +<p>Qui sponsam alteriùs vitiaverit, +forisfacit weram suam erga Dominum +suum.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Les Seigneurs ont la +composition entiere d'un homme +quand cet homme corrompt la femme +d'autrui.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XV.</p> + +<p>Similiter qui falsum judicium fecerit, +weram suam perdit, nisi +præstitio super sancta sacramento +probare possit, se meliùs judicare +non scisse.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui juge mal une cause +paye la même taxe, à moins +qu'il ne prouve, en jurant sur +l'autel, qu'il ne sçavoit pas +mieux juger.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVI.</p> + +<p>Si quis alterum appellet de +Latrocinio, & is sit liber homo, & +aliquando habuerit verum +testimonium de legalitate, +excondicet (i <i>excusabit</i>) se per +planum sacramentum: & qui +infamatus ante fuerit, per +sacramentum nominatum: videlicet +ex curia hominum legalium parium, +si eos habere potuerit, +excondicet; seu purgabit se +duodecima manu: & si eos habere +non potuerit, defendet se per +judicium, (<i>ita purgationem +vulgarem vocat</i>) & appellans +jurabit super se & septem homines +nominatos, quod propter nullum +odium id fecerit; nec propter +ullam aliam causam quàm ut jus +suum persequeretur.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un accuse un autre +de larcin, l'accusé peut se faire +absoudre en jurant, pourvu qu'il +prouve qu'il a eu antérieurement +un certificat autentique de +probité; mais l'accusé qui au +contraire a été diffamé par un +Jugement, c'est-à-dire, qui a été +jugé infame en la Cour de ses +Pairs, ne peut se purger de ce +Jugement que par le serment de +douze hommes; & s'il ne peut se +procurer ce nombre de Jureurs, il +se défendra de l'accusation par la +preuve ordinaire, & l'accusateur +sera tenu de jurer avec sept +hommes qu'il n'agit point par +haine, mais uniquement par la +nécessité de poursuivre son +droit.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p90" id="p90">90</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVII.</p> + +<br> + +<p><i>E si alcons est apelez de Muster +fruisser, v de chambre, & il n'eit +esté blamed en arer, s'en escoudit +per xlij. leals homes nomez sei +dudzime main: e s'il eit altresjée +ested blamed, s'en escoudied a +treis dubles, çeo a savoir per +xlviij. homes leals nomès, sei +trentesiste mein: e s'il aveir nes +pot, aut a la juisse a treis +dubles, si co il doust a treis du +plein serment è s'il a en arer +larcin amended, alt a l'euve: li +Archevesque avera de forfature xl. +sols en Merchenelae, è lui +Evestres xx. sols, è li Quenz xx. +sols, è li Baron x. solz, è li +Vilain xl. deniers.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVII.</p> + +<p class="mid"><i>De eo qui Templum aut domum +fregerit.</i></p> + +<p>Et si quis appellatus fuerit de +fractione Monasterii aut Cubiculi, +neque fuerit anteà infamis +<i>enarer</i> se purget per xlij. +legales homines <i>nomes</i> se +duodecima manu, & si aliàs infamiâ +notatus fuerit, purget se <i>a treis +dulles</i>, videlicet per xlviij. +homines legales <i>nomes</i> se +trigesima sexta manu, & si illos +habere nequierit eat <i>a le ivise a +treis aubles si coil doust a +treis</i> de pleno sacramento, & si +<i>il enarrer larcin amended alt al +ewe</i> Archiepiscopus habebit de +forisfactura xl. solidos in +<i>Merciorum</i> Lege, & Episcopus xx. +solidos, & Comes xx. solidos, & +Baro x. solidos, & Villanus xl. +denarios.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p91" id="p91">91</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVII.</p> +<p>Si quis appellatus fuerit de +Monasterii vel Ecclesiæ +infractione, vel cameræ, & neque +antea fuerit infamatus, excondicet +seu purget se per xij. homines +legales nominatos, se duodecima +manu. Et si aliquando infamatus +fuerit, purget se cum ter iterato +testium numero, videlicet per +xlviij. homines legales nominatos +se xxxvj. manu: & si illos habere +non potuerit, eat ad judicium ter +iteratum, quemadmodum debuerat ad +ter iteratum sacramentum. Et si +antea latrocinium emendaverit, eat +ad aquam Archiepiscopus habebit de +forisfactura xl. solidos in +Merciorum lege, & Episcopus xx. +solidos, & Comes xx. solidos, & +Baro x. solidos, & Villanus xl. +denarios.</p> + </td> +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Lorsque quelqu'un est appellé en +Justice pour avoir entré par +effraction dans un Monastere ou +dans l'intérieur d'une maison, +s'il n'a point déjà été déclaré +judiciairement infame, il pourra +se justifier par le serment de +douze hommes; mais s'il est +diffamé par quelque Jugement, il +doit se purger de l'accusation par +trois fois plus de Jureurs, +c'est-à-dire, par le serment de +trente-six hommes nommés par +quarante-huit; & s'il ne lui est +pas possible de se procurer ce +nombre de témoignages, il subira +trois fois l'épreuve ordinaire, +comme il auroit été obligé de se +purger par trois fois plus de sermens +qu'un autre; enfin, s'il a déjà été +puni pour larcin, il subira l'épreuve +de l'eau; & en ce cas l'Archevêque +aura pour sa forfaiture 40 s. +suivant la Loi des Merciens, +l'Evêque 20 s., le Comte 20 s., le +Baron 10 s. & le Villain 40 den.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVIII.</p> + +<br> + +<p><i>Franc home qui ad aver champester +trente deniers vailaunt, deit +doner le dener saint Pere. Le +Seignur pur iv. den. que il +dourad, si erunt quites ses +Bordiers, e ses Boner, e ses +Serianz. Li Burgeis qui ad en sonn +propre chatel demi marc vailant, +deit dener seint Pere. Qui en +Denalae Franc home est; e il avera +demi marc en argent vailant de +aver champestre, si deuera donner +le dinier Seint Pere. E per le +dener qui li Seignur durrat, si +erent quietes ceals qui meinent en +son demainer.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVIII.</p> + +<p class="mid"><i>De Denariis Sancti Petri, seu +Vectigali Romano.</i></p> + +<p>Liber homo qui habuerit averia +campestria xxx. denariis +æstimanda, dabit denarium <i>sancti +Petri</i>. Pro iv. denariis quos +donaverit Dominus, quieti erunt +Bordarii ejus & ejus <i>Boner</i>, & +ejus Servientes. <i>Burgensis</i> qui +de propriis Catallis habet id quod +dimidia Marca æstimandum est, det +denarium <i>sancti Petri</i>. Qui in +Lege <i>Danorum</i> est liber homo, & +habet averia campestria quæ +dimidia marcâ in argento +æstimantur, debet dare denarium +sancto Petro. Et per denarium quem +donaverit Dominus, erunt, quieti +ii qui resident in suo Dominico.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p92" id="p92">92</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIX.</p> + +<br><br> + +<p><i>Ki purgist femme per forze, +forfait ad les membres. Ki abate +femme a terre, pur faire lui +force, la multe al</i> <i>Seignur x. +solz. S'il la purgiste; forfait +est de membres.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIX.</p> + +<p class="mid"><i>De Muliere vi compressâ & pudicitiâ +luctamine tentatâ.</i></p> + +<p>Qui foeminam vi opresserit, +forisfacit membra sua. Qui +prostraverit foeminam ad terram & +ei vim inferat, multa ejus Domino +est x solidi. Si verò eam +compresserit, forisfacit membra.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p93" id="p93">93</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XVIII.</p> + +<p>Liber homo qui habuerit in averiis +campestribus trigenta denarios, +debet dare denarium sancti Petri. +Pro iv. denariis quos dabit +Dominus, quieti erunt Bordarii +ejus, & ejus bonnarii, & ejus +servientes. Burgensis qui dimidiam +marcam habet in propriis catallis, +debet dare denarium sancti Petri. +Qui in Lege Danorum est liber +homo, & habet averia campestria +valoris dimidiæ marcæ in argento, +dare debebit denarium sancti +Petri. Et per denarium quem +Dominus donaverit, quieti erunt ii +qui manent in suo Dominico.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>L'homme libre, qui a en avoirs +champêtres la valeur de 30 den., +doit le denier de S. Pierre. Le +Seigneur affranchira ses Bordiers, +ses Bonniers & ses Sergens, en +un demi-marc en mobilier, doit +aussi le denier de S. Pierre. Par +la Loi des Danois, celui qui a en +avoirs de campagne la valeur d'un +demi-marc en argent doit cette +redevance, & le Seigneur acquitte +ceux qui demeurent en son domaine +au moyen d'un denier.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XIX.</p> + +<p>Qui foeminam vi oppresserit, +forisfacit sua membra. Qui +prostraverit foeminam ad terram, +ut vim ei inferat, multa ejus +Domino est x. solidos: si verò +eam compresserit, forisfactus est +de membris.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui fait violence à une +femme peut être puni par la perte +de ses membres. S'il a terrassé +cette femme pour lui faire violence, +il ne doit que 10 s. à celui à qui +elle appartient; la peine de la perte +des membres n'est attachée qu'à une +violence effectuée.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p94" id="p94">94</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XX.</p> +<br><br> + +<p><i>Ki renent le dener Seint Pere, le +dener prendra per la justice de +seint Eglise, è xxx. den. forfait. +E se il en est plaide de la +justise le Rei, le forfait à +l'Evesque xxx. den. e al Rei xl. +solz.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XX.</p> + +<p class="mid"><i>De iis qui vectigal Romanum seu +sancti Petri non penaunt.</i></p> + +<p>Qui negaverit denarium sancti +Petri, eum pendat per justitiam +sanctæ Ecclesiæ & xxx. denarios +forisfacturæ. Et si de ea re est +implacitatus per justitiam Regis, +forisfaciat Episcopo xxx. denarios +& Regi xl. solidos.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXI.</p> + +<br> + +<p><i>Si elquuns creve l'oil al altre +per aventure quelque seit, si +amendrad lxx. solz del solz +Engleis. E si la purvele i est +remis, si ne rendra lui que la +meité.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXI.</p> + +<p class="mid"><i>De Oculo effosso.</i></p> + +<p>Si quis alteri oculum effoderit +infortunio quocunque, emendet lxx. +solidis solidorum Anglicanorum. Et +si <i>la purvele</i> restituatur, +dimidium duntaxat reddatur.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXII.</p> + +<br> + +<p><i>De releife al Cunte, que al Rei +afiert viij. chivals selez e +enfrenez, les iv. habers, e iv. +hommes, e iv. escus, e iv. +Launces, e iv. Espes, les altres +iv. Chaceurs, e Palfreis a freins +& a chevestres.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXII.</p> + +<p class="mid"><i>De Relevio seu [Greek: +eisdeiktikô] Comitis.</i></p> + +<p>De Comitis, quod ad Regem +pertinet, viij. equi Ephippiati & +frænis ornati, iv. Loricæ, & iv. +Hammes, & iv. Scuta, & iv. Hastæ, +& iv. Enses, <i>les altres</i> iv. +<i>chaceurs</i> & Palfredi cum frænis & +capistris.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p95" id="p95">95</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XX.</p> + +<p>Qui denegaverit denarium sancti +Petri, reddet denarium per +justitiam sanctæ Ecclesiæ, & +præterea xxx. denarios pro +forisfactura. Et si de ea re +implacitatus fuerit per justitiam +Regis, forisfactura Episcopo erit +xxx. denarios, & Regi xl. solidos.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Quiconque refuse le denier de +Saint Pierre peut être contraint à +le payer par le Juge +Ecclésiastique, & il encourt +l'amende de 30 den.; s'il est jugé +par le Juge royal il payera à +l'Evêque 30 den. & au Roi 40 s.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXI.</p> + +<p>Si quis alteri oculum effoderit +quocunque casu, emendabit lxx. +solidis solidorum Anglicanorum: & +pupilla remanserit dimidium tantùm +ei dabitur.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Pour avoir crevé un oeil, de +quelque maniere que ce soit, on +doit 70 s. Anglois d'amende; si la +paupiere n'est point endommagée, +il n'est dû que moitié.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXII.</p> + +<p>De relevio Comitis quod ad Regem +pertinet viij. equi cum sellis & +frænis, iv. Loricæ, iv. galeæ, & +iv. scuta, & iv. lanceæ, & iv. +enses & aliæ res iv. equi +venatorii, & palafredi cum frænis +& capistris.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> + <p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + + <p><i>Le relief d'un Comte appartient + au Roi; il consiste en huit + chevaux scellés & bridés, quatre + hautbers, quatre heaulmes, mes, + quatre boucliers, quatre lances & + quatre épées; les hommes du Comté, + qui ont droit de chasse, doivent à + quatre un palfroi dûement + enharnaché.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p96" id="p96">96</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIII.</p> + +<br> + +<p><i>De relief a Barun, iv. chivals +enselez è enfrenès, e ij. Halbers, +e ij. Hammes, e ij. Escus, e ij. +Launces, e ij. Espes: e les altres +ij. un Chaceur, e un Palefei a +freins e a chevestres.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIII.</p> + +<p class="mid"><i>De Relevio Baronis.</i></p> + +<p>De Relevio Baronis, iv. Equi cum +sellis & frænis ornati, & Loricæ +ij & ij. Hammes & Scuta ij. & ij. +Hastæ & ij. Enses, & <i>les altres +ij un chaceur</i> & unus Palfredus +cum fræno & capistro.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIV.</p> + +<br> + +<p><i>De relief a Vavasour a son lige +Signur, deite estre quite per le +cheval son peipe tel qu'il aveit a +jour de sa mort, e per son +Halbert, e per son Haume, e per +son Escud, e per sa Lance, e per +s'espe, s'il fust desapeilé, qu'il +ne out ne Chival ne les armes per +c. solz.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIV.</p> + +<p class="mid"><i>De Vavasoris Relevio.</i></p> + +<p>De Relevio Vavasoris ad ligium +suum Dominum. Quietus esse debet +per equum <i>son peipe</i> talem qualem +habuerit tempore mortis suæ, & per +Loricam suam, & <i>per son Haume</i> & +per scutum suum, & per hastam +suam, & per ensem suum, & si adeo +fuerit inermis ut nec equum +habuerit nec arma, per centum +solidos.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXV.</p> + +<br><br> + +<p><i>De eivers deins aver kil voldra +clamer emblet, e il volge douer +vvage e trover plege a porsuir son +apel, dunt li scuverad a celui +qu'il auverad entremeins nomer son +guarant s'ul l'ad; e s'il ne l'ad +dunt nomerad son Heuvelborh è ses +testimonies,</i> <i>è ait les a jur è +a terme, s'il les ad, v s'il les pot +aver: è li enterceur liveriad en +guage sei siste main, è li alire +le metirad en la main son warant, +v a son Heuvelborh, è il ait +testimonies que il l'acharad al +marthied in Rei, è qu'il ne set +son warant, en le plege vif ne +mort: çoo jurad od ses testimonies +per plein serment: si perdra son +Chatel, si il testimonient qui il +Huvelborh enpust: è s'il ne pot +aveir guarant ne testimonie, si +perdrad, e pur soldrad pert sa +werre vers son Seigneur, ço est en +Merchenelae è en Denelae, è en +West-Sexenelae. Ne vochere mie son +Seignor warant iceo qui seit mis +en guage, è on Denelae meitre en +vele; dissi la qui il seit +derained: è s'il pot prover qui +ceo soit de sa nurture per treis +parts son vigued, se il aver ad +deregned. Kar puis lei serment li +est jugied, ne l'en pot pas puis +lever par lo jugement de +Engleterre.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXV.</p> + +<p class="mid"><i>Adeo me Cæcutire heic fateor, ut +nec lemma adjicere possim.</i></p> + +<p><i>De eivers deins aver Kil</i> velit +calumniare, <i>emblet</i>, & ille vult +dare vadios & invenire plegios ad +prosequendum appellum suum, tunc +<i>liscuverad</i> illi quod <i>il auverad +entremeins nomer</i> warrantum suum +si eum habuerit, & si non habuerit +eum, nominabit suum Heuvelborh, & +testes suos, & habebit eos ad +diem, & ad terminum si eos habeat +aut eos habere poterit, & <i>li +entreceur liuverad</i> in vadium se +sexta manu, & alter ponat in manum +sui warranti <i>v a son +Heuvelborth</i>, & habeat ille testes +quod <i>il lacharad al marthied in +Rei</i>, & quod ille non <i>set</i> suum +warrantum in plegio <i>vif ne mort +coo jurad od</i> testes suos per +plenum Sacramentum perdat catallum +suum si is testimonium perhibeat +quod Heuvelborth <i>enpust</i>, & si +non poterit habere warrantum, nec +testem, perdat & pro <i>soldrad</i> +perdat Weram suam Domino suo. Hoc +obtinet in <i>Merciorum</i> jure, & in +<i>Danorum</i> & in <i>West-Saxonum</i>. Non +vocabit Dominum suum ad Warrantum +de hoc quod ponitur in vadio, & +<i>ou</i> Danlae <i>meite en vele dissi +la</i> quod is sit <i>dereined</i>, & si +potest probare quod hoc sit de <i>sa +nurture</i>, per tres partes <i>son +vigued se il aver ad deraigned</i>. +Nam post Sacramentum <i>li est +jugied</i>: inde non potest posteà +<i>lever</i> per judicium Angliæ.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p97" id="p97">97</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIII.</p> + +<p>De relevio Baronis iv. equi cum +sellis & frenis, & ij. Loricæ, & +ij. galeæ, & ij. scuta, & ij. +lanceæ, & ij. enses: & ij. aliæ +res unus equus venatorius, & unus +Palafredus cum frænis & capistris.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Le Baron doit quatre chevaux +scellés & bridés, deux heaulmes, +deux boucliers, deux lances & deux +épées. Les hommes de la Baronnie, +qui ont droit de chasse, doivent à +deux un palfroy avec bride & harnois.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIV.</p> + +<p>De relevio Vavassoris ad ligium +suum Dominum, quietus esse debet +per equum sui patris, talem qualem +habuerit tempore mortis suæ, & per +ejus loricam, & per ejus galeam, & +per ejus scutum, & per ejus +lanceam, & per ejus ensem: nisi +adeo fuerit rebus omnibus +destitutus, ut nec habuerit equum +vel arma pro centum solidis.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Le vavasseur doit à son Seigneur, +dont il est lige, l'épée, la +hache, le bouclier, le heaume, la +cuirasse, le cheval dont son pere +se servoit lors de son décès; & si +le pere n'a laissé ni armes ni +chevaux, il est quitte pour cent +sols.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXV.</p> + +<p>Si quis velit calumniari seu +repetere averia sua furto +subrepta, & is velit dare vadium, +& invenire plegios ad prosequendum +appellum suum, tunc necesse erit +ei qui ea habuerit, nominare suum +warantum, si habuerit, & si non +habuerit, tunc nominabit suum +<i>Heuvelborh</i> (i. Fidejussores) +& testes, & eos habebit ad diem & ad +terminum, si eos habuerit, aut +habere potuerit: & intertrator +dabit in vadium se sexta manu, & +alter ponet in manum sui warranta +vel sui <i>Heuvelborh</i>, & habeat +ille testes, quòd ea (averia) emit +in Mercato Regis, & quod non scit +suum warantum, nec plegium vivum +nec mortuum. Id jurabit cum suis +testibus per planum sacramentum. +Perdet verò suum catallum, si ii +in testimonio dicunt, quod +<i>Heuvelborh</i> cepit. Et si non +poterit habere warantum, nec +testem, perdet & pro....., perdet +weram suam erga suum Dominum. Hoc +obtinet in Merciorum, Danorum, & +West-Saxonum legibus. Non vocabit +Dominum suum ad Warantum de hoc +quod positum fuerit in vadio, & in +Danorum lege, ponere velit, donec +disrationatus fuerit, & si possit +probare, quod ea (averia) sint de +sua nutritura, per tres partes sui +vicineti, si averium +disrationaverit. Nam ex quo +sacramentum ei judicatum & delatum +est, non potest ampliùs illud +levare per judicium Angliæ.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui voudra intenter action +pour reclamer ses avoirs volés, & +donner gages & garants de sa +poursuite, doit nommer son garant +sur le champ; s'il n'en trouve pas +alors, il peut demander un délai +pour le nommer, ainsi que ses +témoins: mais en ce dernier cas il +doit jurer par six personnes qu'il +fera cette nomination dans ledit +délai. Le coupable, au contraire, +n'a</i> <i>besoin que du serment de son +garant, ou de jurer avec ses +témoins qu'il a acheté l'avoir +dans un marché royal; mais qu'il +ne sçait si son vendeur est vivant +ou mort. Si ses témoins disent +qu'il a en sa puissance son +vendeur, & s'il ne peut donner +garant ni témoins du contraire, il +doit perdre sa cause, & être +condamné, pour son imposture, en +une composition conforme à son +état envers son Seigneur. Telle +est la Loi des Merciens, des +Danois, des West-Saxons. Si +l'accusé veut mettre en sequestre +l'objet reclamé, il n'a pas besoin +de garant: car, selon la Loi des +Danois, il a la faculté de +sequestrer l'avoir jusqu'à ce que +la question soit décidée, & qu'il +ait prouvé par trois personnes +tirées de trois endroits voisins +de son domicile, qu'il a élevé & +nourri l'avoir. Observez encore +que dès que le serment est déféré +à l'accusé, il ne peut plus être +assujetti aux épreuves Angloises.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p98" id="p98">98</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVI.</p> + +<br><br> + +<p><i>De murdre freceis occist, è les +homes del hundred nel prengent è +amenent a la justice dedenz les +oit jours, per mustrer pur qui il +la fait, sin rendront le murdre +xlvij. Marcs.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVI.</p> + +<p class="mid"><i>De ceturia mulctâ, ubi reus +homicidii judicio non sistitur.</i></p> + +<p>De <i>Murdre freceis occist</i>, & +homines hundredi non prehendunt & +minant ad Justitiam infra viij. +des ut ostendat ob quam causam +fecerit reddant <i>le murdre xlvij</i>. +Marcas.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p99" id="p99">99</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVI.</p> + +<p>Si quis aliquem murdro occiderit, +& homines Hundredi eum non +prehendant, & adducant ad +justitiam intra octo dies ut +ostendant à quo murdrum factum +est, reddent pro murdro xlvij. +Marcas.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Quand un meurtre est commis, i + les hommes qui composent l'Hundred + ne se saisissent pas du meurtrier, + & ne l'amenent pas au Juge en + dedans huit jours, & ne prouvent + point quel est l'auteur du crime, +ils seront tenus de payer 47 marcs +pour le meurtre.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p100" id="p100">100</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVII.</p> + +<br> + +<p><i>Si home volt derainer covenant de +terre vers son Seignor, per ses +Pers de la tenure meismes, qui il +apelerad à testimonies, les +cuverad derainer. Kar per +estranges nel purra pas derainer.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVII.</p> + +<p class="mid"><i>De clientis actione versus +Dominum.</i></p> + +<p>Si quis vult <i>derainer</i> +conventionem de terra sua versus +Dominum suum per pares suos de +tenura, ipsos quos appellaverit ut +testes sint <i>lescuverad derainer</i>. +Nam per extraneos non potest +<i>dereiner</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVIII.</p> + +<br> + +<p><i>Home qui plaide en Curt, a qui +Curt qui co seit, fors là où le +cors le est esti, è home li mettid +sur qu'il ait dit chose, qui il ne +voille coinistre, se il ne pot +derainer per ij. entendable homme +del plaidant & veant, qui il ne +l'aura dit, recovered a sa +parole.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVIII.</p> + +<p class="mid"><i>De:::::::::</i></p> + +<p>Qui placitat in Curia, cujuscunque +curia sit, excepto ubi <i>le cors le +est esti e home li mettid</i> super +eo quod dixerit, rem quam nolit +confiteri, si non potest +<i>derainer</i> per ij. intelligentes +homines qui interfuerunt placito & +videntes quod nom dixerit, +<i>recovered à sa parole</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIX.</p> + +<br> + +<p><i>De Relief a vilain, le meillur +aveir qu'il avera, v Chival, v +Buf, v Vache, donrad a son Seignor +de Releïf, & puis si serait euz +les Vilains en franc plege.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIX.</p> + +<p class="mid"><i>De colonorum Relevio.</i></p> + +<p>De Relevio Villani. Meliùs animal +quod habuerit id (sive Equus sit, +sive Bos, sive Vacca) donabit +Domino suo pro Relevio. Et posteà +<i>si serait euz les Villain</i> in +franco plegio.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p101" id="p101">101</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVII.</p> + +<p>Si quis velit distrationare +conventionem de terra erga Dominum +suum, per pares ejusdem tenuræ, +quos ad testes, appellabit, erit +disrationandus: nam per extraneos +non poterit disrationari.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un méconnoît une +convention faite pour un fonds +avec son Seigneur, il sera jugé +par les Pairs de même tenure, +qu'il appellera pour témoins; car +il ne peut être jugé par des +étrangers.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXVIII.</p> + +<p>Qui placitat in Curia, cujuscunque +Curia illa sit, præterquam ea ubi +corpus Regis est, & aliquis ei +imponat, quod rem quampiam +dixerit, quam aggnoscere nolit, si +non potest eum disrationare per +duos intelligibiles homines qui +interfuerunt placito & viderunt +quod non dixerit, recurretur ad +ejus sacramentum.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Tout homme qui plaide, en quelque +Cour que ce soit, si ce n'est en +celle où le Roi est présent, en +est cru à son serment, lorsque +quelqu'un lui impute d'avoir dit +une chose qu'il méconnoît avoir +dite, & que deux des plus +intelligens de ceux qui ont +assisté au Plaidoyer ne peuvent +attester qu'il l'ait dite.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXIX.</p> + +<p>De Relevio Villani, meliùs averium +quod habuerit, sive Equum, sive +Bovem, sive Vaccam, donabit Domino +suo pro relevio: & postea +habebitur Villanus in franco +plegio.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Le relief du villain est la +meilleure bête qu'il éleve, soit +en cheval, boeuf ou vache, & en la +donnant au Seigneur, il est +villain de franc-plége (ou plége +de droit).</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p102" id="p102">102</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXX.</p> + +<br> + +<p><i>De iij. chemins, ço est a saveir, +Watlingstrete, & Ermingstrete,& +Fos: Ki en alcun de ces chemins +oceit home qui seit errant per le +pais, u asalt, si enfreit le pais +le Roi.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXX.</p> + +<p class="mid"><i>De viis publicis.</i></p> + +<p>De tribus viis, videlicet, +<i>Watlingstrete</i> & <i>Ermingstrete</i> & +<i>Fosse</i>. Qui in aliqua harum +viarum hominem itinerantem sive +occiderit sive insilierit, is +pacem Regis violat.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXI.</p> + +<br><br> + +<p><i>Si larcin est troved, en qui +terre qui ceo seit, & le Laron +ouesque, le Seignor de la terre & +la feme averunt la meited del +aveir a Laron, e les chalejurs lor +chatel, se il le trovent, e la bor +meited, s'il est trové dedanz +Sache & Soche, s'il perdra la +feme, & le Seignor l'avered.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXI.</p> + +<p class="mid"><i>De Latrone, cum latrocinio seu +[Greek: epautophorô] prehenso.</i></p> + +<p>Si latrocinium sit inventum in +cujuscunque terra sit & latro +simul, Dominus terræ & uxor ejus +habebunt medietatem bonorum +Latronis, & <i>les chalieurs lor +chatel se ille trouvent & labor +meited</i>, si repertum sit intra +<i>Sache & Soche</i> perdat Uxor, & +Dominus habebit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXII.</p> +<br> + +<p><i>De Strewarde de chescon des hides +de Hundred un home dedenz la feste +de seint Michell, & le seint +Martin, & Wardireve, si aura xxx. +hides quites per son travaile & si +avers trespassent, perilot, vel +denient watter, è il ne pussent +mustrer ne cri ne force qui l'on +fust faite, si rendisent l'aveir.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXII.</p> + +<p class="mid"><i>De::::::::::</i></p> + +<p><i>De Strewarde</i> de unaquaque +Hidarum Hundredi unus homo intra +festum <i>S. Michaelis & Martini, & +Wardireve</i> habebit xxx. hidas +quietas pro labore suo, & si +averia moriantur <i>perilot vel +devient water</i> & non possit +ostendere nec clamorem nec vim quæ +facta fuerit, reddat averia.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<span class="pagenum"><a name="p103" id="p103">103</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXX.</p> + +<p>De tribus viis, videlicet +Watlingstrete, & Ermingstrete, & +Fosse. Qui in aliqua harum viarum +hominem per patriam errantem +occiderit, vel adsalierit, is +pacem Regis infringit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Trois routes, celle de +Wastlingstrete, Degmingstrete & +Defosse, ont ce privilége, que +quiconque y tue ou insulte un +voyageur, enfreint la paix du +Roi.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXI.</p> + +<p>Si latrocinium inventum fuerit in +cujuscumque terra sit, & latro +simul, Dominus terræ & uxor ejus +habebunt medietatem bonorum +Latronis, & clamatores, <i>seu qui +res suas repetunt</i>, sua catalla, +si ea invenerint, & medietatem +suam, si inventus fuerit intra +Sacam & Socam, perdet uxor, & +Dominus habebit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si un larcin est commis sur une +terre, le voleur étant arrêté, le +Seigneur de la terre & sa femme +ont moitié des biens du voleur, & +ceux qui ont reclamé l'objet volé +ont l'autre moitié; mais si cet +objet se trouve dans l'étendue +d'un lieu auquel soit attaché le +privilége de Sac & Soc, la +confiscation est au profit du +Seigneur, & sa femme n'y a aucune +part.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXII.</p> + +<p>De <i>Strewarde</i> de unaquaque +Hidarum Hundredi quilibet homo +intra festum sancti Michaelis & +sancti Martini, & Wardireve, +habebit xxx hidas quietas pro +labore suo, & si averia, seu +animalia, moriantur, vel +periclitentur, vel labe aliqua +infecta sint, & non possit +ostendi, clamorem vel vim factam +fuisse, reddantur averia.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Chaque homme qui gardera entre la +fête de S. Michel & de S. Martin +des bestiaux, aura, à raison de +chaque charrue de terre de +l'hundred où il fera sa garde, +l'exemption de labourer 30 hides; +& si les bestiaux qui lui seront +confiés meurent ou tombent +malades, il en sera quitte en les +rendant en l'état où ils seront, +pourvu que personne ne se plaigne, +& qu'on ne puisse pas lui prouver +que le mauvais état des avoirs +vienne de sa faute.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p104" id="p104">104</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIII.</p> + +<br> + +<p><i>Cil qui custivent la terre ne +deit l'um travailer, se de lour +diotre cense, non ne leist a +seignurage de partir les cultivurs +de leur terre, pur tant cum ils +pussent le dreit seirvise faire. +Les naïfs ki departet de sa terre, +ne devient, cartre faut naïverie +querre, qui il ne facent leur +droit service, que apend à leur +terre. Li naïfs ki departet de sa +terre, dunt il est nez, e vent a +autrui terre, nuls nel retenget, +ne li, ne ses chatels; enz le +facent venir arer a faire son +servise, tel cum a li apend. Si +les seignurages ne facent altri +gainnys venis a lor terre, la +justice le facet.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIII.</p> + +<p class="mid"><i>De Colonis & globæ Ascriptitiis.</i></p> + +<p>Eos qui <i>custivent</i> terram non +debet quis molestare præterquam de +eorum <i>diotre</i> censu. Nec licet <i>a +seignurage</i> discedere Cultores de +terra sua, quin rectum servitium +suum facere possint. Nativi qui +discedunt à terra sua non debent +<i>cartre faut naivire quere</i> quæ +non faciunt rectum servitium quod +spectat ad terram suam. Nativum +qui discedit à terra unde est +nativus & venit ad alteram, nullus +eum retineat nec catalla ejus, sed +redire cogatur ut faciat servitium +suum tale quod ad eum spectat. Si +<i>les seignurages</i> non faciunt +<i>altri gainnys</i> venire ad terram +suam, Justitia id faciat.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIV.</p> + +<br><br> + +<p><i>Nullui ne toille a son senior son +dreit servise, pur nul relais qui +il li ait fait en arere.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIV.</p> + +<p class="mid"><i>Ne quis Domino suo debitas +præstationes subtrahat.</i></p> + +<p>Nemo domino suo subtrahat rectum +servitium suum, propter nullam +remissionem quam ei anteà fecerit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXV.</p> + +<br><br> + +<p><i>Si feme est jugée à mort, v a +defacum des membres, ki seit +enceintée, ne faced l'um justice +desquele seit delivrée.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXV.</p> + +<p class="mid"><i>De Foemina gravida qua capitali +supplicio damnatur.</i></p> + +<p>Si morti damnata sit aut membrorum +mutilationi foemina in utero +gestans, de ea non fiat justitia +priusquam parturierit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p105" id="p105">105</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIII.</p> + +<p>Qui colunt terram non debent +molestari, præterquam de eorum +resto censu. Nec licet Dominis +cultores de terra sua dimittere, +quamdiu possunt rectum servitium +facere. Nativi qui discedunt à +terra sua, & denegant Nativitatem, +requirendi sunt, ut faciant rectum +suum servitium, quod spectat ad +terram suam. Nativum qui discedit +à terra unde natus est, & in +alterius terram venit, nullus +retineat, nec eum nec ejus +catalla: sed redire cogatur ad +faciendum suum servitium quale ad +eum spectat. Et si Domini non +faciant alios cultores venire, in +eorum terram, justitia id faciat.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>On ne peut exiger que le cens +ordinaire des colons, & le +Seigneurage de l'hundred ne peut +en expulser ces colons tant qu'ils +cultivent convenablement; on peut +rechercher les natifs qui quittent +l'hundred duquel ils dépendent +pour les obliger à y revenir +rendre tel service que de droit. +Personne ne doit donc retenir ni +un natif qui abandonne la terre où +il a pris naissance ni ses +meubles: on doit, au contraire, le +renvoyer en son pays natal pour y +faire son service comme il +convient; & si les Seigneurages +négligent de faire venir d'autres +cultivateurs en la place du +fugitif, les Juges doivent le +faire.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIV.</p> + +<p>Nemo Domino suo subtrahat rectum +servitium suum, propter ullam +remissionem quam ei anteà fecerit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Personne ne peut être dispensé de +rendre à son Seigneur ses +services, quoique ce Seigneur l'en +ait dispensé.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXV.</p> + +<p>Si foemina morti damnata sit, aut +membrorum diffractioni, seu +mutilationi, & gravida sit, de ea +non fiat justitia, priusquam enixa +fuerit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Une femme condamnée à perdre la +vie ou quelque membre, ne peut, si +elle est gravide, être exécutée +qu'après sa délivrance.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p106" id="p106">106</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVI.</p> + +<br> + +<p><i>Si home mort sans devise, si +departent les enfans l'erite entre +sei per ywel.</i> </p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVI.</p> + +<p class="mid"><i>De Intestatorum bonis.</i></p> + +<p>Si quis intestatus obierit, liberi +ejus hæreditatem æqualiter +dividant.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVII.</p> + +<br> + +<p><i>Si le pere truitet sa file en +avulterie en sa maison, v en la +maison de son gendre, ben ii laust +oure l'avultere.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVII.</p> + +<p class="mid"><i>De adultera à patre deprehensa.</i></p> + +<p>Si pater deprehenderit filiam in +adulterio in domo sua seu in domo +generi sui, bene licebit ei +(<i>oure</i>, lege forsan <i>occire</i>,) +occidere adulterum.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVIII.</p> + +<br> + +<p><i>Si home enpuissuned altre, seit +occis, v permanablement eissillé. +Lo jettai vos chosez por cause de +mort, & de eo ne me poez +emplaider: kar leist a faire +damage a altre pur pour de mort, +quant parele ne pot eschaper. E si +de ço me mescez qui pur pour de +mort nel feisse de ço mespriorai, +e les choses qui sunt remises en +le nef, scient departis en comune, +sulun les chatels. E si alcun +iothed les chatels fors de la nef +senz busun, s'il rendet.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVIII.</p> + +<p class="mid"><i>De Jactu, velut ad Legem +Rhodiam.</i></p> + +<p>Si quis <i>en puissuned</i> alterum fit +occisus aut per <i>manhablement +eissille</i>, ego jecero res tuas de +navi ob metum mortis, de hoc non +potes me implacitare. Nam licet +alteri damnum inferre ob mortis +metum quando periculum evadere non +potest, & si de hoc me <i>mesces</i> +quod ob metum mortis <i>nel feisse +de co mespriorai</i> & ea quæ in navi +restant dividantur in communi +secundùm Catalla, & si quis +jecerit Catalla extra navim, +quando necessitas non exegerit, ea +restituat.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p107" id="p107">107</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVI.</p> + +<p>Si quis intestatus obierit, liberi +ejus hæreditatem ex equo divident.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Les enfans des intestats +partagent également l'héritage de +leur pere.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVII.</p> + +<p>Si pater deprehenderit filiam in +adulterio in domo sua, seu in domo +generi sui, bene licebit ei +adulterum occidere.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Un pere qui surprend sa fille en +adultere en sa maison, ou en celle +de son gendre, peut tuer +l'adultere.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXVIII.</p> + +<p>Si quis alterum impotionaverit, +interficiatur, vel perpetuo exilio +damnetur. Ego jecero res tuas (de +navi) ob metum mortis, de hoc non +potes me implacitare. Nam licet +alteri damnum inferre ob mortis +metum, quando aliter periculum +vitari non potest. Et si de hoc +probaveris, quod ob metum mortus +id non fecerim, de hoc me +misprenderem, & ea quæ in navi +remanent, dividantur in communi +secundum Catalla: Et si quis +jecerit Catalla extra navim, nulla +exigente necessitate, ea +restituet.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Tout homme qui en empoisonne un +autre mérite la mort, ou un exil +perpétuel. Si j'abandonne ce qui +vous appartient par la crainte de +mourir, vous n'avez pas d'action +contre moi; car il est permis de +faire dommage à quelqu'un quand on +ne peut autrement sauver sa vie. +Si cependant vous prouvez que j'ai +jetté ce qui vous appartient en +mer par un autre motif que la +crainte de perdre la vie, & si je +ne m'en défends pas, tout ce que +j'ai conservé dans mon vaisseau +doit être regardé comme commun +avec vous, & vous y prendrez part, +eu égard à la valeur de ce que +vous avez perdu; mais je serois +obligé de restituer la valeur +entiere de l'objet jetté hors du +vaisseau, si je l'avois fait sans +nécessité.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p108" id="p108">108</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIX.</p> + +<br> + +<p><i>Dous sunt parceners d'un crichet, +e est l'un emplaidé sanz l'altre, +& per sa folie si pert, ne dit per +ço l'altre estre perdant, ki +present ne fud; Kar iose juge +entre eus, ne forjuge pas les +altres ki ne sunt a present.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIX.</p> + +<p class="mid"><i>De judicio in socium absentem.</i></p> + +<p>Duo sunt participes unius +<i>Crichet</i>, & unus eorum +implacitatus fuerit absque altero, +qui negligentia sua perdit; non +inde debet damnum cedere alteri +qui absens fuit. Nam quod +judicatum est inter eos non debet +præjudicare iis qui absentes +fuerunt.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XL.</p> + +<br> + +<p><i>Cil qui tenent lur terre a cense, +soit lur droit releif a tant cum a +cense est d'un an.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XL.</p> + +<p class="mid"><i>De Relevio eorum qui clientes +censum pendunt.</i></p> + +<p>Eorum qui Fundum suum tenent ad +Censum, sit rectum Relevium tantum +quantum census annuus est.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLI.</p> +<br> + +<p><i>Ententivement se purpensent cil +qui les jugementz unt à faire, qui +si jugent cum desirent, quant il +dient: Dimitte nobis peccata +nostra, & nous defendum qui l'um +Christien fors de la terre ne +vende, n'en surchetut en pais um +ne wart l'um, qui l'um l'amne ne +perde, qui Du rachatat de sa vie. +Ki tort elevera, v faus jugement +fra pur curruz ne per hange, v per +aveir, seit en forsaunre le Rei de +xl. solz, s'il ne pot aleier qui +plus dreit fait nel sont si perde +sa franchise, si al Rei nel pot +rachater a son plaisir. Et s'il +est en Denelae, seit forfait de +Laxlite, si alaier ne se pot, qui +il melz faire ne solt. E qui +dreite lei, & dreite jugement +refuserad, seit forfait envers +celi ki dreit ço est a aveir, si +ço est envers li Rei, vj livres; +si ço est envers cunte, xl. sols: +si ço est en Hundred, xxx. solz. E +envers tous icons ki curt unt en +Engleterre, ço est al solz +Engleis. E en Denelae qui dreit +jugement refuserad, sait en la +mercie de Laxlite; e ne face bon +plainte a Rei d'ici qui l'un li +seit de faili el Hundred, v el +Conté.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLI.</p> + +<p class="mid"><i>De Jusiciis</i></p> + +<p>Cautè prospiciant ii quibus cura +incumbit judici afacere, ut +judicent uti petunt quando dicunt: +<i>Dimitte nobis debita nostra</i>, & +prohibemus ne homo Christianus +extra terram non vendat <i>nen +surchetut en paisumne wart lum</i> +quod homo animam suam non perdat +quam Deus vita sua redemit, qui +injuriam <i>eslevera</i> aut falsum +judicium <i>fra pur curruz ne pur +hange v pur aveir</i> sit in +forisfactura Regis de xl. solidis. +<i>S'il ne pot aleier</i> quod plus +recti facere <i>nel sont si perde sa +Franchise si ai Rei nel pot +rachater a son plaisir</i>. Et si sit +in <i>Danorum</i>. Lege sit +Forisfactura de Lahslite <i>sil +alaier ne se pot</i> quod melius +facere non <i>solt</i> & quod rectam +legem & rectum judicium +recusaverit, sit Forisfactura erga +illum cui jus hoc pertinuerit; si +sit erga Regem vj. libræ, si sit +erga Comitem xl. solidi, si sit in +Hundredo xxx. solidi, & erga omnes +<i>i cons</i> qui Curiam habent in +Anglia co eit ad solidos +Anglicanos. In <i>Danorum Lege</i> qui +rectum judicium recusaverit, sit +is in misericordia de suo +<i>Lahslite</i> nec bene faciat +querelam Regi de hoc quod quis ei +defecerit in Hundredo aut in +Comitatu.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p109" id="p109">109</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XXXIX.</p> + +<p>Duo sunt participes unius +Cricheti, & unus eorum +implacitatur absque altero, & per +negligentiam suam perdit, non +debet propterea alter perdere, qui +præsens non fuit: nam res inter +eos judicata non forisjudicat +alios qui præsentes non fuerunt.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Deux personnes possedent en +commun un cheval; l'un d'eux est +appellé en Jugement pour le +restituer, & par sa négligence il +perd sa cause; l'autre qui est +absent n'est pas pour cela +dépouillé de son droit sur cette +monture: car ce qui est jugé entre +deux ne peut préjudicier un tiers +qui n'a pas été présent au +Jugement.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XL.</p> + +<p>Eorum qui tenent terram suam ad +censum, sit rectum relevium tantum +quantum annuus census est.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Ceux qui tiennent leurs terres à +cens payent pour relief le revenu +d'une année.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLI.</p> + +<p>Cautè prospiciant, quorum est +judicia facere, ut judicent, +quemadmodum capiunt, cum dicunt: +<i>Dimitte nobis peccata nostra</i>. +Statuimus igitur ne quis hominem +Christianum extra terram vendat, +ac præfertim in ea patria ubi non +cavetur ne anima perdatur, quam +Deus vita sua redemit. Qui +injuriam excitaverit, vel falsum +judicium fecerit ira vel odio, vel +data pecunia, sit in forisfactura +Regis de xl. solidis, si non +potest se allegiare (seu purgare) +quod plus recti facere non scivit, +libertatem suam perdat, nisi eam à +Rege redimere potuerit ad ejus +beneplacitum. Et si sit in Danorum +Lege, sit forisfactus de Lahslite, +si allegiare se non possit, se +meliùs non facere scivisse. Et qui +rectam legem & rectum judicium +recusaverit, sit forisfactus erga +eum ad quem jus hoc pertinuerit: +si sit erga Regem, vj. libris, si +erga Comitem xi. solidi si in +Hundredo xxx. solidi, & erga omnes +illos qui Curiam habent in Anglia, +id est ad solidos Anglicanos. Et +in Danorum lege qui rectum +judicium recusaverit, sit in +misericordia de suo <i>Lahslite</i>, +nec querelam Regi fiat, de eo quod +quis ei defecerit in Hundredo, nec +in Comitatu.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Les Juges doivent faire +attention, en rendant leurs +Sentences, à ces paroles: +Pardonnez-nous nos offenses; & en +conséquence nous défendons à tout +homme de vendre un chrétien à des +étrangers, & sur-tout pour aller +en un pays où on ne prend pas +garde si les ames rachetées par la +mort d'un Dieu se perdent. Que le +Juge, d'ailleurs, qui suscite des +querelles ou rend une Sentence +injuste, par colere ou par haine, +ou pour de l'argent, paye 40 s. au +Rois; s'il ne peut alléguer</i> <i>avec +vérité, & prouver par l'épreuve +qu'il ne pouvoit pas mieux juger, +il perdra sa liberté, à moins +qu'il ne la rachete sous le bon +plaisir du Roi. Si ce Juge vit +sous la Loi des Danois, sa +composition, appellée Lahslite, +sera aussi au profit du Roi; mais +s'il a refusé de juger, il payera +une amende à celui à qui il aura +fait tort. Ainsi, si c'est le Roi +qui est préjudicié, le Juge payera +6 liv.; si ç'est un Comte, +l'amende sera de 40 sols; si c'est +l'Hundred ou quelqu'un qui ait +Cour en Angleterre, il sera dû 30 +sols Anglois. Par la Loi des +Danois, celui qui refuse Jugement +peut être condamné à payer sa +Lahslite entière, & à ce moyen il +e peut être traduit devant le +Roi, soit que le Jugement ait été +prononcé dans l'Hundred, soit +qu'il l'ait été dans le Comté.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + +<span class="pagenum"><a name="p110" id="p110">110</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLII.</p> + +<br> + +<p><i>Ne prenge hum nam mil en Conté ne +de fors, d'ici qu'il ait tres fois +demand dreit el Hundred v el +Conté: e s'il a la tiers fiée ne +pot dreit aveir, alt al Conté, e +le Conté l'en a sete le quart +jura: e se cili de fait de ki il +se claime, duut prenge congé qui +il pusse nam prendre pur le son +l'um e pref.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLII.</p> + +<p class="mid"><i>De Pignore, quod Namium vocant, +capiendo.</i></p> + +<p>Non capiat quis Namium aliquod in +Comitatu nec per vim usque dum ter +rectum petierit in Hundredo aut in +Comitatu, & si ad tertiam vicem +rectum non potest habere, eat ad +Comitatum & Comitatus præfigat ei +diem quartum & si <i>cili de fait de +ki il se claime dunt prenge congè</i> +ut possit Namium capere <i>pur le +son lum & pref</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p111" id="p111">111</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLII.</p> + +<p>Nemo Namium capiat neque in +Comitatu, neque extra +(<i>Comitatum</i>). Donec ter rectum +petierit in Hundredo, vel in +Comitatu: & si ad tertiam vicem +rectum non potest habere, eat ad +Comitatum, & Comitatus assignet ei +diem quartum; & si is deficiat de +quo se clamat, tunc facultatem +accipiat namium capiendi pro sua +utilitate & proficuo.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Que personne ne prenne Nams dans +ou hors le Comté, sans au +préalable avoir demandé trois fois +droit à l'Hundred ou en la Cour du +Comte; & si à la troisieme fois on +ne veut pas le juger, il peut +s'adresser à cette Cour du Comte +où on doit lui fixer 4 jours, +après lesquels, si celui dont il +se plaint ne comparoît pas, il +pourra en prendre des nams suffisans +pour son dédommagement.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<span class="pagenum"><a name="p112" id="p112">112</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIII.</p> + +<br> + +<p><i>Ne nul achat le vailiant de iv. +den. de mort, vif, sans testimonie +ad iv. hommes, v de burt, v de +vile: e le l'um le chalange, e il +vent, ait testimonie, si n'ad nul +warrant, rende l'um al un son +chatel, e le forfait ait ki aver +le deit: e si testimonie ad, si +cum nous evis desunes, voest les +treis foiz, e a la quart feiz le +derainet, v il le rende.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIII.</p> + +<p class="mid"><i>Ne quis rem aliquam emat sine testibus.</i></p> + +<p>Nemo emat quantum iv. denariis +æstimatur; neque de re mortua +neque de viva, absque testimonio +iv. hominum aut de burgo aut de +villa: & si quis rem vendicat & +<i>il vent</i> habeat testimonium; si +nullum habeat warrantum, +respondeat alteri Catallum suum & +forisfacturam habeat qui habere +debet, & si testimonium habeat ut +jam diximus, <i>voest</i> tribus +vicibus vice quarta <i>le dereinet & +il le rende</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIV.</p> + +<br> + +<p><i>Aus ne semble pas raison, qui +l'um face pruvance sur testimonie +ki conussent ço que entre est, e +qui nul nel prust devant le terme +de vj. meis, apres ço qui l'aveir +fu emblé.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIV.</p> + +<p class="mid"><i>De</i>::::::::::</p> + +<p>Præterea Rationi consonum non +videtur ut quis <i>face pruvance sur +testimonie ki conusent co que +entre est, & que nul nel prust +devant le terme</i> vj. mensium +postquam que <i>l'aveir su emble</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p113" id="p113">113</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIII.</p> + +<p>Nemo emat quantum iv. denariis +æstimatur neque de re mortua, +neque de viva, absque testimonio +iv. hominum aut de burgo, aut de +villa: & si clametur, veniat, & +habeat testes: si nullum Warantum +habet, reddat homo homini suum +Catallum: & forisfacturam habeat +qui habere debet: & si testes +habeat, uti diximus supra, +scilicet tribus vicibus, & ad +quartam vicem eum disrationet, vel +rem reddat.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Personne ne peut acheter pour la +valeur de quatre deniers de choses +mortes ou vives sans avoir quatre +témoins domiciliés dans un Bourg +ou dans une Ville: car si +quelqu'un reclame la chose vendue, +& s'il a des témoins, la chose +achetée doit lui être restituée +par l'acheteur qui n'a point de +garant, & en outre cet acheteur +doit payer l'amende à qui elle +appartient. Quand un acheteur a +des témoins, il doit présenter ces +témoins dans trois délais, comme +on l'a ci-dessus dit; car si au +4e délai il n'établit pas que la +reclamation est injuste, l'objet +de la reclamation doit être +restitué.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIV.</p> + +<p>Non videtur rationi consentaneum +ut probatio fiat per testes qui +rem ablatam cognoscant, & ut quis +probet, vel probationem faciat, +ante terminum vj. mensium, +postquam res ablata & subrepta +fuit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Il ne seroit pas raisonnable +d'exiger que la preuve se fît par +des témoins qui connussent la +chose contestée, ni que l'on fût +tenu de prouver le vol de la chose +dans un moindre délai que celui des +six mois, à compter du temps où +elle auroit été volée.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLV.</p> + +<br> + +<p><i>E al qui est redte, e testimonier +de leautè, & le plait trez foiz +eschuit, e al quart mustrent li +sumenour de ses treis defautes, +uncore le mande l'um qui il plege +truse, e vienge a dreit: e s'il ne +volt, si ne vit l'um vif v mort, +si prenge l'um quanque il ad, e si +rende l'um al chalangeur sun +chatel, e li Sire ait la meité, +del remanant, & le Hundred la +meité. Et si nul parent n'ami +cette justise deforcent, seint +forfeit envers li Rei de vj. lib. +e quergent le larun n'en qui +poesté il seit trové, n'eit warant +de sa vie, ne per defensed plait +n'ait mes recovrer.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLV.</p> + +<p class="mid"><i>De Vadimonio deserto.</i></p> + +<p><i>E al qui est redte e testimoniet +deleaute & le plait tres foiz</i> +vicibus <i>eschuit</i>, & ad quartam +vicem ostendat summonitor de +tribus defaltis, nihilominus <i>le +mande lum</i> ut plegium inveniat & +veniat ad jus, & si nolit, si non +viderit hominem vivum aut mortuum, +capiat quantum habet & reddat +petenti catallum suum & Dominus +habeat medietatem residui, & +Hundredum medietatem. Et si nemo +<i>parent nami ceste justise +deforcent seient forfeit envers le +Rei de vj. lib. & quergent le +larun nen ki poeste il seit trove, +neit Warant de sa vie, ne per +defensed plait nait mes recovrer</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p114" id="p114">114</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVI.</p> + +<br> + +<p><i>Nul ne receit hom ultre iij. +nuiz, si til ne li comand od qui +il fust aniz.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVI.</p> + +<p class="mid"><i>De Hospitibus.</i></p> + +<p>Nemo alium recipiet ultra iij +noctes, <i>si til ne li command od +qui fust aniz</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVII.</p> + +<br> + +<p><i>Ne nuls ne lait sun hum de li +partir, plus qu'il est reté.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVII.</p> + +<p class="mid"><i>De Famulis.</i></p> + +<p>Nemo hominem suum à se discedere +patiatur postquam rectatus fuerit.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLV.</p> + +<p>Ille verò qui rectatus est, & +testimonium habet de legalitate, & +ter placitum deseruit, & in quarta +vice tres ejus defaltas ostendunt +summonitores: adhuc ab eo petitur, +ut plegium inveniat, & ad tectum +veniat: & si nolit, si non visus +fuerit vivus aut mortuus, capiatur +quidquid habet, & reddatur +clamatori seu petenti, & Dominus +habeat medietatem residui, & +Hundredus medietatem. Et si nullus +parens vel amicus hanc justitiam +deforciant, sint forisfacti erga +Regem de vj. libris, & quærant +latronem, & in cujuscumque +potestate inventus fuerit non +habeat Warantum de vita sua, nec +possit in posterum pro defensione +sua placitum recuperare.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>L'assigné qui a de bons +témoignages de légalité, & qui n'a +pas comparu pendant trois Plaids +est mis en défaut au quatrieme +Plaid par celui qui l'a sommé de +comparoître; mais outre cela on +doit le sommer itérativement de +trouver Plege, & de venir en +Jugement; & s'il ne veut pas se +présenter, ou lorsqu'on ne le +trouve ni vif ni mort, tout ce qui +lui appartient doit être saisi, & +valeur de la chose réclamée au +demandeur; le Seigneur de +l'assigné a la moitié du restant, +& l'Hundred l'autre moitié. Les +parens & amis de l'assigné qui ne +forment point d'opposition à ce +Jugement, & ne font point de +démarches pour le trouver, doivent +6 liv. d'amende au Roi; & si +l'assigné se trouve ensuite chez +quelque personne que ce soit, il +ne pourra plus de sa vie aucune +Audience pour se défendre.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p115" id="p115">115</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVI.</p> + +<p>Nemo alium recipiat ultra iij. +noctes, nisi is aliter jubeat cum +quo venit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Personne ne doit loger un inconnu +chez soi plus de trois nuits, à +moins qu'il ne soit recommandé par +quelque personne connue.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVII.</p> +<p>Nemo hominem suum à se discedere +patiatur, ex quo rectatus fuerit.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Personne ne doit souffrir qu'un +homme pour lequel il a été appellé +en Jugement sorte de chez lui.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p116" id="p116">116</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVIII.</p> +<br> + +<p><i>Et ki larun encontre, e sanz qui +a acient li leit aler, si l'amende +a la vailance de larun, v se +n'espurge per plener lei qui il +laron nel sout. Et ki le cri orat, +e sursera, la surcise li Rei +amend, v s'en espurget.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVIII.</p> + +<p class="mid"><i>De</i>:::::::::</p> + +<p>Et qui Latronem <i>en contre e sanz +qui a acient li leit alter si la +mend a la vailence de larun, v se +n'espurge per plener lei</i> quod +Latro non sit <i>e ki le cri orat e +sursera, la sursise li ei amend, +ou sen espurget</i>.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIX.</p> + +<br> + +<p><i>E chascun Seniour eit son +Seriant, v sun plege, qi si nel +reté qui ait a dreit el Hundret.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIX.</p> + +<p class="mid"><i>De</i>::::::::::</p> + +<p>Quilibet etiam Dominus habeat +servientem suum aut plegium suum +<i>qi</i>, si non rectatus fuerit, +habeat ad rectum in Hundredo.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">L.</p> + +<br> + +<p><i>Si est ascons qui blamet seit, de +dinz le Hundred iv. humes le +retent, sei xij. main s'espurget, +e si il seut suist deduz la +chalange, li Sires rende sun were, +& si l'un chalange le Seignour, +qui par le seut seit alé, si +s'escudie sei vj. main: e s'il ne +pot enver li Rei l'ament, e cil +soit vilage.</i></p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">L.</p> + +<p class="mid"><i>De</i>:::::::::</p> + +<p>Si quis intra Hundredum incusatus +fuerit & iv. homines <i>le retent</i>, +se duodecima manu purget, & si <i>il +seust suist deduz la chalenge</i>, +Dominus reddat Weram suam <i>e si +lun chalenge, le Seignour que per +le seut seit aler si se purget</i> +duodecima manu, & si non posset +emendet versus Regem & sit +utlagatus.</p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<span class="pagenum"><a name="p117" id="p117">117</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLVIII.</p> + +<p>Et qui in Latronem incurrit, +eumque salvum gratis dimittit, +emendam solvat ad valorem +Latronis, vel per plenariam legem +se expurget, quod latronem esse +nescivit. Et qui clamorem audiet, +& supersedebit, supersisam Regis +emendet, vel se expurget.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Celui qui rencontre un voleur, & +qui le laisse aller, quoiqu'il le +connoisse pour tel, doit payer, +par forme d'amende, le prix de la +personne du coupable, ou bien se +purger par l'épreuve ordinaire de +ce qu'il ne connoissoit pas le +larron pour tel. Il y a plus, +celui qui entendra proclamer un +voleur, & restera tranquille, sans +faire aucunes recherches, payera +l'amende de sa négligence au Roi +ou sera tenu de subir l'épreuve.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">XLIX.</p> + +<p>Quilibet etiam Dominus habeat suum +servientem, vel suum plegium, cum +quo si rectatus fuerit, eat ad +rectum in Hundredo.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Quand un Seigneur n'est point +appellé en Jugement (pour +représenter son homme qui a commis +un vol) il doit envoyer à +l'Hundred son Sergent ou une +Caution.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid">L.</p> + +<p>Si is qui accusatur absconsus est, +& ad Hundredum à iv. hominibus +rectatur, duodecima manu se +expurget. Et si post clamorem +aufugiat, Dominus reddat suam +Weram. Et si clametur Dominus, +quòd ex sua scientia excesserit, +se excondicat se vj. manu: quod si +non potest, emendam solvat Regi, & +sit utlagatus.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 49%;"> +<p class="mid"><span class="sc">Traduction.</span></p> + +<p><i>Si quelqu'un étant dans l'Hundred +est accusé par quatre hommes, il +peut se justifier par le serment +de 12; & s'il s'enfuit durant +l'instruction, le Seigneur doit +payer la composition du fugitif; +mais quand le Seigneur est +lui-même accusé d'avoir facilité +son évasion, il ne peut se purger +de ce crime que par le serment de +six personnes, & quand il ne peut +trouver ce nombre de jureurs, il +paye une amende au Roi, & est +banni.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<span class="pagenum"><a name="p118" id="p118">118</a></span><br><br> + +<h4>PREUVES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES</h4> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>OBSERVATIONS</h3> + +<h5><i>Sur les Loix d'Edouard le Confesseur.</i></h5> + +<h4><span class="sc">Article premier.</span></h4> + +<p>Rien ne peut mieux convaincre de l'exactitude de l'idée +que j'ai donnée de ces Loix dans le discours préliminaire, +qu'une lecture réfléchie des articles principaux dont elles sont +composées.</p> + +<p>Les Notes suivantes sont destinées à faire voir d'un côté que +ces Loix ont été mal entendues jusqu'ici; & d'un autre côté à +indiquer les expressions équivoques dont le Conquérant s'est servi +dans la traduction de ces Loix<a id="footnotetag32" name="footnotetag32"></a> +<a href="#footnote32"><sup class="sml">32</sup></a>, pour inspirer insensiblement +aux Anglois, qu'il avoit subjugués, le goût des Loix Normandes.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote32" name="footnote32"><b>Note 32: </b></a> +<a href="#footnotetag32"> (retour) </a> <i>Polydor. Virg. L. 9, pag. 151, nº 40.</i></blockquote> + +<h4>II[A].</h4> + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 74%;"> +<p>Selden intitule cet article <i>de hominum Regis privilegio</i>. Cependant +il n'y est point question d'un privilége qui fût particulier +a des personnes soumises plus directement que d'autres au Roi, +mais seulement de faire connoître le tribunal auquel les Officiers +Royaux devoient répondre de leurs malversations.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 24%;"> +<p class="sml">A: <i>Nota.</i> Le nombre qui est en tête de chaque +Observation, indique l'Article des Loix d'Edouard, auquel +l'Observation se rapporte.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<h4>III.</h4> + +<p>L'homme libre avoit, 1º. la faculté de requérir à son profit +une amende contre ceux qui lui faisoient un procès injuste; +cette amende s'appelloit <i>Sac</i>: 2º. Il pouvoit faire cultiver ses +terres par d'autres; c'est ce droit qui est désigné par le mot de +<i>Soc</i>: 3º. Il étoit exempt de taxes, ou <i>ton lieux tol</i>, sur ce qu'il +vendoit dans l'étendue de ses domaines: 4º. Il pouvoit avoir des +esclaves dont la personne, les enfans & les biens étoient attachés +fonciérement aux terres dont il étoit propriétaire, <i>Theme</i>: +5º. Il avoit le droit de punir les voleurs trouvés sur ses fonds +<span class="pagenum"><a name="p119" id="p119">119</a></span> +en flagrant délit, <i>Infan genthe of</i>: ce qui ne s'entendoit cependant +pas d'une peine capitale.</p> + +<p>Toutes ces prérogatives n'ont aucune relation avec celles qui +ont de tout temps constitué l'essence des fiefs; elles n'offrent +que des conséquences nécessaires d'une police générale établie +pour encourager la culture des terres. Celui qui avoit des fonds +considérables ne pouvoit les faire exploiter par sa famille seule; +il étoit donc naturel qu'il confiât la culture de partie de ces fonds +aux pauvres ou à des esclaves, & qu'il eût la liberté de les +châtier sans procédures, & provisoirement pour les torts qu'ils +faisoient aux autres Colons qui vivoient aussi sous sa dépendance.</p> + +<h4>IV.</h4> + +<p><i>L'Hundred</i> étoit composé de cent familles de Cultivateurs. Les +Chefs de ces familles s'assembloient à certains jours pour régler +les opérations de ceux qui leur étoient subordonnés, & pour répartir +entr'eux les taxes imposées sur <i>l'Hundred</i>. Lors donc qu'un +Colon attaché à une famille l'abandonnoit, celui qui s'en rendoit +garant devoit à l'Hundred un dédommagement du profit +que le fugitif auroit pu faire. Or si chaque chef de famille eût +été vraiment Seigneur de ceux qui la composoient, ç'auroit été +à ce Chef & non à <i>l'Hundred</i> que le dédommagement auroit appartenu; +jusqu'ici on n'apperçoit donc dans les Loix d'Edouard +aucunes traces de féodalité.</p> + +<h4>V.</h4> + +<p>1º. C'est probablement de cette loi que Raoul avoit vue pratiquer +en Angleterre, ou que l'Angleterre avoit reçue des Danois, +qu'est provenue cette rigueur des anciennes Coutumes de +Normandie contre les voleurs; & on ne peut se dissimuler que +la forme de la clameur usitée en Angleterre, pour exciter les +habitans des lieux où les malfaicteurs se réfugioient à les arrêter, +ait fourni à Raoul l'idée du haro.</p> + +<p>2º. L'amende infligée à celui qui après avoir été volé négligeoit +de poursuivre le coupable, étoit très-sage. Le défaut de clameur +auroit exposé les voisins à recevoir chez eux un voleur +sans précaution. +<span class="pagenum"><a name="p120" id="p120">120</a></span></p> + +<h4>VI.</h4> + +<p>1º. <i>Cil qil cla. Ille qui clamat.</i></p> + +<p>2º. <i>Provost aveir the Lestussun. Prepositus averio derelicto.</i> Il +y avoit un garde préposé par chaque Comté, pour garder les +bestiaux qui étoient abandonnés, qui n'avoient point de maîtres<a id="footnotetag33" name="footnotetag33"></a> +<a href="#footnote33"><sup class="sml">33</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote33" name="footnote33"><b>Note 33: </b></a> +<a href="#footnotetag33"> (retour) </a> <i>Leg. Forest. Scot.</i></blockquote> + +<h4>IX.</h4> + +<p>Selden & du Cange ont interprété différemment le texte de +cet article; mais le premier en a mieux saisi le sens: car dans +l'article 8. le meurtre d'un Seigneur étant de 20 s., il est évident +que c'est à la veuve, aux parens & aux enfans de ce Seigneur +que l'article 9 ordonne de restituer; cette restitution y +est en effet fixée à 20 s.; souvent les articles qui distinguent les +cas des noms sont omis dans l'ancien Normand, le texte de Littleton +en fournit des preuves à chaque ligne.</p> + +<h4>XVIII.</h4> + +<p><i>Les Bordiers</i>, ceux qui tenoient un fond sur lequel il y avoit +des bâtimens. <i>Les Bonniers</i>, ceux qui n'avoient qu'une quantité +déterminée de terres labourables. On use ici de noms françois +qui n'ont pû être connus qu'après qu'on a eu la faculté de sous-inféoder +les fiefs, & il n'y avoit point de fiefs sous Edouard le +Confesseur.</p> + +<h4>XXII.</h4> + +<p>Le Roi Edouard, qui régnoit en 961, par un de ses Capitulaires +rapportés par Selden dans ses notes sur l'histoire d'Eadmer, défend +aux Abbés & aux Abbesses d'amasser pour payer après le +décès de leurs prédecesseurs le cens appellé <i>hergeate</i>, <i>heriet</i>, ou +<i>heriot</i>, cens qui se levoit sur la succession des Grands du Royaume +au profit du Roi.</p> + +<p>Britton, chapitre 69, parle de ce cens sous le nom <i>d'heriet</i>; +c'est, selon lui, un droit qu'ont <i>certains Seigneurs de fonds de prendre</i> +<span class="pagenum"><a name="p121" id="p121">121</a></span> +<i>pour eux après la monde celui qui les a possédés, la meilleure bête qui +se trouve parmi ses avoirs</i>: mais, ajoute-t-il, ce droit <i>de rien ne +touche le Seigneur ne le heire, ne son heritage, ne nul comparison +ad a relefe; car ils l'ont pluis de grace que de droit, & pluis +de villeins que de fraunks</i>.</p> + +<p>De ceci il résulte donc que les Traducteurs des loix d'Edouard, +au temps du Conquérant, ont confondu l'<i>hergeate</i> avec le relief +Normand. Car le relief fixé pour le Comte, le Baron, le +Vavasseur, par ces loix, ne pouvoit servir à maintenir les héritiers +de ces différentes sortes de personnes, ni dans l'état ni dans +les fonds de leurs peres, puisque sous Edouard le Confesseur ces +titres de dignité n'étoient pas connus des Anglois, que les offices +<i>des Tanes des Aldermans &c.</i> n'étoient point héréditaires, & +qu'il n'y avoit point de terres attachées à ces offices. <i>Comes</i>, +dit Camden, <i>saxones nostri quos suâ linguâ ealderman, latine comites +& consules dixerunt, eosdem que eorlas id est honoratos sua +lingua dani vocarunt.... Post Vvillelmi Normani adventum primum +feudales hæreditarii & patrimoniales esse ceperunt, primo sine +loci nomine, dein loci nomine adjuncto, & tertio comitatus denario +id est tertia parte mulctarum regis ex placitis accrescentium illis +assignato.</i></p> + +<p>Ainsi il ne faut pas donner à ces noms de <i>Comtes</i>, <i>de Barons</i>, +<i>de Vavasseurs</i>, employés dans les loix d'Edouard, la signification +que ces noms ont actuellement parmi nous & en Angleterre; +on doit au contraire les considérer comme indiquans seulement +les personnes qui occupoient le premier rang dans l'ordre +civil sous Edouard; c'est-à-dire, les Gouverneurs de l'<i>hundred</i>, +les chefs de chaque famille de l'<i>hundred</i> & les hommes libres qui +tenant de l'<i>hundred</i> des fonds à ferme, étoient incorporés dans une +des cent familles dont l'<i>hundred</i> étoit ordinairement composé.</p> + +<h4>XXVII.</h4> + +<p>Dans cet article, ainsi que dans les autres où le nom de <i>Seigneur</i> +est employé, ce nom ne désigne que le propriétaire d'un +fonds & non un Seigneur de fief. Les fiefs, je le répete, n'ont +été connus en Angleterre que postérieurement à la conquête. +<span class="pagenum"><a name="p122" id="p122">122</a></span> +<i>Concessit</i>, dit Spelman, <i>ipse Guillelmus I. legem Edwardi confessoris +cum quibusdam auctionibus in singulis observandam. Quæ igitur +in charta (magna) deprehenduntur Henrici I. de suo addita & +ad legem Edwardi Confessoris minimè pertinentia, orta videntur +ratione juris feodalis quod Anglis primus imposuit Guillelmus Conquestor<a id="footnotetag34" name="footnotetag34"></a> +<a href="#footnote34"><sup class="sml">34</sup></a>.</i> +Il n'est donc pas question en cet article de Pairs de fief, +mais de personnes qui tenoient des fonds dans le même hundred. +Cette pairie de tenure existoit en Angleterre du temps d'Alfred +le Grand. C'étoit un reste des Coutumes des anciens Saxons, +Coutumes bien antérieures à l'institution de la féodalité.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote34" name="footnote34"><b>Note 34: </b></a> +<a href="#footnotetag34"> (retour) </a> <i>Spelm. de rebus Anglic.</i></blockquote> + +<h4>XXIX.</h4> + +<p>Si, par le nom de <i>Villain</i> on eût entendu un homme dont, +conformément aux loix féodales, la personne & les biens auroient +été totalement en la disposition d'un Seigneur, ce Villain n'auroit +pas été assujetti <i>au relief</i>, car <i>le relief</i> n'étoit établi que +pour se conserver un droit, & le Villain de fief n'en avoit aucun +ni sur sa propre personne ni sur les fonds qu'il cultivoit, ni +même sur ses meubles ou sur les fruits de son industrie.</p> + +<h4>XXXIV & XXXV.</h4> + +<p>Ces articles répandent un nouveau jour sur les observations qui +viennent d'être faites; il n'y est pas question de Seigneurs de +fief, mais de <i>seigneurages</i>. Pour bien saisir l'énergie de cette +derniére dénomination, on doit se rappeller que l'<i>hundred</i> étoit +composé de cent familles. Chacune de ces familles dressoit un +rôle des hommes libres, des esclaves & des enfans qui avoient +plus de 12 ans, & le présentoit au Gouverneur de l'hundred, +qui faisoit avec 12 anciens élus par toutes les familles, deux +fois par an, les Réglemens provisoires & économiques pour la +distribution des travaux nécessaires à l'exploitation des terres, +Réglemens que chaque Chef de famille faisoit exécuter dans son +district. Or ces Chefs de famille étoient ce qu'on appelloit <i>seigneurage</i>, +ils ne pouvoient éxiger des Colons, qui leur étoient +subordonnés, de plus grands travaux que ceux que l'<i>hundred</i> +<span class="pagenum"><a name="p123" id="p123">123</a></span> +avoit déterminés. Ces Colons appartenoient si peu à ces Chefs, +que ceux-ci ne pouvoient les renvoyer, tant qu'ils étoient en +état de travailler; & lorsqu'un de ces Colons mouroit ou s'enfuyoit, +le Chef de la famille étoit obligé de le faire remplacer, +ou à son défaut, le Tribunal supérieur de l'<i>hundred</i> substituoit +quelqu'un à l'emploi du défunt ou du fugitif. Certainement cet +ordre n'offre rien d'approchant de celui qui a de tout temps +constitué l'économie féodale. <i>Les seigneurages</i> étoient si peu maîtres +des fonds, qu'ils n'avoient pas même la liberté d'exempter +un des membres de leur familles de concourir à la culture des +terres dont l'exploitation leur avoit été confiée.</p> + +<h4>XL.</h4> + +<p>Les principaux de l'<i>hundred</i> après leur décès laissoient leurs +armes & leurs chevaux au Roi, & le Roi prenoit aussi sur les +meubles des cultivateurs, la valeur d'une année entière du cens +auquel l'<i>hundred</i> les avoit imposés annuellement pendant leur vie. +Au moyen de cette taxe l'<i>hundred</i> étoit exempt de toute autre +imposition pour les besoins de l'Etat.</p> + +<h4>XLV & L</h4> + +<p>Si le <i>Sire</i> dont parle cet article eût été un <i>Seigneur</i> de fief, +pourquoi l'<i>hundred</i> auroit-il eu moitié de l'amende du vassal de ce +Seigneur? Pourquoi ce vassal auroit-il été soumis à <i>l'hundred</i>? Pourquoi +le Seigneur, qui auroit seul été préjudicié par l'évasion de son +vassal, en auroit-il été puni? Il y a plus le témoignage +<i>de légalité</i> exigé par l'article 45, démontre qu'il ne s'y agit pas +d'un vassal de fief, mais d'un membre <i>de l'hundred</i>; car c'étoit +une loi <i>des hundreds</i> que les Colons qui quittoient une famille +pour s'introduire en une autre, ne pouvoient y prendre aucun +établissement qu'en représentant un certificat de ce qu'ils n'avoient +encouru aucune note d'infamie, & que leur changement +de domicile avoit été autorisé par les Chefs, sous la dépendance +desquels ils avoient vecu.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p124" id="p124">124</a></span> + +<h4>XLVIII.</h4> + +<p><i>E ki le cri ora.</i></p> + +<p>J'ai dit ci devant que le mot de <i>haro</i> tiroit son origine du nom +<i>de Raoul</i>; mais je n'ai point entendu par-là attribuer à ce Prince +les formalités de ce cri. Mon intention a été seulement de faire +voir quelle idée ses sujets s'étoient formés de son équité, en +décorant de son nom la procédure la plus prompte & la plus +efficace, pour arrêter le cours des vols & des brigandages dans +l'intérieur de son Etat. En effet, en considérant cette procédure +en elle-même & indépendamment de toute dénomination, il me +paroît évident que son époque est aussi ancienne que l'entrée des +Francs dans les Gaules.</p> + +<p>Dès l'an 595, Clotaire II distribua le peuple <i>en centaine</i>. +Quiconque dans l'étendue du canton accordé à chaque centaine +avoit été volé, devoit être sur le champ indemnisé de sa perte +par ceux qui vivoient dans le même district, & tous étoient +forcés de marcher à la poursuite du voleur. Celui qui l'arrêtoit +recevoit pour prix de son zele la composition à laquelle la classe +du coupable étoit taxée par la loi pour les crimes capitaux. Si +le voleur s'étoit refugié dans les domaines d'un <i>Antrustion</i>, la moitié +de la composition appartenoit à ce Seigneur; mais toute personne +avertie de poursuivre l'accusé, & qui négligeoit de le faire, +étoit condamné en 5 s. d'amende<a id="footnotetag35" name="footnotetag35"></a> +<a href="#footnote35"><sup class="sml">35</sup></a>. Les peines contre ceux +qui le receloient, contre les Juges qui le laissoient échapper, +contre les parens qui ne restituoient pas les effets volés, la maniere +de se purger par le serment du crime de larcin; tout cela +et énoncé & réglé dans les Capitulaires jusqu'au neuvieme siecle<a id="footnotetag36" name="footnotetag36"></a> +<a href="#footnote36"><sup class="sml">36</sup></a> +dans les mêmes termes des loix d'Edouard le Confesseur, +& des autres loix Angloises antérieures au regne de Guillaume +le Conquérant. Les fiefs étant devenus héréditaires en France, +la Police des centaines s'abolit nécessairement. Le Comte propriétaire +de son bénéfice continua d'être dépositaire de l'autorité +royale, & il se trouva seul chargé de réprimer dans le ressort +de sa jurisdiction les désordres qui s'y commettoient. Les +<span class="pagenum"><a name="p125" id="p125">125</a></span> +vassaux ne furent plus obligés dès-lors de poursuivre ni d'arrêter +les malfaiteurs; ce qui avoit été enjoint jusques-là aux membres +d'une centaine pour leur tranquillité commune auroit alors été +regardé entre vassaux comme une entreprise sur leurs propriétés +respectives. Maîtres chacun de la portion de terrein qu'un Seigneur +leur avoit assignée, & dans un temps où les Seigneurs +étoient presque toujours en guerre les uns contre les autres; +il auroit été dangereux qu'un sous-feudataire eût eu des prétextes +pour s'introduire impunément sur les fonds du sous-feudataire +d'une seigneurie voisine. En Angleterre, au contraire, les <i>hundreds</i> +ou centaines ont toujours subsisté; établis dès le regne +<i>Déthelvolph</i>, ils étoient encore en vigueur au temps d'Alfred, +& Edouard le Confesseur continua de tenir la main à la pratique +des maximes de leur administration. L'une des principales +de ces maximes étoit que l'intérêt de l'<i>hundred</i>, pour l'expulsion +ou le châtiment des vagabonds ou des larrons, fût regardé par +chacun de ses membres comme s'il lui étoit personnel. <i>Si quis +reus ante vadationem vel post transfugeret, omnes ex centuria & decima +Regis mulctam incurrerent.</i><a id="footnotetag37" name="footnotetag37"></a> +<a href="#footnote37"><sup class="sml">37</sup></a> De-là en Angleterre la sûreté des +grands chemins. Elle étoit telle en 892, qu'on suspendoit des +anneaux d'or aux arbres, & qu'il ne se trouvoit personne assez +téméraire pour les enlever.<a id="footnotetag38" name="footnotetag38"></a> +<a href="#footnote38"><sup class="sml">38</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote35" name="footnote35"><b>Note 35: </b></a> +<a href="#footnotetag35"> (retour) </a> <i>Balus. 1er vol. Capitul. col. 19.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote36" name="footnote36"><b>Note 36: </b></a> +<a href="#footnotetag36"> (retour) </a> <i>Ibid.</i> 2e vol. ann. 854, col. 346 & suivantes.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote37" name="footnote37"><b>Note 37: </b></a> +<a href="#footnotetag37"> (retour) </a> <i>Willelm. Malmesbur. du Cang citat. verbo + hundred.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote38" name="footnote38"><b>Note 38: </b></a> +<a href="#footnotetag38"> (retour) </a> <i>Ibid.</i></blockquote> + +<p>Ce fut à peu près dans ce siecle que Raoul vint ravager la +Neustrie. A peine l'eût-il conquise qu'il donna à ses sujets les mêmes +loix qu'il avoit vu pratiquer en Angleterre à l'égard des +voleurs. La suspension des anneaux d'or dans les voies publiques, +les épreuves pour avoir révélation des crimes, les clameurs pour +la poursuite des coupables, les amendes contre ceux qui négligeoient +de les arrêter, tous ces établissemens, dont l'origine +étoit oubliée en France, lui furent attribués par les Normands. +Comme ces établissemens étoient convenables à la circonstance +où se trouvoit la Normandie qui étoit en proie aux brigands, +dont une guerre longue & cruelle n'avoit pas depuis long-temps +permis de punir les excès, ces établissemens seuls lui valurent +<span class="pagenum"><a name="p126" id="p126">126</a></span> +le précieux titre de Législateur. Ni les Seigneurs de fief, ni les +vassaux dans un temps plus calme n'auroient même eu aucun intérêt +à les contredire ces établissemens. Il ne pouvoit y avoir +entre les Seigneurs Normands, sous le gouvernement de leur +nouveau Duc, aucune de ces querelles particulieres qui divisoient +les Seigneurs François, & que la foiblesse de Charles le simple +autorisoit: car Raoul exerçoit directement, & sous la médiation +des Grands de son Duché, sa jurisdiction souveraine +sur tous les sous-feudataires. Guillaume le Conquérant qui avoit +toujours été sincérement attaché aux loix de ses prédécesseurs en +montant sur le trône d'Angleterre, n'eut donc garde d'abolir +en ce Royaume le <i>hue & cri</i> qui s'y pratiquoit dans les <i>hundreds</i>; +il ne crut pas même devoir changer le nom de cette clameur +en celui de <i>haro</i>. En ne donnant point à cette procédure un +titre qui auroit fait connoître aux Anglois combien elle étoit +familiere aux Normands, ses nouveaux sujets devoient naturellement +se persuader que le Conquérant n'avoit pas en vue d'abolir +toutes leurs loix, & conséquemment se déterminer à recevoir +avec moins de répugnance de la part de ce Prince quelques +nouveaux usages en compensation d'une coutume ancienne qui +leur étoit chere, & dont il ne les privoit pas.</p> + +<p>Au reste quelques ayent été les causes de la différence des noms +qui ont toujours désigné en Angleterre & en Normandie la procédure +dont il s'agit ici; il n'est pas moins certain que dans l'un +& l'autre pays elle étoit fondée sur les mêmes regles & avoit +les mêmes effets. C'est sur-tout dans l'ancien Coutumier de +Normandie qu'on peut prendre une connoissance exacte des caracteres +du <i>haro</i> tel que Raoul l'avoit institué; & en comparant +ce haro avec l'<i>huesium</i> qui a subsisté en Angleterre avant +& après le Regne de Guillaume premier, il ne sera pas possible +de méconnoître l'identité de leur origine, & on se trouvera +forcé de faire remonter cette origine au temps ou la Neustrie n'étant +point encore désunie de la couronne de France, & n'ayant point +encore subit le joug des Loix féodales, notre Monarchie & celle +d'Angleterre se trouvoient soumises à la même législation.</p> + +<p>Voici ce que l'Ancien Coutumier Normand, Chapitre 54, +nous dit du Haro: <i>Il ne doibt estre cryé fors pour cause +<span class="pagenum"><a name="p127" id="p127">127</a></span> +criminelle, si comme pour feu ou pour larcin, ou pour homicide ou pour +autre évident péril, si come s'aulcun court seure à un aultre le cousteau +trait. Cil qui crie Haro</i>, ajoûte le Compilateur, <i>sans appert +péril le doibt amender au Prince; & s'il nie qu'il ne le cria pas, le +Prince doibt enquerir par les prochains d'illec & par ceulx qui l'oüirent +savoir s'ils ouyrent le Haro que cil nie, & s'il en est attaint, +il l'amendera; & se l'enqueste le met en non savoir, il s'en pourra +desrener.</i></p> + +<p><i>Et s'aulcun est attaint qu'il n'eut point de raisonnable cause pourquoy +il deust cryer Haro, il le doibt amender griefvement, non +pourtant il n'en doibt pas estre mis en prison s'il donne bons pleges +de l'amende.</i></p> + +<p><i>Et s'aulcun est accusé de tel cry, il ne doibt pas estre mis en prison +s'il n'y appert mesfaict de sang ou de playe ou d'aulcun grand mesfaict; +& se le mesfaict est apparissant, & cil qui en est accusé dye +qu'il est prest de soutenir l'enqueste savoir s'il est coupable ou non, il ne +doibt pas estre mis en prison: car il monstre assez clérement qu'il +n'y a point de coulpe.</i></p> + +<p><i>A ce cry doibvent yssir tous ceulx qui l'ont ouy; & s'ils voyent +mesfaict ou il y ait péril de vie ou de membres ou de larcin; pourquoy +le malfaicteur doibve perdre vie ou membre, ils le doibvent retenir +ou crier haro après luy, aultrement sont ils tenus a l'amender +au Prince, ou de s'en desrener qu'ils n'ont pas oui le cry, s'ils en +sont accusés; s'ils tiennent le malfaicteur, ils sont tenus à le rendre +à la Justice, & ne peuvent le garder que une nuict, si ce n'est +pour appert péril. Tous ceulx à qui la Justice commandera à garder +tels malfaicteurs ou les amener en prison en la Ville où les +malfaicteurs sont, doibvent faire aide de leurs corps une nuict & un +jour ou d'aultres pour eulx qui soient suffisans à les mener en prison, +& c'est appellé le plet de l'espée; car teulx malfaicteurs doibvent +estre réfrénez à l'espée & aux armes, & doibvent estre mis en +prison & lyéz.</i></p> + +<p>Rassemblons ici quelques monumens qui nous sont restés de +l'<i>hue & cry</i> des Anglois. Ces monumens sont de deux sortes; +ils parlent de la <i>clameur</i> telle qu'elle se faisoit ou avant, ou depuis +la conquête de l'Angleterre par les Normands. Quant à la +maniere de procéder aux clameurs avant la conquête, les Loix +<span class="pagenum"><a name="p128" id="p128">128</a></span> +d'Edouard nous l'apprennent. Selon ces Loix, articles 5, 25 & +48, ce n'étoit que pour crimes, tels que le vol & l'homicide, +que s'on faisoit ces clameurs; toute personne avoit droit de les +faire, & ceux de l'<i>hundred</i> qui négligeoint de poursuivre l'accusé +& de l'arrêter, étoient susceptibles d'amende. Art. 26, on +ne conduisoit cet accusé en prison qu'après qu'il avoit été présenté +au Juge, & que le délit avoit été constaté. Les Seigneurs +de l'hundred, ceux à la garde desquels on les confioit, en étoient +responsables jusqu'à ce qu'il pût être transféré devant les Juges. +Art. 50, il étoit enfin défendu de se saisir d'un coupable dans les +Eglises.</p> + +<p>On se rappelle sans doute ici les formalités prescrites par les +premieres Loix Françoises pour la poursuite du vol: <i>Decretum +est ut quia invigilias constitutas nocturnos fures non caperent, eo +quod per diversas intercedente conludio scelera prætermissa custodias +exercerent centenas fieri, in quâ centenâ si aliquid deperierit capitale +qui perdiderat recipiat, & latro insequatur. Vel si in alterius +centena appareat & adhuc admoniti si neglexerint quinos solid... +condemnentur...... si persequens latronem suum comprehenderit +integram sibi compositionem accipiat.......... Nullus latronem +vel quem libet culpabilem.... de atrio Ecclesiæ trahere præsumat +........ si quis ad vestigium minandum vel latronem persequendum +admonitus venire noluerit quinque solidis condemnetur<a id="footnotetag39" name="footnotetag39"></a> +<a href="#footnote39"><sup class="sml">39</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote39" name="footnote39"><b>Note 39: </b></a> +<a href="#footnotetag39"> (retour) </a> <i>Edict. Chlot. II. ann. 595 suprà citat.</i></blockquote> + +<p>Ces anciennes Loix renferment donc tout ce qui constitue +encore actuellement l'essence du Haro Normand, ainsi que +les formalités des Clameurs usitées en Angleterre depuis la conquête. +On n'y apperçoit qu'une seule différence: au lieu que +chez les François, avant le Duc Raoul, ainsi que chez les Anglois, +jusqu'au regne de Guillaume le Conquérant, la Clameur +s'étoit faite d'<i>hundred</i> en <i>hundred</i> ou de <i>centaine</i> en <i>centaine</i>; après +la cession de la Normandie à Raoul, ainsi qu'après la conquête +du Duc Guillaume, on ne fit plus 1º. ces Clameurs que de fief +en fief; 2º. les Officiers du Roi, qui eurent d'abord la +<span class="pagenum"><a name="p129" id="p129">129</a></span> +jurisdiction de ces fiefs, & ensuite les Juges des Seigneurs, quand +ceux-ci eurent obtenu le droit d'exercer la Justice, furent tenus +aux mêmes obligations qui avoient été auparavant imposées +aux <i>Seigneurages</i> ou chefs des <i>hundreds</i> ou des <i>centaines</i>. Rien +ne prouve mieux le cas que les Anglo-Normands faisoient de +cette pratique que ce qu'en ont écrit leurs Historiens, leurs Jurisconsultes, +& les précautions prises pour la conserver par les +Rois d'Angleterre successeurs du Conquérant.</p> + +<p><i>Si aliquis damnum</i>, dit Smith, <i>ex furto passus, aut qui ipsum +spoliatum viderit, sontem per acclamationem insequatur constabularius +ejus villæ cujus opem implorat, auxilia ciere furemque perquirere +debeat; quod si furem illic non deprehenderit in proximam +commigrare, & constabularium ad ferendas suppetias iterum invocare. +Itaque oppidatim per acclamationem istam tantisper furem persequuntur, +donec ipsum prehenderint. Paroecia si quæ diligentem +operam in perscrutando non adhibuerit sed evadendi copiam fieri +concesserit, Regi mulctam pecuniariam persolvit & spoliato damnum +resarcit unde lictoris munere quivis Anglus defungitur, & quisquis +segnem aut minime diligentem operam adhibuerit, non famæ +modo verum etiam pecuniariæ animadversionis periculum adit<a id="footnotetag40" name="footnotetag40"></a> +<a href="#footnote40"><sup class="sml">40</sup></a>.</i> +Britton ajoûte que si le plaintif étoit <i>villain</i> ou <i>deforceour</i>, il +n'avoit pas le droit de faire la clameur, <i>de lever hu & cry</i>; +mais que toute personne, qui n'avoit point été convaincue de +crime en Justice, pouvoit <i>lever sa meyne</i>, c'est-à-dire, son voisinage +de <i>corne & de bouche</i>, & de <i>faire prendre tous les destaurbunts</i> +ou suivre le meuble qu'on lui avoit volé jusqu'au premier +Comté.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote40" name="footnote40"><b>Note 40: </b></a> +<a href="#footnotetag40"> (retour) </a> <i>De Repbl. & Administ. Angl. Thom. Smith. c. + 23.</i></blockquote> + +<p>Tout annonce donc dans le Texte de ces deux Ecrivains, l'empressement +avec lequel le Peuple & les Officiers de Justice concouroient +à l'effet de l'<i>hue</i> & du <i>cry</i> établis pour la sûreté publique. +Mais cette ardeur se rallentit durant les guerres qui diviserent +la France & l'Angleterre sous les regnes postérieurs à celui du +Conquérant. Bien des gens appellés pour aller à la poursuite +des malfaiteurs s'en dispensoient sous divers prétextes, & la difficulté +de prouver judiciairement combien ces prétextes étoient +<span class="pagenum"><a name="p130" id="p130">130</a></span> +frivoles, détermina Henri III, qui commença de régner en 1216, +a rétablir les formalités des Clameurs telles qu'elles avoient été +pratiquées du temps des <i>Hundreds</i>. Voici l'Ordonnance de ce +Prince sur cette matiere.</p> + +<p><i>Henricus, Dei gratia, &c. Rex<a id="footnotetag41" name="footnotetag41"></a> +<a href="#footnote41"><sup class="sml">41</sup></a>, Vice-Comiti tali vel tali, +salutem. Sciatis quòd ad pacem nostram firmiter observandam, +provisum est de Consilio nostro quòd vigiliæ fiant in singulis civitatibus, +burgis & omnibus aliis villis comitatus tui, à die Ascensionis +Domini usque ad festum Sancti Michaëlis: Scilicet in singulis +civitatibus ad singulas portas per sex homines armis munitos, +& in singulis burgis per 12 homines, & in singulis villis integris +per 6 homines vel quatuor ad minus similiter armis munitos, secundum +numerum inhabitantium & vigilent continuò per totam noctem +ab occasu solis usque ad ortum. Ita quòd si aliquis extraneus +transitum per ipsos faciat, arrestent usque mane. Et tunc si fidelis +sit, dimittatur, & si suspectus sit, Vice-Comiti liberetur qui ipsum +sine omni difficultate & dilatione recipiat, & salvò custodiat: si vero +hujusmodi extranei transitum facientes se non permiserint arrestari, +tunc prædicti vigiles hutesium levent super eos undique, & eum insequantur +cum tota villata & vicinis villatis cum clamore & hutesio +de villa in villam, donec capiantur: & tunc liberentur Vice-Comiti +sicut prædictum est. Ita quòd nullus occasione hujusmodi arrestationis +vel captionis extraneorum, per Vice-Comitem vel per Ballivos +suos occasionetur. Et singulæ civitates burgi & villæ præmuniantur +ad singulas prædictas vigilias & sectas ita diligenter faciendum, ne +defectum illorum graviter punire debeamus. Provisum est etiam, +quod singuli Vice-Comites una cum duobus militibus ad hoc specialiter +assignatis, circumeant Comitatus suos de hundredo in +hundredum, & civitates & burgos; & convenire faciant coram eis +in singulis hundredis civitatibus & burgis, cives, burgenses, liberè +tenentes, villanos & alios ætatis quindecim annorum usque ad ætatem +sexaginta annorum. Et eosdem faciant omnes jurare ad arma, +secundum quantitatem terrarum & catallorum suorum, scilicet ad quindecim +libratas terræ, unam loricam, capellum ferreum, gladium, +cultellum & equum. Ad decem libratas terræ unum habergetum,</i> +<span class="pagenum"><a name="p131" id="p131">131</a></span> +<i>capellum ferreum, gladium & cultellum. Ad centum solidatas terræ +unum purpunctum, capellum ferreum, gladium, lanceam & cultellum. +Ad quadraginta solidatas terræ, & eo amplius usque ad +centum solidatas terræ; gladium, arcum, sagittas & cultellum. +Qui minus habent quam quadraginta solidatas terræ, jurati sint ad +falces, gisarmas, cultellos & alia arma minuta. Ad catalla sexaginta +marcarum, unam loricam, capellum ferreum, gladium, +cultellum & equum. Ad catalla sexaginta marcarum, unum haubereum, +capellum ferreum, gladium & cultellum. Ad catalla viginti +marcarum, unum purpunctum, capellum ferreum, gladium & cultellum. +Ad catalla novem marcarum, gladium, cultellum, arcum, +& sagittas. Ad catalla quadraginta solidatarum, & eo amplius +usque ad decem marcas, falces, gisarmas, & alia arma minuta. +Omnes enim alii qui possunt habere arcus & sagittas extra forestam +habeant. Qui verò in foresta, habeant arcus & pilatos. In singulis +civitatibus, & burgis jurati ad arma sint coram majoribus civitatis +& præpositis & Ballivis burgorum ubi non sunt majores. In +singulis verò villatis aliis, constituatur unus constabularius vel duo, +secundùm numerum inhabitantium & provisionem prædictorum. In +singulis verò hundredis constituatur unus capitalis constabularius, +ad cujus mandatum omnes jurati ad arma de hundredis suis conveniant, +& eis sint intendentes ad faciendum ea quæ spectant ad +conservationem pacis nostræ. Clamare etiam faciant singuli Vice-Comites +per civitates & burgos & omnia mercata Ballivorum suorum, +quòd nulli conveniant ad turniandum vel burbandum nec ad +alias quascunque aventuras. Nec etiam aliqui incedant armati nisi +specialiter fuerunt ad custodiam pacis nostræ deputati. Et si aliqui +fuerunt inventi sive incedentes armati, contra hanc provisionem nostram, +arrestentur & Vice-Comiti liberentur: & si se non permiserint +arrestari, tunc constabularii singulorum hundredorum & villatarum, +& alii quicunque sint, hutesium levent super eos undique, +& cum vicinis villis, & de villa in villam ipsos insequantur, donec +capiantur & Vice-Comiti liberentur sicut prædictum est. Quoties +autem contigerit hutesium levari super quoscunque perturbatores pacis +nostræ, prædones & malefactores in parcis vel vivariis, statim +propter eos fiat hutesium; & ipsos insequantur donec capiantur & +Vice-Comiti liberentur, sicut de aliis prædictum est. Et omnes</i> +<span class="pagenum"><a name="p132" id="p132">132</a></span> +<i>Vice-Comites & eorum Ballivi, constabularii, jurati ad arma, cives, +burgenses, liberè tenentes & villani talem sectam faciant propter prædictos +malefactores, ne ipsi malefactores evadant, & ne si pro eorum +defectu evadant, ii in quibus defectus inventus fuerit graviter +puniri debeant, & sic per Consilium nostrum puniantur, quòd poena +illorum aliis metum incutiat & auferat materiam delinquendi. Suspectos +autem de die per quascunque arrestationes recipiant arrestatos, +Vice-Comites, sine dilatione & difficultate salvò custodiant; +donec per legem terræ deliberentur. Et ideò tibi præcipimus, quòd +sicut corpus tuum & omnia tua diligis, una cum dilectis & fidelibus +nostris Henrico filio Bernardi, Petro de Goldintuna quos tibi ad +hoc assignavimus, omnia prædicta sub forma præscripta cum diligentia +exequaris; ne pro defectu tui inde & prædictorum H. & P. +ad te & ad ipsos nos graviter capere debeamus. Teste Archiepiscopo +Eboracensi apud Westmonasterium vigesimo die Maii, anno regni +nostri, scilicet Henrici filii Regis Joannis, tricesimo sexto.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote41" name="footnote41"><b>Note 41: </b></a> +<a href="#footnotetag41"> (retour) </a> <i>Additament. ad. Matth. Paris.</i></blockquote> + +<p>Au moyen de ce qui vient d'être dit, il est facile de suivre +les différens changemens que le <i>Haro</i> a successivement éprouvés +depuis sa naissance.</p> + +<p>La révolution arrivée en Europe vers le commencement du +5e siecle, n'est ignorée de personne. L'Empire Romain se trouvant +harcelé par les invasions continuelles des Peuples du Nord, +se trouva presque réduit à rien lorsque ces Peuples, en fondant +de nouvelles Souverainetés dans les Gaules, porterent en +même-temps de nouvelles Loix & de nouvelles Coutumes dans +les pays de leurs conquêtes<a id="footnotetag42" name="footnotetag42"></a> +<a href="#footnote42"><sup class="sml">42</sup></a>. De-là les usages des Saxons, des +Bavarois, devinrent propres à cette partie des Gaules, que nous +connoissons maintenant sous le nom de la France & de la Grande-Bretagne. +Dans le nombre des usages adoptés d'abord par +ces deux Etats, on doit comprendre les Centaines & les Proclamations +des sujets qui troubloient le repos public. Les premiers +François suivirent cette division en <i>centaine</i>, & en même-temps +cette procédure de proclamations, jusqu'à ce que les fiefs +étant devenus parmi eux héréditaires, les Seigneurs firent des +Réglemens particuliers pour la police de leurs domaines. Il n'y +<span class="pagenum"><a name="p133" id="p133">133</a></span> +avoit point d'inféodations chez les Anglois, lorsqu'à la fin du +9e siecle Raoul fut institué Duc de Normandie. Pendant sa retraite +en Angleterre il y avoit vu les sujets distribués comme ils +l'avoient été sous leurs premiers Monarques, c'est-à-dire, soumis +aux usages que ces Souverains avoient substitués aux Loix +Romaines. Raoul emprunta donc des Anglois les formalités auxquelles +les Neustriens donnerent le nom de <i>Haro</i> après ses victoires +contre Charles le Simple. Guillaume, l'un de ses successeurs +au Duché de Normandie, ayant conquis ensuite l'Angleterre, +y retrouva ces mêmes formalités en vigueur: & comme +Raoul, en les prescrivant aux Normands, avoit eu soin de les +plier aux Loix féodales qu'ils suivoient; de même Guillaume, +en donnant aux Anglois les Loix féodales Normandes, écarta +des Clameurs usitées de tout temps parmi eux, pour la poursuite +des larcins, ce qui ne pouvoit se concilier avec les maximes de +la féodalité à laquelle il les assujettissoit le premier.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote42" name="footnote42"><b>Note 42: </b></a> +<a href="#footnotetag42"> (retour) </a> Rapin de Thoyr. Hist. d'Angl. 1er vol. pag. 405.</blockquote> + +<h4>LI.</h4> + +<p>Selden, duquel j'ai tiré le texte & l'interprétation latine des +Loix d'Edouard le Confesseur, cite à la fin de ce texte divers +Auteurs qui prétendent que Guillaume le Conquérant avoit +ajoûté les Loix suivantes à celles d'Edouard, lorsqu'en montant +sur le Trône d'Angleterre il promit à la Nation de maintenir +l'exécution des Loix de son Prédécesseur.</p> + +<p> +<i>WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum, Dux Normannorum, +omnibus hominibus suis Franciæ & Angliæ: Salutem.</i></p> + +<h4>LI<a id="footnotetag43" name="footnotetag43"></a> +<a href="#footnote43"><sup class="sml">43</sup></a>.</h4> + +<p class="mid">De Religione & Pace publica.</p> + +<p><i>Statuimus inprimis super omnia, unum Deum per totum regnum +nostrum venerari, unam fidem Christi semper inviolatam +<span class="pagenum"><a name="p134" id="p134">134</a></span> +custodiri pacem, & securitatem, & concordiam, judicium & justitiam +inter Anglos & Normannos, Francos & Britones Walliæ & Cornubiæ, +Pictos & Scotos Albaniæ; similiter inter Francos & Insulanos, +Provincias & Patrias quæ pertinent ad coronam & dignitatem, +defensionem & observationem, & honorem regni nostri, & inter +omnes nobis subjectos per universam Monarchiam regni Brittanniæ +firmiter & inviolabiliter observari. Ita quod nullus alii forisfaciat +in nullo super forisfacturam nostram plenam.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote43" name="footnote43"><b>Note 43: </b></a> +<a href="#footnotetag43"> (retour) </a> Le numero LI se trouve ici répété, parce que + Selden a considéré les Textes latins qui sont dans cet Edit + particulier, comme la suite des Loix d'Edouard ci-devant + transcrites, & a désigné chaque article par un chiffre qui + indiquoit la relation que cet Edit avoit avec les articles de + ces Loix.</blockquote> + +<h4>LII.</h4> + +<p class="mid">De fide & obsequio erga Regem.</p> + +<p><i>Statuimus etiam ut omnes liberi homines foedere & Sacramento +affirment quod intra & extra universum Regnum Angliæ (quod +olim volabatur regnum Brittanniæ) Willelmo suo Domino fideles +esse volunt, terras & honores illius fidelitate ubique servare cum +eo, & contra inimicos & alienigenos defendere.</i></p> + +<h4>LIII.</h4> + +<p class="mid">De Normanni, seu Francigenæ cæde.</p> + +<p><i>Volumus autem & firmiter præcipimus ut omnes homines, quos +nobiscum adduximus aut post nos venerint, sint sub protectione & +in pace nostra per universum Regnum prædictum; & si quis de illis +occisus fuerit, Dominus ejus habeat intra v. dies homicidam ejus +si poterit; sin autem, incipiat persolvere nobis xlvj marcas argenti +quamdiu substantia Domini illius perduraverit ubi verò Dominus +defecerit, totus Hundredus in quo occisio facta est communiter solvat +quod remanet.</i></p> + +<h4>LIV.</h4> + +<p class="mid">De jure Normannorum qui ante adventum Guillelmi, cives fuerant +Anglicani.</p> + +<p><i>Et omnis Francigena qui tempore Edwardi propinqui nostri +fuit in Anglia particeps consuetudinum Anglorum, quod ipsi dicunt, +anhlote & anscote, persolvat secundùm legem Anglorum.</i> +<span class="pagenum"><a name="p135" id="p135">135</a></span></p> + +<h4>LV.</h4> + +<p class="mid">De Clientelari seu Feudorum jure, & Ingenuorum immunitate.</p> + +<p><i>Volumus etiam ac firmiter præcipimus & concedimus, ut omnes +liberi homines totius Monarchiæ regni nostri prædicti habeant & +teneant terras suas & possessiones suas bene & in pace, liberè ab +omni exactione injusta, & ab omni tallagio; ita quod nihil ab +eis exigatur vel capiatur; nisi servitium suum liberum quod de +jure nobis facere debent & facere tenentur; & prout statutum est +eis & illis à nobis datum & concessum jure hæreditario in perpetuum +per commune consilium totius regni nostri prædicti.</i></p> + +<h4>LVI.</h4> + +<p class="mid">De nocturnis Custodiis.</p> + +<p><i>Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes civitates, & +burgi, & castella, & hundredi, & wapentachia, totius regni nostri +prædicti singulis noctibus vigilentur & custodiantur in gyrum +pro maleficiis & inimicis prout Vice-Comes & Aldermanni, & præpositi +& cæteri Ballivi & Ministri nostri melius per commune consilium +ad utilitatem regni providebunt.</i></p> + +<h4>LVII.</h4> + +<p class="mid">De Mensuris & Ponderibus.</p> + +<p><i>Et quod habeant per universum regnum mensuras fidelissimas & +signatas, & pondera fidelissima & signata sicut boni prædecessores +statuerunt.</i></p> + +<h4>LVIII.</h4> + +<p class="mid">De Clientum, seu Vassalorum præstationibus.</p> + +<p><i>Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes Comites & Barones; +& milites, & servientes, & universi liberi homines totius regni +nostri prædicti habeant & teneant se semper bene in armis & in +equis ut decet & oportet, & quod sint semper prompti & parati ad +servitium suum integrum nobis explendum & peragendum cùm semper +opus affuerit, secundùm quod nobis de feodis debent & +<span class="pagenum"><a name="p136" id="p136">136</a></span> +tenementis suis de jure facere, & sicut illis statuimus per commune consilium +totius regni nostri prædicti, & illis dedimus & concessimus +in feodo jure hæreditario. Hoc præceptum non nostrum sit violatum +ullo modo super forisfacturam nostram plenam.</i></p> + +<h4>LIX.</h4> + +<p class="mid">Ut jura regia illæsa servare pro viribus conentur subditi.</p> + +<p><i>Statuimus etiam & firmiter præcipimus ut omnes liberi homines +totius regni prædicti sint fratres conjurati ad Monarchiam nostram +& ad Regnum nostrum pro viribus suis & facultatibus contra +inimicos pro posse suo defendendum & viriliter servandum, pacem +& dignitatem coronæ nostræ integram observandam, & ad judicium +rectum & Justitiam constanter omnibus modis pro posse suo sine +dolo & sine dilatione faciendam. Hoc decretum sancitum est in civitate +London.</i></p> + +<h4>LX.</h4> + +<p class="mid">Ne venditio & emptio fiat nisi coram testibus & in civitatibus.</p> + +<p><i>Interdicimus etiam ut nulla viva pecunia vendatur aut ematur +nisi intra civitates, & hoc ante tres fideles testes, nec aliquam +rem vetitam sine fidejussione & warranto, quod si aliter fecerit solvat +& persolvat, & postea forisfacturam.</i></p> + +<h4>LXI.</h4> + +<p class="mid">De emptoriis, & jure urbium pagorumque notæ melioris.</p> + +<p><i>Item, nullum mercatum vel forum sit nec fieri permittatur nisi +in civitatibus regni nostri, & in burgis, & in muro vallatis, & in +castellis, & in locis tutissimis, ubi consuetudines regni nostri, & +jus nostrum commune & dignitatis coronæ nostræ quæ constituta sunt +à bonis prædecessoribus nostris deperiri non possunt nec desiderari +nec violari, sed omnia recte & in aperto & per judicium & Justitiam +fieri debent. Et ideo castella, & burgi, & civitates sita sunt +& fundantur & ædificantur, scilicet, ad tuitionem gentium & populorum +regni, & defensionem regni, & idcirco observari debent +cum omni libertate & integritate & ratione.</i> +<span class="pagenum"><a name="p137" id="p137">137</a></span></p> + +<h4>LXII.</h4> + +<p class="mid">De Purgatione Forensi in judiciis publicis.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p><i>Decretum est etiam ut[A] Francigena appellaverit Anglum de +perjurio aut murdro, furto, homicidio, Ran quod dicunt apertam +rapinam, quæ negari non potest, Anglus se defendat per quod +melius noverit, aut judicio ferri aut duello. Si autem Anglus infirmus +fuerit, inveniat alium qui pro eo faciat. Si quis eorum victus +fuerit emendet Regi xl. solid., si autem Anglus Francigenam appellaverit +& probare voluerit judicio aut duello, volo tunc Francigenam +purgare se Sacramento[B] non fracto.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml">A: Al. <i>si Fr.</i><br><br> + +B: <i>Al. non ferro apud hovendum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + +<h4>LXIII.</h4> + +<p class="mid">Firmantur Leges Edwardi Regis.</p> + +<p><i>Hoc quoque præcipimus ut omnes habeant & teneant Legem +Edwardi Regis in omnibus rebus, adauctis his quas constituimus ad +utilitatem Anglorum.</i></p> + +<h4>LXIV.</h4> + +<p class="mid">De Justitiæ publicæ fidejussoribus.</p> + +<p><i>Omnis homo qui voluerit se teneri pro libero, sit in plegio ut +plegius eum habeat ad justitiam si quod offenderit: Et si quisquam +evaserit, talium videant plegii ut solvant quod calumniatum est, +& purgent se quia in evaso nullam fraudem noverint. Requiratur +Hundredus & Comitatus (sicut Antecessores statuerunt) & qui justè +venire debent & noluerunt, summoneantur semel; & si secundò non +veniunt, accipiatur unus bos, & si tertio, alius bos; & si quarto, +reddatur de rebus hujus hominis quod calumniatum est quod dicitur +Ceapgyld & insuper Regis forisfactura.</i></p> + +<h4>LXV.</h4> + +<p class="mid">De Servis & eorum manumissione.</p> + +<p><i>Et prohibemus ut nullus vendat hominem extra Patriam. Si quis +verò velit servum suum liberum facere, tradet eum Vice-Comiti +per manum dextram in pleno Comitatu, & quietam illum clamare +debet à jugo servitutis suæ per manumissionem, & ostendat ei liberas</i> +<span class="pagenum"><a name="p138" id="p138">138</a></span> +<i>vias & portas, & tradat illi libera arma, scil. lanceam, & gladium; +deinde liber homo efficitur.</i></p> + +<h4>LXVI.</h4> + +<p class="mid">De Servis.</p> + +<p><i>Item, si servi permanserint sine calumnia per annum & diem in +civitatibus nostris, vel in burgis in muro vallatis vel in castris nostris, +à die illa liberi efficiuntur, & liberi à jugo servitutis suæ +sint in perpetuum.</i></p> + +<h4>LXVII.</h4> + +<p class="mid">De Suppliciorum modo.</p> + +<p><span class="side">A: <i>Al. eruantur.</i></span><i>Interdicimus etiam ne quis occidatur vel suspendatur pro aliqua +culpa, sed[A] evernantur oculi & abscidantur pedes vel testiculæ vel +manus; ita quod truncus remaneat vivus in signum proditionis & +nequitiæ suæ. Secundum enim quantitatem delicti debet poena maleficiis +infligi. Ista præcepta non sint violata super forisfacturam nostram +plenam. Testibus, &c.</i></p> + + + +<p class="mid"> +<span class="sc">Institutiones sive Leges Regis Willelmi.</span></p> + +<p><i>WILLELMUS, Dei gratia, Rex Anglorum. Omnibus ad +quos scriptum hoc perveniat salutem, & amicitiam. Mando & +præcipio per totam Anglicam nationem custodiri.</i></p> + +<h4>LXVIII.</h4> + +<p class="mid">De Examine Forensi.</p> + +<p><i>Si Anglicus homo compellet aliquem Francigenam per bellum de +furto vel homicidio vel aliqua re pro qua bellum fieri debeat vel judicium +inter duos homines, habeat plenam licentiam hoc faciendi. +Et si Anglicus bellum nolit, Francigena compellatus adlegiet se +jurejurando contra eum per suos testes secundum Legem Normanniæ.</i></p> + +<h4>LXIX.</h4> + +<p class="mid">De eodem.</p> + +<p><i>Item si Francigena compellat Anglicum per bellum de eisdem</i> +<span class="pagenum"><a name="p139" id="p139">139</a></span> +<i>rebus, Anglicus plena licentia defendat se per bellum vel per judicium +si magis ei placeat. Et si uterque sit invalidus & nolit bellum +vel non posset, quærat sibi legalem defensionem.</i></p> + +<h4>LXX.</h4> + +<p class="mid">De eodem.</p> + +<p><i>Si Francigena victus fuerit persolvat Regi lx. sol. Et si Anglicus +nolit se defendere per bellum vel per testimonium, adlegiet se +per Dei judicium.</i></p> + +<h4>LXXI.</h4> + +<p class="mid">De Examine Forensi.</p> + +<p><i>De omnibus utlagariæ rebus Rex instituit ut Anglicus se purget +ad judicium. Et si Anglicus appellet Francigenam de utlagaria +& hoc super eum in veritate velit, defendat se Francigena per bellum. +Et si Anglicus non audeat enim probare per bellum, defendat +se Francigena pleno juramento non in verborum observantiis.</i></p> + +<p>Selden convient que la distribution de ces Ordonnances, telle +qu'il l'offre, n'est pas celle qu'elles ont dans les originaux; +mais il a cru, dit-il, qu'en donnant à chaque article un titre +qui annonceroit le sujet qui y seroit traité, les amateurs de l'antiquité +auroient plus de facilités pour faire leurs observations +sur chacun de ces sujets en particulier. Je ne donnerai donc point +aux réflexions suivantes d'autre ordre que celui que Selden à +donné aux articles auxquels elles se rapporteront.</p> + +<p class="mid"> +<i>Suite des Remarques.</i></p> + +<p class="mid"> +<span class="sc">Article LIII.</span></p> + +<p>On voit clairement dans cet article que le terme <i>Dominus</i> +n'y indique pas un Seigneur de fief; qu'il n'y est question que +d'un <i>maître</i> chargé par l'<i>hundred</i> de veiller sur un certain nombre +de colons; c'est de-là que l'<i>hundred</i> est obligé de suppléer +à l'amende que ce maître se trouve hors d'état de payer au Roi.</p> + +<h4>LIV.</h4> + +<span class="pagenum"><a name="p140" id="p140">140</a></span> +<p><i>Anhlote</i> & <i>Anscote</i>, Loi particuliere à laquelle les Anglois +d'origine étoient assujettis sous Edouard. Les François, que ce +Monarque recevoit dans ses Etats, pouvoient y conserver leurs +usages; ces usages étoient donc différens des Coutumes Angloises: +& par conséquent l'opinion de ceux qui ont avancé +qu'Edouard avoit donné les Loix Normandes à sa Nation, est +sans fondement.</p> + +<h4>LV.</h4> + +<p>Ce seroit mal raisonner, ce semble, si on concluoit de cet +article que les Francs-Aleux Anglois, confirmés par le Conquérant, +ne l'étoient pas de leur nature: car lorsque ce Conquérant +dit ici qu'il les donne à titre héréditaire & à perpétuité, +exempts de toute redevance, &c. il ne veut faire entendre +autre chose, sinon qu'à droit de conquête il a le pouvoir de +changer l'état des fonds, & de les assujettir à des charges que +dans leur état naturel ils ne devoient pas supporter.</p> + +<h4>LVIII.</h4> + +<p>En même-temps que le Conquérant approuvoit les Loix d'Edouard +dans toutes leurs dispositions, il avoit obtenu de l'Assemblée +générale de la Nation, que tous ceux qui, dans les divers +ordres de l'Etat, avoient reçu de lui des fiefs en hérédité, +fussent assujettis aux Statuts particuliers par lesquels ces sortes +de biens étoient régis: par-là il se ménageoit un moyen sûr de +multiplier les fiefs & d'accoutumer insensiblement les esprits au joug +de la vassalité.</p> + +<h4>LX.</h4> + +<p>On appelloit l'argent en espece <i>pecunia sicca</i>, & les troupeaux +ou bestiaux destinés à être vendus, <i>pecunia viva</i>.</p> + +<h4>LXI.</h4> + +<p>On ne pouvoit pas tenir plusieurs Marchés dans un même jour, +& on ne les établissoit point à une distance moindre les uns des +autres que six lieues, & le tiers d'une lieue. La raison que Britton +donne de cet usage, est que la journée commune d'un voyageur +ne peut excéder vingt lieues, & qu'en divisant le jour en +trois parties, un Marchand avoit six heures pour se rendre à +<span class="pagenum"><a name="p141" id="p141">141</a></span> +chaque Marché, six heures pour y trafiquer, & six heures pour +retourner chez lui ou en un autre Marché.</p> + +<h4>LXII.</h4> + +<p>Dans la Remarque faite sur la Section 189 de Littleton, je +me suis borné à faire connoître la simplicité des regles suivies +pour les duels chez les Anglo-Normands; mais les Textes de +Britton & du vieux Coutumier de Normandie, d'où j'ai extrait +ces regles, étant comparés ensemble, peuvent servir à appuyer +de plus en plus mon opinion sur la nécessité qu'il y a de préférer +l'Ouvrage de Britton & le vieux Coutumier à toute autre +source pour s'assurer des premiers usages de notre Monarchie.</p> + +<h4><i>BRITTON, Ch. 22.</i></h4> + +<p>Appel est pleynte de home faite sur autre ovesque purpos +de lui atteindre de felonie par mots a ceo ordines. Chescun home +nequedent ne poit mie appeller generaument; car home utlage, +ne cely que ad nostre Royalme forjure, ne home juge en +nostre Court a la mort, ne provour que avera faile[A]<span class="side">A: Failli.</span> de sa prove, +ne enfaunt dedans le age de 14 ans ne home arage, ne folnastre, +ne muet, ne surd, ne mesel outre de commune de gents, +ne home ordyne dedens seints orders. Ne sount mye receyvables +en appels encuser nequedent purrount eux nos mortels ennemies +demurraunts en nostre terre ............................................................... + +...................................................................................................<br> +& come ascun se profra de prover vers un ou vers plusiours si +ferrons hastivement prendre les cors des encuses & mener par-devaunt +nous; & ils come viendront en jugement si face lencusour +son appel pur nous en ceste manere par ascun serjaunt.</p> + +<p>Johan que cy est appele peres que illonques est de ceo que +come il fuit en tiel certein lieu a tiel certein jour, tiel an, +la oy mesme cesti peres pur parler tiel mort ou tiel treson par +entre cesty peres & un autre tiel par nosmes & par teles aliaunces, +& que cesti pere issint le fist & issint le purparla felonisement +come felon & trayturement come traitour, est cesty Johan +prist a prover par son cors en toutes les maneres que la +Cour voudra a garder que puer le doit.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p142" id="p142">142</a></span> + +<p>Plusiours choses sount nequedent que desturbent bataille en +chescun felonie & la coviendra sagement parler. Car si le appelour +soit maheme ou dedens le age de 14 ans ou oultre le +age de 70 ans ou ordine dedens seints ordres ou femme ou si +home puisse être eyde par recorde adonques dirra il issint: +est cesty Johan prest de prover en toutes les maneres que la +Court vodra a garder que home maheme ou de tiel age ou +de tiel estate prouer le deyue, ou de ceo vouche il record de +tiel ou de tiel ou de lour roules a record ou a garaunt & defendons +que nul atturnes soient reçeus pour la appellour ne pur +les appelles ne nul essoyne allowe de une part ne auter en nul +cas de mort. Et volons que si le appel soit pronounci par bouche +de Serjeaunt & le appel soit abatu par mauvaise mounstraunce +ou autrement par defaute del Serjaunt que duist counter, +le mester de counter, que le Serjaunt soit mesme en nostre mercy en +cent sous & si mauveiste y courge privement de ceo & puis apres de +ceo soit atteint, si soit il puis apres commaunde a la prison & puis +apres suspendu de son office, & quant al defence se purra le +defendaunt puis apres defendre en ceste manere.</p> + +<p>Peres que cy est defend toutes felonies & toutes tresons & +toutes les pourparlaunces ou compassements de mal envers la +persone tiel ou de tiel solonc ceo que serra purpose en countre +luy de mot en mot. Et volons bien que en ceulx appels que +le appellour eit plus de mester de asser les paroles ordeynement +sans omission a ceo que son appel estoise que le défendour en +son defens & grauntouns al defendour de chescune felonie que +il defende les mots de la felonie en gros sauns estre non défendu. +Issint que pour defaulte de mot & de sillable ne soit +il mie ajuge pur non defendu: eins suffise al defendour que il +die que de tele felonie n'est mie coupable si come le appellour +lui met surprist est que il defende vers lui par son cors solonc +ceo que la Cour a gardera que faire le deyue ou par pays, +nul ne quedent ne soit tenu atteint parceo que il est non defendu +en cas de mort.</p> + +<p>Mes soit mys a la penaunce jesques a taunt que il soit purveu +de meux respondre, si il soit pronuncie parmi sa bouche, +& si parmi sa bouche de Serjaunt & le Serjaunt soit desavouve, +<span class="pagenum"><a name="p143" id="p143">143</a></span> +si soit puny per prison & par fyn & il se purvoye de meillour Serjaunt. +Et come il avera suffisaument defendu le gros de l'appel +si se purra il eyder par exceptions & primes de la jurisdiction +le Juge & puis a la persone le appellour, & puis à +sa persoune propre & puis a lappel & puis a laction si +come serra dit entre les exceptions & quant a la Jurisdiction +puit il dirre que il nest mie tenu a respondre en place ou le Juge +est partie, de si come nul jugement ne se poit faire de meyns +que de 3 persones cest a saver de un pleintife & de un defendaunt: +& en cas ou nous somes Partie, volons que nostre +Court soit Juge si come Countes & Barons en temps de Parlement +& conferme la Jurisdiction del Juge. Si se purra il eyder +par ascune exception quant a la persone le pleintife ou de sa persone +demeyne: & puis al appel abatere que purra avenie en +moult de cases, si come par omission de nosmer en l'appel, +an ne jour ne lieu ou en noumaunt un nosme pour un autre, +si come Renaud pour Reyner, ou mustraunt le appel issint.</p> + +<p>Ceo vous mustre yon, ou il dust dire, son appele; ou +clamant son appel par ceste parolle, & ceo voil jeo averer, +la ou il duist dire, & ceo profre jeo a prover, ou per variaunce +de son appel devaunt justices en une forme & en Roule +de coroner en autre forme. Et si par ascune exception puisse +abatre le appel adonques volons nous que il soit Juge quittes +quant devers cet appellour, & le appellour soit commaunde a +la prison pur ceo que il avera failly de prover ceo a quoy il se +obligea & issint soit en touts appels de felonie, & aussi la ou le +appellour se avera retret de son appel sauns jugement, & jalemeyns +ses plegges de suer soient en nostre mercy pur ceo que +ils averount failly de pleggages. Mes en tiel cas volons que +mitigation soit faite pur ceo que ceux se profrent a combattre +pur notre pees meyntener. Et tout soit que les appeles soient +issint a gardes quites quant devers le pleintife pur ceo ne remeigne +mie que ils ne soient coupables de ceo que lour est mis sus.</p> + +<p>Par quoi en tiel cas volons que tauntost demaunde len a +ceux de part nous coment ils se voudront aquitter de tiel esclaunder +& s'ils dient par pays soyent mis arere en prison jesques +a un certein jour, & en le meen temps soit maunde pays, +<span class="pagenum"><a name="p144" id="p144">144</a></span> +& solonc le verdist du pays sur ceo charge soient juges. Et si +le defendaunt ne pusse abatre le appel, adonques soit en sa +eleccion a soy defendre par son corps ou per pays. Et aussi +soit en toutes felonies quant est mustre suyt, forpris cas especialx, +si come femes & mahemes, & autres que ne poient ne +deivent combatre. Et si par son cors & en soit cas de autre félonie, +adonques soit la cause examine, eins ceo que la bataille se +joyne lequel la cause soit trespas ou felonie. Et si trespas, si +soit le appel abbatu par ofices de Justices; & si de felonie, +adonques donc le defendaunt gage a soy defendre & le appellour +gage pur la cause d'ereiner. Lors lour soit jour dune pur attirs +des armes, & le defendour en le mesme temps remeyne en +prison. Et come ils viendrount armes en Court, si comence +le pleyntife son appel mot pur mot come il fist avaunt, & le +defendour se defende come avaunt & puis pregne lun lautre +par la mayn & jurge primes le defendaunt en ceste manere. <i>Ceo +oyes vous home qui jeo teigne par la mayn qui vous faites appeller +Johan par nosme de baptesme, que jeo peres a tiel an, +a tiel jour ne en tiel lieu la mort avaunt dit N. ne compassai +ne purparlay ne a cele felonie ne assenti si come vous men +avez mis sus si Dieu moy eyde & les Seints.</i> Et puis jurge le +appellour issint. <i>Ceo oyez vous home que jeo teigne per la +main que vous faites appeller P. per noums de baptesme que +vous estes parjures, car a tiel jour, a tiel an & tiel lieu purs +plastes vous tiel treson ou tel mort ce que dit ay devaunt vous +en le appel si Dieu me ayde & les Seynts.</i> Puis soient ambideux +menez en certain place ou ambideux jurgent issint. <i>Ceo ayez +vous Justices que jeo Johan ou peres nient ay mange ou beu une +autre fait fait ne fait faire par moy per quoy la ley de Dieu +abasse & la ley du diable enhausse</i>, & issint soit fait en toutes les +batailles de felonie & tauntost soit crie que nul ne soit si hardy, +autre que les combattours, que le chose que il veit ou +oye soy mover ne haute voyce pronouncier par quoy desturbaunce +poet surdre à la bataille & volouns que qui que ceo face encountre +la cry que il eyt la prison de un an & un jour. Puis +voisent combatre <i>armes sauns fer & sauns longe arme a teste +descouvertes & a meyns nues & a pee ovesque deux batons</i> +<span class="pagenum"><a name="p145" id="p145">145</a></span> +<i>cornus de une longure</i>, & chescun de eux un escu de quatre +corners sauns autre armure dount nul ne pusse autre grever. +Et si ascun eyt sur lui autre arme musce & de ce soit greve +son adversarie ou profre de grever soit fait come serra dit entre +les batailes de plee de terre. <i>Et si le defendour se pusse defendre +jesques a taunt que home pusse veer les estoiles en le +firmament</i> & de ceo demaunde jugement si il deyue plus combattre +si volons que pur le defendaunt se face le jugement. Et +aussi en toutes batailles de champions & le appellour de felonie +soit comaunde a la prison. Et si le defendaunt, voile +la felonie reconustre avaunt ceo que il soit atteint autrement +& appeller autres de la consente volons bien que il soit a ceo +receu. Et si le defendaunt soit venku si soit le jugement tiel +que il soit treyne & pendu & autrement tormente a la mort +a nostre volounte & que tous ses biens moebles soient les nous & +ses heires desherites & ses fils jaumes ne teignent tere en nostre +realme, si ne voile mesme estre suspecte de felonie & l'encusour +que freschement avera cette felonie suy abone fin eyt de +nous graund guerdon.</p> + +<h4>ANCIEN COUTUMIER, Ch. 68.</h4> + +<p class="mid"><i>De suyte de Meurdre.</i></p> + +<p>Suite de meurdre doibt estre faite en cette maniere. R. Se +plainct de T. qui a meurdry son pere felonneusement en la paix +de Dieu & du Duc qu'il est prest de prouver & de lui faire +cognoistre en une heure de jour. Se T. le nye mot à mot, +& il offre son gaige & s'en defendre: l'en doibt premierement +prendre le gaige au défendeur & puis celuy à l'appelleur: & +chascun doibt donner pleges demener la loy. Non pourtant ilz +doibvent tous deux estre retenus en la prison du Duc: & ce +que droict sera à faire la bataille leur doibt estre ottroyée par +la Justice. Et si peult bailler l'un & l'autre en vifve prison si +leur plaist pourtant que l'en les baille fealement à bons gardes, +qui les rendront mortz ou vifz au jour de la +<span class="pagenum"><a name="p146" id="p146">146</a></span> +bataille, appareillez de la bataille faire se ilz sont vifz.</p> + +<p>S'aulcune force est faicte dedens ce d'aulcun d'eux ou à +aulcun d'eulx, le Bailly en peut enquerir de son office, & +punyr celui qui en sera attaint coulpable, selon la desserte du +faict, & ceulx qui le gardoient s'ilz en sont coulpables.</p> + +<p>Et pour ce que ceulx qui les gardent par la Coustume ancienne +seulent porter la peine que ceulx deussent porter s'ilz ne les +peuvent rendre à la Justice au jour qui leur est mis. L'en seult +user en Normendie qu'en bataille de felonie puis qui les gaiges +sont donnez, aulcun ne doibt estre gardé hors de la prison au +Duc.</p> + +<p>Au jour qui est assis à faire la bataille se doibvent les champions +offrir à la Justice; ains que heure de midy soit passée, +tous appareilléz en leurs cuyrées, ou <i>en leurs cotes avecques +leurs escus & leurs bastons cornus</i>, armez si comme mestier +sera, de drap, de cuyr, de laine, & d'estoupes. Et escus, +ne ès bastons, ne ès armures des jambes, ne doibt avoir fors +feust ou cuyr, ou ce qui est devant dict, n'ilz ne pevent +avoir aultre instrument à grever l'un l'autre fors l'escu & le +baston.</p> + +<p>Et chascun doibt avoir les cheveulx rongnez par dessus les aureilles. +Ceste forme doibt estre gardée en toutes batailles & +si pevent être oings s'ilz veulent.</p> + +<p>Quand ilz seront tous deux offertz à la Justice, les parolles +de la bataille seront recordées par la Justice, & s'il est advis +à aulcun d'eulx que les parolles de la bataille ne soient pas bien +recordées, ou que la bataille fut gaigée par aultres motz ilz +pourront demander le record de la Cort & lauront par ceulx +qui furent a gaiger la bataille. Et quand elle sera bien recordée +si soient menez au champ pour combattre, & quatre Chevaliers +soient eslus qui gardent le champ, & tous les aultres +se seent en tour.</p> + +<p>Le Ban du Duc soit crie qu'aulcun de ceulx qui illec sont +sur vie & sur membre ne soit si hardy qu'il face à aulcun des +champions aide ne nuysance par faict ne par dict, & si aulcun +<span class="pagenum"><a name="p147" id="p147">147</a></span> +faict contre ce, il sera mis en la prison du Duc & l'amendera +à sa volonté.</p> + +<p>Après les champions soient appellés au champ & jurent les +parolles de la bataille, & s'agenouillent tous deux & s'entretiennent +par les mains, l'appelleur à dextre & defenseur à senestre. +L'en doibt demander à chascun comme il a nom en baptesme, +& s'il croit en Pere, en Filz, & en benoist sainct Esprit, s'il +tient la foi que saincte Eglise garde.</p> + +<p>Quand chascun aura respondu ouy: le defenseur jurera en +ceste forme: <i>Oes homme que je tient par la main senestre, qui +T. te faict appeller en baptesme que ton pere ne meurdry en +felonnie: ainsi maist Dieu & ses Saincts.</i> L'appelleur jurera +après: <i>Oes homme que je tient par la main dextre qui R. te +faict appeller en baptesme: que des parolles que tu as jurées +tu te es parjuré: ainsi maist Dieu & ses Saincts.</i> Après si jureront +les sorceries. Le defenseur jurera premier que par luy +que par aultre n'a faict apporter sorceries en champ qui luy +puissent ne doibvent ayder, ne à son adversaire nuyre. Et après +l'appelleur jurera ainsy. L'en baillera lors a chascun l'escu & le +baston, & les quatre Chevaliers qui sont esleuz à garder le +champ seront entre eulx deux tant qu'ilz ayent aoure avenaument +& le ban du Duc sera crye de rechef. Quant ilz auront aoure, les +quatre Chevaliers se trairons ès ourées du champ en quatre parties.</p> + +<p>Se le defenseur se peult defendre tant que les estoiles appairent +en Ciel, il aura la victoire. Et cette forme doibt estre gardée +en toutes les batailles, fors que le serment doibt estre faict des +parolles de quoi la bataille fut gaigée.</p> + +<p> +Dans Britton & dans l'ancien Coutumier Normand <i>l'appareil</i> +des combats, on le voit, <i>respire je ne scais quoi de lugubre & +de terrible</i><a id="footnotetag44" name="footnotetag44"></a> +<a href="#footnote44"><sup class="sml">44</sup></a>, qui laissoit agir librement les regrets & la terreur +sur l'ame d'un accusateur ou d'un accusé coupable. On n'y +voit aucune différence entre l'armure du roturier & du noble; +la simplicité du serment, le laconisme des proclamations, la +solitude où les combattans étoient retenus jusqu'àu moment +<span class="pagenum"><a name="p148" id="p148">148</a></span> +critique duquel dépendoit le sort de leur cause; tout cela nous +retrace les formalités prescrites par les Capitulaires. En effet, +le <i>bâton</i> est l'unique arme qu'ils permettoient dans ces combats<a id="footnotetag45" name="footnotetag45"></a> +<a href="#footnote45"><sup class="sml">45</sup></a>. +S'agissoit-il chez les Allemands de connoître à qui appartenoit +un terrain usurpé? Le Demandeur disoit, voilà ma borne; +l'autre repliquoit, c'est ici la mienne, <i>hic est terminus</i>. Le +Comte marquoit l'endroit indiqué par les deux contendans, & +chacun d'eux ayant pris une portion du terrain, dont il se +disoit propriétaire, l'enveloppoit d'un linge, y mettoit son cachet, +& le déposoit pour gage de la bataille entre les mains du Comte. +Au moment assigné pour le combat, ces deux morceaux de terre +étoient placés entre les parties, elles touchoient avec leur épée +le morceau qu'elles prétendoient avoir respectivement tiré de +leur fonds; & après avoir prié Dieu d'accorder la victoire à +celui qui avoit le meilleur droit, elles en venoient aux mains.<a id="footnotetag46" name="footnotetag46"></a> +<a href="#footnote46"><sup class="sml">46</sup></a> +Les Coutumes des Bavarois à cet égard n'étoient pas plus pompeuses.<a id="footnotetag47" name="footnotetag47"></a> +<a href="#footnote47"><sup class="sml">47</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote44" name="footnote44"><b>Note 44: </b></a> +<a href="#footnotetag44"> (retour) </a> Abbé Vély, tom. 6, pag. 111.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote45" name="footnote45"><b>Note 45: </b></a> +<a href="#footnotetag45"> (retour) </a> <i>Capitul. Carol. Magn. ann. 801, pag. 354. + Balus.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote46" name="footnote46"><b>Note 46: </b></a> +<a href="#footnotetag46"> (retour) </a> <i>Capitul. ann. 630, art. 84, col. 80, ibid.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote47" name="footnote47"><b>Note 47: </b></a> +<a href="#footnotetag47"> (retour) </a> <i>Leg, Bajuvarior.</i> tit. 15, 16, 17. Balus. col. + 133 & suivantes.</blockquote> + +<p>Ce n'est donc ni dans les établissemens de saint Louis, ni dans +les autres écrits du 13e. siecle, qu'il faut rechercher les <i>pratiques +anciennes</i><a id="footnotetag48" name="footnotetag48"></a> +<a href="#footnote48"><sup class="sml">48</sup></a>. Les <i>corrections</i> que ces écrits ont faites dans ces +<i>pratiques</i>, loin de tendre en effet à anéantir l'usage révoltant +des combats, devoient au contraire les rendre plus fréquens. +Ces <i>corrections</i> consistent en des formalités qui ne servoient qu'à +distraire les combattans du danger auquel ils s'exposoient: des +chevaux superbement enharnachés, des armes brillantes, un +cortége choisi d'amis & de gardes, tout cela exigeoit de longs +préparatifs. Ces arrangemens multipliés, & qui précédoient le +combat, formoient autant de liens qu'une ame fiere & hautaine +se mettoit insensiblement dans l'impuissance de rompre. Les guerres +avec les Orientaux avoient communiqué aux François le +goût de ces derniers pour le faste & pour l'extraordinaire: de +là le Formulaire des combats à outrance dressé en 1306, sous +Philippe le Bel<a id="footnotetag49" name="footnotetag49"></a> +<a href="#footnote49"><sup class="sml">49</sup></a>. Qu'on le compare aux Capitulaires ou aux +Coutumes Normandes introduites en Angleterre après la conquête, +& l'on verra lesquels de ces Coutumes ou de ce formulaire +peuvent nous donner une idée plus juste <i>des anciennes pratiques</i> +l'article 63 de l'Ordonnance de Guillaume le Conquérant +fait assez clairement entendre que l'article 62, contient une +addition aux Loix d'Edouard, & en même temps il prouve ainsi +que les articles qui le suivent, qu'en Normandie, dès le 10e +siecle, il n'y avoit aucun cas où le combat fût indispensable. +Les facilités procurées par les établissemens de saint Louis, pour +se soustraire à cette barbare Coutume, ont donc été mal-à-propos +attribuées jusqu'ici à ce pieux Monarque.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p149" id="p149">149</a></span> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote48" name="footnote48"><b>Note 48: </b></a> +<a href="#footnotetag48"> (retour) </a> Esprit des Loix, tom. 3, I. 28, c. 23.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote49" name="footnote49"><b>Note 49: </b></a> +<a href="#footnotetag49"> (retour) </a> Recueil des Ordonnances par Delauriere, premier + vol. pag. 435. Voici comment ce Formulaire est conçu: + +<p> <i>Premierement.</i> Nous voulons & ordonnons qu'il soit chose + notoire, certaine & évidente, que le maléfice soit advenu. Et + ce signifie l'acte où il aperra évidemment homicide, trahison + ou autre vraysemblable maléfice par évidente suspicion.</p> + +<p> <i>Secondement.</i> Que le cas soit tel que mort naturelle en deust + ensuivir, excepté cas de larecin, auquel gaige de bataille ne + chiet point. Et ce signifie la clause par quoy peine de mort + s'en deust ensuivir.</p> + +<p> <i>Tiercement.</i> Qu'ils ne puisent estre punis autrement que par + voye de gaige. Et ce signifie la cause en trahison reposte, si + que celuy qui l'auroit fait ne se pourroit deffendre que par + son corps.</p> + +<p> <i>Quartement.</i> Que celuy que on veut appeller soit diffamé du + fait par indices ou présomptions semblables à vérité. Et ce + signifie la cause des indices.</p> + +<p> + <i>Comment le deffendeur se vient présenter devant le Juge sans + estre adjourné.</i></p> + +<p> En gaige de bataille, tout homme qui se dit vray, & sans + coulpe, est tenu de soy rendre sans adjournement, s'il sçait + estre accusé; mais on luy doit donner bon délay pour avoir ses + amis.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons, selon le texte de nosdites + Lettres, que jaçoit ce que en larecin chiet peine de mort, + toutes voyes il n'y chiet point gaige de bataille, si comme il + est contenu en la cause de larrecin excepté.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que quand on propose aucun cas de + gaige bataille, duquel peine de mort s'en deust ensuivir, + excepté larrecin, comme dit est, il suffit que l'appellant die + que l'appellé a fait, ou fait faire le cas par luy ou par + autre, supposé que l'appellant ne nomme point par qui.</p> + +<p> <i>Item.</i> Si le cas est proposé en generaux termes, comme de + dire, je te dis, & veux dire, maintenir & soustenir que tel N. + a traistreusement tué ou fait tuer tel N. Nous voulons & + ordonnons que telle proposition soit non suffisante & indigne + d'y répondre, selon le stile de notre Court de France; mais luy + convient dire le lieu où le maléfice a esté fait, le temps & le + jour que sera mort la personne ou que la trahison aura esté + faite; toutes voyes en telle condition pourroit estre + l'information du maléfice, qu'il ne seroit ja besoin de dire + l'heure ne le jour qui pourroit estre occult de scavoir.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que si le Juge ordonne gaige ou + combat contre les Coutumes contenues en nos dites Lettres, de + tout ce qui sera fait au contraire pourra estre appellé.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que se l'une des Parties se + départoit de nostre Court, après les gaiges jettés & receus, + sans nostre congié, iceluy departant ainsy, voulons & ordonnons + qu'il soit tenu & prononcié convaincu.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que le demandeur ou appellant doive + dire ou faire dire par un Advocat son propos devant nous, ou + son Juge compétent, contre sa Partie adverse, luy présent, & se + doivent garder de dire chose on chée vilennie qui ne serve à sa + querelle seulement, & doit conclurre & requerir que si + l'appellé ou deffendant confesse les choses par luy proposées + estre vrayes, qu'il soit condamné avoir forfait, & confisqué + corps & biens à nous, ou estre puni de telle peine, comme + droit, coustume & la matiere le requierent; & se ledit appellé + ou deffendant le nie, adonc ledit appellant doit dire qu'il ne + pourroit prouver par témoins, ne autrement, que par son corps + contre le sien ou par son advoué en champ clos, comme + Gentilhomme & preud'homme doit faire, en ma présence, comme + Juge & Prince souverain. Et alors doit jetter son gaige de + bataille, & puis faire sa retenue de conseil, d'armes, de + chevaux & de toutes autres choses nécessaires & convenables à + gaige de bataille, & que en tel cas, selon la noblesse & + condition de luy appartient, avec toutes les protestations qui + s'ensuivent, les quelles protestations voulons & ordonnons + qu'elles soient registrées, pour scavoir s'il y aura gaige ou + non.</p> + +<p> <i>Item.</i> Et premier dira, très-haut, très-excellent & + très-puissant Prince & nostre souverain Seigneur; ou s'il + n'est, ou sont du Royaume de France, au lieu de dire souverain + Seigneur, diront nostre Juge compétant pour donner plus brieve + fin aux choses que j'ai dites, je proteste & retiens que par + leale exoine de mon corps je puisse avoir un Gentilhomme pour + celui jour mon advoué, qui en ma présence, si je puis ou en mon + absence, à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, fera son devoir, à + mes périls, cousts & dépens, comme raison est, toutes & quantes + fois qu'il vous plaira. Et semblablement de conseil, d'armes & + de chevaux, comme pour ma propre personne, & ainsi comme en tel + cas appartient.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que le deffendeur, s'il voudra sur + ses périls dire au contraire, & requerir que les injures dites + par l'appellant soient amendées de telle amende & peine qu'il + devroit porter, s'il avoit fait les choses dessus dites, & que + l'appellant, sauve l'honneur de nostre Maistre ou de son Juge + compétant, a faulsement & mauvaisement menti, & comme faux & + mauvais qu'il est de dire ce qu'il dit, & s'en deffendra ledit + deffendeur à l'aide de Dieu & de Nostre-Dame, par son corps, ou + par son advoué, cessant toute leale exoine, s'il est dit & jugé + que gaige de bataille y soit, au lieu, jour & place que par le + Roi, comme leur souverain Juge, sera dit & ordonné.</p> + +<p> Et lors doit lever & prendre le gaige de terre, & puis faire + ses protestations dessus dites, & requerir son advoué, en cas + de leale exoine, demander & faire retenue de conseil, d'armes & + de chevaux, & de toutes autres choses nécessaires & convenables + à gaige de bataille, selon la noblesse & condition de luy, & le + surplus ainsi que dit est, lesquelles paroles & deffenses + voulons & ordonnons que soient semblablement escrites & + registrées pour scavoir s'il y aura gaige ou non, & pour + l'amender l'un envers l'autre, selon que Justice le requerra. + Et pour ce chacun d'eux jurera & prometra, & se obligera de + comparoir aux jours, heure & place à iceux assignez, tant à la + journée, à scavoir, se gaige y sera, comme à celle de la + bataille, si bataille y chiet, selon l'information & le propos, + lequel sera bien veu & sainement regardé par notables & + preud'hommes Clercs, Chevaliers & Escuyers, sans faveur de + nully, lequel gaige ou non sera devant eux adjugé au jour & + place, comme dit est, sur la peine d'estre réputé comme + recréant ou convaincu celuy à qui la faute sera.</p> + +<p> Et oultre voulons & ordonnons qu'ils soient arrestez, se ils ne + donnent bons & suffisans gaiges ou plaiges de non partir sans + nostre congié & licence.</p> + +<p> <i>Item.</i> Et pour ce que il est de coustume que l'appellant & le + deffendant entrent au champ, portans avec eux toutes leurs + armes, desquelles ils entendent offendre l'un l'autre, & eux + deffendre, partans de leurs hostels à cheval, eux & leurs + chevaux houssez & teniclés, avec paremens de leurs armes, les + visieres baissées, les escus au col, les glaives au poing, les + espées & dagues chaintes, & en tous estats & manieres qu'ils + entendront eux combattre, soit à pied ou à cheval; car ce ils + faisoient porter leurs dites armes par aucuns autres, & + portassent leurs visieres levées sans nostre congié ou de leur + Juge, ce leur porteroit tel préjudice, qu'ils seroient + contraints de combattre en tel estat qu'ils seroient entrez au + champ, selon la Coustume de présent, & du droit d'armes.</p> + +<p> Et parce que cette Coustume nous semble pour le combateur + aucunement ennuyeuse, par nos dites Lettres & Chapitres de + présent, voulons & ordonnons que lesdits combateurs puissent + partir aux heures assignées, montez & armez comme dit est, + entrans au champ, leur visieres levées, faisant porter devant + eux leurs escus, leurs glaives & toutes les autres armures + raisonnables de combattre en tel cas.</p> + +<p> Et tant plus pour donner à connoissance qu'ils sont vrais + Chrestiens, partant de leurs hostels, se seigneront de leurs + main droites, & porteront le crucifix ou bannieres où seront + portraits Nostre-Seigneur, Nostre-Dame ou les Anges, ou Saints + ou Saintes où ils auront leurs dévotions, desquelles enseignes + ou bannieres se seigneront toujours jusques à ce qu'ils soient + descendus dedans leurs pavillons & tentes.</p> + +<p> <i>Item.</i> Et par les anciennes Coustumes de nostre Royaulme de + France l'appellant se doit présenter au champ <i>premier</i>, & + devant l'<i>heure de midy</i>, & le deffendant devant l'<i>heure de + none</i>, & quiconque deffaut de l'heure, il est tenu & jugié pour + convaincu, se la grace & mercy du Juge ne s'y estend, + lesquelles constitutions nous voulons & approuvons qu'elles + tiennent & vallent: néantmoins pour aucunes bonnes raisons à ce + nous mouvans, lesdites Ordonnances atrempons & consentons que + nous ou le Juge puissions avanchier ou tarder le jour ou + l'heure, selon la disposition du temps, ainsi qu'à tous Juges + plaira, & les prendre à nos mains pour les accorder, & ordonner + à l'honneur & bien de tous deux qui pourra, ou pour donner + autre jour & heure, tant avant la bataille commanchiée, comme + en combattant, pour parfaire leur bataille, & en les remettant + au mesme & semblable point & party, comme l'on les aura prins, + sans ce que nul d'eux se puist jamais excuser, complaindre, + deffendre, ne protester contre leurs Juges compétens.</p> + +<p> + <i>S'ensuit le premier des trois cris, & les cinq deffenses que + le Roy d'armes ou Hérault doit faire à tous gaiges de + bataille.</i></p> + +<p> <i>Premierement.</i> Ledit Roy d'armes ou Hérault doit venir à + cheval à la porte des lices, & là doit une fois crier que + l'appellant viegne.</p> + +<p> <i>Secondement.</i> Une autre fois crier que l'appellé viegne, quand + l'appellant & l'appellé ou deffendant seront entrez & auront + fait au Juge leurs protestations, & seront descendus en leurs + pavillons.</p> + +<p> <i>Et tiercement.</i> Quant ils seront retournés de faire leurs + derniers seremens, les Rois & Heraults d'armes, par la maniere + qui s'en suit, crieront à haute voix: <i>Or oez, or oez</i>, + Seigneurs, Chevaliers, Escuyers & toutes manieres de gens que + nostre souverain Seigneur, par la grace de Dieu, Roi de France, + vous commande & deffend, sur peine de perdre corps & avoir, que + nul ne soit armé, ne porte espées ne autre harnois quelconques, + se ne sont les gardes du champ, & ceux qui de par ledit Roy + nostre Sire en auront congié. Ainçois le Roy nostre souverain + Seigneur vous deffend & commande que nul de quelconque + condition qu'il soit, durant la bataille ne soit à cheval, & ce + aux Gentilshommes sur peine de perdre le cheval, & aux + serviteurs & roturiers sur peine de perdre l'oreille; & ceux + qui convoyeront les combattans, eux descendus devant la porte + du champ, seront tenus de incontinent renvoyer leurs chevaux + sur la peine que dit est; ainçois le Roy nostre Sire vous + commande & deffend que nulle personne, de quelconque condition + qu'il soit, ne entre au champ, sinon ceux qui seront députez, + ne ne soient sur les lices, sur peine de perdre corps & biens; + ainçois le Roy nostre Sire commande & deffend à toutes + personnes, de quelconques conditions qu'ils soient, qu'ils se + assient sur banc ou sur terre, afin que chacun puisse voir les + Parties combattre, & ce sur peine du poing. Ainçois le Roy + nostre Sire vous commande & deffend que nul ne parle, ne signe, + ne tousse, ne crache, ne crie, ne fasse aucun semblant, quel + qu'il soit, sur peine de perdre corps & avoir.</p> + +<p> + <i>S'ensuivent les Requestes & Protestations que les deux + Champions doivent faire à l'entrée du champ.</i></p> + +<p> Les protestations que les deux Champions doivent faire à + l'entrée du champ sur la porte des lices, soit au Connestable + que le Roy y a commis, & aux Mareschaux ou Mareschal du champ, + qui là se trouvera, ausquels l'appellant dira, ou fera dire par + son Advocat, les paroles qui s'en suivent, qui est pour + plusieurs raisons le meilleur; & puis celles qu'il dira ou fera + dire semblablement au Juge, quand il sera tout à cheval entré + dedans, & premierement celles de l'heure du champ: Nostre + très-honoré Seigneur, Monseigneur le Connestable, ou le + Mareschal du champ, je suis tel N. de, ou voicy tel N. lequel + pardevant vous, comme celuy qui a cy esté ordonné de par nostre + Sire le Roy, se vient présenter armé & monté comme Gentilhomme + qui doit entrer en champ pour combattre contre tel N. sur telle + querelle qu'il m'a faite, comme faux, mauvais, traistre, + meurtrier qu'il est, & de ce il prend Nostre-Seigneur, + Nostre-Dame & Monsieur Saint Georges le bon Chevalier à + tesmoing à cette journée, à nous par le Roy nostre souverain + Seigneur assigneé, & pour ce faire & accomplir s'est venu + présenter pour faire son vray devoir, & vous requiers que luy + livriez & départiez sa portion du champ, du vent & du soleil, & + de tout ce qui luy est nécessaire, proufitable & convenable en + tel cas. Et ce fait il fera son devoir à l'aide de Dieu, de + Nostre-Dame & de Monsieur Saint Georges le bon Chevalier, comme + dit est, & proteste qu'il puist combattre à cheval & à pied, + ainsy comme mieux luy semblera, & de soy armer ou desarmer de + ses armes, & porter telles qu'il voudra, tant pour offendre que + pour deffendre à son plaisir, avant combattre ou en combattant, + se Dieu luy donne loisir de ce faire.</p> + +<p> <i>Item.</i> Que se tel N. son adversaire portoit autres armures en + champ qu'il ne devroit par la Coustume de France, que icelles + luy seroient ostées, & qu'en leur lieu n'en eust nulles autres, + ne puist avoir.</p> + +<p> <i>Item.</i> Se son ennemy avoir armes par mauvais arts forgées, + comme par briefs, charmes, sorts ou invocations des ennemis, + parquoy il fut veu & conneu manifestement que son bon droit luy + fust empeschié avant la bataille, ou en combattant, ou après + que son bon droit puist estre moindre, ains soit le faux & + mauvais pugny comme ennemi de Dieu, traistre & meurtrier, selon + la condition du cas, & doit requerir que sur ce il doive + specialement jurer.</p> + +<p> <i>Item.</i> Doit requerir & protester que se le déplaisir de Dieu + ne fust que au <i>soleil couchant</i> il n'eust deconfit, & oultré + son <i>ennemy</i> (laquelle chose il entend à faire se Dieu plaist) + neantmoins peut requerir qu'il luy soit donné du jour, autant + comme il en seroit passé en faisant les ceremonies, selon les + droits & anciennes Coustumes, ou autrement peut protester, s'il + n'a l'espace d'un jour tout du long, lequel nous luy devons + consentir & octroyer.</p> + +<p> <i>Item.</i> Et que se tel N. son adversaire ne soit venu dedans + l'heure dite de par le Roy nostre Sire, qu'il ne soit plus + receu: mais soit tenu pour reprouvé & convaincu, laquelle + Requeste est & sera à nostre liberté, neantmoins que s'il + tardoit sans nostre volonté, qu'il soit fait comme dit est.</p> + +<p> <i>Item.</i> Doit demander & très-expressement protester de porter + avec lui, pain, vin & autre viande pour mangier & boire + l'espace d'un jour, si besoin lui estoit, & toutes choses à lui + convenables & necessaires en tel cas, tant pour lui que pour + son cheval; desquelles protestations & requestes, tant en + general qu'en especial, il doit demander acte & instrument, + lesquelles protestations & requestes, voulons & ordonnons que + l'Appellant & deffendant puissent également & semblablement + faire, & par la forme que dit est, voulons & ordonnons qu'ils + puissent combattre à cheval ou à pied, armez chacun à sa + volonté de tous bastons & harnois, excepté le mauvais engin, + charmes, charrois, & invocations d'ennemis, & toutes autres + semblables choses deffendues selon Dieu & sainte Eglise à tous + bons Chrestiens.</p> + +<p> + <i>Comment les eschafaux & les lices du champ doivent estre, le + siege de la croix & du Te igitur, avec les pavillons des + Champions.</i></p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que toutes lices de gaige de + bataille ayent six-vingt pas de tour, c'est à scavoir quarante + pas de large, & quatre-vingt de long, lesquelles tous Juges + seront tenus de faire, & les retenir pour les autres s'il en + venoit.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que le siege & pavillon de + l'Appellant quel qu'il soit, sera à nostre main dextre, ou de + son Juge, & celui du deffendant à la senestre.</p> + +<p> <i>Item.</i> Quand chacun aura dit, ou fait dire par son Advocat les + choses dessus dites, avant qu'ils entrent au champ, doivent + baisser leurs visieres, & y entrer leurs visieres baissées, + faisant le signe de la Croix, tout ainsi que dit est; & en + celui état doivent venir devant l'eschafaud où leur Juge sera, + qui leur fera lever leurs visieres. Et se le Roi estoit + present, ils doivent dire: Très-excellent & très-puissant + Prince, & nostre Souverain Seigneur, je suis tel N. qui à + vostre présence comme à nostre droiturier Juge competant, suis + venu à jour & l'heure par vous à moi assignée, pour faire mon + devoir contre tel N. à cause du meurtre & trahison qu'il a + fait, & de ce j'en prends Dieu de mon costé, qui me sera + aujourd'hui en aide; & quant il aura dit au plus près qu'il + pourra par ses Conseillers lui sera baillé un escrit qui + contiendra les paroles dessus dites, lesquelles de sa propre + main il baillera au Mareschal du champ qui les recevra, & de ce + fait nous lui donnerons congié d'aller descendre en son + pavillon. Et se ainsi estoit que les paroles dessus dites + escrites, il ne sceust dire, voulons & ordonnons qu'elles + puissent estre dites par un Advocat.</p> + +<p> <i>Item.</i> Après tout ce, le Roi d'armes, ou Herault doit monter + sut la porte des lices, & illec doit faire son second cry; & + les cinq deffenses par la forme & maniere que dit est.</p> + +<p> + <i>S'ensuivent les trois sermens que doivent faire ceux qui sont + tenus combattre en champ par gaige de bataille.</i></p> + +<p> <i>Premierement.</i> Vient l'Appellant la visiere hauchée, tout à + pied, partant de son pavillon avec ses gardes & Conseil, armé + de toutes ses armes, comme il est dit dessus, & quand il sera + dessous l'eschafaud où le juge est, il se mettra à genoux + devant un siege richement paré, le mieux que on pourra, ou + scaura, où sera la figure de nostre Redempteur <i>Jesus-Christ</i> + en Croix couchié dessus un <i>Te igitur</i>, & à sa dextre sera un + Prestre, ou Religieux, qui lui dira par la maniere qui + s'ensuit: Sire, Chevalier, Escuyer, ou Seigneur de tel lieu, N. + qui estes icy Appellant, véez icy la remembrance de nostre + Seigneur & Redempteur Jesus-Christ, laquelle est très-vraye, + qui voulut livrer son très précieux Corps à mort pour nous + sauver. Or luy requerez mercy, & priez-le que à ce jour vous + veuille aider, se bon droit avez; Car il est le Souverain Juge. + Souviegnez vous des sermens que vous ferez, ou autrement vostre + ame, vostre honneur, & vous estes en péril. Alors ces paroles + finies, le Mareschal prend l'Appellant par ses deux mains à + tout les gantelets, & met la droite sur celle Croix, & la + senestre sur le <i>Te igitur</i>, & puis luy dit: Vous tel N. dites + comme moy, & il le dit, s'il a bon droit, ou s'il se veut + parjurer. Et lors le Mareschal dit: Je tel N. appellant jure + par la remembrance de la passion de nostre benoist Sauveur & + Redempteur Jesus Christ & sur les saincts Evangiles qui icy + sont, & la foy de vray Chrestien & du saint Baptesme que je + tiens de Dieu, que j'ai certainement juste & bonne querelle, & + bon droit d'avoir en ce gaige de bataille appellé tel N. comme + faux & mauvais, traistre, meurtrier, ou dire selon le cas qu'il + veut soustenir, qu'il est, lequel a très fausse & mauvaise + querelle de soy en deffendre; & ce luy montreray aujourd'huy + par mon corps, contre le sien, à l'aide de Dieu, de + Nostre-Dame, & de Monsieur saint Georges le bon Chevalier; + lequel serment fait, ledit Appellant se lieve, & se retourne à + son pavillon, avec ceux qui l'ont conduit.</p> + +<p> <i>Item.</i> Après ce, les Gardes vont au pavillon du deffendant, + lequel ils menent pour faire le serment à la susdite forme, + avec les Conseillers, armé de toutes ses armes, & le surplus + comme dit est.</p> + +<p> <i>Item.</i> Et quand le Prestre l'a bien admonesté, le Mareschal + après tout ce, prent ses deux mains à tout les gantelets, & les + met ainsi qu'il a fait celles de l'Appellant, & puis lui dit: + Je tel N. en deffendant, jure sur cette remembrance de la + passion de nostre Seigneur Jesus-Christ, & sur les saincts + Evangiles qui cy sont, & sur la foy de vray Chrestien, & du + sainct Baptesme, que je tiens de Dieu, que j'ay, & cuide avoir + fermement bonne, juste & sainte querelle, & bon droit de moy + deffendre par gaige de bataille, contre tel N. qui faulsement & + mauvaisement m'a accusé, comme faux & mauvais qu'il est, de moy + avoir appellé, & de ce luy montreray aujourd'huy par mon corps, + contre le sien, à l'ayde de Dieu, de Nostre-Dame, & de Monsieur + saint Georges le bon Chevalier: ledit serment fait, le dit + deffendant se lieve, & s'en retourne à son pavillon, comme a + fait l'Appellant.</p> + +<p> <i>Item.</i> Au second serment, viendront les deux Parties, l'un + après l'autre, semblablement comme dessus, & pour abregier, + jureront comme dessus il a esté devisé.</p> + +<p> <i>Item.</i> Au tiers serment, les Gardes se départiront autant de + l'un costé comme de l'autre, & viendront aux deux Parties, & + les meneront accompagnées de leurs Conseillers, ainsi comme dit + est, lesquels viendront pas à pas de part à part; & quand ils + seront agenouillez devant la Croix, & le <i>Te igitur</i>, le + Mareschal prendra leurs mains droites, & leur ostera leurs + gantelets, lesquels il mettra sur la Croix. Alors doit estre le + Prestre present, pour leur ramentevoir la vraye Passion de + nostre Seigneur Jesus-Christ, la perdition de celuy qui aura + tort, en ame & en corps, aux grands sermens qu'ils ont faits, & + seront jugez par la sentence de Dieu, qui est de ayder à bon + droit, les confortant de se mettre plutost à la mercy du + Prince, que à la mercy ou justice de Dieu, & pouvoir de + l'ennemy.</p> + +<p> Nous ordonnons que ce serment soit le dernier des trois, pour + la mortelle haine qui est entre eux, especialement quand ils se + entreverront, & se entretiendront par les mains; adonc le + Mareschal leur demande, & premier à l'Appellant: Vous tel N. + comme Appellant, voulez vous jurer; & s'il se repent & fait + conscience comme Chrestien, nous le recevrons à nostre mercy, + ou de son Juge avant qu'il ait combattu, pour luy donner + pénitence, ou autrement ordonner à nostre bon plaisir.</p> + +<p> Dont se ainsi est, nous ordonnons qu'ils soient menez en leurs + pavillons, & de là ne partent jusques à nostre Commandement, ou + du Juge devant qui ils seront venus.</p> + +<p> Et s'il veut jurer & dire que ouy, alors le Mareschal demandera + semblablement au deffendant, & puis retournera à l'Appellant, & + dira qu'il die comme luy: Je tel N. Appellant, jure sur cette + vraye figure de la Passion de nostre vray Redempteur + Jesus-Christ, & sur cestes Evangiles qui cy sont, sur la foy de + Baptesme comme Chrestien, que je tiens de Dieu, sur les + très-souveraines joyes du Paradis, auxquelles je renonce pour + les très-angoissantes peines d'enfer, sur mon ame, sur ma vie, + & sur mon honneur que j'ay bonne, sainte, & juste querelle à + combattre cetuy faux & mauvais, traistre, meurtrier, parjure, + menteur tel N. que je vois cy present devant moy, & de ce j'en + appelle Dieu mon vray Juge, Nostre-Dame & Monsieur saint + Georges le bon Chevalier à tesmoins, & pour ce leaument faire + par les sermens que j'ay faits, je n'ay, ne entens porter sur + moy, ne sur mon cheval, paroles, pierres, herbes, charmes, + charrois, conjuremens, ne invocations d'ennemis, ne nulles + autres choses, où j'aye espérance d'avoir ayde, ne à luy nuire, + ne ay recours fors que en Dieu, en mon bon droit, par mon corps + & mon cheval, & par mes armes, & sur ce je baise cette vraye + Croix, & les saints Evangiles & me tais. Après les sermens + faits ledit Mareschal se trait vers ledit deffendant, & pour + abregier, l'un & l'autre dient ainsi comme dit est. Et quant le + deffendant a sur ses perils baisé la Croix, & le <i>Te igitur</i> + pour plus clarifier droit à celui qui l'a, le Mareschal les + prend par les mains droites & les fait entretenir. Lors il dit + à l'Appellant, qu'il die après luy, en parlant à son ennemy: O! + tu tel N. que je tiens par la main droite, par les sermens que + j'ay faits, la cause pourquoy je t'appelle est vraye, & ay + bonne cause de toy appeller, & à ce jour t'en combattray, tu a + mauvaise cause, & nulles raisons de toy en combattre & + deffendre contre moy; & tu le scays, dont j'en appelle à Dieu, + nostre Dame & Monsieur saint Georges le bon Chevalier à + tesmoin, comme faux, traistre, meurtrier & foy mentie. Après ce + le Mareschal dit au Deffendeur qu'il die comme luy en parlant à + l'Appellant: O! tu tel N. que je tiens par la main droite, par + les sermens que j'ay faits, à cause que tu m'as appellé faux & + mauvais, par quoy j'ay bonne & leallé cause de m'en deffendre & + combattre contre toy à ce jour, & tu as mauvaise cause, & + fausse querelle de me avoir appellé & combattre contre moy, + comme tu le scais, dont de ce j'en appelle Dieu, & Monsieur + saint Georges le bon Chevalier à tesmoins, comme faux & mauvais + que tu es. Et après tous les sermens faits & paroles dites, ils + doivent rebaiser le Crucifix, & puis chacun ensemble per aper + se lever, & leur retourner en leurs pavillons pour faire leur + devoir. Et le Prestre prend alors sa Croix, son <i>Te igitur</i>, & + le siege sur quoy ils estoient, & les boulte hors & s'en va.</p> + +<p> + <i>Le dernier des trois cris que le Roy d'armes ou Hérault doit + crier à haute voix au milieu des lices.</i></p> + +<p> Or après ce que le Roy d'armes aura crié, & que chacun sera + assis, & ordonné sans dire mot, & que les Parties seront toutes + prestes, & en point de faire leur devoir: alors par le + commandement du Mareschal, viendra le Roy d'armes, ou Hérault + au milieu des lices par trois fois crier <i>faites vos devoirs, + faites vos devoirs, faites vos devoirs</i>; & après ces paroles + les deux champions souldront de leurs pavillons sur les + escabeaux qui seront là tout prests, & leurs bastons à l'entour + de eux, dequoy ils se doivent ayder, environnez de leurs + Conseillers. Adonc subitement leurs pavillons seront par dessus + les lices jettez hors.</p> + +<p> Et quand tout sera en point, lors le Mareschal partant, en + criant par trois fois, <i>laissez-les aller, laissez-aller, + laissez-les aller</i>, & ces paroles dites, jette le gant, & alors + qui veut se monte prestement à cheval, & qui ne veut en gaige + de querelle soit à son bon plaisir. Alors les Conseillers sans + plus attendre s'en partent, & laissent-là à chacun sa + bouteillette pleine de vin, & un pain lié en une touaillette, & + fasse chacun le mieux qu'il pourra.</p> + +<p> + <i>Par quatre manieres le gaige de bataille est dit oultre.</i></p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que gaige de bataille ne soit point + oultré, fors par deux manieres, c'est à sçavoir, quand l'une + des Parties confesse sa coulpe, & est rendu; & l'autre, qui est + la seconde, quand l'un met l'autre hors des lices vif ou mort, + dont mort ou vif comme sera le corps, il sera du Juge livré au + Mareschal, pour de luy faire justice tout à nostre bon plaisir. + Et lors s'il est vif, ordonnons qu'il soit en estant levé, & + par les Roys d'armes, Hérauts desarmé & les éguillettes + coupées, & tout son harnois, çà & là par les lices jettez, & + puis a terre couchié, & s'il est mort soit ainsi desarmé & + laissé jusques à nostre Ordonnance, qui sera de pardonner, ou + d'en faire justice, tout ainsi que bon nous semblera: mais les + pleiges seront arrestez jusques à la satisfaction de Partie, & + le surplus de ses biens à son Prince confisquez.</p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que le Vainqueur se parte des lices + honorablement à cheval, par la forme qu'il y est entré, s'il + n'a essoine de son corps, portant le baston duquel il aura + deconfit son Adversaire, en sa dextre main, & luy seront ses + pleiges & hostaiges délivréz. Et que de cette querelle, pour + quelque information du contraire, il ne soit tenu d'y + respondre, ne nuls Juges ne l'en puissent plus contraindre, + s'il ne veult.</p> + +<p> + <i>Quia transivit in rem judicatam, & judicatum inviolabiliter + observari debet, &c.</i></p> + +<p> <i>Item.</i> Voulons & ordonnons que le cheval, comme dit est, du + vaincu, & generalement toutes les autres choses que le vaincu + aura apporté au champ, soient & appartiennent de droit au + Connestable, Mareschaux ou Mareschal du champ, qui pour ce jour + en auroit eu la charge & la garde.</p> + +<p> + <i>CONCLUSION.</i></p> + +<p> Or faisons à Dieu priere qu'il garde le droit à qui l'ha, & que + chacun bon Chrestien se garde d'encherir en tel peril, car + entre tous les perils qui sont, c'est celui que l'on doit plus + craindre & redouter, dont maint noble, s'en est trouvé deçeu, + ayant bon droit, ou non, par trop se confier en leurs engins, & + en leurs forces, ou aveuglez, par ire, & outrecuidance: & + aucunes fois par la honte du monde, donnent, ou refusent la + paix, ou convenables partis, dont maintefois ont depuis porté + de vieux pechez nouvelles penitences, en méprisant & nonchalant + le jugement de Dieu, mais qui se plaint, & justice ne trouve, + la doit-il de Dieu requerir: que si pour interest sans orgueil + & mal tolent, ains seulement pour son bon droit, il requierre + bataille, ja ne doit redouter engin, ne force: Car Dieu nostre + Seigneur <i>Jesus-Christ</i>, le vray Juge, sera pour luy.</p></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p150" id="p150">150</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p151" id="p151">151</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p152" id="p152">152</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p153" id="p153">153</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p154" id="p154">154</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p155" id="p155">155</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p156" id="p156">156</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p157" id="p157">157</a></span><br> +<span class="pagenum"><a name="p158" id="p158">158</a></span> + +<h4>LXIV.</h4> + +<p>1º. Le Conquérant emploie ici, comme équivalens, les termes +d'<i>Hundreds</i> & de <i>Comtés</i>, parce que sans cela les Anglois n'auroient +pas compris la signification de la premiere expression, & que la +seconde n'auroit pas été intelligible aux Normands. 2º. Il est +observé dans cet article, à l'égard des Hundreds, que leur établissement +en Angleterre avoit précédé la conquête: en +effet, les Coutumes féodales avoient alors anéanti les Centaines +en France. Dans les moyens que le Conquérant prend aussi +pour substituer les usages Normands aux Loix d'Edouard, on +trouve le tableau de ce qui a dû se passer en France durant l'anarchie +de la fin de la seconde Race, lorsque les maximes des +Capitulaires furent remplacées par les usages particuliers des +Seigneuries.</p> + +<h4>LXVII.</h4> + +<p>Bracton donne le détail des différens supplices que le Conquérant +avoit déterminés pour chaque espece de crime & pour +les différens degrés du même crime. Prenons pour exemple de +la proportion que ce Prince avoit sçu mettre entre les peines & +les fautes, ce qu'il avoit ordonné à l'égard du Rapt. <i>Si quis obviaverit +mulieri vel alicubi invenerit eam solam vel socios habuerit +cum pace dimittat eam quàm si per inhonestatem tetigerit frangit +edictum Regis & emendabit secundum judicium commune.</i></p> + +<p><i>Si autem contra voluntatem ejus jactet eam ad terram, forisfacit +gratiam suam.</i></p> + +<p><i>Quod si impudicè discooperuerit eam & se super eam posuerit, omnium +possessionum suarum incurrit damnum.</i></p> + +<p><i>Quod si concubuerit cum ea, de vita & membris suis incurrit +damnum.</i></p> + +<p><i>De poena ejusdem, poursuit Bracton, secundum Legem Romanorum +Francorum & Anglorum.</i></p> + +<p><i>Si eques esset, equus suus ad dedecus suum decoriabatur de superiori +labro quàm propius natibus abscindere debuit.</i></p> + +<p>Item. <i>Canis si secum habeat, leporarius vel alius eodem modo +dedecorabitur. Si habuerit ancipitrem, perdat beccum & ungues pedum +& caudam<a id="footnotetag50" name="footnotetag50"></a> +<a href="#footnote50"><sup class="sml">50</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote50" name="footnote50"><b>Note 50: </b></a> +<a href="#footnotetag50"> (retour) </a> Ce Chapitre de Bracton est très-curieux. Il + rapporte ainsi l'origine de cette Coutume par laquelle la + femme, en consentant d'épouser son ravisseur, lui sauvoit la + vie, <i>& primo surrexit in Francia (hæc consuetudo) pro quodam + Comite qui hospitatus est quemdam joculatorem cum uxore sua + pulchra, quo mortuo (quali morte non curamus evolvere) ipse + quidem Comes habuit eam, ipsa nolente. Ipsa autem quadam nocte + exivit à castello, & fugiens venit Parisiis, ubi invenit Regem + Robertum, & cadens ad pedes ejus narravit eventum rei. Quam ut + Rex audivit misit propter Episcopos & Barones, qui tunc erant</i> + <i>cum eo ad curiam, & præcepit mulieri ut narraret eis omnia + sicut ei fecerat, quod & ipsa fecit. Rex autem concilio + Episcoporum & Baronum, misit propter Comitem, ut statuto die + veniret ad curiam, ad disrationandum vel defendendum se si + posset. Comes autem ut audivit verba Regis, timens iram Regis + pro suo maleficio, respondit quòd ad hunc terminum non posset + ire ad curiam, sed concilio amicorum suorum mandavit Regi, ad + pacificandam iram suam quod daret ei ducentas libras + Beluacensis monetæ, & x. equos de precio tanto: joculatrici + autem centum libras, & eam daret in conjugem diviti burgensi, + aut militi, qui eam honestè custodiret omnibus diebus vitæ suæ. + Rex quidem omnia hæc subsannando renuit dicens, quòd non esset + justus Vicarius Dei, si tantam nequitiam venderet inultam + argento, & cum magna ira fecit summonere exercitum, disponens + ire super eum, sed Barones precati sunt Regem, ut eis inducias + octo dierum donaret, & quòd possent eum adducere ad + misericordiam suam: quod vix concessit, & sic ipse Comes + concilio Baronum venit ad curiam, & cùm Rex comparuit quòd + vellet cadere ad pedes ejus, divertit se dicens, aut pateretur + justitiam aut discederet à curia. Quid plura? Omnes Barones + clamaverunt & confirmaverunt contra Regem, quòd ipse Rex + concesserat ei misericordiam suam, quando miserunt eo, tandem + Rex vix concessit. Episcopi, Comites & Barones locuti cum + Comite, disposuerunt, quòd ipse Comes duceret eam in uxorem, + quæ erat pulchra & sapiens & quæ largita est multas eleemosynas + Ecclesiis & pauperibus: quæ tamen de Judeis nata, à patre & + matre & cunctis parentibus. Hæc dispensatio à talibus & tantis + facta, in tantum excrevit & sublimata est, quod jam multis + locis quasi consuetudinarie habetur.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p159" id="p159">159</a></span> + +<p>Le même scrupule se remarque dans la distinction des peines +attachées aux autres crimes, & ce scrupule fait voir que l'esprit +des premieres Loix de la Monarchie Françoise s'étoit conservé +jusqu'au 11e siecle<a id="footnotetag51" name="footnotetag51"></a> +<a href="#footnote51"><sup class="sml">51</sup></a>. On le chercheroit en vain dans +les monumens François du même temps.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote51" name="footnote51"><b>Note 51: </b></a> +<a href="#footnotetag51"> (retour) </a> <i>Si qua libera femina Virgo vadit in itinere suo + inter duas villas & obviavit eam aliquis & per raptum denudet + caput ejus cum sex solidis componat.</i> + +<p> <i>Et si ejus vestimenta levaverit ut usque ad genicula denudet + cum sex solidis componat.</i></p> + +<p> <i>Et si eam denudaverit ut genitalia ejus appareant vel + posteriora cum duodecim solidis componat.</i></p> + +<p> <i>Si, &c.</i></p> + +<p> <i>Lex Salic. c. 58, no 1 & sequent.</i></p></blockquote> + +<p>Wilkins a donné une édition des Loix d'Edouard, de laquelle +je parlerai dans la suite; & cet Auteur a terminé les additions +que le Conquérant avoit faites à ces Loix, par la Charte +suivante.</p> + +<h4>CARTA WILLELMI.</h4> + +<p><i>W. Gratia Dei, Rex Angliæ, Comitibus, Vice-Comitibus & omnibus +Francigenis & Anglis qui in Episcopatu Remegii Episcopi terras +habent, salutem: Sciatis vos omnes & cæteri mei fideles, +qui in Anglia manent, quod Episcopales leges quæ non bene nec</i> +<span class="pagenum"><a name="p160" id="p160">160</a></span> +<i>secundum sanctorum Canonum præcepta usque ad mea tempora ni +regno Anglorum fuerunt communi concilio & consilio Archiepiscoporum +meorum, & cæterorum Episcoporum & Abbatum, & omnium +principum Regni mei emendandas judicavi. Propterea mando +& regia auctoritate præcipio, ut nullus Episcopus vel Archidiaconus, +de legibus Episcopalibus amplius in hundret placita teneant, +nec causam quæ ad regimen animarum pertinet, ad judicium secularium +hominum adducant. Sed quicunque secundum Episcopales +leges de quacumque causa vel culpa interpellatus fuerit, ad locum +quem ad hoc Episcopus elegerit vel nominaverit, veniat, ibique +de causa sua respondeat, & non secundum hundret, sed secundum +Canones & Episcopales leges, rectum Deo & Episcopo suo faciat. +Si vero aliquis per superbiam elatus ad justitiam Episcopalem venire +noluerit, vocetur semel, secundo & tertio; quod si nec sic ad +emendationem venerit, excommunicetur, & si opus fuerit ad hoc +vindicandum fortitudo & justitia Regis sive Vice-Comitis adhibeatur. +Ille autem qui vocatus ad justitiam Episcopi venire noluerit, +pro unaquaque vocatione legem Episcopalem emendabit. Hoc etiam +defendo & mea auctoritate interdico, ne ullus Vice-Comes aut præpositus +aut minister Regis nec aliquis laicus homo alium hominem +sine justitia Episcopi ad judicium adducat. Judicium vero in nullo +loco portetur, nisi in Episcopali sede, aut in illo loco quem ad +hoc Episcopus constituerit.</i></p> + +<p class="mid">De honestate & castitate dictorum Canonicorum.</p> + +<p><i>In qua videlicet Matre Ecclesia canonici Deo servientes caste & +catholice vivant, nullaque inter eos præbenda ematur, vel vendatur, +depulsa omni hæresi symoniaca. Si quis autem, quod absit, +aliter voluerit vivere, & canonicis præceptis obedire noluerit, +fraterno amore prima & secunda vice usque ad tertiam à Decano +& fratribus cæteris corrigatur. Si autem adhuc rebellis permanserit, +ad notitiam Episcopi perveniat, qui Episcopus una cum Decano & +fratribus cæteris adjunctis etiam orationum meditationibus fratrem +infirmum sanare & corrigere studeat. Si vero ipse taliter castigari +noluerit, & proprio reatui pertinaciter indulgere voluerit, omnibus +rebus Ecclesiæ vacuus, ut accessit, foras mittatur, & alter morum</i> +<span class="pagenum"><a name="p161" id="p161">161</a></span> +<i>& scientiæ merito dignus, absque omni munere, ut dictum est, +locum ejus terram occupantis obtineat. His omnibus incommutabiliter +ita dispositis veto & regali auctoritate prohibeo, ut quislibet +cujusque ordinis sacratissimis locis supradictis violentiam aliquam +faciat, vel de rebus eorundem aliquid minuat. Quod si Episcopus +vel aliquis alius in futuro suadente diabolo hoc vetitum facere temptaverit, +deprimat & compescat ejus nequitiam Rex, qui tunc +temporis in hac patria regnaverit, ut regnum & gloriam obtinere +valeat in secula seculorum. Amen.</i></p> + +<p class="mid"><span class="sc"><i>Remarques sur cette Charte.</i></span></p> + +<p>Dans ma Remarque sur la Section 137 de Littleton, j'ai observé, +à l'égard du Concile tenu à Lislebonne par ordre de +Guillaume le Conquérant, en 1080<a id="footnotetag52" name="footnotetag52"></a> +<a href="#footnote52"><sup class="sml">52</sup></a>, que lorsque les Ecclésiastiques +avoient exercé anciennement en France quelque +portion de la Justice civile, ce n'avoit été que par exception +au droit commun; & en effet, leur Jurisdiction a tellement été +bornée de tout temps aux matieres purement spirituelles, que par +l'article 3 du Concile ci-dessus cité, la compétence dont le +Conquérant prive les Evêques n'est relative qu'aux épreuves; +ils n'avoient donc encore usurpé alors que cette compétence +sur les Juges Laics. Cette opinion est très-opposée à celle +de M. de Montesquieu sur les <i>Justices territoriales des Eglises</i><a id="footnotetag53" name="footnotetag53"></a> +<a href="#footnote53"><sup class="sml">53</sup></a>, +& trop conforme aux maximes de la Charte que <i>Wilkins</i> nous +offre ici, pour que je néglige l'occasion que cette Charte me +procure de développer l'équité des usages sur lesquels elle étoit +fondée. Mais pour se mettre bien au fait de la nature des justices +que les Eglises avoient eues jusqu'au temps du Conquérant +en France & en Normandie sur les hommes dépendans de leurs +Bénéfices, il est indispensable de discuter le systême de l'Auteur +de l'Esprit des Loix sur l'antiquité des Hautes-Justices des +Seigneurs laïcs: car c'est de ce systême qu'il tire les principales +preuves sur lesquelles il appuye l'antiquité de celles qu'il +<span class="pagenum"><a name="p162" id="p162">162</a></span> +attribue aux Eglises dès les temps les plus reculés de la Monarchie +Françoise.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote52" name="footnote52"><b>Note 52: </b></a> +<a href="#footnotetag52"> (retour) </a> <i>Norman. Sinod. Provincial. Dom. Bessin. pag. + 67.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote53" name="footnote53"><b>Note 53: </b></a> +<a href="#footnotetag53"> (retour) </a> Esprit des Loix, tom. 4, L. 30.</blockquote> + +<p>Selon l'illustre Magistrat<a id="footnotetag54" name="footnotetag54"></a> +<a href="#footnote54"><sup class="sml">54</sup></a> «c'étoit un principe fondamental +de la Monarchie, que ceux qui étoient sous la puissance militaire +de quelqu'un, étoient aussi sous la Jurisdiction civile.»</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote54" name="footnote54"><b>Note 54: </b></a> +<a href="#footnotetag54"> (retour) </a> Esprit des Loix, L. 30, c. 18.</blockquote> + +<p>Arrêtons-nous d'abord à fonder les appuis que l'Auteur donne +à cette assertion. Il cite, en premier lieu,</p> + +<p>Un Capitulaire de Louis le Débonnaire, en 815. En mettant +sous les yeux du Lecteur le texte de ce Capitulaire, il lui sera +facile d'apprécier sans recherches les conséquences que M. de +Montesquieu en a tirées.</p> + +<p><i>In nomine Domini, &c..... Ludovicus... Imperator Augustus +omnibus fidelibus, &c.</i></p> + +<p><i>Sicut nullius vestrum notitiam effugisse putamus qualiter aliqui +homines.... relictis propriis habitationibus & facultatibus quæ ad +eos hereditario jure pertinebant de partibus Hispaniæ ad nos confugerunt.... +& à Sarracenorum potestate se subtrahentes nostro Dominio +libera & prompta voluntate se subdiderunt, ita ad omnium +vestrum notitiam pervenire volumus quod eosdem homines sub protectione +& defensione nostra receptos in libertate conservare decrevimus.</i></p> + +<p class="mid"><span class="sc">Article premier.</span></p> + +<p><i>Eo videlicet modo ut sicut ceteri liberi homines cum Comite suo +in exercitum pergant, &c.</i></p> + +<h4>II.</h4> + +<p><i>Ipsi vero pro majoribus causis sicut sunt homicidia, raptus, incendia, +deprædationes, membrorum amputationes, furta, latrocinia, +alienarum rerum invasiones, & undecunque à vicino suo aut criminaliter +aut civiliter fuerit accusatus & ad placitum venire jussus, +ad Comitis sui mallum omnimodis venire non recusent. Ceteras +vero minores causas <span class="sc">MORE</span> suo, sicut hactenus fecisse noscuntur, +inter se mutuo definire non prohibeantur.</i></p> + +<span class="pagenum"><a name="p163" id="p163">163</a></span> + +<h4>III.</h4> + +<p><i>Et si quispiam eorum in partem quam ille ad habitandum sibi +occupaverat, alios homines undecunque venientes adtraxerit, & +secum in portione suâ quam adprisionem vocant, habitare fecerit, +utatur illorum servitio absque alicujus contradictione vel impedimento +& liceat illi eos distringere ad justitias faciendas quales ipsi +inter se definire possunt. Cetera vero judicia id est criminales actiones +ad examen Comitis reserventur.</i></p> + +<h4>VI.</h4> + +<p><i>Noverint tamen iidem Hispani sibi licentiam à nobis inesse concessam +ut se in vassaticum Comitibus nostris more solito commendent. +Et si beneficium aliquod quisquam eorum ab eo cui se commendavit +fuerit consecutus, sciat se de illo tale obsequium seniori suo +exhibere debere quale nostrates homines de simili beneficio senioribus +suis exhibere solent.</i></p> + +<p>Dans ces différentes dispositions apperçoit-on <i>la puissance militaire +du Comte marcher d'un pas égal avec sa jurisdiction civile +sur les hommes libres</i>? Le Capitulaire a évidemment pour objet +de communiquer aux Espagnols réfugiés en France les priviléges +dont les hommes libres, nés dans le Royaume, y jouissoient +alors, & de les assujettir aussi aux mêmes charges. Par conséquent +les priviléges & les charges qui sont accordés aux Espagnols +par le Capitulaire, nous donnent une idée juste des devoirs +& des prérogatives attachés à la qualité d'hommes libres François. +Or, nous voyons que ces hommes libres marchoient à la +guerre sous les Comtes, que leurs causes les plus importantes, +criminelles ou civiles, c'est-à dire, celles où il s'agissoit de leur +vie ou de leurs biens, étoient de la compétence du Comte; +mais les autres causes se décidoïent entr'eux. L'homme libre pouvoit +recevoir dans les aleux qui lui avoient été donnés à défricher, +<i>adprisiones</i>, telles personnes qu'il jugeoit à propos, & +les forcer de s'acquitter des fonctions auxquelles ils s'étoient +obligés en s'y établissant; l'une de ces fonctions étoit de concourir, +avec le chef ou maître de l'aleu, à rendre la justice à +tous ceux qui y étoient domiciliés. Nous verrons bientôt en +<span class="pagenum"><a name="p164" id="p164">164</a></span> +quoi consistoit cette Justice. Si, au lieu d'un alleu, l'Espagnol +avoit pris un fonds en bénéfice, c'est-à-dire, à usufruit, il étoit +tenu envers le Comte à l'hommage & aux redevances convenues +par la concession qui lui avoit été faite de ce bénéfice. +Ainsi, quoique le Comte eût sur les hommes libres toute la +<i>puissance militaire</i>, il n'exerçoit pas sur eux toute la Jurisdiction +civile, les Parties de cette Jurisdiction qui avoient plus de rapports +avec les Justices Seigneuriales, devenues si communes sous +la troisieme Race, ne lui appartenoient pas. C'étoit, en effet, +l'homme libre qui dans l'intérieur de ses terres régloit, conjointement +avec les hommes libres qui s'y étoient établis, tout ce qui +intéressoit la tranquillité & la culture de ses domaines. Le Comte, +au nom du Roi, décidoit de tout ce qui attaquoit la police +générale du Royaume; il connoissoit des meurtres, des vols, +des usurpations, &c. Mais l'infraction des Réglemens domestiques +& économiques établis dans un alleu par le chef de la famille +composée d'hommes libres qui habitoient cet alleu, cette +infraction, dis-je, étoit soumise au jugement de ceux d'entre +ces hommes que la famille avoit choisis pour la gouverner. +N'oublions pas cette premiere vérité, elle est comme la clef de +toutes les difficultés qui se rencontreront dans les divers Capitulaires +que M. de Montesquieu va nous opposer.</p> + +<p>Cet Auteur, toujours frapé de la maxime que la <i>puissance +militaire</i> entraînoit nécessairement après elle la <i>Jurisdiction civile</i>, +croit trouver dans le cinquieme Capitulaire de Louis le Débonnaire +de l'an 819, art. 14, que les <i>Placités du Comte étoient +appellés les Placités de l'homme libre</i>; & que de-là <i>ce n'étoit que +dans ces Placités du Comte, & non dans ceux de ses Officiers qu'on +pouvoit juger les questions sur la liberté</i>; mais ce cinquieme Capitulaire +de 819 ne dit rien de semblable. Il enjoint seulement aux +hommes libres de se trouver chaque année aux trois Placités +généraux du Comte, à moins qu'ils n'y soient appellés comme +accusés ou comme accusateurs, ou pour rendre témoignage; & +il ajoûte <i>ad cætera vero (Placita) quæ Centenarii tenent non alius +venire jubeatur nisi qui aut lingat, aut judicat, aut testificatur</i>. +Or, cette derniere disposition fait clairement entendre que les +Placités généraux du Comte n'étoient que pour les causes +<span class="pagenum"><a name="p165" id="p165">165</a></span> +extraordinaires des hommes libres, c'est-à-dire, comme on vient +de l'observer, pour les causes qui intéressoient la police de l'Etat, +mais que le Centenier jugeoit les causes ordinaires des hommes +libres du ressort de sa Centaine. Telle étoit donc la distinction +des Jurisdictions. Les causes majeures & l'état des personnes, +<i>la liberté</i> par conséquent étoient de la compétence du Roi, +au nom duquel le Comte les décidoit; les moindres causes qui +avoient pour objet la vente, l'achat, l'échange pour choses +mobiliaires ou les services promis, appartenoient aux Centeniers; +l'instruction même des affaires criminelles, pourvu qu'ils +ne les jugeassent pas, les regardoit aussi<a id="footnotetag55" name="footnotetag55"></a> +<a href="#footnote55"><sup class="sml">55</sup></a>: & il restoit à ce +moyen aux chefs de famille ou hommes libres propriétaires d'alleux +le droit de prononcer provisoirement<a id="footnotetag56" name="footnotetag56"></a> +<a href="#footnote56"><sup class="sml">56</sup></a> sur les contestations +qui naissoient dans l'étendue de leur domaine, & qui en +altéroient l'ordre ou préjudicioient à sa culture.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote55" name="footnote55"><b>Note 55: </b></a> +<a href="#footnotetag55"> (retour) </a> Ceci s'induit du Capitul. 79, L. 3. Collect. + Ansegise, <i>ut nullus homo usque ad mortem, &c. judicetur.</i> + Voyez Capitul. 801, art. 30, col. 354. Chantereau, L. 4.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote56" name="footnote56"><b>Note 56: </b></a> +<a href="#footnotetag56"> (retour) </a> Les Sujets prenoient pour modeles de la + discipline de leur famille celle qui s'observoit dans les + familles ou Métairies du Souverain. De même donc que dans ces + Métairies celui qui y remplissoit quelqu'Office pouvoit + s'adresser au Roi contre le Bénéficier qui lui faisoit + injustice; de même aussi le Colon d'une Métairie, appartenant a + un homme libre, pouvoit se plaindre contre cet homme au + Centenier, & au Comte si le Centenier ne lui rendoit pas + justice. <i>Capitul. ann. 800, art. 57, Coll. 339, Balus.</i></blockquote> + +<p>Les Plaids du Comte n'étoient donc pas plus particulierement +les Plaids de l'homme libre que ne l'étoient les Plaids du Centenier, +& la Jurisdiction provisoire du chef de famille. Et de ce +que l'homme libre marchoit à la guerre sous le Comte, il ne +s'ensuivoit pas ni que le Comte fût son seul Juge, ni que les +Placités du Comte dussent porter exclusivement le titre de <i>Placités +des hommes libres</i>. Ce n'étoit pas encore parce que <i>les vassaux +des Evêques & des Leudes n'étoient point sous la Jurisdiction +civile des Comtes</i>, que ces Seigneurs ne les menoient point +à la guerre. En effet, le premier & le deuxieme Capitulaire +de 812. Collect. de Balus. col. 490 & 494, & le huitieme Capitulaire +de 803, qui est le 141 du 7e Livre de la Collection +d'Ansegise, combinés ensemble, fournissent la preuve du contraire.</p> + +<p><i>Ut omnis liber homo</i>, ce sont les termes du premier Capitulaire +de 812, art. I, <i>qui quatuor mansos vestitos de proprio suo</i> +<span class="pagenum"><a name="p166" id="p166">166</a></span> +<i>sive de alicujus beneficio habet ipse se præparet & ipse in hostem +pergat sive cum seniore suo.</i></p> + +<p>L'article 7 du 2e Capitulaire s'exprime ainsi:</p> + +<p><i>De Vassis Dominicis qui adhuc intra casam serviunt & tamen beneficia +habere noscuntur, statum est ut quicunque ex eis cum domno imperatore +domi remanserint vassalos suos casatos secum non retineant, +sed cum Comite cujus pagenses sunt ire permittant.</i></p> + +<p>Ces Capitulaires indiquent trois sortes d'hommes libres: 1º. Celui +qui a quatre manses en propre, & qui peut de lui-même se +rendre à l'armée, <i>ipse in hostem pergat, ipse se præparet</i>.</p> + +<p>2º. Celui qui avoit en bénéfice une portion des propriétés d'un +autre, & il devoit aller au combat sous le chef de famille propriétaire +de l'aleu où il résidoit: 3º. celui qui étant <i>casé</i>, c'est-à-dire, +domicilié dans l'étendue d'un bénéfice du Roi, avoit pour +bénéficier un vassal du Roi, un Leude qui, étant de service à +la Cour, ne pouvoit le conduire, & qui par cette raison étoit +obligé de se réunir à la milice du Comte dans le ressort duquel +le bénéfice étoit enclavé. Or, la distinction de ces trois ordres +suffit pour détruire le systême de M. de Montesquieu: car, selon +ce systême, l'homme libre de la premiere classe, qui avoit +le droit d'aller lui-même à l'armée, auroit dû aussi avoir le droit +de se juger, ce qui ne peut être raisonnablement admis.</p> + +<p>L'homme libre de la seconde classe n'auroit dû reconnoître +que la Jurisdiction civile du chef de la Famille dont il auroit été +membre; & j'ai déjà prouvé que ce chef n'exerçoit qu'une Jurisdiction +provisoire & purement domestique & économique sur +ceux qui étoient domiciliés dans ses terres.</p> + +<p>Enfin, l'homme libre de la troisieme condition n'auroit été +soumis qu'à la Jurisdiction civile du Leude dans le bénéfice duquel +il auroit été <i>casé</i>; & rien jusqu'ici n'a prouvé qu'un Leude +bénéficier ait jamais eu cette Jurisdiction civile.</p> + +<p>Disons plus, le huitieme Capitulaire de 803 dit: <i>Reliqui vero +(Episcopi) qui ad Ecclesias suas remanent suos homines, bene armatos +nobiscum, aut cum quibus jusserimus dirigant.</i> D'où il suit +que le Roi pouvoit enjoindre aux Comtes, comme aux autres +Commandans de sa milice, d'y recevoir les hommes libres vassaux +des Evêques; & cependant, selon l'Auteur de l'Esprit des +<span class="pagenum"><a name="p167" id="p167">167</a></span> +Loix, les Comtes n'avoient pas sur ces hommes dépendans des +Eglises la Jurisdiction civile; cette <i>Jurisdiction civile</i> ne <i>marchoit</i> +donc pas toujours d'<i>un pas égal avec la puissance militaire</i> des Comtes. +La justesse de cette conséquence va se faire de plus en plus sentir +en parcourant le vingtieme Chapitre du Livre 30 de l'Esprit des +Loix: <i>Je vois déjà naître</i>, dit M. de Montesquieu, <i>la Justice des +Seigneurs, &c.</i></p> + +<p><i>Les fiefs comprenoient de grands territoires,.... ceux qui +les obtinrent... en tirerent tous les fruits & tous les émolumens; +& comme un des plus considérables étoient les profits judiciaires, +(freda), il suivoit que celui qui avoit le fief avoit aussi la justice, +qui ne s'exerçoit que par des compositions aux parens & des +profits au Seigneur.</i></p> + +<p>Tout est ici confondu; on attribue le nom de fief aux bénéfices; +on suppose que les fruits des bénéfices, entr'autres le +<i>fredum</i> qui est expressément conservé au Domaine Royal par +le Capitulaire <i>de Villis</i>, en 800, <i>Balus. col. 339</i>, appartenoit +aux Bénéficiers, suivant ce Capitulaire. Les Formules 3, 4, 14 +& 17 du premier livre de Marculphe, que l'on cite en preuve +de cette supposition, enchérissent encore sur son inconséquence; +ces Formules exemptent les fonds accordés à titre de bénéfice +aux Ecclésiastiques ou aux Leudes, du payement <i>du fredum</i>. Cette +exemption prouve-t-elle que les Bénéficiers Laïcs ou Ecclésiastiques +percevoient ce droit à leur profit? Le Roi le consacre, +ce droit, à la décoration des Eglises: par-là accorde-t-il aux +Evêques le pouvoir de condamner leurs Vassaux au payement +de ce droit? Ces Formules interdisent aux Juges d'entrer dans +les bénéfices, d'en distraire aucun domicilié pour venir cautionner +quelqu'un dans leurs Tribunaux; ils défendent aux envoyés +du Roi d'y prendre leur logement: & de là M. de Montesquieu +infere que <i>la justice fut dans les fiefs anciens & dans les fiefs +nouveaux un droit inhérent au fief même.</i> Et c'est au contraire +parce que les bénéfices n'avoient pas de justices qui leur fussent +propres, qui y fussent <i>inhérentes</i>, qu'il y avoit nécessité de soustraire +ces bénéfices aux droits que des Juges, dans le ressort de +la Jurisdiction desquels ces bénéfices restoient, auroient pu y +exiger. Il y a plus: s'il eût été de l'essence des bénéfices +<span class="pagenum"><a name="p168" id="p168">168</a></span> +d'avoir le <i>fredum</i>, d'être affranchis de loger les Juges dans le district +desquels ils se trouvoient situés, il auroit suffi dans les +Chartes de concession de ces bénéfices, d'y exprimer l'attribution +de Justice, afin que ces prérogatives leur eussent appartenues; +cependant nulle mention de Justice dans ces Chartes; +le nom de Justice étoit néanmoins bien <i>usité</i> du temps de Marculphe. +M. de Montesquieu semble avoir pressenti la force de +ces argumens, & il paroît moins compter sur les Capitulaires & +sur les Formules de Marculphe, que sur l'autorité de du Cange. +<i>Si la Justice n'étoit point une dépendance du fief; pourquoi</i>, demande +le sçavant Magistrat, <i>voit-on par-tout que le service du +fief étoit de servir le Roi ou le Seigneur, & dans leurs Cours & +dans leurs guerres?</i></p> + +<p>D'abord on pourroit répondre à ceci qu'en donnant des bénéfices +à des Evêques ou à des Leudes, le Roi ne dispensoit +ni ces Leudes ni ces Evêques d'assister aux Jugemens que la Cour +rendoit; mais une réponse plus tranchante, c'est que du Cange +a parlé des fiefs, & que dans M. de Montesquieu il s'agit +de bénéfices.</p> + +<p>Les mêmes erreurs que nous venons de relever sont reproduites +avec moins de ménagemens encore dans le chapitre 21 +du livre 30 de notre Auteur: <i>Persuadé que les Justices étoient +toujours établies dans les domaines donnés par nos Rois aux +Eglises, il voit que le privilége</i> de ces Justices <i>étoit dans la nature +de la chose donnée. que le bien Ecclésiastique avoit ce privilege, +parce qu'on ne le lui ôtoit pas.</i></p> + +<p>Que ces idées sont opposées aux 3e & 4e Formules du premier +livre de Marculphe! L'exemption de <i>l'entrée</i> des Juges sur +les terres des Eglises est également attribuée aux dons de fonds dépendans +du Fisc, & aux dons d'alleux faits par des particuliers; +<i>Villas aut regiâ aut privatorum largitate conlatas.</i> Certainement +M. de Montesquieu n'a pu penser que les Justices fussent <i>dans +la nature</i> de ces <i>alleux</i>; l'exemption dont parlent les Formules +n'étoit donc pas constitutive des Justices. Si elles s'approprioient +le <i>fredum</i>, c'étoit par exception au droit commun, par +une grace particuliere du Souverain; & on ne voit nulle part +qu'elles ayent jamais prononcé cette condamnation contre leurs +<span class="pagenum"><a name="p169" id="p169">169</a></span> +vassaux. <i>Leurs Agens</i> touchoient au contraire cette amende des +Juges qui les avoient infligées ou reçues, <i>in luminaribus ipsius +Ecclesiæ per manum agentium eorum proficiat in perpetuum</i>.</p> + +<p>Je ne m'arrêterai pas à prouver que le mot <i>immunité</i> employé +dans les Formules n'indique point le <i>droit qu'avoient les +Ecclésiastiques de rendre la Justice dans leur territoire</i>, parce qu'avant +qu'on eût pû donner à ce mot cette signification, il auroit +fallu qu'on eût établi que les Ecclésiastiques avoient un droit +de Justice; droit qui devient plus incertain à mesure que nous +sondons plus attentivement les fondemens qu'on s'efforce de lui +donner. En effet, il faut être bien dépourvu de bonnes raisons +pour alléguer en faveur de ce prétendu droit la Loi Ripuaire.</p> + +<p>L'article premier du titre 58 de cette Loi s'explique par le +deuxieme Capitulaire de Clotaire II, de l'année 615, article 7, +Col. 23. Balus.</p> + +<p>L'Eglise suivoit la Loi Romaine, & ceux qu'elle avoit affranchis +restoient tellement sous sa dépendance, quant à leurs +biens, qu'elle héritoit d'eux s'ils mouroient sans enfans. On ne +pouvoit les poursuivre personnellement pour affaires civiles dans +les Tribunaux laïcs; parce qu'outre qu'ils n'avoient rien en leur +disposition, ils étoient encore considérés comme les mineurs ou les +infames<a id="footnotetag57" name="footnotetag57"></a> +<a href="#footnote57"><sup class="sml">57</sup></a>. Et ils ne pouvoient ester en Jugement que par les +Evêques ou les Prevôts des Eglises; mais parce que les Evêques +avoient Jurisdiction sur ces affranchis, comme sur les Clercs +& autres membres ou sujets de l'Ordre Ecclésiastique<a id="footnotetag58" name="footnotetag58"></a> +<a href="#footnote58"><sup class="sml">58</sup></a>. On +ne peut pas dire que ces Evêques avoient une Justice <i>territoriale +seigneuriale</i>. Si de pareilles Justices eussent appartenu aux +Eglises, il auroit été inutile de faire des loix particulieres pour +y assujettir les affranchis de ces Eglises. On n'apperçoit d'ailleurs +aucune trace de ces Justices dans l'article 19 du 2e Capitulaire +de Clotaire II. Il y est ordonné aux Evêques, comme +aux Comtes dont l'autorité s'étend sur divers cantons, de prendre +<span class="pagenum"><a name="p170" id="p170">170</a></span> +leurs Juges & leurs Commissaires dans le lieu où ils doivent +rendre & recevoir Justice.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote57" name="footnote57"><b>Note 57: </b></a> +<a href="#footnotetag57"> (retour) </a> Baluse, L. I, col. 1122.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote58" name="footnote58"><b>Note 58: </b></a> +<a href="#footnotetag58"> (retour) </a> Les gens destinés à la culture des terres étoient + dirigés par le Vidame dans leurs opérations, & les Clercs + étoient conduits par le Prevôt: <i>Mandastis ut Vice Dominus cum + carris & operariis, & præpositus Clericos habentes Beneficia + secum adducerent. Hincmar. Epist. 30, 2e vol. pag. 316.</i></blockquote> + +<p><i>Episcopi vel potentes qui in aliis possident regionibus, judices +vel missos discussores de aliis provinciis non instituant nisi de loco +qui justitiam percipiant & aliis reddant.</i></p> + +<p>Mais d'abord ne pourroit-on pas dire que le mot <i>judices</i> dans +ce passage se rapporte aux Comtes qui avoient seuls droit +d'en instituer, & que l'institution des Commissaires y est relative +aux seuls Evêques? Ne pourroit-on pas ajouter que les Juges +institués par les Comtes rendoient la Justice, & que les +Commissaires des Evêques percevoient les amendes prononcées +par ces Juges au profit de leurs Eglises? <i>Justitiam percipiant.</i> +Au reste supposons qu'il s'agisse dans le Capitulaire de Juges +& de Commissaires institués soit par les Evêques soit par les +Comtes, alors il ne sera pas possible de donner aux Juges +& aux Envoyés des Evêques d'autre Jurisdiction que celle +qui leur est confirmée par le Capitulaire de Carloman I, +de l'année 882 titre 3 article 5, 6, 7, 9 & 14. Cette +compétence y est bornée à veiller sur les vols qui se commettent +dans l'étendue de leur Diocese; pour cela il leur est +permis de faire admonester le coupable, afin qu'il <i>s'amende & +fasse pénitence</i> du tort qu'il a fait aux hommes de l'Eglise; mais +monition purement canonique, <i>vocabit illum sua admonitione +per suum presbiterum canonice ad emendationem & ad poenitentiam +ut Deo & Ecclesiæ satisfaciat quam læsit</i>. Si l'accusé méprisoit +l'avertissement <i>saluberrimam invitationem</i>, l'Evêque avoit le droit +de l'excommunier, & il étoit tenu de donner avis de cette excommunication +<i>Seniori</i>, au Seigneur; c'est-à-dire, ou au chef de +la famille sous lequel cet accusé vivoit ou au Bénéficier dans le +domaine duquel il résidoit. Quand le coupable n'avoit dans le +Diocese de l'Evêque ni alleux ni bénéfice <i>qui infra parochiam +beneficia & alodum non habent</i>, alors l'Evêque dont il dépendoit, +après avoir eu avis des déportemens de son vassal, députoit +un de ses Prêtres pour sommer en son nom ce criminel +de se corriger. Lorsqu'un Evêque s'absentoit il étoit tenu de +laisser dans sa Ville un Coadjuteur pour remplir pour lui ces +différens devoirs, & si cet Evêque avoit des Bourgs ou +<span class="pagenum"><a name="p171" id="p171">171</a></span> +Manoirs éloignés de la Ville où son siége étoit établi, il devoit +y préposer des Ecclésiastiques tant pour réprimer par des peines +canoniques les vagabonds, que pour décider canoniquement +les contestations qui s'élevoient entre les jeunes Prêtres.</p> + +<p>Les Evêques étoient tellement restraints à une Jurisdiction +purement spirituelle, que les Capitulaires ordonnent aux Vicomtes, +aux Centeniers & autres Juges laïcs, <i>mundanæ legis documentis +eruditis</i> de procurer aux Ordonnances des Prélats leur exécution; +& qu'à l'égard de certaines taxes qui se percevoient +induement dans l'étendue des Domaines Ecclésiastiques, il veut +qu'en cas de contestation la cause soit décidée seulement +en présence de l'Envoyé de l'Evêque, & de l'Envoyé du +Comte.</p> + +<p>Ni le Concile de Paris, en 615, ni le premier Capitulaire +de l'an 802, ni celui de l'an 858, n'offrent rien qui réalise +l'idée d'une <i>justice civile & territoriale</i> attribuée aux Eglises. Au +contraire la Justice Ecclésiastique dont ils reglent la compétence +& l'administration n'est relative qu'au caractere de ceux qui +y sont sujets<a id="footnotetag59" name="footnotetag59"></a> +<a href="#footnote59"><sup class="sml">59</sup></a>; ce sont des Clercs, des hommes de l'Eglise, +des affranchis de l'Eglise, des Religieuses, sur lesquels +cette Justice s'exerce; les Avoués, les Vidames, les Centeniers +des Evêques l'exercent par les maximes canoniques, <i>& +hoc omnino observent ut nullatenus à quibus magis nobis à canonica +vel regulari norma discedant, sed humilitatem in omnibus habeant, +art. 13, 1. Capitul. 802, Balus. col. 366</i>. Et encore +l'exercice de cette Justice lorsqu'elle a pour objet des <i>voyageurs</i>, +<i>des veuves</i>, <i>des orphelins</i>, <i>des pauvres</i>, doit se concerter avec +les Comtes, article 14. <i>ibid.</i> Il y a plus, dans les Plaids tenus +conjointement par les Evêques & les Commissaires du Roi & +les Comtes, tels que ceux dont fait mention le titre 25 des Capitulaires +de Charles le Chauve, col. 99, de Baluse, 2 vol. les +Evêques ne sont appellés que pour y prêcher la doctrine évangélique, +y représenter aux méchans les peines auxquelles ils +s'exposent par leurs forfaits: <i>Episcopi omnibus demonstrent +<span class="pagenum"><a name="p172" id="p172">172</a></span> +quam grave hoc peccatum sit & qualem poenitentiam quærit & qualem +damnationem nisi poenitentia succurrerit, adquirat.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote59" name="footnote59"><b>Note 59: </b></a> +<a href="#footnotetag59"> (retour) </a> Voyez <i>Admonit. ad Ludovic. German. Regem. ad + Hincmar. ann. 858, c. 7.</i></blockquote> + +<p>Le titre 27 de ces Capitulaires, cité par préférence dans le +livre de l'Esprit des Loix, est encore plus précis à cet égard. +Ainsi il ne reste à M. de Montesquieu, de toutes les autorités +dont il a fait usage jusqu'à présent, que le Capitulaire 4 de +806. art. 1. <i>Balus.</i> col. 449.</p> + +<p><i>In primis omnium jubendum est</i>, dit l'Empereur dans ce Capitulaire, +<i>ut habeant Ecclesiæ earum justitias, tam in vitâ illorum +qui habitant in ipsis Ecclesiis quamque in pecuniis & substantiis +eorum</i>.</p> + +<p>Il n'est pas douteux que cette loi seroit décisive en faveur +de M. de Montesquieu, si le terme <i>justitias</i> devoit s'entendre +d'une jurisdiction; mais il est de la derniere évidence qu'il ne +désigne que les <i>freda</i>, qui par le 2e Capitulaire de 803 avoient +été accordés à toutes les Eglises<a id="footnotetag60" name="footnotetag60"></a> +<a href="#footnote60"><sup class="sml">60</sup></a>. <i>De decimis & nonis atque +justitiâ Ecclesiarum Dei, ut omnes dare & emendare studeant.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote60" name="footnote60"><b>Note 60: </b></a> +<a href="#footnotetag60"> (retour) </a> Le mot de justice est pris pour redevance dûe au + Vicomte dans une Chartre de 1062, Annal. Bénédict. L. 61, pag. + 575. <i>Justitia seu præbenda panis & vini, &c. & reddere + justitiam</i> signifie payer une redevance dans l'Ordonn. de Phil. + Aug. du premier Mai 1209.</blockquote> + +<p>Or c'étoit le Juge laïc, le Comte qui prononçoit ces amendes, +soit en condamnant à la mort, soit en confisquant les biens +ou les meubles des criminels domiciliés dans les propriétés +d'une Eglise, & l'Eglise les faisoit percevoir par ces Envoyés +de l'Evêque, <i>missis discursoribus</i>, dont il a été précédemment +fait mention. Ceci est si vrai que, 1º le Capitulaire dont il +s'agit n'a pas été intitulé par Baluse <i>de justitiis Ecclesiarum</i>, +mais <i>de justitiis generalibus</i>; parce que les Placités généraux +des Comtes étoient principalement destinés à terminer les causes +des hommes appartenans à l'Eglise, ainsi que les causes des +pauvres, des veuves, des orphelins qui étoient sous la protection +particuliere des Evêques, <i>Capitul. 2 & 3, ann. 805, Capitul. +Collect. Anseg. liv. 3. art. 77</i>. Les causes criminelles des +hommes libres de quelques Seigneurs qu'ils relevassent devoient +<span class="pagenum"><a name="p173" id="p173">173</a></span> +devoient être aussi à plus forte raison décidées dans ces Placités.</p> + +<p>Charlemagne, dans le Capitulaire de 806, ne veut donc dire +autre chose, sinon que les Eglises auront, <i>habeant</i>, les condamnations, +<i>justitias</i>, prononcées par les Juges, soit quand ils +condamneront quelqu'homme de l'Eglise à mort, soit quand +ils ne le condamneront qu'à la perte de ses biens.</p> + +<p>2º. Sans cette interprétation le Capitulaire attribueroit aux +Ecclésiastiques le droit de condamner à mort leurs vassaux; +ce qui a répugné dans tous les temps aux maximes canoniques.</p> + +<p>3º. Enfin il seroit bien singulier qu'en 806 l'Empereur +eût attribué <i>la justice criminelle aux Eglises dans leur territoire</i>; +tandis qu'en 803 il avoit infligé les peines les plus deshonorantes +aux Evêques qui s'opposeroient à l'exercice que les Comtes +voudroient faire de cette Justice contre ceux qui auroient +commis quelques délits dans les immunités des Eglises. <i>Si quis +in immunitate damnum aliquod fecerit... mandet Comes vel Episcopo +vel Abbati ut reddat ei reum... si nec ad tertiam inquisitionem +consentire voluerit (Episcopus) quidquid reus damnum fecerit +totum ille qui eum infra immunitatem retinet nec reddere vult, +solvere cogatur. Et ipse Comes veniens licentiam habeat ipsum hominem +infra immunitatem querendi &c.<a id="footnotetag61" name="footnotetag61"></a> +<a href="#footnote61"><sup class="sml">61</sup></a></i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote61" name="footnote61"><b>Note 61: </b></a> +<a href="#footnotetag61"> (retour) </a> <i>Capitul. 2, ann. 803.</i> Balus. 1er vol. Coll. + 387. + +<p> Voyez aussi l'Edit de l'an 800. Balus. Coll. 330. Les Evêques + n'avoient pas même la compétence des Cens qui leur étoient + dûs.</p></blockquote> + +<p>Après cela il seroit fort indifférent d'accorder à l'Auteur de l'Esprit +des Loix que le Capitulaire de Charles le Chauve, de l'an +857, <i>apud Carisiacum</i>, art. 4, col. 96 Balus. <i>distingue</i> (quoique +ce Capitulaire n'en dise pas un mot) les <i>jurisdictions du Roi, celles +des Seigneurs, & celles des Eglises</i>: car la difficulté ne +réside pas sur le point de sçavoir si les Seigneurs ou les Eglises +avoient une Jurisdiction, mais elle consiste à déterminer l'espece +de Justice qu'ils exerçoient.</p> + +<p>Je le répete, les causes civiles de tout homme libre, propriétaire +ou habitant d'un bénéfice royal ou ecclésiastique, ressortissoient +ou de la Cour du Roi, ou des Plaids du Comte; tout +<span class="pagenum"><a name="p174" id="p174">174</a></span> +homme libre, habitant d'un alleu qui appartenoit à un autre +homme libre, étoit de la Jurisdiction civile du Centenier; +mais les causes criminelles ou importantes, <i>majores causæ</i>, de tout +homme libre, en quelqu'<i>immunité</i> qu'il résidât, étoient de la compétence +du Comte seul. Si les Bénéficiers Ecclésiastiques avoient +quelque pouvoir sur leurs vassaux, c'étoit uniquement pour l'amélioration +de leurs terres, & pour y maintenir provisoirement +l'amour du travail & la tranquillité: pouvoir qui étoit aussi attaché +aux bénéfices des Laïcs & aux manoirs possédés par un +chef d'une des cent familles que le Centenier avoit sous ses ordres. +Le pouvoir de ces Bénéficiers étoit à peu près le privilége que les +Loix d'Edouard désignent par ces mots, <i>Soc</i>, <i>Sac</i>, <i>Tol</i>, <i>Tem</i>, +<i>Infangenteof</i>, & les fonctions de leurs Officiers, c'est-à-dire, +des hommes de leur manoir qu'ils associoient au gouvernement +de ceux qui y demeuroient, étoient les mêmes que celles des +Baillifs & des Senéchaux, dont Flete nous a parlé: fonctions +bien différentes de celles que les Juges Hauts-Justiciers des Seigneurs +ont eues sous la troisieme Race, puisqu'elles n'avoient +pour but, ces fonctions, que de réprimer par provision & par +la perte de quelques meubles ou par quelque jour de détention +ceux qui négligeoient le travail auquel ils s'étoient assujettis +ou qui s'étoient écartés des usages établis dans le manoir. Ainsi +une Eglise, un Leude bénéficier, un Chef de famille sous +nos premiers Monarques pouvoient réciproquement se demander +leurs esclaves qui de leurs territoire s'étoient échappés en un autre, +ils pouvoient prendre des moyens pour concilier entr'eux +leurs vassaux ou les membres de leur famille. <i>Capitul. ann. 595, +art. 11 & 12. Capitul. ann. 813, art. 14 & 20. Capitul. ann. +813, art. 23.</i> Mais si ces moyens ne réussissoient point, ils n'avoient +aucun droit ni sur les personnes, ni sur leur état ni sur +leurs biens, pourvu que ces personnes fussent libres d'origine. +Lors même que la personne n'étoit pas libre; par exemple, si +c'étoit l'esclave d'une Eglise, le Juge du Roi, qui le trouvoit +en flagrant délit pouvoit l'arrêter; & si le délit exigeoit des preuves, +ce même Juge n'étoit tenu que d'appeller à l'instruction +du Procès le Vidame ou l'Archidiadre, mais c'étoit lui qui le condamnoit. +<i>Si servus Ecclesiæ in furto comprehensus fuerit, à judice</i> +<span class="pagenum"><a name="p175" id="p175">175</a></span> +publico sicut & reliqui distringatur. Et si judex publicus servum +Ecclesiæ sine furto non præsumentem sine audientia Vice-Domini +aut Archidiaconi aut detinere aut injuriare præsumpserit anno +integro ab Ecclesiæ liminibus arceatur. Capitul. L. 5, art. 191. +Balus. col. 860, 1er vol.</p> + +<p>La seule maniere de juger permise aux Evêques étoit d'imposer +une pénitence publique, d'excommunier. <i>Si quis per aliquam +invidiam vel dolum in nocte vel in die ignem imposuerit & +incenderit liberi vel servi domum.... publica pænitentia secundum +judicium Sacerdotum multetur. Capit. L. 5, art. 351, col. 899. +Balus. ibid. L. 6. Capitul. 366; & Hincmar. ad Clericos Palatii, +ut hominum suorum rapinas reprimant, 2e vol. pag. 148.</i></p> + +<p>Enfin, comme les causes criminelles des hommes libres soumis +aux Eglises, celles des pauvres, des veuves & des orphelins +qui étoient sous la protection spéciale des Eglises, étoient de la +compétence des Comtes; de même les causes relatives aux propriétés +de l'Eglise en étoient aussi: c'est 1º. Hincmar, Auteur non +suspect, qui nous l'apprend, art. 12 de l'Admonition de 858 déjà +citée, <i>(Comites) placita non pro adquisitione lucri teneant, sed ut +casæ Dei, & viduæ, ac pupilli & populus justitiam habeant</i>; c'est +Charles le Chauve qui le décide par son Capitulaire de 869, +<i>apud Pistas, tit. 40, art. 5, col. 211 de Balus. Similiter Comites +missi ac vassi nostri Episcopis ac Presbiteris debitam reverentiam & +vassalis Episcoporum legem & justitiam & debitum honorem impendant</i>. +C'est enfin Guillaume le Conquérant qui nous répete dans +sa Charte les maximes suivies jusqu'à lui dans la Domination +Françoise. <i>Je n'en dirai pas davantage<a id="footnotetag62" name="footnotetag62"></a> +<a href="#footnote62"><sup class="sml">62</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote62" name="footnote62"><b>Note 62: </b></a> +<a href="#footnotetag62"> (retour) </a> M. de Montesquieu finit par ces mots ses + raisonnemens; je les emprunte pour terminer mes preuves.</blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p176" id="p176">176</a></span><br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h3>REFLEXIONS</h3> + +<p class="mid"><i>Sur le Recueil des Loix Anglo-Saxones de Wilkins.</i></p> + +<p> +La Collection de David Wilkins, Chanoine de Cantorbéry, +qui a paru en 1721, a été entreprise par cet auteur pour +faire connoître aux Anglois les diverses sources d'où leurs Coutumes +ont été tirées. Dans la Lettre de Nicolson, que l'on a mise en +tête de cet Ouvrage, le sçavant Evêque Anglois convient que +le droit féodal a été apporté en Angleterre par Guillaume le +Conquérant. Il prouve que ce droit étoit inconnu aux Saxons, +& que l'Angleterre n'a pu le tenir de l'Ecosse. Cependant il +croit appercevoir des traces de l'hommage dans des Actes bien +antérieurs à la conquête: mais ces Actes ne contiennent qu'un +recit fait par des Auteurs qui ont écrit depuis cette époque. +D'ailleurs on ne voit dans les Loix qui ont précédé la Conquête +aucune trace des Droits de Garde, de Mariage, qui sont cependant +aussi intimement liés avec les Loix féodales que l'hommage. +Enfin Nicolson convient que l'<i>hériet</i>, qui est le droit qui +au premier coup-d'oeil paroît avoir plus d'analogie avec ces +Loix, est fondé sur des motifs tous différens de ceux qui sont +le principe du Relief Normand.</p> + +<p>L'embarras de Nicolson sur l'origine des Loix anciennes de sa +Nation, vient de ce qu'il n'avoit pas compris la nécessité qu'il y +a de distinguer deux temps dans la législation de Guillaume le +Conquérant. Comme j'ai prouvé cette nécessité dans le Discours +préliminaire, il doit paroître maintenant évident que toutes les +Loix Angloises qui ont précédé la conquête, & que Nicolson +croyoit essentielles pour l'interprétation de celles qui ont été +publiées sous le nom d'Edouard le Confesseur par le Conquérant +au commencement de son regne, ne peuvent être d'aucune utilité +pour expliquer les Coutumes purement Normandes que ce +Conquérant substitua dans la suite aux véritables Loix d'Edouard +qu'il avoit feint de confirmer.</p> + +<p>Aussi dans les Loix Anglo-Saxones, depuis Ethelbert jusqu'au +regne de Canut inclusivement, que Wilkins a recueillies, on +<span class="pagenum"><a name="p177" id="p177">177</a></span> +trouve bien quelques dispositions conformes aux maximes de +Capitulaires de nos Rois antérieurs à Charlemagne; mais il n'y +en a aucunes qui ayent le plus foible rapport avec les Loix Françoises +de la seconde Race, ni même avec les principes fondamentaux +des Coutumes Anglo-Normandes suivies en Angleterre +après la Conquête; si l'on en excepte cependant celles de Henri +Ier, qui, pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix d'Edouard +le Confesseur: feinte qui dura peu, puisque Henri ne cessa +pendant tout le cours de son regne de faire suivre les Coutumes +Normandes dans les occasions les plus importantes, ainsi que +je le ferai bientôt voir. D'ailleurs sous ses Successeurs les Loix +féodales Normandes continuerent tellement d'être regardées en +Angleterre comme le droit commun de la Nation, qu'elles firent +l'unique objet de l'étude de ses plus célebres Jurisconsultes +jusqu'au treisieme siecle.</p> + +<p>Wilkins, en publiant les Loix Anglo-Saxones, a donc rendu un +foible service à ses Compatriotes; plus, en effet, ils feroient à +son exemple d'efforts pour rapprocher leur droit Coutumier de +ces Loix, plus ils s'écarteroient de l'esprit originaire de ce droit.</p> + +<p>C'est dans les Coutumes évidemment émanées du Conquérant +que les François retrouvent le droit Féodal, tel qu'il existoit +parmi eux sous les derniers Rois de la deuxieme Race; & +c'est dans les Capitulaires de ces Rois que les Anglois doivent +rechercher les motifs de tous les usages qui existent encore parmi +eux, & qui ont quelque relation avec la féodalité.</p> + +<p>Mais, dira-t-on, qui peut nous assurer que ce sont-là les véritables +sources des usages judiciaires d'Angleterre?</p> + +<p>Je conviens que les Loix Normandes, instituées par le Conquérant +en Angleterre, ne sont contenues dans aucuns écrits de +son temps; la Nation souffroit avec peine sous son regne le joug +de ces Loix; & il y a tout lieu de penser, à en juger par le penchant +qu'ont eu dans tous les temps les Ecrivains Anglois pour +faire envisager les Loix d'Edouard comme les seules que Guillaume +avoit jurées, & qu'il avoit voulu que ses nouveaux sujets +suivissent, que quand même le Conquérant auroit fait rédiger +par écrit les Coutumes Normandes, cet ouvrage auroit été +anéanti au commencement du regne de Henri Ier. Cependant +<span class="pagenum"><a name="p178" id="p178">178</a></span> +quoique ces Coutumes ne se trouvent rassemblées dans aucun +Recueil d'une époque aussi reculée que la Conquête; il n'est pas +moins constant, de l'aveu même des Historiens & des Jurisconsultes +Anglois les plus prévenus contre ces Coutumes, qu'elles +sont contenues substantiellement dans les Ouvrages de Glanville, +de Britton, de Littleton, & autres que j'ai ci-devant indiqués. +Or, dès que les regles prescrites par ces Auteurs, comme des +Coutumes établies par la Conquête, ont la plus forte liaison avec +les anciennes Loix Françoises, ne seroit-ce pas s'aveugler volontairement +que de nier que ces Coutumes sont dérivées de ces +Loix?</p> + +<p>Ces considérations ont déterminé la forme que j'ai donnée à +cet Ouvrage.</p> + +<p>Pour suppléer, d'un côté, au vuide qui se trouve entre les +Capitulaires & les Ordonnances de la troisieme Race, j'ai indiqué +les écrits Anglois où existent les Loix Françoises que +Guillaume le Conquérant avoit reçues de Raoul, & que ce +Duc tenoit de nos derniers Rois Carlovingiens. D'un autre côté, +pour faciliter aux Anglois l'intelligence des Loix que le Conquérant +leur a imposées, je n'ai interpreté Littleton, celui de +tous leurs Auteurs qui a mis ces Loix en meilleur ordre, qu'à +l'aide des Coutumes Françoises, qui étoient seules connues avant le +Duc Raoul dans la Neustrie. J'ai fait plus: pour convaincre +les Anglois du danger qu'il y auroit à expliquer leurs Coutumes +actuelles, par les Statuts de leurs Rois prédécesseurs de +Guillaume le Conquérant, je me suis appliqué à faire connoître, +dans le Discours préliminaire & dans les Notes que j'ai faites +sur les Loix d'Edouard, les caracteres distinctifs de ces Coutumes +& de ces Statuts.</p> + +<p>Il ne me reste donc plus pour détruire la répugnance que les +Anglois pourroient avoir encore pour la méthode que je leur +conseille pour l'étude de leurs Loix, qu'à leur faire voir que +je tiens cette méthode de l'un des hommes les mieux instruits +de ces Loix, que leur nation ait jamais produite; & c'est +dans cette vue que je termine cet Ouvrage par le Traité de +Spelman sur les anciennes Loix Angloises.</p> + +<p>On y verra que le profond Critique reconnoît le Conquérant +<span class="pagenum"><a name="p179" id="p179">179</a></span> +pour l'Instituteur du droit Féodal Anglois, & de toutes les Coutumes +qui en sont des conséquences immédiates.</p> + +<p>On y verra encore que si sous les Successeurs du Conquérant +les Loix d'Edouard ont reparu quelquefois, ce n'a été qu'à +l'égard de certains usages, qui dans un Royaume où presque +tout avoit été soumis aux Loix féodales, ne pouvoient se lier +avec ces Loix; & que par cette raison ces usages sont redevenus +aussi inutiles que le Conquérant avoit eu en vue de les +rendre utiles en multipliant les inféodations.</p> + +<p>Enfin, au moyen de ce Traité historique, où Spelman a rangé +par ordre chronologique les révolutions successives des Coutumes +Angloises, depuis l'union de la Normandie avec l'Angleterre, +jusqu'au retour de cette Province à la Couronne de +France, tout ce que j'ai dit jusqu'ici de l'état où le droit Coutumier +Anglois & Normand s'est trouvé dans ces différentes +époques, est pleinement justifié.</p> + +<p>Je ne fais que copier le Traité de Spelman, tel que Wilkins, +possesseur du manuscrit de cet illustre Sçavant, l'a publié.</p> + +<p>J'ai cependant retranché les Notes de l'Editeur, qui n'avoient +rapport qu'aux Loix Anglo-Saxones imprimées en tête de ce +Traité dans la collection de Wilkins; parce qu'en substituant à +ces Notes des Remarques sur le texte de Spelman, je mets le +Lecteur à portée de juger si l'usage que je fais de ce texte est +ou non préférable à celui que Wilkins en a fait. +<span class="pagenum"><a name="p180" id="p180">180</a></span></p> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/005.png"></p> + +<br><br><br> + + + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h4>Domini HENRICI SPELMANNI.</h4> + +<h1> +CODEX</h1> + +<h4>LEGUM VETERUM STATUTORUM</h4> + +<h5><span class="sc">Regni Angliæ</span>;</h5> + +<p class="mid"><i>Quæ ab Ingressu <span class="sc">Guilielmi I.</span> usque ad Annum nonum<br> +<span class="sc">Henrici III.</span> edita sunt.</i></p> + + + +<h4> +<span class="sc">Guiliel. I.</span></h4> + +<p class="mid"><i>An. Dn. 1067, Reg. 1.</i></p> + + + +<p><span class="side">Nomen ejus.</span>Guilielmus primus quem alii Comitem, alii Ducem +vocant Normanniæ: Forenses & Chronologi <i>Conquestorem</i> +(sive a Latino conquirendo, id est, comparando Regnum Angliæ: +Sive a Gallico <i>Conquivir</i>, quod est, vel <i>comparare</i>, vel +<i>subjugare</i>) Solium iniit 14 die Octob. an. Dn. 1067, excessitque +9 Septembr. an. 1087. hoc est sui <i>Regiminis 20 incompleto</i>.</p> + + + +<p><span class="side"><i>Ditio.</i></span>Ditionem ejus sic descripsit <i>Mat. Parisius</i> in An. 1085. <i>Normannia</i> +sibi hæreditario Jure pervenerat, <i>Cenomanniam</i> armis +acquisierat, <i>Britanniam Armoricanam</i>, acclivem sibi fecerat, in +<i>Anglia</i> solus regnabat, <i>Scotiam</i> & <i>Walliam</i> subjugabat; pacis +autem tantus amator erat, quod puella auro onusta impune posset +totam pertransire <i>Angliam</i>.</p> + + + +<p><span class="side"><i>Succcessio.</i></span>Anno eodem (1065) Rex <i>Edwardus</i> Senior<a id="footnotetag63" name="footnotetag63"></a> +<a href="#footnote63"><sup class="sml">63</sup></a> jam gravatus, +cernens Clitonis Edwardi nuper defuncti filium Edgardum, regio +Solio minus idoneum, tam corde quam corpore, Godwinique +Comitis multam malamque sobolem quotidie super terram +crescere; ad cognatum suum Wilhelmum Comitem Normanniæ +animum apposuit, & eum sibi succedere in Regnum Angliæ, +voce stabili sancivit. Wilhelmus enim tunc in omni prælio superior +<span class="pagenum"><a name="p181" id="p181">181</a></span> +triumphator contra Regem Franciæ, & omnes Comites +Normanniæ contiguos publice personabat, invictus in armorum +exercitio, judex justissimus in causarum judicio, religiosissimusque +ac devotissimus in divino servitio. Hinc Rex Edwardus, Robertum +Archiepiscopum Cantuariæ legatum ad eum a latere suo +direxit, illumque designatum Regni sui successorem, tam debito +cognationis quam merito virtutis sui Archipræsulis relatu, insinuabat. +De hoc Haraldus major domus regiæ veniens in Normanniam, +se Wilhelmo Comiti post Regis obitum, regnum Angliæ +conservaturum non tantum juravit, sed etiam se ducturum +filiam Wilhelmi in uxorem data fide spopondit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote63" name="footnote63"><b>Note 63: </b></a> +<a href="#footnotetag63"> (retour) </a> <i>Ingulphus. pag. 899 & 900.</i></blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Quo Titulo Rex factus.</i></span>Quo hic titulo Rex evasit Angliæ, cum extraneus esset & +(ut vocant) <i>bastardus</i>, non est otiosum indagare. E regio enim +Anglorum thoro minime oriundus est, nec agnatione ullus ei +aditus. Gradu tamen primo Edouardi Confessoris consanguineus, +sed materna linea, non paterna. Duxerat quippe <i>Ethelredus</i> Rex +Anglorum <i>Emmam</i> Sororem Roberti Ducis Normanniæ, coelibis, +at patris naturalis Guilielmi Conquestoris, & ex illis nuptiis +procreatus est <i>Edouardus</i> Confessor, qui patri tamen in regno +non successit, sed fratri suo uterino, e Canuto Rege & præfata +<i>Emma</i> (<i>Ethelredi</i> aliquando vidua) propagato. Ejecta enim +<i>Ethelredi</i> sobole, regni apicem <i>Canutus</i> occupat, Nothumque +suum <i>Heraldum Harefoot</i> successorem statuit. Eo mortuo, regnum +assecutus est <i>Canutus</i> audax (vulgo <i>Hardi-cnute</i>) filius <i>Canuti</i> +Regis atque <i>Emmæ</i>, matris Confessoris: Sed & illo brevi +sine liberis decedente, frater ejus Uterinus Edouardus Confessor +in solium ejus promovetur. Edouardus prolis spe orbatus, +<i>Edgarum</i> Germani sui Edmundi e filio Nepotem, e Pannonia +accersitum hæredem scripsit, <i>Adelingumque</i> (alias <i>Clitonem</i>) +quod successorem Regni apud Saxones denotabat, salutavit. Tenellum +vero atque regno imparem <i>Heraldo</i> Godwini Comitis +filio inter Magnates Angliæ potentissimo in tutelam credidit, +fidei suscipiens Juramentum. Sed <i>Eadgaro</i> postmodum ut imbelli, +abdicato; <i>Robertum</i><a id="footnotetag64" name="footnotetag64"></a> +<a href="#footnote64"><sup class="sml">64</sup></a> Cantuariæ Archiepiscopum in <i>Normaniam</i> +mittit, <i>Guilielmumque</i> Ducem quem dum exularet hospirem +<span class="pagenum"><a name="p182" id="p182">182</a></span> +habuisset & patronum, Regni constituit successorem. Duci +insuper <i>Heraldum</i> legat qui (post difficultates aliquot) Rothomagum +veniens, fidelitatem ei de regno jurat, mortuoque Edouardo, +ipsum in solium evecturum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote64" name="footnote64"><b>Note 64: </b></a> +<a href="#footnotetag64"> (retour) </a> <i>LL. Ed. Conf. cap. 39, append.</i></blockquote> + +<p>Reversus <i>Heraldus</i>, Regem invenit novissimo laborantem +morbo: Collectisque suis ab eodem contendit ut se regni institueret +successorem. Contradicente vero <i>Edouardo</i> & <i>Guilielmum</i> +præterea iterante, vehementius reclamant <i>Heraldus</i> & Cognati: +Sic ut animo turbato Rex ad parietem versus<a id="footnotetag65" name="footnotetag65"></a> +<a href="#footnote65"><sup class="sml">65</sup></a>, faciant (inquit) +Angli prout volunt, Ducem sibi aut Regem, vel ut alii +referunt<a id="footnotetag66" name="footnotetag66"></a> +<a href="#footnote66"><sup class="sml">66</sup></a> <i>sicut tu eos attulisti sic & idem delegatum habes</i>. +Ænigmatice, sed quod ad Ducem Normanniæ potius referatur, +qui <i>Edouardum</i> exceperat exulantem, pluribusque conservatum +annis, regno hunc tandem exhibuerat<a id="footnotetag67" name="footnotetag67"></a> +<a href="#footnote67"><sup class="sml">67</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote65" name="footnote65"><b>Note 65: </b></a> +<a href="#footnotetag65"> (retour) </a> <i>Breviar. Monast. de Bello.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote66" name="footnote66"><b>Note 66: </b></a> +<a href="#footnotetag66"> (retour) </a> <i>Promissum.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote67" name="footnote67"><b>Note 67: </b></a> +<a href="#footnotetag67"> (retour) </a> <i>Asseritur donationem istam robore caruisse, tum + quod a Rege facta esset in lethali lecto, tum & sine Baronagii + sui communi assensu ut Matth. Paris in anno 1257, pag. 912, + lib. 32.</i></blockquote> + +<p>Defuncto vero <i>Edouardo Confessore</i>, <i>Heraldus</i> sine mora regnum +occupat, exutis simul tribus justioribus hæredibus: Naturali +scilicet, legitimo & adoptivo. Horum duos potentissimos, +Suanum Regem Daniæ, & Guilielmum Ducem Normanniæ, +tertium omnibus potiorem sed ephebum, atque inopem, a tutore +perfide destitutum, & qui partes ejus tueretur non habentem, +<i>Eadgarum Adelingum</i>.</p> + +<p>Erat <i>Swanus</i> Canuti Regis filius naturalis hoc est, Nothus, +(quod apud gentes boreales in hæreditate obeunda parum +obfuit, successitque ideo in regnum <i>Daniæ</i>) frater item <i>Heraldi +Harefoot</i>, <i>Canuti</i> audacis, & <i>Edouardi Confessoris</i> Regum +Angliæ, fuissetque proculdubio Jus illius sat laudabile si adversus +<i>Heraldum</i> invasorem sat foeliciter dimicasset. Sed hic in partibus +Angliæ borealibus cum ingenti fusus est exercitu. Solum igitur +jam Normannum habuit <i>Heraldus</i> inimicum formidabilem +cui poenas luens suæ perfidiæ, regnum jure debitum in <i>Hastingensi</i> +prælio resignavit.</p> + +<p>Sic Regnum <i>Angliæ</i> juris titulo non subactoris assecutus est +<span class="pagenum"><a name="p183" id="p183">183</a></span> +<i>Normannus</i>, atque inde <i>Conquereur</i> quasi <i>Purchacesour</i> appellatus +est. Conquestus enim in antiquis chartis illud notat<a id="footnotetag68" name="footnotetag68"></a> +<a href="#footnote68"><sup class="sml">68</sup></a> quod +jure hæreditario non habemus a parentibus, sed quod labore +comparatum est vel parsimonia. Hanc imperiti differentiam ignorantes +<i>Conquestorem</i> pro subactore intellexere abusuque vocis +novam extorsere significationem, quæ antiquis nusquam reperitur.</p> + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Sed quoniam de <i>bastardis</i> hæreditatem adeuntibus mentionem +fecimus, a re non fuerit plura aliquot his attexere. Apud Boreales +enim populos, a legitimis olim vix sunt discriminati. Sic +<i>Heraldus Harefoote</i> (ut <i>Swanum</i> taceam) e sutoris calcearii filia +oriundus in regnum Angliæ irrepsit, & Guilielmus Conquestor +in ducatum Normanniæ, qui alioquin ad Dominum féodalem +<i>Henricum</i> Regem <i>Franciæ</i> ob hæredis masculi defectum ransiisset. +Refert tamen Chronicon de Bello, <i>Guilielmum Nothum</i> +ab Henrico Rege in successionem Normanniæ ideo susceptum, +quod <i>Robertus</i> Dux Normanniæ pater <i>Guilielmi</i> ab <i>Henrico</i> postulatus +ejusdem filium post natum in Regem Franciæ suscepisset. +A borealibus etiam in austrum transmigrantes <i>Longobardi</i>, morem +hunc in <i>Italiam</i> traduxere, ut inter filios legitimos portionem +licet non æqualem naturales sortirentur, quod in suis claret +Legibus. Sed de hoc <i>Hovedenum</i> audi<a id="footnotetag69" name="footnotetag69"></a> +<a href="#footnote69"><sup class="sml">69</sup></a>. Est autem sciendum +quod consuetudo regni <i>Norwegiæ</i> est usque in hodiernum diem, +quod omnis qui alicujus Regis <i>Norweiæ</i> dignoscitur esse filius, +licet sit spurius, & de ancilla genitus, tantum sibi jus vendicat +in regnum <i>Norweiæ</i>, quantum filius Regis conjugati, & de libera +genitus; & ideo fiunt inter eos prælia indefinenter, donec unus +eorum vincatur & interficiatur.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<br> +<p class="sml"><i>Bastardi idem Jus quod legitimi habens apud Boreales.</i><br><br><br> +<i>Et apud Longobardos.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote68" name="footnote68"><b>Note 68: </b></a> +<a href="#footnotetag68"> (retour) </a> <i>Vide Cod. LL. antiqu. Cap. Ludov. ad Legem + Salicam § 2, & Glossar. ibidem, in voce Conquisitum. Vide & + Hier. Bignonii Formul. ad Marculph. pag. 435.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote69" name="footnote69"><b>Note 69: </b></a> +<a href="#footnotetag69"> (retour) </a> <i>Lib. 2, tit. 14, l. 2, &c. in anno Dom. 1194, + pag. 147.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex coronatur.</i></span>Fracta re Anglorum in <i>Hastingensi</i> prælio<a id="footnotetag70" name="footnotetag70"></a> +<a href="#footnote70"><sup class="sml">70</sup></a>, Guilielmus +Victor Londinum properat, & in festo Nativitatis Domini nostri, +<i>Clero populoque acclamantibus ab Aldredo Archiepiscopo Eboracensi</i> +regio coronatur Diademate. Noluit enim Guilielmus hoc +e Stigando ministerium, quod exulante tantum non exauctorato +<span class="pagenum"><a name="p184" id="p184">184</a></span> +prædecessore ejus Roberto, Archiepiscopatum Cantuariæ invasisset.</p> + +<p><span class="side"><i>Homagia procerum.</i></span>Suscipit deinde Rex<a id="footnotetag71" name="footnotetag71"></a> +<a href="#footnote71"><sup class="sml">71</sup></a> Procerum <i>homagia</i> cum fidelitatis +juramento & obsidibus; disponitque per Civitates & Castella e +suis præsidia, & firmatus jam in regno Normanniam repetit, +magnam vim thesauri atque una Anglorum obsides secum deserens. +Peracto Negotio obsides illic ut in tutiori linquit custodia, +reversusque in Angliam commilitonibus suis qui victoriam +in <i>Hastingensi</i> pugna sanguine & sudore emeruissent, Anglorum +prædia fusius dispartitur. Parum id quod reliquum fuit, cum +indigenis ipsis perpetuæ addixit servituti.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote70" name="footnote70"><b>Note 70: </b></a> +<a href="#footnotetag70"> (retour) </a> <i>Anno Dom. 1067. Reg. 1.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote71" name="footnote71"><b>Note 71: </b></a> +<a href="#footnotetag71"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ann 1067, pag. 4 & 5.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Extorres igitur fugiunt Anglorum Proceres, pars ad exteros, +pars ad loca deserta atque invia; ubi feralem ducentes vitam +Normannos sæpe acriter lacesserunt. <i>Eadgarus</i> Cognomento +<i>Adelingus</i> regni hæres legitimus (de quo supra) ascensa navi +cum Matre & Sororibus <i>Margareta</i> & <i>Christiana</i>, Hungariam, +unde accersiti venerant, contendunt, sed adverso coeli +impetu, in Scotiam appelluntur. Regios hospites, regio illic excipit +hospitio Rex <i>Malcolmus</i>, (uti prius multos Anglorum Comites) +& <i>Margaretam</i> in uxorem ducit, ancilla Christi, Christiana +facta.</p> + +<p>Guilielmo Regi natus est in Anglia Henricus filius<a id="footnotetag72" name="footnotetag72"></a> +<a href="#footnote72"><sup class="sml">72</sup></a>, qui +hoc auspitio regnum Angliæ contra Robertum fratrem suum majorem +in Normannia natum, postea occupavit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> + +<p class="sml"><i>Extorres anglorum Proceres ugiunt.</i><br><br> +<i>Eadgarus fugit in Hungariam.</i><br><br><br> + +<i>Filius ei natus.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote72" name="footnote72"><b>Note 72: </b></a> +<a href="#footnotetag72"> (retour) </a>: <i>A. D. 1068.</i> +</blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Rex, Northumbriæ Comitatum dedit Comiti Roberto: Sed +nolentes hunc Pagenses, eum cum 900 aliis interfecerunt. Interfectores +vero usque ad unum Rex delevit.</p> + +<p>Filii <i>Swani</i> Regis Daniæ, jus paternum ad regnum Angliæ +vendicantes, Northumbriam cum 300 navibus invadunt; quibus +se adjungunt Eadgarus Adelingus & Barones reliqui apud +Scotos, borealesque exulantes. Fusis autem a Guilielmo Rege +& profligatis, Eadgarus ipse Regis exorat Gratiam, & deposita +jam spe aviti regni fidelitatem Regi supplex jurat.</p> + +<p>Obiit deinceps sine prole, mansitque regni ejus sine sceptro +<span class="pagenum"><a name="p185" id="p185">185</a></span> +hæres unica, Soror ejus Margareta Regina Scotiæ; e qua +nati sunt filii sex regnum Scotiæ propagantes, & filiæ duæ quarum +Matildis senior Henrico I. Regi Angliæ nupta Matildem +peperit Imperatricem Matrem Henrici II. in quo sic coaluit +stirps utraque regia Anglo-Saxonum & Normannorum.</p> + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Northumbria datur Comiti Roberto.</i><br><br> +<i>Filii R. Swani Angliam invadunt cum Eadgaro.</i></p> +<p class="sml"><i>Eadgarus moritur.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Guil. distribuit Angliam inter socios suos.</i></span>Diximus Guilielmum I. Angliam inter Commilitones suos, indigenis +vel ejectis vel perpetuæ servituti adactis, distribuisse. +Sic Authores plerique; sed intelligendum est, triplicem fuisse indigenarum +speciem. Unam fautorum Guilielmi; aliam inimicorum; +tertiam neutralium & in singulos pariter non animadversum. +Ingressus est enim juris titulo, non populatoris; regnum +sibi a consanguineo suo divo Edouardo Confessore solenniter legatum; +Heraldique ipsius Pseudoregis juramento stipulatum, +vendicans. His igitur quos amicos reperit, aut satis æquos, honores +permisit & Patrimonia, novis etiam interdum additis. +Sic Comitatum Huntingtoniæ Siwardo Saxoni, Simoni Sylvestri +Comitatum Leicestriæ. Candoro Britoni Comitatum Cornubiæ, +Eadgaro Adeling Comitatum Oxonii. Brithrico Saxono cuidam +Dominium Glocestriæ. Outredo Siwardi filio Dominium de +Raby.</p> + +<p>Quibusdam etiam honores novos addidit, Siwardo Comitatum +Northumbriæ. Walleofo seu (ut Ingulphus) Waldeno filio +ejus, cum Judith nepte sua in uxorem, Comitatum Patris Huntingtoniæ +& Northamptoniæ. Radulpho filio Gualteri Nedantini +Saxonis Comitatum Herefordiæ. Et Radulpho Gart Sax. Comitatum +Eastangliæ. i. Norfolciæ Suffolciæ & Cantabr. præterea +ejecto Osculfo, Copsonem fecit Northumbriæ Comitem, +eoque interfecto Gospatricum.</p> + +<p>Sed hos omnes fateor præter Siwardum forte & Outredum +filium suum, Comitatibus demum exuit & honoribus. Brithricum +ut Reginæ suæ litaret iracundiæ exosum hunc habentis ob +repudiatas ejus Nuptias. Radulphum medentinum ob ignaviam. +Reliquos novis inhiantes motibus. Nec quid obfuit sciam quo +pacatius succedens, hæc non efficeret. <i>Comitatuum enim nulli tum +adhuc jus hæreditarium: Sed Præfecti qui Comites dicebantur, +officiarii erant & magistratus, a Rege ad arbitrium dati & semoti, +prout illi hodie quos Comitatuum appellamus Locum-tenentes.</i> +<span class="pagenum"><a name="p186" id="p186">186</a></span> +<i>Hæreditariam fecit hanc dignitatem, feodalemque prior aliquot annis +apud Gallos Hugo Capetus ut novit commento beneficii, proceres +ad novum ejus regnum stabiliendos contra stirpem quam ejecerat +Carolinam pelliceret.</i></p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Primos igitur Comites non perpetuos, sed ex more Saxonum +Officiarios & ad placitum duraturos (quales ingrediens reperierat) +fecit Guilielmus; sed ex hoc genere Anglos tantum (si +recte teneo) non Normannos sive Francos. <i>Morem enim utriusque +Gentis secutus Francis Comitatus cessit hæreditarie, cum jurisdictione +assueta & tertia parte emolumenti provenientis ex placitis +Comitatus, quam Authores tertium vocant denarium.<a id="footnotetag73" name="footnotetag73"></a> +<a href="#footnote73"><sup class="sml">73</sup></a></i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Guil. R. Comites ad placitum duraturos creat.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote73" name="footnote73"><b>Note 73: </b></a> +<a href="#footnotetag73"> (retour) </a> Les Comtes, que le Conquérant établit d'abord, + étoient amovibles, parce que la Loi d'Edouard, qu'il confirma + en montant sur le Trône, n'admettoit point de Fiefs; mais dès + que le Conquérant eut réussi à faire exécuter les Loix féodales + Normandes, les Comtés furent héréditaires & à titre + d'inféodation.</blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Concessit utique & Vicecomitatus aliquot hæreditarie Baldwino +Baroni de Okehampton Devoniæ: Ursoni Abtot, Wigorniæ; +Estottevillis forte, Eboraci, nam hi olim sub illis seculis +Vicecomitatum illum hæreditarie possidebant.</p> + +<p>Inimicos pro more sævitiæ militaris, durius castigavit. Carcere, +Exilio, prædiorum fortunarumque ademptione. Turbidos, +morte, patibulo, cæcitate<a id="footnotetag74" name="footnotetag74"></a> +<a href="#footnote74"><sup class="sml">74</sup></a>.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Hæreditarios Comitatus & Vicecomitatus concedit.</i></p> +<p class="sml"><i>Male tractat inimicos.</i></p> + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote74" name="footnote74"><b>Note 74: </b></a> +<a href="#footnotetag74"> (retour) </a> + <i>Mat. Par. in anno 1074.</i></blockquote> + +<p>In servitutem neminem (quod sciam) adegit personalem (ut +captos olim in bello) nec aliam quam reperit, prædialem; +militarem vero gravius auxit.</p> + +<p><span class="side"><i>Neutrales terras disponit.</i></span>De neutralibus quid statuit, dicat tibi Liber antiquus MS. ad +Shenebruniorum familiam (alias Sharnebourne) in agro Norfolciensi +aliquando pertinens. Edwinus Dacus venit de Dacia in +Angliam cum Canuto Rege Danorum, an. Dn. 1014, quando +ipse Canutus debellavit cum Edredo Rege Angliæ.--Et fuit +ipse Edwinus Dominus integre de prædictis villis (sc. <i>Neteshamiæ +Shernebrunia</i>; & <i>Stonhoghia</i>, hodie <i>Snetsham</i>, <i>Sharnbourne</i> +& <i>Stanho</i>, &c.) & obtinuit omnia prædicta in pace, quousque +<i>Wilielmus Bastardus</i> Dux Normannorum rexit Angliam +super Heraldum Regem, qui coronatus fuit Rex Angliæ apud +Westm' an. Dn. 1066. Et post coronationem suam, ipse +<span class="pagenum"><a name="p187" id="p187">187</a></span> +dedit diversas terras in Anglia diversis hominibus qui secum venerunt +in auxilio ad Angliam conquirendam. Inter quas dedit<span class="side"><i>Willelm e Albenege Pincerna Regis Willel. de Warrennia +Forestarius Regis.</i></span> +<i>Villielmo de Albenege</i> pincernæ suo, & <i>Willielmo de Warrennia</i> +forestario suo, diversas terras & dominationes in Comitatu Norfolciæ, +& alibi in Anglia. Et prædicti <i>Willielmus Pincerna</i>, +& <i>Willielmus de Warrennia</i>, & omnes alii qui venerunt cum +prædicto Conquestore ejecerunt diversos homines infra dominationes +suas de omnibus terris & dominationibus suis: Inter quos +prædicti <i>Willielmus Pincerna</i> & <i>Willielmus de Warrennia</i> ejecerunt +prædictum Edwinum de prædictis duabus villis, & de +omnibus aliis terris & dominationibus suis. Propter quod, idem +Edwinus, & quidam alii, qui ejecti fuerunt, abierunt ad Conquestorem, +& dixerunt ei; quod nunquam ante Conquestum, +nec in Conquestu suo, nec post fuerunt contra ipsum Regem +in consilio & auxilio, sed tenuerunt se in pace, & hoc parati +fuerint probare quo modo ipse Rex vellet ordinare. Per +quod, idem Rex fecit inquiri per totam Angliam, si ita fuit; +quod quidem probatum fuit; propter quod idem Rex præcepit, +ut omnes illi qui sic tenuerunt se in pace in forma prædicta, +quod ipsi rehaberent omnes terras & dominationes suas, adeo +integre & in pace, ut unquam habuerunt vel tenuerunt ante +Conquestum suum; & quod ipsi in posterum vocarentur <i>Drenges</i>.</p> + +<p>Super quod idem Rex ad sectam prædicti Edwini, mandavit +prædictis <i>Willielmo Pincernæ</i>, & <i>Willielmo de Warrenn</i>. quod +ipsi deliberarent prædicto Edwino, omnes terras & dominationes +suas ex quibus ejecerunt eum. Qui inde nihil voluerunt facere, +sed prædictus <i>Willielmus Pincerna</i> dedit eidem Edwino unum +messuagium, CCC. acras terræ, & tres faldas in <i>Snetesham</i>, +quæ in antea vocabatur <i>Netesham, tenendum de eodem Willielmo +Pincerna per certa servitia</i>, & retinuit ad opus suum & ad opus +<i>Willielmi de Warrennia</i>, residuum prædictæ villæ de <i>Snetesham</i> +unde <i>ipsi feofaverunt alios de hominibus suis qui secum venerunt +de Normannia.</i><a id="footnotetag75" name="footnotetag75"></a> +<a href="#footnote75"><sup class="sml">75</sup></a> Et prædictus <i>Willielmus de Warrennia</i> +<span class="pagenum"><a name="p188" id="p188">188</a></span> +dedit similiter eidem Edwino, unum Messuagium, CCCC. +acras terræ, & quatuor faldas in <i>Sharnebourne</i>, cum dominio +ejusdem villæ, quas in antea vocabatur <i>Shenebrunia, tenendum +per certa servitia de eodem Willielmo de Warrennia</i>, & retinuit +ad opus suum residuum ejusdem villæ de <i>Shernebourne</i> cum advocatione +Ecclesiæ, unde <i>ipse feofavit alios de hominibus suis +qui secum venerunt de Normannia</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote75" name="footnote75"><b>Note 75: </b></a> +<a href="#footnotetag75"> (retour) </a> Voilà des sous-inféodations dont les Coutumes + Normandes avoient pu seules faire naître l'idée.</blockquote> + +<p>Et post istas donationes factas prædicto Edwino, per prædictum +<i>Willielmum Pincernam</i>, & <i>Willielmum de Warrennia</i> Dominus +<i>Radulphus de Ibrenys</i>, qui similiter venit in Angliam +cum Conquestore & cui idem Rex dedit terras de <i>Suthmere</i> +cum membris in comitatu Norfolc. cepit prædictum Edwinum, +& ipsum incarceravit, & in prisona detinuit per longum tempus, +quousque idem Edwinus evasit per noctem extra prisonam, +& abiit prædicto <i>Willielmo Pincernæ</i>, & fecit ei querimoniam +de injuria sibi facta & supplicavit ei ut ipse posset tenere de ipso +prædictam villam de <i>Stanhowe</i>, qui voluit: Sed ipse cum +<i>Willielmo de Warrennia</i> ceperunt prædictam villam de <i>Stanhowe</i> +in manibus suis, & prædict. <i>Willielmus Pincerna</i>, dedit +prædicto Edwino unum Messuagium, CCCC. acras terræ & +quatuor faldas, in prædicta villa <i>de Stanhowe</i>, tenendum de eo +per servitium <span class="sc">XL.</span> den. per annum & residuum ejusdem villæ <i>de +Stanhowe</i> cum advocatione Ecclesiæ retinuit ad opus suum, & +ad opus <i>Willielmi de Warrennia</i>; qui inde feofaverunt alios de +hominibus suis, qui secum venerunt de Normannia ut supra dictum +est. Et postea idem <i>Willielmus Pincerna</i>, mandavit in +Normanniam pro una filia sua bastarda, quam ibi procreaverat +ante adventum suum in Angliam & illam dedit <i>Ascento</i> filio +prædicti Edwini; & per hoc fuit idem Edwinus in pace +tota vita sua; ita quod nullus ausus fuit postea ei injuriam facere, +nec dampnum: Et prædictus Edwinus cito post prædictum +maritagium obiit in senectute sua post multas tribulationes +suas tempore prædicti Regis Willielmi Conquestoris, &c.</p> + +<p><i>Authorem fusius dedi, ut Normannorum morem in distribuendis +agris nusquam mihi clarius elucentem intelligeres<a id="footnotetag76" name="footnotetag76"></a> +<a href="#footnote76"><sup class="sml">76</sup></a>.</i> Quod +<span class="pagenum"><a name="p189" id="p189">189</a></span> +enim hic factum est, alias etiam fieri non dubitamus. Et hoc +quidem celebre illud est judicium cujus in Norfolcia meminit +<i>Camdenus</i>: Et in juridicis <i>Hibernensium</i> relationibus <i>Joh. Davisius</i>, +recte neutri aut per transennam cognitum, ut e collatis +judices. Illud denique certum est, <i>Anglos pene omnes, +etiam quos admisit primo, ejecit demum Guilielmus Conquestor +vel in Normannorum clientelam (quam Homagium vocant) subjugavit</i>. +Sic Edwinum hic supra vides; & in libro censuali (vulgo +<i>Domesdei</i>) quo describi fecit totam Angliam; vix reperitur +Anglus quispiam a Rege tenens in capite sed a Franco aliquo cui +illud Rex concesserat dominium.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote76" name="footnote76"><b>Note 76: </b></a> +<a href="#footnotetag76"> (retour) </a> Les loix Normandes s'exécutoient sans être + écrites.</blockquote> + +<p>William le Conquerour ad graunt al <i>Warren</i> un Norman de +principall quality le Castle de <i>Shirbourne</i> in Northfolk, l'heir +de <i>Shirbourne</i> l'auncient enheritor de cest Castle, monstre al +Conquerour, que il fuit son subject & liege home, & enheritoir +le dit Castle per meme la ley que le Conqueror ad allow +& establish en Engleterre, & pur ceo pria, que il poet tener +le dit Castle en peace: le Conqueror en cest case dona judgment +pur <i>Shirbourne</i> encounter Warren, de quel judgment +<i>Camden</i> fait mention en le description de Northfolk, & Calthrop +Justice disoit, que il ad vieu un authentique Copy de +cest Judgment en le Library de <i>Sir Christopher Heydon</i> al Baconsthorp +en Northfolk. <i>Davys</i> Case de <i>Tanistry</i>, fol. 41. a.</p> + + +<p><span class="side"><i>Leges condit.</i></span>Distributis prædiis, de <i>Legibus</i> cogitat innovandis: ardentissimisque +Procerum vix mulcetur deprecationibus, quin <i>Danorum</i>, +e quibus ipse propagatus fuerat, imposuisset. Æquiores +enim & aliarum omnium Britannicarum gentium, eas longe +asserebat prudentiores. Tandem vero S. <i>Edouardi Confessoris</i> +reddidit: <i>Sed hinc (ut perhibent) emendatas, illinc Normannorum +auctas consuetudinibus.</i></p> + +<p><i>Quas e Normannia traduxit consuetudines, nusquam (quod +scio) colliguntur, nec ab illis prioris seculi facile dignoscuntur<a id="footnotetag77" name="footnotetag77"></a> +<a href="#footnote77"><sup class="sml">77</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote77" name="footnote77"><b>Note 77: </b></a> +<a href="#footnotetag77"> (retour) </a> Elles se trouvent, ces Loix, dans les Ouvrages + des Auteurs que j'ai ci-devant indiqués. Ils n'ont pu les + recueillir qu'après qu'un long usage les avoit autorisées. Le + Conquérant, au lieu de les rédiger en un seul corps; préféra de + laisser à ses Normands le soin de les réaliser par les divers + Actes qu'ils passoient dans les formes & aux conditions + prescrites par leurs Coutumes.</blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p190" id="p190">190</a></span> + +<p><span class="side"><i>Scaccarium instituit.</i></span>Curiam quam <i>Scaccarium</i> vocant ad Normanniæ speciem hic instituit; +sed non iisdem prorsus ritibus. Præfuit enim Normanniæ +non solum patrimonio principis & rei fisci (ut nostra hodie) +sed <i>Placitis</i> etiam <i>Spadæ</i> (quæ nos <i>Coronæ</i> appellamus) & supremo +regimini. Ideo a <i>Ludovico</i> XII. A. D. 1505, in Curiam +erigitur parlamentariam<a id="footnotetag78" name="footnotetag78"></a> +<a href="#footnote78"><sup class="sml">78</sup></a>, Rotomagi urbis Normanniæ +metropolis, perpetuo celebrandam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote78" name="footnote78"><b>Note 78: </b></a> +<a href="#footnotetag78"> (retour) </a> <i>Ordin. Lud. XII. fol. 51, 6., 6.</i></blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Justitiarium in Scaccario constituit.</i></span><i>Judices</i> dedit<a id="footnotetag79" name="footnotetag79"></a> +<a href="#footnote79"><sup class="sml">79</sup></a> nostro <i>Scaccario Capitalium Angliæ Justitiarium</i><a id="footnotetag80" name="footnotetag80"></a> +<a href="#footnote80"><sup class="sml">80</sup></a> +(quem illud seculum Justitiam nuncuparunt) ex officio +præsidentem; & majores regni Barones tam Ecclesiasticos +quam Seculares; non autem omnes, nec perpetuo ullos, sed +nunc hos nunc illos ex arbitrio Regis assessuros. Capitalis Angliæ +Justitiarii locum sub ætate Edouardi I. obtinuit is qui hodie +<i>capitalis Baro Scaccarii</i> dicitur: Baronum regni alternantium, +cæteri judices qui Baronum titulo non dignitate succedentes, +stationarii facti sunt. Sedebat Scaccarium sub his seculis solummodo +in terminis Paschæ & S. Michaelis, cum firmæ & reditus +Regis solverentur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote79" name="footnote79"><b>Note 79: </b></a> +<a href="#footnotetag79"> (retour) </a>79: <i>Dialog. Scaccar. cap. 4.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote80" name="footnote80"><b>Note 80: </b></a> +<a href="#footnotetag80"> (retour) </a> L'ancien Coutumier Normand parle de ce Justicier + Greigneur.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Duellum introduxit.</i></span>Introduxit etiam litium examen per duellum, id est, <i>triall by battail</i>: +quod apud Saxones nostros, licet frequens aliis, non invenio.</p> + + + +<p><span class="side"><i>Leges lingua Normannica scribit.</i></span><i>Leges<a id="footnotetag81" name="footnotetag81"></a> +<a href="#footnote81"><sup class="sml">81</sup></a> scribi instituit lingua Normannica</i>, eandemque in +agendis litibus, scholis, ludis, ceremoniis, venatione, aucupio, +&c. usurpari. Prohibetur autem in litibus agendis, Stat. 33. Ed. +3. ca. 15. & in scholis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote81" name="footnote81"><b>Note 81: </b></a> +<a href="#footnotetag81"> (retour) </a> Cela ne s'entend que des Loix d'Edouard, & des + Additions que le Conquérant y fit.</blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Bellum cum Haraldo.</i></span>Guilielmus cognomento Bastardus a veteribus olim <i>Comes</i> & +interdum <i>Consul</i>, a recentioribus passim <i>Dux</i> Normanniæ appellatus, +prælium iniit cum <i>Haraldo</i> Pseudorege Anglorum, +prope <i>Hastinges</i> in Sussexia in die S. Calixti Pap. pridie Idus +Octob. id est, ejusdem mensis 6. A. D. 1066. triumphatisque +hostibus, Londini in die dominicæ nativitatis Rex ab omnibus +acclamatur, & ab <i>Aldredo</i> Archiepiscopo Eboracensi regni insignitur +diademate. Posthinc <i>Conquester</i> dictus est vulgariter.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p191" id="p191">191</a></span> + +<p><span class="side"><i>Ignitegii Institutio.</i></span>Clandestinis malefidus conventiculis novas siquidem parituris +molitiones, edicto cavit, ut pulsata ad horam noctis octavam +campana, focus ubique obrueretur (<i>Curfu</i>, i. e. <i>Couerfeu</i> vocant, +Latine <i>Ignitegium</i>) lumen extingueretur, & solutis concessibus +singuli se quieti reciperent. Firmato autem apud successores +regno, Hen. I. legem hanc ademit. Vid. Chartam Wil. +Conq. Ecclesiæ Divi Pauli de 12 hidis quos <i>Ethelbertus</i> dedit, +&c. & Chart. ipsius Ethelberti, <i>Stow</i>, p. 77. A. D. 603. in +tit. <i>East-Saxons</i>.</p> + + +<p><i>Cervum vel Capreolum capienti, oculi eruebantur<a id="footnotetag82" name="footnotetag82"></a> +<a href="#footnote82"><sup class="sml">82</sup></a>; nec fuit +qui his se opponeret legibus: amabat enim ferus Rex feras, quasi +pater ferarum.</i><a id="footnotetag83" name="footnotetag83"></a> +<a href="#footnote83"><sup class="sml">83</sup></a></p> + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote82" name="footnote82"><b>Note 82: </b></a> +<a href="#footnotetag82"> (retour) </a> <i>Matt. Paris, anno 1085.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote83" name="footnote83"><b>Note 83: </b></a> +<a href="#footnotetag83"> (retour) </a> Quelle différence entre ce portrait du Conquérant + & celui qu'en fait Rapin de Thoiras! Ceci prouve que dans le + milieu du siecle dernier tous les sçavans Anglois n'étoient pas + Philosophes.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Militum creandorum nova ratio.</i></span><i>Militum</i> creandorum mutavit formulam<a id="footnotetag84" name="footnotetag84"></a> +<a href="#footnote84"><sup class="sml">84</sup></a>, Anglicam illam +exosam habens. Anglorum quippe consuetudo fuit, ut militiæ +consecrandus, vespere præcedente, apud Episcopum, Abbatem, +Monachum, vel Sacerdotem aliquem, sua confessus peccata, +noctem totam contritione & orationibus in Ecclesia perageret, +missamque crastino audiens, gladium ad altare offerret. Evangelio +finito, sacratum jam gladium collo Militis cum benedictione +imposuit Sacerdos, perceptumque Eucharistiam, Militem dimisit +legitime consecratum. Hic quem <i>Guilielmus</i> sprevit, mos +Anglorum; sed <i>quem substituit, non satis elucet</i>. <i>Forsan aliis prætermissis +ceremoniis, militari baltheo candidatum cingere<a id="footnotetag85" name="footnotetag85"></a> +<a href="#footnote85"><sup class="sml">85</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote84" name="footnote84"><b>Note 84: </b></a> +<a href="#footnotetag84"> (retour) </a> <i>Ingulphus., pag. 901.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote85" name="footnote85"><b>Note 85: </b></a> +<a href="#footnotetag85"> (retour) </a> Britton donne, chap. 68, la forme de l'hommage dû + pour ces deux sortes de Chevaliers.</blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Jura Feodalia & Tenury.</i></span><i>Jura Feodalia</i> & <i>Tenurarum</i> (quibus hodie conterimur) disciplinam +a <i>Longobardis</i> petitam introduxit: <i>Wardiam</i>, <i>Maritagium</i>, +<i>Relevium</i>, <i>Homagium</i>, <i>Fidelitatem</i>, <i>Estuagium</i>, & <i>Tenuram</i> +(quam vocant) per <i>Servitium Militare</i>. Saxonibus enim hæc incognita, +si regulas respexeris a Littletono traditas: suas tamen +habuisse servitutes militares nemo dubitet, quo proficisci tenebantur +in exercitum Domino evocante <i>Herebergare</i>, id est alias, +castrametari. <i>Poena detrectantis</i> & subducentis se ab exercitu.</p> + +<p><span class="pagenum"><a name="p192" id="p192">192</a></span> +<i>Clypeum ferre in exercitu</i>; Normannis scutagium. <i>Collatio pecuniæ +ad alendum exercitum, alias Hereotum, id est, præstatio +armorum vel alicujus militaris supellectilis ad præsidium Domini, +vassalo moriente, & id genus alia.</i><a id="footnotetag86" name="footnotetag86"></a> +<a href="#footnote86"><sup class="sml">86</sup></a> E quibus nullum à +Jurisconsultis nostris servitium habeatur militare, quod <i>Wardiam</i> +& <i>Maritagium</i>, prout hodie solet, non afferebat. Hinc +terræ, quæ tenentur de maneriis in antiquo dominico Regis, +in libris juridicis dicuntur teneri omnes in <i>Socagio</i><a id="footnotetag87" name="footnotetag87"></a> +<a href="#footnote87"><sup class="sml">87</sup></a>: propterea +quod maneria illa, tempore quo confectus erat Liber Domesdei, +fuisse deprehenduntur in manibus Regis Edouardi Confessoris, +a quo nemo in illis tenuit per servitium militare.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote86" name="footnote86"><b>Note 86: </b></a> +<a href="#footnotetag86"> (retour) </a> Tout cela n'a aucun rapport aux Loix Normandes: + 1º. les Seigneurs, dont les Loix Saxones parlent, avoient le + droit d'assembler les hommes de leur Province pour les mener au + combat; mais ce n'étoit point parce que ces hommes tenoient des + fonds de ces Seigneurs, qu'ils étoient obligés de les suivre. + +<p> 2º. J'ai fait voir ailleurs la différence qu'il y a entre + l'<i>Hériet</i> & le <i>Relief</i>.</p> + +<p> 3º. Quant à l'Escuage, que Spelman croit trouver chez les + Saxons, on pourroit également le trouver établi chez les Grecs: + ils avoient des Ecuyers.</p></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote87" name="footnote87"><b>Note 87: </b></a> +<a href="#footnotetag87"> (retour) </a> <i>Fitzh. fol. 11 & fol. 16.</i> E.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Forinsecum servitium.</i></span>Sub Conquestu etiam fuit adinventum (ut ex Bractono<a id="footnotetag88" name="footnotetag88"></a> +<a href="#footnote88"><sup class="sml">88</sup></a> +liquet) <i>Servitium forinsecum</i>, alias extrinsecum & regale, i. e. +servitium quo, ex ratione tenementorum non personæ, quispiam +tenetur Regi militare. Et dicitur forinsecum & extrinsecum, +non quod extra regnum faciendum sit, quod aliquando tamen +accidat; sed quod extra servitium Domino feodali debitum +(quod intrinsecum vocant) Regi sit præstandum: Ideo (inquit) +dici possunt forinseca servitia, quia pertinent ad Dominum Regem, +& non ad Dominum capitalem, nisi cum in propria persona +profectus fuerit in servitio, &c. vel nisi, &c. De hoc vide +plura apud eundem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote88" name="footnote88"><b>Note 88: </b></a> +<a href="#footnotetag88"> (retour) </a> <i>Bract. lib. 2. cap. 16, n. 7.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Relevia ad placitum Regis gravissima.</i></span><i>Hæredes</i> tenentium in capite, non justo & legitimo relevio, +sed gravi redemptione terras suas e manibus Regis suscipiunt: +quod Henricus I. sustulit, Chart. Libertat. Angl. cap. <span class="sc">XIV</span>.</p> + +<p>Delinquentes etiam non secundum modum delicti, <i>sed ad decoctionem +facultatum suarum ex arbitrio Regis plectebantur</i><a id="footnotetag89" name="footnotetag89"></a> +<a href="#footnote89"><sup class="sml">89</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote89" name="footnote89"><b>Note 89: </b></a> +<a href="#footnotetag89"> (retour) </a> Ceci est contraire à l'art. 62 de la seconde + Addition faite par le Conquérant aux Loix d'Edouard. +</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Etiam a Comitibus, præter Herefordenses, imposita.</i></span>Exemplo <i>Regis</i> sævitum etiam est a <i>Comitibus</i> (penes quos +<span class="pagenum"><a name="p193" id="p193">193</a></span> +& forum Comitatus fuit, & totius Comitatus administratio) in +pagenses suos: adeo ut in quibusdam provinciis, ob parvam occasiunculam +in transgressione præcepti herilis, 20 vel 25 solidi +pendebantur; ut refert Malmesberius<a id="footnotetag90" name="footnotetag90"></a> +<a href="#footnote90"><sup class="sml">90</sup></a>. Hoc vero indignatus +<i>Guilielmus</i> filius <i>Osberni</i> Comes <i>Herefordiæ</i>, qui Normanniæ Ducem +ad oppugnandam Angliam ante alios omnes maxime incitaverat +juveratque, legem inter suos tulit <i>Herefordenses</i>; ut nullus +miles, pro qualicunque commisso, plus 7. solidis solveret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote90" name="footnote90"><b>Note 90: </b></a> +<a href="#footnotetag90"> (retour) </a> <i>Malmes. in Wil. I, pag. 105.</i></blockquote> + +<p><i>Mulctarum</i> autem asperitatem ademit postea <i>Henricus</i> I. ut infra +videris in Charta sua Libertatum Angliæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Chartæ.</i></span><i>Instrumenta</i>, quibus transferuntur<a id="footnotetag91" name="footnotetag91"></a> +<a href="#footnote91"><sup class="sml">91</sup></a> prædia breviori methodo, +& multo magis concinna, quam Saxonica, exhibuit: & +Chartæ jam inde, non ut antea Chirographa appellantur: nec +vernaculo, ut apud plerunque Saxones, sed Latine conscribuntur, +Warrantiæ clausulam prius haud notam continentes.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote91" name="footnote91"><b>Note 91: </b></a> +<a href="#footnotetag91"> (retour) </a> <i>Ingulph. 901.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Sigilla.</i></span>Introducitur jam & <i>Sigillorum</i> ratio<a id="footnotetag92" name="footnotetag92"></a> +<a href="#footnote92"><sup class="sml">92</sup></a>, Saxonibus non in +usu. Saxones enim crucibus sæpe aureis & sacris aliis signaculis +(quæ interdum <i>Thaumata</i> appellabant) sua subscriptis Chirographa +confirmarunt, testium adhibentes magnam multitudinem, +quam Normanni contraxerunt. Reperio tamen Saxonum aliquot +Reges, nempe Edouardum Confess. & superiori ævo Edgarum, +sigillis usos esse.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote92" name="footnote92"><b>Note 92: </b></a> +<a href="#footnotetag92"> (retour) </a> <i>Ingulph. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Traditio Saisinæ.</i></span>Et cum Saxones traditione gladii Domini sui, galeæ, cornu, +crateræ, calcaris, strigilis, arcus, interdum & sagittæ, prædia +cederent absque scripto; Normannis potius fuit per chartam +facere, cessionemque prædiorum traditione cespitis, domorum +annulo ostii testificare. Mos uterque in lege valet feodali, sed +hæc investitura propria dicitur, illa impropria: sub initio tamen +Guilielmi Conq. in usu mansit, annis vero posterioribus ire coepit +in desuetudinem.</p> + +<p><span class="side"><i>Angli spreti.</i></span><i>Normanni</i> autem tantum tunc (inquit <i>Ingulphus</i>)<a id="footnotetag93" name="footnotetag93"></a> +<a href="#footnote93"><sup class="sml">93</sup></a> Anglicos +abominati sunt, ut quantocunque merito pollerent, de dignitatibus +pellerentur: & multo minus habiles alienigenæ, de +quacunque alia natione quæ sub coelo est, extitissent, gratanter +<span class="pagenum"><a name="p194" id="p194">194</a></span> +assumerentur.<span class="side"><i>Idiomatis & linguæ mutatio.</i></span> Et ipsum etiam idioma tantum abhorrebant, quod +leges terræ, statutaque Anglicorum Regum, lingua <i>Gallica</i> tractarentur, +instituit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote93" name="footnote93"><b>Note 93: </b></a> +<a href="#footnotetag93"> (retour) </a> <i>Ingulph. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Pueros Gallice docendos.</i></span>Et pueris etiam in scholis principia literarum Grammatica, +Gallice & non Anglice traderentur. De hoc <i>Robertus Halkot</i> +Dominicanus, qui obiit 14. E. III. Narrant historiæ, quod cum +Willielmus Dux Normannorum regnum Angliæ conquisivisset, +deliberavit quomodo linguam Saxonicam posset destruere & Angliam +& Normanniam in idiomate concordare: Et ideo ordinavit, +quod nullus in curia Regis placitaret, nisi in Gallico: & +iterum, quod puer quilibet ponendus ad literas addisceret Gallicam, +& per Gallicam Latinam, quæ duo hodie observantur. Ut +modus etiam scribendi Anglicus omitteretur, & modus Gallicus +in chartis & in libris omnibus admitteretur.</p> + +<p><span class="side"><i>Cognomina introducta.</i></span>Introducuntur jam etiam nomina <i>gentilitia</i>, quæ & <i>Cognomina</i> +appellantur. Hactenus enim Angli, more Græcorum & Germanorum, +simplici usi sunt nomine, atque hoc in baptismate imposito. +Licet enim nonnulli apud Saxones alias reperiantur binomines, +ut <i>Edgar Etheling</i>, <i>Edmundus Ironside</i>, <i>Osgat Clappa</i>, +& hujusmodi; de more tamen hoc non factum est, sed ab insigni +quopiam accedente. Post adventum autem Normannorum +cooptare coeperunt sibi cognomina, alii a loco suæ habitationis +(ut nobiliores plurimi) alii ab officio, professione, artificio, +ministerio; alii ab animæ corporisve qualitatibus, & quibusdam +notis, &c. quæ omnia licet primo essent personalia, & individuo +cuipiam contingentia; paulatim tamen ad sobolem transiere, +factaque demum sunt gentilitia.</p> + +<p><span class="side"><i>Et Arma gentilitia.</i></span>Hoc item seculo (incertum sub quo Rege) <i>emicare coeperunt +insigniendi Symbola</i>, quæ <i>Arma vocant</i>: primoque (ut Cognomina) +tantummodo fuisse personalia, sed ad filios cum patris +armatura postea delata, eveniunt tandem <i>gentilitia</i>.</p> + +<p>In re Ecclesiæ hæc de novo instituit etiam<a id="footnotetag94" name="footnotetag94"></a> +<a href="#footnote94"><sup class="sml">94</sup></a> <i>Guilielmus</i> I.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote94" name="footnote94"><b>Note 94: </b></a> +<a href="#footnotetag94"> (retour) </a> <i>Eadmer. Monac, pag. 6.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Ut nemo in omni dominatione sua constitutus, Romanæ urbis +Pontificem, pro Apostolico (id est, Papa legitimo) nisi se +<span class="pagenum"><a name="p195" id="p195">195</a></span> +jubente, reciperet; aut ejus literas, si primitus ei non ostensæ +fuissent, susciperet.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Papam non suscipiendam, nisi Rege approbante.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Nec Constutitiones Archiepiscopi.</i></span>Primatem regni sui, Archiepiscopum <i>Cantuariensem</i> seu <i>Dorobernensem</i>, +si coacto generali Episcoporum consilio, præsideret, +Rex non sinebat quicquam statuere, aut prohibere, nisi +quæ suæ voluntati accommoda, & a se primo essent ordinata.</p> + +<p><span class="side"><i>Nec Barones plectendos ab Episcopis.</i></span>Nulli--Episcoporum suorum concessum iri permittebat, ut +aliquem de Baronibus suis seu Ministris, sive incesto, sive adulterio, +sive aliquo capitali crimine denotatum, publice nisi ejus +præcepto implacitaret, aut excommunicaret, aut ulla Ecclesiastici +rigoris poena, constringeret.</p> + + +<p><span class="side"><i>Rex Guil. crudelis.</i></span>Erat humilis Dei servientibus<a id="footnotetag95" name="footnotetag95"></a> +<a href="#footnote95"><sup class="sml">95</sup></a>, durus sibi resistentibus. Posuerat +namque Consules & Principes in carcerem; Episcopos & +Abbates possessionibus suis privaverat; fratri quoque non pepercerat, +nec erat qui resisteret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote95" name="footnote95"><b>Note 95: </b></a> +<a href="#footnotetag95"> (retour) </a> <i>Hunting. pag. 371.</i></blockquote> + +<p>Auferebat quoque potentissimis etiam auri & argenti millia.</p> + +<p>Ad castella solus omnes fatigabat construenda.</p> + +<p><span class="side"><i>Poena Cervum capientis.</i></span>Si cervum caperent<a id="footnotetag96" name="footnotetag96"></a> +<a href="#footnote96"><sup class="sml">96</sup></a> aut aprum, oculos eis evellebat, nec +erat qui obmurmuraret. Amavit autem feras tanquam pater esset +earum, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote96" name="footnote96"><b>Note 96: </b></a> +<a href="#footnotetag96"> (retour) </a> <i>Hoc & Matt. Par. pag. 11.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Poena homicidæ.</i></span>Si aliquis quempiam quacunque de causa peremisset, capitali +subjacebat sententiæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Poena oppressoris.</i></span>Si aliquem vi oppressisset genitalibus privabatur armis.</p> + +<p><span class="side"><i>De Terminis Juridicis, & duodecim virali Judicio.</i></span>Quoad illa quæ <i>Polydorus</i> asserit; pacis Justitiarios, & dierum +Juridicorum distinctiones, <i>Terminos</i> appellatas, examenque +per xii Juratores, quod is terribile duodecimvirale Judicium +vocat, a <i>Conquestore</i> fuisse instituta, <i>fallit sine dubio vehementer</i><a id="footnotetag97" name="footnotetag97"></a> +<a href="#footnote97"><sup class="sml">97</sup></a>. +<i>Justitiarios</i> enim istos ante imperium <i>Edouardi</i> III. id est, +duobus annis serius, initium accepisse, in <i>Archæologo</i> nostro clarum +fecimus. <i>Terminos</i> autem multo ante ingressum <i>Conquestoris</i>, +e scitis Canonum (quæ Episcopum non laterent) oriundos, vim +a <i>Danis Saxonicisque</i> Regibus consecutos esse, monstrant foedus +<i>Edouardi</i> senioris & <i>Guthruni</i>; synodus <i>Ænhamensis</i> sub +<span class="pagenum"><a name="p196" id="p196">196</a></span> +<i>Ethelredo</i>; & Leges <i>Canuti</i> & <i>Edouardi</i> Confessoris c. 3. Duodecimviralem +primo <i>Juratam</i> Anglo-Saxonibus innotuisse, evincunt +sub Ethelredo Rege Senatus <i>Vanetingensis</i>, cap. 4. & <i>Consulium +de Monticolis Walliæ</i>, cap. 3. Licet etiam <i>Guilielmus</i> +Conquestor statim post subactam Angliam XII Juratores e singulis +Comitatibus ad leges patrias inquirendas dictandasque conscribi +faceret: in criminosis tamen decernendis vix usquam reperiri +puto aut eum successoremve ejus aliquem ante <i>Henricum</i> II. +duodecemvirale judicium exercuisse, rarius equidem & ipsos +Saxones. Frequentissimum enim sub his seculis examen fuit, id +quod judicium Dei appellabant, hoc est, Ordalium aliaque sortilegia, +<i>in quibus Normannis nostris summopere Duellum placuit, +ipsis & Glanvilla nostra Legem apparentem nuncupatum</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote97" name="footnote97"><b>Note 97: </b></a> +<a href="#footnotetag97"> (retour) </a> Avant le Conquérant, les questions se décidoient + par des Jurés, mais avec des formalités bien différentes de + celles que ce Prince prescrivit après la Conquête. <i>Voyez</i> + Arth. Duck. L. 2, nº 26, pag. 318.</blockquote> + +<p><i>Hic sequuntur in MS. Spelmanno Chartæ Regis Willielmi Conquestoris +de quibusdam statutis, ex Rub. Libr. Scacc. fol. 162.</i></p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> + +<p><i>Charta Regis Willielmi Conquest. de Legibus boni Regis Edouardi +Conf. stabiliendis; facta in vit. ante An. ejus 4. Domini nostri +1070, precibus Willielmi London. Episcopi, qui dicto anno +obiit.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Charta R. Guil. de Legibus Edov. Regis.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + +<p><i>Willielmus</i> Rex salutat <i>Willielmum</i> Episcopum & Godfridum +Portegresium, & omnem[A]<span class="side">A: Burgi Barones.</span> Burghware infra London. Franc. & +Angl. amicabiliter: Et vobis notum facio, quod ego volo quod +vos sitis omni lege illa digni, qua fuistis <i>Edwardi diebus Regis</i><a id="footnotetag98" name="footnotetag98"></a> +<a href="#footnote98"><sup class="sml">98</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote98" name="footnote98"><b>Note 98: </b></a> +<a href="#footnotetag98"> (retour) </a> On ne suivoit donc plus les Loix d'Edouard dans + toute l'Angleterre, puisqu'il falloit une confirmation + particuliere de ces Loix pour que certains lieux continuassent + d'en faire usage.</blockquote> + +<p>Et volo quod omnis puer sit patris sui hæres post diem patris +sui. Et ego nolo pati, quod aliquis homo aliquam injuriam vobis +inferat. Deus vos salvet. Leges has <i>Edwardi</i> Confessoris, ut +hic charta stabilivit Willielmus Conq. Sic & solenni jurejurando +confirmavit super omnia sacra in Ecclesia Sancti <i>Albonis</i>, Frederico +ejusdem loci Abbate, hoc ministrante. Chro. 10. col. a. +nu. 20. sub anno 1072. Neutri autem stetisse ex historiis liquet; +<span class="pagenum"><a name="p197" id="p197">197</a></span> +facta autem est hæc Charta ante an. 4. <i>Guilielm. Conq.</i> nam +Willielmus Epis. obiit anno 1070, & annus ejus 4 incepit 14 +Octob. 1070.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p><i>Concilium Wintoniæ in quo præsente Willielmo Rege & Alexandri +II. Papæ legatis, Stigandus Archiepiscopus Cantuariæ & +multi alii Episcopi & Abbates a sedibus suis ejiciuntur.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Concilium Wintoniæ.</i> A.D. 1070. <i>Reg. 3.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + + + +<p><span class="side"><i>Episcopos ejectos perpetuo carceri emancipat.</i></span>Anno 1070 (3 Guiliel. I.) Concilium magnum in Octavis +Paschæ <i>Wintoniæ</i> celebratum est<a id="footnotetag99" name="footnotetag99"></a> +<a href="#footnote99"><sup class="sml">99</sup></a>, jubente & præsente Rege +<i>Guilielmo</i>, Domino Alexandro Papa consentiente & per suos Legatos +Carmenfredum Sedunensem Episcopum, & Presbyteros +Johannem & Petrum Cardinales Sedis Apostolicæ, suam authoritatem +exhibente. In hoc degradatur <i>Stigandus</i> Archiepiscopus +Cantuariæ, tribus de causis. 1. Quod Episcopatum <i>Wintoniæ</i>, +cum Archiepiscopatu injuste possideret. 2. Quod exulante <i>Roberto</i> +Archiepiscopo sed non exauctorato, ejus Archiepiscopatum +sumpserat, pallioque Cantuariaæ remanente, in missarum +celebratione aliquandiu usus esset. 3. Quod a <i>Benedicto</i> quem S. +Romana Ecclesia excommunicaverat, quod Sedem Apostolicam +pecuniis invaserat, pallium postea accepisset. Multi præterea +degradati sunt Episcopi & Abbates quos nec Ecclesiæ Canones, +nec Leges seculi, nec causa evidens damnabat. Sed urgente hoc +Rege calido, ut diminuta Anglorum potentia, familiares suos & +Normannos induceret regni primordia firmaturos. Ejectos perpetuo +mancipavit carceri, ne mutationes molirentur liberi; & +in hoc se tueatur ut apud Virgilium Dido.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote99" name="footnote99"><b>Note 99: </b></a> +<a href="#footnotetag99"> (retour) </a> <i>Flor. Wigor. Hov. p. 453, Wals. p. 432.</i></blockquote> + +<p class="mid"><i>Res dura & Regni novitas me talia cogunt.</i></p> + +<p><span class="side"><i>1072. Concil. Windesoriæ.</i></span>Anno ab incarnatione Domini nostri <i>Iesu Christi</i><a id="footnotetag100" name="footnotetag100"></a> +<a href="#footnote100"><sup class="sml">100</sup></a> millesimo +septuagesimo secundo, Pontificatus autem Domini Papæ +<i>Alexandri</i> undecimo, Regni vero <i>Willielmi</i> gloriosi Regis Anglorum +& Ducis Normannorum sexto; ex præcepto ejusdem +Alexandri Papæ annuente eodem Rege in præsentia ipsius Episcoporum +atque Abbatum, ventilata est causa de primatu quem +<span class="pagenum"><a name="p198" id="p198">198</a></span> +Lanfrancus Dorobernensis Archiepiscopus super Eboracensem +Ecclesiam jure suæ Ecclesiæ proclamabat. Alio tempore <i>Wolstanus</i> +in Consilio Wintoniæ coacto, Rege <i>Willielmo</i> jubente & +<i>Alexandro</i> Papa consentiente possessiones plurimas sui Episcopatus +die v. contra Tho. Eboracens. Archiep. dirationatur in Conc. +Pedredæ coram Rege & Archiep. Cantuar. atque Primatibus +totius Regni adjudicantibus terminatur pro Ulstano.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote100" name="footnote100"><b>Note 100: </b></a> +<a href="#footnotetag100"> (retour) </a> <i>Malm. pag. 117. Mat. Par. ibid. pag. 7.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p class="mid"><i>Rex colligi facit Leges Regni antiquas.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml">A.D. 1070 <i>&</i> 1071.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p><i>Willielmus</i> Rex quarto anno regni sui, consilio Baronum suorum, +fecit summoneri<a id="footnotetag101" name="footnotetag101"></a> +<a href="#footnote101"><sup class="sml">101</sup></a> per universos consulatus Angliæ, Anglos +nobiles & sapientes, & sua Lege eruditos, ut eorum & +jura <i>& consuetudines ab ipsis audiret</i>. Electi igitur de singulis totius +patriæ comitatibus viri <span class="sc">XII</span> jurejurando confirmarunt primo.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml">XII. <i>Inquisitores e singulis eliguntur Comitatibus.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote101" name="footnote101"><b>Note 101: </b></a> +<a href="#footnotetag101"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1180, pag. 601. Archæon. fol. 126, + b.</i></blockquote> +<i>Incipiunt a Legibus Ecclesiæ.</i> +<p><span class="side"><i>Eorum Sacramentum.</i></span>Ut quoad possent recto tramite, neque ad dextram neque ad +sinistram partem divertentes Legum suarum consuetudinem & +sancita patefacerent; nil prætermittentes, nil addentes, nil prævaricando +mutantes.</p> + +<p><span class="side"><i>Incipiunt a Legibus Ecclesiæ.</i></span>A Legibus itaque sanctæ matris Ecclesiæ sumentes exordium, +quoniam per eam Rex & Regnum solidum habent subsistendi +fundamentum, Leges libertatis & pacis ipsius concionati sunt, +dicentes, &c.<a id="footnotetag102" name="footnotetag102"></a> +<a href="#footnote102"><sup class="sml">102</sup></a> prout extant apud <i>Hovedenum</i> in an. Dn. 1180, +pa. 601, & in <i>Archæonom. Guil. Lambardi</i>, pa. 126, vel quæ +fonti magis videantur congruæ, exoleto illo Normannorum idiomate +ab <i>Ingulpho</i> Saxone coætaneo traditæ, <i>ut hic sequuntur</i>,<a id="footnotetag103" name="footnotetag103"></a> +<a href="#footnote103"><sup class="sml">103</sup></a> +<i>tenore admodum dispari</i>. Sed Ingulphum ipsum prius audi, e +MS. codice Croilandensi.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote102" name="footnote102"><b>Note 102: </b></a> +<a href="#footnotetag102"> (retour) </a> Il s'agit ici des Loix d'Edouard, que le + Conquérant abolit insensiblement, comme je l'ai dit.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote103" name="footnote103"><b>Note 103: </b></a> +<a href="#footnotetag103"> (retour) </a> Spelman devoit, sans doute, donner une nouvelle + édition des Loix d'Edouard en meme-temps qu'il auroit fait + servir comme de Préface à ces Loix le présent Traité.</blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Anno Dom. 1070, Rex <i>Willielmus</i><a id="footnotetag104" name="footnotetag104"></a> +<a href="#footnote104"><sup class="sml">104</sup></a> pessimo usus consilio, +omnia Anglorum Monasteria auro spolians & argento, insatiabiliter +appropriavit; & ad majora sanctæ Ecclesiæ opprobria, +calicibus & feretris non pepercit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml">A. D. 1070 <i>Rex thesauros Ecclesiæ diripit</i>.</p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote104" name="footnote104"><b>Note 104: </b></a> +<a href="#footnotetag104"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. pag. 7.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p199" id="p199">199</a></span> + + +<p><span class="side"><i>Servitia militum Ecclestiasticis imponit.</i><br><br>A: <i>Involutans.</i></span>Episcopatus quoque & Abbatias omnes<a id="footnotetag105" name="footnotetag105"></a> +<a href="#footnote105"><sup class="sml">105</sup></a> quæ Baronias tenebant, +& eatenus ab omni servitute seculari libertatem habuerant, +sub servitute statuit militari, inrotulans[A] singulos Episcopatus +& Abbatias pro voluntate sua<a id="footnotetag106" name="footnotetag106"></a> +<a href="#footnote106"><sup class="sml">106</sup></a>, quot milites sibi & successoribus +suis, hostilitatis tempore, voluit a singulis exhiberi. +Et rotulos hujus Ecclesiasticæ servitutis ponens in thesauris, multos +viros Ecclesiasticos huic constitutioni reluctantes, a regno +fugavit. Sub hac tempestate Stigandus Cantuariensis Archiepiscopus, +& Alexander Lincolniensis, facto ad Scotos diffugio, +moram ad tempus fecerunt ibidem. Solus inter omnes Angliæ +prælatos, Egelwinus Dunelmensis Episcopus exul & proscriptus, +zelum Dei habens, excommunicavit universos Ecclesiæ invasores, +& rerum Ecclesiasticarum raptores.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote105" name="footnote105"><b>Note 105: </b></a> +<a href="#footnotetag105"> (retour) </a> <i>Ibid. & V. Charta. Ex Wilston. § 4 supra.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote106" name="footnote106"><b>Note 106: </b></a> +<a href="#footnotetag106"> (retour) </a> En cela le Conquérant suivoit les Loix de + France. Il y a plusieurs rôles des services que devoient les + fonds possédés par les Ecclésiastiques dans les Capitulaires.</blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Temporum ad idem recursus.</i></span> +Anno 1073<a id="footnotetag107" name="footnotetag107"></a> +<a href="#footnote107"><sup class="sml">107</sup></a>, Henrici Imp. 17. omnia juxta cursum <i>Solis</i> +& <i>Lunæ</i> habentur, sicut in anno 15 <i>Tiberii</i> in quo baptizatus +est Dominus i. dies baptismatis 8. Idus <i>Januarii</i> die dominico +<i>Epiphaniæ</i> & secunda feria initium jejunii ejus 40 diebus. A baptismate +itaque Domini in anno 15 <i>Tiberii</i> hucusque duo magni +<i>cycli</i>, hoc est, 1064 anni.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote107" name="footnote107"><b>Note 107: </b></a> +<a href="#footnotetag107"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. Hoved.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Prima decollatio magnatum.</i></span>An. 1075, 1. Guilielmi I. <i>Waltheofus</i> Comes cum Radulpho +Comite Estangliæ, multisque aliis principibus in Regem conjuratus +licet poenitentia ductus eum festinanter adiit in Normannia +& rem omnem pandens misericordiam petiisset, suprema tamen +sententia damnatus est, & Anglorum omnium primus (quod +sciam) capite mulctatus. Hov. ibid. Flor. Wig. ibid. & præc.</p> + +<p><span class="side"><i>Hidagium.</i></span>An. 1084, de unaquaque hida<a id="footnotetag108" name="footnotetag108"></a> +<a href="#footnote108"><sup class="sml">108</sup></a>, per Angliam <span class="sc">VI</span> solidos +accepit Mat. Par. pa. 10. hoc rejicit ad an. 1083, & factum +ait post descriptionem Angliæ tunc a Justitiariis ad hanc emissis +compositam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote108" name="footnote108"><b>Note 108: </b></a> +<a href="#footnotetag108"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Domesdei liber agrarius conditur.</i></span>An 1086, Articulatim describi fecit totam Angliam quantum +terræ quisque Baronum suorum possidebat, quot feodales milites, +quot carucas, quot Villarios, quot Animalia, imo quantum +vivæ pecuniæ quisque haberet in omni regno suo a maximo +<span class="pagenum"><a name="p200" id="p200">200</a></span> +usque ad minimum, & quantum redditus quæque possessio reddere +poterat, & vexata est terra multis cladibus inde provenientibus. +Componebatur hæc descriptio in duo volumina quæ ex +prisco nomine <i>Domesday</i> hodie nuncupantur: Sed desideratis Comitatuum +enarrationibus. Vide <i>Præf. Eadmeri</i>.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Anno Domini 1084,<a id="footnotetag109" name="footnotetag109"></a> +<a href="#footnote109"><sup class="sml">109</sup></a> Rex Anglorum Willielmus, in <i>Pentecostes</i> +festo, apud <i>Westmonasterium</i> Henricum filium juniorem +cingulo militari donavit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1084. Filium juniorem militem facit.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote109" name="footnote109"><b>Note 109: </b></a> +<a href="#footnotetag109"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Deinde (<i>Searesbiriæ</i> die Calendar. Aug an. 1086, inquit <i>Florent.</i>) +cepit <i>homagia</i> hominum totius Angliæ<a id="footnotetag110" name="footnotetag110"></a> +<a href="#footnote110"><sup class="sml">110</sup></a>, & <i>juramentum</i> +fidelitatis, cujuscunque erant feodi vel tenementi, & extortis +magnæ <i>pecuniæ</i> copiis, ab omnibus promiscue, sive per fas, +sive per nefas, in Normanniam transfretavit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Homagium fidelitatem & pecuniam ab omnibus exigit.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote110" name="footnote110"><b>Note 110: </b></a> +<a href="#footnotetag110"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. Flo. Wig. in an. 1086.</i></blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Telonia & Consuetudines iniquæ exoriuntur.</i></span>Anno Domini 1085,<a id="footnotetag111" name="footnotetag111"></a> +<a href="#footnote111"><sup class="sml">111</sup></a> cum jam Dei voluntatem super Anglorum +Gentem <i>Normanni</i> complevissent, nec aliquis princeps +de genere Anglorum superesset in regno, omnesque in moerorem +& servitutem redacti fuissent, ita ut Anglum vocari foret +Opprobrio: pullulaverunt in Anglia <i>telonia</i> iniqua & <i>consuetudines</i> +pessimæ, & quanto magis principes decernebant de recto +& justitia tanto magis fiebat injuria.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote111" name="footnote111"><b>Note 111: </b></a> +<a href="#footnotetag111"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Cervum capientis poena.</i></span><i>Cervum</i> vel <i>Capreolum</i><a id="footnotetag112" name="footnotetag112"></a> +<a href="#footnote112"><sup class="sml">112</sup></a> vel <i>aprum</i> (inquit Hoved.) capienti +oculi eruebantur, nec fuit qui his se opponeret Legibus, &c. +Florent. in an. 1087, ait eum morientem graviter de his poenituisse.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote112" name="footnote112"><b>Note 112: </b></a> +<a href="#footnotetag112"> (retour) </a> <i>Hoc Hoved. supra.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Castrorum structura.</i></span>Ad <i>Castra</i> quoque construenda, Rex antecessores suos omnes +superabat.</p> + +<p>Circa an. Domini 1085, 2, 18 & 19, Guiliel. R.</p> + +<p>Item lib. MS. Arch. <i>Cant.</i> hæc in fine chartæ prædictæ adjungit. +Tenor hujus chartæ est in Anglico de verbo ad verbum +in eadem charta, & continetur in registro Epis. London.</p> + +<p><span class="side"><i>Manerium Lestona Episcopo Lincoln. dat.</i></span>Concedo (Rex Guil. Conq.) eidem Ecclesiæ (Lincoln.) +manerium quoddam quod vocatur <i>lestona</i> quodque <i>Waldenus</i> +<span class="pagenum"><a name="p201" id="p201">201</a></span> +Comes dudum per manum meam dicto Episcopo dederat. Et +quoddam alterum quod dicitur Waburne quod sibi olim cum +Episcopali baculo concesseram ibid. m. 13. nu. 5. Teste L. +Archiep. & E. Vicecom.</p> + +<p>Decreta D. Lanfranci pro Ordin. S. Benedic. ex antiq. in Ecclesiæ +Christi Cantuar. in palatio Dunelmensi Londini Apostolat. +Benedict. pa. 211, &c. usque pa. 253. ubi dicitur finis Statutorum +D. Lanfranci. Incipiunt, <i>Lanfrancus</i> indignus Ecclesiæ +Dorobernensis antistes dilectissimis fratribus suis, &c. & continent +25 capita.</p> + +<p>Cum autem ingravescente ægritudine<a id="footnotetag113" name="footnotetag113"></a> +<a href="#footnote113"><sup class="sml">113</sup></a> diem mortis sibi +imminere sensisset (Guilielmus I.) fratrem suum <i>Odonem</i> Barocensem +Episcopum, Comites <i>Morcarum</i>, & <i>Rogerum</i>, <i>Siwardum</i> +cognomento Baro, & <i>Walnothum</i> Regis <i>Haraldi</i> germanum +(quem a pueritia tenuerat in custodia) & omnes quos vel in +Anglia vel in Normannia custodiæ manciparat, laxavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote113" name="footnote113"><b>Note 113: </b></a> +<a href="#footnotetag113"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. in. an. 1087. Hunting. pag. 37. + partim.</i></blockquote> + +<p>Dein filio suo <i>Guilielmo</i> regnum tradidit<a id="footnotetag114" name="footnotetag114"></a> +<a href="#footnote114"><sup class="sml">114</sup></a> Angliæ; & +<i>Roberto</i> filio suo primogenito, qui tunc exulabat in <i>Francia</i>, +Comitatum concessit <i>Normanniæ</i>; Henrico tertio filio thesauri +copiam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote114" name="footnote114"><b>Note 114: </b></a> +<a href="#footnotetag114"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. & Hunting. 371.</i></blockquote> + +<p>Et sic coelesti munitus viatico<a id="footnotetag115" name="footnotetag115"></a> +<a href="#footnote115"><sup class="sml">115</sup></a>, postquam <span class="sc">XX.</span> annis, mensibus +<span class="sc">X</span> & <span class="sc">XVIII</span> diebus, genti Anglorum præfuit, quinto +Iduum Septembris die regnum cum vita perdidit, & Cadomi +in Ecclesia S. Stephani protomartyris quam ipse a fundamentis +struxerat, bonisque ditaverat, sepultus requiescit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote115" name="footnote115"><b>Note 115: </b></a> +<a href="#footnotetag115"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid.</i></blockquote> + +<p>An. Dn. 1086, Rex in Hebdomada Pentecostes filium suum Henricum +armis militaribus honoravit. Nec multo post mandavit ut Archiepiscopi, +Episcopi, Abbates, Comites, Barones, Vice-comites, +cum suis militibus die Calendarum Augustarum sibi occurrerent Saresbiriæ. +Quo cum venissent, milites illorum sibi fidelitatem contra +omnes homines jurare coegit. Sed hoc magis perspicue reddit +codex quidam MS. in hunc modum. Eodem anno (scil. +1086.) Rex filium Md addere alicubi Relaxationem quam Guilielmus +I. fecit de Danigeldo nisi propter inopinatos casus, e +<span class="pagenum"><a name="p202" id="p202">202</a></span> +<i>Nigro lib. Saccarii</i>, V. locum in <i>Glossar.</i> nostro in verbo <i>Danigeldum</i>.</p> + +<p>Suum Henricum armis militaribus honoravit, & convocatis +magnatibus terræ & Archiepiscopis, & Episcopis, Abbatibus, +& eorum militibus eidem filio fidelitatem jurari fecit. Cogitaverat +enim Rex transfretare, & in anno sequenti cogitatum implevit.</p> + +<p>De placito apud <i>Pinendenam</i> inter <i>Lanfrancum</i> Archiepiscopum +& <i>Odonem</i> Baiocensem Episcopum. Tempore<a id="footnotetag116" name="footnotetag116"></a> +<a href="#footnote116"><sup class="sml">116</sup></a> magni +Regis Willielmi qui Anglicum regnum armis conquisivit, & +suis ditionibus subjugavit, contigit Odonem Baiocensem Episcopum, +& ejusdem Regis fratrem multo citius quam Lanfrancum +Archiepiscopum in Angliam venire, atque in Comitatu de +Chent cum magna potentia residere, ibique potestatem non modicam +exercere. Et quia illis diebus in Comitatu illo quisquam +non erat qui tantæ fortitudinis viro resistere posset, propter +magnam quam habuit potestatem, terras complures & Archiepiscopatum +Cantuariæ & consuetudines nonnullas sibi arripuit +atque usurpans suæ dominationi ascripsit. Postea vero non multo +tempore contigit præfatum Lanfrancum Cadomensis Ecclesiæ +Abbatem jussu Regis in Angliam quoque venire atque in +Archiepiscopatu Cant. Deo disponente totius Angliæ Regni +Primatem sublimatum esse. Ubi dum aliquandiu resideret & antiquas +Ecclesiæ suæ terras multas sibi deesse inveniret, & suorum +negligentia antecessorum illas distributas atque distractas fuisse +reperisset, diligenter inquisita & bene cognita veritate, Regem +quam citius potuit & non pigre inde requisivit. Præcepit +ergo Rex Comitatum totum absque mora considere & homines +comitatus omnes Francigenas & præcipue Anglos in antiquis +Legibus & consuetudinibus peritos in unum convenire qui +cum convenerunt apud Pinendenam omnes pariter consederunt. +Et quam multa placita de diratiocinationibus terrarum & verba +de consuetudinibus Legum inter Archiepiscopum & prædictum +Baiocensem Episcopum ibi surrexerunt & etiam inter consuetudines +Regales & Archiepiscopales quæ prima die expedire +<span class="pagenum"><a name="p203" id="p203">203</a></span> +non potuerunt ea causa totus Comitatus per tres dies fuit ibi +detentus. In illis tribus diebus dirationavit ibi Lanfrancus Archiepiscopus +plures terras quas tunc ipse Episcopus & homines +sui tenuerunt, viz. Herbertus filius Moins, Turold de Rover. +Radulphus de curva Spina, <i>Hugo de monte forti</i>, & alii plures +de hominibus suis cum omnibus consuetudinibus & rebus quæ +ad easdem terras pertinebant super ipsum Baiocensem Episcopum, +& super ipsos prædictos homines illius & alios sc. Declinges, +Estoces, Prestetuna, Daintuna, & multas alias minutas terras, +& super Hugonem de Monteforti dirationavit Hocinges & Brocet. +<i>scilicet Raculf Sandivir, Rateburge, Rodetune, Monasterium +de Limnige, cum terris & consuetudinibus ad ipsum Monasterium +pertinentibus, Saltwde cum burgo Hethe ad Saltwde pertinente, +Langpor, Niwendenne, Roking, Decling, Prestetune, +Broche, Sunderherste, Earhethe, Orpintune, Emsforde, quatuor +prebendas de Niwentune, Stokes & Denmtune. In Suthreia +favente Rege Willielmo dirationavit ipse Archiepiscopus Marcelache. +In London Monasterium sanctæ Mariæ cum terris & domibus +quas Lunng. presbyter & uxor illius habuerunt. In Midlesexe Hergas +Heisam. In Bochingehamshire Risebergam Haltune. In Oxenefordsire +Niwentune. In East sexe Stistede. In Sutfolchia Frakenham.</i> +Item super Radulphum de curva spina <span class="sc">LX</span> solidatas de +pastura in Grean. Et omnes illas terras & alias dirationavit cum +omnibus consuetudinibus & rebus quæ ad easdem terras pertinebant +ita liberatas atque quietas, quod in illa die qua ipsum placitum +finitum fuit, non remansit homo in toto regno Angliæ, +qui aliquid inde calumniaretur, neque super ipsas terras etiam +pravum quicquam clamaret. <i>Stokes vero & Denmtune & Frakenham +reddidit Ecclesiæ sancti Andreæ, quia de jure ipsius Ecclesiæ +antiquitus fuerunt.</i> Et in eodem placito non solum istas prænominatas +& alias terras, sed & omnes libertates Ecclesiæ suæ, +& omnes consuetudines suas renovavit & renovatas ibi dirationavit. +Soca, Saca, Toll, Team, Flymenafyrmthe, Grithbreche, +Foresteall, Haunfare, Infangennetheof, cum omnibus aliis +consuetudinibus paribus istis, vel minoribus istis in terris & in aquis, +in sylvis, & in viis & in pratis, & in omnibus aliis rebus infra +civitatem & extra, infra burgum & extra, & in omnibus aliis +<span class="pagenum"><a name="p204" id="p204">204</a></span> +locis. Et ab omnibus illis probis & sapientibus hominibus, qui +affuerunt, fuit ita ibi diraciocinatum, & etiam a toto comitatu +concordatum atque judicatum, quod sicut ipse Rex tenet suas +terras omnino liberas & quietas in suo dominio, ita Archiepiscopus +Cant. tenet suas terras omnino liberas & quietas in suo +dominio. Huic placito interfuerunt Goiffridus Episcopus Constantiensis, +qui in loco Regis fuit, & justitiam illam tenuit; +Lanfrancus Archiepiscopus, qui, ut dictum est, placitavit, & +totum diraciocinavit; Comes Cantiæ, videlicet prædictus Odo +Baiocensis Episcopus; Ernestus Episcopus de Rover; Aegelricus +Episcopus de Cicestria, vir antiquissimus & legum terræ +sapientissimus, qui ex præcepto Regis advectus fuit ad ipsas +antiquas legum consuetudines discutiendas & edocendas in una +quadriga; Richardus de Tunebregge; Hugo de Monte forte; +Willielmus de Arces; Haymo Vicecomes; & alii multi Barones +Regis & ipsius Archiepiscopi, atque illorum Episcoporum homines +multi; & alii aliorum comitatuum homines etiam cum +toto isto comitatu, multæ & magnæ authoritatis viri, Francigenæ +scilicet & Angli. In horum omnium præsentia multis & +apertissimis rationibus demonstratum fuit, quod Rex Anglorum +nullas consuetudines habet in omnibus terris Cant. Ecclesiæ, +nisi solummodo tres. Et illæ <i>tres</i>, quas habet, <i>consuetudines</i>, +hæ sunt. <i>Una</i>, si quis homo Archiepiscopi effodit illam regalem +viam, quæ vadit de civitate in civitatem; <i>altera</i>, si quis arborem +incidit juxta regalem viam, & eam super ipsam viam +dejecerit; de istis duabus consuetudinibus qui culpabiles inventi +fuerint atque detenti, dum talia faciunt, sive vadimonium +ab eis acceptum fuerit, sive non, tamen in secutione ministrorum +Regis & per vadimonium emendabunt quæ juste emendanda +sunt. <i>Tertia</i> consuetudo talis est, si quis in ipsa regali via +sanguinem fuderit, aut homicidium vel aliud aliquid fecerit, +quod nullatenus fieri licet, si dum hoc facit deprehensus atque +detentus fuerit, Regi emendabit. Si vero deprehensus ibi non +fuerit, & inde absque vade data semel abierit, Rex ab eo nichil +juste exigere poterit. Similiter fuit ostensum in eodem placito, +quod Archiepiscopus Cant. Ecclesiæ in omnibus terris Regis +& Comitis debet multas consuetudines juste habere. Etenim +<span class="pagenum"><a name="p205" id="p205">205</a></span> +ab illo die quo clauditur <i>Alleluya</i> usque ad Octavas Paschæ, +si quis sanguinem fuderit, Archiepiscopo emendabit; & in omni +tempore, tam extra Quadragesimam quam infra, quicunque +illam culpam fecerit quæ <i>Childwite</i> vocatur, Archiepiscopus +aut totam aut dimidiam emendationis partem habebit. Infra +Quadragesimam quidem totam, & extra, aut totam, aut dimidiam +emendationem. Habet etiam in iisdem terris omnibus quæcunque +ad curam & salutem animarum videntur pertinere. Hujus +placiti multis testibus multisque rationibus determinatum finem +postquam Rex audivit, laudavit, laudans cum consensu +omnium principum suorum confirmavit, & ut deinceps incorruptus +perseveraret, firmitus præcepit. Quod propterea scriptum +est hic, ut & futuræ in æternum memoriæ proficiat, & ipsi futuri +ejusdem Ecclesiæ Episcop. Cantuar. successores sciant, quæ +& quanta in dignitatibus ipsius Ecclesiæ a Deo tenere, atque +a Regibus & Principibus hujus regni æterno jure debeant +exigere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote116" name="footnote116"><b>Note 116: </b></a> +<a href="#footnotetag116"> (retour) </a> <i>Ex vet. MS. seu Rentale Roffens. Ecclesiæ.</i></blockquote> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3> +<i>GUILIELMUS II.</i></h3> + +<p><i>Guillielmus</i> Rufus non jure hæreditario, sed ex Testamento +patris sui, in regnum Angliæ successit. <i>Roberto</i>, fratre +ejus primogenito, Normanniam avitum patrimonium possidente. +Regnare coepit 9. Septemb. an. 1087, exiit 1. Aug. An. 1100, +regni ejus 13. non. completo.</p> + +<p><span class="side"><i>Incarceratio liberatorum procerum.</i></span>Mortuo <i>Guilielmo</i> I. <i>Guilielmus</i> filius ejus<a id="footnotetag117" name="footnotetag117"></a> +<a href="#footnote117"><sup class="sml">117</sup></a> Angliam festinato +adiit, ducens secum <i>e Normannia</i> Wulnothum & Morcarum +Comitem, Saxonicos Proceres, quos inter alios pater ejus +carcere in Normannia diutino retinuerat, &, ut supra diximus, +moriturus liberaverat: Sed mox, ut Wintoniam venit, illos, +ut prius fuerant, custodiæ mancipavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote117" name="footnote117"><b>Note 117: </b></a> +<a href="#footnotetag117"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. in an. 1087. Hoved. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Coronatio Regis.</i></span>Sexto Cal. Octobris, die Dominico, in Westmonasterio, a +Lanfranco Doroberniæ Archiepiscopo, in Regem consecratus +est.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p206" id="p206">206</a></span> + +<p><span class="side"><i>Thesauri Guil. I. in eleemosynis erogantur in Anglia.</i></span>Dein Wintoniam rediens, thesauros sui patris, ut ipse jusserat, +per Angliam divisit; sc. quibusdam principalibus Ecclesiis +decem, quibusdam sex marcas auri, quibusdam minus. Ecclesiis +etiam in civitatibus vel<a id="footnotetag118" name="footnotetag118"></a> +<a href="#footnote118"><sup class="sml">118</sup></a> villis suis per singulas, denarios 60 +dari; cruces, altaria, scrinia, textos, candelabra, situlas, fistulas, +ac ornamenta varia gemmis, auro, argento, lapidibusque +pretiosis redimita, per Ecclesias digniores ac monasteria jussit +dividi.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote118" name="footnote118"><b>Note 118: </b></a> +<a href="#footnotetag118"> (retour) </a> <i>Hov. fol. 5.</i></blockquote> + +<p>Ejus quoque germanus Robertus in Normanniam reversus, +thesauros, quos invenerat, Monasteriis, Ecclesiis, pauperibus, +pro anima patris sui largiter divisit. Et,</p> + +<p><span class="side"><i>Haroldi & Malcolmi RR. filii fiunt milites.</i></span>Ulfum Heraldi quondam Regis Anglorum filium, Dunecaldumque +Regis Scotorum Malcolmi filium, e custodia laxatos, +& armis militaribus honoratos, abire permisit.</p> + +<p>Nobiliores quique proceres<a id="footnotetag119" name="footnotetag119"></a> +<a href="#footnote119"><sup class="sml">119</sup></a> a Rege ad Robertum deficientes, +bella quique per patrias suas movent: inde Odo Baiocens. +& Dunelm. Episcopus, & alii exhæredati, abjurant Angliam. +Vid. <i>Hunt</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote119" name="footnote119"><b>Note 119: </b></a> +<a href="#footnotetag119"> (retour) </a> <i>Hunting. pag. 372.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Normannis quibus in bello<a id="footnotetag120" name="footnotetag120"></a> +<a href="#footnote120"><sup class="sml">120</sup></a> inter <i>Guilielmum</i> Rufum & +<i>Robertum</i> Comitem Normanniæ, terræ ademptæ erant in Anglia, +ob fidelitatem Roberto præstitam, pacta jam pace restituuntur. +Ad hæc etiam constituerunt inter se, ut si Comes absque filio +legali in matrimonio genito moreretur, hæres ejus esset Rex; +modoque per omnia simili, si Regi contigisset mori, hæres +illius fieret Comes. Hanc conventionem 12 ex parte Regis, & +12 ex parte Comitis, Barones juramento firmarunt.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Terræ ob infidelitatem ademptæ restituuntur. +Regni successio Roberto pangitur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote120" name="footnote120"><b>Note 120: </b></a> +<a href="#footnotetag120"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an. 1091. Hoved. 4º 1090. inceptum, + sed finitum an. 1091.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Anglia dissidentibus Papis neutri paruit.</i></span>Dissidentibus de Papatu <i>Urbano</i> II.<a id="footnotetag121" name="footnotetag121"></a> +<a href="#footnote121"><sup class="sml">121</sup></a> & <i>Clemente</i> III. res +(ut de aliis mundi partibus sileamus) per plures annos Ecclesiam +Angliæ in tantum occupavit, ut ex quo <i>Gregorius</i> (qui & +<i>Hildebrandus</i>) defunctus fuit (id est an. 1085.) nulli, loco +Papæ, usque ad hoc tempus subdi vel obedire voluerit, licet +<i>Urbanum</i> pro Vicario B. Petri Italia Galliaque jam receperat. +Et dum apud Gallos vixit <i>Anselmus</i> Beccensis Abbas, Archiepiscopus +<span class="pagenum"><a name="p207" id="p207">207</a></span> +Cantuar.<a id="footnotetag122" name="footnotetag122"></a> +<a href="#footnote122"><sup class="sml">122</sup></a> prohibetur a Rege ne huic in Anglia obediret, +donec a Rege admitteretur juxta 1 Guilielmi I. V.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote121" name="footnote121"><b>Note 121: </b></a> +<a href="#footnotetag121"> (retour) </a> <i>Iidem ex Eadm. pag. 25.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote122" name="footnote122"><b>Note 122: </b></a> +<a href="#footnotetag122"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 26.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Leges ad votum populi permittuntur.</i><br><br><i>Exactiones injustæ tolluntur.</i><br><br><i>Venationes conceduntur. Fidelitas.</i></span>Conjuratis cum Odone Baiocensi Episcopo<a id="footnotetag123" name="footnotetag123"></a> +<a href="#footnote123"><sup class="sml">123</sup></a> præcipua magnatum +parte, ut Guilielmum ejicerent, & Robertum fratrem +ejus primogenitum in solio collocarent; Guiliemus Rex fecit +congregari Anglos, & ostendit eis traditionem Normannorum, +& rogavit ut sibi auxilio essent eo tenore, ut si in hac necessitate +sibi fideles existerent, <i>meliorem legem<a id="footnotetag124" name="footnotetag124"></a> +<a href="#footnote124"><sup class="sml">124</sup></a> quam vellent eligere, +eis concederet</i>, & omne injustum scottum (i. e. tributa & exactiones) +interdixit; & concessit omnibus silvas suas, & venationes: +sed quicquid promisit parvo tempore custodivit. Angli tunc +fideliter eum jurabant.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote123" name="footnote123"><b>Note 123: </b></a> +<a href="#footnotetag123"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. Mat. Par. 1088. Hoved. an 1088, pag. + 461.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote124" name="footnote124"><b>Note 124: </b></a> +<a href="#footnotetag124"> (retour) </a> Les Loix d'Edouard n'étoient donc plus l'unique + Loi.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ecclesiæ ad firmam dimittunt.</i></span>A. D. 1089. obeunte<a id="footnotetag125" name="footnotetag125"></a> +<a href="#footnote125"><sup class="sml">125</sup></a> <i>Lanfranco</i> Archiep. Cantuar. Rex +<i>Willielmus Ecclesias & Monasteria fere totius Angliæ in manu sua, +pastoribus defunctis, retinens</i>,<a id="footnotetag126" name="footnotetag126"></a> +<a href="#footnote126"><sup class="sml">126</sup></a> gravi omnia depopulatione +vastabat, & instar firmarum laicis commendabat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote125" name="footnote125"><b>Note 125: </b></a> +<a href="#footnotetag125"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1089.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote126" name="footnote126"><b>Note 126: </b></a> +<a href="#footnotetag126"> (retour) </a> La Régale s'est introduite en Angleterre par le + Conquérant, qui la tenoit des François.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Homag. Regis Scotiæ.</i></span>Anno 1090, <i>Malcolmus</i> Rex Scotiæ, Regi Angliæ homagium +facit & fidelitatem jurat.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex iterum legum & morum pollicetur mendationem.</i></span>Rex morbo laborans Glocestriæ<a id="footnotetag127" name="footnotetag127"></a> +<a href="#footnote127"><sup class="sml">127</sup></a>, pene ad exhalationem spiritus, +vitæ poenitet anteactæ, meliorisque spondet institutionem, +vades inter se & Deum facit Episcopos suos, mittens qui hoc +votum suum super altare sua vice promittant. Scribitur edictum, +regioque sigillo firmatur, quatenus captivi, quicunque sunt, in +omni dominatione sua relaxentur; omnia debita irrevocabiliter +remittantur; omnes offensiones antehæc perpetratæ, indulta remissione, +perpetuæ oblivioni tradantur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote127" name="footnote127"><b>Note 127: </b></a> +<a href="#footnotetag127"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 26, l. 35, an. 1093. prid. Non. + Mar.</i></blockquote> + +<p>Promittuntur insuper omni populo <i>bonæ & sanctæ leges, inviolabilis +observatio juris</i>, injuriarum gravis, & quæ terreat cæteros +examinatio. Anselmum donat Archiepiscopatu Cant.</p> + +<p>Convalescens denuo, cuncta<a id="footnotetag128" name="footnotetag128"></a> +<a href="#footnote128"><sup class="sml">128</sup></a> quas infirmus statuerat bona, +dissolvit, & irrita esse præcepit: inde orta vasta miseria +<span class="pagenum"><a name="p208" id="p208">208</a></span> +miseraque vastatio. Siquidem omne malum quod Rex fecerat priusquam +fuerat infirmatus, bonum visu est comparatione subsequentium.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote128" name="footnote128"><b>Note 128: </b></a> +<a href="#footnotetag128"> (retour) </a> <i>Eadm.</i> +</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Episcopatus jam gratis donat. Fructus retinet.</i></span>Rex e morbo gravius laborans Gloverniæ<a id="footnotetag129" name="footnotetag129"></a> +<a href="#footnote129"><sup class="sml">129</sup></a> vitam suam +corrigere, Ecclesias non amplius vendere, nec ad censum ponere, +sed illas regia tueri potestate, irrectas leges destruere & +rectas statuere, Deo promisit. Anselmo igitur Archiepiscopatum +Cantuariæ jam largitur, & <i>Roberto Bloet</i> Cancellario suo +Londoniensem præsulatum. Vacaverat per quatuor annos integros +<i>Archiepiscopatus</i>, & in fiscum deportati sunt ejusdem redditus, +qui successori semper antea conservabantur. His tamen<a id="footnotetag130" name="footnotetag130"></a> +<a href="#footnote130"><sup class="sml">130</sup></a> +non pacatus Rex, 1000 libras ab Archiepiscopo deinceps +petit, vel hoc solo nomine quod gratis promotioni suæ Episcopali +annuisset. Renuit autem Archiepiscopus, pari dignum poena +arbitratus, ante promotionem vel post eam pecunias numerare.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote129" name="footnote129"><b>Note 129: </b></a> +<a href="#footnotetag129"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an. 1093. Hov. ibid. Mat. Paris in + 1092.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote130" name="footnote130"><b>Note 130: </b></a> +<a href="#footnotetag130"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1094, pag. 17, l. 41.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Militum conscriptio.</i></span>Rex conscribi<a id="footnotetag131" name="footnotetag131"></a> +<a href="#footnote131"><sup class="sml">131</sup></a> procurat 20000 peditum in Anglia ut in +Normanniam convenirent; hi autem cum ad mare venissent +transituri, Rex a singulis eorum pecuniam vectualem, 10 scil. +sol. accipiens, omnes domum remisit. Videtur, milites hos non +compulsu (quod <i>Pressing</i> vocant) sed precibus Regis conscriptos +esse; pecuniam vero a pagensibus collatam, non Rege.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote131" name="footnote131"><b>Note 131: </b></a> +<a href="#footnotetag131"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1093.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ecclesiæ exactionibus subditæ.</i></span> +Rex Guilielmus in Angliam (e Normannia) rediens<a id="footnotetag132" name="footnotetag132"></a> +<a href="#footnote132"><sup class="sml">132</sup></a>, +Ecclesias & Monasteria totius regni gravi exactione afflixit. Vid. +hæc inf. an. 1094.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote132" name="footnote132"><b>Note 132: </b></a> +<a href="#footnotetag132"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Regni Wallensium finis.</i></span><i>Rhesus</i><a id="footnotetag133" name="footnotetag133"></a> +<a href="#footnote133"><sup class="sml">133</sup></a> Walanorum (seu Wallensium) Rex, in ipsa hebdomada +Paschali, juxta castellum quod <i>Brecheniean</i> nominatur, +in pugna occisus est. Ab illo die regnare in <i>Walonia</i> Reges +desiere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote133" name="footnote133"><b>Note 133: </b></a> +<a href="#footnotetag133"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an 1093.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Mos componendi lites inter Reges Angliæ & Scotiæ.</i></span>Rex Scotorum <i>Malcolmus</i> die festivitatis S. Bartholomæi +Apostoli, Regi Guilielmo juniori, ut prius per legatos inter +eos statutum fuerat, in civitate Gloverniæ occurrit; sed Malcolmum +videre aut cum eo colloqui, præ nimia superbia & +<span class="pagenum"><a name="p209" id="p209">209</a></span> +potentia, Rex Guilielmus despexit. Insuper etiam illum ut +(secundum judicium tantum Baronum suorum) in curia sua, +rectitudinem ei faceret, constringere voluit; sed id agere, +nisi in regnorum suorum confiniis, ubi Reges Scotorum erant +soliti rectitudinem facere Regibus Anglorum, & secundum judicium +Primatum utriusque regni, nullo modo Malcolmus voluit.--In +patriam secedens<a id="footnotetag134" name="footnotetag134"></a> +<a href="#footnote134"><sup class="sml">134</sup></a>, Angliam hyeme prædatum revertitur, +& cum primogenito filio ejus Edwardo, multisque aliis<a id="footnotetag135" name="footnotetag135"></a> +<a href="#footnote135"><sup class="sml">135</sup></a> +in <i>Northumbria</i> (die festivitatis S. Bricii) a militibus <i>Roberti +Moulbrey</i> Northumbrorum Comitis, occisi sunt, in provincia +nimirum quam atroci depopulatione ipse prius quinquies attinuerat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote134" name="footnote134"><b>Note 134: </b></a> +<a href="#footnotetag134"> (retour) </a> <i>Mat. Par. 1092.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote135" name="footnote135"><b>Note 135: </b></a> +<a href="#footnotetag135"> (retour) </a> <i>Hoved. suis exercitibus.</i></blockquote> + +<p>Hoc audito, sanctissima Scotorum Regina <i>Margareta</i>, Edgari +Ethelingi soror, præ dolore efflavit animam.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex concedit regnum Scotiæ.</i></span>Qua mortua +<a id="footnotetag136" name="footnotetag136"></a> +<a href="#footnote136"><sup class="sml">136</sup></a>, <i>Dunenaldum</i> Regis <i>Malcolmi</i> fratrem, Scoti +sibi in Regem elegerunt, & omnes Anglos qui de curia Regis +extiterunt, de Scotia expulerunt. Quibus auditis, filius Regis +Malcolmi Dunecanus, Regem Guilielmum (cui tunc militavit) +ut ei regnum patris sui concederet, petiit, & impetravit, +eique fidelitatem juravit: & sic ad Scotiam cum multitudine +Anglorum & Normannorum properavit, & patruum +suum Dunenaldum expulit, & in loco ejus regnavit. Deinde +nonnulli Scotorum in unum congregati, homines illius pene omnes +peremerunt, ipse vero cum paucis vix evasit. Veruntamen +illum post hæc regnare permiserunt, ea ratione, ut amplius +in Scotiam, nec Anglos nec Normannos introduceret, +sibique militare sineret. V. Flo. Wig. v. 466.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote136" name="footnote136"><b>Note 136: </b></a> +<a href="#footnotetag136"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. 1093.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Post Calend. Oct. 1093, ex præcepto<a id="footnotetag137" name="footnotetag137"></a> +<a href="#footnote137"><sup class="sml">137</sup></a> Regis omnes fere +Episcopi, una cum principibus Angliæ, ad <i>Hastings</i> convenerunt +ipsum Regem in Normanniam transfretaturum, sua benedictione +& concursu<a id="footnotetag138" name="footnotetag138"></a> +<a href="#footnote138"><sup class="sml">138</sup></a> prosecuti. Rex Normanniam fratri suo +Roberto toto conamine auferre laborans, multam & immensam +<span class="pagenum"><a name="p210" id="p210">210</a></span>undique collectam pecuniam in hoc expendebat, videturque +difficultates pati regiæ excellentiæ indecentes. Et,</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Conventus magnarum regni ad Hastingiam.</i></p> + +<p class="sml"><i>Pecuniarum immensa collectio.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote137" name="footnote137"><b>Note 137: </b></a> +<a href="#footnotetag137"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 23.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote138" name="footnote138"><b>Note 138: </b></a> +<a href="#footnotetag138"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 21.</i></blockquote> + + + +<p><span class="side"><i>Episcopos Angliæ Romano non fore subditos.</i></span>Rex asseruit quod nullus Archiepiscopus<a id="footnotetag139" name="footnotetag139"></a> +<a href="#footnote139"><sup class="sml">139</sup></a> vel Episcopus +regni sui, Curiæ <i>Romanæ</i> vel <i>Papæ</i> subesset, præcipue cum +ipse omnes libertates haberet in regno suo, quas Imperator vendicabat +in Imperio. Inter alia vero jam tum vendicabat <i>Henricus</i> +IV. ipsius Papæ designationem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote139" name="footnote139"><b>Note 139: </b></a> +<a href="#footnotetag139"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1094.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Militum conscriptio.</i></span>Rex Nuntiis in Angliam missis<a id="footnotetag140" name="footnotetag140"></a> +<a href="#footnote140"><sup class="sml">140</sup></a> <span class="sc">XX.</span> millia pedonum in +Normanniam jussit sibi in Auxilium mitti. Quibus ut mare transirent +Heastingæ congregatis, pecuniam, quæ eis data fuerat +ad victum Ranulphus Passeflambardus præcepto Regis abstulit, +scil. unicuique <span class="sc">X</span> sol. & eos domum repedare mandavit, pecuniam +vero Regi transmisit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote140" name="footnote140"><b>Note 140: </b></a> +<a href="#footnotetag140"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. an. 1094, pag. 462.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Tributum bienne.</i></span>Interea gravi & assiduo <i>tributo</i>, hominumque mortalitate, +præsenti & anno sequenti, tota vexabatur Anglia. Hæc Matt. +Par. in an. 1093. vid sup.</p> + +<p><span class="side"><i>Anselmus Archiep. Cant. Romam abire vult.</i></span><i>Anselmus</i> electus in Cantuar. Archiep.<a id="footnotetag141" name="footnotetag141"></a> +<a href="#footnote141"><sup class="sml">141</sup></a> veniam a Rege +petit Romam, pro accipiendo ab Urbano pallio, adeundi. Respondet +Rex, se nondum Urbanum accepisse pro Apostolico nec +vel suæ aut paternæ fuisse consuetudinis, ut præter suam licentiam +aliquis in regno Angliæ Papam nominaret, & qui hanc +ei potestatem præriperet, coronam suam videretur adimere. Anselmus +asserit, se Urbano professum esse obedientiam, cum <i>Beccensis</i> +adhuc fuisset in Normannia Abbas, & Regi hoc nondum +Archiepiscopus prodidisse, nec jam posse resilire. Gravibus coercetur +angustiis: Nam ut Urbano canonicam obedientiam, sic +cum homagio fidelitatem Regi juraverat, & his inter se pugnantibus, +cui sisteret aut quid agendum dubitatur. Res ad Episcoporum, +Abbatum, cunctorumque regni principum (id est magni +regni Concilii) definitionem commendatur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote141" name="footnote141"><b>Note 141: </b></a> +<a href="#footnotetag141"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 25.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concilium Rockinghamiæ.</i></span>Indicti igitur a Rege, <i>Rochinghamiæ</i> omnes conveniunt 5. Idus +Martii 1094, die Dominico, hora prima, in Ecclesia ipsius +castri: & post longissimas disceptationes die una atque altera +definitur, urgeturque acrius ab Episcopis ipsis, Regi potius +<span class="pagenum"><a name="p211" id="p211">211</a></span> +observandam fidem quam Romano Pontifici: Anselmumque increpantes, +Noveris (inquiunt) totum regnum conqueri adversum +te, quod nostro communi Domino conaris decus imperii sui, +coronam, auferre. Quicunque enim regiæ dignitatis ei consuetudines +tollit, coronam simul & regnum tollit: Unum quippe +sine alio decenter haberi non posse probamus. Sed nec his nec +aliis plurimis <i>Anselmus</i> flectitur, adeo ut sentire demum deprehendatur, +Archiepiscopum Cantuariensem a nullo hominum, nisi +a solo Papa, judicari posse vel condemnari: nec ab aliquo cogi +pro quavis calumnia, cuiquam, eo excepto, contra suum velle +respondere. Ira excandescens Rex, parem se in regno profitetur +nunquam perpessurum: sed post quatriduanas jam litigationes, +induciæ conceduntur usque ad Octavas Pentecostes. Rex +interea clam per nuntios cum <i>Urbano</i> agit, <span class="side"><i>Pallium Anselmo datur.</i></span>ut Archiepiscopale +pallium sibi mitteretur Anselmo conferendum, ut, hoc ipso beneficio, +viri frangeret morositatem, qui nec ita vincitur. A +Rege enim pallium noluit accipere, sed in altare positum fastu +solenni inde reportavit.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex Urbanum præcepit pro Apostolico suscipi.</i></span>De Papatu graviter jam per x annos deceptatum fuit<a id="footnotetag142" name="footnotetag142"></a> +<a href="#footnote142"><sup class="sml">142</sup></a>. +Primo inter <i>Gregorium</i> VII. quem in <i>Brixensi</i> synodo anno 1083, +deposuerat Henricus Imperator, & <i>Clementem</i> III. loco ejus ibidem +designatum. Deinde inter eundem <i>Clementem</i> & <i>Victorem</i> +III. <i>Urbanumque</i> II. successive a Pontificiis contra Clementem +constitutos. Partium studio orbis scinditur Christianus; Gallis +Italisque Urbano adhærentibus, Germanis Clementi, Anglis +neutri, quod hucusque Rex juxta legem a patre ejus conditam, +quis pro Apostolico suscipiendus esset, non promulgaverat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote142" name="footnote142"><b>Note 142: </b></a> +<a href="#footnotetag142"> (retour) </a> <i>An. 1095, juxta Hov. pag. 465, an. 1095.</i></blockquote> + +<p>Demum autem <i>Urbani</i> victus amicitia, quod Archiepiscopale +Cantuariæ pallium <i>Anselmo</i> debitum, ei ex arbitrio conferendum +transmississet: <i>Urbanum</i> in omni imperio suo pro Apostolico haberi,<a id="footnotetag143" name="footnotetag143"></a> +<a href="#footnote143"><sup class="sml">143</sup></a> +eique vice beati Petri in Christiana religione obediri, +imperavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote143" name="footnote143"><b>Note 143: </b></a> +<a href="#footnotetag143"> (retour) </a> <i>Eadm. Will. 2, pag. 33.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concilium Scaresberiæ.</i></span>In Concilio regni Octavis Epiphaniæ apud <i>Searesberiæ</i> celebrato; +Comes <i>Guilielmus de Owe</i><a id="footnotetag144" name="footnotetag144"></a> +<a href="#footnote144"><sup class="sml">144</sup></a>, qui cum <i>Roberto +<span class="pagenum"><a name="p212" id="p212">212</a></span> +Moubreo</i> Comite Northumbrensi multisque aliis, de ejiciendo interficiendoque +Rege conjuraverat, filiumque amitæ Regis <i>Stephanum +de Albemarlo</i> in solium evehendo, ad duellum provocans, +victus est ab appellante. Juxta legem igitur a Guilielmo Conquestore +latam, oculi ei eruuntur, & testiculi abscinduntur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote144" name="footnote144"><b>Note 144: </b></a> +<a href="#footnotetag144"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. an. 1096. Hov. 1095.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rob. Comes Northumbriæ gratiam obtinet.</i></span><i>Roberto</i> autem Comiti Northumbriæ indulgebatur gratia, sub +conditione, ut uxor ejus castellum <i>Bambergense</i> Regi traderet, +quod hac pulsa necessitate fecit.</p> + +<p>Sed Guilielmus de <i>Aldari</i>, Regis compater, dapifer, atque amitæ +filius, hujus proditionis particeps, acriter per plateas flagellatur, +laqueo suspenditur; <i>Concilio</i>, ut videtur, sic decernente. +Moriturus autem Confessori innocentiam protestatus est.</p> + +<p><span class="side"><i>Tributa & exactiones gravissimæ ad Normanniam lucrandam.</i></span>Post 17. Cal. Julii, an. 1096<a id="footnotetag145" name="footnotetag145"></a> +<a href="#footnote145"><sup class="sml">145</sup></a>, cum <i>Robertus</i> Dux Normanniæ +Hierosolymis profecturus, Normanniam fratri suo Regi +Guilielmo pignori collocasset, pro 10000 marcis sub triennio +restituendis; Rex ut tantam vim pecuniæ, lucrandi spe Ducatus +cogat, Angliam totam decoquit. Hinc ex dono, illinc ex +mutuo, passim exactionibus & tributo, quod Saxones <i>Danegeldum</i> +& <i>Hidagium</i>, Normanni <i>Tallagium</i> vocant, pro arbitrio +non ex lege, nummos eradit, nec tamen ultra 666 libras.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote145" name="footnote145"><b>Note 145: </b></a> +<a href="#footnotetag145"> (retour) </a> <i>Flo. Wig.</i></blockquote> + +<p><i>Marcas</i> (quod reperi) vel has circiter compilavit: Interea +ab Ecclesiis & Monasteriis, quæ nunc primum ad tributa adiguntur, +non abstinetur. Nihil (inquit <i>Eadmerus</i>) Ecclesiarum +ornamentis in hac parte indulsit dominandi cupiditas, nihil sacris +altarium vasis, nihil reliquiarum capsis, nihil Evangeliorum +libris auro argentoque paratis.</p> + +<p><span class="side"><i>Danegeldi redditio.</i></span>Instituta olim erat Ethelredi Regis anno 13. <i>Danegeldi</i> redditio +hoc est 12. denar. annuatim, ex unaquaque hyda, i. e. +centum acræ terræ, totius Angliæ, ad conducendum milites, +qui piratas Danicas coercerent. De hoc autem libera (inquit +Legum Edouardi Confessoris concinnator) & quieta erat omnis +Ecclesia, & etiam omnis terra quæ in proprio dominio Ecclesiæ +erat, ubicunque jacebat, nihil prorsus in tali redditione persolvens, +quia magis confidebant in orationibus quam in armorum +defensionibus. Et hanc libertatem tenuit Anglorum Ecclesia, +<span class="pagenum"><a name="p213" id="p213">213</a></span> +usque ad tempus <i>Willielmi</i> Regis junioris, qui de Baronibus totius +Angliæ auxilium petiit ad Normanniam retinendam de fratre +suo <i>Roberto</i> Normannorum Comite, Jerusalem proficiscente. +Concessum est ei, non lege statutum neque firmatum; sed habuit +necessitatis causa ex unaquaque hyda 4 solidos, Ecclesia non +excepta: quorum dum fieret collectio, proclamabat sancta Ecclesia +libertatem suam reposcens, sed nihil profecit.</p> + +<p>Indixit majoribus Angliæ<a id="footnotetag146" name="footnotetag146"></a> +<a href="#footnote146"><sup class="sml">146</sup></a>, ut quisque illorum pro posse +sibi pecuniam festinanter accommodaret. Idcirco Episcopi, Abbates, +Abbatissæ, aurea & argentea Ecclesiæ ornamenta fregerunt; +Comites, Barones, Vice-comites, suos milites & villanos +spoliaverunt, & Regi non modicam summam auri & argenti +detulerunt. Ille autem mense Septembri mare transiit, pacem +cum germano facit, 6666 lib. illi præstitit, & ab eo Normanniam +in vadimonium accepit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote146" name="footnote146"><b>Note 146: </b></a> +<a href="#footnotetag146"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. an. 1096.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ordalium 50 divitum Anglorum.</i></span>Sub his temporibus<a id="footnotetag147" name="footnotetag147"></a> +<a href="#footnote147"><sup class="sml">147</sup></a> (viz. antequam Anselmus Romam petiit) +Guilielmus Rex, pecuniæ emulgendæ spe, 50 circiter ditiores +Anglos de cervis regiis deprædandis accusatos, ad examen +igniti ferri demandavit. Statuto autem die cum judicium sævius +executum esset, Dei misericordia, illæsi omnes ab ustione, innocentiam +sunt testati. Commotus Rex: <i>Meo</i> (inquit) <i>judicio +amodo respondebitur, non Dei</i>; quod pro voto cujusque hinc +inde plicatur. Judicium autem igniti ferri (ut Ordalii species reliquas) +judicium Dei appellabant.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote147" name="footnote147"><b>Note 147: </b></a> +<a href="#footnotetag147"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 48.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Nulla Synodus sub Guilielmo generalis.</i></span>A. D. 1097<a id="footnotetag148" name="footnotetag148"></a> +<a href="#footnote148"><sup class="sml">148</sup></a>, ad hunc usque annum, nec certe in sequentibus, +passus est Rex Anselmum <i>synodum</i> generalem celebrare, +aut delicta undequaque pullulantia cohibere. Mare igitur apud +Papam conquesturus sub Novembri transiit. Rex autem confestim +præcepit cuncta quæ illius juris fuerant, in suum transcribi dominium, +& irrita fieri omnia quæ per ipsum mutata, vel statuta +fuisse probari poterant, ex quo venerat in Archiepiscopatum. +Ingens ex hoc illic tribulatio.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote148" name="footnote148"><b>Note 148: </b></a> +<a href="#footnotetag148"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. Malmesb. lib. 4. Ran. Cestriens. + lib. 7, cap. 11. Eadm. pag. 41.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Exactiones sæviunt.</i></span>A. D. 1098. Rex<a id="footnotetag149" name="footnotetag149"></a> +<a href="#footnote149"><sup class="sml">149</sup></a> in æstate urbem <i>Cenomanniam</i> cum +<span class="pagenum"><a name="p214" id="p214">214</a></span> +magna parte illius provinciæ, subegit. Populos vero interim Anglorum +exactionibus & tributis, non abradens modo sed potius +excorians, omnibus infestus & molestus fuit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote149" name="footnote149"><b>Note 149: </b></a> +<a href="#footnotetag149"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. ibid. Mat. Par. ibid. pag. 42.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Membrorum ob proditionem detruncatio.</i></span>1098. Multi Walli<a id="footnotetag150" name="footnotetag150"></a> +<a href="#footnote150"><sup class="sml">150</sup></a> in Menavia (i. e. Anglesey) ab obsequio +Regis deficientes occiduntur; & proditionis rei, quidam +manibus vel pedibus truncatis testiculisque abscissis, excæcantur. +Inter hos <i>Kenredum</i> Presbyterum quendam Ecclesia memorant +extractum, testiculisque cum oculo uno atque lingua excisis, +die tertia loquelam recepisse.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote150" name="footnote150"><b>Note 150: </b></a> +<a href="#footnotetag150"> (retour) </a> <i>Flo. wig. & Hoved. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex excommunicandus decernitur.</i></span>1099. Rex in <i>Barensi</i> Concilio<a id="footnotetag151" name="footnotetag151"></a> +<a href="#footnote151"><sup class="sml">151</sup></a> sub Urbano Papa, ob sævitiam +ejus in Ecclesiam Anglicanam & <i>Anselmum</i> Archiepiscopum, +præsertim quod investituras præsulum sibi arrogaverat, +plena acclamatione excommunicandus decernitur. Anselmi autem +precibus ibidem tunc præsentis, moratur a sententia.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote151" name="footnote151"><b>Note 151: </b></a> +<a href="#footnotetag151"> (retour) </a> <i>Flo. wig. ibid. Eadm. pag. 49.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Excommunicantur investituras dantes Laicis.</i></span>In Concilio<a id="footnotetag152" name="footnotetag152"></a> +<a href="#footnote152"><sup class="sml">152</sup></a> vero jam tum subsequente <i>Romæ</i> generali (cui +etiam <i>Anselmus</i> interfuit) sub anathematis interminatione prohibentur +Laici Ecclesiarum investituras dare; Clerici a Laicis accipere, +& accipientes consecrari; Laicorumve hominum ob honores +Ecclesiasticos homines fieri.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote152" name="footnote152"><b>Note 152: </b></a> +<a href="#footnotetag152"> (retour) </a> <i>Eadm. Flo. wig. ibid.</i></blockquote> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + + +<h3><i>HENRICUS I.</i></h3> + +<p>Guilielmo occiso, successionis dignitas ad Robertum pertinet, +cum ex jure hæreditario, tum ex pacto inter ipsum<span class="side"><i>Henricus succedit Willel. Rufo.</i></span> +& Guilielmum, a <span class="sc">XII</span> Baronibus utrinque conjuratis. <i>Henricus</i> +autem<a id="footnotetag153" name="footnotetag153"></a> +<a href="#footnote153"><sup class="sml">153</sup></a> frater minimus, quod in Anglia natus esset, & a Patre +jam tum Rege, potiorem se apud Anglos novit, proclivesque +eos in partes suas. Arctius tamen ut connecteret fluctuantes, +Guilielmum queritur sævis Legibus, tributis & exactionibus, +tanquam clava ferrea, contrivisse subditos: <i>Robertum</i> utique +Hierosolymis jam quinquennio militantem, vivumne anne mortuum +incertum esse; hominem vero levem & præcipitem, +<span class="pagenum"><a name="p215" id="p215">215</a></span> +semet denique virga aurea omnia metientem, justitia, & mansuetudine +regnaturum pollicetur. <i>Leges insuper Edouardi Confessoris, +omnium habitas desiderio, profligatis asperis & quibuscunque +examinatis restitutum.</i> Placuit conditio, & dum Sceptri calet +ambitu, jugisque mens esset ad pollicita perimplenda, Rex eligitur +consecratusque Westmonasterii, a Mauritio Londoniensi +Episcopo (Anselmo Archiepiscopo Cantuar. exulante) die dominica +2 Augusti An. Do. 1100, id est, intra triduum post +excessionem fratris, solenni tunc restipulatur jurejurando<a id="footnotetag154" name="footnotetag154"></a> +<a href="#footnote154"><sup class="sml">154</sup></a>:<span class="side"><i>Jurejurandum Regis ad Coronationem suam.</i></span> +Bonas & sanctas omni populo Leges se servaturum; & omnes +oppressiones & iniquitates quæ sub fratre suo emerserant in omni +sua dominatione, tam in Ecclesiis quam in Secularibus negotiis, +prohibiturum & subversurum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote153" name="footnote153"><b>Note 153: </b></a> +<a href="#footnotetag153"> (retour) </a> <i>Nubrig. lib. 1, c. 3.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote154" name="footnote154"><b>Note 154: </b></a> +<a href="#footnotetag154"> (retour) </a> <i>Eadm. in Hen. I, pag. 55.</i></blockquote> + +<p>Edidit & jam illico<a id="footnotetag155" name="footnotetag155"></a> +<a href="#footnote155"><sup class="sml">155</sup></a> <i>Chartam libertatum Angliæ munitamque +Sigillo regio, per singulos Comitatus divulgatam iri imperavit</i><a id="footnotetag156" name="footnotetag156"></a> +<a href="#footnote156"><sup class="sml">156</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote155" name="footnote155"><b>Note 155: </b></a> +<a href="#footnotetag155"> (retour) </a> <i>Eadm. ibid.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote156" name="footnote156"><b>Note 156: </b></a> +<a href="#footnotetag156"> (retour) </a> Il conserva les Fiefs, suivant l'art. 2 de cette + Charte, & c'étoit conserver dans le sein de ses Etats le germe + de la destruction de toute autre Loi que celle qui étoit + constitutive de la féodalité.</blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>An. 1100, 1 Hen. I. edicto per Angliam misso cum in Curia, +tum in toto regno restituit populo ignis atque candelarum usum<a id="footnotetag157" name="footnotetag157"></a> +<a href="#footnote157"><sup class="sml">157</sup></a>, +quem pater ejus post horam vesperæ octavam, pulsante ad ignitegium +campana prohibuerat; injustitias a fratre & <i>Ranulpho</i> +institutas prohibuit, effoeminatos a Curia pellit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Ignitegii lex adempta.</i></p> + +<p class="sml"><i>Injustitias tollit & effoeminatos.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote157" name="footnote157"><b>Note 157: </b></a> +<a href="#footnotetag157"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 5, pag. 156. Stowe in ann.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Mensurandi virga instituitur.</i></span>Mensuras injustas prohibuit, fecitque novas ad brachii sui +ipsius longitudinem & inde ulnam appellavit. Eadem hodie <i>virga</i> +dicitur Angl. <i>a Yard</i>; erat autem Rex proceri & magni corporis.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Rex post Coronationem<a id="footnotetag158" name="footnotetag158"></a> +<a href="#footnote158"><sup class="sml">158</sup></a> dedit Episcopatum <i>Wintoniensem</i> +Willielmo <i>Giffard</i>, & continuo de possessionibus cunctis ad Episcopatum +pertinentibus (contra Canones Romani Concilii anno +præcedente sub <i>Urbano</i> editos) investivit eundem.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Rex posthabito concilio Romano investituram dat.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote158" name="footnote158"><b>Note 158: </b></a> +<a href="#footnotetag158"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1100, pag. 54.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>In communi Concilio gentis Anglorum<a id="footnotetag159" name="footnotetag159"></a> +<a href="#footnote159"><sup class="sml">159</sup></a> <i>Ranulphus Dunelmensis</i> +Episcopus, postulatus de tot & plurimis gravaminibus +sub defuncto Rege (cui nimium erat familiaris) populo illatis, +<span class="pagenum"><a name="p216" id="p216">216</a></span> +de communi consilio gentis Anglorum in Turrim conjicitur.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Ranulphus Dun. Episc. in turrim conjicitur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote159" name="footnote159"><b>Note 159: </b></a> +<a href="#footnotetag159"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 54. Fl. Wig. an. 1100. Malm. + lib. 5. pag. 156.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Anselmus negat Regi hominium & investituras.</i></span>Anselmus etiam Cantuariæ Archiepiscopus revocatur. Rediens +vero negat Regi hominium facere & Archiepiscopatum de manu +ejus accipere ob Canones prædicti Concilii, quod Regem egit +in maximas angustias. Nec enim minui pateretur majestatis privilegia, +nec tutum duceret hanc injuriam ab Archiepiscopo illatam +vindicare, ne Robertum Hierosolymis jam reversum in +Regem promoveret, Papa conspirante, Archiepiscopus. Dantur +igitur induciæ usque Pascha, & utrinque Romam mittuntur, +qui Decreta Pontificia, in pristinum regni usum transmutarent.</p> + + + +<p><span class="side"><i>Synodus Lambethæ.</i><br><br><i>Nuptiæ Regis Henrici.</i></span>An. Dn. 1101. In Synodo<a id="footnotetag160" name="footnotetag160"></a> +<a href="#footnote160"><sup class="sml">160</sup></a> Episcoporum Abbatum, Nobilium +quorumcunque ac religiosi ordinis virorum <i>Lambethæ</i> habito, +de nuptiis agitur inter Henricum Regem & Matildem filiam +Malcolmi Regis Scotiæ, & Margaretæ Uxoris suæ, Sororis +Edgari Ethelingi Saxonicorum Regum hæredis ultimi. Cum autem +Matildis Wintoniæ in Coenobio Monialium enutrita, velum ex +more Monialium gestasset aliquando; id in primis studiose quæritur, +annon & ipsa Monialis esset. Decernitur vero, eam Coenobium +subiisse castitatis solummodo tuendæ gratia; velumque +non e voto, aut diuturno habitu; at sub temporum intervallis, +modo præcipiente, modo coercente Catherina matertera sua illic +Moniali induisse. Libera igitur totius Concilii acclamatione de +nunciatur, & Regi nubit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote160" name="footnote160"><b>Note 160: </b></a> +<a href="#footnotetag160"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 56. & seq.</i></blockquote> + +<p>An. Dn. 1101. Pascha veniente non reversi sunt<a id="footnotetag161" name="footnotetag161"></a> +<a href="#footnote161"><sup class="sml">161</sup></a> Roma +nuntiis, porriguntur ideo induciæ ad eorum reditum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote161" name="footnote161"><b>Note 161: </b></a> +<a href="#footnotetag161"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 48.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Populus fidem, Rex justiciam spondet.</i><br><i>Robertus Dux Angliam invadit.</i></span>An. Dn. 1101. Consilium<a id="footnotetag162" name="footnotetag162"></a> +<a href="#footnote162"><sup class="sml">162</sup></a> percrebuit sub Pentecostes festivitate +tristis fama Robertum Ducem Normanniæ reversum jam +e terra sancta maximo exercitu invasurum Angliam. <i>Henricus</i> +Rex Subditorum metuens defectionem; totam regni nobilitatem, +totam populi numerositatem, ad fidei vocat sponsionem; & quod +vicissim petebatur, ipse manu in manum Anselmi porrecta justis +& sanctis Legibus se totum regnum quoad viveret in cunctis +administraturum pollicetur, & Anselmo postea jura totius christianitatis +in Anglia exercendæ<a id="footnotetag163" name="footnotetag163"></a> +<a href="#footnote163"><sup class="sml">163</sup></a>, se relicturum; atque decretis +<span class="pagenum"><a name="p217" id="p217">217</a></span> +& jussionibus Apostolicæ Sedis se perpetuo obediturum summopere +promittebat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote162" name="footnote162"><b>Note 162: </b></a> +<a href="#footnotetag162"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 49. Mat. Par. an. 1101.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote163" name="footnote163"><b>Note 163: </b></a> +<a href="#footnotetag163"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 49.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Foedus Henrici R. & Roberti Ducis.</i></span>An. eodem sub Cal. Aug. <i>Robertus</i> (pars major navalis militiæ +quam Henricus Rex ad impediendum ejus adventum miserat, +ei defecit) ante Cal. Aug. cum magno exercitu <i>Portesmutham</i> +applicuit<a id="footnotetag164" name="footnotetag164"></a> +<a href="#footnote164"><sup class="sml">164</sup></a>. Principes utrinque fratrum non ferentes dissidium, +colloquium inierunt, mutuum & generale & concordiæ +foedus tali pacto firmaverunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote164" name="footnote164"><b>Note 164: </b></a> +<a href="#footnotetag164"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1101, pag. 55.</i> +</blockquote> + +<p>Quod Rex <i>Roberto</i> annis singulis tria millia marcarum argenti +daret ex Anglia. Et qui eorum diutius viveret, hæres esset alterius, +si absque filio moreretur. Hoc a <span class="sc">XII</span> magnatibus utrinque +est juratum.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex hominium requirit ab Anselmo.</i></span>Regressi nuncii literas<a id="footnotetag165" name="footnotetag165"></a> +<a href="#footnote165"><sup class="sml">165</sup></a> a <i>Paschali</i> deferunt Regi prohibentes +investituras; unde Rex Commotus Anselmo<a id="footnotetag166" name="footnotetag166"></a> +<a href="#footnote166"><sup class="sml">166</sup></a> imperat, ut +vel hominium faciat, Abbatesque & Episcopos consecret, quos +ipse investierat, more Antecessorum suorum; vel e regno protinus +decedat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote165" name="footnote165"><b>Note 165: </b></a> +<a href="#footnotetag165"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 59.</i> +</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote166" name="footnote166"><b>Note 166: </b></a> +<a href="#footnotetag166"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 61.</i></blockquote> + +<p>Consultior autem Proceres Regni <i>Wintoniam</i> cogit, & <i>Anselmum</i> +una. Decernunt Romam iterum mittendum esse: at majoris +dignitatis Nuncios. Ex parte Regis Giraldum Archiepiscopum +Eboraci, Herebertum Theodfordensem, Robertumque Cestrensem +Episcopos. Ex Anselmi parte non notantur. Romam venientes +jussa apud Papam exponunt: Regi adimi avita privilegia, +succendi Regem dira Clero interminari gratiam obtestantur. Papa +ne vel hilum flexus & literis satagit demulcere Regem, illis Anselmum +consolatur, & firmata prius, confirmat denuo & dimittit +nuncios.</p> + +<p><span class="side"><i>Concilium Londini.</i></span>His reversis, & Sententia Papæ intellecta, Rex <i>Londini</i> indicit +conventum Principum regni, Anselmoque huic accito, aut +consuetudines regni tandem præstare mandat, aut regnum abdicare. +Anselmus provocat ad Papæ literas. Respondetur ab Episcopis +Romam missis Papam aliud literis, aliud ore tradidisse: +Regi sc. puris verbis per semetipsos mandasse ut quamdiu in aliis +vitam boni Principis ageret, de Ecclesiarum investituris æquanimiter +<span class="pagenum"><a name="p218" id="p218">218</a></span> +illum toleraret, nec eum ullo excommunicationis vinculo +necteret, si religiosas personas per dationem virgæ pastoralis +eis investiret. Hæc in Episcopali veritate coram toto Concilio +contestati sunt: Et cur hæc literis non inscripsit retulerunt Causam; +ne in aliorum notitiam Principum prolata, ipsi eam sibi +usurparent Romani Pontificis authoritate contempta. Dicta etiam +eis hæc fuisse, clam Nunciis Archiepiscopi.</p> + +<p>Scinditur in contraria totum <i>Concilium</i>, sed nec his Anselmus +frangitur. Communionem, dantis Regis vel accipientis a Rege +investituram Clerici, se non subtracturum, ait; donec certior +in his factus fuerit a <i>Paschali</i> Papa, sed interea neminem istiusmodi +accipientem consecraturum, nec volenti alteri veniam indulturum. +Soluto Concilio Rex Episcopos quosdam baculo pastorali +atque annulo, investituræ Symbolis donat.</p> + +<p>Citius autem novæ a Papa deferuntur<a id="footnotetag167" name="footnotetag167"></a> +<a href="#footnote167"><sup class="sml">167</sup></a> literæ quibus Episcoporum +assertio strenue confirmatur. His autem non visis, sed +ex nuncio intellectis, Rex in Anselmum gravius excandescit. +Procerum tamen Consilio ipsum obtestatur, ut quod alii nequierant, +profectus Romam, Papam suæ causæ conciliaret benevolum.[A]<span class="side">A: <i>An. 1103.</i><br><br>B: <i>An. 1104. Anselmus +Romam proficiscitur.</i></span> +Iter<a id="footnotetag168" name="footnotetag168"></a> +<a href="#footnote168"><sup class="sml">168</sup></a> iniit 5. Cal. Maii 1103, sed mandata regia +frigidius exequenti Angliam[B] redeunti interdicit Rex, & in fiscum +rapit Archiepiscopatus emolumenta. Intercessione autem sororis +suæ Bleisensis Comitissæ, sed & una metuens excommunicationis +sententiam ab Anselmo Galliis agente, in semet proferendam, +colloquium cum Anselmo init in Castro Aquilæ, amicitiaque +redintegrata, investituras cum rebus Archiepiscopatus cedit; +aliis Romæ per Legatos terminatu reservatis. Legatorum +indole sic decernit demum Papa: Regem amplius non daturum +investituras, sed Homagium ei facientibus prælatis benedictionem +non negandam, & excommunicatos sub his jurgiis, concepta +satisfactionis formula, restituendos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote167" name="footnote167"><b>Note 167: </b></a> +<a href="#footnotetag167"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 70.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote168" name="footnote168"><b>Note 168: </b></a> +<a href="#footnotetag168"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Flo. Wig. Eadm. pag. 76.</i></blockquote> + +<p>An. 1104. Non facile potest<a id="footnotetag169" name="footnotetag169"></a> +<a href="#footnote169"><sup class="sml">169</sup></a> narrari miseria, quam sustinuit +illo tempore (sub Id. Jun.) terra Anglorum propter exactiones +regias, videtur; ad subjugationem Normanniæ quam +<span class="pagenum"><a name="p219" id="p219">219</a></span> +sequenti anno aggressus est, incipiendam; nam Flo. Wigor. sic +rem disponit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote169" name="footnote169"><b>Note 169: </b></a> +<a href="#footnotetag169"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Tributi exactio gravissima.</i></span>An. 1105. Subacta Parte <i>Normanniæ</i><a id="footnotetag170" name="footnotetag170"></a> +<a href="#footnote170"><sup class="sml">170</sup></a> potiori, fiunt tributa +ad reliquam consequendam; adeoque sævit hæc exactio in +ipsos pauperculos, ut nonnulli qui non haberent quod darent, +aut a suis domiculis pelli, aut avulsis asportatisque hostiis +domorum penitus diripiendos exponi, aut ablata vili supellectile +in summam penuriam redigi, aliisve modis cruciari, perhibeantur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote170" name="footnote170"><b>Note 170: </b></a> +<a href="#footnotetag170"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 83.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Sacerdotes acrius luunt conjugia sua.</i><br><br><i>Papæ Responsum Anselmo datum.</i></span>Cum nuper in <i>Londoniensi</i> Synodo<a id="footnotetag171" name="footnotetag171"></a> +<a href="#footnote171"><sup class="sml">171</sup></a> Sacerdotibus & Canonicis +prohiberetur uxores ducere, ductarumve frui consortio; +creditaque Regi esset poenæ in delinquentes irrogandæ ratio; +graves ille exegit redemptiones; quæ suo tamen minime respondebant +desiderio. Singulorum igitur culpam in universos transferens, +de parochiali omni Ecclesiæ tam innocentium quam nocentium +Sacerdotum mulctam eradit pecuniariam. Contumeliose +interea rapiuntur multi, incarcerantur, cruciantur. Ducenti fere +(ut dicitur) Presbyteri albis induti & sacerdotalibus Stolis +nudis pedibus occurrunt Regi, unaque voce ejus sed frustra implorant +misericordiam. <i>Anselmus</i> ab Episcopis invocatus, de his +per literas cum Rege agit, increpat & exorat emendationem. +Interea Legati Roma redeunt <i>Anselmo</i> deferentes responsum Papæ +scil. Rege investituras remittente, excommunicatos absolvendos +esse, & Homagia Regi permittenda.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote171" name="footnote171"><b>Note 171: </b></a> +<a href="#footnotetag171"> (retour) </a> <i>Eadm. pag. 83.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Privilegia Anselmo a Rege concessa.</i></span>Lætus Rex <i>Anselmo</i><a id="footnotetag172" name="footnotetag172"></a> +<a href="#footnote172"><sup class="sml">172</sup></a> sub assumptione <i>Beccum</i> proficiscitur, +& penitus reconciliatus; Ecclesias Angliæ quas <i>Guilielmus</i> junior +sub censu primus redegerat, ab eodem liberas Anselmo reddit, +polliceturque se de ipsis quamdiu essent sine pastore nihil +unquam accepturum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote172" name="footnote172"><b>Note 172: </b></a> +<a href="#footnotetag172"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, pag. 89.</i></blockquote> + +<p>Quoad Sacerdotum mulctas, concessit, ut qui nihil dederant, +nihil darent; & qui dederant, tribus annis sua omnia in pace +& quiete libera, possiderent.</p> + +<p>Cuncta quæ ab Archiepiscopatu exulante Anselmo, suo jussu +<span class="pagenum"><a name="p220" id="p220">220</a></span> +accepta fuerant, se redditurum cum in Angliam reversus esset, +& dato vadimonio est pollicitus, & pollicita quæque fide adimplevit.</p> + +<p>A. D. 1100. Interea Rex Anselmo cedit terras Archiepiscopatus +Cantuariæ, cæteraque omnia quæ defunctus eripuerat Guilielmus +junior, hoc adjiciens privilegium.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p><i>Charta Regis Henrici I. de immunitatibus in London Anselmo +Archiepisc. Cantuar. concessis<a id="footnotetag173" name="footnotetag173"></a> +<a href="#footnote173"><sup class="sml">173</sup></a>.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Charta Regis Anselmo data.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote173" name="footnote173"><b>Note 173: </b></a> +<a href="#footnotetag173"> (retour) </a> <i>Matt. Park. Ant. Brit. pag. 118.</i></blockquote> + +<p>H. Rex Anglorum, Hugoni de Boclande & W. Baignardo, +& omnibus Ministris meis Londoniæ salutem. Volo & præcipio +ut omnes Anselmi Archiepiscopi homines quos in Londonia habet, +& omnes ejus alii homines, euntes & redeuntes in ea villa, +ut ita sint quieti de omnibus consuetudinibus, sicut unquam +Lanfrancus Archiepiscopus suos melius habuit Patris mei tempore, +& videte ne eis ullam injuriam faciatis. Teste Hugone Comite +de Cestria apud Westmonasterium.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Westmonaster.</i></span>An. Dn. 1102, 3 Henr. I. post festum S.<a id="footnotetag174" name="footnotetag174"></a> +<a href="#footnote174"><sup class="sml">174</sup></a> Michaelis annuente +& præsente ipso Rege, habitum est <i>Concilium</i> in Ecclesia +S. Petri <i>Westmonast.</i> Consedentibus Anselmo Cantuariensi, +& Gerardo Eboracensi, Archiepiscopis, cæterisque regni Episcopis +& Abbatibus; nec non (ut omnia firmiora haberentur ex +utriusque ordinis concordia) Comitibus etiam & Baronibus. +Nulla quippe Synodus per plures annos elapsos hactenus est admissa.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote174" name="footnote174"><b>Note 174: </b></a> +<a href="#footnotetag174"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 3, pag. 67, Malmes. de Pontif. lib. + 1. Flo. Wig. in hoc an. Antiq. Eccl. Brit. p. in Anselm. Mat. + Par. ibid.</i></blockquote> + +<p>1. Primo itaque ex authoritate sanctorum Patrum Simoniacæ +Hæresis Surrextio, in eodem Concilio dampnata est. In qua culpa +inventi, depositi sunt.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p221" id="p221">221</a></span> + +<pre> +Guilielmus Abbas de Pershore. Wigorn. +Wimundus Abb. de Tavestock Devon. +Aldwinus Abb. de Ramesey Hunting. +Godricus Abb. de Peterburg. Northamp. } +Haimo Abb. de Cerne Dorset. } Nondum +Egelricus Abb. de Midletum. Dorsant. Wilt. } consecrati. +</pre> + +<p class="mid">Et ob alia delicta.</p> + +<pre> +Ricardus Abb. de Ely. +Robertus Abb. de S. Edmund. Suff. +Ille de Mickelney. +</pre> + +<p>2. Statutum quoque est, ne Episcopi sæcularium placitorum +officium suscipiant; & ut non sic ut Laici, sed ut religiosas personas +decet, ordinatas vestes habeant; & ut semper & ubique +honestas personas testes habeant suæ conversationis.</p> + +<p>Ut Archidiaconatus non dentur ad firmam.</p> + +<p>Ut Archidiaconi sint Diaconi.</p> + +<p>Ut nullus Archidiaconus, Presbyter, Diaconus, Presbyter +Canonicus uxorem ducat, vel ductam retineat. Subdiaconus vere +quilibet qui Canonicus non est, si post professionem castitatis +uxorem duxerit, eadem regula constringatur.</p> + +<p>Ut Presbyter quamdiu illicitam conversationem mulieris habuerit, +non sit legalis, nec Missam celebret, nec si celebraverit, +ejus Missa audiatur.</p> + +<p>Ut nullus ad Subdiaconatum aut supra ordinetur sine professione +castitatis.</p> + +<p>Ut filii Presbyterorum non sint hæredes Ecclesiarum patrum +suorum.</p> + +<p>Ne quilibet Clerici sint sæcularium Præpositi, nec Procuratores, +nec Judices sanguinis.</p> + +<p>Ut Presbyteri non eant ad potationes, nec ad pinnas bibant.</p> + +<p>Ut vestes Clericorum sint unius coloris, & calceamenta ordinata.</p> + +<p>Ut Monachi vel Clerici qui ordinem suum abjecerunt, aut +redeant, aut excommunicentur.</p> + +<p>Ut Clerici patentes coronas habeant.</p> + +<p>Ut decimæ non nisi Ecclesiis dentur.</p> + +<p>Ne Ecclesiæ aut Præbendæ emantur.</p> + +<p>Ne novæ capellæ fiant sine consensu Episcopi.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p222" id="p222">222</a></span> + +<p>Ne Ecclesia sacretur donec provideantur necessaria & Presbytero +& Ecclesiæ.</p> + +<p>Ne Monachi poenitentiam cuivis injungant sine permissu Abbatis +sui, & quod Abbates eis licentiam de hoc dare non possunt, +nisi de eis quorum animarum curam gerunt.</p> + +<p>Ne Monachi Compatres, vel Monachæ Commatres fiant.</p> + +<p>Ne Monachi teneant villas ad firmam.</p> + +<p>Ne Monachi Ecclesias nisi per Episcopos accipiant, neque +sibi datas ita expolient suis reditibus, ut Presbyteri ibi servientes +in iis quæ sibi & Ecclesiis necessaria sunt, penuriam patiantur.</p> + +<p>Ut fides inter virum & mulierem occulte & sine testibus, +de conjugio data, si ab alterutro negata fuerit, irrita habeatur.</p> + +<p>Ut criniti sic tondeantur ut pars aurium appareat, & oculi +non tegantur.</p> + +<p>Ne cognati usque ad septimam generationem ad conjugium +non copulentur, vel copulati simul permaneant; & si quis hujus +incestus conscius fuerit, non ostenderit, ejusdem criminis +se participem esse cognoscat.</p> + +<p>Ne corpora defunctorum extra Parochiam suam sepelienda +portentur, ut Presbyter Parochiæ perdat quod inde illi juste +debetur.</p> + +<p>Ne quis temeraria novitate, corporibus mortuorum, aut +feretris, aut aliis rebus, quod contigisse cognovimus, sine Episcopali +authoritate, reverentiam sanctitatis exhibeat.</p> + +<p>Ne quis illud nefarium negotium, quo hactenus homines in +Anglia solebant, velut bruta animalia venundari, deinceps ullatenus +facere præsumat.</p> + +<p><a id="footnotetag175" name="footnotetag175"></a> +<a href="#footnote175"><sup class="sml">175</sup></a>Sodomiticum flagitium facientes, & eos in hoc voluntarie +juvantes, in hoc eodem Concilio, gravi anathemate damnati +sunt, donec poenitentia & confessione absolutionem mereantur. +Qui vero hoc crimine publicatus fuerit, statutum est siquidem +fuerit persona religiosi ordinis, ut ad nullum amplius +gradum promoveatur, & si quem habet, ab illo deponatur. Si +<span class="pagenum"><a name="p223" id="p223">223</a></span> +autem Laicus, ut in toto regno Angliæ legali suæ conditionis +dignitate privetur. Et ne hujus criminis absolutionem iis qui se +sub regula vivere non noverunt, aliquis nisi Episcopus facere +præsumat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote175" name="footnote175"><b>Note 175: </b></a> +<a href="#footnotetag175"> (retour) </a> <i>Hoc in exemplari Antiq. Brit. non habetur.</i></blockquote> + +<p>Statutum quoque est ut per totam Angliam in omnibus dominicis +diebus, excommunicatio præfata renovetur.</p> + +<p><span class="side"><i>Languescit hæc Synodus.</i></span>Hæc Synodus (ut nonnullæ aliæ <i>Westmonasterii</i> habitæ) +<i>Londoniensis</i> etiam vulgo dicebatur; & prima fuit quæ post +longam reviviscit desuetudinem: Sed ejus constitutiones statim +spretæ sunt & posthabitæ; cum ex discordia inter <i>Regem</i> & +<i>Anselmum</i> Archiepiscopum circa investituras Ecclesiarum, tum<a id="footnotetag176" name="footnotetag176"></a> +<a href="#footnote176"><sup class="sml">176</sup></a> +quod totus Clerus Eboracensis uxores dimittere aut castitatem +profiteri strenue renuerunt. Adactus est etiam Anselmus ipse +excommunicationem quam Synodus statuit singulis diebus dominicis +in <i>Sodomitas</i> renovandam, rationabili dispensatione cohibere.<a id="footnotetag177" name="footnotetag177"></a> +<a href="#footnote177"><sup class="sml">177</sup></a> +Criniti insuper comam nutriunt; & Abbates quidam +qui hic pro Simonia sunt depositi; per Simoniam suas iterum, +vel novas Abbatias consequuntur. Rex vero huic Concilio plurimum +reddit vigorem anno regni sui <span class="sc">X</span> ut ibidem videas.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote176" name="footnote176"><b>Note 176: </b></a> +<a href="#footnotetag176"> (retour) </a> <i>Epist. Ger. Ebor. Archiep. Antiq. Br. 119. + Eadmer. lib. 3 pag. 68.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote177" name="footnote177"><b>Note 177: </b></a> +<a href="#footnotetag177"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, pag. 105.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Discordia inter Regem & Anselmum.</i></span>An. 1103. Magna discordia facta est inter Regem Henricum +& Anselmum Archiepiscopum, eo quod Archiepiscopus nollet +consentire quod Rex daret investituras Ecclesiarum, neque communicare +iis quibus Rex, quia Rex jam dederat, &c. Unde +Rex præcepit Girardo Eboracensi eos consecrare.</p> + +<p>Post hæc Rex tenuit<a id="footnotetag178" name="footnotetag178"></a> +<a href="#footnote178"><sup class="sml">178</sup></a> + curiam suam in Pascha <i>Wint.</i> & +Anselmus a Rege rogatus Romam petiit 5 Cal. Maii, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote178" name="footnote178"><b>Note 178: </b></a> +<a href="#footnotetag178"> (retour) </a> <i>Mat. Par. an. 1102.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond.</i></span>Anno Domini 1106. habitum est <i>Londini Concilium</i> ad Procerum +atque populi animos Regi contra Robertum Ducem +Normanniæ novum molientem bellum, confirmandos.</p> + +<p>Magnates igitur edicto regio convocatos, <i>Rex</i> sic alloquitur.</p> + +<p><span class="side"><i>Oratio Regis ad Concilium.</i></span>Amici & fideles mei, indigenæ & naturales. Nostis ex veraci +fama, fratrem meum <i>Robertum</i> ad Hierosolymorum regnum +a Deo vocatum, & a populo foeliciter electum fuisse.</p> + +<p><span class="pagenum"><a name="p224" id="p224">224</a></span> +Ipsum vero pertinacius hoc refutasse, & a Deo igitur merito +refutandum. Vir (ut etiam nostis) elatæ frontis, ferox, bellis +atque spoliis assuetus, pacis inimicus & impatiens, qui vos +ludibrio habet & contemptui; ignavos, desides, & helluones clamitans, +conculcare gestiens & desiderans. Ego humilis & pacificus, +paci studeo, vestrisque vos in antiquis libertatibus (prout +sæpius jurejurando sum pollicitus) confovebo. In consiliis vestris +acquiescam, & secundum hæc, ex more mansueti Principis gubernabo. +Scribantur dicta, roborabo; & iteratis omnia juramentis, +sacrosanctius confirmabo. Omnia siquidem quæ Principum +omnium optimus Edouardus sanctus, Deo inspirante statuit, +<i>ego statuo; & inviolate impero observanda</i><a id="footnotetag179" name="footnotetag179"></a> +<a href="#footnote179"><sup class="sml">179</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote179" name="footnote179"><b>Note 179: </b></a> +<a href="#footnotetag179"> (retour) </a> On n'exécutoit donc pas encore ces Loix dans le + Royaume; celles de Guillaume les avoient donc anéanties. La + Charte par laquelle il avoit fait semblant de rétablir les Loix + d'Edouard fut si mal observée, dit Rapin de Thoiras en son + extrait du tom. 1 des Actes de Rimer, que <i>ce ne fut que cent + ans après qu'on en trouva une copie dans un des Monasteres où + on avoit mis plusieurs copies de cette Charte en dépôt</i>.</blockquote> + +<p>Mihi igitur individue adhærentes injurias a fratre, id est, +hoste meo & totius regni Angliæ, illatas, unanimiter excipite, +strenue propellite, & ut bellicosos decet, cumulatius ulciscimini. +Anglorum robore fretus & virtute; Normannorum minas & +jactantias flocci facio. Sic Rex in Concilio: Et quæ inde subsecuta +sunt dicat tot Mat. Parisius suis verbis. Talibus igitur +promissis, quæ tamen in fine <i>impudenter violavit</i>, omnium corda +sibi inclinavit, ut pro ipso contra quemlibet usque ad capitis +expositionem dimicarent.</p> + +<p><span class="side"><i>Denarii nova forma.</i></span>An. 1106. 7 Hen. I. Rex instituit<a id="footnotetag180" name="footnotetag180"></a> +<a href="#footnote180"><sup class="sml">180</sup></a> denarium cum duplici +cruce lineari per totam ducta superficiem cudi; sic ut in pauperum +beneficium, interlineari spatio vel in obolos frangerentur, +vel in quadrantes.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote180" name="footnote180"><b>Note 180: </b></a> +<a href="#footnotetag180"> (retour) </a> <i>Stowe in Edw. an. 1279.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Dispensatio de promovendis Presbyterorum filiis +ad sacra officia.</i></span>An. 1107. Cum in Romana Ecclesia<a id="footnotetag181" name="footnotetag181"></a> +<a href="#footnote181"><sup class="sml">181</sup></a> institutum esset ut +Presbyterorum filii ad sacra officia non promoverentur; nunc +decretali Paschalis Epistola ad Anselmum Archiep. Cantuar. dat. +3 Cal. Junii. An. Dn. 1107. id est, 7 Henr. I. quia in Anglorum +regno tanta hujusmodi plenitudo est, ut major pene & +melior clericorum pars in hac specie censeatur:--<i>Anselmo +<span class="pagenum"><a name="p225" id="p225">225</a></span> +conceditur dispensandi facultas, pro necessitate temporis & +utilitate Ecclesiæ</i>; ita tamen ut imposterum constitutionis Ecclesiasticæ +præjudicium caveatur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote181" name="footnote181"><b>Note 181: </b></a> +<a href="#footnotetag181"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, p. 91. Epist. Decr. Paschal.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Dux Norman. excæcatur.</i></span>An. 1107. sub æstate,<a id="footnotetag182" name="footnotetag182"></a> +<a href="#footnote182"><sup class="sml">182</sup></a> Robertus Exdux Normannia nova +in Regem aggressurus elabitur custodia, sed deprensus in fuga, +carceri mancipatur arctiori, & fulgenti obstaculo oculorum luce +clam privatur, salvis tamen orbiculis eorundem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote182" name="footnote182"><b>Note 182: </b></a> +<a href="#footnotetag182"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in ann. Matt. West in ann.</i></blockquote> + +<p>An. Dom. 1107. <i>Concilium Londoniæ Palatinum de investituris.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Concilium Londini Palatinum.</i></span>A. D. 1107. (id est, 8. Henr. I.) in Cal. Augusti, <i>Conventus</i> +omnium Episcoporum, Abbatum, & Procerum regni, <i>Londoniæ</i> +in palatio Regis factus est; & per tres dies (absente Anselmo +Archiepiscopo) inter Regem & Episcopos satis actum e +Ecclesiarum investituris, quibusdam ad hoc nitentibus, ut Rex +eas faceret more Patris & Fratris sui, non juxta præceptum & +obedientiam Apostolici. Nam Papa Paschalis in sententia quæ +inde promulgata fuerat, firmus stans, concesserat hominia, +quæ Papa Urbanus æque ac investituras interdixerat: ac per +hoc Regem sibi de investituris consentaneum fecerat. Dehinc, +præsente Anselmo, astante multitudine, annuit Rex & statuit,</p> + +<p>Ut (ab eo tempore in reliquum) nunquam per dationem +baculi pastoralis, vel annuli, quisquam de Episcopatu aut Abbatia, +per Regem, vel quamlibet laicam manum investiretur in +Anglia: Concedente quoque Anselmo, ut nullus in prælationem +electus, pro hominio quod Regi faceret, consecratione +suscepti honoris privaretur.</p> + +<p>Quibus ita dispositis, pene omnibus Ecclesiis Angliæ, quæ +suis erant pastoribus diu viduatæ, per consilium Anselmi, & +Procerum regni, sine omni virgæ pastoralis, aut annuli investitura, +patres a Rege sunt instituti. Instituti quoque sunt ibidem +& eodem tempore, ab ipso Rege, quidam ad regimen quarundam +Ecclesiarum Normanniæ, quæ similiter erant suis patribus +destitutæ.<a id="footnotetag183" name="footnotetag183"></a> +<a href="#footnote183"><sup class="sml">183</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote183" name="footnote183"><b>Note 183: </b></a> +<a href="#footnotetag183"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. & Eadm. totidem verbis lib. 4, + pag. 91. & Hoved. ibid. MS. Croyland. pag. 104. v. infra.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p226" id="p226">226</a></span> + +<p><span class="side"><i>Subjectio Archiep. Ebor. Cantuariæ.</i></span>In hoc etiam Concilio<a id="footnotetag184" name="footnotetag184"></a> +<a href="#footnote184"><sup class="sml">184</sup></a> Anselmus postulat Gerardum Archiepiscopum +Eboracensem de professione canonicæ obedientiæ +& subjectionis Cantuariæ Archiepiscopatui debita. De quo plura +Eadmer, lib. 4.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote184" name="footnote184"><b>Note 184: </b></a> +<a href="#footnotetag184"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4. pag. 91.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Electi Cantuariæ benedicendi.</i><br><br><i>Oculi Duci Normanniæ eruuntur.</i></span>Et statutum est, ut qui ad Episcopatum electi erant, Cantuariam +irent, & ibi dignitatis ipsius benedictionem ex more susciperent.</p> + +<p>A. D. 1107. Robertus Dux Normanniæ<a id="footnotetag185" name="footnotetag185"></a> +<a href="#footnote185"><sup class="sml">185</sup></a> ab Henrico Rege +incarceratus, deceptis custodibus, conatus est evadere; sed +fugiens ab eisdem, captus est. Hoc cum Regi nuntiatum esset, +Rex jussit eum arctiori carceri & custodiæ mancipatum, fulgenti +obstaculo oculorum luce privari, quod & factum est<a id="footnotetag186" name="footnotetag186"></a> +<a href="#footnote186"><sup class="sml">186</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote185" name="footnote185"><b>Note 185: </b></a> +<a href="#footnotetag185"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 60.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote186" name="footnote186"><b>Note 186: </b></a> +<a href="#footnotetag186"> (retour) </a> <i>Hæc a Spelm. bis narrantur.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex investituram Clero cedit Clerus Regi Homagium.</i></span>Eodem anno factus est Conventus Episcoporum & Abbatum, +pariter & Magnatum Londoniis in palatio Regis, præsidente +Archiepiscopo Anselmo, cui innuit Rex Henricus, & statuit, +ut ab eo tempore in reliquum nunquam per donationem baculi +pastoralis vel annuli quisquam de Episcopatu vel Abbatia per +Regem vel quamlibet laicam manum investiretur in Anglia: +concedente Archiepiscopo, ut nullus ad prælationem electus, +pro homagio quod Regi faceret, consecratione suscepti honoris +privaretur.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. London.</i></span>A. D. 1107. <i>Concilium</i> Londini <i>celeberrimum, in quo Rex +gratias Deo exolvens ob insignes victorias, investituras Ecclesiarum +& electiones Prælatorum remittit</i>, &c.<a id="footnotetag187" name="footnotetag187"></a> +<a href="#footnote187"><sup class="sml">187</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote187" name="footnote187"><b>Note 187: </b></a> +<a href="#footnotetag187"> (retour) </a> <i>MS. Croilland. sub Joffrido Abbat. pag. 104. + Vid. supra Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex investituras Ecclesiarum & electiones Prælatorum. +&c. remittit.</i> +<br><br><i>Exceptis juribus regalibus.</i> +<br><br><i>Sex Episcopi canonice electi jam consecrantur.</i> +<br><br><i>Curialium rapinæ coercentur.</i> +</span>Magnificus autem Anglorum Rex <i>Henricus</i>, hoc in tempore, +pro <i>Roberti</i> fratris sui ac aliorum suorum adversariorum a +Deo sibi præfata felici victoria, intima devotione gratias multiplices +accumulans & exolvens; tam Episcoporum & Abbatum +totius Cleri Angliæ, quam Comitum, Baronum, Optimatum +& Procerum totius regni sui celeberrimo Concilio apud +<i>Londonias</i> constituto, sui cordis proprio & sanctissimo motu, +coram omnibus coadunatis, investituras amodo Ecclesiarum per +<span class="pagenum"><a name="p227" id="p227">227</a></span> +annulum & baculum remisit, electiones Prælatorum omnibus +Ecclesiis libere concessit, Episcopatuum & Abbatiarum vacationes +successoribus restituendas integre promisit, ac omnia alia +quæ sancta mater Ecclesia diu antea suspiraverat, regali munificentia +contulit, suis <i>tantum juribus regalibus sepositis & exceptis</i>. +Quantum tunc gaudium, quam devotus arridebat populus, quam +solenniter & sancte omnes & singuli Regis animum ad sidera +extollebant, nullus ediceret, nec <i>Tullius</i> edoceret. Illa namque +vice venerabilis Archiepiscopus Cantuariæ <i>Anselmus</i>, assistente +sibi reverendo Archiepiscopo Eborum <i>Girardo</i>, uno die sex Episcopos +a suis Ecclesiis canonice electos consecravit.</p> + + +<p>Anno 1108<a id="footnotetag188" name="footnotetag188"></a> +<a href="#footnote188"><sup class="sml">188</sup></a>. id est, 8 & 9, <i>Henr.</i> I. cum sub plurimis +fingebatur populus gravaminibus, Rex ægre ea ferens, authores +censuit puniendos; & a Curialibus sibi primum exordiendum. +Sub tempore quippe Regis præcedentis, eis hactenus inoleverat +consuetudo, ut dum curiam sequerentur, accolas undequaque +deprædarent, res hospitum involarent, raperent, disperderent, +& nisi pretio redimerent, igni traderent. Crudelia insuper +exercentes in patres familias, turpia in uxores & filias: +adeo ut præcognito Regis adventu, in sylvis & locis abditis +sibi suisque quærerent præsidium.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote188" name="footnote188"><b>Note 188: </b></a> +<a href="#footnotetag188"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4. pag. 94.</i></blockquote> + +<p>Hanc barbariem, Anselmi Archiepiscopi atque Procerum +consilio, edicto coercuit; statuens, ut hujusmodi nefariis aut +oculi eruerentur, aut pedes, manus, vel membra aliqua, constanti +justitia, detruncarentur.</p> + +<p>Edixit etiam Curialibus suis<a id="footnotetag189" name="footnotetag189"></a> +<a href="#footnote189"><sup class="sml">189</sup></a>, ubicunque villarum esset, +quantum a rusticis gratis accipere, quantum & quoto pretio +emere debuissent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote189" name="footnote189"><b>Note 189: </b></a> +<a href="#footnotetag189"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 5. pag. 162.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Felones suspenduntur.</i></span>Anno 1108. post Non. Martii, i. e. 9 <i>H.</i> I. Rex<a id="footnotetag190" name="footnotetag190"></a> +<a href="#footnote190"><sup class="sml">190</sup></a> Anglorum +Henricus pacem firmam, legemque talem constituit; +ut si quis in furto vel latrocinio deprehensus fuisset, suspenderetur; +sublata Wirgildorum, id est, pecuniariæ redemptionis +lege.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote190" name="footnote190"><b>Note 190: </b></a> +<a href="#footnotetag190"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. pag. 481. Hov. ib. Rad. Nig. + ib.</i></blockquote> + +<p>Stupra etiam edicto compescuit.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p228" id="p228">228</a></span> + +<p><span class="side"><i>Monetam corrumpentium poena.</i></span>Ut Monetarii & alii falsos denarios facientes<a id="footnotetag191" name="footnotetag191"></a> +<a href="#footnote191"><sup class="sml">191</sup></a>, absque aliqua +redemptione oculos & testiculos amitterent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote191" name="footnote191"><b>Note 191: </b></a> +<a href="#footnotetag191"> (retour) </a> <i>Malm. in H. 1. 158, pag. 159. Fl. wig. Rad. + Niger. Hov. in anno 1108.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Monetam integram non respuendam.</i></span>Et quoniam sæpissime dum denarii boni<a id="footnotetag192" name="footnotetag192"></a> +<a href="#footnote192"><sup class="sml">192</sup></a> argenti eligebantur, +flectebantur, rumpebantur [a venditoribus] respuebantur; +statuit ut nullus denarius vel obolus (quos & rotundos +esse instituit) aut etiam Quadrans, si integer esset, respueretur<a id="footnotetag193" name="footnotetag193"></a> +<a href="#footnote193"><sup class="sml">193</sup></a>. +Nota, quod <i>si</i> & <i>respueretur</i> solummodo apud Hovedenum +reperiuntur. Vide supra in An. 1106.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote192" name="footnote192"><b>Note 192: </b></a> +<a href="#footnotetag192"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. anno pag. 1108. Eadm. lib. 4. pag. 94. + Hoved. ib.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote193" name="footnote193"><b>Note 193: </b></a> +<a href="#footnotetag193"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 4. pag. 162.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Foresta.</i></span>Anglos angaria forestæ vehementer oppressit,<a id="footnotetag194" name="footnotetag194"></a> +<a href="#footnote194"><sup class="sml">194</sup></a> multas +etiam instituit, ut patet in Chart. Libert. R. Steph.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote194" name="footnote194"><b>Note 194: </b></a> +<a href="#footnotetag194"> (retour) </a> <i>Rad. Nig. an. 1108.</i></blockquote> + +<p>Cervicidas ab homicidiis parum decernebat. Vid. Neub. lib. +103.</p> + +<p><span class="side"><i>Filia Regis nupta Imperatori.</i></span>Rex dedit <i>Mathildem</i><a id="footnotetag195" name="footnotetag195"></a> +<a href="#footnote195"><sup class="sml">195</sup></a> filiam suam Henrico Imp. quæ apud +Moguntiam desponsata est, in & Imperatricem consecrata. Cui +Imperator dedit CM. equites in dote.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote195" name="footnote195"><b>Note 195: </b></a> +<a href="#footnotetag195"> (retour) </a> <i>Ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Danegeld.</i></span>Tunc in Anglia datum est <i>Danegeld</i>.<a id="footnotetag196" name="footnotetag196"></a> +<a href="#footnote196"><sup class="sml">196</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote196" name="footnote196"><b>Note 196: </b></a> +<a href="#footnotetag196"> (retour) </a> Impôt. Vide <i>Cangium ad istud verbum</i>. Il étoit + destiné au payement des troupes employées contre les Danois, + <i>quasi Danorum gelda</i>.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Mercatorum virga.</i></span>Mercatorum falsam ulnam castigavit<a id="footnotetag197" name="footnotetag197"></a> +<a href="#footnote197"><sup class="sml">197</sup></a>, brachii sui mensusura +adhibita, omnibusque per Angliam proposita. Vid. supra +in An. 1. Regis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote197" name="footnote197"><b>Note 197: </b></a> +<a href="#footnotetag197"> (retour) </a> <i>Malm. lib. 5. pag. 162.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Poenarum commutatio.</i></span>Principio regni, ut terrore exempli reos inureret, ad membrorum +detruncationem, post ad pecuniæ solutionem proclivior, +&c.</p> + +<p>Breve <i>Regis Henrici</i> I. <i>de non faciendo Episcopum Wigorn. +geldare</i><a id="footnotetag198" name="footnotetag198"></a> +<a href="#footnote198"><sup class="sml">198</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote198" name="footnote198"><b>Note 198: </b></a> +<a href="#footnotetag198"> (retour) </a> <i>MS. wigorn. fol. 136.</i></blockquote> + +<p><i>Gelder. Quietantia Ep. Wig.</i></p> + +<p><i>Henricus</i> Rex Anglorum Waltero de <i>Bellocampo</i> & collectoribus +Werecestresire, salutem.</p> + +<p>Præcipio vobis ne amodo faciatis Episcopum Wigorniæ Geldare, +&c. Teste Ep. Sarum apud Winton.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p229" id="p229">229</a></span> + + +<p><span class="side"><i>Charta Regis de Moneta falsa.</i></span><i>Charta Regis Henrici I. de Moneta falsa & cambiatoribus</i><a id="footnotetag199" name="footnotetag199"></a> +<a href="#footnote199"><sup class="sml">199</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote199" name="footnote199"><b>Note 199: </b></a> +<a href="#footnotetag199"> (retour) </a> <i>Ruber. Liber Scaccar. fol. 163. b.</i></blockquote> + +<p><i>Henricus</i> Rex Anglorum Sampsoni Episcopo & Ursoni de +Abetot, & omnibus Baronibus Francis & Anglicis de Wircestrescira, +salutem. Sciatis quod volo & præcipio, ut omnes +Burgenses & omnes illi qui in burgis morantur, tam Franci +quam Angli, jurent tenere & servare monetam meam in Anglia, +ut non consentiant falsitatem monetæ meæ. Et si quis cum +falso denario inventus fuerit, si warantum inde revocaverit, ad +eum ducatur; & si illum inde comprobare poterit, fiat justitia +mea de ipso Warant. Si vero non poterit illum probare de ipso +falsionario, fiat justitia mea saltem de dextro pugno & de +testiculis. Si autem nullum Warantum revocaverit, portet inde +judicium, se nescire nominare vel cognoscere aliquem a quo +acceperit. Præterea defendo ne aliquis monetarius denarios mutet, +nisi in Comitatu suo; & hoc coram duobus testibus legitimis +ab ipso Comitatu. Et si in alio Comitatu mutando denarios +captus fuerit, si captus sit, ut falsionarius; & nullus sit +ausus cambire denarios, nisi monetarius. Teste Willielmo Cancellario +& Roberto Comite de <i>Mell.</i> & R. filio <i>Hamonis</i>, & +R. de <i>Revers</i> apud Westm. in Natale Domini.</p> + +<p>V. Gervas. Tilber. l. 1. ca. 3. fol. 2. l. 40.</p> + +<p>Operæ pretium vero est audire quam severus Rex fuerit in +pravos. Monetarios enim fere omnes totius Angliæ fecit ementulari, +& manus dextras abscindi, quia monetam furtive corruperant. +H. <i>Huntind.</i> l. 7. p. 382. in An. 25. Hen. I. <i>Rad. +Cestrens.</i> dicit statutum esse An. 1108.</p> + +<p><span class="side"><i>Charta Regis de Comitatibus & Placitis venendis.</i></span><i>Charta ejusdem Regis, ubi Comitatus teneri debet, & ubi placita +de divisis terrarum.</i></p> + +<p><i>Henricus</i> Rex Anglorum <i>Sampsoni</i> Episcopo & <i>Ursoni</i> de +<i>Abetot</i>, & omnibus Baronibus suis Francis & Anglicis de Wirecestrescira, +salutem.</p> + +<p>Sciatis quod concedo & præcipio, ut amodo Comitatus mei +<span class="pagenum"><a name="p230" id="p230">230</a></span> +& Hundredi in illis locis & eisdem terminis sedeant, sicut sederunt +in tempore Regis <i>Edwardi</i>, & non aliter: Ego enim +quando voluero, faciam ea satis summonere propter mea dominica +necessaria ad voluntatem meam. Et si amodo exurgat placitum +de divisione terrarum, si est inter Barones meos dominicos, +tractetur placitum in Curia mea. Et si est inter <i>Vavassores</i><a id="footnotetag200" name="footnotetag200"></a> +<a href="#footnote200"><sup class="sml">200</sup></a> +duorum Dominorum, tractetur in Comitatu: & hoc Duello +fiat, nisi in eis remanserit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote200" name="footnote200"><b>Note 200: </b></a> +<a href="#footnotetag200"> (retour) </a> Il conserve les Vavassories; il ne détruisoit + donc pas les Coutumes féodales.</blockquote> + +<p>Et volo & præcipio, ut omnes de Comitatu eant ad Comitatus +& Hundreda, sicut fecerint tempore Regis <i>Edwardi</i>: +nec remaneant propter aliquam causam pacem meam vel quietudinem, +qui non sequuntur placita mea & judicia mea, sicut +tunc temporis fecissent. Teste R. Episcopo <i>Londoniæ</i> & R. +Episcopo & Ranulfo Cancell. & R. Comite de Mell. apud +<i>Rading</i>.</p> + +<p><span class="side"><i>De Wrecco maris.</i></span><i>De Wrecco maris tempore Henrici primi & Regis Stephani.</i></p> + +<p>Sub iisdem diebus (i. e. A. D. 1139. <i>Stephani</i> Regis. An. +4.) tempestate prævalente, contigit navem quandam variis sumptibus +refertam de <i>Rumenel</i> terra Archiepiscopi Cantuariensis, +super terram Ecclesiæ de Bello in Dengemareis membro de Wy +confractam (hominibus vix evadentibus) jactari. Sciendum est +autem hoc pro lege ab antiquitate per maris littora observandum, +ut navi fluctibus contrita, si evadentes intra statutum terminum +& tempus, eam minime reparassent; navis & quæcunque appulsa +forent, absque calumnia in dominium terræ illius & in +Wrec cederent. Sed supra memoratus Rex Henricus, hanc abhorrens +consuetudinem tempore suo, per imperii sui spatia edictum +proposuit, quatenus si vel unus e navi confracta vivus evasisset<a id="footnotetag201" name="footnotetag201"></a> +<a href="#footnote201"><sup class="sml">201</sup></a>, +hæc omnia obtineret: verum qo. novus Rex cedit +& nova Lex. Nam, defuncto eo, regni Primores edicto recenti +pessundato, morem antiquitus observatum sibimet usurparunt<a id="footnotetag202" name="footnotetag202"></a> +<a href="#footnote202"><sup class="sml">202</sup></a>. +Unde factum est, ut homines de Dengemareis secundum +<span class="pagenum"><a name="p231" id="p231">231</a></span> +maritimas consuetudines, & regales dignitates, Ecclesiæ +Belli prædictum Wrec vi obtinerent. E Chronico Monasterii de +Bello.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote201" name="footnote201"><b>Note 201: </b></a> +<a href="#footnotetag201"> (retour) </a> <i>Concordatum est quod Wreckum maris non + adjudicetur ubi homo catus vel canis vivus evadit a navi.</i> + Flete, L. 1, c. 44.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote202" name="footnote202"><b>Note 202: </b></a> +<a href="#footnotetag202"> (retour) </a> Les Seigneurs qui avoient des fiefs étoient les + premiers à reclamer les Loix féodales dont ils avoient + sollicité la révocation. Ces Loix leur déplaisoient seulement, + quant au pouvoir sans bornes qu'elles donnoient au Souverain, + de qui tous les fiefs relevoient.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concilium Lond. 1108.</i></span>A. D. 1108. Regis Henrici I. 8. magnum Concilium <i>Londini</i> +celebratur sub festo Pentecostes, præsentibus Rege, <i>Anselmo</i> +Cantuariensi Archiepiscopo, <i>Thoma</i> Archiepiscopo Eboracensi +electo, cæterisque Episcopis, & cunctis Majoribus seu +Baronibus regni.</p> + +<p>Statutum est ab eisdem Archiepiscopis & aliis omnibus Episcopis +Angliæ, in præsentia ejusdem gloriosi Regis <i>Henrici</i>, assensu +omnium Baronum suorum.</p> + +<p><span class="side"><i>Ut Clerici caste vivant.</i></span>Ut Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi caste vivant, & foeminas +in domibus suis non habeant, præter proxima consanguinitate +sibi junctas, secundum hoc quod sancta Nicæna synodus definivit.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Illi vero Presbyteri, Diaconi, Subdiaconi, qui post interdictum +Londoniensis Concilii, foeminas suas tenuerunt, vel alias +duxerunt, si amplius missas celebrare voluerint, eas omnino a +se sic facient alienas, ut nec illæ in domos eorum, nec ipsi in +domus earum intrent, sed neque in aliqua domo scienter conveniant, +neque hujusmodi foeminæ in territorio Ecclesiæ habitent. +Si autem propter aliquam honestam causam eas colloqui +oportet, cum duobus legitimis testibus extra domum colloquantur.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Cum uxoribus nec cohabitent, nec colloquium sine +testibus habeant.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Purgationis & poenæ ratio.</i></span>Si vero in duobus aut tribus legitimis testibus, vel publica +parochianorum fama, aliquis eorum accusatus fuerit, quod hoc +statutum violaverit, purgabit se adjunctis secum ordinis sui idoneis +testibus, sex si Presbyter, quatuor si Diaconus, duobus si +Subdiaconus fuerit. Cui autem hæc purgatio defecerit, ut transgressor +sacri Statuti judicabitur.</p> + +<p>Illi autem Presbyteri, qui divini altaris & sacrorum ordinum +contemptores, præelegerint cum mulieribus habitare; a divino +officio remoti, omnique Ecclesiastico beneficio privati, extra +chorum ponantur, infames pronunciati.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p232" id="p232">232</a></span> + +<p>Qui vero rebellis & contemptor foeminam non reliquerit, & +missam celebrare præsumpserit vocatus ad satisfactionem, si neglexerit, +octavo die excommunicetur.</p> + +<p>Eadem sententia Archidiaconos & Canonicos omnes complectitur, +de mulieribus relinquendis & de vitanda earum conversatione, +& de districtione censuræ, si statuta transgressi fuerint.</p> + +<p><span class="side"><i>Juramentum Archidiaconorum & Diaconorum.</i></span>Jurabunt Archidiaconi omnes, quod pecuniam non accipient +pro toleranda transgressione hujus statuti: nec tolerabunt Presbyteros +quos scient foeminas habere, Missam cantare, vel <i>Vicarios</i> +habere. Similiter Decani facient. Qui vero Archidiaconus, +vel Diaconus, hoc jurare noluerit, Archidiaconatum vel +Decaniam perdet.</p> + +<p><span class="side"><i>Poenitentia poeitentium.</i></span>Presbyteri vero, qui relictis mulieribus, Deo & sacris altaribus +servire elegerint, 40 dies ab officio cessantes, pro se interim +Vicarios habebunt; injuncta eis poenitentia secundum hoc +quod Episcopis eorum visum fuerit.</p> + +<p><span class="side"><i>Mobilia lapsorum.</i></span>Omnia<a id="footnotetag203" name="footnotetag203"></a> +<a href="#footnote203"><sup class="sml">203</sup></a> vero mobilia lapsorum posthac Presbyterorum, +Decanorum, Subdiaconorum, & Canonicorum tradantur Episcopis, +& concubinæ cum rebus suis velut adulteræ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote203" name="footnote203"><b>Note 203: </b></a> +<a href="#footnotetag203"> (retour) </a> <i>Hic Canon apud Eadm. non alios extat.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. 1109.</i><br><br> +<i>Tho. electus Ebor. non consecrandus donec professionem +fecerit.</i><br><br> +<i>Rex excommunicationem metuit.</i></span><i>An. Dom. 1109. Concilium Londin. post festivitatem Pentecostes.</i></p> + +<p><i>Anselmus</i> Archiep. Cantuar.<a id="footnotetag204" name="footnotetag204"></a> +<a href="#footnote204"><sup class="sml">204</sup></a> moritur <span class="sc">XI.</span> Maii ultimi; +gravi jam tum pendente lite inter ipsum & <i>Thomam</i> electum +<i>Eboracens.</i> Archiepiscopum, quem sub perpetuo anathemate consecrari +<i>Anselmus</i> prohibuerat, donec subjectionis professionem +Ecclesiæ Cantuariensi debitam spospondisset. Renuit hoc enim +Eboracensis, longisque domi & foris res ambagibus agitatur, +<i>Papa</i> ab Anselmi partibus se habente. Cogit igitur Rex Concilium, +professusque nolle semet vel ad horam excommunicationi +Anselmi subjacere aliquatenus: Episcoporum atque Procerum +assensu (juxta antiqua Pontificum Romanorum privilegia, & +decretum patris sui tempore Lanfranci Archiep. latum) statuit: +<i>Thomam</i> hanc professionem sigillo regio declaratam, exhibiturum +in consecratione, quod statim fecit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote204" name="footnote204"><b>Note 204: </b></a> +<a href="#footnotetag204"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 4, pag. 102, &c.</i></blockquote> +<br> +<span class="pagenum"><a name="p233" id="p233">233</a></span> + + +<p><span class="side"><i>Professionis forma.</i></span>Ego <i>Thomas</i> Eboracensis Ecclesiæ consecrandus Metropolitanus +profiteor subjectionem & canonicam obedientiam sanctæ Dorobernensi +Ecclesiæ, & ejusdem Ecclesiæ Primati canonice electo +& consecrato, & successoribus suis canonice inthronizatis; +salva fidelitate Domini mei Regis <i>Henrici</i> Anglorum, & salva +obedientia ex parte mea tenenda, quam <i>Thomas</i> Antecessor meus +sanctæ Romanæ Ecclesiæ ex parte sua professus est.</p> + +<p><span class="side"><i>Severitas Regis in Presbyteros.</i></span>An. 1110. Sub nativitate Domini acta est Presbyterorum causa, +& Rex sua lege acrius constrinxit eos, quatenus vellent, nollent, +Concilio Londoniensi obedirent, & a consortio mulierum, +quo (sublato jam Anselmo) liberius usi sunt, se cohiberent.</p> + +<p><span class="side"><i>Nuptiæ filiæ Matildis.</i></span>Rex dedit <i>Matildem</i><a id="footnotetag205" name="footnotetag205"></a> +<a href="#footnote205"><sup class="sml">205</sup></a> filiam suam Henrico Regi Teutoncorum +(i. e. Imperatori) in conjugem. Nondum vero nubilis, +tantum desponsatur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote205" name="footnote205"><b>Note 205: </b></a> +<a href="#footnotetag205"> (retour) </a> <i>Hov. an. 1110. Fl. Wig. ibid. Polyd.</i></blockquote> + +<p>An. 1114. 8. Id. Jan. <i>Matildis</i> filia<a id="footnotetag206" name="footnotetag206"></a> +<a href="#footnote206"><sup class="sml">206</sup></a> Regis Henrici, <i>Henrico</i> +Imp. Moguntiæ desponsatur, & Imperatrix consecratur: deditque +ei Imperator CM. equites in dote. Rex itaque cepit ab +unaquaque hida Angliæ 3. solid.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote206" name="footnote206"><b>Note 206: </b></a> +<a href="#footnotetag206"> (retour) </a> <i>Fl. wig. ib. Hunting. & Ra. Nig. an. 1108. + Hunt. 1109.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Danegeld.</i></span>Tunc in Anglia datum est <i>Danegeld</i><a id="footnotetag207" name="footnotetag207"></a> +<a href="#footnote207"><sup class="sml">207</sup></a>, i. e. tributum.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>An. Dom. 1114. sub 6. Calend. Maii <i>H.</i> Rex<a id="footnotetag208" name="footnotetag208"></a> +<a href="#footnote208"><sup class="sml">208</sup></a></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Rex Episc. Roff. Archiep. Cant. facit.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote207" name="footnote207"><b>Note 207: </b></a> +<a href="#footnotetag207"> (retour) </a> <i>Ra. Nig. ib.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote208" name="footnote208"><b>Note 208: </b></a> +<a href="#footnotetag208"> (retour) </a> <i>Fl. Wig. ibid. Eadm. lib. 5. pag. 109.</i></blockquote> + +<p>Episcopos +& Principes Angliæ in unum apud <i>Windleshoram</i>, eorumque +consilio <i>Radulphum</i> Episcopum <i>Roffensem</i> in Archiepiscopum elegit +Cantuariæ: quæ jam sedes per totum pene quinquennium a +transitu Anselmi viduata permanserat in manibus Regis.</p> + +<p>Subinde cuncta etiam Monasteria, quæ diu fuerant destituta, +suis donavit Pastoribus.</p> + +<p><span class="side"><i>Conventus Procerum Regni. 1115.</i></span>An. Dom. 1115. 16. Cal. Oct. Rex omnes Episcopos & Principes +regni sub uno convenit in palatio suo <i>Westmonasterii</i> de negotiis +regni consulturos. Quid autem ibi actum sit in sæcularibus +& Annalium scriptoribus (qui vel Monachi semper vel Ecclesiastici +existentes, Ecclesiastica magis quam sæcularia prodidere) +non reperitur. In re autem sui ordinis ista memorantur.</p> + +<p>Venire propere ad Concilium <i>Anselmum</i> Abbatem Sabiæ +<span class="pagenum"><a name="p234" id="p234">234</a></span> +<i>Anselmi</i> Archiepiscopi nepotem Papæ nuncium, & Papales ferentem +literas asperas satis & velut objurgatorias Regem. In quibus +dubitare videtur Papa <i>Paschalis</i> de Doctrina & moribus Episcoporum +Angliæ qui Romanæ Curiæ usque adeo non innotescerent. +Regem vero insimulantes,</p> + +<p><span class="side"><i>Papa accusat R. Henric. I.</i></span>1. Quod inconsulto Romano Pontifice Episcoporum causas +deferret.</p> + +<p>2. Quod oppressis Apostolicæ Sedis appellationem subtraheret.</p> + +<p>3. Quod Concilia Synodalia celebraret.</p> + +<p>4. Quod præter authoritatem Romani Pontificis Episcoporum +quoque mutationes præsumeret.</p> + +<p>Minasque demum interminans si vero (inquit) adhuc in vestra, +&c.</p> + +<p>Graviter his accensi <i>Rex</i> & <i>Concilium</i> totum, quid sit Papæ +respondendum consulunt mittendumque Legatum statuunt <i>Guilielmum</i> +Exoniensem antistitem, cæcum licet in Romana Curia +bene Lynceum oculatum.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Saresberiæ 1116.</i></span><i>Concilium Saresberiæ quod primum dicitur in quo tres regni +Ordines convocantur.</i></p> + +<p>Anno<a id="footnotetag209" name="footnotetag209"></a> +<a href="#footnote209"><sup class="sml">209</sup></a> 1116. 16. Hen. I. 13. Cal. April. ex sanctione Regis +habitus est Conventus Episcoporum, Abbatum, Comitum & +Baronum totius Regni apud <i>Saresberiam</i> ex hac occasione.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote209" name="footnote209"><b>Note 209: </b></a> +<a href="#footnotetag209"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 5. pag. 117. Wig. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>De successione in Normannia.</i></span>Conjurantibus Rege Francorum<a id="footnotetag210" name="footnotetag210"></a> +<a href="#footnote210"><sup class="sml">210</sup></a> & Andegaviæ, Flandriæque +Comitibus de adimenda Regi Angliæ Normannia, +nepotique suo <i>Guilielmo</i> (ad quem jure pertinebat) conferenda: +Rex Normanniam proficisci statuit, moramque illic per annos +aliquot (puta 5.) habiturus, domi omnia prudentius satagit disponenda.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote210" name="footnote210"><b>Note 210: </b></a> +<a href="#footnotetag210"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<p>Primo igitur regni declarat successorem, filium suum primogenitum +<i>Guilielmum</i>; postulatque omnium ei unanimiter homagium +fieri, & fidelitatis sacramentum. Proceres impigre faciunt +utrumque: Sed <i>Radulphus</i> Archiepiscopus Cantuariæ, cæterique +Episcopi & Abbates regni Angliæ, fide & sacramento professi +<span class="pagenum"><a name="p235" id="p235">235</a></span> +sunt, se, & regnum & regni coronam, si defuncto patre suo +Rege superviverent in eum, omisso omni calumnia, & occasione, +translaturos; eique cum Rex foret, hominia fideli mente +facturos.</p> + +<p><span class="side"><i>Gravissima tributa.</i></span>In isto etiam <i>Concilio</i> Regi concedi videntur<a id="footnotetag211" name="footnotetag211"></a> +<a href="#footnote211"><sup class="sml">211</sup></a> gravissima +tributa: Sic enim Huntingtoniensis. Hoc Anno (1116) pro necessitate +Regis, geldis creberrimis, & exactionibus variis Anglia +compressa est.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote211" name="footnote211"><b>Note 211: </b></a> +<a href="#footnotetag211"> (retour) </a> <i>Huntington. ibid. & Malm. Mat. Par.</i></blockquote> + +<p>Agitur hic præterea de lite inter <i>Radulphum</i> Archiepiscopum +Cantuariæ, & <i>Thurstanum</i> Eboracensem electum, quem Archiepiscopus +consecrare noluit, quod subjectionis professionem Cantuariensi +Ecclesiæ ab antiquo solitam, nullatenus exhiberet. Nec +Concilii interea flectitur authoritate, nec minaci Regis iracundia, +Pontificatum ei alioquin prohibentis. Pontificatui potius se +renuntiaturum pollicetur; sub triennio tamen postea, consecrationem +in Concilio Remis a Calixto ipso Papa assecutus est, Rege +& Cantuariensi Archiepiscopo quantumvis renitentibus. Cumque +ex hoc Angliam ei Rex prohibuisset, Papa Regi excommunicationem +minitans, Archiepiscopo Cantuariæ sub interdicti poena +imperat; ut infra unum mensem post acceptionem ipsius Epistolæ, +Thurstanum sine exactione professionis in suam restituat Ecclesiam.</p> + +<p>Victis jam igitur Rege & Archiepiscopo, Thurstanus Angliam +accersitur, & in Eboracensi Archiepiscopatu collocatus est +An. Dn. 1120.</p> + +<p><span class="side"><i>An hoc Concilium primum fuerit in Anglia.</i></span>Sed de isto Concilio pluribus agendum est. Nam primum fuisse +perhibent Annalium nostrorum scriptores nuperi, in quo tres +regni ordines conscripti sunt. Magnates scil. Laici, Magnates +Ecclesiastici, & Communitas regni plebis personam sustinens; +sed miror equidem unde hæc assertio; apud antiquos enim & +illius sæculi scriptores qui Concilii meminerunt, <i>Florentium Wilgornensem</i>, +<i>Eadmerum</i>, <i>Malmesberiensem</i>, nulla populi vel Plebis +mentio. Nulla apud <i>Radulphum nigrum</i>, <i>Simeonem Dunelmensem</i> +& <i>Radulphum de Diceto</i> vicini ævi Authores, nec in +<span class="pagenum"><a name="p236" id="p236">236</a></span> +subsequentibus equidem <i>Mat. Parisio</i>, <i>Mat. Westmonasteriensi</i>, <i>Ranulpho +Cestrensi</i>, aut <i>Walsinghamio</i>.</p> + +<p><span class="side"><i>Pol. Vergil. notatur.</i></span>Primus certe quem recentiores in hunc errorem, ut in alios +multos perduxisse censeam, est <i>Polydorus Vergilius</i> Histor. lib. +XI. p. 188. eo forte deceptus quod eminentiores quique e populo +ad fidei sacramentum prout Magnates vocarentur. Sic namque +fieri in Concilio An. Dn. 1127. in quo Matildi filiæ Regis +juratum fuit, ostendit <i>Newbrigensis</i> lib. 1. cap 3. Recentes nullum +hujus assertionis Authorem exhibent, alium forte non habentes +quam <i>Polydorum</i> cujus non gestiunt meminisse.</p> + +<p>Anno 17. istius Regis;<a id="footnotetag212" name="footnotetag212"></a> +<a href="#footnote212"><sup class="sml">212</sup></a> pro necessitate Regis geldis creberrimis +& exactionibus variis Anglia compressa est.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote212" name="footnote212"><b>Note 212: </b></a> +<a href="#footnotetag212"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 7. pag. 380.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex a Papa privilegia Patria obtinet.</i></span>Anno 1119, id est 19 & 20 Hen. I.<a id="footnotetag213" name="footnotetag213"></a> +<a href="#footnote213"><sup class="sml">213</sup></a> <i>Calixto</i> Papæ <i>Gisortium</i> +venienti occurrit Rex <i>Henricus</i>, moram in Normannia +trahens; impetravitque ab eo omnes consuetudines, quas Pater +<i>suus in Anglia & Normannia habuerat; maxime ut neminem aliquando +Legati officio in Anglia fungi permitteret</i><a id="footnotetag214" name="footnotetag214"></a> +<a href="#footnote214"><sup class="sml">214</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote213" name="footnote213"><b>Note 213: </b></a> +<a href="#footnotetag213"> (retour) </a> <i>Ra. Nig. ib.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote214" name="footnote214"><b>Note 214: </b></a> +<a href="#footnotetag214"> (retour) </a> <i>Voyez</i> les Chap. 23 & 24 des Preuves des + Libertés de l'Egl. Gallic. tom. 2.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>An. 1116.</i></span><i>Aliud Concilium Regina eidem præsidente, dum Rex in +Normannia moratur<a id="footnotetag215" name="footnotetag215"></a> +<a href="#footnote215"><sup class="sml">215</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote215" name="footnote215"><b>Note 215: </b></a> +<a href="#footnotetag215"> (retour) </a> <i>Eadm. lib. 5. pag. 118 & seq.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. præsi. Regina.</i><br><br> +<i>Abbas Sabæ in Angliam missus.</i></span>Eodem anno circa Mensem Augustum, habitum est <i>Londini</i> +commune <i>Concilium</i> Episcoporum, Abbatum & Nobilium, praæsente +Regina, super quibusdam regni negotiis; & inter hæc de +eo quod Anselmum Abbatem <i>Sabæ</i> cum Legatina potestate in +Angliam missum, Normanniam advenisse intellexerant. Hoc +decernunt fore contra antiqua Anglorum privilegia, qui ex indulgentia +S. <i>Gregorii</i> & plurium Pontificum Romanorum Legatum +alium non habeant, quam Cantuariensem Archiepiscopum. +In cujus igitur cum injuriam fieret, ipsum super his in Normanniam +Regi, ipsum in Italiam Papæ delegandum statuunt. Provinciam +libentissime suscipit Archiepiscopus <i>Radulphus</i>; apud +Regem agit ut Anselmus ab ingressu Angliæ detineretur; apud +<span class="pagenum"><a name="p237" id="p237">237</a></span> +Papam ut concessam B. Augustino a <i>Bekeregorio</i> dignitatem, +Archiepiscopus Cantuariæ retineret. Detulit & <i>Bullam</i> Papæ +Regi hoc idem confirmantem, quæ apud Eadmerum extat lib. +5. pag. 120.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Anno 1120<a id="footnotetag216" name="footnotetag216"></a> +<a href="#footnote216"><sup class="sml">216</sup></a> composita jam pace inter <i>Ludovicum</i> Francum +& Regem Angliæ; Rex Angliæ Normanniam cedit Guilielmo +filio suo primogenito 18 annorum nato; qui jubente patre +Homagium pro eodem Regi Franciæ præstat, & a Normanniæ +Magnatibus vicissim accipit. Lætus igitur Rex Henricus, +quinto profectionis suæ anno propemodum completo, Angliam +in navi una revertitur. In altera vero dum sequuntur filii ejus +Guilielmus & Richardus cum Maria filia & pluribus regni Nobilibus, +omnes una submerguntur 6 Cal. Decembr.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Primogenitus Regis sit Dux Normanniæ, homagium facit, +recipit, & submergitur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote216" name="footnote216"><b>Note 216: </b></a> +<a href="#footnotetag216"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>De secundo Regis conjugio agit.</i></span>Anno 1121. Rex, uxore (quæ altero hinc anno decessit) +atque filiis orbatus; in Purificatione B. Mariæ apud <i>Windleshoram</i> +(vel ut habet continuator Florentii, <i>Londinum</i>) totius Angliæ +<i>Concilium</i> adunat. In quo de secundo ejus decernitur conjugio, +omniumque consensu Adelinam filiam Godefridi Ducis Lovaniæ, +lectissimam virginem, expetendam. Electis igitur qui rem perorent, +Regi citius adducta est, & 4 Cal. Feb. desponsata.</p> + +<p><span class="side"><i>Edictum Regis de Ecclesiis prospiciendis.</i></span>Anno 1124, Generale<a id="footnotetag217" name="footnotetag217"></a> +<a href="#footnote217"><sup class="sml">217</sup></a> Domini Regis <i>Henrici</i>, per fines +totius Angliæ ad Purificationem sanctæ Dei genitricis Mariæ, +divulgatur <i>Edictum</i>; ut quæcunque pastoribus viduatæ fuissent +Ecclesiæ, sibimet prospicientes, Regis in transmarinis partibus +præsentiam adirent, ad suscipiendos. Prælatos per idoneos Legatos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote217" name="footnote217"><b>Note 217: </b></a> +<a href="#footnotetag217"> (retour) </a> <i>Chron. de Bello. MS.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Poena Monetariorum.</i></span>Anno 1125. Omnibus fere Angliæ Monetariis<a id="footnotetag218" name="footnotetag218"></a> +<a href="#footnote218"><sup class="sml">218</sup></a> manus +dextras atque genitalia strictius fecit abscindi, quod Monetam +furtive corruperant. Qui autem fit ut dextris plectantur, non +oculis; haud reperio. Lege enim ab ipso lata, anno regni sui +8 oculi adimendi erant, non dextræ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote218" name="footnote218"><b>Note 218: </b></a> +<a href="#footnotetag218"> (retour) </a> <i>Hunting. Contin. Flo. Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<p>Mutavit at subinde Monetam, unde cara omnia, & gravissima +secuta fames.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p238" id="p238">238</a></span> + +<p><span class="side"><i>Ad minuendam potentiam H. fil. Roberti Ducis.</i><br> +<i>Concil. Lond.</i></span>Anno 1127. Rex<a id="footnotetag219" name="footnotetag219"></a> +<a href="#footnote219"><sup class="sml">219</sup></a> anxius de proditione & cæde <i>Caroli</i> Comitis +<i>Flandriæ</i> sibi conjunctissimi; eoque magis quod Ludovicus +Rex Franciæ ejus Comitatum dederat <i>Guilielmo</i> filio Roberti +Ducis Normanniæ, nepoti atque hosti Regis Henrici; Concilium +<i>Londini</i> ad Rogationes tenuit. Cujus auspiciis Galliam sequenti +anno ingrediens, <i>Ludovicum</i> coegit auxilium suum Comiti +subducere. Comes tamen pugnacissimus juvenis, a <i>Theodorico</i> +Alamanno quem ad Flandriam occupandam Rex Henricus +incenderat, victoriam reportavit, sed ex levi in manu vulnere, +effudit animam; quod Henrico evenit foelicissime. Nulla enim +Roberto Duci jam superstat soboles.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote219" name="footnote219"><b>Note 219: </b></a> +<a href="#footnotetag219"> (retour) </a> <i>Hunting. Hoved. Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Synodus Westm. contra uxores clericorum.</i></span>Celebravit etiam tempore hujus Concilii, scil. 3 Idus Maii +generalem <i>Westmonasterii</i> Synodum <i>Guilielmus</i> Archiepisc. Cantuariæ +Legatus Romanus; in qua multa statuit ad rem Ecclesiæ, +maxime vero contra Sacerdotum matrimonia. Et licet omnia +Regis atque Papæ confirmarentur authoritate; en quid de successu +hujus Synodi & aliarum præcedentium perhibetur in historia +Saxonica <i>Petriburgensi, nihil hæc omnia valuere Decreta</i>. <i>Omnes +Regis venia, suis uti antea gavisi sunt uxoribus.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. in quo omnes jurant Matildis sucsessionem.</i></span>Anno eodem Rex in Mense <i>Septemb.</i> Angliam venit ducens +secum e Normannia <i>Matildem</i> filiam suam Imperatricem, Comitis +Andegaviæ uxorem: Natalique primo magnum <i>Concilium +Cleri atque Procerum</i>, Londini habuit. In hoc Reginam Conjugem +suam filiam Lovanensis Ducis, Salopesberiæ donat Comitatu. +Sed cum ex ea nullam suscitasset prolem, de successore +anxius; omnes totius Angliæ Optimates<a id="footnotetag220" name="footnotetag220"></a> +<a href="#footnote220"><sup class="sml">220</sup></a>, Episcopos, Abbates, +Comites & Barones, & quotquot alicujus momenti essent, +sacramento adegit & constrinxit; ut si ipse sine hærede +masculo discederet, <i>Matildem</i> filiam suam quondam Imperatricem, +incunctanter, & sine ulla retractatione <span class="sc">Dominam</span> reciperent<a id="footnotetag221" name="footnotetag221"></a> +<a href="#footnote221"><sup class="sml">221</sup></a>. +Eidemque & susceptis vel suscipiendis ex eis Nepotibus, +regnum Angliæ cum Ducatu Normanniæ conservaturos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote220" name="footnote220"><b>Note 220: </b></a> +<a href="#footnotetag220"> (retour) </a> <i>Mat. Par. anno 1127.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote221" name="footnote221"><b>Note 221: </b></a> +<a href="#footnotetag221"> (retour) </a> <i>Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an. + 1130.</i></blockquote> + +<p>Juraverunt cuncti quicunque in eodem Concilio alicujus videbantur +esse momenti. Primo <i>Guilielmus</i> Cantuariæ Archiepiscopus; +<span class="pagenum"><a name="p239" id="p239">239</a></span> +mox Episcopi cæteri & Abbates, Laicorum primus, <i>David</i> +Rex Scotiæ Imperatricis avunculus; tunc <i>Moritonii</i> Comes +& <i>Bononiæ</i> Stephanus, nepos Regis e sorore Adala: Dein <i>Robertus</i> +filius Regis quem ante regnum susceperat, & postea Comitem +<i>Glocestriæ</i> fecerat: Duobus his novissimis æmula laude +contendentibus, quis eorum prior juraret, hic filii dignitate splendidus, +at impuri & nepotis ille, sed legitimi.</p> + +<p>Anno 1129. Regis 29.<a id="footnotetag222" name="footnotetag222"></a> +<a href="#footnote222"><sup class="sml">222</sup></a> Rex ad Calend. Aug. magnum +Concilium <i>Londini</i> tenuit de uxoribus Sacerdotum prohibendis +praesentesque ambo Episcopi cum Suffraganeis suis, justitiam de +eorundem uxoribus (focarias vocat <i>Parisiensis</i>) Regi concesserunt: +Imprudentia, ut calumpniabant, <i>Guilielmi</i> Arcbiep. Cantuariæ, +sed aliis omnibus Episcopis consentientibus. Rex autem accepta +a Sacerdotibus ingenti nummorum mole, uxores eis permisit +denuo, & illusa hoc commento Episcoporum constitutione, +ipsi in ludibrium transiere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote222" name="footnote222"><b>Note 222: </b></a> +<a href="#footnotetag222"> (retour) </a> <i>Hunting. & Mat. Par. ibid. Hoved. in an. + 1130.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Northampton.</i></span>Anno 1131. Regis 31. habitum est <i>Northamptoniæ</i><a id="footnotetag223" name="footnotetag223"></a> +<a href="#footnote223"><sup class="sml">223</sup></a> magnum +Concilium (<i>placitum</i> vocat <i>Huntingtonius</i>, <i>Conventum Hovededenus</i>) +omnium <i>Magnatum</i> Angliæ, in Nativitate S. Mariæ; +ubi de jurgiis agitur inter <i>Matildem</i> Imperatricem, & maritum +suum <i>Comitem Andegaviæ</i>, cui ipsa reddenda decernitur reposcenti; +Missa igitur & recepta est fastu suæ dignitati congruo.</p> + +<p>Renovarunt illic (<i>Matildi</i>) fidem<a id="footnotetag224" name="footnotetag224"></a> +<a href="#footnote224"><sup class="sml">224</sup></a> qui dederunt Proceres; +& modo dant qui prius non dedere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote223" name="footnote223"><b>Note 223: </b></a> +<a href="#footnotetag223"> (retour) </a> <i>Hunting. in ann.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote224" name="footnote224"><b>Note 224: </b></a> +<a href="#footnotetag224"> (retour) </a> <i>Malm. in eod. an.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Matildis liberi Regni Angl. Hæredes.</i></span>Anno 1132.<a id="footnotetag225" name="footnotetag225"></a> +<a href="#footnote225"><sup class="sml">225</sup></a> cum <i>Matildis filium</i> Andegavensi Comiti peperisset +(Henricum nomine) Rex convocatis regni Principibus +filiam suam & Hæredes ex ea nascituros, sibi (ut prius) constituit +successores.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote225" name="footnote225"><b>Note 225: </b></a> +<a href="#footnotetag225"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Conventus Lond. de lite inter Episcopos.</i></span>Anno 1133. Regis 33.<a id="footnotetag226" name="footnotetag226"></a> +<a href="#footnote226"><sup class="sml">226</sup></a> ad initium quadragesimæ jejunii +Conventus <i>Londini</i> habetur super litibus inter S. <i>Davidis</i> & <i>Glamorgensem</i> +Episcopos; nec non <i>Cantuariæ</i> Archiepisc. & <i>Alexandrum</i> +Lincolniens. Episcopum de Parochiarum consuetudinibus; +quæ <i>Wintoniæ</i> postea ad Rogationes ventilantur. Sed indefinita +<span class="pagenum"><a name="p240" id="p240">240</a></span> +illa Archiepiscopi ad Regem in Normannia sequenti Anno transportatur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote226" name="footnote226"><b>Note 226: </b></a> +<a href="#footnotetag226"> (retour) </a> <i>Hunting. 1133 & 1134.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex in Normanniam abit.</i></span>Anno vero 1133. in ipsa prima die Anni sui 33. id est, Augusti +Normanniam navigat Sole sub Eclipse existente; ultimusque +fuit & fatalis illi iste transitus; in Normannia enim supra +triennium detentus Calendis Decemb. id est, mensis illius die +primo in nocte obiit.</p> + +<p><span class="side"><i>Ultima Regis Henr. voluntas.</i></span>In extremis languens de <i>Successore</i> denuo interrogatus, filiæ +omnem terram suam citra & ultra mare legitima & perenni Successione +adjudicavit. Addendo insuper:</p> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<p class="i14">Solvantur (inquit) debita mea.</p> +<p class="i14">Reddantur Liberationes, & solidate quæ debeo.</p> +<p class="i14">Reliqua indigentibus distribuantur.</p> +</div></div> + +<p><span class="side"><i>Thesaurarii Regis Stephan. Regi thesaurum tradunt.</i></span>Sed <i>Rogerus Saresberiensis</i> Episcopus, & <i>Guil. de Ponte arcus</i>, +Custodes thesauri regalis qui ad centena fere millia librarum +in denariis æstimabatur, præter vasa aurea & argentea, +<i>Stephano</i> Regi omnia tradiderunt.</p><br><br> + +<p class="sml"> +J'observerai sur ce regne, que Henri Ier avoit si peu intention d'abolir les Loix féodales +dans ses Etats, & de n'y admettre que les Loix d'Edouard, qui, par leur nature, +étoient nécessairement exclusives des Fiefs, qu'en 1101 & 1102 il fit successivement deux +conventions avec Robert Comte de Flandre, & lui donna <i>en fief</i> 400 marcs d'argent; +au moyen de quoi Robert s'obligea à divers services envers lui, & entr'autres de lui +donner 500 Cavaliers & 1000 chevaux. C'est, je crois, le premier exemple d'une inféodation +faite sans glebe. Voyez <i>Abregé historique des Actes de Rimer</i>, tom. 10, pag. +2, 2e col. de l'Histoire d'Angleterre de Rapin Thoyras. +</p> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>STEPHANUS.</h3> + +<p class="mid"><i>Anno Domini 1135.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Stephanus Regnum Angliæ invadit contra juramentum.</i></span><i>Stephanus</i> nepos Henrici I. ex sorore ejus Adala uxore Theobaldi +Comitis Bononiæ & frater Theobaldi junioris Comitis +Blesensis, vir strenuus & bellicosus; abdicato juramento quod +de suscipienda in hæredem regni Matilde juraverat; non humato +adhuc avunculo Rege, solium invadit. Electus tamen a Magnatibus +pari alligatis scelere, & perjurio.</p> + +<p><span class="side"><i>Coronatur.</i><br><br> +<i>Rex vovit Deo, Populo, Ecclesiæ.</i></span>Horum primus <i>Guilielmus</i> Archiepiscopus Cantuariæ in die S. +<i>Stephani</i> An. Dn. 1136. coronavit eum, cæteris acclamantibus; +<span class="pagenum"><a name="p241" id="p241">241</a></span> +foeminæque subdi (velut turpe quiddam) renuentibus<a id="footnotetag227" name="footnotetag227"></a> +<a href="#footnote227"><sup class="sml">227</sup></a>. Linivit +scelus Hugonis Bigoti Senescalli Regis testimonium, qui solenni +jurejurando coram Archiepiscopo protestatus est, quod dum Rex +ageret in extremis, Imperatricem exhæredavit, & Stephanum +igitur constituit Successorem. Juravit autem Rex <i>Stephanus</i> in +Coronatione sua, tria ista, inter alia, Deo, populo, & Ecclesiæ<a id="footnotetag228" name="footnotetag228"></a> +<a href="#footnote228"><sup class="sml">228</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote227" name="footnote227"><b>Note 227: </b></a> +<a href="#footnotetag227"> (retour) </a> <i>Voyez</i> ma Note sur la Remarque de la Sect. 8 de + Littleton, Ier vol. pag. 26.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote228" name="footnote228"><b>Note 228: </b></a> +<a href="#footnotetag228"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 8. pag. 387.</i></blockquote> + +<p><i>Primo</i>, cum juramento vovit<a id="footnotetag229" name="footnotetag229"></a> +<a href="#footnote229"><sup class="sml">229</sup></a> quod defunctis Episcopis +nunquam retineret Ecclesiam in manu sua, sed statim electioni +Canonicæ consentiens, Episcopis[A]<span class="side">A: <i>Episcopiis.</i></span> eas investiret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote229" name="footnote229"><b>Note 229: </b></a> +<a href="#footnotetag229"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 482. Mat. Par.</i></blockquote> + + +<p><i>Secundo</i> vovit quod nullius Clerici vel Laici Sylvas in manu +sua retineret, sicut Rex Henricus fecerat, qui singulis annis eos +implacitaverat, si vel venationem cepissent in Sylvis propriis, +vel si eas ad proprias necessitates suas distraherent, vel minuerent. +Quod nefandi genus placiti (verba sunt <i>Huntingtoniensis</i>) +adeo fuit execrabile, ut si visores alicujus lucum, quem habere +pecuniam æstimarent, a longe conspicerent, statim vastatum +perhiberent, sive esset, sive non, & eum immerito redimerent.</p> + +<p><i>Tertio</i> vovit quod <i>Danegeldum</i>, id est, duos Solidos ad hidam, +quos antecessores sui accipere solebant singulis annis, in +æternum condonaret. Hæc principaliter Deo vovit & alia: sed +nihil horum tenuit. Hæc <i>Huntingtonius</i>.</p> + +<p><span class="side"><i>Homagia accepit.</i></span>Accepit deinde Homagia<a id="footnotetag230" name="footnotetag230"></a> +<a href="#footnote230"><sup class="sml">230</sup></a> Magnatum qui <i>Matildi</i> prius regnum +juraverant, impletisque Radingæ exequiis Henrici Regis +<i>Oxonii</i> Conventum agit. Illic iterata omnia quæ in Coronatione +voverat, restipulatur denuo & confirmat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote230" name="footnote230"><b>Note 230: </b></a> +<a href="#footnotetag230"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Hunting. Hoved.</i></blockquote> + +<p>Post festum Paschæ<a id="footnotetag231" name="footnotetag231"></a> +<a href="#footnote231"><sup class="sml">231</sup></a> Angliam venit <i>Robertus</i> Comes <i>Glocestriæ +Matildis</i> frater, fiduciæ suæ Cardo in angustiis tamen +actus, Regi facit homagium, sed adjecta conditione, scil. quamdiu +ille dignitatem suam custodiret, & sibi pacta servaret. Secundum +illud antiquum proverbium (inquit <i>Parisius</i>) <i>Quamdiu habebis +me pro Senatore, & ego te pro Imperatore</i>. Et sub hoc ut +<span class="pagenum"><a name="p242" id="p242">242</a></span> +videtur tempore Chartam edidit de libertatibus Angliæ confirmandis, +quas Henricus I. sub initio regni sui concedebat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote231" name="footnote231"><b>Note 231: </b></a> +<a href="#footnotetag231"> (retour) </a> <i>Malmes. Novel. lib. 1. pag. 179. Mat. Par.</i></blockquote> + +<p class="mid"><i>Charta Stephani Regis de Libertatibus.</i></p> + +<p><i>Stephanus</i> Dei Gratia Rex Angliæ Justic. Vicecomitibus, Baronibus, +& omnibus ministris, & fidelibus suis Francis & Anglicis, +Salutem.</p> + +<p>Sciatis me concessisse & præsenti Charta mea confirmasse omnibus +Baronibus & hominibus meis de Anglia omnes libertates +& bonas Leges quas Henricus Rex Angliæ avunculus meus eis dedit +& concessit, & omnes bonas Leges & bonas consuetudines +eis concedo quas habuerunt tempore Regis <i>Edwardi</i>.</p> + +<p>Quare volo & firmiter præcipio; quod habeant & teneant +omnes illas bonas Leges & libertates de me & hæredibus meis, +ipsi & hæredes sui libere, quiete, & plenarie. Et prohibeo ne +quis eis super hiis molestiam vel impedimentum vel diminutionem +faciat super forisfacturam meam. Teste <i>Willielmo Martel.</i> apud +London.</p> + +<p> +<i>Iste Wil. Martel. fuit dapifer Regis qui captus Wintoniæ An. +R. Steph. 1142. pro redemptione dedit insigne Castellum de +Scirburne. Hov. An. 1142. pag. 488. l. 14.</i></p> + +<p><i>Henricus</i> Wintoniensis Episcopus Legatus Romanus vadem se +apposuit inter Deum & eum, viz. Regem <i>Stephanum</i>.</p> + +<p>Quod sanctam Ecclesiam honoraret, & exaltaret; & bonas +Leges manuteneret, malas vero abrogaret, (Oratio Legati ad +Synodum Winton. An. 1142, Malm. pa. 188. ubi addit immediate:) +piget meminisse, pudet narrare qualem se in regno exhibuerit, +&c. acerbe.</p> + +<p><span class="side"><i>Jurament. Episcoporum conditionale.</i></span>A. D. Reg. 1. Sub hac utique tempestate fidelitatem Regi +jurant Episcopi<a id="footnotetag232" name="footnotetag232"></a> +<a href="#footnote232"><sup class="sml">232</sup></a>, conditionem etiam adjungentes, viz. quamdiu +ille libertatem Ecclesiæ, & vigorem disciplinæ conservaret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote232" name="footnote232"><b>Note 232: </b></a> +<a href="#footnotetag232"> (retour) </a> <i>Malmes. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Juramentum Regis.</i></span>Rex vicissim jurat omnia, quæ in scripto quodam continebantur, +hoc tenore<a id="footnotetag233" name="footnotetag233"></a> +<a href="#footnote233"><sup class="sml">233</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote233" name="footnote233"><b>Note 233: </b></a> +<a href="#footnotetag233"> (retour) </a> <i>Malm. ib.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p243" id="p243">243</a></span> + +<p>Ego <i>Stephanus</i> Dei gratia assensu Cleri & populi in Regem +Angliæ electus, & a Domino <i>Willielmo</i> Archiepiscopo Cantuariæ +& sanctæ Ecclesiæ Romanæ Legato consecratus, & ab Innocentio +sanctæ sedis Romanæ Pontifice postmodum confirmatus.</p> + +<p>Respectu & amore Dei, sanctam <i>Ecclesiam</i> liberam esse concedo, +& debitam reverentiam illi confirmo.</p> + +<p>Nihil in Ecclesia vel in rebus Ecclesiasticis symoniace acturum +vel permissurum promitto.</p> + +<p><i>Ecclesiasticarum</i> personarum & omnium Clericorum,& rerum +eorum justitiam & potestatem, & distributionem honorum Ecclesiasticorum +in manu Episcoporum esse perhibeo, & confirmo.</p> + +<p>Dignitates <i>Ecclesiarum</i> privilegiis earum confirmatas, & consuetudines +earum antiquo tempore habitas, inviolate manere +concedo & statuo.</p> + +<p>Omnes <i>Ecclesiarum</i> possessiones & tenuras, quas die illa habuerant +qua <i>Willielmus</i> Rex avus meus fuit vivus & mortuus, +sine omnium calumniantium reclamatione, eis liberas & absolutas +esse concedo.</p> + +<p>Si quid vero de habitis aut possessis ante mortem Regis, quibus +modo careat, <i>Ecclesia</i> deinceps repetierit; indulgentiæ & +dispensationi meæ, vel discutiendum vel restituendum reservo.</p> + +<p>Quæcunque vero post mortem Regis, liberalitate Regum, +largitione Principum, oblatione vel comparatione, vel qualibet +transmutatione fidelium collata sunt; confirmo pacem, me +& justitiam facturum, & pro posse meo conservaturum promitto, +forestas quas Willielmus Rex Avus meus, & Willielmus +II. avunculus meus instituerunt & tenuerunt, mihi reservo. +Cæteras omnes quas Henricus Rex superaddidit Ecclesiis & +Regno, quietas reddo & concedo.</p> + +<p>Si quis autem Episcopus vel Abbas, vel alia Ecclesiastica +persona ante mortem suam, rationabiliter sua distribuerit, vel +distribuenda statuerit, firmum manere concedo.</p> + +<p>Si vero morte præreptus fuerit, pro salute animæ ejus, +Ecclesiæ consilio eadem fiat distributio.</p> + +<p>A. D. 1136. Reg. 1. Dum vero sedes propriis fuerint pastoribus +vacuæ, & ipsæ & omnes earum possessiones in manu & +custodia Clericorum, vel proborum hominum ejusdem Ecclesiæ +<span class="pagenum"><a name="p244" id="p244">244</a></span> +committantur, donec pastor canonice substituatur.</p> + +<p>Omnes exactiones & mischeningas & injustitias, sive per Vice-comites +vel per alios quoslibet male inductas, funditus extirpo.</p> + +<p>Bonas leges, & antiquas & justas consuetudines in murdris, +& placitis, & aliis causis observabo, & observari præcipio. +Apud <i>Oxenford</i>, Anno Incarnationis Domini 1136. regni mei +<i>primo</i>.</p> + +<p>Nomina testium (inquit <i>Malmesburiensis</i>) qui multi fuerunt, +apponere fastidio; quia pene omnia ita perperam mutavit, quasi +ad hoc tantum jurasset, ut prævaricatorem sacramenti se regno +toti ostenderet.</p> + +<p>Hoc deinceps Anno <i>Rex</i> venatum proficiscitur Bramptoniam +in viciniis <i>Huntingtoniæ</i><a id="footnotetag234" name="footnotetag234"></a> +<a href="#footnote234"><sup class="sml">234</sup></a>, nuperisque elatus victoriis, proceres +ibi in placita forestæ vocat (id est de sylvis & venationibus) +concessionis suæ, voti, atque sacramenti immemor.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote234" name="footnote234"><b>Note 234: </b></a> +<a href="#footnotetag234"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 8. Regis an. 1. Mat. Par. V. + supra sacramentum ejus.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Comes Glocestriæ deficit a Stephano Rege.</i></span>In 1138. sub Pentecosten,<a id="footnotetag235" name="footnotetag235"></a> +<a href="#footnote235"><sup class="sml">235</sup></a> Comes <i>Glocestriæ</i>, conscripto +ad <i>Matildis</i> opem in Normannia exercitu, homagium, quod +Regi fecit, abdicat, & more majorum, fidem atque amicitiam +suam (quod diffidiare sub hoc sæculo vocant) nunciis interdicit. +Juste fieri hæc contendit; tum quod Rex illicite ad +regnum aspiraverat, tum & fidem omnem sibimet datam & juratam +violaverat. Coronatur interea perjurio perjurium: sed +intercessit Papæ indulgentia.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote235" name="footnote235"><b>Note 235: </b></a> +<a href="#footnotetag235"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Malm. Nov. lib. 1. pag. 179 & + 192.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Novi Comites.</i></span>Rex vero prævia perculsus fama<a id="footnotetag236" name="footnotetag236"></a> +<a href="#footnote236"><sup class="sml">236</sup></a>, <i>multos novos instituit +Comites</i>, exhaustoque jam thesauro Regio, prædiis ad fiscum +pertinentibus ditat, ut fidelius sibi contra Glocestrensem militarent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote236" name="footnote236"><b>Note 236: </b></a> +<a href="#footnotetag236"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. supr.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Northampton.</i></span>Anno 1138. in Octavis Paschæ<a id="footnotetag237" name="footnotetag237"></a> +<a href="#footnote237"><sup class="sml">237</sup></a> (quod erat 4. Idus Aprilis) +Rex Concilium <i>Northamptoniæ</i> tenuit, cui præsidebant Eboracensis +Archiepiscopus <i>Thurstanus</i>, Episcopi, Abbates, Comites, +<i>Barones</i>, <i>Nobiles quique</i> per Angliam. Hæc <i>Florentii</i> +continuator, qui præterea Prælatorum aliquot institutiones illic +memorat, sed, ut sæpius Monachi, secularia prætermittit. Cogi +<span class="pagenum"><a name="p245" id="p245">245</a></span> +autem videtur hoc Concilium ad deliberandum de gravissimo bello, +quod in Regem moliebatur <i>Robertus</i> Comes <i>Glocestriæ</i> in +transmarinis adhuc constitutus. Prævola quippe fama ejus detexerat +machinationes, & qua potuit Rex se accingit de summa rerum +jam dimicaturus. Cum autem exhaustus esset thesaurus Regius +nec haberet quo desideratos obligaret munere, sacrarium +patefaciens dignitatum, multos creavit <i>novos Comites</i>, prædiisque, +ne <i>inanis videretur dignitas</i>,<a id="footnotetag238" name="footnotetag238"></a> +<a href="#footnote238"><sup class="sml">238</sup></a> prout potuit honoravit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote237" name="footnote237"><b>Note 237: </b></a> +<a href="#footnotetag237"> (retour) </a> <i>Flo. Wig. Malmesb. Nov. lib.</i> 34.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote238" name="footnote238"><b>Note 238: </b></a> +<a href="#footnotetag238"> (retour) </a> <i>Contin. Floren. in an. 1138. pag. 520 & 526.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Albericus Ostiensis synodum Westmon. vocat.</i></span>Hoc etiam anno Angliam venit<a id="footnotetag239" name="footnotetag239"></a> +<a href="#footnote239"><sup class="sml">239</sup></a> <i>Albericus Ostiensis</i> Episcopus, +Legatus Romanus, qui lectis coram Rege & Magnatibus +literis <i>Apostolicis</i>, primo non admittitur; at susceptus demum, +synodum convocat <i>Westmonasterii</i> 13. die Decembris in Ecclesiæ +status reformationem. Aderant ei 18 <i>Episcopi</i>, 30 circiter <i>Abbates</i>, +& innumera Cleri & populi multitudo. Interfuit Rex ipse +Stephanus cum Romano alio Legato; & post multarum causarum +discussionem, promulgata sunt ibidem 17 Capitula. E quibus +hæc <i>decerpsimus</i>, cum ad politiam Ecclesiæ, tum & regni +quodammodo pertinentia.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote239" name="footnote239"><b>Note 239: </b></a> +<a href="#footnotetag239"> (retour) </a> Les Dignités qui n'étoient point inhérantes à + des Fiefs étoient alors peu usitées.</blockquote> + +<p>5. Nullus omnino de manu Laici Ecclesiam seu quæcunque +Ecclesiastica beneficia accipiat: Cum autem investituram aliquis +per Episcopum acceperit, præcipimus ut super Evangelium juret, +se nihil propter hoc vel per se, vel per aliquam aliam personam +dedisse alicui vel promisisse. Si autem præsumptum fuerit, +irrita hujusmodi donatio erit, & tam dator quam acceptor ultioni +canonicæ subjaceat.</p> + +<p>7. Statuimus præterea, ne quis Ecclesiam seu quælibet beneficia +Ecclesiastica, paterna sibi vendicet hæreditate, aut successorem +sibi in Ecclesiastico constituat beneficio. Quod si præsumptum +fuerit, irritum fore decernimus, cum Psalmista dicentes: +<i>Deus meus pone illos ut rotam, qui dicunt hæreditate possideamus +sanctuarium Dei.</i></p> + +<p>8. Sanctorum patrum vestigiis inhærentes, Presbyteros, +<span class="pagenum"><a name="p246" id="p246">246</a></span> +Diaconos, Subdiaconos, uxoratos aut concubinarios, Ecclesiasticis +officiis & beneficiis privamus, ac nequis eorum Missam audire +præsumat, Apostolica authoritate prohibemus.</p> + +<p>9. Foeneratores Clericos, & turpia lucra sectantes, & publica +secularium negotia procurantes, ab officio & beneficio Ecclesiastico +nihilominus removendos esse censemus.</p> + +<p>10. Si quis Clericum, vel Monachum, vel Sanctimonialem, +vel quamlibet Ecclesiasticam personam occiderit, incarceraverit, +vel nefarias ei manus intulerit, nisi tertio submonitus satisfecerit, +anathemate feriatur. Neque quisquam ei præter Romanum +Pontificem, nisi mortis urgente periculo modum poenitentiæ +finalis injungat. Si autem impoenitens mortuus fuerit, corpus +ejus inhumatum remaneat.</p> + +<p>11. Si quis Ecclesiarum res mobiles vel immobiles violenter +usurpare præsumpserit; nisi post canonicam vocationem emendaverit, +eum excommunicari præcipimus.</p> + +<p>12. Apostolica authoritate prohibemus, ne quis absque licentia +Episcopi sui in possessione sua Ecclesiam vel Oratorium constituat, +&c.</p> + + +<p class="mid"><i>Concilium Oxenfordiæ.</i></p> + +<p>Anno 1139. R. 4. circa 8. Cal. Julii, Rex <i>Magnates</i> Angliae +<i>Oxonium</i> vocat ad <i>Concilium</i>: Animadvertit enim Robertum +<i>Glocestrensem</i> belli fomitem, novum in dies conscribere militem, +castra capere & munire, & militarem undique comportare +supellectilem; deficere ad eum populum plurimum, potentissimosque +aliquot, cum ex seculo tum e Clero, in partes Imperatricis +transfretare. Intelligit præterea, multos aut castella +nova exstruentes, aut vetera munientes, tanquam Regi propugnaturos, +inimicis suis clam adhærere. Ex hoc esse genere <i>Rogerum</i> +Episcopum <i>Saresberiæ</i>, qui castellum Saresberiæ egregie +firmaverat, castella <i>Schiresburniæ</i> & <i>Divisæ</i> mire ædificaverat +& munierat; aliudque <i>Malmesberiæ</i> inchoaverat. Alexandrum +etiam Lincolniensem Episcopum, nepotem Rogeri, qui castella +de <i>Newwerk</i> & <i>Sleford</i> condiderat, & primum illud in tutamen +dignitatis omni ingenio exornaverat. Hi cum <i>Nigello</i> Episcopo +<span class="pagenum"><a name="p247" id="p247">247</a></span> +Eliensi nepote altero ejusdem Rogeri<a id="footnotetag240" name="footnotetag240"></a> +<a href="#footnote240"><sup class="sml">240</sup></a>, maximo apparatu +militum, equis & armis instructo, Oxonium veniunt. Rex proditionem +suspicatus, suos armat; contenditur inter milites de +hospitiis. Famulus quidam Ducis Britanniæ ab Episcopalibus occiditur, +nepos etiam paulo minus. His autem a Regio milite +fugatis, capti sunt Episcopi Saresberiensis & Lincolniensis, Eliensi +fuga elapso.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote240" name="footnote240"><b>Note 240: </b></a> +<a href="#footnotetag240"> (retour) </a> <i>Contin. Flor. pag. 521.</i></blockquote> + +<p>Rex in Episcopos agit, cum ob hanc pacis suæ ab eorum militibus +violationem, tum quod castella non citra suspicionem in +semet ipsum munierant. Eorundem igitur claves poscit in fidei +vadem, & renuentes Episcopos tradit carceri, & nihilominus +habito postmodum Concilio coram Primoribus Angliæ, statutum +est<a id="footnotetag241" name="footnotetag241"></a> +<a href="#footnote241"><sup class="sml">241</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote241" name="footnote241"><b>Note 241: </b></a> +<a href="#footnotetag241"> (retour) </a> <i>Continuat. an. 1139. pag. 528.</i></blockquote> + +<p>Ut omnia per Angliam oppida, castella, munitiones quoque, +in quibus secularia solent exerceri negotia, Regis & Baronum +suorum juri cedant.</p> + +<p>Ecclesiastici vero viri, viz. Episcopi, canes inquam divini, +in salutem & defensionem ovium suarum latrare non cessent, +ne lupus invisibilis, malignus scil. hostis, oves dominicas rapiat, +& dispergat, omnino caveant.</p> + +<p>Rex castella antedicta cum ingenti in eisdem thesauro, vi +aut minis occupat.</p> + + +<p class="mid"><i>Synodus Wintoniæ.</i></p> + +<p>Anno eodem (1139.) ad 4. Calend. Septembris, <i>Henricus</i> +Wintoniensis Episcopus, Regis frater, & Romanæ Sedis Legatus, +synodum indicit. Aderat <i>Theobaldus</i> Archiepisc. <i>Cantuar.</i> +cæterique omnes Episcopi, quos aut morbus non detinuit aut +periculum belli. Citatur & <i>Rex</i> ipse, qui Comites misit responsuros, +at inprimis Procuratorem suum <i>Albericum de Vere</i>, Causidicum +argutissimum. Recognoscuntur hic omnia quæ <i>Oxonii</i> +gesta sunt; gladiusque Ecclesiasticus in gladium stringitur secularem.</p> + +<p>Legatus suam proponit modestiam, qui hoc functus munere, +<span class="pagenum"><a name="p248" id="p248">248</a></span> +per semestre nihil hactenus aggressus est. Queritur tanta jam se +evocari necessitate, tanto interpelli scelere. Episcopos nempe +sacros atque unctos Domini contra jus & fas, contra omnem +vim canonum, pietatis & religionis, nefandis manibus captivatos, +& quod ne dictu est, in carcerem turpiter detrusos a +divinis officiis cohiberi: Ecclesiam suis spoliari possessionibus, +& sacrilege rapi bona ejus: Regem a nequissimis incentoribus +ad hoc seductum: Fratrem suum esse & charum utique; facultatum +vero & ipsius corporis subiturum potius se dispendia, +quam Episcopalem celsitudinem tanta dejici indignitate perpessurum +pateretur. Facturum igitur quicquid definiret Synodus.</p> + +<p>Pro Rege multa <i>Albericus</i> in Episcopos injuriarum, versutiæ, +tumultus, seditionis, infidelitatis, defectionis, & proditionis +insimulans: <i>Rogerum</i> Saresberiensem captum non ut Episcopum, +sed Ministrum Regis; nec per violentiam erepta castella, sed +tradentibus Episcopis, ut de tumultu quem in Curia concitaverant, +immunes essent. Pecuniam <i>Saresberiensi</i> licite ademptam, +quod ex fisci hanc redditibus sub Henrico Rege collegisset: ipsum +Regi tamen e Castellis cessisse ut commisso absolveretur, +horumque non deesse testes.</p> + +<p><i>Rogerus Saresberiensis</i> asserit, se ministrum Regis Stephani +nunquam fuisse. Prolatas accusationes non in foro seculari, at +in Episcoporum synodo debuisse agitari, priusquam spoliarentur +bonis. Contra spoliatos ex jure gentium non litigandum, nisi +præcedente restitutione.</p> + +<p>Denique si justitiam in hac <i>Synodo</i> non consequatur, eam in +majori curia quæsiturum.</p> + +<p>Hæc absente Rothomagensi Archiepiscopo, qui sub triduo veniens: +Concedo (inquit) ut castella Episcopi haberent, si se +jure habere debere per Canones probare possent: Quod quia +non possent, extremæ improbitatis esse, contra Canones niti +velle. Et esto (inquit) justum sit ut habeant: Certe quia suspectum +est tempus, secundum morem aliarum gentium, Optimates +omnes claves munitionum suarum debent voluntati Regis +contradere, qui pro omnium pace debet militare. +<span class="pagenum"><a name="p249" id="p249">249</a></span></p> + +<p>Languescit protinus controversia<a id="footnotetag242" name="footnotetag242"></a> +<a href="#footnote242"><sup class="sml">242</sup></a>; sed prædictis addidit +Causidicus <i>Albericus</i>: Regi innotescere, agi inter Episcopos de +Romano Pontifice implorando; Regem id ne faciant prohibere, +& missis reditum interdicere: sed interea semet Romam appellare. +Turbata his dissolvitur Synodus: Legatus autem & Archiep. +ad pedes Regis provoluti frustra intercedunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote242" name="footnote242"><b>Note 242: </b></a> +<a href="#footnotetag242"> (retour) </a> <i>Hæc qui latius cupit, Malmesb. adeat. Hoved. + lib. 1.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>De Wrec quod accidit tempore Regis Stephani.</i></span><i>De Naufragio & Wrecco maris tempore RR. Henrici I. & Stephani, +Anno Dom. 1139. Regis Steph. 4.</i></p> + +<p>Sub iisdem diebus tempestate prævalente contigit<a id="footnotetag243" name="footnotetag243"></a> +<a href="#footnote243"><sup class="sml">243</sup></a> navem +quandam variis sumptibus refertam, de <i>Rumenel</i> terra Archiepiscopi +Cantuariensis, super terram Ecclesiæ de Bello in <i>Dengemareis</i> +membro de <i>Wy</i>, confractam (hominibus vix evadentibus) +jactari. Sciendum est autem hoc pro lege ab antiquitate +per maris littora observandum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote243" name="footnote243"><b>Note 243: </b></a> +<a href="#footnotetag243"> (retour) </a> <i>Totum e Chron. MS. Monasterii de Bello.</i></blockquote> + +<p>Ut navi fluctibus contrita, si evadentes infra statutum terminum +& tempus eum minime reparassent, navis & quæcunque appulsa +forent, absque calumnia in dominum terra illius & in +Wrec cederent.</p> + +<p><span class="side"><i>Lex Henrici I.</i></span>Sed supra memoratus Rex <i>Henricus</i> hanc abhorrens consuetudinem, +tempore suo, per imperii sui spatia edictum proposuit, +quatenus: Si vel unus e navi confracta vivus evasisset, hæc +omnia obtineret. Verum quo novus Rex cedit, & nova Lex. +Nam defuncto eo, regni Proceres, edicto recenti pessundato, +morem antiquitus observatum sibimet usurparunt. Unde factum +est, ut homines de Dengemareis secundum maritimas consuetudines, +& regales dignitates Ecclesiæ Belli, pradictum Wrec +vi obtinerent<a id="footnotetag244" name="footnotetag244"></a> +<a href="#footnote244"><sup class="sml">244</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote244" name="footnote244"><b>Note 244: </b></a> +<a href="#footnotetag244"> (retour) </a> Spelman avoit rassemblé les témoignages des + différens Historiens pour composer son Traité chronologique des + Loix. Il est donc obligé de répéter quelquefois le Texte des + Loix auxquelles ces Historiens ont donné diverses dates.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex quotannis coronatur.</i></span>Prisci moris fuit<a id="footnotetag245" name="footnotetag245"></a> +<a href="#footnote245"><sup class="sml">245</sup></a>, ut Magnates Angliæ ad natale Dom. +ad Curiam R. convenirent, tum ad festivitatem celebrandum tum +ad obsequium Regi præstandum, & de negotiis regni deliberandum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote245" name="footnote245"><b>Note 245: </b></a> +<a href="#footnotetag245"> (retour) </a> <i>Contin. Flor. an. 1126. pag. 501 & an. 1139. + pag. 533.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p250" id="p250">250</a></span> + +<p>Coronabatur quippe in hoc festo annuatim Rex ab Archiep. Cantuar. +eum ad Ecclesiam a dextra ducente, & ritus solennes peragente. +Unde factum est, ut Historiographi veteres annum a nativitate +Domini ordiantur, & sedulo notent ubi Rex curiam tenuit natalitiam.</p> + +<p><span class="side"><i>Fastum omittit.</i></span>Anno autem Dom. 1140. R. <i>Stephani</i> 5. deturpato jam bellis +atque cladibus toto regno, fastus iste Regius non intermitti +tantum sed omitti cepit. Unde<a id="footnotetag246" name="footnotetag246"></a> +<a href="#footnote246"><sup class="sml">246</sup></a> <i>Huntingtonius</i> in hoc anno +ait: Ubi autem ad Natale vel ad Pascha Rex fuerit, dicere +non attinet. Jam quippe curiæ solennes & ornatus regii stemmatis +ab antiqua serie descendens prorsus evanuerant. Coronatus +etiam se exhibuit in festo Pentecostes, ut <i>Florentii</i> continuator +refert, atque ita sine dubio in Paschate, Magnatibus utique congregantibus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote246" name="footnote246"><b>Note 246: </b></a> +<a href="#footnotetag246"> (retour) </a> <i>Hist. lib. 8. pag. 390. Mat. Par. an 1139. + Hoved. an. 1140.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Nequitia Monetariorum.</i></span>Anno 1140. cum e falsariorum nequitia<a id="footnotetag247" name="footnotetag247"></a> +<a href="#footnote247"><sup class="sml">247</sup></a> tanta esset monetæ +difficultas, ut omnia chara essent, & ex decem vel eo +amplius solidis vix 12 denarii reciperentur, exhaustusque Regi +esset thesaurus totus; ferebatur Rex denariorum pondus, quod +fuerat tempore Regis <i>Henrici</i>, alleviari jussisse.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote247" name="footnote247"><b>Note 247: </b></a> +<a href="#footnotetag247"> (retour) </a> <i>Malmesb. Novel. lib. 1. pag. 185.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex obsidetur & capitur.</i></span>An. 1141. in die Purificationis B. Mariæ Virg. <i>Stephanus</i> +Rex in obsidione <i>Lincolniæ</i> capitur<a id="footnotetag248" name="footnotetag248"></a> +<a href="#footnote248"><sup class="sml">248</sup></a>, & <i>Matildi</i> Imperatrici +cum urbe <i>Wintoniæ</i> & corona regni Angliæ traditur. Suscepta +igitur a plerisque homagia passim capit, <i>Londinum</i>que magno +fastu ingrediens, <span class="sc">Anglorum Domina</span> salutatur. Assidet autem +<i>Westmonasterii</i>, de arduis regni dispositura: Ubi supplex ejus +obtestatur gratiam Anglorum Regina pro Domino & marito +suo Stephano Rege, non captivo solum, sed compedibus (dictu +lacrymabile) mancipato. Supplicem autem non exaudit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote248" name="footnote248"><b>Note 248: </b></a> +<a href="#footnotetag248"> (retour) </a> <i>Cont. Flor. in hoc anno. pag. 140.</i></blockquote> + + + +<p><span class="side"><i>Matilde eum dimittere non vult.<br><br> +Intercessores pro R. Stephano.</i></span>Obtestantur una igitur Anglorum Proceres, ut acceptis, +cum obsidibus plurimis, castellis, prædiis, & divitiis suis, non +regno eum, sed libertati sic restitueret; ut vel Monachus fiat, +vel in transmarinis peregre vivat. Sed nec hos exaudit.</p> + +<p>Obtestatur eam (qui contra fratrem suum Regem partes ejus +foverat) <i>Wintoniensis</i> Episcopus & Legatus, ut Comitatum qui +<span class="pagenum"><a name="p251" id="p251">251</a></span> +fuerat Regis <i>Stephani</i>, adempto jam regno, filio ejusdem Eustachio +largiretur. Nec hunc exaudit.</p> + +<p>Obtestantur eam demum cives <i>Londonienses</i>, qui benevole +eam exceperant, ut abrogatis patris sui Henrici Regis <i>duris atque +asperis legibus, optimas illas Regis Edouardi Confessoris restitueret</i><a id="footnotetag249" name="footnotetag249"></a> +<a href="#footnote249"><sup class="sml">249</sup></a>. +Nec hos exaudit.<a id="footnotetag250" name="footnotetag250"></a> +<a href="#footnote250"><sup class="sml">250</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote249" name="footnote249"><b>Note 249: </b></a> +<a href="#footnotetag249"> (retour) </a> Henri Ier n'avoit pas cessé, comme on le voit, + de faire exécuter les Loix du Conquérant.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote250" name="footnote250"><b>Note 250: </b></a> +<a href="#footnotetag250"> (retour) </a> Sous l'an 1141 on trouve dans les Actes de Rimer + une Charte par laquelle l'Impératrice Matilde, fille de Henri + Ier, fait Milon de Glocestre Comte d'Herefort: elle prouve, + d'un côté, que les Loix féodales continuoient d'être suivies + sous le regne d'Etienne; & d'un autre côté, que les Comtés de + ce temps-la étoient des dignités glébées, & non pas de simples + titres.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Matildes fugit Comes Glocestriæ capitur.</i></span>Consurgente igitur in eam civitate, fugam turpiter arripit, +in prædam derelicta supellectile. Paulo autem postea <i>Robertus</i> +Comes <i>Glocestriæ</i>, Imperatricis frater, & spes unica, sic jam +versa belli alea, captus est, & sub æqua permutatione Rex & +Comes liberantur.</p><br> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. A. 1142.</i></span>Præsente <i>Rege</i> post ejus liberationem, An. 1142. in media +quadragesima<a id="footnotetag251" name="footnotetag251"></a> +<a href="#footnote251"><sup class="sml">251</sup></a>, Episcopus <i>Wintoniensis</i>, Romanus Legatus, +<i>Concilium Londini</i> agit, præsentibus Rege & Episcopis. In quo +propterea quod nullus honor vel reverentia ferebatur Dei Ecclesiæ, +vel ejus ordinatis, sed æque Clerici & Laici capiebantur, +redimebantur, & in vinculis detinebantur<a id="footnotetag252" name="footnotetag252"></a> +<a href="#footnote252"><sup class="sml">252</sup></a>: Sancitum +est ibi & generaliter constitutum, Rege consentiente,</p> + +<p>Ne aliquis<a id="footnotetag253" name="footnotetag253"></a> +<a href="#footnote253"><sup class="sml">253</sup></a> qui Ecclesiam coemeteriumque violaverit, +vel in Clericum aut virum religiosum manus injecerit violentas, +ab alio quam ipso Romano Pontifice non absolveretur.</p> + +<p>Sancitum est<a id="footnotetag254" name="footnotetag254"></a> +<a href="#footnote254"><sup class="sml">254</sup></a> etiam, ut aratra in campis, cum ipsis agricolis, +talem pacem habeant in agris, qualem haberent in coemeterio +si extitissent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote251" name="footnote251"><b>Note 251: </b></a> +<a href="#footnotetag251"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Hunting. lib. 8. an. Steph. 8. + Hoved. an. 1143.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote252" name="footnote252"><b>Note 252: </b></a> +<a href="#footnotetag252"> (retour) </a> <i>Neubrig. lib. 1. cap. 10.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote253" name="footnote253"><b>Note 253: </b></a> +<a href="#footnotetag253"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Neubrig.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote254" name="footnote254"><b>Note 254: </b></a> +<a href="#footnotetag254"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p>Excommunicaverunt autem omnes qui contra hoc decretum +venirent, candelis accensis: & sic milvorum rapacitas aliquantulum +conquievit. Verba Parisii.</p> + +<p>Refert autem <i>Gervasius</i> Dorobernensis, hoc <i>Concilium</i> edicto +<span class="pagenum"><a name="p252" id="p252">252</a></span> +regio convocatum; ipsumque Regem in eodem Proceres & +Laicos interpellasse, ut ei militantes foeminea se eximerent dominatione: +Episcopos vero & Ecclesiasticos suppetias ferrent +suis opibus. Quo impetrato, Regem vicissim concessisse.</p> + +<p>Ut qui in Clericum manus injiceret violentas, aut ex quacunque +causa sine licentia Episcopi comprehenderet, excommunicaretur, +nec nisi a Romano Pontifice absolvendus foret.</p> + +<p>Tempore quippe civilis belli, Clericos tanquam Laicos trucidabant; +captivosque pretio exponebant redimendos.</p> + +<p><span class="side"><i>Synod. Winton. Rege captivo existente.</i></span>Captivo jam Rege, Synodus Wintoniæ in gratiam Imperatricis +celebratur, Anno Dom. 1142. Feria secunda post Octavas Paschæ, +Synodus Theobaldi Archiepiscopi Cantuariæ, & omnium +Episcoporum Angliæ, multorumque Abbatum; præsidente in +eadem Wintoniensi Episcopo Legato Romano, ingenti apparatu +exorditur.</p> + +<p>Legatus die prima Episcopos sevocat in arcanum consilium, +mox Abbates, dein Archidiaconos: & quæ modo clanculum +acta sunt, postridie palam sic enuntiat.</p> + +<p>Regnum Angliæ, cum Ducatu Normanniæ, ad <i>Matildem</i> Imperatricem +jure, hæreditate, decreto & concessione patris sui +<i>Henrici</i> I. voto & sacramento omnium utriusque ditionis Procerum +attinere. Nectante ea moras in Normannia, dum paci patriæ +necessario consulendum fuit, Stephanum in Regem suscipi; +cultum vero pacis, Ecclesiæ, & bonarum legum stipulantem. +Eum omnia protinus violasse, nec admonitum a <i>Concilio</i> nupero +resipiscere. Juste igitur a Deo vocari ad poenas, hostibusque dari +ludibrio & captivo. Regnum jam esse sine Rege: Ad jus Cleri +potissimum spectare Principem eligere, simulque ordinare: Convenisse +ipsos heri super hoc; invocataque, ut par est, Divinitate, +filiam dicti Regis incomparabilis <i>Henrici</i> I. in Angliæ (inquit) +Normanniæque dominam eligimus, & ei fidem & manutenementum +promittimus.</p> + +<p><span class="side"><i>Legatusdissolvit Concilium.</i></span>Sententia sine contradictione acclamatur. Feria vero 4. accersiti +ut assensum præbeant, procuratores veniunt Communitatis +<i>Londoniensis</i>: At hi de liberando Rege agunt; hoc (inquiunt) +Cives, hoc Barones adjuncti civibus obtestantur. Porrigitur in +eundem tenorem libellus supplex a <i>Regina</i> missus. At <i>Legatus</i> +<span class="pagenum"><a name="p253" id="p253">253</a></span> +comiter præteriens desiderata, feria 5. multis prius excommunicatis +qui regiarum erant partium, <i>Concilium</i> solvit.</p> + +<p><span class="side"><i>Discordiæ in Anglia sub Matilde.</i></span>Sub his temporibus, dum in contraria rapiuntur partium studia, +his <i>Stephano</i> Regi, illis <i>Imperatrici</i> adhærentibus; neuter +Principum aut imperiose agere, aut quod ad justitiam pertinet, +exercere valuit. Uterque autem blandiri suis, & ne deficerent, +omni mulcere artificio cogebantur. Evenit interea, prout scriptum +est in sacra pagina: <i>In diebus illis non erat Rex in Israel, +sed unusquisque quod sibi certum videbatur faciebat.</i> Silent Leges, +& jus sceleri datum est. Digladiantur inter se Proceres, & Provincialium +motus inde effervescunt. Castella quippe (inquit Neubrigensis) +per singulas provincias studio partium surrexerant, +erantque in Anglia quodam modo tot Reges, vel potius tyranni, +quot Domini castellorum, habentes singuli percussuram proprii +numismatis, & <i>potestatem subditis, regio more, dicendi juris</i><a id="footnotetag255" name="footnotetag255"></a> +<a href="#footnote255"><sup class="sml">255</sup></a>. +Plura hujusmodi.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote255" name="footnote255"><b>Note 255: </b></a> +<a href="#footnotetag255"> (retour) </a> On voit ici un tableau de ce qui dut se passer à + la fin de la seconde Race en France; les Seigneurs, ne + reconnoissant plus de Souverain, s'emparent du droit de rendre + la Justice à leurs vassaux; & le Clergé introduit dans les + affaires civiles la procédure établie par le droit civil & + canonique.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Henricus filius Matildis fit Dux Norman.</i></span>Anno 1149. <i>Henricus</i><a id="footnotetag256" name="footnotetag256"></a> +<a href="#footnote256"><sup class="sml">256</sup></a> filius <i>Gaufridi</i> Comitis <i>Andegaviæ</i> +& Matildis Imperatricis, Angliæ & Normanniæ hæredis, Dux +Normanniæ factus est, Ducatum ei cedente patre suo; quo & +anno proximo moriente, <i>Comes</i> itemque <i>Andegaviæ</i> salutatur. +Nec multo post (An scil. 1151.) <i>Alianorem</i> hæredem <i>Pictaviæ</i> +(habito inter eam & Regem <i>Franciæ</i>, consanguinitatis causa, +divortio) sibi accepit conjugem, & accrevit sic ei titulus Dux +Normanniæ, & Comes Andegaviæ & Pictaviæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote256" name="footnote256"><b>Note 256: </b></a> +<a href="#footnotetag256"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in ann. 1149, 1150, 1151.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Henr. Dux Norman. Angliam invadit.</i></span>Eodem anno 1149. <i>Henricus</i><a id="footnotetag257" name="footnotetag257"></a> +<a href="#footnote257"><sup class="sml">257</sup></a> Dux Normanniæ potentissimum +inde exercitum in <i>Angliam</i> traducit, gestisque plurimis +felicissime, fecit monetam novam, quam vocabant Ducis; & +non tantum ipse, sed omnes potentes, tam Episcopi, tam Comites, +quam Barones, suam faciebant <i>monetam</i>: sed ex quo Dux +ille venit, plurimorum monetam cassavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote257" name="footnote257"><b>Note 257: </b></a> +<a href="#footnotetag257"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 490.</i></blockquote> + +<p>Anno 1150. Comites & Barones fecerunt lingantiam & fidelitatem +<i>Eustachio</i> filio Regis <i>Stephani</i><a id="footnotetag258" name="footnotetag258"></a> +<a href="#footnote258"><sup class="sml">258</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote258" name="footnote258"><b>Note 258: </b></a> +<a href="#footnotetag258"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p254" id="p254">254</a></span> + + +<p><i>Concilium generale Londini.</i></p> + +<p>Anno 16. (Regis, id est, Domini nostri 1151.) <i>Theobaldus</i> +Cantuariæ Archiepiscopus & Apostolicæ Sedis Legatus, Concilium +generale apud Londoniam in media quadragesima, ubi +Rex Stephanus & filius suus Eustachius, & <i>Angliæ Proceres</i> interfuerunt, +totumque illud Concilium novis appellationibus infrendunt. +In Anglia namque appellationes in usu non erant, donec +eas <i>Henricus Wintoniensis</i> (Episcopus) dum Legatus esset, +malo suo crudeliter intrusit. In eodem namque Concilio, ad +Romani Pontificis audientiam ter appellatus. Hæc <i>Huntingtonius</i> +illius sæculi Author.</p> + +<p>Hic me monet locus ut de Jure Civili & Canonico quæ sub +<i>Stephano</i> Rege Angliam dicuntur ingressa, quidpiam referamus. +Videntur quippe cum appellationibus huc transmigrasse, quarum +prima quod sciam mentio in Concilio Wintoniensi Ann. +1139<a id="footnotetag259" name="footnotetag259"></a> +<a href="#footnote259"><sup class="sml">259</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote259" name="footnote259"><b>Note 259: </b></a> +<a href="#footnotetag259"> (retour) </a> <i>Vide Not. ad Fortes. pag. 43, 44, 45.</i></blockquote> + + +<p><span class="side"><i>Rex Eustachium filium coronari vult.</i></span>Anno 17 regni sui, (id est Domini nostri 1151) <i>Stephanus</i><a id="footnotetag260" name="footnotetag260"></a> +<a href="#footnote260"><sup class="sml">260</sup></a> +convocatis Episcopis, filium suum <i>Eustachium</i> in Regem voluit +coronari. <i>Theobaldus</i> autem Archiepiscopus Cantuar. cæterique +Episcopi, Papæ literis ad <i>Theobaldum</i> datis prohibiti (quod Stephanus +contra jusjurandum solium invaserat) recusarunt. Excandescentes +igitur Rex & filius, concludi jubent Episcopos in domo +quadam donec peragerent postulata. Sed cum nec hoc modo +ad votum traherentur quamvis de capitibus suis dubitantes; solutis +ipsis possessiones suas Rex ad fiscum rapit; & resipiscens +brevi restituit eas.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote260" name="footnote260"><b>Note 260: </b></a> +<a href="#footnotetag260"> (retour) </a> <i>Hunting. lib. 8. pag. 395.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Eustachius subito moritur.</i></span>Sequenti autem anno dum <i>Eustiachius</i> prædatum iret <i>S. Edmundi</i> +Monasterium, die 10 Augusti morte subita (insanus ut +quidam aiunt) præreptus est. Cumque nulla jam superesset <i>Stephano</i> +proles successura mascula, de pace inter Principes felicius +tractatum est, prout sequitur.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p255" id="p255">255</a></span> + +<p><i>Capitula pacis inter Stephanum Regem Anglorum & Henricum +Ducem Normanniæ Wallingfordiæ pacta.</i></p> + +<p>Anno Domini 1153. Justitia de Coelo prospiciente<a id="footnotetag261" name="footnotetag261"></a> +<a href="#footnote261"><sup class="sml">261</sup></a> & +diligentia Theobaldi Cantuariensis Archiepiscopi, & Episcoporum +regni intercedente, Rex Anglorum Stephanus, & Dux Normannorum +Henricus, apud <i>Wallingford</i><a id="footnotetag262" name="footnotetag262"></a> +<a href="#footnote262"><sup class="sml">262</sup></a> in talem Concordiam +convenerunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote261" name="footnote261"><b>Note 261: </b></a> +<a href="#footnotetag261"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. pag. 82.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote262" name="footnote262"><b>Note 262: </b></a> +<a href="#footnotetag262"> (retour) </a> <i>Al. Winton.</i></blockquote> + +<p>Rex Stephanus omni hærede viduatus<a id="footnotetag263" name="footnotetag263"></a> +<a href="#footnote263"><sup class="sml">263</sup></a> præter solummodo +Ducem <i>Henricum</i>, recognovit in Conventu Episcoporum, & +aliorum regni optimatum, quod jus hæreditanum Dux Henricus +in regnum Angliæ habebat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote263" name="footnote263"><b>Note 263: </b></a> +<a href="#footnotetag263"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 1. c. 30.</i></blockquote> + +<p>Et Dux benigne concessit, ut Rex <i>Stephanus</i> tota vita sua, +si vellet, regnum pacifice possideret.</p> + +<p>Ita tamen confirmata est Pax quod ipse Rex & Episcopi tunc +præsentes, cum cæteris Optimatibus regni, jurarent, quod Dux +post mortem Regis, si illum superviveret, regnum sine contradictione +aliqua obtineret<a id="footnotetag264" name="footnotetag264"></a> +<a href="#footnote264"><sup class="sml">264</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote264" name="footnote264"><b>Note 264: </b></a> +<a href="#footnotetag264"> (retour) </a> <i>Hic Mat. Par. ad Prophetiam Merlini excurrit.</i></blockquote> + +<p>In Rege quoque Ducem, & in Duce omnes venerabuntur +Regem.</p> + +<p>Regalia passim a Proceribus usurpata, Rex in sua recipiet.</p> + +<p>Possessiones quæ ab invasoribus direptæ erant, ad legitimos +possessores, quorum fuerant Regis <i>Henrici</i> tempore, revertentur.</p> + +<p>Castella adulterina quæ tempore Regis a quocunque constructa +sunt diruentur: Horum numerus (ut refert <i>Parisius</i>) ad undecies +cen. & quindecim excrevit.</p> + +<p>Rex Colonos prædiis assignabit; ædificia combusta renovabit; +replebit pascua armentis; decorabit ovibus Montana.</p> + +<p>Clericus debitam tranquillitatem se habere gaudebit, exactionibus +indebitis non gravabitur.</p> + +<p>Vice-comites in locis ponentur consuetis, & neminem ex odio +persequentur; non gratificabuntur amicis; non indulgentiis crimina +sublevabunt: Suum cuique ex integro reservabunt. Metu +<span class="pagenum"><a name="p256" id="p256">256</a></span> +poenarum afficient nocentes; fures & prædones terrebuntur in +furca & sententia capitali.</p> + +<p>Milites (juxta Isaiam) gladios convertent in vomeres, & lanceas +in ligones; a castris ad aratra; a tentoriis ad Ergasteria +redibunt; <i>clientes ab excubiis fatigati</i>,<a id="footnotetag265" name="footnotetag265"></a> +<a href="#footnote265"><sup class="sml">265</sup></a> in communi lætitia +respirabunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote265" name="footnote265"><b>Note 265: </b></a> +<a href="#footnotetag265"> (retour) </a> On rétablit le droit féodal, mais on en réprime + les abus.</blockquote> + +<p>Relevabitur rusticitas otio innocens & quieta.</p> + +<p>Negotiatores Commercium ditabit celerius.</p> + +<p>Et publica Moneta una & eadem erit in regno ex argento +percussa.</p> + +<p>Jurantur hæc utrinque & quievit bellum quod septemdecim +annis jam sævierat.</p> + +<p>Adoptavit etiam Ducem<a id="footnotetag266" name="footnotetag266"></a> +<a href="#footnote266"><sup class="sml">266</sup></a> Stephanus tam in filium quam +in successorem regni; constituitque eum Justitiarium Angliæ sub +ipso, omniaque regni negotia per eum terminabantur, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote266" name="footnote266"><b>Note 266: </b></a> +<a href="#footnotetag266"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1153.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Stephanus alias Conventiones facit.</i></span>Brevi postea proficiscentibus Rege & Duce comiter <i>Londinum</i> +Rex sub natali festivitate chartam edit alias exhibentem conventiones, +prout sequitur. Adde hic chartam Stephani Regis de hac +Concordia e MS. Cod. de LL. Sax. Regum in Latina lingua; +quodam W. Fleetwood fol. penult. quæ etiam hic habetur in +paginis sequentibus.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Westm' de Stufis.</i></span><i>Concilium Westmonasterii in quo Stufæ (quas vulgo the Stew-Houses +vocant) confirmantur, Anno 1161. vel 1162.</i></p> + +<p>In hoc Concilio (quod <i>Stowus</i><a id="footnotetag267" name="footnotetag267"></a> +<a href="#footnote267"><sup class="sml">267</sup></a> Parlamentum nuncupat) +ordinatum est (inquit) a <i>Communibus</i>, & confirmatum a Rege +& Baronibus ut diversæ consuetudines in dominio Episcopi Wintoniensis +ad <i>Stufas</i> in ripa <i>Thamesis</i> juxta <i>Southwark</i> spectantes, +exinde ut prius ab antiquo custodirentur. Capitula aliquot earum +in hunc modum ponit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote267" name="footnote267"><b>Note 267: </b></a> +<a href="#footnotetag267"> (retour) </a> <i>Survey London. pag. 407.</i></blockquote> + +<p>Ut Custos <i>Stufæ</i>, aut uxor ejus foeminam aliquam innubam ad +placitum ire & redire libere quandocunque voluerit, non impediat.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p257" id="p257">257</a></span> + +<p>Ut Custos Stufæ nullam mulierem ad mensam suscipiat, sed +ubi ipsa voluerit, victum habeat.</p> + +<p>Ut pro camera mulieris ultra quatuordecim denarios pro septimana +non accipiat.</p> + +<p>Ut ostium non apertum custodiat in diebus festivalibus.</p> + +<p>Ut nullam mulierem innubam in diebus festivalibus habeat in +domo: Ballivusque curet ut arceantur omnes illæ tunc e dominio.</p> + +<p>Ut nulla mulier innuba, quæ peccato suo renunciare voluerit, +impediatur.</p> + +<p>Ut nulla mulier religiosa, aut viri alicujus uxor, a custode +Stufæ recipiatur.</p> + +<p><i>Ut nulla mulier innuba pecuniam a viro aliquo accipiat ad concumbendum +cum eo nisi noctem totam usque ad auroram cum eodem +concubuerit</i><a id="footnotetag268" name="footnotetag268"></a> +<a href="#footnote268"><sup class="sml">268</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote268" name="footnote268"><b>Note 268: </b></a> +<a href="#footnotetag268"> (retour) </a> On ne sera point étonné qu'une pareille Coutume + eut lieu dans la Seigneurie d'un Evêque, quand on sçaura qu'au + quinzieme siecle l'Archevêque de Rouen percevoit encore à + Dieppe un droit sur les femmes publiques. Chart. de + l'Archevêché de Rouen, fº. 46.</blockquote> + +<p>Ut ad Stufam aliquam nemo attrahatur aut alliciatur.</p> + +<p>Ut Constabularii Balivus & Officiarii alii domini Manerii, septimanatim +scrutentur singulas Stufas.</p> + +<p>Ut custos Stufæ nullam custodiat mulierem quæ nefandum habet +incendii morbum; nec panem vendat nec cervisiam, carnem, +pisces, ligna, carbones, aut aliqua alia victualia.</p> + +<p>Hæc ille capitula quae Henrici II. ævo ita prorsus edita non +existimo. Hujusmodi enim constabulariorum (qualium hic memorat) +officium non tunc in usu, nec tanti elocatas censeo nobiliores +cameras. Antiqua tamen sunt & antique aucta aliis constitutionibus, +quæ in singulari veteri MS. penes me visuntur.</p> + +<p><i>Charta Regis Stephani de quibusdam pacis conventionibus inter +ipsum & Henricum Ducem Normanniæ. An. Dn. 1153. Reg. +18<a id="footnotetag269" name="footnotetag269"></a> +<a href="#footnote269"><sup class="sml">269</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote269" name="footnote269"><b>Note 269: </b></a> +<a href="#footnotetag269"> (retour) </a> <i>Rub. lib. Scac. fº. 104 prima.</i></blockquote> + +<p><i>Stephanus</i> Rex Angliæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +<span class="pagenum"><a name="p258" id="p258">258</a></span> +Comitibus, Justic. Vicecom. Baron. & omnibus fidelibus suis +Angliæ salutem.</p> + +<p>Sciatis quod <i>Ego</i> Rex Angliæ <i>Stephanus</i> Henricum Ducem +Normanniæ post me successorem <i>Angliæ</i> regni & hæredem meum +jure hæreditario constitui, & ei & hæredibus suis regnum Angliæ +donavi & confirmavi.</p> + +<p>Dux vero propter hunc honorem, & donationem & confirmationem +sibi a me factam, homagium mihi & sacramenti securitatem +fecit, scil. quod fidelis mihi erit, & vitam & honorem +meum pro posse suo custodiet per conventiones inter nos prolocutas +quæ in hac charta continentur. Ego etiam eandem securitatem +Duci sacramento feci, quod vitam & honorem ejus +pro posse meo custodiam, & sicut filium meum & hæredem +in omnibus in quibus potero manutenebo & custodiam contra +omnes quos potero. Willielmus autem filius meus ligium homagium +& securitatem Duci Norm. fecit & Dux concessit ei ad +tenendum de se omnes tenuras quas ego tenui antequam regnum +adeptus essem, sive in Anglia, sive in Normannia, sive in aliis +locis; & quicquid cum filia de Warenn' accepit, sive in Anglia, +sive in Normannia, & ad illos honores pertinet, & de +omnibus terris & villis & burgis & redditibus quos Dux in dominico +suo nunc habet & nominatim de illis quæ pertinent ad +honorem Com. de Warenn. Willelmum filium meum & homines +illius qui de honore illo sunt plenarie saisieti & nominatim de +Castello de <i>Bolencumber</i> & <i>Mortui maris</i>: Ita scil. quod Regnum +de <i>Warenn.</i> castra de Bolencumber & Mortui maris custodiet +si voluerit, & dabit inde Duci obsides. Si vero noluerit alii de +ligeis hominibus Com. de Warenn. quos Dux voluerit similiter +per salvos obsides & salvam custodiam. Alia vero Castra quæ +pertinent ad Comitatum de <i>Warenn. Moretoniæ</i> Dux ei reddet +ad voluntatem meam cum poterit per salvam custodiam & per +salvos obsides: Ita quod omnes obsides reddantur filio meo quieti +quando Dux habebit Regnum Angliæ.</p> + +<p>Incrementum etiam quod ego filio meo Willelmo dedi, ipse +Dux ei concessit, scil. castrum de Norwic. cum septingentis libratis +terræ; ita quod redditus de Norwico infra illas septingentas +libratas computentur, & totum Comitatum de Norwic. propter +<span class="pagenum"><a name="p259" id="p259">259</a></span> +illas quæ pertinent ad Ecclesias & Episcopos & Abbates & +Comites, & propter tertium denarium nominatim unde Hugo +Bigotus Comes est: Salva & reservata in omnibus regali justitia.</p> + +<p>Item ad roborandam gratiam meam & dilectionem dedit ei +Dux & concessit quicquid Richardus de Aquila habebat de honore +de <i>Peneneselli</i> & præter hæc castrum & villam <i>Peneneselli</i> +& servitium Faramosi propter villam & castrum <i>Dover</i>, & quod +ad Honorem <i>Dovere</i> pertinet Ecclesiam de <i>Feveresham</i> cum pertinentiis +Dux confirmavit & alia Ecclesiis aliis a me data vel +reddita consilio sanctæ Ecclesiæ amodo confirmabit.</p> + +<p>Comites & Barones Ducis qui nunquam homines mei fuerunt +pro honore quem Domino suo feci, homagium & Sacramentum +mihi fecerunt, salvis conventionibus inter me & Ducem factis. +Cæteri vero qui antea mihi homagium fecerant, fidelitatem mihi +fecerunt sicut Domino.</p> + +<p>Et si Dux a præmissis recederet, Comites & Barones mei ligium +homagium Duci fecerunt, salva mea fidelitate quamdiu +vixero & regnum tenuero simili Lege, quod si a præmissis recederem +omnino a servitio meo cessarent quousque errata corrigerent.</p> + +<p>Cives etiam civitatum & homines castrorum quæ in dominico +meo habeo, ex præcepto homagium & securitatem Duci fecerunt, +salva fidelitate mea quamdiu vixero & regnum tenuero.</p> + +<p>Illi autem qui castrum de <i>Wallingeford</i> custodiunt, homagium +mihi fecerunt & dederunt mihi obsides de fidelitate servanda.</p> + +<p>Ego vero de castris & immunitionibus meis talem securitatem +Duci de consilio sanctæ Ecclesiæ feci, ne Dux me decedente +per hoc dampnum & impedimentum regni incurrat.</p> + +<p>Et jam turris London & mota de Windesor consilio sanctæ Ecclesiæ +<i>Ricardo</i> de <i>Lucieo</i> ad custodiendum tradita sunt. <i>Ricardus</i> +autem de <i>Lucy</i> juravit & in manum Archiepiscopi & custodiam +filium suum obsidem dedit quod post meum Decessum prædicta +castra Duci reddat.</p> + +<p>Similiter consilio sanctæ Ecclesiæ Rogerus de <i>Busseio</i> motam +de <i>Oxenford</i> & <i>Jordanus</i> de <i>Busseio</i> firmitatem <i>Lincolniæ</i> custodient +& ligei homines Duci sunt, & juraverunt & inde obsides +<span class="pagenum"><a name="p260" id="p260">260</a></span> +dederunt in manum Archiepiscopi; quod si ego decederem Duci +munitiones sine impedimento redderent.</p> + +<p>Episcopus <i>Winton.</i> in manum Archiepiscopi Cantuar. coram +ipsis affidavit quod si ego decederem, castrum Winton. & munitiones +<i>Hamtoniæ</i>, Duci redderet.</p> + +<p>Quod si aliquis eorum (cui) custodia munitionum commissa +fuerit moreretur, aut a Custodia sibi deputata recederet, consilio +sanctæ Ecclesiæ alius custos sibi statueretur postquam ille recederet. +Si vero aliquis de hiis qui eas munitiones custodiunt +contumax vel rebellis fuerit de castris, scil. quæ ad coronam pertinent: +communi consilio Ego & Dux nos inde continebimus +donec ad voluntatem utriusque cogatur satisfacere.</p> + +<p>Archiepiscopi & Episcopi de regno Angliæ & Abbates ex præcepto +meo fidelitatem Sacramento Duci fecerunt. Illi quoque qui +in regno Angliæ deinceps fient Episcopi vel Abbates idem facient.</p> + +<p>Archiepiscopi & Episcopi ab utraque parte in manum ceperunt, +quod si quis nostrum a prædictis conventionibus recederet; +tam diu eum Ecclesiastica justitia cohærebit, quousque errata +corrigat, & ad prædictam pactionem pactione redeat.</p> + +<p>Mater etiam Ducis & uxor & fratres ipsius Ducis, & omnes +quos applicare poterit, hæc assecurabunt.</p> + +<p>In negotiis autem regni consilio Ducis operabor. Ego autem +in toto regno Angliæ tam in parte Ducis quam in mea, regalem +justitiam exercebo. Testibus hiis <i>Theobalao Cantuar</i>. Archiepiscopo, +Henrico <i>Winton</i>, Roberto <i>Exon</i>. Roberto <i>Bathon</i>. Jocelino +<i>Sare</i>. Roberto <i>Lincoln</i>. Flavio <i>Cicestrens</i>. Willelmo <i>Norwic</i>. +Richardo <i>London</i>. Nigello <i>Heliensi</i>, Gilberto <i>Hereford</i>. Walt. +<i>Cestrensi</i>, Walt. <i>Roffensi</i>, Galfrido <i>de S. Assaf</i>. Episcopis: Roberto +Priore de <i>Beremundeseie</i>, Otone milite templi, Willelmo +Comite <i>Cicestrensi</i>, Roberto Com. <i>Legecester</i>, Willelmo Com. +<i>Gloucestr</i>. Regium Com. <i>Cornwall</i>, Baldwino Com. <i>Devon</i>, +Rogero Com. <i>Hereford</i>, Patricio Com. <i>Sare</i>, Willelmo <i>de +Albeni</i>, <i>Alberico</i> Comite, <i>Rogero</i> Comite <i>de Clara</i>, Richardo +Comite de <i>Pembroc</i>, Richardo de <i>Lucy</i>, Willelmo <i>Martel</i>, +Richardo de <i>Humez</i>, Reginaldo de <i>Warenn</i>. Mansero <i>Biset</i>, Johanne +de <i>Norwic</i>, Richardo de <i>Canvilla</i>, Henr. apud Westm. +<span class="pagenum"><a name="p261" id="p261">261</a></span> +Anno ab incarnatione Domini nostri Ihesu Christi. Mº. Cº. liiiº.</p> + +<p>Sequitur longa <i>Conventio</i><a id="footnotetag270" name="footnotetag270"></a> +<a href="#footnote270"><sup class="sml">270</sup></a> facta & scripta apud Dover 14. +Cal. Apr. inter Hen. Regem Ang. & Henricum fil. & Hæredem +suum & <i>Theodoricum</i> Comitem <i>Flandriæ</i> & Comitem Philippum +filium & hæredem suum, de auxiliis, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote270" name="footnote270"><b>Note 270: </b></a> +<a href="#footnotetag270"> (retour) </a> <i>Rub. Lib. fol. 164. b.</i></blockquote> + +<p><i>Charta</i> recognitionis servitiorum Comites Flandriæ & Castellani +facere debent Henrico Regi Angl.</p> + +<p><i>Charta</i> Conventionis & finis quem Willielmus Rex Scotorum +fecit cum Domino suo Hen. Rege Angl. fil. Matild. Imperat. & +de homagio suo facto de ter. Scotiæ, & super multis aliis.</p> + + +<p><i>Conventus Magnatum Oxonii, An. 1154. Reg. 19.</i></p> + +<p>Ad Octavas sequentis Epiphaniæ<a id="footnotetag271" name="footnotetag271"></a> +<a href="#footnote271"><sup class="sml">271</sup></a>, Oxonium conciliantur +Magnates Angliæ: jussuque Regis hominium Duci & fidelitatem +faciunt; salvis Regi dum viveret fide & honore debitis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote271" name="footnote271"><b>Note 271: </b></a> +<a href="#footnotetag271"> (retour) </a> <i>Hunting. pag. 348.</i></blockquote> + +<p>Nec interea longa mora, cum Dunstapulam iterum convocantur. +Queritur illic Dux castella aliquot, cæteris licet dirutis, +Rege concedente vel connivente, prætermissa esse contra pactionem; +sed remedium non adeptus ægre tulit. Postea tamen Rex +Stephanus obsedit multa & prostravit, novissimeque omnium sub +æstate castellum de Drake juxta Eboracum.</p> + + +<p><i>Concilium Londini.</i></p> + +<p><span class="side">Venen. perit.</span>Reversus inde circa<a id="footnotetag272" name="footnotetag272"></a> +<a href="#footnote272"><sup class="sml">272</sup></a> festum B. Archangeli Michaelis, cum +Episcopis & Nobilibus Angliæ Concilium Londonii celebravit, +tum pro regni negotiis, tum etiam pro negotio vacantis Ecclesiæ +Eboracensis, cui hic Archiepiscopus <i>Rogerius</i> datur<a id="footnotetag273" name="footnotetag273"></a> +<a href="#footnote273"><sup class="sml">273</sup></a>, qui non +multo post a Monachis suis injecto sacro calici veneno, dum reliquias +ebibit, extinctus est.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote272" name="footnote272"><b>Note 272: </b></a> +<a href="#footnotetag272"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 32.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote273" name="footnote273"><b>Note 273: </b></a> +<a href="#footnotetag273"> (retour) </a> <i>Hov. ib. pag. 490.</i></blockquote> + +<p>Rex Cantuariam hinc profectus <i>moritur</i> 25. Octobris, An. +1154. regni sui 19.</p> + +<p>Charta Regis Ricardi<a id="footnotetag274" name="footnotetag274"></a> +<a href="#footnote274"><sup class="sml">274</sup></a>, per quam adquietavit Regi Scotiæ +<span class="pagenum"><a name="p262" id="p262">262</a></span> +homagium suum & castra expressa contra priores Conventiones.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote274" name="footnote274"><b>Note 274: </b></a> +<a href="#footnotetag274"> (retour) </a> <i>Rub. Lib. fol. 166.</i></blockquote> + +<p><i>Stephanus</i> Rex II. Leges Civiles & Canonicas Angliam docet, +edicto prohibetque ne ab aliquo retinerentur. Frater <i>Roger +Bacon.</i> & Jo. de <i>Salisbury</i>, qui vixerunt sub H. 2. Vid. fusius +in Not. ad Fortesc. p. 43, 44, 45.</p> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>HENRICUS. II.</h3> + +<p class="mid"><i>Anno Domini 1154.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Henricus II. regnum iniit.</i></span><i>Henricus</i> filius <i>Matildis</i> Imperatricis, Dux Normanniæ & +Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Pictaviæ, &c. regnum +iniit 25. die Octob. An. 1154. & coronatus fuit Westmonasterii +die Dominica 17. Decemb. sequenti.</p> + +<p><span class="side"><i>Ditionis ejus limites.</i></span>Regnum Angliæ celebre fecit<a id="footnotetag275" name="footnotetag275"></a> +<a href="#footnote275"><sup class="sml">275</sup></a>, adjectis Scotia, Hibernia, +insulis Orcadum, Britannia Armoricana, Pictavia, Aquitania, +& aliis in Francia territoriis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote275" name="footnote275"><b>Note 275: </b></a> +<a href="#footnotetag275"> (retour) </a> <i>Stow.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Professio ejus in coronatione.</i></span>Inter coronationis solennia<a id="footnotetag276" name="footnotetag276"></a> +<a href="#footnote276"><sup class="sml">276</sup></a>, professionem de servanda Ecclesiæ +Dei libertate (necnon de aliis procul dubio, quæ ab ineunte +Principe jurari solent) scripto conceptam, super altari, ut sanctius +se astringeret, Deo obtulit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote276" name="footnote276"><b>Note 276: </b></a> +<a href="#footnotetag276"> (retour) </a> <i>Epist. Tho. Becket. Archiep. ad ipsum Regem. + Hov. pag. 497.</i></blockquote> + +<p>Videtur scriptum illud fuisse Chartam Libertatum Angliæ, qua +omnia ab Henrico I. avo suo concessa, ipse redintegrata, concedit +& confirmat.</p> + +<p><i>Charta Libertatum Angliæ Regis Henrici II.</i></p> + +<p><i>Henricus</i> Dei gratia, Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, +Comes Andegaviæ, Baronibus & fidelibus suis, Francis +& Anglicis, salutem.</p> + +<p><span class="side"><i>Concedit omnes consuetudines quas Henricus I. concessit.</i><br><br><i>Malas delet.</i> +<br><br><i>Præcipit ut Ecclesia & omnes homines sui, eas teneant +quiete.</i></span>Sciatis, me ad honorem Dei & sanctæ Ecclesiæ, & pro communi +emendatione totius regni mei, concessisse & reddidisse, +& præsenti Charta mea confirmasse, Deo & sanctæ Ecclesiæ, +& omnibus Comitibus & Baronibus, & omnibus hominibus +meis, omnes consuetudines, quas Rex Henricus avus meus eis +<span class="pagenum"><a name="p263" id="p263">263</a></span> +dedit & concessit. Similiter etiam omnes malas consuetudines, +quas ipse delevit & remisit, ego remitto & deleri concedo, +pro me & hæredibus meis.</p> + +<p>Quare volo & firmiter præcipio, quod sancta Ecclesia & +omnes Comites & Barones, & omnes mei homines, omnes illas +consuetudines, & donationes, & libertates, & liberas consuetudines, +habeant & teneant libere & quiete, bene & in pace +& integre, de me & hæredibus meis, sibi & hæredibus suis, +adeo libere & quiete & plenarie, in omnibus, sicut Rex Henricus +avus meus eis dedit & concessit, & Charta sua confirmavit. +T. Richardo de <i>Luci</i>.</p> + + +<p><i>Charta Libertatum ejusdem Regis Londoniensibus concessarum.</i></p> + +<p><i>Henricus</i>, Dei gratia, &c. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Baronibus, Justitiis, Vicecomitibus, Ministris, & omnibus +fidelibus suis, Francis & Anglis, salutem.</p> + +<p>Sciatis, me confirmasse civibus meis <i>London.</i> quod nullus eorum +placitet extra muros civitatis London. de ullo placito præter +placita de tenuris exterioribus, exceptis meis Monetariis & +Ministris meis.</p> + +<p>Concessi etiam eis quietantiam murdri infra Urbem & Portsocna: +& quod nullus faciet bellum: & quod de placitis ad +coronam se possunt disrationare secundum antiquam consuetudinem +civitatis: & quod infra muros nemo capiat hospitium +per vim, vel per liberationem Mareschalli.</p> + +<p>Hoc etiam eis concessi, quod omnes cives <i>Londoniarum</i> sint +quieti de thelono & lestagio per totam Angliam, & per portum +maris: & quod nullus de materia pecuniæ judicetur, nisi +secundum legem civitatis, quam habuerunt tempore Henrici avi +mei: & quod in civitate in nullo placito sit Miskenninga: & +quod Hustingus semel tantum in hebdomada teneatur: & quod +terras suas, & tenuras, & vadimonia, & debita omnia juste +habeant, quicunque eis debeat, & de terris suis & tenuris, +quæ infra urbem sunt, rectum eis teneatur secundum legem civitatis, +& de omnibus debitis suis quæ accommodata fuerint +apud London. & de vadimoniis ibidem factis, placita apud +<span class="pagenum"><a name="p264" id="p264">264</a></span> +London. teneantur. Et si quis in tota Anglia theloneum vel +consuetudinem ab London. ceperit, postquam ipse a recto defecerit, +Vicecomes London. namium inde apud London. capiat.</p> + +<p>Concedo etiam eis, quod habeant fugationes suas, ubicunque +eas habuerunt tempore Regis Henrici, avi mei.</p> + +<p>Insuper etiam ad emendationem civitatis eis concessi, quod +sint quieti de Brud toll, & de Childwyte, & de Yaresgive, & +de Scotale; ita quod Vicecomes meus London. vel aliquis alius +Ballivus Scotale non faciat.</p> + +<p>Has prædictas consuetudines eis concedo, & omnes alias libertates +quas habuerunt tempore Henrici Regis, avi mei.</p> + +<p>Quare volo & firmiter præcipio, quod ipsi & hæredes eorum +hæc prædicta omnia hæreditarie habeant & teneant de me & +hæredibus meis. Hiis testibus, Archiepiscopo Cantuariæ, Episcopo +London.</p> + + +<p><span class="side"><i>Alienigenas expellit.</i></span>Anno 1155. Rex sub Natali Domini<a id="footnotetag277" name="footnotetag277"></a> +<a href="#footnote277"><sup class="sml">277</sup></a>, consultis Baronibus, +edicto cavit, quod Guilielmus de Ypres, cæterique omnes +Flandrenses, & alienigenæ, qui tempore belli huc confluxerant, +constituto eis fatali die, ab Anglia discederent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote277" name="footnote277"><b>Note 277: </b></a> +<a href="#footnotetag277"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. cap. 1. Mat. Par. Rob. de Monte, + &c.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Alienata per Stephanum Regem resumit.</i><br><br> +<i>Pseudo-Comites deponit.</i></span>Urbes, castella, villas, prædia, cæteraque omnia ad sacrum +patrimonium, id est, coronam pertinentia, quæ a Stephano +Rege alienata erant, revocat & resumit.</p> + +<p>Comites a Rege Stephano creatos<a id="footnotetag278" name="footnotetag278"></a> +<a href="#footnote278"><sup class="sml">278</sup></a> sine comitatibus, quos +authores illius seculi Imaginarios & Pseudocomites vocant, deponit; +prædiaque eis a Stephano collata, ad dignitatum suarum +supportationem, fisco refert.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote278" name="footnote278"><b>Note 278: </b></a> +<a href="#footnotetag278"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte. Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Castra illegitima diruit.</i></span>Castella adulterina & illegitima<a id="footnotetag279" name="footnotetag279"></a> +<a href="#footnote279"><sup class="sml">279</sup></a>, quæ tempore Regis Stephani +constructa erant, & ab eodem juxta decretum Wallingfordiæ +non eversa, tandem demoliri fecit; sed aliquibus in regni +beneficium reservatis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote279" name="footnote279"><b>Note 279: </b></a> +<a href="#footnotetag279"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte. an. 1156. Neubr. Hoved. an. + 1156. Mat. Par.</i></blockquote> + +<p>Guilielmum <i>Peverell</i> castelli <i>Nottingham</i> & maximarum possessionum +Baronem exhæredavit<a id="footnotetag280" name="footnotetag280"></a> +<a href="#footnote280"><sup class="sml">280</sup></a>, causa veneficii Comiti +Cestriæ atque aliis propinati.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p265" id="p265">265</a></span> + +<p>Tria castella Henrici <i>Wintoniensis</i> Episcopi<a id="footnotetag281" name="footnotetag281"></a> +<a href="#footnote281"><sup class="sml">281</sup></a>, quod sine licentia +sua mare transiit; ad terram complanavit.</p> + +<p>Per idem tempus Rex <i>Henricus</i><a id="footnotetag282" name="footnotetag282"></a> +<a href="#footnote282"><sup class="sml">282</sup></a> solennes nuncios Romam +mittens, Papam Adrianum Anglum rogat, ut sibi liceat Hiberniam +insulam subjugare, & ad fidem Christi revocare; cui Papa +hoc concessit Privilegium.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote280" name="footnote280"><b>Note 280: </b></a> +<a href="#footnotetag280"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte. Mat. Par. Mat. West.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote281" name="footnote281"><b>Note 281: </b></a> +<a href="#footnotetag281"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote282" name="footnote282"><b>Note 282: </b></a> +<a href="#footnotetag282"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Mat. West.</i></blockquote> + + +<p><i>Bulla Adriani Papæ III. qua Hibernia Insula Henrico II. Regi +Angliæ conceditur</i><a id="footnotetag283" name="footnotetag283"></a> +<a href="#footnote283"><sup class="sml">283</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote283" name="footnote283"><b>Note 283: </b></a> +<a href="#footnotetag283"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 91.</i></blockquote> + +<p><i>Adrianus</i> Episcopus, servus servorum Dei, charissimo in Christo +filio illustri Anglorum <i>Regi</i>, salutem & Apostolicam benedictionem.</p> + +<p>Laudabiliter & satis fructuose de glorioso nomine tuo propagando +in terris, & æternæ foelicitatis præmio accumulando in coelis, +tua Magnificentia cogitat; dum ad dilatandos Ecclesiæ terminos, +& ad declarandum indoctis & rudibus populis Christianæ +fidei veritatem, & vitiorum plantaria de agro Dominico extirpanda, +sicut Catholicus Princeps intendis, & ad id convenientius +exequendum, consilium Sedis Apostolicæ exigis & favorem. +In quo facto quanto altiori consilio & majori discretione procedis, +tanto in eo feliciorem progressum, te, parante Domino, +confidimus habiturum.</p> + +<p>Significasti siquidem nobis (fili in Christo charissime) te Hiberniæ +insulam, ad subdendum populum legibus Christianis, & +vitiorum inde plantaria extirpanda velle intrare, & de singulis +domibus annuam unius denarii B. Petro velle solvere pensionem; +ita & jura Ecclesiarum illius terræ illibata & integra conservare.</p> + +<p>Nos autem pium & laudabile desiderium tuum favore congruo +prosequentes, & petitioni tuæ benignum impendentes assensum, +gratum & acceptum habemus, ut pro dilatandis Ecclesiæ +terminis, vitiorum restringendo discursu, pro corrigendis +moribus & virtutibus inserendis, pro Christianæ religionis augmento, +insulam illam ingrediaris, & quæ ad honorem Dei & +<span class="pagenum"><a name="p266" id="p266">266</a></span> +illius terræ salutem spectaverint, exequaris: & illius terræ populus +te recipiat, & sicut Dominum veneretur, jure Ecclesiarum +illibato & integro permanente, & salva B. Petro de singulis +domibus annua unius denarii pensione.</p> + +<p>Sane omnes insulas, quibus Sol justitiæ Christus illuxit, & +quæ documenta fidei Christianæ susceperunt, ad jus sancti Petri +& sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ (quod tua etiam nobilitas +recognoscit) non est dubium pertinere. Si ergo quod animo +concepisti effectu duxeris prosequente complendum, stude gentem +illam bonis moribus informare, & agas tam per te quam +per illos, quos ad hoc, fide, verbo, & vita idoneos esse perspexeris, +ut decoretur ibi Ecclesia, plantetur & crescat fidei, +Christianæ religio, & quæ ad honorem Dei & salutem pertinent +animarum, taliter ordinentur: ut & a Deo sempiternæ, +mercedis cumulum consequi merearis, & in terris gloriosum nomen +valeas in seculis obtinere.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Wallingf.</i></span>An. 1156. <i>Concilium</i> habetur <i>Wallingfordiæ</i>, in quo, die Dominica +post octavas Paschæ, vi. 4. Idus April. Magnates regni +fidelitatem jurant, primitus Regi, deinceps filio suo Guilielmo +primogenito, ipsoque discedente Henrico fratri suo, nondum +6. hebdomadarum infantulo.</p> + +<p><span class="side"><i>Nova moneta.</i></span>Novam facit monetam<a id="footnotetag284" name="footnotetag284"></a> +<a href="#footnote284"><sup class="sml">284</sup></a>, quæ (abdicata jam Procerum +illa) sola recepta erat, & accepta in regno.</p> + +<p><span class="side"><i>Leges Hen. I. excitat.</i></span>Stabilita in regno pace<a id="footnotetag285" name="footnotetag285"></a> +<a href="#footnote285"><sup class="sml">285</sup></a>, publicæ disciplinæ in primis habuit +sollicitudinem. Leges <i>Henrici</i> Regis avi sui, quæ sub Stephano +passæ sunt deliquium, excitat denuo præcipitque per totum +regnum inviolabiliter observari; Judices renovans & Ministros.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote284" name="footnote284"><b>Note 284: </b></a> +<a href="#footnotetag284"> (retour) </a> <i>Hoved.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote285" name="footnote285"><b>Note 285: </b></a> +<a href="#footnotetag285"> (retour) </a> <i>Neubrig. lib. 2. c. 1. Hoved.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Winton.</i></span>Ad festum S. Michaelis Archang. <i>Concilium Wintoniam</i> vocat<a id="footnotetag286" name="footnotetag286"></a> +<a href="#footnote286"><sup class="sml">286</sup></a>, +in quo agitur de Hibernia conquirenda, eandemque dando +fratri Regis Guilielmo. Sed quia matri ejus Imperatrici non +placuit, intermissa est ad tempus expeditio.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote286" name="footnote286"><b>Note 286: </b></a> +<a href="#footnotetag286"> (retour) </a> <i>Rob. de Monte.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Resumit Carliol. civitatem.</i></span>Eripit <i>Malcolmo</i>, Regi Scotorum<a id="footnotetag287" name="footnotetag287"></a> +<a href="#footnote287"><sup class="sml">287</sup></a>, civitatem <i>Carliol.</i> +quam <i>Stephanus</i> anno regni sui primo Regi Scotorum Davidi +<span class="pagenum"><a name="p267" id="p267">267</a></span> +dederat; novum Castrum super Tinam, Castrum Banburgi, +& totum Comitatum <i>Laudonensem</i> adjacentem; omnia nempe +quibus Matildis Imperatrix ob auxilium contra Stephanum, Davidem +etiam donaverat. Ne tamen ingratus omnino videretur, +concessit ei Comitatum Huntingtoniæ, quam Henrico patri suo, +Davidis filio, Stephanus prius largitus erat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote287" name="footnote287"><b>Note 287: </b></a> +<a href="#footnotetag287"> (retour) </a> <i>Matt. Par. Mat. West. Neubrig. lib. 2. cap. + 4.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Resumit Pennenesel & Norwic. civitatem.</i></span>Resumpsit, etiam<a id="footnotetag288" name="footnotetag288"></a> +<a href="#footnote288"><sup class="sml">288</sup></a> a Guilielmo, <i>Notho</i> Regis Stephani, +Comite <i>Moretonii</i> & <i>Warennæ</i>, castrum Pennenesel, castrum & +civitatem <i>Norwicum</i>, membra coronæ Angliæ, omnesque munitiones +in Anglia & Normannia, quas ex dono Regis Stephani +possidebat. Libentius tamen ut hæc redderet, dedit ei quicquid +pater ejus Rex Stephanus habuit, die, qua Rex Henricus +mortuus fuit & vivus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote288" name="footnote288"><b>Note 288: </b></a> +<a href="#footnotetag288"> (retour) </a> <i>Mat. Par. Mat. West. N. Trivet.</i></blockquote> + +<p>Eo tempore <i>Hugo Bigod</i> castella sua Regi resignavit; quod +& multi alii qui a corona aliquid adepti erant alias facere sunt +coacti.</p> + +<p>Eodem anno <i>Malcolmus</i> Rex Scottorum<a id="footnotetag289" name="footnotetag289"></a> +<a href="#footnote289"><sup class="sml">289</sup></a> venit ad Regem +apud <i>Cestre</i>, & homo suus devenit, eo modo quo avus +suus fuerat homo veteris Regis <i>Henrici</i>, salvis omnibus dignitatibus +suis. <i>Hoved.</i></p> + +<p>Ad expeditionem contra <i>Wallos</i><a id="footnotetag290" name="footnotetag290"></a> +<a href="#footnote290"><sup class="sml">290</sup></a> duo quique milites per +totam Angliam inveniunt tertium.</p> + +<p>Cum vero inter loca aspera & nemorosa<a id="footnotetag291" name="footnotetag291"></a> +<a href="#footnote291"><sup class="sml">291</sup></a>, pars istius exercitus +anterior ab insidiatoribus profligata esset, recurrens in sequentem, +Regem clamitat occisum esse. Quo audito, fugientibus +cæteris, fugit una <i>Henricus Essexiensis</i> jure hæreditario Regis +signifer; abjectoque vexillo regio, occurrentibus pariter Regem +extinctum prædicat. Rex autem salvus fuit: At super hoc, +<i>Henricus</i> a <i>Roberto Montefort</i> de proditione appellatur, & judicio +Regis ad duellum cogitur, in quo a <i>Roberto</i> victus est. +Rex tamen vitæ ejus pepercit, & detonsum trusit in monasterium +<i>Radingæ</i>; sed amplissimum ejus patrimonium fisco attraxit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote289" name="footnote289"><b>Note 289: </b></a> +<a href="#footnotetag289"> (retour) </a> <i>Hoved. ann. 1157.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote290" name="footnote290"><b>Note 290: </b></a> +<a href="#footnotetag290"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote291" name="footnote291"><b>Note 291: </b></a> +<a href="#footnotetag291"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. cap. 5. Hollingsh.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex iterum coronatus est Lincolniæ.</i></span>Rex <i>Lincolniæ</i>, juxta priscum morem<a id="footnotetag292" name="footnotetag292"></a> +<a href="#footnote292"><sup class="sml">292</sup></a>, die Dominico +<span class="pagenum"><a name="p268" id="p268">268</a></span> +natalis iterum coronatus est Lincolniæ<a id="footnotetag293" name="footnotetag293"></a> +<a href="#footnote293"><sup class="sml">293</sup></a>, non intra moenia propter +vetustam superstitionem, quam contempsit <i>Stephanus</i>; at +in Wikeforde juxta, post divinorum celebrationem, coronam +super altare posuit, nec hanc postea unquam induit; ut habet +Parisius. Cessasse hinc videtur prisca illa fastus regii ceremonia. +Hovedenus autem ait: tertio se & Alienoram conjugem suam +in Paschali solennitate sequenti Wircestriæ fecisse coronari; oblatisque +jam coronis suis ad altare, vovisse Deo nunquam postea +se coronandos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote292" name="footnote292"><b>Note 292: </b></a> +<a href="#footnotetag292"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. cap. 9.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote293" name="footnote293"><b>Note 293: </b></a> +<a href="#footnotetag293"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ait Wigorniæ.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Nova moneta.</i></span>A. D. 1158. Nova moneta fuit in Anglia fabricata (inquit +Parisius;) at forte eadem est de qua <i>Hovedenus</i> supra in An. 1156.</p> + +<p><span class="side"><i>Scutagium.</i></span>A. D. 1159. Rex sub <i>Scutagii</i> nomine ab Anglis dicitur<a id="footnotetag294" name="footnotetag294"></a> +<a href="#footnote294"><sup class="sml">294</sup></a> +hoc anno percepisse 12400 lib. argenti; ingentem etiam vim +pecuniæ ex aliis suis ditionibus, ad Tholosanum Comitatum qui +de jure hæreditario uxoris suæ fuit, comparandum. Hoc igitur +illud esse censeo, quod a quibusdam appellatur <i>Scutagium Tholosanum</i>, +licet mihi non videtur fuisse Scutagium, sed Tallagii +genus aliquod a subditis concessum. Scutagium enim non præcedit +bellum, at finitum sequitur de absentibus colligendum: +nec ad comparandum novas ditiones, sed ad pristinas retinendum; +& hoc infra fines regni, non extra. Quod igitur de Scutagio +Normannico, Aquitanico & hujusmodi perhibetur, intelligendum +censeo non in Anglia levatum, sed in Normannia & Aquitania: +vel si in Anglia, de his tantum qui terras eidem obnoxias, +sive in Normannia & Aquitania, sive in ipsa Anglia +(nam in donatione sic conveniretur) tenuere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote294" name="footnote294"><b>Note 294: </b></a> +<a href="#footnotetag294"> (retour) </a> <i>Gervasius, Stow.</i></blockquote> + +<p>A. D. 1160. 4. <i>Novembr.</i> <i>Nonis</i> Burgi celebratum est matrimonium +inter <i>Henricum</i> filium Regis Angliæ septennem, & <i>Margaretam</i> +filiam Regis Franciæ triennem, Legati Romani authoritate; +sed eisdem paulo antea desponsatis.</p> + +<p>A. D. 1162. Reg. 8. In schismate de Papatu, Rex Angliæ +(ut etiam Franciæ) <i>Alexandrum</i> recipit pro catholico<a id="footnotetag295" name="footnotetag295"></a> +<a href="#footnote295"><sup class="sml">295</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote295" name="footnote295"><b>Note 295: </b></a> +<a href="#footnotetag295"> (retour) </a> <i>Hoved.</i></blockquote> + +<p>Hæretici quidam, in synodo <i>Oxoniensi</i> dampnati<a id="footnotetag296" name="footnotetag296"></a> +<a href="#footnote296"><sup class="sml">296</sup></a>, +<span class="pagenum"><a name="p269" id="p269">269</a></span> +cauterio fronte inuruntur, flagellantur, ejiciuntur: omnibus prohibitis +aut hospitium aut alimonium eis præbere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote296" name="footnote296"><b>Note 296: </b></a> +<a href="#footnotetag296"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in hoc ann. pag. 36.</i></blockquote> + +<p><i>Concilium Clarendoniæ, in quo pars consuetudinum regni (quas +avitas vocabant) sunt recognitæ</i><a id="footnotetag297" name="footnotetag297"></a> +<a href="#footnote297"><sup class="sml">297</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote297" name="footnote297"><b>Note 297: </b></a> +<a href="#footnotetag297"> (retour) </a> <i>Neubr. lib. 2. c. 13.</i></blockquote> + +<p>A. D. 1164. in præsentia Regis Henrici apud <i>Clarendoniam</i>, +8. Cal. Febr. præsidente Joh. de Oxonia, de mandato ipsius +Regis, præsentibus etiam Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Prioribus, Comitibus, Baronibus & Proceribus regni; facta est +recognitio, sive recordatio cujusdam partis consuetudinum & +libertatum antecessorum suorum, Regis viz. Henrici avi sui, +& aliorum, quæ observari debebant in regno, & ab omnibus +teneri, propter dissensiones & discordias sæpe emergentes inter +Clerum & Justitiarios dom. Regis & Magnatum regni. Harum +vero consuetudinum recognitarum quæedam pars in 16. capitulis +subsequentibus continetur.</p> + +<p>1. De advocatione & præsentatione Ecclesiarum, si controversia +emerserit inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, +vel inter Clericos in curia Dom. Regis terminetur.</p> + +<p>2. Ecclesiæ de feudo Dom. Regis non possunt in perpetuum +dari, absque concessione ipsius.</p> + +<p>3. Cleri accusati de quacunque re, summoniti a judiciario +Regis, veniant in curiam ipsius responsuri ibidem de hoc, unde +videbitur curiæ Regis, quod ibi sit respondendum; ita quod +Regis Justiciarius mittet in curiam sanctæ Ecclesiæ, ad videndum +quo modo res ibi tractabitur. Et si Clerus convictus vel confessus +fuerit, non debet eum de cætero Ecclesia tueri.</p> + +<p><span class="side"><i>Nemo regno exeat sine licentia.</i></span>4. Archiepiscopis, Episcopis & Personis regni, non licet exire +regnum absque licentia Dom. Regis: & si exierint, si Regi +placuerit, securum eum facient, quod nec in eundo, nec in +redeundo, nec in moram faciendo, perquirent malum sive damnum +Domino Regi vel regno.</p> + +<p>5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanentiam, +<span class="pagenum"><a name="p270" id="p270">270</a></span> +nec præstare juramentum; sed tantum vadium & plegium standi +judicio Ecclesiæ, ubi absolvuntur.</p> + +<p>6. Laici non debent accusari, nisi per certos & legitimos accusatores +& testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus +non perdat jus suum, nec quicquam quod inde habere debeat. +Et si tales fuerint qui culpantur, quod non velit vel non +audeat aliquis accusare, eos Vicecomes requisitus ab Episcopo, +faciat jurare duodecim legales de vicineto sive de villa, coram +Episcopo, quod veritatem secundum conscientiam suam manifestabunt.</p> + +<p>7. Nullus qui de Rege tenet in capite, nec aliquis Dominicorum +Ministrorum ejus, excommunicetur, nec alicujus eorum +terræ sub interdicto ponantur, nisi prius Dom. Rex, si in +regno fuerit, conveniatur, vel Justitiarius ejus, si fuerit extra +regimen, ut rectum de eo faciat; & ita, ut quod pertinebat +ad Regis curiam, ibi terminetur, & de eo quod spectat ad +curiam Ecclesiasticam, ad eandem mittatur, ut ibidem terminetur.</p> + +<p>8. De appellationibus si emerserint, ab Archidiacono debebit +procedi ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum; & si +Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum Regem +perveniendum est postremo, ut præcepto ipsius in curia +Archiepiscopi controversia terminetur: ita quod non debeat ultra +procedi absque assensu Dom. Regis.</p> + +<p>9. Si calumnia emerserit inter Clericum & Laicum, vel e +converso, de ullo tenemento quod Clericus velit ad eleemosynam +trahere, vel Laicus ad laicum feudum; per recognitionem +duodecim legalium hominum, juxta capitalis Justitiarii Regis +considerationem terminabitur, utrum tenementum sit pertinens +ad eleemosynam, sive ad laicum feudum coram Justitiario Regis. +Et si recognitum fuerit ad eleemosynam pertinere, placitum erit +in curia Ecclesiastica: Si vero ad laicum feudum, nisi ambo tenementum +de Episcopo eodem vel Barone, advocaverint de +feudo illo eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in +curia ipsius, ita quod propter factam recognitionem saisinam +non amittat, qui prius fuerit saisitus de Civitate, vel Castello, +vel Burgo, vel Dominico Manerio Regis. +<span class="pagenum"><a name="p271" id="p271">271</a></span></p> + +<p>10. Si ab Archidiacono vel Episcopo super aliquo delicto citatus +fuerit, unde debeat eis respondere, & ad citationes eorum +noluerit satisfacere, bene licet eis sub interdicto ponere eum, +sed non licet excommunicare, priusquam capitalis Minister Regis +villæ illius conveniatur, ut justitiet eum ad satisfactionem +venire. Et si minister Regis inde defecerit, erit in misericordia +Regis, & exinde poterit Episcop. ips. accusatum Ecclesiastica justitia +coercere.</p> + +<p>11. Archiepiscopi, Episcopi, & universæ personæ regni, qui +de rege tenent in capite, habeant possessiones suas de Rege +sicut Baroniam, & inde respondeant Justitiariis & Ministris Regis, +& sequantur & faciant omnes consuetudines regias, & sicut +cæteri Barones debent interesse judiciis curiæ Regis, cum +Baronibus quousque perveniatur ad diminutionem membrorum, +vel ad mortem.</p> + +<p>12. Cum vacaverit Archiepiscopatus, vel Episcopatus, vel +Abbatia, vel Prioratus in dominio Regis, esse debet in manu +ipsius, & inde percipiet omnes reditus & exitus sicut dominicos +reditus suos. Et cum ventum fuerit ad consulendum Ecclesiam, +debet Dominus Rex mandare potiores personas Ecclesiæ, +& in capella ipsius Regis debet fieri electio, assensu ipsius Regis, +& consilio personarum regni quas ad hæc faciendum advocaverit, +& ibidem faciet electus homagium & fidelitatem +Regi, sicut ligio Domino suo, de vita sua & de membris, & +de honore terreno, salvo ordine suo, priusquam consecretur.</p> + +<p>13. Si quisquam de Proceribus regni disfortiaverit Archiepiscopo, +vel Episcopo, vel Archidiacono, de se suisve justitiam +exhibere, Dominus Rex debet eos justitiare. Et si forte aliquis +disfortiet Domino Regi rectitudinem suam, Archiepiscopi, Episcopi +& Archidiaconi debent eum justitiare, ut Regi satisfaciat.</p> + +<p>14. Catalla eorum, qui sunt in forisfacto Regis, non detineat +Ecclesia, vel coemeterium, contra Justiciarios Regis, quia ipsius +Regis sunt, sive in Ecclesiis sive extra fuerint inventa.</p> + +<p>15. Placita de debitis, quæ fide interposita debentur, vel absque +interpositione fidei, sint in justitia Regis. +<span class="pagenum"><a name="p272" id="p272">272</a></span></p> + +<p>16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini, +de cujus terra nati dignoscuntur<a id="footnotetag298" name="footnotetag298"></a> +<a href="#footnote298"><sup class="sml">298</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote298" name="footnote298"><b>Note 298: </b></a> +<a href="#footnotetag298"> (retour) </a> On voit toujours les Coutumes féodales + subsister.</blockquote> + +<p>Hanc recognitionem sive recordationem de consuetudinibus & +libertatibus (iniquis, inquit <i>Parisius</i>, & dignitatibus Deo detestabilibus) +Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Clerus, +cum Comitibus, & Baronibus, & Proceribus cunctis, +juraverunt, & firmiter in verbo veritatis promiserunt, viva voce +tenendas & observandas Domino Regi, & hæredibus suis, bona +fide, & absque malo ingenio, in perpetuum. Sed resiluit statim +Thomas Archiepiscopus Cantuariæ, gravem sibi imponens poenitentiam, +& nisi a Papa (quod factum est) non remittendam. +Vide ibid. Epist. Papæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Clericos criminosos degradandos ante punit.</i></span>Decrevit etiam Rex, Ut Clericos, quos in publico flagitio +Episcopi invenirent obnoxios, præsente Regis Justitiario, exauctorarent, +& post curiæ Regis traderent puniendos. Archiepiscopus +in contrarium sentiebat, ut quos exauctorarent Episcopi, +a manu laicali postmodum non punirentur, quia bis in idipsum +punire viderentur.</p> + +<p><span class="side"><i>Casus Phil. +de Broc.</i></span>Huic controversiæ occasionem præstitit <i>Philippus de Broc</i>, +Canonicus Bedefordensis; qui tractus in causam propter homicidium, +in Regis Justitiarium verbum protulit contumeliosum: +quod cum negare coram Archiepiscopo non posset, Præbendæ +suæ beneficio mulctatus est, & per biennium a regno pullus<a id="footnotetag299" name="footnotetag299"></a> +<a href="#footnote299"><sup class="sml">299</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote299" name="footnote299"><b>Note 299: </b></a> +<a href="#footnotetag299"> (retour) </a> <i>Constitutiones Clarendoniæ in Com. Wilt. extant + in Concil. impres. sed omissis quæ Papa non approbavit Camd. + pag. 250. Vid. Binium, tom. 3. par. 2. pag. 1342. ubi Alexand. + III. singulos hujus Concilii Canones synodica damnavit + authoritate. Vide Concilium Northamptioniæ Pambrittanicum, an. + 1176. ubi a Legato Papæ, Hugone de Petra Leonis, denuo + confirmantur. Justiciariique jurati ad earundem observantiam.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Aliud Exemplar Concilii Clarendon.</i></span><i>Aliud Exemplar ejusdem Concilii e Libro de Vita & Passione S. +Thomæ Cantuariensis (Quadrilogus nuncupato) Parisiis impresso, +An. 1495. desumptum.</i></p> + +<p>Rescriptum illarum consuetudinum quas avitas vocant, quoniam +quando & coram quibus facta est recognitio regalium consuetudinum<a id="footnotetag300" name="footnotetag300"></a> +<a href="#footnote300"><sup class="sml">300</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote300" name="footnote300"><b>Note 300: </b></a> +<a href="#footnotetag300"> (retour) </a> <i>Quadrilog. lib. 5. in exordio.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p273" id="p273">273</a></span> + +<p>Anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo +quarto, Papatus Alexandri anno quarto, illustrissimi Regis Anglorum +Henrici secundi anno decimo. In præsentia ejusdem Regis +facta recordatio & recognitio cujusdam partis consuetudinum & +libertatum, & dignitatum antecessorum suorum videlicet Regis +Henrici avi sui, & aliorum quæ observari & teneri debent in +regno. Et propter dissensiones & discordias quæ emerserant inter +Clerum & justitias Domini Regis, & Barones regni de consuetudinibus +& dignitatibus. Facta est ista recognitio coram Archiepiscopis +& Episcopis, & Clero & Comitibus & Baronibus & +Proceribus regni. Et easdem consuetudines recognitas per Archiepiscopos +& Episcopos, & per Barones, & per Nobiliores +& <i>Antiquiores</i> regni, Thomas Cantuariensis Archiepiscopus, & +Rogerus Eboracen. Archiepiscopus, & Gilbertus Londoniensis +Episcop. & Henricus Wintoniensis Episcopus, Nigellus Eliensis +Episcopus, & Willelmus Norwicensis Episcopus, & Robertus +Lincolniensis Episcopus, & Hilarius Cicestrensis Episcopus, Jocelinus +Saresberiensis, & Richardus Cestrensis Episcopus, & +Bartholomæus Oxoniensis Episcopus, & Robertus Herefordensis +Episcopus, & David Menevensis Episcopus, & Rogerus +Wirgorniensis electus concesserunt, & in verbo veritatis viva +voce firmiter promiserunt tenendas & observandas Domino Regi +& Hæredibus suis, bona fide & absque malo ingenio; præsentibus +istis: Roberto Comite Rochestriæ, Reginaldo Comite +Cornubiæ, Conano Comite Britanniæ, Johanne Comite de Haugo, +Rogerio Comite de Clare, Comite Gauffrido de Mandeville, +Hugone Comite Cestriæ, Willermo Comite de Arundell, +Comite Patricio, Willermo Comite de Ferrariis, Richardo de +Luci, Reginald de sancto Walerico, Rogerio Bigot, Reginaldo +de Warenner, Richerio de Aquila, Willermo de Bransa, Richardo +de Canivilla, Nigello de Monbray, Simone de Bello +Campo, Humphrido de Boun, Matheo de Herefordia, Waltero +de Meduana, Maneter de Biseht <i>Dapifero</i>, Willermo Maleth, +Willermo de Curti, Roberto de Dunestavilla, Jocelino de Baillolio, +Willermo Lanualis, Willermo de Laisneto, Gauffrido de +Veu, Willermo de Hastinga, Hugone de Moravilla, Alano de +Neuvil, Simone filio Petri, Willermo Mallevit Camerario, +<span class="pagenum"><a name="p274" id="p274">274</a></span> +Johanne Malevit, Johanne Marescallo, Petro de Mara, & multis +aliis Proceribus & Nobilibus regni tam Clericis quam Laicis. +Consuetudinum vero & dignitatum regni recognitarum, cujus +quædam pars præsenti Scripto continetur, cujus partis capitula +hæc sunt.</p> + +<p><i>Capitulum primum.</i></p> + +<p>De advocatione & præsentatione Ecclesiarum si controversia +emerserit inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter +Clericos in Curia Domini Regis tractetur & terminetur.</p> + +<p>Cap. 2. Ecclesiæ de feudo Regis non possint in perpetuum +dari absque assensu & concessione ipsius.</p> + +<p>Cap. 3. Clerici citati & accusati de quacunque re sive moniti +a justitia Regis veniant in Curiam ipsius, responsuri ibidem, de +hoc unde videbitur Curiæ quid ibi sit respondendum, & in Curia +Ecclesiastica unde videbitur quid sit ibi respondendum. Ita +quod justitia Regis mittet in Curiam sanctæ Ecclesiæ, ad videndum +qua ratione res ibi tractabitur. Et si Clericus convictus vel +confusus fuerit non debet eum de cætero Ecclesia tueri.</p> + +<p>Cap. 4. Archiepiscopis Episcopis, personis regni non licet exire +de regno absque licentia Regis, & si exierint, si Domino Regi +placuerit, assecurabunt quod nec in eundo nec in moram faciendo +nec in redeundo perquirent malum vel damnum Regi vel +regno.</p> + +<p>Cap. 5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanens +nec præstare juramentum, sed tantum vadium & plegium standi +judicio Ecclesiæ ut absolvantur.</p> + +<p>Cap. 6. Clerici non debent accusari nisi per certos & legales +accusatores & testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus +non perdat jus suum; nec quicquam quod inde habere +debeat. Et si tales fuerint qui culpantur, quos nec velit, nec +audeat aliquis eos accusare: Vicecomes requisitus ab Episcopo +faciet jurare duodecim legales homines de vicineto seu de villa +coram Episcopo quod inde veritatem secundum conscientiam +suam manifestabunt.</p> + +<p>Cap. 7. Nullus qui de Rege teneat in capite, nec aliquis Dominicorum +Ministrorum ejus excommunicetur; nec terræ alicujus +<span class="pagenum"><a name="p275" id="p275">275</a></span> +illorum sub interdicto ponantur, nisi prius Dominus Rex si +in terra fuerit conveniatur, vel justitia ejus si extra regnum fuerit +ut rectum est de ipso faciat, & ita id quod pertinebat ad +Curiam regiam ibidem terminetur, & de eo quod spectabit ad +Ecclesiam ad eandem mittatur ut ibidem tractetur.</p> + +<p>Cap. 8. De appellationibus si emerserint ab Archidiacono debent +procedere ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum, +& si Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum +Regem est perveniendum postremo, ut præcepto ipsius in Curia +Archiepiscopi controversia terminetur ita quod non debet +ulterius procedere absque assensu Regis.</p> + +<p>Cap. 9. Si calumnia emerserit inter Laicum & Clericum vel +inter Clericum & Laicum de ullo tenemento quod Clericus ad +Eleemosynam velit attrahere, Laicus vero ad Laicum feudum, +recognitione duodecim hominum legalium per capitalis Regis +justitiæ considerationem terminabitur, utrum tenementum sit pertinens +ad Eleemosynam sive ad Laicum feudum coram ipsa justitia +Regis. Et si recognitum fuerit ad Eleemosynam pertinere +placitum erit in Curia Ecclesiastica. Si vero ad Laicum feudum +(nisi ambo de eodem Episcopo vel Barone advocaverint) erit +placitum in Curia Regis; sed si uterque advocaverit de feudo +illo ante eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in Curia +ipsius ita quod propter factam recognitionem saisinam non +amittat qui prius saisitus fuerat.</p> + +<p>Cap. 10. Qui de Civitate, Castello, vel burgo, vel dominico +manerio Regis fuerit, si ab Archidiacono vel Episcopo de +aliquo delicto citatus fuerit unde debeat iis respondere, & ad +citationem eorum noluit satisfacere, bene licet eum sub interdicto +ponere. Sed non debet excommunicari priusquam capitalis minister +villæ illius conveniatur, ut justificet eum ad satisfactionem +venire. Et si minister Regis inde defecerit, ipse erit in misericordia +Regis, & exinde poterit Episcopus ipsum accusatum justitia +Ecclesiastica coercere.</p> + +<p>Cap. 11. Archiepiscopi & personæ universæ regni qui de Rege +tenent in capite habent possessiones suas de Rege sicut Baroniam, +& inde respondent justitiis & ministris Regis, & sequentur & +facient omnes rectitudines, & consuetudines regias, & sicut Ba +<span class="pagenum"><a name="p276" id="p276">276</a></span> +Barones cæteri debent judiciis Curiæ Regis cum Baronibus interesse +usque dum perveniatur in judicio ad diminutionem membrorum +vel mortem.</p> + +<p>Cap. 12. Cum vacaverit Archiepiscopatus vel Abbatia vel +Prioratus de dominio Regis debet esse in manu ejus, & inde +percipiat omnes reditus & exitus sicut dominicos, & cum venerit +ad consulendam Ecclesiam debet Dominus Rex mandare +potiores personas Ecclesiæ & in capella ejus debet fieri electio +assensu Regis & consilio personarum regni, quas ad hoc faciendum +vocaverit. Et ibidem faciet electus homagium & fidelitatem +Regi sicut ligio Domino suo de vita sua, de membris & +honore terreno, salvo ordine suo priusquam sit consecratus.</p> + +<p>Cap. 13. Si quisquam de Proceribus Archiepiscopis vel Episcopis, +vel Archidiaconis, de se vel suis justitiam exhibere renuerit +Rex debet justificare. Et si forte aliquis deforciaret Regi +rectitudinem suam Archiepiscopi & Archidiaconi debent eum +justificare ut Regi satisfaciat.</p> + +<p>Cap. 14. Catalla eorum qui sunt in forisfacto Regis non detineat +Ecclesia vel coemeterium contra justitiam Regis sive in +Ecclesiis, sive extra fuerint inventa.</p> + +<p>Cap. 15. Placita de debitis quæ fide interposita debentur, vel +absque interpositione fidei sint in justitia Regis.</p> + +<p>Cap. 16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu +Domini de cujus terra nati sunt sive esse dignoscuntur.</p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Clarend. 1164.</i></span><i>Concilium apud Clarendoniam 8 Cal. Februar. A. D. 1164. id +est, 11. Henr. II. præsidente Johanne de Oxonia de mandato +ipsius Regis præsidentibus etiam ipsis Archiepiscopis, viz. Thoma +Cant. & Rogero Eboracens. Episcopis Abbatibus Prioribus Comitibus +Baronibus, &c.</i><a id="footnotetag301" name="footnotetag301"></a> +<a href="#footnote301"><sup class="sml">301</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote301" name="footnote301"><b>Note 301: </b></a> +<a href="#footnotetag301"> (retour) </a> <i>V. Capitt. Mat. Par. pag. 96, & Nic. Trivet. & + Ger. Dor.</i></blockquote> + +<p>In hoc Concilio discisæ sunt plurimæ radices Ecclesiasticæ potestatis, +ex quo diu cum nutasset ipsa arbor, tandem corruit. +Sexdecim Capitulis.</p> + +<p>Hunc <i>Johannem</i> de Oxonia excommunicavit postea <i>Thomas</i> +<span class="pagenum"><a name="p277" id="p277">277</a></span> +Archiepiscopus <i>Cant.</i> (vulgo <i>Becket</i>) ut patet in Epistola ipsius +ad suffraganeos suos apud Hoved. pa. 99.</p> + +<p>Novarum rerum & gravissimarum perturbationum tempestas in +Ecclesiam Archipræsulemque ejus jam irruit, quam profusius & +lugubriter canunt istius sæculi authores, sed expressius habeas ex +Epistolis ipsorum agentium & patientium. Quæ cum plurimæ & +ab Hovedeno magna ex partæ concinnatæ; sine obsecro ut te +illi relegam, ne ab instituto nostro plus satis abripiar.</p> + +<p><i>Concilium Northamptoniæ<a id="footnotetag302" name="footnotetag302"></a> +<a href="#footnote302"><sup class="sml">302</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote302" name="footnote302"><b>Note 302: </b></a> +<a href="#footnotetag302"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Hoved in an. 1165.</i></blockquote> + +<p>Anno 1164. 3 Id. Octobr. <i>Concilium</i> habetur <i>Northamptoniæ</i>, +ubi Thomas Archiepiscopus Cantuariæ de plurimis postulatur. +Inter alia Regi versus eum conquestus est <i>Joh. Marescallus</i> Regis, +quod Archiepiscopus manerium quoddam ei deforciabat, +quod jure hæreditario idem <i>Johannes</i> de Archiepiscopo <i>teneret</i>. +Et cum super hoc querelam suam in Curia Archiepiscopi exhibuisset, +multasque moras & vexationes passus, justitiam non est +assecutus; sed Curiam Archiepiscopi secundum <i>consuetudinem</i> +regni Sacramento suo <i>falsificaverat</i>.</p> + +<p>Respondet Archiepiscopus, nulla justitia defuit <i>Johanni</i> in Curia +mea<a id="footnotetag303" name="footnotetag303"></a> +<a href="#footnote303"><sup class="sml">303</sup></a>; sed ipse (nescio cujus Consilio an proprio voluntatis +motu) attulit in Curia mea quendam Toper. & juravit super +illum, quod ipse pro defectu justitiæ, a Curia mea recessit: +Et videbatur Justitiariis Curiæ meæ, quod ipse injuriam mihi +fecit, quia sic a Curia mea recessit: Cum statutum sit in regno +Angliæ: Quod qui Curiam alterius falsificare voluerit, oportet +eum jurare super sacrosancta Evangelia.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote303" name="footnote303"><b>Note 303: </b></a> +<a href="#footnotetag303"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<p>Exigente<a id="footnotetag304" name="footnotetag304"></a> +<a href="#footnote304"><sup class="sml">304</sup></a> super hoc, judicium Rege, Barones Curiæ Regis +judicaverunt eum esse in misericordia Regis: & quamvis Archiepiscopus +niteretur judicium illud falsificare; tamen prece & +Consilio Baronum posuit se in misericordia Regis de 500 libr. & +invenit inde fidejussores.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote304" name="footnote304"><b>Note 304: </b></a> +<a href="#footnotetag304"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. Mat. Par. an. 1164.</i></blockquote> + +<p>Deinceps Archiepiscopus ad rationem villicationis suæ, +<span class="pagenum"><a name="p278" id="p278">278</a></span> +multifariam in regno gestæ priusquam consecratus esset, revocatur: +Ab eoque sub hoc nomine deposcuntur 30,000 Marcæ, ultra +500 alias quas Rex se mutuo, ille dono concessisse affirmabat. His +accumulantur multa gravia: Et licet omnibus satis candide se +respondisse arbitratus est Archiepiscopus, Magnatum tamen sententiæ +malefidus, Romam provocat.</p> + +<p>Nuntios igitur Rex ad Papam Alexandrum mittit, duos postulans +huc Legatos destinari (vel ut refert <i>Hovedenus</i> Eboracensem +Archiepiscopum hac donari potestate) qui in omnibus inter +ipsum & Thomam Cantuariensem, remota appellatione, definirent. +Veritus autem Papa Legatorum indolem, neutrum annuit: +Concessit autem<a id="footnotetag305" name="footnotetag305"></a> +<a href="#footnote305"><sup class="sml">305</sup></a>; ut Rex ipse legatus esset totius Angliæ; +ita tamen quod ipse nullum gravamen facere posset Cantuariensi +Archiepiscopo.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote305" name="footnote305"><b>Note 305: </b></a> +<a href="#footnotetag305"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 493.</i></blockquote> + +<p>Rex gravissime his accensus, singulis Angliæ Vicecomitibus +ita præcipit.</p> + +<p><i>Aliud istarum Constitutionum Exemplar e Libro sumptum de +vita & passione S. Thomæ Cantuariensis Archiepiscopi, Parisiis +impresso. A. D. 1495. & Quadrilogus nuncupato.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Constitutiones R. Henr. II.</i></span>Hæ sunt Constitutiones<a id="footnotetag306" name="footnotetag306"></a> +<a href="#footnote306"><sup class="sml">306</sup></a> quas constituit Rex <i>Henricus</i> in +Normannia; & mandavit justitiis suis <i>Richardo</i> de <i>Luci</i> & duobus +Archidiaconis S. & R. & omnibus Principibus & populis +Angliæ jurandas, & servandas: Latores earum fuerunt <i>Guimerus</i> +Presbyter & <i>Galterus de Grinesby</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote306" name="footnote306"><b>Note 306: </b></a> +<a href="#footnotetag306"> (retour) </a> <i>Vit. & Pas. S. Thom. Cant. lib. 5. cap. 2.</i></blockquote> + +<p>Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ, vel aliquod +mandatum Archiepiscopi Cantuariensis continens interdictum +Christianitatis in Angliam, capiatur, & de eo sine delatione +justitia fiat sicut de traditore Regis & Regni.</p> + +<p>Cap. 2. Præterea nullus Clericus vel Monachus, vel conversus, +vel alicujus conversionis permittatur transfretare vel redire +in Angliam nisi de transitu suo habeat literas justitiæ, & de reditu +suo literas Domini Regis. Si quis aliter inventus fuerit agens, +capiatur & incarceretur.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p279" id="p279">279</a></span> + +<p>3. Ne aliquis appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum.</p> + +<p>4. Ne aliquod placitum teneatur de mandatis Papæ vel Archiepiscopi, +vel aliquod mandatum eorum in Anglia ab ullo homine, +recipiatur. Si quis inventus fuerit aliter agens capiatur & +incarceretur.</p> + +<p>5. Generaliter quoque interdictum est, quod nullus ferat aliquod +mandatum Clerici vel Laici Domino Papæ vel Archiepiscopo. +Si talis inventus fuerit, capiatur & incarceretur.</p> + +<p>6. Si Episcopi, vel Clerici, vel Abbates, vel Laici sententiam +interdicti tenere noluerint, sine delatione de terra ejiciantur +& tota eorum cognatio; ita quod de Catallis suis nil secum +ferant.</p> + +<p>7. Ut Catalla omnium Papæ vel Archiepiscopo faventium, +& omnes Possessiones eorum & omnium eis pertinentium cujuscunque +gradus, vel sexus, vel conditionis, capiantur & dominica +manu Domini Regis confiscentur.</p> + +<p>8. Ut omnes Clerici qui redditus habent in Anglia sint summoniti +per omnes Comitatus ut intra tres menses veniant in Angliam +ad redditus suos, sicut diligunt redditus suos: Et si non +venerint ad terminum statutum: Redditus in manu Regis capiantur.</p> + +<p>9. Ut Denarii beati Petri non reddantur amplius Apostolico, +sed diligenter serventur in Thesauro Regis, expendanturque ad +ejus præceptum.</p> + +<p>10. Londoniensis & Norwicensis Episcopi sint in misericordia +Regis; & summoneantur per Vice-comites & Bedellos ut sint +coram Justitiariis Regis ad rectum faciendum Regi & justitiis +ejus de eo quod contra Statuta de <i>Clarendon</i> interdixerunt ex +mandato Papæ terram Comitis Hugonis, & excommunicationem +quam Dominus Papa in ipsum fecerat per suas Parochias divulgaverint +sine licentia Justitiariorum Regis.</p> + +<p><i>Epistola R. Henrici II. Capiendos appellantes Romam.</i></p> + +<p>A. D. 1164. <i>Henricus</i> Dei gratia Rex, &c. <i>Vicecomiti</i> N. +Salutem. Præcipio tibi quod si aliquis Clericus vel Laicus in Balliva +tua Romanam Curiam appellaverit, eum capias & firmiter +teneas, donec voluntatem meam præcipiam.</p> + +<p>Et omnes reditus Clericorum Archiepiscopi, & possessiones +saisias in manum meam, & omnium Clericorum qui cum Archiepiscopo +sunt.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p280" id="p280">280</a></span> + +<p><span class="side"><i>Et Cognatos ejus cum Catallis suis.<br><br>Ne Clerici adhærentes Archiepiscopo reditibus gaudeant.</i></span>Patres, fratres, & sorores, nepotes & neptes pones per salvos +plegios & catalla eorum donec voluntatem meam inde præcipiam, +& hoc breve tecum afferas cum summonitus fueris.</p> + +<p><i>Gileberto</i> quoque Londoniensi Episcopo scripsit in hæc verba.</p> + +<p>Nosti quam male Thomas Cantuariensis Archiepiscopus operatus +est adversum me & regnum meum, & quam male recesserit; +& ideo mando tibi quod Clerici sui, qui detraxerunt honori +meo & regni, qui circa ipsum fuerunt post fugam suam, +non percipiant aliquid de reditibus suis, quos habuerunt in Episcopatu +tuo, nisi per me, nec habeant aliquid Auxilium vel Consilium +a te.</p> + +<p><i>Item Justitiariis suis sub hac forma.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Tabellarios capiendos.</i></span>Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ vel mandatum, +aut <i>Thomæ</i> Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis +in Anglia, capiatur & retineatur, donec inde voluntatem +meam præcipiam.</p> + +<p><span class="side"><i>Ecclesiastici non transeant mare.</i></span>Item nullus Clericus, Monachus, Canonicus, vel Conversus, +vel alicujus Religionis, transfretare permittatur nisi habeat literas +de reditu suo, Justitiarii, vel nostras. Et si quis aliter inventus +fuerit, capiatur & retineatur.</p> + + +<p>Nullus appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum; neque aliquod +placitum ex eorum mandato teneatur; neque aliquod mandatum +eorum in Anglia recipiatur: Et si quis tenuerit vel receperit, +vel tractaverit, capiatur & retineatur.</p> + +<p><span class="side"><i>Interdictum tenentes ejiciendos, cum cognatione.</i></span>Si Episcopi, Abbates, Clerici, vel Laici sententiam interdicti<a id="footnotetag307" name="footnotetag307"></a> +<a href="#footnote307"><sup class="sml">307</sup></a> +tenuerint, sine dilatione e terra ejiciantur, & tota eorum +cognatio, ita quod nihil de Catallis suis secum ferant, sed Catalla +eorum & possessiones in manu nostra saisiantur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote307" name="footnote307"><b>Note 307: </b></a> +<a href="#footnotetag307"> (retour) </a> <i>Ita legitur in MS. nullo alio vocabulo + adjuncto, corrupte vero ut supra videri potest; ad quem locum + referri debet.</i></blockquote> + +<p>Omnes Clerici qui reditus habent in Anglia, sint summoniti +per omnes Comitatus, ut infra tres menses præcise ad reditus +suos, sicut diligunt eos & amant, in Angliam redeant. Et si +terminum præfixum non venerint, reditus eorum in manu +nostra saisiantur.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p281" id="p281">281</a></span> + +<p>Episcopi Londoniensis & Norwicensis summoneantur, quod +sint coram Justitiariis nostris ad rectum faciendum, quod contra +statuta regni, interdixerunt terram Hugonis Comitis, & in ipsum +sententiam anathematis intulerunt.</p> + +<p>Denarii B. Petri colligantur & serventur quousque inde Dominus +Rex voluntatem suam præceperit.</p> + +<p>Ecclesiam præterea Cantuariensem, & omnia bona +Archiepiscopi, Rex & suorum confiscari præcepit.</p> + +<p>Et (quod in nullius historiæ legitur serie, inquit Parisius) totam +ejus cognationem exilio ascriptam addixit, sine delectu conditionis, +sexus, aut ætatis.</p> + +<p>Et (cum Ecclesia Catholica oret pro hæreticis, schismaticis, +& perfidis Judæis, prohibitum est a Rege) ne quis Archiepiscopum +orationum suffragiis adjuvaret.</p> + +<p><span class="side"><i>XII Magnates ad Papam missi non exaudiuntur.</i></span>Rex 12 Episcopos, Comites & Magnates ad Papam mittit +qui Senensem civitatem venientes, ei omnia versus Thomam +Archiepiscopum exponunt; petentesque aut remedium exibendum +aut 2 Legatos mittendos in Angliam ad cognoscendam controversiam, +in neutro exauditi redeunt<a id="footnotetag308" name="footnotetag308"></a> +<a href="#footnote308"><sup class="sml">308</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote308" name="footnote308"><b>Note 308: </b></a> +<a href="#footnotetag308"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1165. pag. 496.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Papa damnat statuta Clarendoniæ & anathematizat +observantes.</i></span>Quarto die sequenti venit illuc Thomas Cantuariensis Archiepiscopus +& ad pedes Dom. Papæ prostratus, obtulit ei Chirographum +supradictum, in quo Leges Angliæ, quas Rex avitas +vocabat, erant scriptæ<a id="footnotetag309" name="footnotetag309"></a> +<a href="#footnote309"><sup class="sml">309</sup></a>. Quas cum Dominus Papa coram +omnibus Cardinalibus, & Clero, & populo multo lectas audiret, +damnavit illas in perpetuum & anathematizavit omnes, +qui eas tenerent vel aliquo modo foverent. Concedit etiam ut +Thomas omnes adversarios excommunicet, excepto Rege.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote309" name="footnote309"><b>Note 309: </b></a> +<a href="#footnotetag309"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<p><i>Edictum Regis contra Alexandrum Papam & Thomam Archiep.</i></p> + +<p>Si quis inventus fuerit<a id="footnotetag310" name="footnotetag310"></a> +<a href="#footnote310"><sup class="sml">310</sup></a> ferens literas vel mandatum Domini +Papæ, vel Cantuariensis Archiepiscopi, continens interdictum +Christianitatis in Anglia, capiatur, & de eo sicut de Regis traditore +& regni, sine dilatione justitia fiat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote310" name="footnote310"><b>Note 310: </b></a> +<a href="#footnotetag310"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<p>Item nullus Clericus, vel Monachus, vel Conversus alicujus +<span class="pagenum"><a name="p282" id="p282">282</a></span> +Religionis, permittatur transfretare vel redire in Angliam; nisi +de transfretatione habeat literas justitiarum, & de reditu, literas +Regis. Et si aliquis aliter inventus fuerit, capiatur & retineatur.</p> + +<p>Item interdictum est ne aliquis ferat mandatum aliquod Dom. +Papæ, vel Cantuariensis. Et si quis talis inventus fuerit capiatur +& retineatur.</p> + +<p>Item generaliter interdictum est ne aliquis appellet ad Dominum +Papam vel ad Cantuariensem Archiepiscopum, neque de +cætero aliquod eorum mandatum in Anglia recipiatur; neque +aliquod placitum ex mandato eorum teneatur, & si quis contra +hoc interdictum aliquid fecerit, capiatur & retineatur.</p> + +<p>Item si Episcopi, vel Presbyteri, vel Abbates, sive Monachi +vel Clerici vel Laici sententiam interdicti tenuerint; sine +dilatione de terra ejiciantur, & tota eorum cognatio; ita quod +nihil de Catallis suis secum deferant; & Catalla & Possessiones +eorum capiantur in manu Regis.</p> + +<p>Item omnes Clerici qui habent reditus in Anglia, sint summoniti +per omnes Comitatus, quod sint infra tres menses post +summonitionem in Anglia ad redditus suos sicut diligunt habere +ipsos redditus, & redire in Angliam. Et si non venerint ad terminum +prædictum, Catalla, & possessiones eorum capiantur in +manu Regis.</p> + +<p>Item <i>Londoniensis</i> & <i>Norwicensis</i> Episcopi summoneantur, +ut sint coram Justitiariis Regis, ad rectum faciendum, quod +contra statuta regni interdixerunt terram Comitis Hugonis, & +in ipsum sententiam tulerunt.</p> + +<p>Item denarii S. Petri colligantur & custodiantur.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Anno 1166<a id="footnotetag311" name="footnotetag311"></a> +<a href="#footnote311"><sup class="sml">311</sup></a>, in die Dominica Ascensionis (Rege in Normannia +existente) <i>Thomas</i> Archiepiscopus pulpitum ascendens +<i>Niceliaci</i>, prædictas regni consuetudines, quas avitas vocant, +damnat & cassas pronunciat; excommunicans accensis candelis +earundem observatores, exactores, consiliatores, adjutores & +defensores. Scribit etiam Episcopis Cantuariensis provinciæ, acta +referens & confirmans; ipsosque absolvit a professione (hoc +<span class="pagenum"><a name="p283" id="p283">283</a></span> +est, a sacramento) quam fecerant de consuetudinibus istis observandis, +quas in epistola recitat<a id="footnotetag312" name="footnotetag312"></a> +<a href="#footnote312"><sup class="sml">312</sup></a>, & excommunicatorum +plurium nomina, & inter alia <i>Richardi Luci</i> & <i>Jocelini Bailol</i>, +quos ait illarum consuetudinum authores fuisse & fabricatores. +Proceres autem<a id="footnotetag313" name="footnotetag313"></a> +<a href="#footnote313"><sup class="sml">313</sup></a> absentes & non vocati nec convecti, ut +dicebant, missis ad Archiepiscopum legatis appellaverunt, & +Ecclesiam intraverunt.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Archiepiscop. damnat Clarendon & excommunicat +observantes.</i><br><br> +<i>Absolvit qui jurabant obedientiam eis.</i><br><br> +<i>Authores earum qui.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote311" name="footnote311"><b>Note 311: </b></a> +<a href="#footnotetag311"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. Hoved.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote312" name="footnote312"><b>Note 312: </b></a> +<a href="#footnotetag312"> (retour) </a> <i>Epist. Hoved. pag. 498 & 515.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote313" name="footnote313"><b>Note 313: </b></a> +<a href="#footnotetag313"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex cognatos Thomæ ejicit.</i></span>Rex<a id="footnotetag314" name="footnotetag314"></a> +<a href="#footnote314"><sup class="sml">314</sup></a> vicissim expulit ab Anglia, & ab omnibus terris suæ +dominationis, omnes homines & foeminas, quoscunque invenire +potuit, de cognatione B. Thomæ Cantuariensis: pueros +etiam in cunis vagientes, & adhuc ad ubera matrum pendentes, +misit in exilium, ut visis illis, augmentaretur dolor Archiepiscopi.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote314" name="footnote314"><b>Note 314: </b></a> +<a href="#footnotetag314"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1166. pag. 500.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Hidagium.</i></span>Hoc anno<a id="footnotetag315" name="footnotetag315"></a> +<a href="#footnote315"><sup class="sml">315</sup></a> ad subventionem terræ, de unaquaque carucata +terræ totius Angliæ quatuor denarii concessi sunt & collecti.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote315" name="footnote315"><b>Note 315: </b></a> +<a href="#footnotetag315"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p>Hoc anno obiit <i>Matildis</i> Imperatrix, mater Hen. II. & sepulta +est Rothomagi.</p> + +<p><span class="side"><i>Papa Legatos in Galliam mittit.</i></span>An. 1169<a id="footnotetag316" name="footnotetag316"></a> +<a href="#footnote316"><sup class="sml">316</sup></a> <i>Alexander</i> Papa ad petitionem Regis Legatos +in Galliam mittit, qui de prædictis cognoscerent controversiis, +& excommunicatos absolverent, pacemque constituerent: sed +hæc parum promoventes recesserunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote316" name="footnote316"><b>Note 316: </b></a> +<a href="#footnotetag316"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 106. Hoved. pag. 516.</i></blockquote> + +<p>Rex post Pascham <i>Londinum</i> veniens, deposuit fere omnes +Vice-comites Angliæ, facta inquisitione per sacramentum hominum +regni, de <i>prisis</i> 1. extortionibus eorum; adegitque omnes +ad redemptiones.</p> + +<p><i>Magnum Concilium Westmonast.<a id="footnotetag317" name="footnotetag317"></a> +<a href="#footnote317"><sup class="sml">317</sup></a></i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote317" name="footnote317"><b>Note 317: </b></a> +<a href="#footnotetag317"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 518.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Coronat filium Henricum, qui patris obit.</i></span>In festo S. <i>Barnabæ</i> Apost. idem Rex (Henricus) magnum +celebravit Concilium Londoniis, cum <i>Principibus & Magnatibus</i> +terræ suæ, de coronatione Henrici filii sui, & Dominica +sequenti, quæ evenit 17. Kal. Julii, Clero & populo consentientibus, +fecit prædictum filium suum coronari, &c.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p284" id="p284">284</a></span> + +<p>Anno eodem<a id="footnotetag318" name="footnotetag318"></a> +<a href="#footnote318"><sup class="sml">318</sup></a>, in Idibus Julii, convocatis <i>Westmonasterii</i> +Magnatibus, Rex Henricum filium suum primogenitum in +Regem fecit coronari; qui ab authoribus alias dicitur Rex Henricus +III. alias Rex Henricus junior: sed in vita patris defunctus +est.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote318" name="footnote318"><b>Note 318: </b></a> +<a href="#footnotetag318"> (retour) </a> <i>Mar. Par. ib. pag. 117. Hoved. pag. 518.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>In crastino coronationis illius<a id="footnotetag319" name="footnotetag319"></a> +<a href="#footnote319"><sup class="sml">319</sup></a>, fecit Rex pater <i>Willielmum</i> +Regem Scottorum, & <i>David</i> fratrem suum, & Comites +& Barones regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei +fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate sua.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Rex Scotor. & Proceres regni novo Regi hominium +praæstant.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote319" name="footnote319"><b>Note 319: </b></a> +<a href="#footnotetag319"> (retour) </a> <i>Hov. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ludov. R. Franciæ invadit Angliam.</i></span><i>Ludovicus</i> Rex <i>Franciæ</i><a id="footnotetag320" name="footnotetag320"></a> +<a href="#footnote320"><sup class="sml">320</sup></a> exercitum cogit in Regem Angliæ, +quod Margaretam filiam suam, uxorem Regis junioris, +cum marito non fecit coronari. Propere autem occurrens ei +Rex pater, pacem fecit: pollicendo quod in proximis filius iterum, +& una uxor ejus, coronarentur: & factum est Wintoniæ +6. Cal. Septemb. An. Dom. 1172<a id="footnotetag321" name="footnotetag321"></a> +<a href="#footnote321"><sup class="sml">321</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote320" name="footnote320"><b>Note 320: </b></a> +<a href="#footnotetag320"> (retour) </a> <i>Hov. ibid.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote321" name="footnote321"><b>Note 321: </b></a> +<a href="#footnotetag321"> (retour) </a> <i>Hov. an. 1172. pag. 529.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Pax restituta in Anglia.</i></span>4. Idus Octob. cum Rex<a id="footnotetag322" name="footnotetag322"></a> +<a href="#footnote322"><sup class="sml">322</sup></a> & Magnates Franciæ a Papa +impetrassent, ut, remota omni appellatione, Rex Angliæ anathemati +subjiceretur, & regnum ejus interdicto, in Ecclesia redderet +Archiepiscopum; pax eorundem mediatione post difficultates +aliquot est composita, & <i>Archiepiscopus</i> ad sua omnia restitutus. +Angliam igitur regreditur post sexenne fere exilium, +& Calendis Decembris <i>Sandwicum</i> applicans, litteras quibus +Papa Archiepiscopum Eboracensem, & Episcopos aliquot Regi +obsequentiores suspendebat, donec Archiepiscopo satisfacerent, +jam ad ipsos (celatos hactenus) propere mittit. Intellecto +hoc, excanduit supra modum Rex: & per nuntios Archiepiscopum +rogat ut suspensos absolvat; sed respondet ille, se non +posse, quod majori innodarentur authoritate. Prorupit ergo Rex +in verba aspera & minantia, quæ cum astantes excepissent, +<i>Willielmus de Traci</i>, <i>Reginaldus</i> filius <i>Ursi</i>, <i>Hugo de Marvilla</i>, +& <i>Richardus Brito</i>, de Normannia advolantes Canterburiam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote322" name="footnote322"><b>Note 322: </b></a> +<a href="#footnotetag322"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib. pag. 117.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Tho. Archiep. trucidetur.</i></span>5. die Nativitatis Dominicæ preces agentem vespertinas crudelissime +& plusquam barbare ante altare in Ecclesia mactaverunt +Archiepiscopum, incipiente A. D. 1171.</p> +<span class="pagenum"><a name="p285" id="p285">285</a></span> + +<p><span class="side"><i>R. Henr. II. excommunicationi vicinus.</i></span>Quinta feria ante Pascham (qua Romanus Pontifex e solenni +more annuatim solet publice vel absolvere vel excommunicare) +communi Cardinalium consilio jam decreverat, Regem Angliæ +atque Angliam ipsam sub interdicto ponere. Interea Romam +veniunt (prioribus inauditis) alii a Rege Legati, qui solennius +ejus protestantes innocentiam, juramento pollicentur, +Regem ipsius Papæ & Cardinalium judicio obtemperaturum.</p> + +<p><span class="side"><i>Pax inter Regem & Papam.</i></span>Missis igitur duobus a Papa Cardinalibus Rex occurrit in Normannia, +& post longos tractatus in præsentia eorundem Legatorum, +juravit mortem <i>Thomæ</i> martyris gloriosi, nec voluntate +sua nec conscientia perpetratam fuisse, nec ejus artificio perquisitam. +Sed quoniam ex verbis, quæ succensus iracundia incaute +protulerat, nequissimi clientes occasionem sumpserant Archiepiscopum +perimendi; absolutionem supplex petiit & impetravit. +Promittens insuper ad mandatum Legatorum:</p> + + +<p>Quod tantum daret de pecunia sua, unde 200 milites ad defensionem +terræ sanctæ possent sustentari per annum.</p> + +<p>Quod permitteret deinceps appellationes libere fieri.</p> + +<p>Quod consuetudines, quæ suis erant introductæ temporibus +contra libertatem Ecclesiæ, in irritum revocaret.</p> + + +<p>Quod possessiones Cantuariensis Ecclesiæ, quæ post recessum +Archiepiscopi ablatæ integre redderentur.</p> + +<p><span class="side"><i>Exulantes revocandi.</i></span>Quod Clericis & Laicis utriusque sexus, qui pro beato martyre +de regno exierant, cum pace sua recipere bona omnia, +& libere redire licebit.</p> + +<p>Hæc omnia promisit & juravit Rex Henricus pater, & Rex +Henricus filius; sigilloque regio confirmata Romam mittuntur<a id="footnotetag323" name="footnotetag323"></a> +<a href="#footnote323"><sup class="sml">323</sup></a>.</p> + +<p>Et graves nihilominus poenas (3. virgæ ictus a quovis Clerico +accipiens) dedit<a id="footnotetag324" name="footnotetag324"></a> +<a href="#footnote324"><sup class="sml">324</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote323" name="footnote323"><b>Note 323: </b></a> +<a href="#footnotetag323"> (retour) </a> + <i>Char. absol.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote324" name="footnote324"><b>Note 324: </b></a> +<a href="#footnotetag324"> (retour) </a> + <i>Vid. chartam absolutionis ejus. Hov. pag. 529. + Mat. Par. pag. 127. V. etiam homagium Regis Scotiæ & Baronum + ejus de regno Scotiæ in. an. 1175. Hov. pag. 545. Mat. Par. + pag. 126. melius & v annos inter 1172 & 1176. apud Hov. & Mat. + Par. & in Chron. Hollinsh. ubi vide prædict. articul. pag. 83. + b. multo fusius e Gervas. Dorob.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p286" id="p286">286</a></span> + +<p><i>De origine Assisarum & recognitionum per <span class="sc">XII</span> Juratores<a id="footnotetag325" name="footnotetag325"></a> +<a href="#footnote325"><sup class="sml">325</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote325" name="footnote325"><b>Note 325: </b></a> +<a href="#footnotetag325"> (retour) </a> Henri II n'institua point la Jurée; elle + existoit sous le Conquérant: mais il permit d'y avoir recours + dans les causes où avant son regne on n'employoit que le duel. +</blockquote> + +<p><i>Assisas</i> instituit Rex <i>Henricus</i> II. ad duelli asperitatem (quam +<i>triall by batttel</i> vocant) auferendam. Monstrant hoc sui ipsius Brevia +apud <i>Glanvillam</i><a id="footnotetag326" name="footnotetag326"></a> +<a href="#footnote326"><sup class="sml">326</sup></a>, quibus sic loquitur: Rex Vicecom. salutem. +Prohibe N. ne teneat placitum in curia sua, quod est inter M. & +R. de una hida terræ, &c. nisi duellum inde vadiatum fuerit, quia +M. qui est Tenens, posuit se inde in Assisam meam, & petit +recognitionem fieri.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote326" name="footnote326"><b>Note 326: </b></a> +<a href="#footnotetag326"> (retour) </a> <i>Lib. 2. cap. 8 & 9.</i> +</blockquote> + +<p>Quod dicit, in Assisam meam, intelligendum est, in constitutionem +meam: nam quæ postea Statuta dicta sunt, sub hoc +seculo Assisæ appellantur; ut hic infra ipsius hujusce Regis, Assisæ +de Clarendon, & Assisa de habendis armis. Hinc & de legibus +ab eodem editis <i>Radulphus Niger</i>: Singulis (inquit) annis +novas leges, quas Assisas vocant, edidit. De Assisarum autem +(quibus duellum tollitur) origine, sic <i>Glanvilla</i><a id="footnotetag327" name="footnotetag327"></a> +<a href="#footnote327"><sup class="sml">327</sup></a>: Est +autem magna Assisa regale quoddam beneficium clementia Principis +de consilio <i>Procerum</i> populis indultum, quo vitæ hominum, +& status integritati tam salubriter consulitur, ut in jure quod +quis in libero solo tenemento possidet retinendo, duelli casum +declinare possunt homines ambiguum, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote327" name="footnote327"><b>Note 327: </b></a> +<a href="#footnotetag327"> (retour) </a> <i>Lib. 2. cap. 7.</i></blockquote> + +<p>Istarum siquidem originem ab Henrico II emanasse clarius tibi +elucebit, si frequentissimas deprehenderis in regni ejus parte +posteriori, inauditas vero sub anteriori. Evincit primum author +celebris <i>Glanvilla</i>, qui integris aliquot libellis sub eodem Rege +Assisarum tradidit disciplinam. Posterum habes e privilegio quodam +Regis <i>Johannis Beverlacensi</i> Ecclesiæ (ut in charta <i>Richardi</i> +II<a id="footnotetag328" name="footnotetag328"></a> +<a href="#footnote328"><sup class="sml">328</sup></a> per Inspeximus extat) concesso, prout sequitur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote328" name="footnote328"><b>Note 328: </b></a> +<a href="#footnotetag328"> (retour) </a> <i>Pat. 5. Ric. 2. par. 2. m. 12.</i> +</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Poena perjurantium +in magna +Assisa.</i></span>Poena in hac <i>Assisa</i> (id est, magna Assisa domini Regis) temere +jurantium ordinaria est, & ipsi regali institutioni eleganter +inserta. Si enim ipsi juratores perjurasse in curia fuerint legitime +convicti<a id="footnotetag329" name="footnotetag329"></a> +<a href="#footnote329"><sup class="sml">329</sup></a>, vel in jure confessi; omnibus catallis & +<span class="pagenum"><a name="p287" id="p287">287</a></span> +rebus mobilibus spoliabantur, Domino Regi eisdem applicandis; +de clementia autem Principis maxima, salvis eis tenementis +solis liberis. Præterea in carcerem detrudentur, & ibi per +annum ad minus in prisona detinebantur: insuper de cætero legem +terræ amittentes, perpetuam infamiæ notam inde merito +incurrent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote329" name="footnote329"><b>Note 329: </b></a> +<a href="#footnotetag329"> (retour) </a> <i>Glan. lib. 2. cap. 19.</i></blockquote> + +<p>Dominus <i>Ludovicus</i> Duelli loco induxit <i>Preuves per Tesmoings +& Charters</i>. Choppin. pag. 577.<a id="footnotetag330" name="footnotetag330"></a> +<a href="#footnote330"><sup class="sml">330</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote330" name="footnote330"><b>Note 330: </b></a> +<a href="#footnotetag330"> (retour) </a> Choppin dit ceci, L. 3: <i>De domanio Franciæ</i>, + tit. 26, nº 18. + +<p> Spelman avoit fait sa Remarque pour établir, sans doute, que + Saint Louis, dans ses Etablissemens, n'avoit fait que suivre ce + que Henri II, plus de cent ans auparavant, avoit ordonné par + toute l'Angleterre.</p></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Charta Eccl. Beverlacensi data.</i></span><i>Rex</i> omnibus ad quos, &c. salutem. Inspeximus cartam, quam +Dominus <i>Johannes</i>, quondam Rex Angliæ proavus meus, fecit +præfatæ Ecclesiæ <i>Beverlac.</i> & <i>Simoni</i> huic Præposito <i>Beverlacen.</i> +ac Clericis Ecclesiæ ejusdem, in hæc verba: Johannes Dei +gratia Rex Angl. Dominus Hibern. Dux <i>Aquit.</i> Com. <i>Andag.</i> +Archiepiscopis, Episcopis, &c. & omnibus Ballivis & fidelibus +suis, salutem. Sciatis, nos suscepisse in protectionem & defensionem +nostram Ecclesiam Beverlac. & Simonem Præpositum +Beverlac. & omnes homines, res & possessiones, jura & libertates +illius Ecclesiæ & Præpositi & Clericorum, ad Ecclesiam +illam pertinentes. Præcipientes, quod non faciatis, vel ab aliquo +fieri permittatis eis inde injuriam, vexationem, aut gravamen, +vel aliquid quod sit in dampnum vel dispendium, juris vel libertatum +præfatæ Ecclesiæ. Volumus enim & firmiter præcipimus, +quod Ecclesia Beverlac. & prædictus Simon Præpositus, & Successores +sui, habeant & teneant, toto tempore nostro & hæredum +nostrorum, omnia jura, libertates & dignitates, quæ prædicta +Ecclesia Beverlac. & prædecessores prædicti Præpositi habuerunt +& tenuerunt, vel tenere debuerunt, temporibus antecessorum +nostrorum. Volumus etiam quod libertates & dignitates +datæ ab antecessoribus nostris, & ab aliis, Deo & beato +Johanni de <i>Beverlaco</i>, & Præposito illius Ecclesiæ, in nullo depereant, +vel minuantur vel lædantur, per <i>assisas</i>, vel recognitiones, +vel constitutiones postea factas. Sed si recognitiones vel +assisæ fieri debeant de tenemento aliquo, vel de re aliqua, quæ +<span class="pagenum"><a name="p288" id="p288">288</a></span> +pertineat ad præpositum Beverlac. & Præposituram, tam in dominicis +quam feodis, teneantur in curia Præpositi Beverlac. ubi +placita inde fuerunt, & esse consueverunt, tempore Regis H. +patris nostri, vel tempore H. Regis avi patris nostri, <i>antequam +recognitiones vel assisæ in regno nostro essent constitutæ</i>.<a id="footnotetag331" name="footnotetag331"></a> +<a href="#footnote331"><sup class="sml">331</sup></a> Volumus +etiam, &c. Testibus, &c. Datum per manum nostram +apud <i>Vernohun</i> 8. die Octob. anno regni nostri quarto.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote331" name="footnote331"><b>Note 331: </b></a> +<a href="#footnotetag331"> (retour) </a> Ceci veut dire seulement que sous Henri 1er les + grandes Assises n'étoient pas instituées pour le Bref de Droit, + & que les matieres de ce Bref se discutoient, avant Henri II, + par le duel: car j'ai prouvé plus haut qu'il existoit une Jurée + pour les autres Brefs au temps de la Conquête. <i>Voyez</i> Polid. + Verg. L. 9, nº. 10, pag. 152.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. de Henr. juniore.</i></span><i>Concilium (seu colloquium uti alias dicebatur) magnum Londoniis +habitum in festo S. Barnabæ (ut inquit Hovedenus) id +est, 11 Junii, sed, ut ait Mat. Paris. celebratum 18. die Julii, +A. D. 1170. in quo Rex Henricus pater Henricum filium suum +primogenitum consortem sibi regni facit coronatque<a id="footnotetag332" name="footnotetag332"></a> +<a href="#footnote332"><sup class="sml">332</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote332" name="footnote332"><b>Note 332: </b></a> +<a href="#footnotetag332"> (retour) </a> <i>Hoved. in Hen. II. pag. 518.</i></blockquote> + +<p>Deinde in festo S. <i>Barnabæ</i> Apostoli idem Rex (Henricus +pater) magnum celebravit Concilium <i>Londoniis</i>, cum Principibus +& Magnatibus terræ suæ de coronatione Henrici filii sui, +& Dominica sequenti, quæ evenit decimo septimo Calendarum +Julii, Clero & Populo consentientibus & assentientibus, fecit +ipse prædictum Henricum filium suum coronari, & in Regem +consecrari apud Westmonasterium a <i>Rogero</i> Archiepiscopo Eboracensi, +ministrantibus ei in illo officio <i>Hugone Dunelmensi</i> Episcopo, +& <i>Waltero Roffensi</i> Episcopo, <i>Gilleberto Londinensi</i> Episcopo, +& <i>Jocelino Salisbiriensi</i> Episcopo: nulla mentione facta +de beato Thoma Cantuariensi Archiepiscopo, ad quem coronatio +illa & consecratio de jure Ecclesiæ suæ spectabat. Et in +crastino coronationis illius fecit Rex pater Willielmum Regem +Scottorum, & David fratrem suum, & Comites & Barones +regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei fidelitatem +contra omnes homines, salva fidelitate sua.</p> + +<p><i>Rex ægrotans dividit terras suas inter filios<a id="footnotetag333" name="footnotetag333"></a> +<a href="#footnote333"><sup class="sml">333</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote333" name="footnote333"><b>Note 333: </b></a> +<a href="#footnotetag333"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 518.</i></blockquote> + +<p>Deinde a <i>Colloquio</i> illo (scil. <i>Ludovici</i> Regis) venit Rex +<span class="pagenum"><a name="p289" id="p289">289</a></span> +(<i>Henricus</i>) pater in Normanniam, & apud Moramgram incidit +in gravem ægritudinem, & divisit terras filiis suis in hunc +modum.</p> + +<p>Dedit itaque <i>Richardo</i> filio suo Ducatum Aquitaniæ, & +omnes terras quas accepit cum matre illius Alienor Regina.</p> + +<p>Et <i>Gaudefrido</i> filio suo dedit Britanniam, cum Alais filia Conani, +quas ad opus illius acquisierat a Ludovico Rege Francorum.</p> + +<p>Et <i>Henrico</i> Regi filio suo dedit Normanniam, & omnes terras +quæ fuerunt patris sui Gaufridi Comitis Andegavensis. Et +fecit illos tres filios suos devenire homines <i>Ludovici</i> Regis Franciæ.</p> + +<p>Et <i>Johanni</i> filio suo, adhuc minimo, dedit Comitatum <i>Moretanii</i>. +Deinde post multum temporis de infirmitate convaluit<a id="footnotetag334" name="footnotetag334"></a> +<a href="#footnote334"><sup class="sml">334</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote334" name="footnote334"><b>Note 334: </b></a> +<a href="#footnotetag334"> (retour) </a> <i>Adde hic Concilium Windesoriæ, in quo finis & + concordia sit de terris Hiberniæ, &c. Mat. Par. in an. 1175. + pag. 126. Vide Hollins. Chron. Benedict. Abb. MS. in an. + 1175.</i></blockquote> + +<p><i>Prima institutio Justitiariorum itinerantium, & eorum itinerum, +quæ circuitus vocant.</i></p> + +<p><i>Concilium Notinghamiæ.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Concil. Notingham de statutis regni.</i></span>Anno gratiæ 1176. post Natale Domini, in festo<a id="footnotetag335" name="footnotetag335"></a> +<a href="#footnote335"><sup class="sml">335</sup></a> Conversionis +S. <i>Pauli</i>, venit Dominus Rex pater usque Notingham, +& ibi celebravit <i>magnum concilium</i>, de statutis regni sui: & +coram Rege filio suo, & coram Archiepiscopis, Episcopis, +Comitibus, & Baronibus regni sui (& per concilium militum +& hominum suorum, inquit Benedict. Abbas) communi omnium +concilio divisit regnum suum in sex partes, per quarum singulas +tres Justitiarios itinerantes constituit, quorum hæc sunt nomina.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote335" name="footnote335"><b>Note 335: </b></a> +<a href="#footnotetag335"> (retour) </a> <i>Hoved ib. Mat. Par. pag. 127. Benedic. Abb. in + an. 1176. MS.</i></blockquote> + +<pre> + { Norfolc. + { Suffolc. + { Cantebrigesire. + { Hugo de Cressi { Huntedunesire. +1. { Walterus fil. Roberti { Bedefordesire. + { Robertus Mantel { Bukinhamsire. + { Estsex. + { Hertefordesire. +<span class="pagenum"><a name="p290" id="p290">290</a></span> + { Lincolnesire. + { Notingamsire. + { Hugo de Gundevilla { Derebisire. +2. { Willielmus fil. Radulfi { Staffordesire. + { Willielmus Basset { Warwickesire. + { Norhantesire. + { Leicestresire. + + { Kent. + { Surrie. + { Robertus fil. Bernardi { Suthantesire. +3. { Ricardus Giffard { Suthsexa. + { Rogerus fil. Reinfrai { Berkesire. + { Oxenefordsire. + + { Willielmus fil. Stephani { Herefordesire. +4. { Bertram de Verdun { Gloucestersire. + { Turstan fil. Simonis { Wirecestersire. + { Salopesire. + + { Wiltesire. + { Radulphus fil. Stephani { Dorsete. +5. { Willielmus Ruffus { Somersete. + { Gilebertus Pipard { Devonia. + { Cornubia. + + { Everwikesire. + { Richemundesire. + { Robertus de Wals { Lancastre. +6. { Radulphus de Glaovil { Coplande. + { Robertus Pikenot { Westmerlande. + { Northumberlande. + { Cumberlande. +</pre> + +<p>Et postea fecit Dom. Rex<a id="footnotetag336" name="footnotetag336"></a> +<a href="#footnote336"><sup class="sml">336</sup></a> + omnes prædictos Justitiarios +<span class="pagenum"><a name="p291" id="p291">291</a></span> +jurare supra sacrosancta Evangelia, <i>quod ipsi bona fide, & sine +malo ingenio, has subscriptas Assisas custodirent, & inviolabiliter +ab hominibus regni facerent custodiri</i><a id="footnotetag337" name="footnotetag337"></a> +<a href="#footnote337"><sup class="sml">337</sup></a> +.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote336" name="footnote336"><b>Note 336: </b></a> +<a href="#footnotetag336"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 548.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote337" name="footnote337"><b>Note 337: </b></a> +<a href="#footnotetag337"> (retour) </a> En France, sous les deux premieres Races, il y + avoit eu des Justiciers ambulans, <i>Missi-Dominici</i>. En + Normandie un grand Senéchal ambulant avoit été substitué à ces + Justiciers. <i>Voyez</i> Anc. Cout. chap. 10. Les Justiciers dont il + est ici question ne furent donc pas établis en Angleterre par + Henri II pour la premiere fois, mais leur nombre fut seulement + augmenté par ce Prince.</blockquote> + +<p>De hoc Concilio sic Benedict. Abbas<a id="footnotetag338" name="footnotetag338"></a> +<a href="#footnote338"><sup class="sml">338</sup></a>: Circa festum S. +Pauli venit Dominus Rex usque ad <i>Northampton</i>, & magnum +ibi celebravit Concilium de Statutis regni sui coram Episcopis, +Comitibus, & Baronibus terræ suæ, & per consilium militum +& hominum suorum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote338" name="footnote338"><b>Note 338: </b></a> +<a href="#footnotetag338"> (retour) </a> <i>In vita Hen. II.</i></blockquote> + +<p><i>Assisæ Henrici Regis factæ apud Clarendon, & renovatæ apud +Northamtune.</i></p> + +<p>Si quis retatus fuerit coram Justitiis Domini Regis, de murdro, +vel latrocinio, vel roberia, vel receptatione hominum +tale facientium, vel de falsoneria, vel iniqua combustione, +per sacramentum <span class="sc">XII</span> militum de hundredo; & si <i>milites non +adfuerint</i>, per sacramentum <span class="sc">XII</span> liberorum & legalium hominum, +& per sacramentum 4. hominum de unaquaque villa hundredi, +eat ad judicium aquæ: & si perierit, alterum pedem amitat. +Et apud Northamtune additum est pro rigore justitiæ, quod +dextrum similiter pugnum cum pede amittat, & regnum abjuret, +& infra 40 dies a regno exulet.</p> + +<p>2. Et si ad aquam mundus fuerit, inveniat plegios, & remaneat +in regno, nisi retatus fuerit de murdro, vel aliqua turpi +<i>felonia</i> per commune comitatus, & legalium militum patriæ: +de quo, si prædicto modo retatus fuerit, quamvis ad aquam +mundus fuerit, nihilominus infra 40 dies a regno exeat, & catalla +sua secum asportet, salvo jure Dominorum suorum, & regnum +abjuret in misericordia Domini Regis.</p> + +<p>3. Hæc autem <i>Assisa</i> attinebit, a tempore quo Assisa facta fuerit +apud <i>Clendune</i>, continue usque ad hoc tempus, & a modo +<span class="pagenum"><a name="p292" id="p292">292</a></span> +quamdiu Domino Regi placuerit, in murdro, & proditione, +& iniqua combustione, & in omnibus prædictis, nisi in minutis +furtis & roberiis, quæ factæ fuerant temporæ guerræ; sicut +de equis, & bobus, & minoribus rebus.</p> + +<p>4. Nulli liceat neque in burgo neque in villa hospitari aliquem +extraneum ultra unam noctem in domo sua, quem ad rectum habere +noluerit, nisi hospitatus ille essonium rationabile habuerit, +quod hospes domus monstret vicinis suis, & cum recesserit, coram +vicinis recedat, & per diem.</p> + +<p>5. Si quis saisitus fuerit de murdro, vel de latrocinio, vel +roberia, vel falsoneria, & inde sit cognoscens, vel de aliqua +alia felonia, quam fecerit, coram Præposito hundredi vel burgi, +vel coram legalibus hominibus, id postea coram Justiciis negare +non poterit.</p> + +<p>6. Si qui obierit francus Tenens, hæredes ipsius maneant in +tali saisina, qualem pater suus habuit die qua fuit vivus & mortuus, +de feodo suo, & catalla sua habeant, unde faciant & +divisum, & Dominum suum postea requirant, & ei faciant de +relevio, & aliis quæ eis facere debent de feodo suo.</p> + +<p>7. Et si hæres fuerit infra ætatem, Dominus feodi accipiat +homagium suum, & habeat in custodia illum quamdiu debuerit: +alii Domini, si plures fuerint, homagium ejus recipiant, & +ipse faciat eis quod facere debuerit.</p> + +<p>8. Et uxor defuncti habeat dotem suam, & partem de catallis +ejus, quæ eam contingit.</p> + +<p>Et si Dominus feodi negat<a id="footnotetag339" name="footnotetag339"></a> +<a href="#footnote339"><sup class="sml">339</sup></a> hæredibus defuncti saisinam +ejusdem feodi quam exigunt, Justitiarii Domini Regis faciant +inde fieri recognitionem per <span class="sc">XII</span> legales homines, qualem saisinam +defunctus inde habuit, die qua fuit vivus & mortuus: & +sicut recognitum fuerit, ita hæredibus ejus restituant. Et si quis +contra hoc fecerit, & inde attaintus fuerit, remaneat in misericordia +Regis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote339" name="footnote339"><b>Note 339: </b></a> +<a href="#footnotetag339"> (retour) </a> Les Coutumes féodales avoient prévalu; il + n'étoit plus question des Loix d'Edouard. Le Traité de + Glanville, écrit par l'ordre de Henri II, en fournit une preuve + sans replique.</blockquote> + + + +<p>10. Justitiæ Domini Regis faciant fieri recognitionem, de +<span class="pagenum"><a name="p293" id="p293">293</a></span> +dissaisinis factis super Assisam, a tempore quo Dominus Rex venit +in Angliam proxime post pacem factam inter ipsum & Regem +filium suum.</p> + +<p>11. Justitiæ capiant fidelitates Domini Regis infra clausum Pascha, +& ad ultimum infra clausum Pentecostæ, ab omnibus, +viz. Comitibus, Baronibus, Militibus, & libere tenentibus, & +etiam rusticis, qui in regno manere voluerint: & qui facere noluerit +fidelitatem, tanquam inimicus Domini Regis capiatur.</p> + +<p>12. Habent etiam justitiæ præcipere, quod omnes illi qui nondum +fecerunt homagium & ligiantiam Domino Regi, quod ad +terminum quem eis nominabunt, veniant & faciant Regi homagium +& ligiantiam, sicut ligio Domino.</p> + +<p>13. Justitiæ faciant omnes justitias & rectitudines spectantes ad +Dominum Regem & ad coronam suam, per breve Domini Regis, +vel illorum qui loco ejus erunt, de feodo dimidii militis +& infra; nisi tam grandis sit querela, quod non possit deduci +sine Domino Rege, vel talis quam justitiæ ei reponent pro dubitatione +sua, vel ad illos qui in loco ejus erunt. Intendant tamen +pro posse suo ad commodum Dom. Regis faciendum.</p> + +<p>14. Faciant etiam assisam de latronibus iniquis, & malefactoribus +terræ, quæ assisa est per Consilium Regis, filii sui & hominum +suorum per quos ituri sunt comitatus.</p> + +<p>15. Item justitiæ provideant quod Castella diruta prorsus diruantur, +& diruenda bene prosternantur. Et nisi hoc fecerint +Dominus Rex judicium Curiæ suæ de eis habere voluerit sicut +de contemptoribus præcepti sui.</p> + +<p>16. Justitiæ inquirant de excactis, de Ecclesiis, de terris, +de foeminis, quæ sunt de donatione Domini Regis.</p> + +<p>17. Ballivi Domini Regis respondeant ad scaccarium, tam de +assiso reditu, quam de omnibus perquisitionibus suis quas faciunt +in ballivis suis; exceptis illis quæ pertinent ad Vicecomitatum.</p> + +<p>18. Justitiæ inquirant de Custodiis Castellorum, & qui, & +quantum, & ubi eas debeant, & postea mandent Dom. Regi.</p> + +<p>19. Latro ex quo capitur Vicecomiti tradatur ad custodiendum: +Et si Vicecomes absens fuerit, ducatur ad proximum Castellanum, +& ipsum illum custodiat donec illiberet Vicecomiti.</p> + +<p>20. Justitiæ faciant quærere per consuetudinem terræ, illos +<span class="pagenum"><a name="p294" id="p294">294</a></span> +qui a regno recesserunt, & nisi redire voluerint infra terminum +nominatum, & stare ad rectum in Curia Domini Regis, postea +uthlagentur; & nomina uthlagatorum afferantur ad Pascha, & +ad festum S. Michaelis, ad scaccarium, & exinde mittantur Domino +Regi<a id="footnotetag340" name="footnotetag340"></a> +<a href="#footnote340"><sup class="sml">340</sup></a>.</p> + +<p><span class="side"><i>Legatus Romanus Hugo Petro-Leonis. A. D. 1176.</i><br><br> +<i>Clerici implacitantur de forestis.</i></span>Hoc etiam Anno<a id="footnotetag341" name="footnotetag341"></a> +<a href="#footnote341"><sup class="sml">341</sup></a> Angliam venit Legatus Romanus <i>Hugo +Petro-Leonis</i> alias Hugerum Cardinal. S. Angeli, qui & interfuisse +dicitur Concilio <i>Northamptoniæ</i>. Synodum autem celebravit<a id="footnotetag342" name="footnotetag342"></a> +<a href="#footnote342"><sup class="sml">342</sup></a> +suffragantibus Episcopis, Angliæ & Scotiæ; concessitque +in eadem, & dedit Domino Regi licentiam implacitandi Clericos +regni sui, de forestis suis, & de captione venationis, coram +Laicis suis Justitiariis, prout ab ipso Rege constitutum fuit<a id="footnotetag343" name="footnotetag343"></a> +<a href="#footnote343"><sup class="sml">343</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote340" name="footnote340"><b>Note 340: </b></a> +<a href="#footnotetag340"> (retour) </a> <i>Adde hic quæ sequuntur apud Hoved. de homagio + R. Scotiæ. pag. 550 & V. Matth. Par. & Chron.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote341" name="footnote341"><b>Note 341: </b></a> +<a href="#footnotetag341"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 127.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote342" name="footnote342"><b>Note 342: </b></a> +<a href="#footnotetag342"> (retour) </a> <i>Hollins.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote343" name="footnote343"><b>Note 343: </b></a> +<a href="#footnotetag343"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 547.</i></blockquote> + +<p>Rex vicissim concessit ei quatuor hæc capitula in regno Angliæ +observanda<a id="footnotetag344" name="footnotetag344"></a> +<a href="#footnote344"><sup class="sml">344</sup></a> +.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote344" name="footnote344"><b>Note 344: </b></a> +<a href="#footnotetag344"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 127.</i></blockquote> + +<p>Primo, quod de cætero Clericus non trahatur ante Judicem +sæcularem personaliter, pro aliquo crimine vel transgressione, +nisi pro foresta, & Laico feodo, unde Regi, vel alii Domino +sæculari, Laicum debetur servitium.</p> + +<p>Secundo ut Archiepiscopatus, Episcopatus vel Abbatiæ, non +teneantur in manu Regis, ultra annum nisi pro causa evidente, +vel necessitate urgente.</p> + +<p>Tertio concessit, ut interfectores Clericorum convicti vel +confessi, coram Justitiario regni, præsente Episcopo puniantur.</p> + +<p>Quarto quod Clerici Duellum facere non cogantur.</p> + +<p><span class="side"><i>Supplicium detegentis secreta Domini sui.</i></span>Rex <i>Henricus</i><a id="footnotetag345" name="footnotetag345"></a> +<a href="#footnote345"><sup class="sml">345</sup></a> filius <i>Pictaviæ</i> existens, cepit Adam de +<i>Chirchdune</i>, Vicecancellarium suum, Clericum videlicet <i>Gaufridi</i> +Præpositi <i>Beverlaci</i>, Cancellarii Regis filii, & fecit eum +fustibus cædi, imponens illi, quod ille secreta sua detexerat Regi +patri suo; & flagellatum duci fecit nudum per Plateas Civitatis +<i>Pictavis</i> fusticando, & sub voce præconia clamando. Sic debet +dehonestari, qui secreta Domini sui detegit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote345" name="footnote345"><b>Note 345: </b></a> +<a href="#footnotetag345"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 551.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>In Concilio <i>Londoniis</i><a id="footnotetag346" name="footnotetag346"></a> +<a href="#footnote346"><sup class="sml">346</sup></a> Rex Henricus Pater consilio universorum +<span class="pagenum"><a name="p295" id="p295">295</a></span> +<i>Episcoporum</i>, Comitum & Baronum regni, concessit Regi +Siciliæ filiam suam, Johannam in uxorem. Vide Chartam dotis +ejus apud Hoved. p. 551.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Rex filiam Regi Siciliæ in uxorem dat.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote346" name="footnote346"><b>Note 346: </b></a> +<a href="#footnotetag346"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex Vivianum Cardinalem terrefacit.</i></span>An. 1177.<a id="footnotetag347" name="footnotetag347"></a> +<a href="#footnote347"><sup class="sml">347</sup></a> <i>Viviano</i> Cardinale, Legato Pontificis Romani, +Angliam veniente, Rex misit ad eum Ric. <i>Wintoniensem</i>, & +Gaufridum <i>Eliensem</i> Episcopos ut interrogarent eum, cujus authoritate +ausus erat intrare regnum suum sine ipsius licentia. Quibus +plurimum territus Cardinalis; de satisfactione juravit Regi; +quod ipse nihil ageret in legatione sua, contra voluntatem ipsius.</p> + +<p>Habito <i>Oxonii</i> Concilio Henricus Rex dedit Johanni filio suo +Hiberniam<a id="footnotetag348" name="footnotetag348"></a> +<a href="#footnote348"><sup class="sml">348</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote347" name="footnote347"><b>Note 347: </b></a> +<a href="#footnotetag347"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 553.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote348" name="footnote348"><b>Note 348: </b></a> +<a href="#footnotetag348"> (retour) </a> <i>Polyd. 236. Hoved. ib. Hollins. infra.</i></blockquote> + +<p><i>Ludovicus</i><a id="footnotetag349" name="footnotetag349"></a> +<a href="#footnote349"><sup class="sml">349</sup></a> Rex Franciæ Henricus Rex Angliæ 7 Cal. +Octob. pactum ineunt de suscipiendo Crucem, & <i>Hierosolymas</i> +proficiscendo<a id="footnotetag350" name="footnotetag350"></a> +<a href="#footnote350"><sup class="sml">350</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote349" name="footnote349"><b>Note 349: </b></a> +<a href="#footnotetag349"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote350" name="footnote350"><b>Note 350: </b></a> +<a href="#footnotetag350"> (retour) </a> <i>Pacti Chartam exibet. Mat. Par. p. 128.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Roberto Comiti Leicestriæ terræ redduntur.</i></span>Anno Gratiæ 1177. Regis Henrici 23. Rex Angliæ Pater celebrato +<i>Concilio generali</i> apud <i>Northamtun</i>.<a id="footnotetag351" name="footnotetag351"></a> +<a href="#footnote351"><sup class="sml">351</sup></a> Post festum S. Hilarii +reddidit Roberto Comiti Leicestriæ omnes terras suas citra +mare & ultra sicut eas habuerat 15 Diebus ante guerram, exceptis +Castellis de Muntford & de Pasci: Similiter Hugoni Comiti +Cestriæ, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote351" name="footnote351"><b>Note 351: </b></a> +<a href="#footnotetag351"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 560.</i></blockquote> + +<p>Eodem Anno<a id="footnotetag352" name="footnotetag352"></a> +<a href="#footnote352"><sup class="sml">352</sup></a> Rex Concilium generale <i>Londini</i> celebrat +in causa litis inter Alfonsum Regem Castellæ, & Sanctium Regem +Navarræ, judicio ejus & Baronum suorum ab utroque +Rege compromissæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote352" name="footnote352"><b>Note 352: </b></a> +<a href="#footnotetag352"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 561.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Frater Comitis de Ferrariis interficitur.</i></span>Tempore dicti Concilii<a id="footnotetag353" name="footnotetag353"></a> +<a href="#footnote353"><sup class="sml">353</sup></a>, noctu interfectus est Londini, +<i>frater Comitis</i> de <i>Ferrariis</i> & in plateas clam projectus. Postulantur +cædis multi cives; inter hos nobilis & dives senex quidam +<i>Johannes</i>. Qui cum judicio aquæ (id est, <i>Ordalio</i>) deprehensus +sit culpabilis; suspendio traditur, licet Regi 500 lib. in redemptionem +vitæ, obtulisset. Intelligendum autem est, examen hoc +factum fuisse aqua calida, non frigida, quod Johannes nobilis +<span class="pagenum"><a name="p296" id="p296">296</a></span> +esset; nam aqua frigida rustici solummodo examinabantur<a id="footnotetag354" name="footnotetag354"></a> +<a href="#footnote354"><sup class="sml">354</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote353" name="footnote353"><b>Note 353: </b></a> +<a href="#footnotetag353"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote354" name="footnote354"><b>Note 354: </b></a> +<a href="#footnotetag354"> (retour) </a> On avoit conservé cette mauvaise Coutume; parce + qu'elle ne préjudicioit point les Loix féodales, & qu'elle + plaisoit plus au Clergé que le duel. Voici ce que dit Wilkins, + dans son Glossaire, des Ordales, <i>Ordalium</i>, &c.</blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Eodem anno<a id="footnotetag355" name="footnotetag355"></a> +<a href="#footnote355"><sup class="sml">355</sup></a> celebratum est <i>generale Consilium Oxonii</i>; +in quo Rex constituit Johannem filium suum <i>Regem in Hibernia</i>, +Concessione & Confirmatione Alexandri summi Pontificis: Divisitque +munificentius terram Hiberniæ inter Proceres suos multifariam, +his Castella, urbes, dominia; illis provincias & regna +integra, indictis servitiis & juratis ligantiis & fidelitatibus utrique +Regi possidendum.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Johannes Rex Hiberniæ constituitur.</i><br><br> +<i>Hibernia Proceribus regni divisa.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote355" name="footnote355"><b>Note 355: </b></a> +<a href="#footnotetag355"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566 & 567. V. Conc. Oxo.</i></blockquote> + +<p><i>Hugoni de Lasci</i> Midiam totam pro servitio 100 Militum.</p> + +<p><i>Roberto</i> fil. Stephani, & Miloni de Cogham Regnum de Corc +(excepta Civitate & Cantredo) pro servitio--60 Militum.</p> + +<p><i>Hereberto</i> fil. Hereberti & Guilielmo fratri Comitis <i>Cornubiæ</i>, +& <i>Jollano de la Primerai</i> nepoti eorum, totum regnum de Limeric +pro servitio--60 Militum & cæt.<a id="footnotetag356" name="footnotetag356"></a> +<a href="#footnote356"><sup class="sml">356</sup></a></p> + +<p>In hoc etiam Concilio<a id="footnotetag357" name="footnotetag357"></a> +<a href="#footnote357"><sup class="sml">357</sup></a> supplices veniunt Reguli & Nobiles +plerique <i>Walliæ</i>. Regique Patri homagium & fidelitatem facientes, +pacem ei & regno suo conservandum juravere.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote356" name="footnote356"><b>Note 356: </b></a> +<a href="#footnotetag356"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote357" name="footnote357"><b>Note 357: </b></a> +<a href="#footnotetag357"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 566.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>XI. Cal. Octobr.<a id="footnotetag358" name="footnotetag358"></a> +<a href="#footnote358"><sup class="sml">358</sup></a> Rex Angliæ (in Normanniam transvectus) +<i>colloquium</i> tueri iniit cum <i>Ludovico</i> Rege Franciæ: Pactumque +inter eos est & juratum, quod militaturi pro terra sancta, +Crucem susciperent, & una Hierosolymas proficiscerentur. Pacti +Chartam breviter exhibet <i>Mat. Parisius</i> p. 128. integre, <i>Rogerus +Hoveden.</i> p. 570.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>R. Henr. & Ludov. R. Fr. de itinere Hierosol. agunt.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote358" name="footnote358"><b>Note 358: </b></a> +<a href="#footnotetag358"> (retour) </a> <i>Hoved. Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Statutum de militia pro terra sancta.</i></span>Henricus autem Rex <i>Vernolium</i> inde veniens; coram Episcopis, +Comitibus, & Baronibus multis regni Angliæ, in beneficium +militantium pro terra sancta statuit.</p> + +<p>Ne quis pro debito Domini res hominis capere præsumat, +nisi homo ejusdem debiti debitor, aut plegius extiterit: Sed redditus +quos homines reddere debent Dominis suis, reddantur Creditori +Dominorum suorum, & non Dominis.</p> + +<p><span class="side">A: C'est <i>nantire</i>, nantir.</span>Cæteræ vero res hominum propriæ sint in pace, neque eas +pro Dominorum debitis liceat cuique <i>naintire</i>.[A]</p> + +<span class="pagenum"><a name="p297" id="p297">297</a></span> + +<p>Hoc <i>statutum</i> sigillo suo roboratum, Rex præcepit per omnes +ditiones suas transmarinas custodiri. Quære, an per cismarinas.</p> + +<p><i>Concilium generale Lateranense<a id="footnotetag359" name="footnotetag359"></a> +<a href="#footnote359"><sup class="sml">359</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote359" name="footnote359"><b>Note 359: </b></a> +<a href="#footnotetag359"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 582.</i></blockquote> + +<p>Anno 1179. secunda feria secundæ Septimanæ quadragesimæ +quæ 3. Nonas Martii evenit, coepit XI <i>Generale</i> Concilium in +<i>Lateranensi</i> Ecclesia Romæ celebrari, Præsidente <i>Alexandro</i> Papa +3. & suffragantibus 280. vel 300. Episcopis<a id="footnotetag360" name="footnotetag360"></a> +<a href="#footnote360"><sup class="sml">360</sup></a> præter cæteram +Cleri multitudinem. Exierant quippe præcedenti<a id="footnotetag361" name="footnotetag361"></a> +<a href="#footnote361"><sup class="sml">361</sup></a> anno per +orbem Christianum Romæ subditum Legati Pontificis ad hoc indicendum. +Quo dum undique conflueretur, Archiepiscopi & +Episcopi tam Scotiæ quam Hiberniæ<a id="footnotetag362" name="footnotetag362"></a> +<a href="#footnote362"><sup class="sml">362</sup></a>: per Angliam transeuntes, +pro licentia transeundi juraverunt:</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote360" name="footnote360"><b>Note 360: </b></a> +<a href="#footnotetag360"> (retour) </a> <i>Guiliel. Tyrius lib. 21. c. 26.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote361" name="footnote361"><b>Note 361: </b></a> +<a href="#footnotetag361"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1178. pag. 580.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote362" name="footnote362"><b>Note 362: </b></a> +<a href="#footnotetag362"> (retour) </a> <i>Hoved. an. 1179. pag. 582.</i></blockquote> + +<p>Quod neque Regi, neque regno ejus damnum quærerent.</p> + +<p>Cum autem hi multi erant, ex Anglia 4. tantum Episcopi +profecti sunt Romam, viz. Hugo Dunelmensis, Johan. Norwicens. +Rob. Herefordensis, & Reginaldus Bathoniensis: Abbates +autem plurimi. Sed Episcopi Angliæ constanter asseruerunt:</p> + +<p>Quod ad generale <i>Concilium</i> Domini Papæ quatuor Episcopi +de Anglia tantum Romam mittendi sunt<a id="footnotetag363" name="footnotetag363"></a> +<a href="#footnote363"><sup class="sml">363</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote363" name="footnote363"><b>Note 363: </b></a> +<a href="#footnotetag363"> (retour) </a> <i>Adde Canones de præsentando infra 6 menses. + Hov. pag. 588. & de torneamentis prohibendis apud Hov. pag. 584 + & 588. & V. Concilia.</i></blockquote> + +<p>Post Pascha <i>Richardus de Luci</i> Justitiarius Angliæ, relicta +Justitiaria potestate factus est Canonicus regularis in Abbatia sua +de <i>Lewes</i>, quam ipse in fundo suo fecerat, & bonis multis ditaverat, +& paulo post ibidem obiit.</p> + +<p><span class="side"><i>Anglia divisa.</i></span>Quo defuncto Dominus Pater magno celebrato <i>Concilio</i> apud +<i>Windeshores</i> communi Consilio Archiepiscoporum, Episcoporum, +Comitum & Baronum, coram Rege filio suo divisit Angliam in +4 partes; & unicuique partium præfecit viros sapientes ad faciendam +justitiam in terra, in hunc modum.</p> +<span class="pagenum"><a name="p298" id="p298">298</a></span> + + +<pre> + { Suthantesire. + { Wiltesire. + { Rich. Episcop. Wint. { Gloucestresire. + { Rich. Thesaur. Reg. { Dorsete. +1. { Nicholaus fil. Toroldi. { Somersete. + { Thomas Basset. { Devonia. + { Robert. de Witefeld. { Cornubia. + { Berkesire. + { Oxenefordsire. + + { Cantebrigesire. + { Huntedunesire. + { Gaufrid. Elien. Episc. { Northamtesire. + { Nichol. Capel. Regis. { Leicestresire. +2. { Gilebertus Pipardus. { Warewichsire. + { Reginald. de Wisebec. { Wirecestresire. + Cler. Reg. { Herefordsire in + { Gaufridus Hosee. Wallia. + { Staffordesire. + { Salopesire. + + { Norfolchiæ. + { Suthfolchiæ. + { Johan. Epis. Norwic. { Essex. + { Hugo Murdac. Cler. { Hertefordsire. + Regis. { Midlesex. +3. { Michal Belet. { Kent. + { Richardus del Pei. { Surreia. + { Johannes Brito. { Sudsexe. + { Bukinghamsire. + { Bedefordsire. + + { Notinghamsire. + { Derebisire. + { Godefridus de Luci. { Euerwicsire. + { Johannes Cumin. { Northumberland. + { Hugo de Caerst. { Westmerland. +4. { Ranulf de Glanvilla. { Cumberland inter + { Williel. de Bendings. Rible & + { Alanus de Furnellis. Mecese. + { Lancastre. +</pre> + +<span class="pagenum"><a name="p299" id="p299">299</a></span> + +<p>Isti sex (inquit <i>Hovedenus</i>) sunt justitiæ in Curia Regis constituti, +ad audiendum clamores populi, & eis assignatæ erant +subscriptæ Provinciæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Monetæ forma corrupta est.</i></span>Ad festum S. <i>Martini</i><a id="footnotetag364" name="footnotetag364"></a> +<a href="#footnote364"><sup class="sml">364</sup></a> (qui erat An. 27. Regis <i>Henrici</i> II.) +forma monetæ publicæ, a falsariis corruptæ, mutata est; bono +reipub. pauperum vero & Colonorum damno. Monetarios Rex +coegit ad se redimendos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote364" name="footnote364"><b>Note 364: </b></a> +<a href="#footnotetag364"> (retour) </a> <i>Neubrig. lib. 3. c. 5. Hoved. an. 1180. pag. + 197. Mat. Par. 1181.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ran. de Glanvilla fit Justitiarius.</i></span>Eodem Anno 1180.<a id="footnotetag365" name="footnotetag365"></a> +<a href="#footnote365"><sup class="sml">365</sup></a> <i>Henricus</i> Rex Angliæ Pater, constituit +Ranulfum de <i>Glanvilla</i> summum justitiarium totius Angliæ; +cujus sapientia conditæ sunt Leges subscriptæ (inquit <i>Hovedenus</i>) +quas Anglicanas vocamus. Recitat vero ipsas illis quas Guilielmus +I. Anno 4. regni sui concinnari fecerat ut ibidem supra memoravimus<a id="footnotetag366" name="footnotetag366"></a> +<a href="#footnote366"><sup class="sml">366</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote365" name="footnote365"><b>Note 365: </b></a> +<a href="#footnotetag365"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 600.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote366" name="footnote366"><b>Note 366: </b></a> +<a href="#footnotetag366"> (retour) </a> Dans la Notice du Livre de Glanville j'ai fait + voir que cet Auteur n'avoit recueilli que les Actes nécessaires + pour la suite des Procès. C'est Littleton qui a rassemblé les + Loix du Conquérant sur les Fiefs.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Lex de armis exhibendis.</i></span>Rex <i>Cenomannæ</i> existens<a id="footnotetag367" name="footnotetag367"></a> +<a href="#footnote367"><sup class="sml">367</sup></a> Legem tulit de armis exhibendis, +per omnes terras suas transmarinas observandam; quam cum +Philippus Rex Franciæ & Philippus Comes Flandriæ audivissent, +præceperunt ut sui homines simili modo armarentur: Modum +breviter memorat Hovedenus pa. 611. Sed Rex cum Rege Scotiæ +Portesmutham applicans 7. Cal. Augusti; hanc postea assisam +de armis statuit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote367" name="footnote367"><b>Note 367: </b></a> +<a href="#footnotetag367"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 611.</i></blockquote> + +<p><i>Assisa Regis Henrici II. de habendis<a id="footnotetag368" name="footnotetag368"></a> +<a href="#footnote368"><sup class="sml">368</sup></a> armis in Anglia.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote368" name="footnote368"><b>Note 368: </b></a> +<a href="#footnotetag368"> (retour) </a> + <i>Hoved. ib. pag. 614.</i></blockquote> + +<p>Quicunque habet feodum unius militis habeat loricam, & +cassidem, & clypeum, & lanceam; & omnis miles habeat tot +loricas, & cassides & clypeos, & lanceas, quot habuerit feoda +militaria in dominio suo.</p> + +<p>Quicunque liber laicus habuerit in Catallo vel in redditu ad +valentiam 16 marcarum habeat loricam, & cassidem, & clypeum, +& lanceam: Quicunque liber laicus habuerit in Catallo +ad valentiam 10 marcarum habeat hambergellum, & capelet +ferri, & lanceam; & omnes Burgenses & tota communia +<span class="pagenum"><a name="p300" id="p300">300</a></span> +liberorum hominum habeant Wambais & capelet ferri & lanceam; +& unusquisque <i>juret</i> quod infra festum S. Hilarii hæc arma habebit, +& Domino Regi, sc. Henrico filio Matildis Imperatricis +fidem portabit, & hæc arma in suo servitio tenebit <i>secundum +præceptum</i> suum, & ad fidem Domini Regis & regni sui.</p> + +<p>Et nullus ex quo hæc arma habuerit, ea vendat, nec invadiet nec +præstet, nec aliquo alio modo ea a se alienet, nec Dominus ea aliquo +modo ab homine suo aliquo modo alienet, nec per forisfactum, +nec per donum, nec per vadium, nec aliquo alio modo.</p> + +<p>Et si quis hæc habens arma obierit, arma sua remaneant hæredi +suo; & si hæres de tali ætate non sit, quod armis uti possit, +si quis fuerit, ille eum qui habebit in custodia, habeat similiter +custodiam armorum, & inveniet hominem qui armis uti +possit in servitio Domini Regis, si opus fuerit donec hæres de +tali ætate sit, quod arma portare possit, & tunc ea habeat.</p> + +<p>Quicunque vero Burgensis plura arma habuerit, quam eum +habere oportuerit secundum hanc assisam, ea vendat, vel det, +vel sic a se alienet alicui homini, qui ea in servitio Domini +Regis in Anglia retineat. Et nullus eorum plura arma retineat, +quam eum secundum hanc assisam habere oportuerit.</p> + +<p>Item, nullus Judæus loricam vel habergellum penes se retineat, +sed ea vendat, vel det, vel alio modo a se removeat; +ita quod remaneant in servitio Domini Regis Angliæ.</p> + +<p>Item, nullus portet arma extra Angliam, nisi per præceptum +Domini Regis: nec aliquis vendat arma alicui, qui ea portet ab +Anglia, nec mercator nec alius ea ab Anglia portet.</p> + +<p>Item, Justitiæ facient jurare per legales milites, vel per alios +liberos & legales homines de hundredis & visnetis, & de burgis, +quod viderint expedire: quod qui habeant ad valentiam catalli, +secundum quod eum habere oportuerit, loricam, & galeam, +& lanceam, & clypeum, secundum quod dictum est; sc. quod +separatim nominabunt eos omnes de hundredis suis, & visnetis, +& burgis, qui habuerint 16 marcatas vel in catallo vel in redditu: +Et Justitiæ postea omnes illos, sc. Juratores & alios, faciant +imbreviari, qui quantum catalli vel redditus habuerint, & +qui secundum valentiam catalli vel redditus quæ arma habere debuerint, +& postea coram eis in communi audientia illorum +<span class="pagenum"><a name="p301" id="p301">301</a></span> +faciant legere hanc assisam de armis habendis, & eos jurare, quod +ea arma habebunt secundum valentiam prædictam catallorum, +vel reddituum, & ea tenebunt in servitio Domini Regis secundum +hanc prædictam assisam, in præcepto & fide Dom. Regis +Henrici filii Matildis Imperatricis, & regni sui.</p> + +<p>Et si contigerit, quod aliquis illorum, qui habere debuerint +hæc arma, non sint in Comitatu ad terminum, quando Justitiæ +in Comitatu illo erunt; Justitiæ ponant ei terminum in alio Comitatu +coram eis.</p> + +<p>Et si in nullo Comitatu per quos ituræ sint, ad eas venerint, +& non fuerint in terra ista, ponant ei terminum apud Westminster +ad Octavas S. Michaelis, quod tunc sit ibi, ad faciendum +sacramentum suum, sicut se & omnia sua diligit; & ei præcipiatur, +quod infra prædictum festum S. Hilarii habeat arma +secundum quod ad eum pertinet habendum.</p> + +<p>Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus per quos ituræ +sunt, quod qui hæc arma non habuerint, secundum quod prædictum +est; Dominus Rex capiet se ad eorum membra, & nullo +modo capiet ab eis terram & catalla.</p> + +<p>Item nullus juret super legales & liberos homines, qui non +habeat sexdecim marcatas, vel 10 marcatas in catallo.</p> + +<p>Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus, per quos ituræ +sunt, quod nullus, sicut seipsum & omnia sua diligit, emat vel +vendat aliquam navem, ad ducendum ab Anglia: nec aliquis +deferat, vel deferri faciat, mairemam extra Angliam.</p> + +<p>Et præcepit Rex, quod nullus reciperetur ad sacramentum +armorum, nisi liber homo.</p> + +<p><i>Rogerus</i> Archiepiscopus <i>Eboracensis</i> hoc in valetudine sua judicium +tulerat<a id="footnotetag369" name="footnotetag369"></a> +<a href="#footnote369"><sup class="sml">369</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote369" name="footnote369"><b>Note 369: </b></a> +<a href="#footnotetag369"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 615.</i></blockquote> + +<p>Quod de jure non liceret alicui viro Ecclesiastico divisam +(i. testamentum) facere, nisi priusquam ægrotare inciperet.</p> + +<p>Cum ipse igitur suprema laborans infirmitate sua jam disposuisset; +Rex hæc quæ poterat omnia, missis per Archiepiscopatum +ministris, ad fiscum redigit: Legem quam dixerat Archiepiscopus +præ se ferens. Mandat insuper Justitiariis suis, quod +<span class="pagenum"><a name="p302" id="p302">302</a></span> +diligentem inquisitionem facerent de pecuniis Archiepiscopi, inventam +sibi etiam conscriberent. Poscunt hoc nomine ab <i>Hugone</i> +Dunelmensi Episcopo, 300 marcas argenti, quas in eleemosynas +erogandas ipse receperat. Respondit se a vivente Archiepiscopo +totidem recepisse, & leprosis, cæcis, claudis, mutis, pauperibus, +operibusque charitatis distribuisse: & qui eas habere +voluerit, colligat (inquit) per me nunquam colligentur. Responsione +Rex accensus, saisiari jubet castellum ejus Dunelmense, +affligique ipsum modis omnibus.</p> + +<p><i>Neubrigensis</i><a id="footnotetag370" name="footnotetag370"></a> +<a href="#footnote370"><sup class="sml">370</sup></a> ait, eum non pauca millia marcarum argenti +in thesauris habuisse: Regem vero, per officiales suos, inventa +omnia diripuisse, non inventa ab eis quibus data erant, extorsisse: +dicentem, thesauros a quocunque usque ad mortem repositos, +solius Principis in bonis esse.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote370" name="footnote370"><b>Note 370: </b></a> +<a href="#footnotetag370"> (retour) </a> <i>Neub. lib. 3. c. 5.</i></blockquote> + +<p>Pari modo egit etiam Rex cum Johanne Archidiacono ejusdem +Archiepiscopi, viro pecunioso<a id="footnotetag371" name="footnotetag371"></a> +<a href="#footnote371"><sup class="sml">371</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote371" name="footnote371"><b>Note 371: </b></a> +<a href="#footnotetag371"> (retour) </a> <i>Neub. ibid.</i></blockquote> + +<p><i>Henricus</i> Rex filius in festo S. <i>Barnabæ</i> Torroinnæ obiit in Castello +Martel, <i>A.</i> 1183.</p> + +<p>Anno 1184<a id="footnotetag372" name="footnotetag372"></a> +<a href="#footnote372"><sup class="sml">372</sup></a>. <i>Gilbertus</i> de <i>Plumtun</i>, Miles nobilis, coram +Rege & <i>Ranulfo</i> de <i>Glanvilla</i> Justitiario Angliæ, convictus est +de raptu, & suspendio judicatus. Dum autem <i>Wigorniæ</i> duceretur +ad patibulum, clamante populo eum justum esse & innocentem; +accurrit, in articulo <i>suspensionis</i>, Episcopus civitatis, +ministrisque & carnifici prohibet sub anathemate, ne die illa +(erat quippe Dominica, & festum S. Mariæ Magdalenæ) eum +morti traderent. Reducto igitur in diem crastinam, Rex interea +vitam cedit, non ignarus a <i>Glanvilla</i> prosecutum ex invidia, +ut suspensi uxorem, filiam Rogeri <i>Galewast</i>, cum hæreditate +ejus, <i>Reinero</i> Vicecomiti suo Eboracensi in conjugem daret. +A morte tamen liberatum in carcere detinuit Justitiarius usque ad +Regis obitum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote372" name="footnote372"><b>Note 372: </b></a> +<a href="#footnotetag372"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 622.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Thomas filius Bernardi, Justitiarius summus obit.</i></span>Eodem anno<a id="footnotetag373" name="footnotetag373"></a> +<a href="#footnote373"><sup class="sml">373</sup></a> obiit <i>Thomas</i> filius Bernardi, qui, post decessum +<i>Alani</i> de <i>Neovilla</i>, constitutus erat summus Justitiarius +<span class="pagenum"><a name="p303" id="p303">303</a></span> +omnium forestarum Angliæ a Domino Rege. Quo defuncto, +divisit Dominus Rex forestas suas Angliæ in diversas partes, & +unicuique partium præfecit 4 Justitiarios, viz. 2 Clericos, & 2 +Milites; & 2 servientes de domo & familia ipsius, custodes venationis +& viridis super omnes alios forestarios, tam Regis quam +Militum & Baronum: Et misit eos placitare placita forestæ, +secundum <i>suprascriptam Assisam forestæ</i>. Hæc <i>Hovedenus</i>; sed <i>Assisa</i> +de qua loquitur in libro edito non habetur<a id="footnotetag374" name="footnotetag374"></a> +<a href="#footnote374"><sup class="sml">374</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote373" name="footnote373"><b>Note 373: </b></a> +<a href="#footnotetag373"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 624.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote374" name="footnote374"><b>Note 374: </b></a> +<a href="#footnotetag374"> (retour) </a> At <i>Clarkenwell, an. 1184. H. 23.</i> touching the + King's going to <i>Jerusalem</i> War. <i>pag. 108. col. 2</i>. At + <i>Cattington, an. 1185. Regis 34. Hollings. pag. 111</i>.</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Lond. de subsidio Terræ Sanctæ.</i></span>Ad primam Dominicam Quadragesimæ Rex <i>magnum Concilium +Londini</i> tenuit<a id="footnotetag375" name="footnotetag375"></a> +<a href="#footnote375"><sup class="sml">375</sup></a>: Cui aderant ipse Rex & <i>Patriarcha</i> +Hierosolymorum; Episcopi, Abbates, <i>Comites</i>, & <i>Barones</i> +regni Angliæ, & <i>Guilielmus</i> Rex Scotiæ, & David frater ejus, +cum Comitibus & Baronibus terræ suæ. Consulitur de subsidio +ferendo <i>Terræ Sanctæ</i>, quod dictus Patriarcha, & per Epistolam +ipse Lucius Papa, votum Regis memorans & inculcans, vehementer +flagitant. Universis autem post deliberationem placuit, +quod Dominus Rex consuleret inde Dominum suum Philippum +Regem Franciæ: & sic soluto Concilio, Dominus Rex dedit +universis hominibus suis, tam Clericis quam Laicis, licentiam +capiendi crucem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote375" name="footnote375"><b>Note 375: </b></a> +<a href="#footnotetag375"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 629. Mat. Par. pag. 137.</i></blockquote> + +<p>Unde factum est<a id="footnotetag376" name="footnotetag376"></a> +<a href="#footnote376"><sup class="sml">376</sup></a> quod <i>Baldewinus</i> Cantuariensis Archiepiscopus, +& Ranulfus <i>Glanvilla</i> Justitiarius Angliæ, & Walterus +Rothomagensis Archiepiscopus, Hugo Dunelmensis Episcop. +& alii quamplures Episcopi transmarini & cismarini, & fere omnes +Comites & Barones & Milites Angliæ, Normanniæ, Aquitaniæ, +&c. crucem ceperunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote376" name="footnote376"><b>Note 376: </b></a> +<a href="#footnotetag376"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 629.</i></blockquote> + +<p>Rex recusat coronam Jerus. <i>Mat. Par.</i></p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Deinde Rex<a id="footnotetag377" name="footnotetag377"></a> +<a href="#footnote377"><sup class="sml">377</sup></a> in die Dominica quæ vocatur <i>Lætare</i> Jerusalem, +quæ illo anno pridie Cal. Aprilis evenit, <i>Windesoriæ</i> +fecit Johannem filium suum, Militem, & statim misit eum in +<i>Hiberniam</i>, & inde eum Regem constituit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Johannes filius Henr. Rex Hiberniæ constituitur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote377" name="footnote377"><b>Note 377: </b></a> +<a href="#footnotetag377"> (retour) </a> <i>Hoved. ib.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> +<p>Misit etiam hoc anno<a id="footnotetag378" name="footnotetag378"></a> +<a href="#footnote378"><sup class="sml">378</sup></a> Rex nuntios suos ad <i>Urbanum</i> Papam, +& ab eodem impetravit, ut quem vellet e filiis suis in +<span class="pagenum"><a name="p304" id="p304">304</a></span> +<i>Regem</i> coronaret Hiberniæ: quod Papa & bulla sua confirmavit, +& coronam misit de penna pavonis auro contextam.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> +<p class="sml"><i>Urbanus Papa Joh. coronandi potestatem concedit.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote378" name="footnote378"><b>Note 378: </b></a> +<a href="#footnotetag378"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 631.</i></blockquote> + +<p>A. D. 1186<a id="footnotetag379" name="footnotetag379"></a> +<a href="#footnote379"><sup class="sml">379</sup></a>. <i>Matildis</i> Imperatrix moritur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote379" name="footnote379"><b>Note 379: </b></a> +<a href="#footnotetag379"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p>Cum vero res delata esset, idem Papa post Natale Domini, an. +1187. <i>Octavianum</i> Cardinalem & <i>Hugonem de Nunant</i> ad Regem +misit<a id="footnotetag380" name="footnotetag380"></a> +<a href="#footnote380"><sup class="sml">380</sup></a>, commisitque eis Legatiam in Hiberniam, ad coronandum +ibi <i>Johannem</i> filium Regis: sed Rex adhuc coronationem distulit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote380" name="footnote380"><b>Note 380: </b></a> +<a href="#footnotetag380"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 634.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Conventio inter R. Angliæ & Franciæ de cruce Hieros. +suscipiend.</i></span>12. Cal. Febr. die S. Agnetis<a id="footnotetag381" name="footnotetag381"></a> +<a href="#footnote381"><sup class="sml">381</sup></a>, Reges Franciæ & Angliæ +ex pacto conveniunt inter <i>Gisortium</i> & <i>Trie</i>, cum Archiepiscopis, +Episcopis, <i>Comitibus</i> & <i>Baronibus</i> regnorum suorum. Conventui +aderat <i>Guilielmus</i> Archiepiscopus <i>Tyri</i>, qui insigni sua +prædicatione, hostiles Regum animos commulsit invicem, eoque +perduxit, ut amici facti, in illa die, de manu sua crucem receperint. +Ut autem ipsi gentes suæ seorsum cognoscerentur, Rex +<i>Franciæ</i> & gens sua susceperunt cruces rubeas; Rex <i>Angliæ</i>, cum +gente sua, cruces albas; & <i>Philippus</i> Comes <i>Flandriæ</i>, cum gente +sua, suscepit cruces virides. Sic unusquisque ad providendum sibi +& itineri suo necessaria, reversus est in regionem suam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote381" name="footnote381"><b>Note 381: </b></a> +<a href="#footnotetag381"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 641.</i> +</blockquote> + +<p><i>Statutum Regis Henrici II. de itinere Terræ Sanctæ primo conditum +in Cenomannia, & sancitum denuo hic in Anglia<a id="footnotetag382" name="footnotetag382"></a> +<a href="#footnote382"><sup class="sml">382</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote382" name="footnote382"><b>Note 382: </b></a> +<a href="#footnotetag382"> (retour) </a> <i>Hoved. ut supra.</i></blockquote> + +<p><i>Henricus</i> Rex Angliæ post susceptionem crucis, (ut prædicitur) +<i>Cenomannum</i> venit, suorumque hic consilio ordinavit, prout +sequitur.</p> + +<p>Quod unusquisque decimam reddituum & mobilium suorum in +eleemosynam dabit, in subventionem terræ Jerosolymitanæ hoc +anno, exceptis armis, & equis, & vestibus militum, & exceptis +equis, & libris, & vestibus, & vestimentis, & omnimoda +capella Clericorum, & lapidibus pretiosis tam Clericorum +quam Laicorum: facta prius excommunicatione ab Archiepiscopis, +Episcopis, Archipresbyteris singulis in singulis Parochiis, +super unumquemque qui decimam prætaxatam legitime non +<span class="pagenum"><a name="p305" id="p305">305</a></span> +dederit, sub præsentia & conscientia illorum qui debent interesse.</p> + +<p>Colligatur autem pecunia ista in singulis parochiis, præsente +Presbytero parochiæ, & Archipresbytero, & uno Templario, +& uno Hospitalario, & serviente Domini Regis, & Clerico +Regis, & serviente Baronis, & Clerico ejus, & Clerico +Episcopi: Et si aliquis juxta conscientiam illorum minus dederit +quam debuerit, eligentur de Parochia 4 vel 6 viri legitimi, qui +jurati dicant quantitatem illam, quam ille debuisset dixisse, +& tum oportebit illum superaddere quod minus dedit.</p> + +<p>Clerici autem & Milites, qui crucem acceperint, nihil de +decima illa dabunt, sed de proprio suo dominico, quicquid homines +eorum debuerint ad opus illorum, colligetur per supradictos, +& eis totum reddetur.</p> + +<p>Episcopi autem per literas suas in singulis Parochiis Episcopatuum +suorum, facient nunciari in die Natalis, & S. Stephani, +& S. Johannis, ut unusquisque decimam prætaxatam, infra purificationem +B. Virginis Mariæ, penes se colligat, & sequenti +die deinceps, illis Præsentibus qui dicti sunt, ad locum quo vocatus +fuerit, unusquisque legitime persolvat.</p> + +<p>Præterea statutum est a Domino Papa, quod quicunque Clericus +vel Laicus crucem susceperit, ab omnibus peccatis de +quibus poenituerit, & confessus fuerit, authoritate Dei & beatorum +Apostolorum Petri & Pauli, liberatus est, & absolutus.</p> + +<p>Depositum autem est a Regibus & Archiepiscopis, & aliis principibus +terræ, quod omnes illi tam Clerici quam Laici, qui hoc +iter non accipient, decimas reddituum & mobilium suorum hujus +anni, & omnium catallorum suorum, tam in auro quam +in argento, & omnibus aliis, dabunt: Exceptis vestibus, & libris, +& vestimentis Clericorum, Capellanorum, & lapidibus +pretiosis tam Clericorum quam Laicorum; & exceptis equis & +armis, & vestibus militum, ad usum proprii corporis pertinentibus.</p> + +<p>Depositum est etiam, quod omnes Clerici, Milites, & servientes, +qui hoc iter accipient, decimas terrarum suarum & hominum +suorum habebunt, & nihil pro se dabunt. +<span class="pagenum"><a name="p306" id="p306">306</a></span></p> + +<p>Burgenses vero & rustici, qui sine <i>licentia</i> Dominorum suorum +crucem acceperint, nihilominus decimas dabunt.</p> + +<p>Dispositum est etiam, quod nullus enormiter juret, & quod +nullus ludat ad aleas vel ad decios; & quod nullus post proximum +Pascha utatur vario, vel crisio, vel sabellina, vel escarleta: +& quod omnes contenti sint duobus ferculis. Et quod nullus +aliquam mulierem secum ducat in peregrinatione, nisi forte aliquam +lotricem peditem, de qua nulla habeatur suspicio: & quod +nullus habeat pannos decisos, vel laceratos.</p> + +<p>Dispositum est etiam, quod quicunque Clericus vel Laicus +redditus suos ante susceptionem crucis invadiaverit, exitus hujus +anni integre habeat; & transito anno creditor redditus rehabeat, +ita quod fructus quos inde receperit, in solutione debiti +computentur; & debitum post susceptionem crucis quamdiu +debitor erit in peregrinatione non usuret.</p> + +<p>Statutum est, quod omnes Clerici & Laici, qui in hac peregrinatione +proficiscentur, possunt licite invadiare redditus suos, +sive Ecclesiasticos sive Laicos, sive alios, a Pascha cum iter +arripuerint, usque ad tres annos; ita quod creditores, quicquid +de creditoribus contingat, fructus omnium reddituum quos in +vadio habebunt, a prædicto Pascha, usque ad tres annos integre +percipiant.</p> + +<p>Dispositum, est etiam, quod quicunque in peregrinatione decesserit, +pecuniam suam, quam secum in peregrinatione attulerit +ad sustentationem servientium suorum, & ad auxilium Jerosolymitanæ, +& ad sustentationem pauperum dividet, juxta consilium +discretorum virorum, qui ad hoc constituentur.</p> + +<p>Hæc omnia supradicta statuta sunt & disposita ab Henrico +Rege Angliæ, in præsentia:</p> + +<p> +<i>Rich.</i> fil. Regis Com. Pictaviæ.<br> +<i>Wil. Turon.</i> Archiep.<br> +<i>Baldewini</i> Cant. Archiep.<br> +<i>Walteri Rothomag.</i> Archiep.<br> +<i>Johannis</i> Ebroicens. Episc.<br> +<i>M.</i> Namnetens. Episc.<br> +<i>Hugonis</i> de Nunant. Cestrensis Electi.<br> +<i>Lisardi</i> Sagiensis Electi.<br> +<i>Radulfi</i> Andegavens. Epis.<br> +<i>R.</i> Cenomanensis Episc. +</p> + + + +<span class="pagenum"><a name="p307" id="p307">307</a></span> + + +<p>Et in præsentia Baronum <i>Andegaviæ</i>, <i>Cenomanniæ</i> & <i>Turonorum</i> +apud Cenomannum.</p> + +<p>Vide hæc non tam integre apud <i>Neubrig.</i> lib. 3. cap. 22. +p. 289.</p> + + +<p><i>Concilium Gaintingtoniæ de cruce suscipienda, A. D. 1188</i><a id="footnotetag383" name="footnotetag383"></a> +<a href="#footnote383"><sup class="sml">383</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote383" name="footnote383"><b>Note 383: </b></a> +<a href="#footnotetag383"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 642. Gervas. Par. Hollinsh.</i></blockquote> + +<p>Tertia Cal. Februarii Rex in Angliam revertitur; & statim +postea magnum celebravit Concilium Episcoporum, Abbatum, +Comitum & Baronum, & aliorum multorum tam Clericorum +quam Laicorum, apud Gaintington<a id="footnotetag384" name="footnotetag384"></a> +<a href="#footnote384"><sup class="sml">384</sup></a>. Ubi in publica audientia +recitari fecit omnia supradicta capitula quæ constituerat (in +Cenomannia) de cruce capienda. Quibus recitatis, Baldewinus +Cantuariensis Archiepiscopus, & Gilbertus Roffensis Episcopus, +ejus Vicarius, mirifice prædicaverunt illo die, coram Rege & +Principibus suis verbum Domini, & salutiferæ crucis mysterium; +ad quorum prædicationem multi tam Clerici quam Laici crucem +receperunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote384" name="footnote384"><b>Note 384: </b></a> +<a href="#footnotetag384"> (retour) </a> <i>Al. Gaintington 8 vel 9 milliaria a Nortampt.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Decimæ colligentur pro itinere Hierosol.</i></span>Et tunc Dominus Rex misit servientes suos Clericos & Laicos +per singulos Comitatus Angliæ ad <i>decimas colligendas</i> secundum +prædictam præordinationem in terris suis transmarinis constitutam. +Sed de singulis urbibus totius Angliæ fecit eligi omnes ditiores, +viz. de Londonia 200, & de Eboraco 100, & de aliis +urbibus secundum quantitatem earum, & fecit omnes sibi præsentari +diebus & locis statutis, de quibus cepit decimam mobilium +suorum, secundum æstimationem virorum fidelium, qui +noverant redditus & mobilia eorum. Si quos autem invenisset +rebelles, statim fecit eos incarcerari, & in vinculis teneri, donec +ultimum quadrantem persolverent.</p> + +<p>Similiter fecit de <i>Judæis</i> terræ suæ, unde inæstimabilem sibi +acquisivit pecuniam.</p> + +<p>Deinde misit <i>Hugonem</i> Dunelmensem Episcopum, & alios +Clericos & Laicos ad <i>Willielmum</i> Regem Scottorum pro <i>decimis +<span class="pagenum"><a name="p308" id="p308">308</a></span> +colligendis</i><a id="footnotetag385" name="footnotetag385"></a> +<a href="#footnote385"><sup class="sml">385</sup></a> in terra sua: quo audito, Rex Scotiæ occurrit +eis inter <i>Wrec</i> & <i>Brigeham</i> in <i>Loenas</i>, & non permittens eos +terram suam pro decimis colligendis intrare, obtulit se daturum +Domino suo Regi Angliæ quinque millia marcarum argenti, +pro supradictis decimis, & pro castellis suis rehabendis, sed Rex +Angliæ facere noluit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote385" name="footnote385"><b>Note 385: </b></a> +<a href="#footnotetag385"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 642.</i> +</blockquote> + +<p><span class="side"><i>Gilbertus de Ogerstan in latrocinio deprehensus punitur.</i></span>Eodem anno<a id="footnotetag386" name="footnotetag386"></a> +<a href="#footnote386"><sup class="sml">386</sup></a> <i>Gilbertus</i> de <i>Ogerstan</i> frater <i>Templi</i>, a Domino +Rege Angliæ electus & constitutus cum aliis tam Clericis quam +Laicis ad decimas colligendas, deprehensus est in latrocinio, +quem cum Dominus Rex ratione judicii damnare posset: tamen +tradidit eum Magistro Templi Londoniarum, ut secundum ordinis +sui statum tractaretur; quem Magister Templi suscipiens, vinculis +mancipavit, & diversis poenis afflixit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote386" name="footnote386"><b>Note 386: </b></a> +<a href="#footnotetag386"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 649.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Variorum furtorum poena in Suffliete.</i></span>Curia de <i>Suffliete</i> dicit & parata est probare, quod tempore +Domini Gi. Episcopi<a id="footnotetag387" name="footnotetag387"></a> +<a href="#footnote387"><sup class="sml">387</sup></a> venit quidam homo Parmentarius nomine, +& furatus est bladum nocte de granario Monachorum in +<i>Suffliete</i>, cum quo blado captus est & in eadem curia incarceratus, +& habuit judicium suum in eadem curia de <i>Suffliete</i>, scil. quod ivit +ad aquam apud <i>Suttune</i>, & fuit mundus. Et tunc fuit Coronarius +Domini Regis <i>Osbernus</i> Monachus, qui præsens fuit ad illud judicium +faciendum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote387" name="footnote387"><b>Note 387: </b></a> +<a href="#footnotetag387"> (retour) </a> <i>Gilbertus Glanvil. consecratus est Episcopus + Roffensis 29. Septemb. 1185. id est. 31 Hen. II. & decessit 24. + Junii 1214. id est, 16. R. Johannis Concionatus est crucem apud + Gaintington paulo post 3. Cal. Feb. an. 1188. 34. Hen. II.</i></blockquote> + +<p>Item contigit in eadem villa, quod quidam faber, <i>Jordanus</i> +nomine, furatus est pannos <i>Walderi</i> fabri, cum quibus pannis +captus est & ligatus in curia de <i>Suffliete</i>, sed quia negavit contra +omnes, recessit quietus per judicium curiæ, & abjuravit patriam: +Et ibi fuit idem Osbernus Coronarius Domini Regis.</p> + +<p>Item duæ mulieres venerunt in villam de <i>Suffliete</i>, quæ furatæ +fuerant multos pannos in villa de <i>Croindone</i>, & secuti sunt +eas homines ejusdem villæ de <i>Croindone</i>, quorum pannos furtive +apportaverant usque in villam de <i>Suffliete</i>, & ibi captæ fuerant +& incarceratæ, & habuerunt judicium suum in curia de +<i>Suffliete</i>, ad portandum calidum ferrum, quarum una fuit salva +& altera damnata, unde submersa fuit in Bikepole. Et hoc +<span class="pagenum"><a name="p309" id="p309">309</a></span> +totum contigit tempore Gilberti Domini Episcopi. Et in quolibet +judicio fuerunt Coronarii Domini Regis. Et <i>Paulus de Stanes</i> +fuit tunc Cacherellus de hundredo de <i>Acstane</i>. Et per totum illud +tempus Robertus de <i>Hecham</i> Monachus fuit Custos de Manerio +de <i>Suffliete</i>, & ad mulieres judicandas fuit Dominus Henricus +de <i>Cobeham</i>, & alii plures homines discreti de patria. <i>Ex +vet. MS. seu Rentale Roff. Ecclesiæ.</i></p> + +<p>Cum prædones Danorum <i>Frekeham</i> & <i>Iselham</i>, quod Rex +<i>Alvredus</i> dedit, spoliando vendidissent, S. <i>Dunstanus</i> illud eripuit, +& Ecclesiæ Roffensi restituit. Idem Sanctus <i>Ethelredum</i> +Regem, fratrem Sancti <i>Edwardi</i> Martyris, a vastatione Ecclesiæ +Roffensis (nescio qua causa furibundus Rex quam conceperat) +C. lib. prohibuit<a id="footnotetag388" name="footnotetag388"></a> +<a href="#footnote388"><sup class="sml">388</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote388" name="footnote388"><b>Note 388: </b></a> +<a href="#footnotetag388"> (retour) </a> <i>Ita MS. Spelmanni, sententia non completa.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Lex contra ormannos lata.</i></span>Sub hac tempestate edita videtur lex quædam ad Normannorum +cohibendam insolentiam. Sic enim liber Prioratus S. <i>Petri +de Dunstaple</i><a id="footnotetag389" name="footnotetag389"></a> +<a href="#footnote389"><sup class="sml">389</sup></a>. Henricus Rex II. dedit <i>Hugoni de Curnay</i> manerium +de Houcton cum omnibus pertinentiis, tenendum in forma +qua ipse illud tenuit & habebat. Mox autem post hæc <i>Hugo +de Curnay</i>, per legem contra Normannos in Anglia editam, ab +Anglia exulabat: & Dominus Rex omnes terras ejus pro beneplacito +suo dedit, &c. Sententiam legis non reperio: terras autem +<i>Hugonis de Cornaco</i> proditoris, Rex Johannes dedit Johanni +Marescallo<a id="footnotetag390" name="footnotetag390"></a> +<a href="#footnote390"><sup class="sml">390</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote389" name="footnote389"><b>Note 389: </b></a> +<a href="#footnotetag389"> (retour) </a> <i>Lib. Dunstap. tit. Houston, cap. 1.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote390" name="footnote390"><b>Note 390: </b></a> +<a href="#footnotetag390"> (retour) </a> <i>A Britanno, pag. 347.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Vita Henrici a Radulpho Nigro descripta.</i></span>Piissimus Rex Angliæ Stephanus obiit 9. Cal. Novemb. &c. +infra. Obiit Anastasius Papa, successit Adrianus Anglicus. Nactus +Angliæ regnum <i>Henricus</i>, servos, spurios, caligarios, cubiculi, +mensæ, regno præfecit; & ex eis Quæstores, Prætores, Proconsules, +Tribunos, Municipes, Forestarios, super provincias +constituit. Illustres ignominiis oneratos, sed cæteris rebus vacuos, +patrimoniis omnino privavit, vel subdole portionibus detractis +decrustando sensim adnichilavit. Ex cubiculariis & aulæ nugatoribus +Episcopos, Abbates, factos authoritate propria, ad officium +apparitorum revocavit: & quem præsulem crearat ex præside, +in præsidatum recreavit ex præsule. Monasteriis vacantibus +<span class="pagenum"><a name="p310" id="p310">310</a></span> +sollicite disposuit, non qualiter beatus Gregorius subarando, +sed quomodo Vectius qui monumentum patris exarando coluit. +Abbates ypodromos & canum custodes fecit. Possessiones Ecclesiarum +confiscavit, & quas ipse Deo imprudenter obtulit, impudens +revocavit. Episcopis testamentum facere permisit, sed +relicta Ecclesiæ callide subtraxit, relicta privatis violentius eripuit.</p> + +<p>Nulli intra metas forestæ habitanti in locis propriis aut virgas +colligendi, aut sylvestria & invia in agriculturam agendi, potestatem +concessit sine forestariis. Legem quoque de forestis inauditam +dedit, qua delicti alieni immunes perpetuo mulctabuntur, +cum decessores nulla linea sanguinis contigerit. Illustribus uxores +ducere, filias nuptui dare præter Regis conscientiam inhibuit, +& transgressores tanquam reos læsæ majestatis punivit. Hæredes +omnium quos avus suus extulerat, & qui ei in subigenda Anglia +constanter assistebant, cognatos quoque suos, tanquam aspides +exosos habuit. Corruptor pudicitiæ, & avum sequens in +flagitiis, primo in sponsas, post in filias Procerum illecebras exercens, +consortia hominum declinans, sub tectis & scopulis inviis +se sæpe deperdidit, filios ad idem invitans. Reginam, ut liberius +stupris vacaret, per quam crebro satyrion accepit, in domo carceris +inclusit.</p> + +<p>Nulli fidem servans fratres misere vitam finire coegit, immemor +Sacramenti præstiti præsente patris corpore.</p> + +<p>Nullo quæstu satiatus abolitis antiquis legibus singulis annis +novas leges quas <i>assisa</i> vocant edidit<a id="footnotetag391" name="footnotetag391"></a> +<a href="#footnote391"><sup class="sml">391</sup></a>. <i>Danegeldum</i> avitum innovavit. +Judæorum Legem Christianismo præposuit, & eis succedens +usuras capiendo judaizabat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote391" name="footnote391"><b>Note 391: </b></a> +<a href="#footnotetag391"> (retour) </a> Il faut toujours se défier des portraits que les + anciens Historiens Anglois ont fait des Princes qui ont succédé + au Conquérant, & qui ont maintenu en Angleterre les Coutumes + Normandes. Il n'est pas concevable comment une Nation éclairée + qui suit ces Coutumes, préfère encore actuellement d'en + rechercher l'interprétation dans les Loix antérieures à la + Conquête qui n'y ont nul rapport, à l'avantage qu'il y auroit à + consulter pour l'intelligence de ces Coutumes les Loix + Françoises, d'où ces Coutumes sont dérivées. Si les Anglois + n'aiment point à se rappeller l'époque où ils ont été soumis à + un Duc de Normandie, qu'ils ne laissent donc plus subsister + parmi eux aucune trace des Loix dont il leur a fait subir le + joug. <i>Voyez</i> ce qu'a pensé Rapin de Thoiras de Henri II, Hist. + d'Anglet. 2e vol.</blockquote> + +<p>Episcopos contra fidem orthodoxam jurare compellens: +<span class="pagenum"><a name="p311" id="p311">311</a></span> +Clericos ad sanguinis judicium & duplicem contritionem attrahere. +Expulso beato Thoma consanguineos ejus & Commessarios proscripsit, +ipso in Ecclesia interfecto, persecutoribus ejus patrocinium +præstitit. Laicos apostatare compulit. Juratus se tria Monasteria +constructurum duos ordines transvertit, personas de loco +ad locum transferens: Meretrices alias aliis Cenomanicas Anglis +substituens. Aurum & argentum sub voti prætextu in truncos +convertit de <span class="sc">XX</span> solidis duos denarios extorquens, & in +hoc facinus Regem Francorum induxit; sicut & cunctis Principibus +Christianum nomen profitentibus auctor mali & exemplar +inauditi fuit flagitii. Consanguineos in tertio gradu connubere +mos illi celeberrimus. Corruptus a <i>Ricardo</i> Archiepiscopo monetam +corrumpi permisit, corruptores tandem suspendio decedere +compellens, avibus coeli, piscibus fluminum, bestiis terræ +carnem eorum dedit, & sata pauperum, loca pascuæ fecit. +Causam fidei læsæ & advocationis Ecclesiarum in Curia decidi +constituit. Electionis jus ita declinavit, quod toto regni sui spatio +nec unus ex millibus canonice sit promotus. Vulgus inauditum +manibus & pedibus truncavit. Comites & Episcopos in servitutem +fossandi; & cæterorum operum servilium coegit. Tributarius +exteris, in domesticos prædo, Scutagiis, recognitionibus, & +variis angarium alluvionibus, fere omnes depressit. Omne jus +populi vitæ fori denunciavit. Scripta authentica omnium enervavit, +libertatibus omnium insidians quasi e specula.</p> + +<p>Solotenus egit innoxiorum municipia, filias miseræ conditionis +corruptas, & oppressas copulans clarissimis. Hæredes omnes +mechanicos creavit. Servis generosas copulans, pedaneæ conditionis +fecit universos. Hæreditates retinuit aut vendidit. Fortunam +semper in exitu præter duos annos vitæ ultimos blandam +expertus.</p> + +<p>Ex inaucta ei insolentia nihil intemeratum reliquit, nihil intactum +præteriit & in auro aurum esuriebat, sitiebat, anhelabat, +& crescentem auri cumulum vincebat avaritia. Oratorium +ingressus picturæ aut susurrio vacabat, horas regulares quasi aconitum +fugiebat. Presbyteros noxios compeditos habuit in vinculis, +nullam distinctionem habens Clerici aut rustici, Abbatis vel +cerdonis, Monachi vel pedanæ, in causis differendis cavillacissimus, +<span class="pagenum"><a name="p312" id="p312">312</a></span> +ut sæpe jus venderet. Episcopatus vacantes electione suspendit; +ut eis diutius abuteretur, & cum prius debeant Clerici +& Monachi in Episcopos & Abbates canonice eligi, quam consecrari +vel benedici; hodie prius in Anglia consecrantur & benedicuntur, +nunquam enim eliguntur: Sed a Laicis intruduntur +inter eligentes serens discordias, quod ei etiam inter filios consuetissimum, +ut factionem propriam aliena malignitate obnubilaret +& hæc ei causa excidii præcipua.</p> + +<p><i>Hucusque protaxit hanc Chronicam Magister +Radulfus Niger, qui accusatus apud prædictum +Principem, & in exilium pulsus; ob +expulsionis injuriam atrociora quam decuit de +tanto & tam serenissimo Rege mordaci stylo +conscripsit, magnificos ejus actus quibus insignis +ubique habebatur reticendo, atque prava +ejus opera absque alicujus excusationis palliatione +replicando cum pleraque de his quæ +commemoravit in pluribus articulis aliquantulam +admittant excusationem; si gestorum +ejus intentio justo libramine ponderetur; si +regiæ potestatis lubrica libertas pensetur, quæ +cunctis potentibus dat licere quodlibet, quorum +vitiis facile favent inferiores, prompti +ad adulandum, cum & impunitas præstet audaciam, +divitiæ vero acuant & accendant culpam.</i></p> + +<p><i>Hoc auctarium adjecit Radulfus Coggeshalus +Abbas Cisterciensium qui ad Radulphi Nigri +Chronicon ad A. D. 1113. porrectum 116. +annorum appendices fecit. V. Baleus.</i></p> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>RICHARDUS. I.</h3> + +<p>Episcopi & Clerus reliquus Regem solenni processione a thalamo +ducunt in Ecclesiam ad altare; positisque illic sacrosanctis +Evangeliis cum plurimorum sanctorum reliquiis: <span class="side"><i>Rex jurat.</i></span><i>Rex</i> coram +Clero & populo juravit.</p> + +<p>Quod pacem, honorem, & reverentiam, omnibus diebus +vitæ suæ portabit Deo & sanctæ Ecclesiæ & ejus ordinatis. Juravit +etiam; quod populo sibi commisso rectam justitiam exercebit, +& quod malas Leges & iniquas consuetudines, si aliquæ +fuerint in regno suo, delebit, et bonas observabit.</p> + +<p>Præstito hoc sacramento inungitur, regalibusque deinceps indutus +vestimentis ab Archiepiscopo coronam accepturus, conjuratus +est ex parte Dei, & prohibitus.</p> + +<p><span class="side"><i>Coronatur.</i></span>Ne hunc honorem accipere præsumat, nisi mente habeat sacramenta +tenere, quæ fecit: Respondens vero se per auxilium +Dei, bona fide observaturum omnia supradicta; coronatus est.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p313" id="p313">313</a></span> + +<p><i>Concilium apud Pipewel, An. Dn. 1189. Reg. 1.<a id="footnotetag392" name="footnotetag392"></a> +<a href="#footnote392"><sup class="sml">392</sup></a></i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote392" name="footnote392"><b>Note 392: </b></a> +<a href="#footnotetag392"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 658.</i></blockquote> + +<p>Post coronationem suam (viz. in Crastino exaltationis S. Crucis) +venit Rex ad Abbatiam de <i>Pipewel</i>, & congregatis ibi <i>Baldwino</i> +Cant. Archiep. & <i>Waltero</i> Rothomagensi Archiepiscopo; & +<i>Johanne</i> Dublinensi Archiepiscopo, & <i>Formale</i> Trevirensi Archiepiscopo--cæterisque +Angliæ Episcopis, & <i>Albino</i> Fernensi +Episcopo, & <i>Concerde</i> Hegibonensi Episcopo, & Abbatibus & +Prioribus fere totius Angliæ; plurimas contulit Episcopales & +Ecclesiasticas dignitates.</p> + + + +<p><span class="side"><i>Ran. de Glanvilla deponitur.</i><br><br> +<i>Omnia vendit.</i></span>Deposuit<a id="footnotetag393" name="footnotetag393"></a> +<a href="#footnote393"><sup class="sml">393</sup></a> a <i>Ballivis</i> (id est officiis) suis, <i>Ranulphum de +Glanvilla</i> Justitiarium Angliæ, & omnes fere Vice-comites Angliæ, +& ministros eorum, gravesque eis redemptiones imposuit. +Exposuit autem omnia venditioni (ut Hierosolymitano se itineri +affluentius expediret) Comitatus, Vicecomitatus, Castella, Villas, +prædia, immunitates privilegia; perceptisque ab <i>Hugone</i> +Dunelmensi Episcopo 1000 Marcis argenti<a id="footnotetag394" name="footnotetag394"></a> +<a href="#footnote394"><sup class="sml">394</sup></a>, eum & Guilielmum +Comitem Albemarliæ constituit summos Angliæ Justitiarios, +& associavit eis in regimine regni, Willielmum Marescallum, +& Gaufridum filium Petri, & Willielmum <i>Bruera</i> & Robertum +de <i>Wihtefeld</i>, & Rogerum filium <i>Remfredi</i>.</p> + +<p><i>Generale Concilium Londoniis<a id="footnotetag395" name="footnotetag395"></a> +<a href="#footnote395"><sup class="sml">395</sup></a> sub Novembri in auxilium +Terræ sanctæ. An. Dom. 1189.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote393" name="footnote393"><b>Note 393: </b></a> +<a href="#footnotetag393"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 148.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote394" name="footnote394"><b>Note 394: </b></a> +<a href="#footnotetag394"> (retour) </a> <i>Hoved. pag 658.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote395" name="footnote395"><b>Note 395: </b></a> +<a href="#footnotetag395"> (retour) </a> <i>Al. Westm.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex & Proceres nunciant se diem & locum convenitus +jurasse.</i></span>Mense Octobris<a id="footnotetag396" name="footnotetag396"></a> +<a href="#footnote396"><sup class="sml">396</sup></a> <i>Rothrodus</i> Comes de <i>Pertico</i> & alii Nuntii +<i>Philippi</i> Regis Franciæ, venerunt in Angliam ad <i>Richardum</i> +Regem Angliæ dicentes, quod Rex Franciæ in generali Concilio +Parisiis juraverat, tactis sacrosanctis Evangeliis, & omnes Principes +regni sui qui Crucem Domini susceperant, quod Deo volente +immutabiliter erunt apud <i>Vizeliacum</i><a id="footnotetag397" name="footnotetag397"></a> +<a href="#footnote397"><sup class="sml">397</sup></a> ad Clausum Paschæ; +inde Jerosolymam ituri; & in testimonium illius sacramenti +Rex Franciæ misit Regi Angliæ chartam suam petens ab +<span class="pagenum"><a name="p314" id="p314">314</a></span> +eo ut ipse & Comites, & Barones sui facerent illi simili modo +securum, quod ad eundem terminum essent apud Vizeliacum<a id="footnotetag398" name="footnotetag398"></a> +<a href="#footnote398"><sup class="sml">398</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote396" name="footnote396"><b>Note 396: </b></a> +<a href="#footnotetag396"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 660. Mat. Par. pag. 149.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote397" name="footnote397"><b>Note 397: </b></a> +<a href="#footnotetag397"> (retour) </a> <i>Al. Nize.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote398" name="footnote398"><b>Note 398: </b></a> +<a href="#footnotetag398"> (retour) </a> <i>Al. Nize.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex & Proceres Angliæ obvios se daturos jurant.</i></span>Hinc factum est quod Richardus Rex Angliæ, & Comites, +& Barones sui qui crucem susceperant in <i>generali Concilio</i> constituti +apud Londonias<a id="footnotetag399" name="footnotetag399"></a> +<a href="#footnote399"><sup class="sml">399</sup></a> juraverunt, tactis sacrosanctis Evangeliis, +quod per auxilium Dei immutabiliter venirent Vizeliacum +in Clausum Paschæ, parati inde iter Jerosolymitanum arripere; +& prædictus Comes de Pertico & cæteri Nuncii Regis Franciæ +hoc idem juraverunt in animam Regis Franciæ coram Rege Angliæ +in Concilio illo, & <i>Willielmus</i> Marescallus, & quidam +alii hoc idem juraverunt in animam Regis Angliæ, coram Nunciis +Regis Franciæ in eodem Concilio, & misit inde Chartam +suam Regi Franciæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote399" name="footnote399"><b>Note 399: </b></a> +<a href="#footnotetag399"> (retour) </a> <i>Al. Westm.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Legatus siscitur & illusus remittitur.</i></span>Hoc Anno mense Nov.<a id="footnotetag400" name="footnotetag400"></a> +<a href="#footnote400"><sup class="sml">400</sup></a> <i>Johannes Anagninus</i> Cardinalis +Legatus a latere Clementis Papæ III. ad litem componendam +inter <i>Baldewinum</i> Cantuar. Archiepisc. & Monachos S. Trinitatis +<i>Cantuariæ</i>: <i>Doveriam</i> applicans, a Rege prohibetur injussus +progredi. Rex interea Cantuariam proficiscitur, & re composita, +accersitus illuc Cardinalem fastu regio excepit. Sed illusum +atque ægre hæc ferentem relegavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote400" name="footnote400"><b>Note 400: </b></a> +<a href="#footnotetag400"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 661.</i></blockquote> + +<p><i>Ligantia pro regno Scotiæ relaxatur. An. Dom. 1189.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Rex Scotiæ excipitur.</i><br><br> +<i>Homagium facit pro dignitatibus in Anglia.</i></span>Eodem anno Mense Novemb.<a id="footnotetag401" name="footnotetag401"></a> +<a href="#footnote401"><sup class="sml">401</sup></a> <i>Gaufridus</i> Eboracensis electus +una cum Baronibus Eboracensis Scyræ, & Vicecomite Eboraci, +per mandatum Domini Regis perrexit usque ad aquam de +Twede, & ibi recepit <i>Willielmum</i> Regem Scottorum, & exhibuit +ei honorem debitum, & securum conductum usque ad Regem +Angliæ. Venit igitur Cantuariam Rex Scottorum, Mense +Decembris ad Regem Angliæ, & fecit ei Homagium pro dignitatibus +suis habendis ia Anglia, sicut Malcolmus frater suus +habuit. Et Richardus Rex<a id="footnotetag402" name="footnotetag402"></a> +<a href="#footnote402"><sup class="sml">402</sup></a> Angliæ reddidit ei Castellum de +<i>Rokesburgh</i> & Castellum de <i>Berwic</i> libera, & quieta; & eum, +& omnes hæredes suos, clamavit liberos, & quietos ab ipso, +<span class="pagenum"><a name="p315" id="p315">315</a></span> +& Regibus Angliæ in perpetuum, de omni ligantia, & subjectione +de regno Scotiæ; & pro hac redditione Castellorum suorum, +& pro quieta clamantia fidelitatis, & ligantia de regno +Scotiæ, & pro Charta Richardi Regis Angliæ inde habenda, +<i>Willielmus</i> Rex Scottorum dedit Richardo Regi Angliæ decem +millia marcarum Esterlingorum. Unde Richardus Rex Angliæ fecit +Chartam suam hac forma.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote401" name="footnote401"><b>Note 401: </b></a> +<a href="#footnotetag401"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 662.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote402" name="footnote402"><b>Note 402: </b></a> +<a href="#footnotetag402"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 149.</i></blockquote> + + +<p><i>Charta Richardi Regis Angliæ de libertatibus Willielmo Scottorum +Regi concessis.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Castella ei redduntur.</i></span><i>Richardus</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ +Comes Andegaviæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, & Baronibus; Justitiariis, & Vicecomitibus, & omnibus +ministris suis totius Angliæ; ballivis & fidelibus suis salutem. +Sciatis Nos charissimo consanguineo nostro <i>Willielmo</i>, +eadem gratia Regi <i>Scottorum</i> reddidisse Castella sua <i>Rokesburk</i> +& <i>Berwic</i> tanquam ejus propria, jure hæreditario ab eo & hæredibus +suis in perpetuum possidenda.</p> + +<p><span class="side"><i>Pacta fratris relaxantur.</i></span>Præterea quietavimus ei omnes Conventiones & pactiones quas +bonæ memoriæ bonus pater noster <i>Henricus</i> Rex Angliæ per +novas Chartas, & per captionem suam extorsit; ita videlicet +ut nobis faciet integre & plenarie quicquid Rex Scottorum <i>Malcolmus</i> +frater ejus antecessoribus nostris de jure fecit, & de jure +facere debuit.</p> + +<p><span class="side"><i>Jus hospitalitatis confirmatur.</i></span>Et nos ei faciamus quicquid antecessores nostri, prædicto Malcolmo +de jure fecerunt, & de jure facere debuerunt; scilicet in +conductu & de veniendo in Curiam, & in morando in Curia, +& redeundo a Curia, & in procurationibus & in omnibus libertatibus +& in dignitatibus & honoribus eidem jure debitis, secundum +quod recognoscetur a quatuor Proceribus nostris ab ipso +Willielmo Rege electis; & a quatuor proceribus aliis a nobis +electis.</p> + +<p><span class="side"><i>Marciæ usurpatæ restituuntur.</i></span>Si autem <i>fines sive</i> Marcias regni <i>Scotiæ</i> aliquis nostrorum hominum +postquam prædictus Rex Willielmus a patre nostro +<span class="pagenum"><a name="p316" id="p316">316</a></span> +captus fuerit, usurpaverat injuste; volumus ut integre restituantur, +& ad eum statum reducantur quo erant ante ejus captionem.</p> + +<p><span class="side"><i>Sua omniain Anglia ex conceduntur.</i></span>Præterea de terris suis quas haberet in Anglia, seu Dominicis, +seu feodis, scil. in Comitatu Huntondoniæ, & in omnibus aliis +in ea libertate & plenitudine possideat, & hæredes ejus in perpetuum, +qua præfatus Rex Malcolmus possedit, vel possidere +debuit, nisi jam prædictus Rex Malcolmus, vel hæredes sui aliquid +postea infeodaverint: Ita tamen quod si aliqua postea infeodata +sunt, ipsorum infeodorum servitia, ad eum vel ejus hæredes +pertineant.</p> + +<p>Et si quid pater noster prædicto Willielmo Regi Scottorum +donaverit, ratum, & firmum habere volumus.</p> + +<p>Et terram quam Pater noster præscripto Regi Willielmo donavit +in eadem libertate qua ipsam ei dedit, ipsum & hæredes +suos perpetuo jure possidere volumus.</p> + +<p>Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum quas Pater +noster receperat & omnes Chartas quas Pater noster de illo habuit +per captionem suam.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum, & omnes Chartas +quas Dom. Pater noster de eo habuit per captionem suam. +Et si aliquæ aliæ forte per oblivionem retentæ, aut inventæ +fuerint, eas penitus carere viribus præcipimus.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Cum ligantiis hominum suorum & Chartis.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Homagium fecit & fidelitatem.</i></span><i>Ipse autem</i> ligius homo noster devenit de omnibus terris, de +quibus, antecessores sui antecessorum nostrorum ligii homines +fuerunt, & nobis & hæredibus nostris fidelitatem juravit, testibus +his <i>Baldewino</i> Cantuar. Archiepiscopo, & Waltero Rothomagensi +T. Dublin. Archiepisc. Hugone <i>Dunelmensi</i>, & Johanne +<i>Northwicensi</i>, & Henrico <i>Saresbiriensi</i>, & Hugone <i>Lincolniensi</i>, +& Godefrido <i>Wintoniensi</i>, & Gileberto <i>Roffensi</i>, & Reginaldo +<i>Bathoniensi</i>, & Hugone <i>Coventrensi</i>, & Willielmo <i>Wigorniensi</i> +Episcopis; & Alienor. matre Regis, & Johanne Comite <i>Moretonis</i> +fratre Regis & multis aliis.</p> + +<p>Ut autem ratum & firmum sit istud & perpetuum præsenti +Charta & sigillo nostro id roboravimus: Testibus B. <i>Cantuar.</i> +W. <i>Rothomag.</i> T. <i>Dublin.</i> Archiepis. H. <i>Dunelm.</i> H. <i>Linc.</i> C. +<i>Winton.</i> H. <i>Sar.</i> Reg. <i>Bathon.</i> Episc. Domino J. fratre nostro. +R. Com. <i>Leicestr.</i> H. Com. <i>Warenn.</i> H. <i>Bard.</i> <i>Steph. de longo</i> +<span class="pagenum"><a name="p317" id="p317">317</a></span> +campo dapifero nostro & aliis multis v. die Decembris. Datum +per manum Willelmi Eliensis Clerici Cancellarii nostri apud Cantuar. +regni nostri anno primo.</p> + +<p>Rex<a id="footnotetag403" name="footnotetag403"></a> +<a href="#footnote403"><sup class="sml">403</sup></a> + plurimos Comitatus, terras, libertates, & privilegia +concedit, magnam inde cogens vim pecuniae; tradiditque +Willielmo Eliensi Episcopo Cancellario suo & uni Justitiariorum +Angliæ, unum de sigillis suis per quod fieri præcepit mandata sua +in regno.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote403" name="footnote403"><b>Note 403: </b></a> +<a href="#footnotetag403"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 663.</i></blockquote> + +<p>Compositis domi negotiis <span class="sc">XI</span> die Decemb. feria secunda, transfretavit +a Dorobernia usque ad Caleis in Flandria, Hierosolymam +profecturus; magnum suum sigillum, quod Malo Catulo +Vicecancellario suo credidit secum deferens.</p> + +<p> +<i>Forma Pacis inter Reges Franciæ & Angliæ Hierosolymas +profecturos. An. Dom. 1190. Reg. 1.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Reges paciscuntur.</i></span><i>Philippus</i><a id="footnotetag404" name="footnotetag404"></a> +<a href="#footnote404"><sup class="sml">404</sup></a> Rex Franciæ & <i>Richardus</i> Angliæ Hierosolymas +una profecturi, Die S. Hilarii ad vadum S. Remigii colloquium +ineuntes, pacem inter se & regna sua, scriptis, sigillis, +& sacramentis suis confirmant; jurant pariter regni utriusque +Proceres; sed Archiepiscopi, & Episcopi in verbo solummodo +veritatis, ejusdem pollicentur observationem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote404" name="footnote404"><b>Note 404: </b></a> +<a href="#footnotetag404"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 664.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Fidem jurant & mutuum auxilium.</i></span>Quod uterque illorum (Regum) honorem alterius servabit, & +fidem ei portabit de vita, & membris & terreno honore suo, +& quod neuter eorum alteri deficiet in negotiis suis; sed Rex +Franciæ juvabit Regem Angliæ, ad terram suam defendendam, +ac si ipse vellet civitatem suam Parisiis defendere, & si esset +obsessa; & Richardus Rex Angliæ juvabit Regem Franciæ ad +terram suam defendendam, ac si ipse vellet Civitatem suam Rothomagi +defendere, si obsessa esset.</p> + +<p>Comites autem & Barones utriusque regni juraverunt:</p> + +<p><span class="side"><i>Proceres fidem & pacem.</i></span>Quod a fidelitate Regum non discedent, nec guerram movebunt +ullam in terris illorum, quamdiu ipsi fuerint in peregrinatione +sua.</p> + +<p>Et Archiepiscopi, & Episcopi firmiter promiserunt in verbo +veritatis; juraverunt, inquit Parisius.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p318" id="p318">318</a></span> + +<p><span class="side"><i>Episcopi excommunicabunt transgressores.</i></span>Quod in transgressores hujus Pacis & Conventionis, sententiam +anathematis dabunt.</p> + +<p>Præterea prædicti Reges statuerunt:</p> + +<p><span class="side"><i>Reges invicem succedent.</i></span>Quod si alter illorum decessisset in peregrinatione Jerosolymitana, +alter qui vixerit, pecunias defuncti, & gentes habebit, +ad servitium Dei faciendum.</p> + +<p><span class="side"><i>Alia forma sacramenti eorum.</i></span>Mat. Paris Regum sacramenta separatim sic refert.</p> + +<p>Ego Philippus Rex Francorum, Richardo Regi Anglorum +bonam fidem servabo, ut fideli meo & amico, de vita, & membris, +& honore terreno<a id="footnotetag405" name="footnotetag405"></a> +<a href="#footnote405"><sup class="sml">405</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote405" name="footnote405"><b>Note 405: </b></a> +<a href="#footnotetag405"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 150.</i></blockquote> + +<p>Ut ego Rex Anglorum Richardus, idipsum Regi Francorum +facere promitto de vita & membris, ut Domino meo & amico.</p> + +<p><span class="side"><i>Equi capti ad auxilium Regis.</i></span>Willielmus<a id="footnotetag406" name="footnotetag406"></a> +<a href="#footnote406"><sup class="sml">406</sup></a> Episcopus Eliensis Justitiarius Angliæ, & Cancellarius +cepit ad opus Dom. Regis de unaquaque Civitate Angliæ, +duos Palefridos, & duos summarios (i. equos clitellarios) +de auxilio; & de unaquaque Abbatia Angliæ, unum palefridum +& unum summarium; & de unoquoque manerio Regis, +unum Palefridum, & unum summarium.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote406" name="footnote406"><b>Note 406: </b></a> +<a href="#footnotetag406"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 665. Mat. Par. pag. 151.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Justitiaria Angliæ dividitur in 2.</i></span>Post Purificationem<a id="footnotetag407" name="footnotetag407"></a> +<a href="#footnote407"><sup class="sml">407</sup></a> accersitis plurimis Episcopis & Johanne +Comite Moretonii fratre suo de Anglia in Normanniam, Rex +consilio eorum divisit Justitiariam Angliæ in duo Officia. Constituit +nempe <i>Will.</i> Episcopum <i>Eliensem</i> Cancellarium suum summum +Justitiarium Angliæ; & concessit Hugoni Dunelmensi +Episcopo Justitiariam a fluvio Humbri usque ad terram Regis +Scotiæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote407" name="footnote407"><b>Note 407: </b></a> +<a href="#footnotetag407"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 664.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Fratres Regis abjurant Angliam.</i></span>Et fecit Gaufridum Eboracensem electum & Johannem Comitem +Moretonii fratres suos, jurare quod Angliam non intrarent +infra tres annos proximo sequentes, nisi per licentiam illius. +Sed relaxavit Johanni hoc sacramentum, novo præstito: +Quod fideliter ei serviret.</p> + +<p><i>Breve Regis de obediendo Guilielmo Episcopo Eliensi Justitiario, +Cancellario, &c.</i></p> + +<p><i>Richardus</i> Dei gratia, &c. Omnibus fidelibus suis per Angliam +constitutis salutem<a id="footnotetag408" name="footnotetag408"></a> +<a href="#footnote408"><sup class="sml">408</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote408" name="footnote408"><b>Note 408: </b></a> +<a href="#footnotetag408"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 152.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p319" id="p319">319</a></span> + +<p>Mandamus vobis & præcipimus quod sicut Nos & regnum +nostrum diligitis, & vos ipsos, & omnia quæ possidetis, sitis +omnino intendentes dilecto & fideli Cancellario nostro <i>Eliensi</i> +Episcopo, super omnibus quæ ad nos spectant, & pro ipso +faciatis, sicut pro nobis faceretis, si essemus in regno, de omnibus +quæ vobis ex parte nostra direxerit. Teste meipso apud +<i>Baionam</i>.</p> + +<p>Adjungam si placeat Bullam <i>Clementis</i> Papæ, qua Legationis +donatus est Potestate<a id="footnotetag409" name="footnotetag409"></a> +<a href="#footnote409"><sup class="sml">409</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote409" name="footnote409"><b>Note 409: </b></a> +<a href="#footnotetag409"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 151.</i></blockquote> + +<p><i>Clemens</i> Episcopus servus servorum Dei, salutem & Apostolicam +Benedictionem. Juxta commendabile desiderium charissimi +in Domino filii nostri Richardi illustris Anglorum Regis fraternitati +tuæ legationis officium in tota Anglia & Wallia tam +per Cantuariensem quam per Eboracensem Archiepiscopatum, +& in illis Hiberniæ partibus in quibus nobilis Vir Johannes Comes +Moretonii, frater ipsius Regis potestatem habet & dominium +authoritate Apostolica duximus comittendum. Datum Nonis +Julii, Pontificatus nostri anno tertio.</p> + +<p>Vide formam aliam apud Mat. Par. Anno 1195. pag. 172. +ubi <i>Hubertus</i> Cantuar. Archiepiscopus Legatus constituitur.</p> + +<p><span class="side"><i>Justitiarii & ductores navigii Regis.</i></span><a id="footnotetag410" name="footnotetag410"></a> +<a href="#footnote410"><sup class="sml">410</sup></a>Rex ad <i>Chinonem</i> in <i>Andegavia</i> constituit Girardum <i>Anxienensem</i> +Episcopum, & Bernardum Episcopum <i>Baioniæ</i><a id="footnotetag411" name="footnotetag411"></a> +<a href="#footnote411"><sup class="sml">411</sup></a>, & +Robertum de <i>Sabul</i><a id="footnotetag412" name="footnotetag412"></a> +<a href="#footnote412"><sup class="sml">412</sup></a> & Richardum de Canvil, & Will. de Forz.<a id="footnotetag413" name="footnotetag413"></a> +<a href="#footnote413"><sup class="sml">413</sup></a> +de Ulerum, ductores & constabularios (Justitiarios inquit +Parisius) totius navigii sui, quod in terram navigii Suliæ iturus +erat; & tradidit eis Chartam suam in hac forma.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote410" name="footnote410"><b>Note 410: </b></a> +<a href="#footnotetag410"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 666.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote411" name="footnote411"><b>Note 411: </b></a> +<a href="#footnotetag411"> (retour) </a> <i>Al. de. Baruia.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote412" name="footnote412"><b>Note 412: </b></a> +<a href="#footnotetag412"> (retour) </a> <i>Al. Sabulis.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote413" name="footnote413"><b>Note 413: </b></a> +<a href="#footnotetag413"> (retour) </a> <i>Al. Foret.</i></blockquote> + +<p><i>Charta Richardi Regis Angliæ de statutis illorum, qui per mare +itinerant<a id="footnotetag414" name="footnotetag414"></a> +<a href="#footnote414"><sup class="sml">414</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote414" name="footnote414"><b>Note 414: </b></a> +<a href="#footnotetag414"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 666, Mat. Par. pag. 151.</i></blockquote> + +<p><i>Richardus</i> Dei gratia Rex Angliæ & Dux Normanniæ & +Aquitaniæ & Comes Andegaviæ, omnibus hominibus suis Jerosolymam +per mare ituris, salutem. Sciatis nos, de communi proborum +virorum consilio, fecisse has justitias subscriptas.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p320" id="p320">320</a></span> + + +<p>Qui hominem in navi interfecerit, cum mortuo ligatus projiciatur +in mare.</p> + +<p>Si autem eum ad terram interfecerit, cum mortuo ligatus in +terra infodiatur.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Si quis autem per legitimos testes convictus fuerit, quod cultellum +ad alium percutiendum extraxerit; aut quod alium ad +sanguinem percusserit, pugnum perdat.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Ferrum stringens vel sanguinem.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Palma feriens.</i></span>Si autem de palma percusserit, sine effusione sanguinis; tribus +vicibus mergatur in mari.</p> + +<p><span class="side"><i>Convitiator.</i></span>Si quis autem socio opprobrium, aut convitia, aut odium Dei +injecerit; quot vicibus convitiatus fuerit, tot uncias argenti ei +det.</p> + +<p><span class="side"><i>Latro.</i></span>Latro autem de furto convictus, tondeatur ad modum campionis, +& pix bulliens super caput ejus effundatur, & pluma +pulvinaris super caput ejus excutiatur ad cognoscendum eum, +& in prima terra qua naves applicuerint, projiciatur. Teste me +ipso apud <i>Chinonem</i>.</p> + +<p><span class="side"><i>Obedientia.</i></span>Præterea idem Rex præcepit in alio brevi suo; ut omnes homines +sui, qui per mare essent ituri, obedirent dictis & præceptis +prædictorum Justitiariorum navigii sui.</p> + +<p><span class="side"><i>Sacramentum.</i></span>Et refert <i>Parisius</i> ipsum fecisse constitutiones istas sacramento +confirmari.</p> + +<p><i>Concordia & Statuta Philippi Franciæ, & Richardi Angliæ +Regum apud Messinam in Sicilia facta<a id="footnotetag415" name="footnotetag415"></a> +<a href="#footnote415"><sup class="sml">415</sup></a> +.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote415" name="footnote415"><b>Note 415: </b></a> +<a href="#footnotetag415"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 675.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Reges jurant mutuam tutelam.</i></span>Octava die Octobris Rex Franciæ & Rex Angliæ, coram +Comitibus & Baronibus suis & Clero, & populo juraverunt super +reliquias Sanctorum.</p> + +<p>Quod alter alterum & exercitum ejus in peregrinatione illa, +in eundo, & redeundo, bona fide custodiret.</p> + +<p><span class="side"><i>Idem Proceres.</i></span>Et Comites & Barones hoc idem juraverunt se firmiter & inconcusse +servaturos.</p> + +<p>Deinde prædicti Reges per voluntatem & consilium totius +exercitus peregrinorum statuerunt:</p> + +<span class="pagenum"><a name="p321" id="p321">321</a></span> + +<p>Quod omnes peregrini, qui in via hujus peregrinationis moterentur; +de omnibus armaturis & equitaturis suis, & de vestibus +quibus usuri erant, pro voluntate sua disponant, & de medietate +possessionum suarum, quas secum habent in via, similiter +pro arbitrio suo faciant, dummodo nihil in patriam suam remittant.</p> + + +<p><i>Relaxatio Wrecci Maris<a id="footnotetag416" name="footnotetag416"></a> +<a href="#footnote416"><sup class="sml">416</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote416" name="footnote416"><b>Note 416: </b></a> +<a href="#footnotetag416"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 678.</i></blockquote> + +<p><i>Richardus</i> Rex jam expertus calamitates naufragorum; pro +amore Dei, & salute animæ suæ & parentum suorum, quietum +clamavit in perpetuum <i>Wrec</i> per totam terram suam citra mare +& ultra, statuens:</p> + +<p>Quod omnis naufragus qui ad terram vivus pervenerit, omnes +res suas liberas & quietas habeat.</p> + +<p>Si autem in navi mortuus fuerit, filii vel filiæ, fratres vel sorores +ejus habeant res suas, secundum quod ostendere poterunt +se esse propinquiores illius hæredes.</p> + +<p>Hanc autem quietam clamantiam de <i>Wrec</i> fecit <i>Richardus</i> Rex +Angliæ; & Charta sua confirmavit anno 2. regni sui, mense +Octobris, apud Messinam, coram Waltero <i>Rothomagensi</i>, & +Gerardo <i>Anxiensi</i> Archiepiscopis, & Johanne <i>Ebroicense</i>, & +Bernardo <i>Baoniensi</i> Episcopis, & multis aliis tam Clericis quam +Laicis de familia Regis Angliæ; & Charta illa tradita fuit per +manum Rogeri Mali Catuli Vicecancellarii Regis.</p> + +<p><span class="side"><i>Graves exactiones.</i></span>Will. <i>Eliensis</i> Episcopus Apostolicæ sedis Legatus, Dom. +Regis Cancellarius, & totius Angliæ Justitiarius; plebem Angliæ +sibi commissam, gravibus exactionibus premebat<a id="footnotetag417" name="footnotetag417"></a> +<a href="#footnote417"><sup class="sml">417</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote417" name="footnote417"><b>Note 417: </b></a> +<a href="#footnotetag417"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 680.</i></blockquote> + +<p><i>Concilium habitum Londoniis contra Eliensem Episcopum Cancellarium +& Justitiarium Angliæ. An. Dn. 1191.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Conventus Procerum.</i></span>Tertia die<a id="footnotetag418" name="footnotetag418"></a> +<a href="#footnote418"><sup class="sml">418</sup></a> proxime post Octavas S. Michaelis, Johannes +Comes <i>Moretonii</i> frater Regis, & Walterus Archiepiscopus +<i>Rothomagensis</i>, & omnes <i>Episcopi</i>, & <i>Comites</i> & <i>Barones</i>, +& <i>Cives Londonienses</i> cum illis, convenerunt in atrio Ecclesiæ +S. Pauli.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote418" name="footnote418"><b>Note 418: </b></a> +<a href="#footnotetag418"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 701. V. Epist. Hug. Coventrens. + Episc. pag. 703.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p322" id="p322">322</a></span> + +<p><span class="side"><i>Querela de injuriis.</i></span>Gravissime hic queritur de Guilielmo Eliensi Episcopo, Justitiario +Angliæ, Cancellario Regis, & Legato Romano. Inter +alia,</p> + +<p>De injuriis quibus affecisset <i>Gaufridum</i> Archiepiscopum <i>Eboracensem</i> +fratrem Regis, & <i>Hugonem</i> Episcopum <i>Dunelmensem</i>.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Et quod spretis consiliis illorum quos Rex ei associaverat in +regimine regni, omnia regni negotia cum impetu & voluntaria +dispositione solus fecisset.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>De administrando regno sine aliorum consilio.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 89%;"> + + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 9%;"> + + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Proferuntur jam primum ab Archiepiscopo <i>Rothomagensi</i> & +Guilielmo Marescallo Comite <i>Strogoil</i>, literæ Regis<a id="footnotetag419" name="footnotetag419"></a> +<a href="#footnote419"><sup class="sml">419</sup></a> <i>Messinæ</i> +datæ, quibus præcepit, ut iidem Archiepiscopus & Marescallus +in regimine regni Cancellario associarentur, & quod Cancellarius +sine illorum consilio, & aliorum pariter assignatorum, +nihil de negotio Regis vel regni tractaret: Aliter si in detrimentum +regni quicquam faceret, deponeretur, & loco ejus Rothomagensis +Archiepiscopus institueretur. Totius igitur Concilii +judicio Cancellarius deponitur, & <i>Rothomagensis</i> instituitur.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Literæ Regis de cura regni.</i><br><br> +<i>Eliens. Episc. ab administr. regni deponitur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote419" name="footnote419"><b>Note 419: </b></a> +<a href="#footnotetag419"> (retour) </a> <i>Vid. literas Regis in Mat. Par. pag. 359 & + seq.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Eodem die Comes <i>Moretonii</i> & Archiepiscopus <i>Rothomagensis</i>, +& alii Regis Justitiarii, concesserunt civibus <i>Londoniarum</i> +habere communam suam<a id="footnotetag420" name="footnotetag420"></a> +<a href="#footnote420"><sup class="sml">420</sup></a> +. Et eodem anno Comes <i>Moretonii</i> +& Archiepiscopus <i>Rothomagensis</i>, & fere omnes Episcopi & +Comites, & Barones regni juraverunt communam illam firmiter, +& inconcusse se servaturos, quamdiu Dom. Regi placuerit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Communa Londonarium concessa. Et juramento firmata.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote420" name="footnote420"><b>Note 420: </b></a> +<a href="#footnotetag420"> (retour) </a> <i>Hoved pag. 702.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Cives fidelitatem Regi jurant, & Joh. recepturos successorem.</i></span>Et Cives Londoniæ juraverunt fidele servitium Dom. Regi +Richardo, & hæredi suo; & si ipse sine prole decessisset, reciperent +Comitem Johannem, fratrem Richardi Regis, in Regem +& Dominum. Et juraverunt ei fidelitatem contra omnes +homines, salva fidelitate Regis Richardi fratris sui. Cancellarius +depositus juravit reddere Castella Angliæ.</p> + +<p>Vide Epistolam <i>Hugonis</i> Coventrensis Episcopi, de dejectione +Willielmi Eliensis Episcopi Regis Cancellarii. Hoved. p. 702. ubi +causæ aliquot magis specialiter referuntur.</p> + +<p>Et vide ibidem Epistolam Petri Blesensis pro Willielmo, & +<span class="pagenum"><a name="p323" id="p323">323</a></span> +Epistolam Celestini Papæ, istius Concilii principes excommunicat. +p. 706. & vide nomina eorum in Epistola ipsius Willielmi ad +Lincolniens. Episcop. p. 707.</p> + +<p><span class="side"><i>Fidelitas juratur.</i></span>In tempore Quadragesimæ Regina <i>Alienora</i>, mater Regis, +& omnes Magnates Angliæ in unum convenientes, juraverunt +fidelitatem & fidele servitium <i>Richardo</i> Regi Angliæ, & hæredi +suo, contra omnes homines<a id="footnotetag421" name="footnotetag421"></a> +<a href="#footnote421"><sup class="sml">421</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote421" name="footnote421"><b>Note 421: </b></a> +<a href="#footnotetag421"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 718.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex perfide capitur.</i></span>In mense <i>Novemb.</i> Reg. an. 4. vel circa eum, Rex Richardus +clam per Austriam rediens ab Hierosolymis, juxta Viennam +perfide captus est a <i>Leopoldo</i> Duce, & Imperatori postea venundatus<a id="footnotetag422" name="footnotetag422"></a> +<a href="#footnote422"><sup class="sml">422</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote422" name="footnote422"><b>Note 422: </b></a> +<a href="#footnotetag422"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 717 & 720.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Legatus prohibetur ingredi.</i></span>Legati Pontificis Romani, ad componendas lites inter Cancellarium +ejectum de Justitiaria potestate, & <i>Rothomagensem</i> +Archiepiscopum ejus obeuntem munus, in Normannia progredi +inhibentur<a id="footnotetag423" name="footnotetag423"></a> +<a href="#footnote423"><sup class="sml">423</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote423" name="footnote423"><b>Note 423: </b></a> +<a href="#footnotetag423"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 720.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex Angliam subjugat Imperatori, recipitque; tenend. +sub tributo 5000 libr.</i><br><br> +<i>Rex relaxatur.</i></span><i>Richardus</i> Rex Angliæ, A. D. 1192. in captione Henrici +Romanorum Imperatoris detentus, ut captionem illam evaderet, +consilio <i>Alienoræ</i> matris suæ, deposuit se de regno Angliæ, +& tradidit illud Imperatori, sicut universorum Domino; & investivit +eum inde per pileum suum<a id="footnotetag424" name="footnotetag424"></a> +<a href="#footnote424"><sup class="sml">424</sup></a>. Sed Imperator, sicut prolocutum +fuit, statim reddidit ei in conspectu Magnatum Alemanniæ +& Angliæ, regnum Angliæ, prædictum, tenendum de +ipso pro quinque millibus librarum Sterlingorum, singulis annis +de tributo solvendis; & investivit eum inde Imperator per duplicem +crucem de auro. Sed idem Imperator in morte sua de +omnibus his, & aliis conventionibus, quietum clamavit ipsum +<i>Richardum</i> Regem Angliæ & hæredes suos.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote424" name="footnote424"><b>Note 424: </b></a> +<a href="#footnotetag424"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 724.</i></blockquote> + +<p><i>Modus conciliandi pecuniam ad redemptionem Regis. A. D. 1193. +Reg. 4. & 5.</i></p> + +<p><span class="side"> <i>Literæ Regis pro colligenda pecunia redemptionis.</i></span>Rex per literas ad Justitiarios & fideles suos totius Angliæ, +datas apud <i>Hagenou</i> in <i>Germania</i> 3. Cal. Maii<a id="footnotetag425" name="footnotetag425"></a> +<a href="#footnote425"><sup class="sml">425</sup></a>, petit colligi in +redemptionis suæ solutionem 70,000 marcas argenti, transmittique +<span class="pagenum"><a name="p324" id="p324">324</a></span> +ad eum omni expeditione. A Justitiariis petit ut honorifice +& magnifice ei subveniant, cum de proprio, tum ex mutuo +alacre aliis exemplum præbentes. Universum autem (inquit) +aurum & argentum Ecclesiarum diligenti observatione & scripti +testimonio, ab ipsarum Ecclesiarum Prælatis accipiatis: eisque +per sacramentum vestrum, & aliorum Baronum nostrorum, quos +volueritis, affirmetis, quod eis plenarie restituetur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote425" name="footnote425"><b>Note 425: </b></a> +<a href="#footnotetag425"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 726.</i></blockquote> + +<p>Mandat item, ut singulorum Magnatum nomina, & subventiones +quæ fiunt per sigillum matris suæ, ei significentur. +Extant literæ integræ in Hovedeno, cum bulla aurea Imperatoris, +&c.</p> + +<p>Authoritate igitur literarum istarum, <i>Mater</i> Regis, & Justitiarii +Angliæ statuerunt:</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Quod universi, tam Clerici quam Laici, quartam partem +redditus sui de hoc anno darent ad redemptionem Dom. Regis: +& tantum superadderent de mobilibus suis, unde Rex deberet +eis gratias scire. Et de unoquoque Feodo Militis 20 s. Et +de Abbatiis ordinis Cistrensis, & de domibus ordinis de +Semplingham, totam lanam suam de hoc anno. Et universum +aurum & argentum Ecclesiarum, sicut Rex mandato suo præceperat.</p> + +<p>Sed adegit Imperator Regem ad solutionem 10,000 Marcarum +argenti ad pondus Coloniæ: & ad 50,000 Marcarum +præterea, inter Imperatorem & Ducem Austriæ dividendas, +viz. 30,000 Imperatori, & 20,000 Duci Austriæ, &c. <i>Vide +formam Conventionis in Hovedeno</i>, p. 728.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>4 Pars reddituum.</i><br> +<i>Pars mobilium.</i><br><br> +<i>20. s. de Feod. M. l.</i><br><br> +<i>Tota lana Cistrensium, &c.</i><br><br> +<i>Totus thesaurus Ecclesiarum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Subventio prædicta ipso hoc anno exhibetur: sed Episcopi +quidam ceperunt a Clericis suis quartam partem reddituum suorum, +quidam vero nisi decimam. In omnibus terris Regis transmarinis +similis est nummorum coacervatio<a id="footnotetag426" name="footnotetag426"></a> +<a href="#footnote426"><sup class="sml">426</sup></a>.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Colligitur taxatio, sed non ubique; integre.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote426" name="footnote426"><b>Note 426: </b></a> +<a href="#footnotetag426"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 732.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex liberatur.</i></span>A. D. 1194. Regis 5. Pridie Nonas <i>Februarii</i>, feria sexta, +die Ægyptiaca, Rex e captione sua Moguntii liberatur<a id="footnotetag427" name="footnotetag427"></a> +<a href="#footnote427"><sup class="sml">427</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote427" name="footnote427"><b>Note 427: </b></a> +<a href="#footnotetag427"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 734.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Summonet Coventrensem Episcopum.</i></span>Eodem die Rex summonuit per literas suas Hugonem <i>Coventrensem</i> +Episcopum, quod ipse veniret in Curia sua, & staret +judicio Episcoporum, in eo quod ipse Episcopum erat: & +<span class="pagenum"><a name="p325" id="p325">325</a></span> +judicio Laicorum, in eo quod ipse de eo tenuerat laicalem ballivam +super his, quæ adversus eum loqueretur<a id="footnotetag428" name="footnotetag428"></a> +<a href="#footnote428"><sup class="sml">428</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote428" name="footnote428"><b>Note 428: </b></a> +<a href="#footnotetag428"> (retour) </a>Ibid.</blockquote> + +<p><span class="side">Concedit redditus pro homagiis.</span>Deinde Rex<a id="footnotetag429" name="footnotetag429"></a> +<a href="#footnote429"><sup class="sml">429</sup></a> concessit quibusdam Archiepiscopis, Episcopis, +Ducibus, Comitibus, & Baronibus multis de Imperio, redditus +annuos pro homagiis & fidelitatibus, & auxiliis eorum +contra Regem Franciæ. Recepit itaque homagium de Archiepiscopis +Moguntino & Coloniensi, Episcopo Legis, multisque +Ducibus & Magnatibus, salva fide Imperatoris. Vide aliquot +eorum nomina apud Hoveden. Ibid.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote429" name="footnote429"><b>Note 429: </b></a> +<a href="#footnotetag429"> (retour) </a> <i>Ibid.</i></blockquote> + + +<p><i>Concilium Regni adversus Comitem Johannem Fratrem +Regis<a id="footnotetag430" name="footnotetag430"></a> +<a href="#footnote430"><sup class="sml">430</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote430" name="footnote430"><b>Note 430: </b></a> +<a href="#footnotetag430"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 735.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Nuntius ejus capitur.</i></span>Paulo ante adventum Regis, <i>Adam de S. Edmundo</i> Clericus, +a Johanne Comite Moretonii fratre Regis in Angliam mittitur +cum literis ad castella ipsius Johannis contra Regem munienda. +Jactans autem Johannis Domini sui potentiam, & familiaritatem +cum Rege Franciæ inimico Regis Angliæ; a Majori Londoniensi +captus est cum omnibus Brevibus in quibus mandata. +Comitis continebantur, & Archiepiscopo Cantuariæ una cum +eisdem traditus.</p> + +<p><span class="side"><i>Proceres convocantur.</i></span>Archiepiscopus, convocatis in crastino Episcopis, Comitibus +& Baronibus regni, ostendit literas Comitis Johannis, intellectoque +earundem tenore, per <i>commune Consilium</i> regni definitum +est<a id="footnotetag431" name="footnotetag431"></a> +<a href="#footnote431"><sup class="sml">431</sup></a>:</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote431" name="footnote431"><b>Note 431: </b></a> +<a href="#footnotetag431"> (retour) </a> <i>Hoved. ibid.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Terræ ejus saisantur.</i></span>Quod Comes <i>Johannes</i> dissaisiretur de omnibus tenementis suis +in Anglia; & ut castella sua obsiderentur: & factum est ita.</p> + +<p>Nota hic qui dicuntur Commune Consilium Regni, & quam +subito olim summonerentur.</p> + +<p><span class="side"><i>Excommunicatur, & fautores ejus.</i></span>Item Archiepiscopus & Episcopi excommunicaverunt Comitem +Johannem & omnes fautores ejus & consiliarios, qui pacem +& regnum Regis Angliæ turbaverunt vel turbarent.</p> +<br> +<p><span class="side"><i>Rex rediti.</i></span>Rex die Dominico, tertio Idus Martii, e captione, apud +Sandwicum applicuit<a id="footnotetag432" name="footnotetag432"></a> +<a href="#footnote432"><sup class="sml">432</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote432" name="footnote432"><b>Note 432: </b></a> +<a href="#footnotetag432"> (retour) </a> <i>Hoved. ibid.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p326" id="p326">326</a></span> + +<p><i>Concilium apud Nottingham, post Regis e captione reditum +A. D. 1194. Reg. 5.</i></p> + +<p>Tricesima die mensis <i>Martii</i>, feria 4. <i>Richardus</i> Rex Angliæ +celebravit primum <i>Concilii</i> sui diem apud <i>Nottingham</i><a id="footnotetag433" name="footnotetag433"></a> +<a href="#footnote433"><sup class="sml">433</sup></a>, cui +interfuerunt <i>Alienora Regina</i>, mater ejus, & <i>Hubertus Cantuariensis</i> +Archiepiscopus, qui in dextris Regis sedebat in Concilio +illo: & <i>Gaufridus Eboracensis</i> Archiepiscopus, qui a sinistris ejus +sedebat: & Hugo <i>Dunelmensis</i>, & Hugo <i>Lincolniensis</i>, & Willielmus +<i>Eliensis</i> Regis Cancellarius, & Willielmus <i>Herefordensis</i>, +& Henricus <i>Wigorniensis</i>, & Henricus <i>Exoniensis</i>, & Johannes +<i>Candidæ Casæ</i>, Episcopi: & Comes <i>David</i> frater Regis <i>Scotiæ</i>, +& Hamelinus Comes de <i>Warenna</i>, & Ranulphus Comes +<i>Cestriæ</i>, & Willielmus Comes de <i>Ferreres</i>, & Willielmus Comes +de <i>Salisberia</i>, & Rogerus <i>Bigot</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote433" name="footnote433"><b>Note 433: </b></a> +<a href="#footnotetag433"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 736.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Fautores Comitis Joh. dissaisantur.</i></span>1. Eodem die Rex dissaisivit Gyrardum de Canvilla de Castelo +& Vicecomitatu <i>Lincolniensi</i>, & <i>Hugonem Bardolf</i> de Vicecomitatu +<i>Eboracensis</i> sciræ, & de Castello <i>Eboraci</i>, & de <i>Scardeburc</i>, +& de custodia de <i>Westmerland</i>, quod ipsi Comiti Johanni +adhæserant contra Regem; & omnia supradicta exposuit venditioni, +&c.</p> + +<p><span class="side"><i>Accusationes in eum & Episcopum Cov.</i><br><br> +<i>Judicium.</i></span>2. Tricesima prima die mensis <i>Martii</i>, sc. pridie Calendarum +Aprilis, Rex Angliæ celebravit secundum diem Concilii sui; in +quo ipse petit sibi fieri judicium de Comite Johanne fratre suo, +qui contra fidelitatem quam ei juraverat, castella sua occupaverat, +& terras suas transmarinas & cismarinas destruxerat, & +foedus cum inimico suo Rege Franciæ contra eum inierat. Similiter +de <i>Hugone Nunant</i>, Coventrensi Episcopo, sibi fieri +judicium postulavit, qui secreti sui consilium eum reliquerat, +& Regi Franciæ & Comiti Johanni inimicis suis adhæserat, omne +malum in perniciem regni sui machinans. Et judicatum est, +quod Comes <i>Johannes</i>, & Episcopus <i>Coventrensis</i> peremptorie +citarentur; & si infra 40 dies non venerint, nec juri steterint, +judicaverunt Comitem <i>Johannem</i> demeruisse regnum, & Episcopum +<i>Coventrensem</i> subjacere judicio Episcoporum in eo quod +<span class="pagenum"><a name="p327" id="p327">324</a></span> +ipse Episcopus erat; & judicio Laicorum in eo quod ipse Vicecomes +Regis extiterit.</p> + +<p><span class="side"><i>Tallagium 2. solidorum.</i></span>3. Calendis <i>Aprilis</i> prima die ejusdem mensis, prædictus Rex +Angliæ celebravit tertium <i>colloquium</i> suum, in quo constituit sibi +dari de unaquaque carucata terræ totius Angliæ duos solidos, +quod ab antiquis nominatur, <i>Te Mantale</i>.</p> + +<p>Deinde præcepit, quod unusquisque faceret sibi tertiam partem +servitii militaris, sicut singulus feodus apportat, ad transfretandum +cum illo in Normanniam.</p> + +<p>Deinde exigebat a Monachis Ordinis <i>Cistrensis</i> totam lanam +suam de hoc anno: sed quia hoc facere erat eis grave & importabile, +fecerunt cum eo finem pecuniarum.</p> + +<p><span class="side"><i>Queritur de Archiep. Ebor. qui non respondet.</i></span>4. Secunda die mensis Aprilis Sabbato, celebravit <i>diem +quartum & ultimum</i> Concilii sui<a id="footnotetag434" name="footnotetag434"></a> +<a href="#footnote434"><sup class="sml">434</sup></a>, in quo omnes tam Clerici +quam Laici, qui volebant sibi conqueri de Archiepiscopo +<i>Eboracensi</i>, fecerunt querimonias multas de rapinis & injustis +exactionibus: sed Archiepiscopus Eboracensis nullum dedit eis +responsum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote434" name="footnote434"><b>Note 434: </b></a> +<a href="#footnotetag434"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 737.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Deinde per <i>consilium</i> & machinationem Cancellarii (ut dicitur) +Gerardus de <i>Canvilla</i> fuit <i>retatus</i> de receptione prædonum, +qui rapuerunt bona mercatorum euntium ad nundinas de <i>Stanford</i>; +& ab eo recesserunt ad rapinam illam faciendam.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Ger. de Canvilla accusatur de receptione prædonum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Præterea appellaverunt eum de læsione Regiæ Majestatis, in +eo quod ipse ad vocationem Justitiarum Regis venire noluit, +nec juri stare de prædicta receptatione raptorum, neque eos ad +justitiam Regis producere, sed respondit se esse <i>Hominem Comitis +Johannis</i>, & velle in curia sua juri stare.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>De læsa majestate, in non stando juri Regis.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Præterea appellaverunt eum, quod ipse fuit in vi & adjutorio +cum Comite Johanne, & aliis inimicis Regis, ad castella Regis +de <i>Nottingham</i> & de <i>Tikehil</i> capienda. Gerardus vero de Canvilla +negavit omnia quæ objiciebantur ab illis, & illi dederunt +vadium de prosequendo, & Gerardus dedit vadium de defendendo +se per unum de liberis hominibus suis.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>De adjuvando inimicum Regis.</i></p> + +<p class="sml"><i>Negat omnia, & duellum vadiat.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Concessiones Willel. Regi Scotiæ.</i></span>Rex Angliæ<a id="footnotetag435" name="footnotetag435"></a> +<a href="#footnote435"><sup class="sml">435</sup></a>, in præsentia <i>Alienoræ</i> matris suæ, & <i>Huberti +Cantuariensis</i> Archiepiscopi, & <i>Hugonis Dunelmensis</i> Episcopi, +<span class="pagenum"><a name="p328" id="p328">328</a></span> +& <i>Gocelini Glascovensis</i> Episcopi, & aliorum multorum +tam Clericorum quam Laicorum utriusque regni:</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote435" name="footnote435"><b>Note 435: </b></a> +<a href="#footnotetag435"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 737 & 738.</i></blockquote> + +<p>Concessit & charta sua confirmavit <i>Willielmo</i> Regi Scottorum +& hæredibus suis in perpetuum; quod quandocunque ipsi per +summonitionem Regis Angliæ ad curiam suam venient, Episcopus +<i>Dunelmensis</i> & Vicecomes <i>Northumbriæ</i> recipient eum ad +aquam de <i>Twede</i>, & in salvo conductu ducent eos usque ad +aquam de <i>Taise</i>, & ibi recipient eos Archiepiscopus <i>Eboracensis</i> +& Vicecomes Eboraci, & in salvo conductu ducent eos usque +ad fines Comitatus Eboracensis, & sic per Episcop. & Vice-comites +ducentur de comitatu ad comitatum, donec perveniant ad +curiam Regis Angliæ: Et ex quo Rex Scottorum intraverit terram +Regis Angliæ, habebit quotidie de bursa Regis Angliæ 100 +solidos de liberatione.</p> + +<p>Cum autem Rex Scotiæ ad curiam Regis Angliæ venerit, +quamdiu ipse in curia Regis Angliæ moram fecerit, habebit quotidie +de liberatione triginta solidos & duodecim Wastellos Dominicos, +& duodecim Simenellos Dominicos, & quatuor sextertia +de Dominico vino Regis, & octo sextertia de vino expensabili, +& 2 libras de pipere, & 4 libras de cymino, & 2 petras +de cera, vel 4 cereos, & 40 grossos longos colpones de +Dominica candela Regis, & 24 colpones de alia candela expensabili: +Et cum ipse in patriam suam redire voluerit, conducetur +per Episcopos & Vice-comites de comitatu in comitatum, +donec pervenerit ad aquam de <i>Twede</i>: & habebit similiter quotidie +100 solidos de bursa Regis Angliæ in liberationem.</p> + +<p>Charta autem hujus Concessionis & Confirmationis Regis Angliæ +tradita fuit <i>Willielmo</i> Regi Scotiæ in villa de Northamptun, +feria secunda in hebdomada Paschæ, per manum Willielmi Eliensis +Episcopi, Regis Cancellarii, Anno ab Incarnatione Domini +nostri Jhesu Christi 1194. anno etiam regni Regis <i>Richardi</i> V. +12. die mensis Aprilis, feria tertia in hebdomada Paschæ.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>15. die mensis <i>Aprilis</i> venit Rex Angliæ ad <i>Wintoniam</i><a id="footnotetag436" name="footnotetag436"></a> +<a href="#footnote436"><sup class="sml">436</sup></a>, +& eodem die dissaisivit Godefridum <i>Wintoniensem</i> Episcopum de +<span class="pagenum"><a name="p329" id="p329">329</a></span> +Castello & Comitatu <i>Wintoniæ</i>, & de illis duobus Maneriis quæ +Episcopus Wintoniensis ab illo emerat ante iter suum Jerosolymitanum, +& de magna parte patrimonii sui.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Winton. Episc. de Castell. & Comit. Winton. +dissaisatur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote436" name="footnote436"><b>Note 436: </b></a> +<a href="#footnotetag436"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 738.</i></blockquote> + +<p>24. die mensis <i>Aprilis</i><a id="footnotetag437" name="footnotetag437"></a> +<a href="#footnote437"><sup class="sml">437</sup></a> Dominus Rex fecit pacem & finalem +concordiam inter Gaufridum Eboracens. Archiepiscopum & +Willielmum Eliensem Episcopum, quod prædictus Eliensis Episcopus +ad summonitionem Eboracensis Archiepiscopi jurabit cum +centesima manu Sacerdotum, quod ipse nec præcepit, nec voluit, +ut idem Eboracensis Archiepiscopus caperetur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote437" name="footnote437"><b>Note 437: </b></a> +<a href="#footnotetag437"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 739.</i></blockquote> + + + +<p><i>Charta Regis Richardi primi de Libertatibus London. A. D. +1194. Reg. 5.</i></p> + +<p><i>Richardus</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, +& Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis Abbatibus, +Comitibus, Justic. Vicecomitibus, Ministris, & omnibus +fidelibus Francis & Angl. totius Angliæ, salutem.</p> + +<p>Sciatis, nos concessisse civibus nostris <i>London</i>, quod nullus +eorum placitetur extra muros civitatis, &c. <i>Ut in charta quam +Henricus Rex Pater ejus fecit eisdem civibus<a id="footnotetag438" name="footnotetag438"></a> +<a href="#footnote438"><sup class="sml">438</sup></a>.</i> T. Huberto +<i>Cantuariæ</i> Archiepiscopo, Richardo <i>London</i>, Hugone de <i>Dunelmo</i>, +Gilberto <i>Roffen</i>, Hugone <i>Lincolniensi</i>, Episcopis; Radulpho +Comite <i>Cestriæ</i>, Richardo Comite de <i>Clare</i>, Willielmo +<i>Marescallo</i>, Rogero <i>Bigot</i>, Galfrido filio Petri, Hugone <i>Bardolfe</i>, +Willielmo <i>Brewere</i>, Willielmo de <i>Warenne</i>. Dat. per +manum Willielmi Eliensis Episcopi, Cancellarii nostri apud Winton. +23. die Aprilis, anno regni nostri quinto<a id="footnotetag439" name="footnotetag439"></a> +<a href="#footnote439"><sup class="sml">439</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote438" name="footnote438"><b>Note 438: </b></a> +<a href="#footnotetag438"> (retour) </a> <i>In alio MS. &c. sicut in charta quam Henricus + Rex II. & pater ipsius eisdem civibus fecit, continetur.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote439" name="footnote439"><b>Note 439: </b></a> +<a href="#footnotetag439"> (retour) </a> <i>In alio MS. hic sequitur. Concessit & + confirmavit Chartam Civitatis London, vid. de Middlesex de + Ridellis amovendis per Thamisiam & Medeweyam. Notandum etiam + est, quod in eodem hoc MS. codice, qui ante 300 annos exactas + videtur, nulla fit mentio alicujus chartæ libertatum + Communitati Angliæ per hunc Regem factæ: sed post fusiorem + personæ & virtutum ejus descriptionem immediate transit ad + Chartam hanc de libertatibus London. Deinde vero ad Assisas, ut + vocat; hoc est, Constitutiones quasuam regnum integrum + tangentes. Vid. Hoved. 678, 152.</i></blockquote> + +<p>In mense <i>Septembris</i> missi sunt<a id="footnotetag440" name="footnotetag440"></a> +<a href="#footnote440"><sup class="sml">440</sup></a> ex parte Regis per singulos +comitatus Angliæ Justitiarii errantes, & secundum subscriptorum +formam capitulorum processerunt in justitiis exequendis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote440" name="footnote440"><b>Note 440: </b></a> +<a href="#footnotetag440"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 743.</i></blockquote> + +<span class="pagenum"><a name="p330" id="p330">330</a></span> + +<p><i>Forma procedendi in Placitis Coronæ Regis<a id="footnotetag441" name="footnotetag441"></a> +<a href="#footnote441"><sup class="sml">441</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote441" name="footnote441"><b>Note 441: </b></a> +<a href="#footnotetag441"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 744.</i>.</blockquote> + +<p>In primis eligendi sunt 4 Milites de toto comitatu, qui per +sacramentum suum eligant duos legales Milites de quolibet hundredo +& wapentaccio,<a id="footnotetag442" name="footnotetag442"></a> +<a href="#footnote442"><sup class="sml">442</sup></a> & illi duo eligant super sacramentum +suum 10 Milites de singulis Hundredis vel wapentaccis, vel, si +Milites defuerint, legales & liberos homines: ita quod illi duodecim +in singulis respondeant de omnibus capitulis de toto hundredo +& wapentaccio.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote442" name="footnote442"><b>Note 442: </b></a> +<a href="#footnotetag442"> (retour) </a> C'est un canton composé d'un certain nombre de + villages.</blockquote> + +<p><i>Capitula Placitorum Coronæ Regis.</i></p> + +<p>De <i>Placitis Coronæ</i> novis & veteribus, & omnibus quæ nondum +sunt finita coram Justitiariis Dom. Regis.</p> + +<p>Item de omnibus <i>Recognitionibus</i>, & omnibus placitis quæ +summonita sunt coram Justitiariis per Breve Regis, vel capitalis +Justitiæ, vel a capitali curia Regis coram eis missa.</p> + +<p>Item de <i>Eschaetis</i> quæ sunt & quæ fuerunt postquam Rex arripuit +iter versus terram Jerusalem, & quæ fuerunt tunc in manu +Regis, & iterum sunt modo in manu ejus vel non, & de omnibus +<i>Eschaetis</i> Domini Regis; si a manu sua sunt remotæ, quomodo, & +per quem, & in cujus manus devenerunt, & qualiter, & quis exitus +inde habuerit, & quos, & quid valuerint, & quid modo +valeant: & si aliqua Eschaeta sit, quæ ad Dominum Regem +pertineat, quæ in manu ejus non sit.</p> + +<p>Item de <i>Ecclesiis</i> quæ sunt de donatione Domini Regis.</p> + +<p>Item de <i>Custodiis puerorum</i>, quæ ad Dominum Regem pertinent.</p> + +<p>Item de <i>Maritagiis</i> puellarum vel viduarum, quæ ad Dominum +Regem pertinent.</p> + +<p>Item de <i>Malefactoribus</i> & eorum receptoribus, & eis consentientibus.</p> + +<p>Item de <i>Falsonariis</i>.</p> + +<p>Item de <i>Interfectoribus Judæorum</i>, qui sunt: & de vadiis Judæorum +interfectorum, & catallis, & terris, & debitis, & +<span class="pagenum"><a name="p331" id="p331">331</a></span> +chartis, & quis ea habuerit, & quis quantum eis debuerit, & +quæ vadia habuerint, & quis ea teneat, & quantum valeant, & +quis exitus inde habuerit, & quos, & omnia vadia, & debita +Judæorum interfectorum, capiantur in manu Regis, & qui ad +occisionem Judæorum fuerunt, & non fecerunt finem cum Domino +Rege, vel Justitiariis suis, capiantur, & non deliberentur, +nisi per Dom. Regem vel Justitiarios suos.</p> + +<p>Item de omnibus auxiliis datis ad redemptionem Domini Regis, +quis quantum promiserit, & quantum reddiderit, & quantum +a retro sit<a id="footnotetag443" name="footnotetag443"></a> +<a href="#footnote443"><sup class="sml">443</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote443" name="footnote443"><b>Note 443: </b></a> +<a href="#footnotetag443"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 744.</i></blockquote> + +<p>Item de <i>Fautoribus</i> Comitis Johannis, qui finem cum Dom. +Rege fecerunt, & qui non.</p> + +<p>Item de <i>Catallis</i> Comitis Johannis vel fautorum ejus, quæ ad +usum Domini Regis non sunt conversa, & quantum Vice-comites +receperunt, & Ballivi sui, & quis aliquid contra antiquas +consuetudines regni dederit.</p> + +<p>Item de omnibus terris Comitis Johannis, de <i>Dominicis</i>, & +<i>Wardis</i>, & <i>Eschaetis</i>, & de donis suis, & qua de causa data +sunt ei illa dona, & omnia dona Comitis Johannis capiantur in +manu Dom. Regis, præterquam illa quæ per Regem confirmata +sunt.</p> + +<p>Item de <i>debitis</i> & <i>finibus</i> quæ debentur Comiti Johanni, & +qua de causa; & omnia exigantur ad opus Dom. Regis.</p> + +<p>Item de <i>foeneratoribus</i>, & eorum <i>Catallis</i>, qui mortui sunt.</p> + +<p>Item de vinis venditis contra <i>Assisam</i>, & de falsis mensuris +tam vini quam aliarum rerum.</p> + +<p>Item de cruciatis mortuis ante iter suum arreptum versus Jerusalem, +& quis eorum catalla habuerit, & quæ, & quanta.</p> + +<p>Item de magnis <i>Assisis</i>, quæ sunt de centum solidatis terræ, +& infra.</p> + +<p>Præterea in quolibet Comitatu eligantur tres <i>Milites</i> & unus +<i>Clericus</i>, custodes Placitorum coronæ. Et nullus <i>Vicecomes</i> sit +Justitiarius in Vicecomitatu suo, nec in Comitatu quem tenuerit +post primam coronationem Dom. Regis.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p332" id="p332">332</a></span> + +<p>Præterea <i>tailleantur</i> omnes Civitates & Burgi, & dominica +Dom. Regis.</p> + +<p><i>Justitiarii</i> vero nominati una cum <i>Baillivis Willielmi</i> de S. +Mariæ Ecclesia, & Gaufridi filii Petri, & Willielmi de <i>Chimelli</i>, +& Willielmi Bruere, & Hugonis <i>Bardulfi</i> & Vicecomitis +locorum, summoniri faciant milites in Comitatu in rotulo nominatos; +& ad diem & locum quem eis scire facient, veniant, +& coram eis jurare faciant illos, quod legale posse suum ponent +ad Wardas, & Eschaetas Dom. Regis instaurandas, & ad appretiandas +ad commodum Dom. Regis, nec alicujus odio, favore +vel gratia illud omittent; & quod prædicti milites nominati super +sacramentum suum eligent 12 legales milites, vel liberos, +& legales homines, si milites ad hoc inventi non fuerint, per +diversas partes singulorum Comitatuum in itinere prædictorum +Justitiariorum, sicut expedire viderint; qui similiter jurent, quod +ad <i>Wardas</i> & <i>Eschaetas</i> de partibus illis instaurandas, & appretiandas, +& affirmandas, suum legale posse & consilium & auxilium +apponent ad commodum Regis ut prædictum est; & prædicti +jurati super sacramentum suum eligent de liberioribus hominibus +<i>Eschaetarum</i> & <i>Wardarum</i>, quot & quales noverint esse +sibi necessarios, ad prædicta Dom. Regis negotia, sicut melius +fieri potest, ad commodum Domini Regis exequenda.</p> + +<p>Et secundum est quod prædictæ <i>Wardæ</i> & <i>Eschaetæ</i> instaurabantur +de exitibus ex eis provenientibus usque ad festum Michaelis. +Item de exitibus ejusdem termini, & si non sufficiunt, +supplebitur deficiens de <i>Telonio</i> Dom. Regis ita quod illi qui +tenebunt <i>Wardas</i>, & <i>Eschaetas</i> illas ad firmam respondebunt inde +a festo S. Michaelis & deinceps tanquam de stauratis.</p> + +<p>Dominus autem Rex illis qui <i>Wardas</i> illas & <i>Eschaetas</i> ad firmam +tenebunt, eas usque ad terminum suum de anno in annum +warrantizabit; ita quod licet Dominus Rex aliquam illarum +alicui dedisset, firmarius firmam suam tenebit, usque ad finem +anni, per firmam ei reddendam, cui Rex eam dederit, quam +Dominus Rex inde perceperit.</p> + +<p>Justitia vero <i>Eschaetæ</i>, quam dederit, remaneat Dom. Regi, +nisi Dominus Rex illud nominatim dederit.</p> + +<p><i>Firmarius</i> vero cum firmam suam dimiserit, instauramentum +<span class="pagenum"><a name="p333" id="p333">333</a></span> +suum, & omnia sua quæ in firmis posuerit ultra instauramentum +Regis, libere & sine diminutione habebit, & inde habebunt literas +Dom. Archiepiscopi patentes, continentes tenorem Chartæ +Dom. Regis super hoc factæ.</p> + +<p>Inquiratur item diligentissime quantus sit <i>assisii</i> redditus per singula +manerii in demenio, & quantum valeant omnia alia in prædictis +maneriis <i>assisa</i>; & quot sunt carucæ, & quantum singulæ +valeant, non æstimantes eas ad pretium <span class="sc">XX</span> solidorum tantum; +sed secundum quod terra fuerit vel bona vel mala, crescat +vel decrescat pretium.</p> + +<p>Illi vero qui <i>firmas</i> suscipient, <i>firmas</i> suas instaurabunt ut prædictum +est, secundum pretium supradictum, de exitibus <i>Eschaetarum</i> +& <i>Wardarum</i>.</p> + +<p>Inquiratur item de quot bobus, & averiis singulæ carucæ valeant +instaurari; & quot & quantum instauramentum singula maneria +possint sustinere, & tunc aperte & distincte in scriptum +redigantur.</p> + +<p><span class="side"><i>Pretium animalium.</i></span>Erit autem pretium bovis <span class="sc">IV</span> solidi, & vaccæ similiter, & +averi similiter; & ovis crispæ <span class="sc">X</span> denarii & ovis lanæ grossioris +VI denarii, & suis <span class="sc">XII</span> denarii, & verris <span class="sc">XII</span> denarii. Et cum +firmarii firmas suas dimiserint, de prædicto pretio respondebunt, +vel de animalibus pacabilibus in optione firmariorum; & cum +omnia prædicta instaurata fuerint, & appretiata, omnia imbrevientur +aperte & distincte & deferantur ad Scaccarium. Excipiuntur +autem de hac assisa Episcopatus & Abbatiæ, & terræ +Baronum qui proximi sunt ætati.</p> + +<p>Inquiratur etiam per sacramentum prædictorum de omnibus +<i>Wardis</i> & <i>Eschaetis</i>, quæ non sunt in manu Domini Regis; & +capiantur in manu Dom. Regis, & de illis fiat sicut de aliis Eschaetis +& Wardis.</p> + +<p><i>Capitula de Judæis<a id="footnotetag444" name="footnotetag444"></a> +<a href="#footnote444"><sup class="sml">444</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote444" name="footnote444"><b>Note 444: </b></a> +<a href="#footnotetag444"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 745.</i></blockquote> + +<p>Omnia debita & vadia Judæorum imbrevientur, terræ, domus, +redditus, & possessiones.</p> + +<p><i>Judæus</i> vero qui aliquid horum celaverit, sit in forisfactura +<span class="pagenum"><a name="p334" id="p334">334</a></span> +Domini Regis de corpore suo, & de concelamento, & de omnibus +possessionibus suis, & omnibus Catallis suis; nec unquam +concelamentum Judæo recuperare licebit.</p> + +<p>Item provideantur 6 vel 7 loca, in quibus facient præstita +sua; & provideantur 2 legales Christiani, & 2 legales Judæi, +& 2 legales scriptores; & coram illis & Clericis Willielmi de +S. Mariæ Ecclesia, & Willielmi de Chimilli fiant præstita, & +Chartæ præstitorum fiant in modum Chirographi, & altera pars +remaneat <i>Judæo</i>, sigillato sigillo illius cui pecunia traditur; & +altera pars remaneat in arca communi, in qua sunt 3 ferruræ; +unde duo Christiani habeant unam clavem, & 2 <i>Judæi</i> unam, +& Clerici Willielmi de <i>S. Mariæ</i> Ecclesia, & magistri Willielmi +de <i>Chimilli</i> habeant tertiam; & præterea tria sigilla, & qui +claves habuerint sigilla apponent.</p> + +<p>Clericus autem prædictorum Willielmi & Willielmi habeant +rotulum de transcriptis omnium chartarum, & sicut chartæ mutabuntur, +mutetur & rotulus.</p> + +<p>De singulis Chartis dentur 3 denarii, medietas a <i>Judæo</i>, & +medietas ab eo cui pecunia creditur; unde 2 scriptores habeant +2 denarios, & custos rotuli tertiam; & de cætero nullum fiet +præstitum, nulla Judæis fiet solutio, nulla fiet chartarum mutatio, +nisi coram predictis vel majori parte, si omnes interesse +nequiverint.</p> + +<p>Et praedicti duo Christiani habeant unum rotulum de recepta +Judæorum solutionis eis de cætero faciendæ; & 2 Judæi unum, +& Custos rotuli unum.</p> + +<p>Item quilibet <i>Judæus</i> jurabit super rotulum suum quod omnia +debita sua, & vadia & redditus, & omnes res, & possessiones +suas imbreviari faciet, & quod nihil celabit ut prædictum est; +& si scire poterit quod aliquis aliquid celaverit, istud justitiis ad +eos missis secreto revelabit; & quod falsarios Chartarum, & +retonsores denariorum, ubi eos scient, detegent, & monstrabunt, +& de falsis Chartis similiter.</p> + +<p>Præterea <i>Inquisitio</i> quæ quærenda erat de prisis & censeriis +omnium Baillivorum Domini Regis, tam Justitiarum quam Vicecomitum +& Constabulariorum, & Forestariorum & eorum servientium, +post coronationem Domini Regis Richardi primum, +<span class="pagenum"><a name="p335" id="p335">335</a></span> +& quare prisæ illæ captæ fuerunt, & per quem, & de omnibus +Catallis, donis & promissis factis occasione saisinæ factæ de terris +Comitis <i>Johannis</i>, & fautorum suorum; & quis ea receperit, +& quæ, & quantam dilationem ceperit per mandatum Huberti +Cantuariensis Archiepiscopi tunc temporis Capitalis Justitiarii +Regis.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex aliud sigillum regni fieri jubet.</i></span>Sub hoc tempore<a id="footnotetag445" name="footnotetag445"></a> +<a href="#footnote445"><sup class="sml">445</sup></a> Rex ex <i>Andegavia</i> & <i>Cenomannia</i> veniens +in Normanniam, moleste tulit quicquid factum fuerit de +treugis factis inter ipsum & Regem Franciæ; & imputans Cancellario +suo hoc per eum fuisse factum, abstulit ab eo sigillum +suum, & fecit sibi novum sigillum fieri; & mandavit per singulas +terras suas, quod nihil ratum foret quod fuerat per vetus sigillum +suum; tum quia Cancellarius ille operatus fuerat inde minus +discrete, quam esset necesse; tum quia sigillum illud perditum +erat quando <i>Rogerus Malus-Catulus</i> Vicecancellarius suus +submersus erat in mari ante insulam de <i>Cypro</i>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote445" name="footnote445"><b>Note 445: </b></a> +<a href="#footnotetag445"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 746.</i></blockquote> + +<p>Et præcepit Rex quod omnes qui Chartas habebant, venirent +ad novum sigillum suum, ad Chartas suas renovandas.</p> + +<p>Praeterea statuit Rex<a id="footnotetag446" name="footnotetag446"></a> +<a href="#footnote446"><sup class="sml">446</sup></a> <i>Torniamenta</i>[A]<span class="side">A: Tournois.</span> fieri in Anglia, & +Charta sua confirmavit, ita quod quicunque <i>torniare</i> vellet, daret +ei pecuniam secundum formam subscriptam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote446" name="footnote446"><b>Note 446: </b></a> +<a href="#footnotetag446"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 746.</i></blockquote> + +<p>Videlicet, Comes daret pro licentia torniandi <span class="sc">XX</span> marcas argenti; +& Barones <span class="sc">X</span> marcas argenti; & miles terram habens, +<span class="sc">IV</span> marcas argenti; & miles non habens terram, <span class="sc">II</span> marcas argenti. +Et præcepit Rex ne aliquis accederet ad loca torniamentorum, +nisi prius tradidisset ei memoratam pecuniam. Chartam +autem hujus Concessionis, tradidit Rex Willielmo Comiti Salesburiensi +custodiendam. Vide Mat. Par. pag. 170. V. Hoved. +pag. 755. lin. 11.</p> + +<p>Eodem anno 1195. <i>Hubertus</i> Cantuar. Archiepiscopus Apostolicæ +Sedis Legatus, & totius Angliæ Justitiarius, misit per totam +Angliam hujusmodi formam Juramenti, viz<a id="footnotetag447" name="footnotetag447"></a> +<a href="#footnote447"><sup class="sml">447</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote447" name="footnote447"><b>Note 447: </b></a> +<a href="#footnotetag447"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 757.</i></blockquote> + +<p>Quod omnes homines regni Angliæ, pacem Dom. Regis pro +posse suo servabunt.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p336" id="p336">336</a></span> + +<p>Et quod nec latrones nec robatores, nec eorum receptatores +erunt, nec in aliquo eis consentient. Et quod cum hujusmodi +malefactores scirent, illos pro toto posse suo capient & Vicecomitibus +liberabunt, qui nullo modo deliberentur nisi per Dom. +Regem, vel capitalem justitiam suam: Et si illos capere non +poterunt, eos Baillivis Domini Regis cuicunque fuerint, scire +facient.</p> + +<p>Levato autem clamore insequendi <i>Utlagatos</i>, <i>Robatores</i>, <i>Latrones</i>, +aut eorum <i>Receptatores</i>, omnes sectam illam plene facient +pro toto posse suo; & si quem viderint, vel manifestum +fuerit, sectam illam non fecisse, vel sine licentia se ab ea retraxisse, +eos tanquam malefactores ipsos capient, & Vicecomiti +liberabunt, non liberandos nisi per Regem, aut ejus capitalem +justitiam.</p> + +<p>Milites<a id="footnotetag448" name="footnotetag448"></a> +<a href="#footnote448"><sup class="sml">448</sup></a> vero ad hoc assignati faciet venire omnes de balliva +sua coram se a quindecim annis, & ultra; & jurare facient +quod pacem Domini Regis, ut supradictum est, servabunt; & +quod nec utlagati, nec robatores, nec latrones, nec eorum receptatores +erunt, nec in aliquo eis consentient, & quod sectam, +ut prædictum est, plenam facient; & quod si cum malefactione +aliquem ceperint, militibus in balliva super se positis, & ad hoc +assignatis, eum liberabunt, qui eum liberabunt Vicecomiti custodiendum, +ut ipsum malefactorem, nec liberandum nisi per +præceptum Dom. Regis, vel ejus capitalis justitiæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote448" name="footnote448"><b>Note 448: </b></a> +<a href="#footnotetag448"> (retour) </a> <i>V. Bract. Lib. 3. Tract. 2. cap. 1. num. 1.</i></blockquote> + +<p>Ad hæc igitur exequenda missi sunt per singulos Comitatus +Angliæ, viri electi & fideles, qui per sacramentum fidelium hominum +de visnetis, multos ceperunt, & carceribus Regis incluserunt. +At multi inde præmuniti, & sibi male conscii fugerunt, +relictis domibus & possessionibus suis<a id="footnotetag449" name="footnotetag449"></a> +<a href="#footnote449"><sup class="sml">449</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote449" name="footnote449"><b>Note 449: </b></a> +<a href="#footnotetag449"> (retour) </a> <i>W. cum Barba Leges peritas suspensas & tractas + ad caudam equi. Hoved. pag. 765. Mat. Par. 186.</i></blockquote> + +<p><i>Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ ad Instantiam +Huberti Cant. Archiep. Angliæ Justitiarii in die S. Edmundi +Regis & Martyris apud Westm. A. D. 1197. Reg. 8.</i></p> + +<p>Hæc est <i>Assisa</i><a id="footnotetag450" name="footnotetag450"></a> +<a href="#footnote450"><sup class="sml">450</sup></a> facta per Regem Richardum per petitionem +<span class="pagenum"><a name="p337" id="p337">337</a></span> +Consilii Episcoporum & cæterorum Baronum suorum de +mensuris per totum regnum Angliæ in festo S. Edmundi apud +Westm. Anno regni sui 8.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote450" name="footnote450"><b>Note 450: </b></a> +<a href="#footnotetag450"> (retour) </a> <i>E vet. MS.</i></blockquote> + +<p>Constitutum est quod omnes Mensuræ totius Angliæ tam in +bladis quam in leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem +quantitatis, sc. una bona summa, &c.</p> + +<p><i>Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ, ad Instantiam +Huberti Cantuariensis Archiepiscopi & Angliæ Justitiarii +in die S. Edmundi Regis & Martyris apud Westm.</i><a id="footnotetag451" name="footnotetag451"></a> +<a href="#footnote451"><sup class="sml">451</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote451" name="footnote451"><b>Note 451: </b></a> +<a href="#footnotetag451"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 774. Mat. Par. an 1197. pag. 184.</i></blockquote> + +<p>Constitutum est quod omnes mensuræ totius Angliæ tam de +bladis, quam de leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem +quantitatis, scilicet una bona summa æqui, & hæc mensura +sit rasa tam in Civitatibus & Burgis quam extra.</p> + +<p>Mensura etiam vini & Cervisiæ, & cæterorum liquorum sit +ejusdem quantitatis secundum diversitates liquorum.</p> + +<p>Pondera etiam libræ, & cæteræ peisæ sint ejusdem quantitatis +in toto regno secundum diversitates mercaturarum.</p> + +<p>Mensuræ etiam bladorum & liquorum vini & cervisiæ, inclaventur +ferreis clavis, ne per dolum possint falsari.</p> + +<p>Constitutum est ut lanei panni ubicunque fuerint in regno, +fiant de eadem latitudine, sc. de duabus ulnis inter listas; & +ejusdem bonitatis in medio & in lateribus. Eademque sit mensura +de ulnis in toto regno, & ulna sit ferrea.</p> + +<p>Prohibitum est mercatoribus omnibus per totum regnum, ne +quis prætendat seldæ suæ rubros pannos, vel nigros, vel scuta, +vel aliqua alia per quæ visus emptorum sæpe decipiuntur ad +bonum pannum eligendum.</p> + +<p>Prohibitum est etiam quod nulla tinctura vendenda, nisi solummodo +nigra fiat alicubi in regno, nisi in Civitatibus aut capitalibus +Burgis.</p> + +<p>Constitutum est etiam ut in singulis Civitatibus aut Burgis, +4 & 6 legales homines de eadem villa, secundum quantitatem +villæ, simul cum Vicecomite vel cum Præposito Civitatis aut +<span class="pagenum"><a name="p338" id="p338">338</a></span> +Burgi, si in manu Vicecomitis non fuerint, assignentur ad hanc +assisam custodiendam sub hac forma; ut ipsi videant & certi +sint quod omnia vendantur & emantur per eandem mensuram, +& omnes mensuræ sint ejusdem quantitatis secundum diversitatem +mercium. Et si aliquem invenerint qui confessus vel convictus +fuerit, quod per aliam quam per statutam vendiderit mensuram, +corpus ipsius capiatur, & in prisona teneatur, & omnia Catalla +sua in manu Domini Regis saisiantur, nec deliberentur nisi +per Regem aut capitales ejus justitias.</p> + +<p>De ipsis custodibus statutum est, quod si ipsi hanc custodiam +ita negligenter fecerint, quod per alios quam per eos Custodes +coram justitiis Domini Regis, aliquem assisam præscriptam transiisse, +vel de mensuris victualium, vel aliarum mercium, vel +latitudine pannorum, ipsi Custodes de Catallis suis in misericordia +Dom. Regis remaneant.</p> + +<p>Præceptum est etiam ut post festum Purificationis beatæ Mariæ, +nullus in aliquo Comitatu vendat aliquid nisi per præscriptam +mensuram, quæ ejusdem sit quantitatis, nec post feriam mediæ +quadragesimæ, quæ erit apud <i>Stanford</i>, vendat aliquem +pannum minoris latitudinis quam duarum ulnarum inter listas.</p> + +<p><i>Tallagium 5 solidorum de singulis carucatis, & modusimponendi & +colligendi ejusdem. An. Dom. 1198<a id="footnotetag452" name="footnotetag452"></a> +<a href="#footnote452"><sup class="sml">452</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote452" name="footnote452"><b>Note 452: </b></a> +<a href="#footnotetag452"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 778. Mat. Par. pag. 188.</i></blockquote> + +<p>Eodem anno <i>Richardus</i> Rex Angliæ accepit de unaquaque +carucata terræ, sive hyda totius Angliæ quinque solidos de auxilio: +<span class="side"><i>Commissionarii jurati.</i></span> +Ad quos colligendos misit idem Rex per singulos Comitatus +Angliæ unum Clericum & etiam militem; qui cum Vicecomite +Comitatus ad quem mittebantur, & legalibus militibus +ad hoc electis, præstito juramento quod fideliter exequerentur +<span class="side"><i>Inquisitores.</i></span> +negotium Regis, fecerunt venire coram se, Senescallos Baronum +illius Comitatus, & de qualibet villa Dominum, vel Baillivum +villæ & Præpositum, cum 4 legalibus hominibus villæ, +sive liberis, sive rusticis; & 2 milites legaliores de Hundredo +qui juraverunt.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p339" id="p339">339</a></span> + +<p><span class="side"><i>Inquisitorum Sacramentum.</i></span>Quod fideliter & sine fraude dicerent, quot carucarum Wannagia +fuerint in singulis villis; quot scilicet in dominico, quot +in vilenagia, quot in eleemosynis viris religiosis collatis; quas +ipsi donatores, vel eorum hæredes tenentur warrantizare, vel +adquietare, vel unde viri religiosi debent servitium facere.</p> + +<p><span class="side"><i>Taxatio.</i></span>Et super singula carucarum <i>Wannagia</i> ponebant ex præcepto +Regis primo <span class="sc">II</span> solidos, postea <span class="sc">III</span> solidos, & hæc omnia in +scriptum redigebantur, & habebat inde Clericus rotulum unum, +& miles rotulum alterum, Vicecomes rotulum tertium; Senescallus +<span class="side"><i>Collectores.</i></span> +Baronum rotulum quartum de terra Domini sui. Hæc pecunia +recipiebatur per manus duorum legalium militum de singulis +Hundredis, & per manum Ballivi de Hundredo; & ipsi +inde respondebant Vicecomiti, & per prædictos rotulos respondebat +Vicecomes inde ad scaccarium coram Episcopis, Abbatibus +& Baronibus ad hoc assignatis.</p> + +<p><span class="side"><i>Poena celantium.</i></span>Ad poenam vero juratorum, qui aliquid contra juramentum +suum celaverint in hoc negotio, statutum erat.</p> + +<p>Quod quicunque rusticus convictus fuisset de perjurio, daret +Domino meliorem bovem de Caruca sua, & insuper responderet +de pretio ad opus Dom. Regis, tantum pecuniæ quantum +fuisset declaratum per suum perjurium fuisse celatum: Si vero +liber homo convictus fuisset, esset in misericordia Regis, & +insuper refunderet de proprio ad opus Domini Regis, quantum +fuerit per eum celatum, sicut & rusticus.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p><i>Statutum</i> etiam fuit; quod quilibet Baro cum Vicecomite, +faceret districtiones super homines suos, & si per defectum Baronum +districtiones factæ non fuissent, caperetur de dominico +Baronum, quod super homines suos restaret reddendum, & +ipsi Barones ad homines suos inde caperent; & libera <i>feoda +Ecclesiarum parochialium</i> de hoc tallagio excipiebantur, & omnes +<i>Eschaetæ</i> Baronum quæ fuerunt in manu Dom. Regis, communicaverunt.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Gravis distringendi modus.</i><br><br> +<i>Excipiuntur feoda Eccles. Eschaetæ.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Serganteriæ.</i></span><i>Serganteriæ</i> vero Dom. Regis, quæ non erant de feodis militum, +excipiebantur; sed tamen imbreviebantur, & numerus +carucatarum terræ, & valentiæ terrarum, & nomina servientium; +& servientes illi summonebantur esse apud Londonias in +<span class="pagenum"><a name="p340" id="p340">340</a></span> +Octavis clausi Pentecostes, audituri & facturi præceptum Dom. +Regis.</p> + +<p>Ipsi vero qui electi fuerant, & constituti ad hoc negotium +Regis faciendum, statuerunt per æstimationem legalium hominum, +ad uniuscujusque carucæ <i>Wannagium</i> centum acras terræ.</p> + +<p><i>Extensio terræ Richardi I. Regis Angliæ secus mare, ex Hovedeno +in Ric. I. p. 672. ubi agit de divisione Regnorum secus +mare.</i></p> + +<p>Sciendum est quod tota terra, quæ est ab Anglia usque in +Hispaniam secus mare, videlicet Normannia, Britannia, Pictavia, +est Domini Regis Angliæ; & protenditur usque ad portum +qui dicitur <i>Huarz</i><a id="footnotetag453" name="footnotetag453"></a> +<a href="#footnote453"><sup class="sml">453</sup></a>, qui dividit terram Comitis de Baonia +a terra Regis <i>Navarræ</i>. Et terra Regis <i>Navarræ</i> incipit a +portu de <i>Huviarz</i>, & protenditur usque ad aquam quæ dicitur +<i>Castre</i>, &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote453" name="footnote453"><b>Note 453: </b></a> +<a href="#footnotetag453"> (retour) </a> <i>Al. Huviarz.</i></blockquote> + +<p>Eodem Anno (viz. 1198. Reg. 9. & 10.) <i>Hugo Bardulfi</i>, +& magister Rogerus <i>Arundel</i> & Gaufridus <i>Hachet</i>, quibus commissæ +fuerant <i>Lincolnsire</i>, <i>Notinghamsire</i>, <i>Derebisire</i>, <i>Euerwicsire</i>, +<i>Northumberland</i>, <i>Westmerland</i>, <i>Cumberland</i>, <i>Lancaster</i>, +itinerantes placitaverunt placita coronæ Regis<a id="footnotetag454" name="footnotetag454"></a> +<a href="#footnote454"><sup class="sml">454</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote454" name="footnote454"><b>Note 454: </b></a> +<a href="#footnotetag454"> (retour) </a> <i>Hoved. ib. pag. 783.</i></blockquote> + +<p><i>Capitula Placitorum Coronæ Regis.</i></p> + +<p>De Placitis Coronæ novis & veteribus quæ non sunt finita +coram justitiis Domini Regis. De morte antecessorum. De nova +dissaisiva. De magnis Assisis usque ad 10 libratas terræ, & infra. +Et de advocationibus Ecclesiarum. Et capientur coram eis electiones +magnæ <i>Assisæ</i> per mandatum Domini Regis, vel ejus capitalis +justitiæ.</p> + +<p>De Ecclesiis vacantibus vel non vacantibus quæ fuerunt de +donatione Domini Regis; quis eas donavit, vel quis eas habeat +& per quem, & quantum valent.</p> + +<p>De Eschaetis Domini Regis & eorum valentiis, & quis eas +habeat, & per quem.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p341" id="p341">341</a></span> + +<p>De Dominabus & de valectis, & puellis quæ sunt vel esse +debent in donatione Domini Regis, & de valentiis terrarum suarum +& si quis eorum vel earum sit maritatus, & inquiratur cui, +per quem, & a quo tempore.</p> + +<p>Inquirendum est etiam quæ viduæ non finierunt pro se maritandis, +& finis capiatur ad opus Dom. Regis.</p> + +<p>De sergentariis Domini Regis, quis eas habet, & per quem, +& quantum valent, & qui finem non fecerunt ad auxilium Domini +Regis, & qui fecerunt, & finis capiatur.</p> + +<p>De usuris Christianorum, & eorum Catallis qui sunt mortui.</p> + +<p>De illis qui sunt in misericordia Regis & non amerciati.</p> + +<p>De præpresturis Domini Regis.</p> + +<p>De viis Dom. Regis <i>Estreciatis</i>.</p> + +<p>De Thesauris inventis.</p> + +<p>De malefactoribus & eorum receptoribus.</p> + +<p>De fugitivis retatis reversis post ultimam Assisam.</p> + +<p>De omnibus ponderibus & mensuris, & ulnis renovatis; & +si 4 homines qui sunt attornati ad hæc custodienda, in unaquaque +villa fecerint quod inde statutum est; & si attachiaverunt +transgressores illius Assisæ, & si non attachiaverunt prout debent, +puniantur sicut ipsi transgressores.</p> + +<p>Totum vinum illius qui vendidit contra Assisam, capietur ad +opus Domini Regis, & præterea Dominus vini & venditores +sint in misericordia Regis.</p> + +<p>Inquirendum est per omnes Comitatus de hidis & carucatis; +& si Justitiarii qui ad hæc attornati fuerunt se bene habuerint; +& si de omnibus receperunt; & si aliqua concelaverunt.</p> + +<p>De custodiis Portuum maris; si quid receperunt quod non reddiderunt; +& si mercedem aliquam pro jure Regis retinendo; +& si quis aliquid ceperit qui non fuit ad hoc attornatus.</p> + +<p>Inquirendum est si omnes venerint & quis ille fuerit & qualiter +nominatus fuerit.</p> + +<p>His igitur & aliis vexationibus, sive juste sive injuste tota Anglia +a mari usque ad mare redacta est ad inopiam. Sed nondum +finitis supervenit aliud genus tormenti ad confusionem hominum +regni per Justitiarios forestarum, viz. per Hugonem de Nevilla +<span class="pagenum"><a name="p342" id="p342">342</a></span> +summum Justitiarium omnium forestarum Regis in Anglia, qui +cognominatus est Enuellu; & per Hugonem War, & per Ernistum +de Neville.</p> + +<p>Prædictis igitur Justitiariis forestarum itinerantibus, præceptum +est ex parte Regis, ut per singulos comitatus, per quos ipsi ituri +essent, convenirent coram iis ad placita forestæ, Archiepisc. +Episc. Comites & Barones, & omnes libere tenentes, & de +unaquaque villa Præpositus, & 4 homines ad audienda præcepta +Regis.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p><i>Hæc est Assisa Dom. Regis, & hæc sunt præcepta de Forestis suis +in Anglia, facta per assensum & consilium Archiepisc. & Episc. +Abbatum, Comitum, & Baronum & Militum totius regni sui<a id="footnotetag455" name="footnotetag455"></a> +<a href="#footnote455"><sup class="sml">455</sup></a>.</i></p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Assisa Regis Rich. I. de Forestis.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote455" name="footnote455"><b>Note 455: </b></a> +<a href="#footnotetag455"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 784.</i></blockquote> + +<p>Dominus Rex primum defendit, quod si aliquis ei forisfaciat +de venatione sua, vel de Forestis suis, in aliqua re, non vult +quod confidant in hoc, quod habuit misericordiam de illis per +eorum catalla hucusque qui ei forisfecerint de venatione sua, +& de Forestis suis. Nam si qui amodo ei forisfecerint inde, & +inde convicti fuerint, plenariam vult de illis Justitiam fieri, qualis +facta fuit tempore Henrici avi patris Domini Regis, viz. ut +amittant oculos & testiculos.</p> + +<p>Item, Dominus Rex defendit, quod nullus habeat arcus vel +sagittas, neque canes, neque leporarios in Forestis suis, nisi +habeat ipsum Regem ad warrantum suum, vel aliquem alium qui +eum possit inde <i>warantizare</i>.</p> + +<p>Item Rex defendit, quod nullus donet vel vendat aliquid ad +destructionem bosci sui, vel wastam, quæ sit infra Forestam Regis; +sed concedit bene quod capiant de boscis suis, quod necesse +iis fuerit sine wasta, & hoc per visum Forestarii sui, & +Viridariorum suorum.</p> + +<p>Item præcipit, quod omnes illi qui habent boscos infra metas +Forestæ Domini Regis, quod ponant idoneos Forestarios in boscis +suis: de quibus Forestariis ipsi quorum bosci fuerint sint plegii: +vel tales inveniant plegios idoneos, qui possunt emendare, si Forestarii +in aliquo forisfecerint quod Dom. Regi pertineat.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p343" id="p343">343</a></span> + +<p>Item præcipit, quod sui Forestarii curam super Forestarios +Militum & aliorum qui boscos habent infra metas Forestæ Domini +Regis, quod bosci non destruantur. Nam si super hoc bosci +eorum destructi fuerint, sciant bene illi quorum bosci fuerint, +quod de ipsismet vel eorum terris capietur emendatio, & non +de alio.</p> + +<p>Item præcipit Rex, quod sui Forestarii jurent, quod secundum +omne posse suum tenebunt ejus Assisam, qualem eam fecit +de Forestis suis, & quod non vexabunt milites neque probos homines +de hoc, quod Dominus Rex iis concessit de boscis eorum.</p> + +<p>Item præcipit, quod in quolibet Comitatu in quo venationem +habet, ponantur 12 Milites ad custodiendum venationem suam, +& viride in Forestis suis, & quod 4 Milites ponantur ad adgistandos +boscos suos, & ad recipiendum panagium suum, & custodiendum +& defendendum.</p> + +<p>Item præcipit, quod nullus adgistet boscos suos infra metas +Forestæ suæ, antequam bosci eorum adgistentur: & est sciendum +quod incipit adgistamentum Dom. Regis 15 die ante festum +S. <i>Michaelis</i>, & durat 15 diebus post festum S. <i>Michaelis</i>.</p> + +<p>Item præcipit Rex, quod si Forestarius ejus habet in custodia +sua Dominicos boscos Regis, & bosci illi destructi fuerint, & +non possit, nec sciat justam causam monstrare quare bosci destruantur, +nihil aliud capiatur de Forestario illo, nisi proprium +corpus suum.</p> + +<p>Item præcipit, quod nullus Clericus ei forisfaciat de venatione +sua, neque de Forestis suis: & præcipit bene Forestariis suis, +quod si invenerint eos forisfacientes, non dubitent in eos manus +imponere, ad eos resistendos & capiendos: ipse enim eos inde +warantizabit.</p> + +<p>Item Rex præcipit, quod omnia essarta videantur in quolibet +tertio anno, tam nova quam vetera, intra regardum, & omnes +perpræsturæ similiter, & omnia wasta boscorum, & quod quodlibet +illorum per se imbrevietur.</p> + +<p>Item Rex præcipit, quod Archiepisc. Episcop. Comites, Barones, +& Milites, & libere tenentes, & omnes homines de +terra sua, veniant ad summonitionem <i>Magistri Forestarii</i> sui, & +ad placitanda placita de Forestis suis. +<span class="pagenum"><a name="p344" id="p344">344</a></span></p> + +<p>Prohibendum est etiam ad Placita Forestæ, ne aliqua caretta +exeat Chiminum in Foresta Regis, neque porci sint in Foresta +Regis tempore de Foinesun, sc. 15 diebus ante nativitatem S. +<i>Johannis Baptistæ</i>, & 15 diebus post idem festum.</p> + +<p>Est autem sciendum, quod qui forisfecerit in Foresta Regis +de venatione sua, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia +Regis ad oculos & testiculos perdendos.</p> + +<p>Qui autem forisfecerit in Foresta Regis de viridi, sive per <i>culpaturam</i>, +sive per <i>esbrancaturam</i>, sive per <i>foditionem turvarum</i>, sive +per <i>escoriationem moræ</i>, sive per <i>culpationem</i> de subnemore, sive +per <i>essartum</i>, sive per novam <i>prepræsturam</i>, per <i>sepem</i> vel <i>fossatum</i>, +vel per <i>remotionem molendini</i>, vel <i>cursus aquæ</i>, vel <i>beccariæ</i>, vel +aliarum domorum, vel per foenum & falcandum extra sepes, vel +extra fossata, erit in misericordia Regis de pecunia sua, nisi habet +Viridarios vel Forestarios Regis ad warrantum.</p> + +<p>Similiter qui arcus vel sagittas portaverit, vel canes duxerit +sine copula per Forestam Regis, & inde attaintus fuerit, erit +in misericordia Regis.</p> + +<p>Statutum etiam est, quod semper in tertio anno fiat visus +Forestæ; in reguardo autem Forestæ hæc supradicta videnda sunt. +Et videnda sunt in reguardo nova essarta & vetera imbladata +post ultimum reguardum, & quo blado vel legumine imbladata +sint. Nova autem sarta erunt in manu Regis: si vetera sarta imbladata +sunt de frumento, vel siligine, unaquæque acra dabit +Regi 13 denarios de illa vestitura: & si imbladata fuerint de +avena, vel hordeo, vel fabis, vel pisis, vel alio legumine, unaquæque +acra dabit Regi 6 denarios de illa vestitura.</p> + +<p>Et sciendum est, quod tempore <i>Henrici Regis</i> filii <i>Matildis</i> +Imperatricis, permissum erat intra metas Forestæ fossata fieri loco +sepium. Et idem Rex Henricus statuit apud Woodstock, quod quicunque +forisfecerit ei de Foresta sua semel de venatione sua, de +se ipso salvi plegii capiantur; & si iterum forisfecerit, similiter +capiantur de ipso salvi plegii; si autem tertio idem forisfecerit, +pro tertio forisfacto nulli plegii capiantur, sed proprium corpus +forisfactoris.</p> + +<p>Eodem anno viri religiosi voluerunt dare Regis 5 solidos de +wannagio carucæ, sicut cæteri homines regni faciebant. +<span class="pagenum"><a name="p345" id="p345">345</a></span></p> + +<p>Exiit edictum à Rege, ut quicunque in regno suo forisfecisset +Clerico, aut alii viro religioso, non cogeretur satisfacere illi: +sed si Clericus aut alius vir religiosus forisfecisset alicui Laico, +statim compelleretur ad satisfaciendum illi: unde factum est, +quod viri religiosi ad redemptionem coacti sunt.</p> + +<p>Præterea præcipit idem Rex, ut omnes, tam Clerici quam +Laici, qui chartas sive confirmationes habebant de sigillo suo veteri, +deferrent eas ad sigillum suum novum renovandas: & nisi +fecerint, nihil quod actum fuit per sigillum suum vetus, ratum +haberetur. Hov. p. 785<a id="footnotetag456" name="footnotetag456"></a> +<a href="#footnote456"><sup class="sml">456</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote456" name="footnote456"><b>Note 456: </b></a> +<a href="#footnotetag456"> (retour) </a> <i>Casus Rob. de Turnham Hov. pag. 786.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Truncatio membrorum provenatione adimitur.</i></span>Legem furtivæ venationis, qua delinquentibus eruebantur +oculi, abscindebantur virilia, manus vel pedes truncabantur, +pius Rex & miscericors sustulit<a id="footnotetag457" name="footnotetag457"></a> +<a href="#footnote457"><sup class="sml">457</sup></a> <i>Richardus</i> I inhumanum ducens, +ut homines ad imaginem Dei creati, pro feris, quæ juxta +legem naturalem generaliter omnibus sunt concessæ, de vita vel +membris periclitarentur, & id faciendo feris & bestiis deterior +videretur. Hoc enim solummodo sufficiebat ei, ut quilibet in tali +culpa deprehensi, vel Angliam abjurarent, vel poenam carceralem +subirent, vel poena punirentur pecuniali, salvis omnibus vita +& membris. Hæc <i>Parisius</i>, qui casum refert nova hac lege judicatum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote457" name="footnote457"><b>Note 457: </b></a> +<a href="#footnotetag457"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in an. 1232. pag. 360.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Vicesimæ ad terræ sanctæ subventionem datur.</i></span>Cum ad mandatum Dom. Papæ omnes Prælati totius regni +coram Rege congregati fuissent<a id="footnotetag458" name="footnotetag458"></a> +<a href="#footnote458"><sup class="sml">458</sup></a>, ut partem vicesimam mobilium +suorum ad subventionem Terræ Sanctæ concederent, & +seorsum sederent super præfato negotio colloquentes; Rex ait +Galfrido fil. Petri, & Willielmo Priwerre, qui apud pedes ejus +sedebant, voce demissa, Videtis Prælatos illos qui ibi sedent. +Videmus, Domine (inquiunt.) Et Rex ad eos, Si scirent quomodo +eos ob reverentiam Dei timeo, & quam invite offenderem +illos, ipsi me conculcarent, quemadmodum conculcatur calceamentum +vetus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote458" name="footnote458"><b>Note 458: </b></a> +<a href="#footnotetag458"> (retour) </a> <i>Mat. Par. in an. 1232. pag. 361.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Moribundus Joh. ratri regnum dividit.</i></span>A. D. 1199. Reg. 11. Cum de vita desperaret Rex <i>Richardus</i><a id="footnotetag459" name="footnotetag459"></a> +<a href="#footnote459"><sup class="sml">459</sup></a>, +divisit <i>Johanni</i> fratri suo regnum Angliæ, & omnes +alias terras suas, & fecit fieri prædicto Johanni fidelitates ab illis +<span class="pagenum"><a name="p346" id="p346">346</a></span> +qui aderant, & præcepit, ut traderentur ei castella sua, & tres +partes thesauri sui: & omnia baubella sua divisit Othoni nepoti +suo Regi Alemannorum, & quartam partem thesauri sui præcepit +servientibus suis & pauperibus distribui.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote459" name="footnote459"><b>Note 459: </b></a> +<a href="#footnotetag459"> (retour) </a> <i>Hoved. pag. 791.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Moritur.</i></span>Decessit 8. Idus <i>Aprilis</i> feria 3. ante Dominicam Palmarum, +12.<a id="footnotetag460" name="footnotetag460"></a> +<a href="#footnote460"><sup class="sml">460</sup></a> die postquam percussus fuerat.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote460" name="footnote460"><b>Note 460: </b></a> +<a href="#footnotetag460"> (retour) </a> <i>Al. 9.</i></blockquote> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>JOHANNES.</h3> + +<p class="mid"><i>Anno Domini 1199.</i></p> + + + +<p><span class="side"><i>Quo jure Regnum obtinuit Johannes.</i><br><br> +<i>Arthuro Rex promisit Regnum.</i></span>Recte quæritur quonam titulo <i>Johannes</i> cum tertius esset filius +<i>Henrici</i> II solium Regni sit ingressus, cum Arthurus +Dux Britanniæ filius esset legitimus atque hæres Gaufridi Plantagenest, +secundi filii ejusdem Henrici patris, sc. Richardi Regis +jam defuncti, dictorumque <i>Gaufridi</i> & Johannis. Declaraverat +etiam <i>Richardus</i> Rex cum <i>Messinæ</i> esset <i>Arthurum</i> sibi +successurum, ut <i>Parisius</i> refert. Sed id inprimis intelligendum +est, nec Legibus coerceri æstus majestatis, nec authoribus qui +partium studio sæpe ducuntur, semper adhibenda fides. Res pro +more illius seculi est perpendenda qui alias hæredem suscepit in +successionem quamvis impuberem, alias impubere prætermisso, +seniorem familiæ, velut magis strenuum ad gubernandum (quod +Hibernici Tanistriam vocant) cooptavit.</p> + +<p><i>Londonienses</i> profecto Regi <i>Richardo</i> Hierosolymis juramento +se obstringunt Johannem suscepturos in Regem si Richardus sine +prole decederet, & hoc ipso nomine fidelitatem ei jam tum +jurabant.</p> + +<p>Mortuo <i>Richardo</i><a id="footnotetag461" name="footnotetag461"></a> +<a href="#footnote461"><sup class="sml">461</sup></a>, ejus servi, milites & stipendiarii <i>Johannem</i> +suscipiunt dona promittentem. Is in transmarinis agens +Hubertum Cantuariensem Archiepiscopum & Guilielmum Marescallum +in Angliam protinus direxit, qui cum Gaufrido filio Petri +Justitiario Regni Magnates Northamptoniæ convocatos ad +<span class="pagenum"><a name="p347" id="p347">347</a></span> +fidelitatem Johanni jurandum prout plebeios antea perducunt.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote461" name="footnote461"><b>Note 461: </b></a> +<a href="#footnotetag461"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 188. l. 50.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Principes cæteri adherent Arthuro.</i></span><i>Arthuro</i> adhaerent Principes Andegaviæ, Cenomanniæ, & Turoniæ +dicentes judicium esse & consuetudinem illarum regionum, +ut <i>Arthurus</i> filius fratris senioris in patrimonio sibi debito & hæreditate, +avunculo succedat, quem viz. Gaufridus Pater ejusdem +<i>Arthuri</i> esset habiturus si Regi Richardo defuncto supervixisset. +Sed Johannes in octavis Paschæ ab Archiepiscopo Rothomagi +accinctus est gladio ducatus Normanniæ<a id="footnotetag462" name="footnotetag462"></a> +<a href="#footnote462"><sup class="sml">462</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote462" name="footnote462"><b>Note 462: </b></a> +<a href="#footnotetag462"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 189. l. 25.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Modus eligendi R. Johannem.</i></span><i>Hubertus</i> Archiepiscopus Cantuariæ vir eximiæ prudentiæ, & +inter columnas regni eminentissima, tertia via ingreditur veniente +scil. in Angliam Johanne Duce jam Normanniæ & convocatis +Londoniis magnatibus regni in vigilia Ascensionis ad Coronationem +ejus; idem Archiepiscopus sic effatur. Nullum prævia ratione +in Regnum successurum nisi ab universitate Regni unanimiter +invocata Spiritus gratia electum & secundum morum suorum eminentiam +præelectum, ad exemplum <i>Sauli</i> primi Regis inuncti +quem proposuit Dominus populo suo, non filium Regis nec de +regali stirpe procreatum; similiter Davidem Semei filium, hunc +quia strenuum & aptum dignitati regiæ, illum quia sanctum & +humilem, ut sic qui in regno supereminet strenuitate, omnibus +possit & potestate & regimine. Verum si quis ex stirpe regia aliis +præpolleret, pronius & promptius ad electionem ejus est consentiendum. +Et cum Ducem Johannem istiusmodi esse perhibuisset +eum ratione tam meritorum quam regii sanguinis, unanimiter +(inquit) eligimus universi.</p> + +<p>Vides quibus se implicant ambagibus qui recto deviant a tramite; +nec inter omnes quisquam illius meminit quod Johanni +maxime interfuit, & perspicuis verbis recordatus est <i>Rogerus +Hoveden</i><a id="footnotetag463" name="footnotetag463"></a> +<a href="#footnote463"><sup class="sml">463</sup></a>. Richardum scil. de vita desperantem, Johanni fratri +suo divisisse regnum Angliæ omnes alias terras suas, fecisseque +fieri ei fidelitatem ab illis qui aderant, & præcepisse ei tradi +Castella sua & tres partes thesauri sui.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote463" name="footnote463"><b>Note 463: </b></a> +<a href="#footnotetag463"> (retour) </a> <i>Hov. pag. 791.</i></blockquote> + +<p>Accedit aliud adminiculum, quod sub illo seculo multorum +tuebatur opinione, præferendum esse in successione fratrem defuncti +juniorem potius quam nepotem ejus e seniori jam antea +<span class="pagenum"><a name="p348" id="p348">348</a></span> +defuncto, ut inferius videris in argumentatione Romæ habita +inter <i>Innocentium</i> Papam III. & Legatos <i>Ludovici</i> Franci.</p> + +<p><span class="side"><i>R. Joh. coronatur. An. 1199.</i></span><i>Johannes</i> coronatus est <i>Westmonasterii</i> ab Archiep. Cantuar. die +dominicæ Ascensionis 6 Cal. Junii triplicis involutus sacramento +sponsionis<a id="footnotetag464" name="footnotetag464"></a> +<a href="#footnote464"><sup class="sml">464</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote464" name="footnote464"><b>Note 464: </b></a> +<a href="#footnotetag464"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 190.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Sacramentum ejus.</i></span>Quod sanctam Ecclesiam & ejus ordinatos diligeret, & eam +ab incursione malignantium indemnem conservaret.</p> + +<p>Quod perversis Legibus destructis, bonas substitueret.</p> + +<p>Quod rectam justitiam in regno Angliæ exerceret.</p> + +<p>Deinde adjuratus est ab eodem Archiepiscopo ex parte Dei +& districte prohibitus.</p> + +<p>Ne honorem hunc accipere præsumeret; nisi in mente habeat, +opere, quod juraverat, adimplere. Ad hoc ille respondens, promisit; +se per auxilium Dei bona fide ea quæ juraverat servaturum. +Die crastino Homagia & fidelitates accepit.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Sub hoc tempore generaliter concedebatur Regi per Angliam +Carucagium (i. e. tallagium de qualibet carucata terræ) quod +cum Gaufridus Archiepiscopus Eboracensis non permitteret Vicecomitem +in sua Diocesi colligere, sed & ipsum excommunicasset, +& totam Eboracensem Provinciam interdicto Ecclesiastico supposuisset; +mandato regio spoliatus est bonis omnibus sui Archiepiscopatus.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Carucagium conceditur.</i></p> + +<p class="sml"><i>Archiep. Ebor. id prohibens spoliatur.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>A. D. 1201. Edictum ad servitium militare.</i></span>Die Ascensionis dominicæ, Rex apud Theokesberi generale +proposuit Edictum. Anno Domini 1201.</p> + +<p>Ut Comites & Barones & omnes qui militare servitium ei +debebant parati essent ad Portesmuthe cum equis & armis ad +transfretandum cum eo ad partes transmarinas in die Pentecostes +jam instante<a id="footnotetag465" name="footnotetag465"></a> +<a href="#footnote465"><sup class="sml">465</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote465" name="footnote465"><b>Note 465: </b></a> +<a href="#footnotetag465"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 198.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Scutagium 2 marcarum.</i></span>Veniente autem die statuto, multi impetrata licentia remanserunt, +dantes Regi de quolibet scuto duas marcas argenti.</p> + +<p><i>Constitutio Regis Johannis de feodis magni Sigilli. A. D. 1199. +Reg. 1<a id="footnotetag466" name="footnotetag466"></a> +<a href="#footnote466"><sup class="sml">466</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote466" name="footnote466"><b>Note 466: </b></a> +<a href="#footnotetag466"> (retour) </a> + <i>Lib. Archiepiscopi Cant. MS. fol. 8. Chart. + Reg. Joh. 1.</i></blockquote> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux +<span class="pagenum"><a name="p349" id="p349">349</a></span> +Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, +Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Vicecomitibus, +Præpositis & omnibus Ballivis & fidelibus suis salutem.</p> + +<p>2. Cum ad regimen regni Angliæ quod nobis jure competit +hæreditario divina misericordia vocaverit, & mediante tam +Cleri quam Populi unanimi consensu & favore satis misericorditer +nos in Regem sublimaverit; summo desideramus desiderio, +sicut & debemus, libertati & indempnitati tam Cleri quam Populi +propensius provideri, & pravas & iniquas consuetudines, +quæ vel ex causa cupiditatis, vel minus sano consilio, vel alio +motu mentis illicito pullularunt, ad honorem Dei, & sacrosanctæ +Ecclesiæ & pacem & tranquillitatem Cleri & Populi penitus +extirpare.</p> + +<p>3. Et cum sigillum bonæ memoriæ Richardi fratris nostri illustris +quondam Regis Angliæ, diebus suis in eum pervenerat statum +ut de quibusdam negotiis ad sigillum pertinentibus, quædam +præter cursum solitum ab antiquis temporibus statuta, potius +voluntate quam ratione mediante in præjudicium regiæ dignitatis +& libertatis Regni recipiebantur, viz.</p> + +<p>4. De literis protectionis patentibus pro quibus dabantur +decem & octo solidi & quatuor denarii pro quibus non debebantur +dari nisi duo solidi.</p> + +<p>5. Et de simplicibus confirmationibus in quibus nihil novi est +insertum, pro quibus dabantur duodecim marcæ & quinque solidi, +pro quibus non debebantur dari nisi decem & octo solidi +& quatuor denarii.</p> + +<p>6. Nos pro salutæ animæ nostræ & felicis memoriæ Henrici +quondam Regis Angliæ, Patris nostri, & memorati Regis Richardi +fratris nostri, & omnium antecessorum & successorum +nostrorum, volumus, concedimus, & ad instantiam venerabilis +Patris nostri Huberti Cant. Archiepiscopi Cancellarii nostri.</p> + +<p>7. Statuimus ne ullis aliquando temporibus a nostro vel alicujus +successorum nostrorum sigillo quicquam ultra id quod ab antiquis +temporibus de Sigillo Regum Angliæ statutum est, recipiendum; +& quod de Sigillo bonæ memoriæ Henrici Patris +nostri quondam Regis Angliæ recipiebatur, pro quibuscunque +negotiis recipiatur, scil. +<span class="pagenum"><a name="p350" id="p350">350</a></span></p> + +<p>8. De charta novi feofamenti terrarum vel quorumlibet tenementorum, +vel libertatum, capiatur una marca auri, vel decem +marcæ argenti, ad opus Cancellarii, & una marca argenti +ad opus Vicecancellarii, & una marca argenti, ad opus Prothonotarii; +quinque solidi pro cera.</p> + +<p>9. De simplici confirmatione in qua nihil novi est adjectum, +detur una marca argenti ad opus Cancellarii, unus bisancius ad +opus Vicecancellarii, & unus bisancius ad opus Prothonotarii, +& duodecim denarii pro cera.</p> + +<p>10. De simplici protectione dentur duo solidi.</p> + +<p>11. Si quis autem contra hanc constitutionem nostram venire +præsumpserit, indignationem Domini omnipotentis, & nostram +omnemque qua quisquam in Regem unctus & consecratus maledicere +potest, maledictionem incurrat.</p> + +<p>12. Prædictus autem Archiepiscopus Cantuariensis & Cancellarius +noster, una cum Episcopis omnibus qui nobis in consecratione +nostra manus imposuerunt, in omnes qui contra hanc constitutionem +venire præsumpserint, sententiam excommunicationis +generaliter de assensu nostro promulgavit.</p> + +<p>13. Huic autem nostræ constitutioni quam de Sigillo nostro fecimus +ipsum Sigillum primo post Coronationem nostram apposuimus, +in testimonium & perpetuam firmitatem.</p> + +<p>14. T. J. <i>Dublinens.</i> Archiep. W. <i>London.</i> <i>Rofen.</i> C. +<i>Winton.</i> H. <i>Lincol.</i> E. <i>Eliens.</i> H. <i>Sarum.</i> S. <i>Bathon.</i> C. <i>Coventer.</i> +H. <i>Landaven.</i> R. <i>Bangor.</i> Phil. <i>Dunelm.</i> S. <i>Meden.</i> Episcopis. +Willelmo Com. de <i>Arundell.</i> Hamelino Com. de <i>Waren.</i> +R. Com. de <i>Clare.</i> W. <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> C. fil. Petri +Com. <i>Essex.</i> Rog. <i>le Bigot</i> Com. <i>Nortfolchiæ.</i> W. Com. <i>Sarum.</i> +R. Com. <i>Cestr.</i> Walter. Com. <i>Warwic.</i> W. Com. <i>de Ferrariis</i>, +Will. de <i>Brahos</i>, Rob. fil. <i>Walteri</i>, Walt. de <i>Lasc.</i> W. de <i>Waren.</i> +Rob. fil Rogeri, Will. <i>Briwer</i>, Hug. <i>Bardolf.</i></p> + +<p>15. Dat. per manum H. <i>Cant.</i> Archiepisc. Canc. nostri apud +<i>Northampton</i>, septimo die Junii, anno regni nostri primo.</p> + +<p>(Numeros & Sectiones nos exhibuimus.)</p> + +<p>Quod testamentum <i>Huberti</i> Archiep. <i>Cant.</i> ratum fit.</p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. Dux Hiberniæ, Dux +<span class="pagenum"><a name="p351" id="p351">351</a></span> +Normanniæ, Aquit. & Comes Andeg. Justic. & omnibus Ballivis +suis Angliæ, salutem<a id="footnotetag467" name="footnotetag467"></a> +<a href="#footnote467"><sup class="sml">467</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote467" name="footnote467"><b>Note 467: </b></a> +<a href="#footnotetag467"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 9. b. n. 6.</i></blockquote> + +<p>Sciatis, quod volumus & firmiter præcipimus, quod Testamentum +quod venerabilis pater noster in Christo H. Cantuar. +Archiepiscopus secundum Deum condidit, firmum sit & stabile, +& quod firmiter & inviolabiliter teneatur & observetur. Et ideo +vobis mandamus & firmiter prohibemus, ne aliquis vestrum aliquo +modo contra testamentum suum veniat, vel illud aliquo +modo impediat vel infringat, vel ab aliquo impediri vel infringi +sustineat. T. Com. Will. <i>Marescallo</i>, Will. de <i>Breos</i>, apud <i>Rothom.</i> +<span class="sc">XXX.</span> die Augusti.</p> + +<p><i>Quod Archiepiscopi Cant. habeant tres Monetarios cum tribus +cuneis in Civitate Cantuaria<a id="footnotetag468" name="footnotetag468"></a> +<a href="#footnote468"><sup class="sml">468</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote468" name="footnote468"><b>Note 468: </b></a> +<a href="#footnotetag468"> (retour) </a> <i>Ibidem, n. 7.</i></blockquote> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ Dominus Hiberniæ, Dux +Normanniæ, Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, +Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justiciariis, +Vicecomitibus, & omnibus Ministris & fidelibus suis, Francis +& Anglis, salutem.</p> + +<p>Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse Deo +& Ecclesiæ Christi <i>Cant.</i> & venerabili patri nostro <i>Huberto</i> +Cant. Archiepiscopo, & omnibus successoribus suis sibi canonice +substituend. tres Monetarios cum tribus cuneis, ad monetam +fabricandam in civitate Cantuariæ perpetuo habendos, quos +Dominus Rex Ric. frater noster reddidit bonæ memoriæ Baldwino +Cant. Archiepiscopo, & successoribus suis, & Carta sua +confirmavit.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus +H. & successores sui, habeant prædictos Monetarios +cum prædictis cuneis, ita libere, honorifice & quiete, +sicut aliquis prædecessorum suorum liberius & quietius Monetarios +suos cum cuneis suis habuit.</p> + +<p>Hiis testibus: <i>Roffensi</i> Episc. S. Andr. Com. <i>David</i>, Will. +Com. de <i>Arundel</i> Will. de <i>Humet</i> Const. <i>Norm.</i> Hug. de <i>Gernaco</i>, +<span class="pagenum"><a name="p352" id="p352">352</a></span> +Will. de <i>Rupibus</i>. Datum per manus Simonis Archid. <i>Wellen.</i> & Johannis +de <i>Gray.</i> apud <i>Cenom.</i> xxix. die <i>Septemb.</i> anno primo regni +nostri.</p> + +<p>Consuetudines Scaccarii super debitis Dom. Regis inquirendis. +<i>Hoved.</i> p. 815.</p> + +<p> +<i>Quod Archiepiscopus Cant. convertat terras tentas de Ecclesia sua +in Gavel-kind ad feoda militaria.</i></p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux +Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, +Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justiciariis, +Vicecomitibus, Præpositis, Ministris, & omnibus Ballivis & +fidelibus suis, salutem<a id="footnotetag469" name="footnotetag469"></a> +<a href="#footnote469"><sup class="sml">469</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote469" name="footnote469"><b>Note 469: </b></a> +<a href="#footnotetag469"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. n. 14.</i></blockquote> + +<p>Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse +venerabili patri nostro in Christo <i>Huberto</i> Cant. Archiepiscopo, +& successoribus suis, in perpetuum, quod liceat eis terras, +quas homines de feodo Ecclesiæ <i>Cant.</i> tenent in <i>Gavelkende</i>, +convertere in feoda militaria; & quod idem Archiepiscopus & +successores sui eandem in omnibus potestatem & libertatem habeant +in perpetuum, in homines illos qui terras easdem ita in +feoda militum conversas tenebunt, & in hæredes eorum, quam +ipse Archiepiscopus habet, & successores sui post eum habebunt, +in alios milites de feodo Ecclesiæ Cant. & in hæredes eorum. +Et homines illi, & hæredes eorum, eandem per omnia libertatem +habeant in perpetuum, quam alii milites de feodo Ecclesiæ +<i>Cantuar.</i> & hæredes eorum habent. Ita tamen quod nihilominus +consuetus redditus denariorum reddatur integre de terris +suis, sicut prius; & xenia, andragia, & alia opera, quæ fiebant +de terris eisdem, convertatur in <i>redditum denariorum</i> æquivalentem, +& redditus ille reddatur, sicut alius redditus denariorum.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter præcipimus, quod quicquid prædictus +Archiepiscopus, & successores sui post eum, de terris illis, +in feoda militum secundum præscriptam formam convertendis, +fecerint, ratum in perpetuum & stabile permaneat. Et prohibemus, +<span class="pagenum"><a name="p353" id="p353">353</a></span> +ne quis contra factum ipsius Archiepiscopi, vel Successorum +suorum, in hac parte venire præsumat.</p> + +<p>T. E. <i>Eliens.</i> & S. <i>Bathon.</i> Episcopis, C. fil. Petri Com. +<i>Essex.</i> Will <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> Rob. de <i>Harecourt</i>, +Garmo fil. <i>Geraldi</i>, Petro de <i>Stolx</i>, Ric. de <i>Riveriis</i>, Roberto +de <i>Tateshall</i>. Datum per manum Simonis <i>Archidiaconi Wellen.</i> +apud <i>Rupem Aurivall.</i> iv. die Maii, anno regni nostri tertio. +Hæc est duplicata.</p> + +<p><span class="side"><i>Arch. Cant. Assisæ.</i></span><i>Quod idem Archiepiscopus habeat magnas Assisas de terris +prædictis, A. D. 1201. Reg. 3.</i></p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux +Norm. Aquit. Com. Andeg. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, +Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, +& omnibus Ballivis & fidelibus suis, salutem<a id="footnotetag470" name="footnotetag470"></a> +<a href="#footnote470"><sup class="sml">470</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote470" name="footnote470"><b>Note 470: </b></a> +<a href="#footnotetag470"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. b. n. 15.</i></blockquote> + +<p>Sciatis nos concessisse, & præsenti Carta confirmasse venerabili +patri nostro, Huberto Cantuar. Archiepiscopo, & successoribus +suis in perpetuum, quod habeat in Curia sua magnas +Assisas de terris, quæ tenentur in <i>Gavelkend</i>, de feodo Ecclesiæ +Cant. in Canc. Ita scilicet, quod idem Archiepiscopus rogabit +nos, vel Capitalem Justiciar. nostrum, & nos vel ille mittemus +aliquem de Justiciar. nostris in Curiam ipsius Archiepiscopi, +in cujus visu & præsentia Assisæ illæ teneantur. Et quicunque +de hominibus de feodo Ecclesiæ Cantuar. inciderint in misericordiam +per Assisas illas, illorum misericordiæ erunt Archiepiscopi +Cant. aliorum hominum vero misericordiæ, qui per Assisas +illas in misericordiam inciderint in Curia Archiepiscopi, nostræ +erunt.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus, +& successores sui, habeant & teneant Assisas illas +in Curia sua, libere & quiete, & sine omni impedimento & contradictione, +sicut prædictum est, cum misericordiis hominum de +feodo Ecclesiæ Cant. in perpetuum, tempore nostro, & tempore +hæredum nostrorum. Et prohibemus districtius, ne quis +<span class="pagenum"><a name="p354" id="p354">354</a></span> +contra hanc concessionem nostram in aliquo venire præsumat.</p> + +<p>T. E. <i>Elien.</i> S. <i>Bathon.</i> Episcopis, C. fil. Petri Com. <i>Essex</i> +Will. <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> Rob. de <i>Harecourt</i>, Gar. fil. +<i>Geraldi</i>, Petro de <i>Stlox.</i> Ric. de <i>Riveriis</i>, Rob. de <i>Tateshall</i>. +Datum per manum Simonis. Archid. Well. apud <i>Rupem Aurivall.</i> +iv die Maii, anno regni nostri tertio.</p> + +<p><i>Capitula super quibus facta est Magna Charta Regis Johannis.</i></p> + +<p>Ista sunt Capitula, quæ Barones petunt, & Dominus Rex +concedit, <i>signata sigillo Johannis Regis</i><a id="footnotetag471" name="footnotetag471"></a> +<a href="#footnote471"><sup class="sml">471</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote471" name="footnote471"><b>Note 471: </b></a> +<a href="#footnotetag471"> (retour) </a> <i>Lib. MS. vet. Arch. Cant. fol. 14. b. n. 30.</i></blockquote> + +<p>Post decessum antecessorum hæredes plenæ ætatis habebunt +hæreditatem suam per antiquum relevium exprimendum in Charta.</p> + +<p>Hæredes, qui infra ætatem sunt, & fuerint in custodia, cum +ad ætatem pervenerint, habebunt hæreditatem suam sine relevio +& fine.</p> + +<p>Custos terræ hæredis capiat rationabiles exitus & consuetudines +& servitia sine destructione & vasto hominum & terrarum +suarum. Et si Custos terræ fecerit destructionem & vastum, amittat +custodiam. Et custos sustentabit domos, parcos, vivaria, +stagna, molendina, & cætera ad terram illam pertinentia, +de exitibus terræ ejusdem. Et ut hæredes ita maritentur ne +disparagentur, & per consilium propinquorum de consanguinitate +sua.</p> + +<p>Ne vidua det aliquid pro dote sua, vel maritagio, post decessum +mariti sui, sed maneat in domo sua per <span class="sc">XL</span> dies post mortem +ipsius, & infra terminum illum assignetur ei dos, & maritagium +statim habeat, & hæreditatem suam.</p> + +<p>Rex vel Ballivus non saisiet terram aliquam pro debito, dum catalla +debitoris sufficiant, nec plegii debitoris distringantur, dum +capitalis debitor sufficit ad solutionem. Si vero capitalis debitor +defecerit in solutione, si plegii voluerint, habeant terras debitoris, +donec debitum illud persolvatur plene, nisi capitalis debitor +monstrare poterit, se esse inde quietum erga plegios.</p> + +<p>Rex non concedit alicui Baroni, quod capiat auxilium de +<span class="pagenum"><a name="p355" id="p355">355</a></span> +liberis hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad +faciendum primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam +filiam suam semel maritandam; & hoc faciet per rationabile +auxilium.</p> + +<p>Ne aliquis majus servitium faciat de feodo militis, quam inde +debetur.</p> + +<p>Ut communia placita non sequantur curiam Domini Regis, sed +assignentur in aliquo certo loco, & tot recognitiones capiantur in +eisdem comitatibus in hunc modum: Ut Rex mittat duos Justic. per +quatuor vices in anno, qui cum quatuor militibus ejusdem Comitatus +electis per Comitatum, capiant Assisas de nova dissaisina, +morte antecessoris, & ultima præsentatione, nec aliquis ob hoc +sit summonitus, nisi Juratores & duæ partes.</p> + +<p>Ut liber homo amercietur pro parvo delicto secundum modum +delicti, & pro magno delicto secundum magnitudinem delicti; +salvo contenemento suo. Villanus etiam amercietur, salvo +vainagio suo. Et Mercator eodem modo, salva mercandisa per +sacramentum proborum hominum de visneto.</p> + +<p>Ut Clericus amercietur de laico feodo suo secundum modum +aliorum prædictorum, & non secundum beneficium Ecclesiasticum.</p> + +<p>Ut mensura vini, bladi, & latitudines pannorum, & rerum +aliarum, emendetur, & ita de ponderibus.</p> + +<p>Ne aliqua villa amercietur pro pontibus faciendis ad riparias, +nisi ubi de jure antiquitus esse solebat.</p> + +<p>Ut Assisæ de nova dissaisina & de morte antecessoris abbrevientur, +& similiter de aliis Assisis.</p> + +<p>Ut nullus Vicecomes intromittat se de placitis ad Coronam +pertinentibus, sine Coronatoribus: & ut comitatus & hundreda +sint ad antiquas firmas, absque ullo incremento, exceptis dominicis +maneriis Regis.</p> + +<p>Si aliquis tenens de Rege moriatur, licebit Vicecomiti, vel +alii Ballivo Regis, saisire & imbreviare catallum ipsius per visum +legalium hominum: Ita tamen quod nihil inde amoveatur, donec +plenius sciatur, si debet aliquod liquidum debitum Domino +Regi: & tunc debitum Domini Regis persolvatur; residuum vero +relinquetur executoribus, ad faciendum testamentum defuncti. +<span class="pagenum"><a name="p356" id="p356">356</a></span> +Et si nihil Regi debetur, omnia catalla cedent defuncto.</p> + +<p>Si aliquis liber homo intestatus decesserit, bona sua per manum +proximorum parentum suorum & amicorum, & per visum +Ecclesiæ, distribuantur.</p> + +<p>Ne viduæ distringantur ad se maritandum, dum voluerint sine +marito vivere: Ita tamen quod securitatem facient, quod non +maritabunt se sine assensu Regis, si de Rege teneant, vel Dominorum +suorum de quibus tenent.</p> + +<p>Ne Constabularius vel alius Ballivus capiat blada, vel alia +catalla, nisi statim denarios inde reddat, nisi respectum habere +possit de voluntate venditoris.</p> + +<p>Ne Constabularius possit distringere aliquem militem ad dandum +denarios pro custodia castri, si voluerit facere custodiam +illam in propria persona, vel per alium probum hominem, si +ipse eam facere non possit per rationabilem causam. Et si Rex +eum duxerit in exercitum, sit quietus de custodia secundum quantitatem +temporis.</p> + +<p>Ne Vicecomes vel Ballivus Regis, vel aliquis alius, capiat +equos vel carectas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, +nisi ex voluntate ipsius.</p> + +<p>Ne Rex vel Ballivus suus capiat alienum boscum ad castra vel +ad alia agenda, nisi per voluntatem ipsius cujus boscus ille fuerit.</p> + +<p>Ne Rex teneat terram eorum, qui fuerint convicti de felonia, +nisi per unum annum & unum diem, sed tunc reddatur Domino +feodi.</p> + +<p>Ut omnes Ridelli de cætero penitus deponantur de Tamisia +& Medeweye, & per totam Angliam.</p> + +<p>Ne breve, quod vocatur <i>Præcipe</i>, de cætero fiat alicui de +aliquo tenemento, unde liber homo amittat curiam suam.</p> + +<p>Si quis fuerit <i>dissaisitus</i> vel prolongatus per Regem sine judicio +de terris, libertatibus, & jure suo, statim ei restituatur. Et si +contentio super hoc orta fuerit, tunc inde disponatur per judicium +<span class="sc">XXV</span> Baronum, & ut illi, qui fuerint <i>dissaisiti</i> per patrem +vel fratrem Regis, rectum habeant sine dilatione per judicia parium +suorum in curia Regis. Et si Rex debeat habere terminum +aliorum signatorum, tunc Archiepiscopus & Episcopi faciant +inde judicium ad certam diem, appellatione remota. +<span class="pagenum"><a name="p357" id="p357">357</a></span></p> + +<p>Ne aliquid detur pro brevi inquisitionis de vita vel membris, +sed libere concedatur sine pretio, & non negetur.</p> + +<p>Si aliquis tenet de Rege per feodam firmam, per <i>soccagium</i>, +vel <i>burgagium</i>, & de alio per servitium militis, Dominus Rex +non habebit custodiam militum de feodo alterius, occasione <i>burgagii</i> +vel <i>soccagii</i>; nec debet habere custodiam <i>burgagii</i>, <i>soccagii</i>, +vel feodæ firmæ: Et quod liber homo non amittat militiam +suam occasione parvarum <i>sergantisarum</i>, sicuti de illis qui tenent +aliquod tenementum, reddendo inde cultellos, vel sagittas, vel +hujusmodi.</p> + +<p>Ne aliquis <i>Ballivus</i> possit ponere aliquem ad legem simplici +loquela sua, sine testibus fidelibus.</p> + +<p>Ne corpus liberi hominis capiatur, nec imprisonetur, nec dissaisietur, +nec utlagetur, nec exuletur, nec aliquo modo destruatur, +nec Rex eat vel mittat super eum vi, nisi per judicium parium +suorum, vel per legem terræ.</p> + +<p>Ne jus vendatur, vel differatur, vel vetitum sit.</p> + +<p>Quod mercatores habeant salvum ire & venire ad emendum +vel vendendum, sine omnibus malis toltis, per antiquas & rectas +consuetudines.</p> + +<p>Ne scutagium vel auxilium ponatur in regno, nisi per commune +consilium regni, nisi ad corpus Regis redimendum, & +primogenitum filium suum militem faciendum, & filiam suam +primogenitam semel maritandam, & ad hoc fiat rationabile auxilium. +Simili modo fiat de talagiis & auxiliis de civitate London, +& de aliis civitatibus quæ inde habent libertates; & ut +civitas London plene habeat antiquas libertates, & liberas consuetudines +suas, tam per aquas quam per terras.</p> + +<p>Ut liceat unicuique exire de regno & redire, salva fide Domini +Regis, nisi tempore werræ, per aliquod breve tempus, +propter communem utilitatem regni.</p> + +<p>Si quis mutuo aliquid acceperit a <i>Judæis</i> plus vel minus, & +moriatur antequam debitum illud solvatur, debitor non usurabit +quamdiu hæres fuerit infra ætatem, de quocunque teneat: Et +si debitum illud inciderit in manum Regis, Rex non capiet, +nisi catallum quod continetur in charta.</p> + +<p>Si quis moriatur, & debitum debeat <i>Judæis</i>, uxor ejus +<span class="pagenum"><a name="p358" id="p358">358</a></span> +habeat dotem suam, & si liberi remanserint, provideantur eis necessaria +secundum tenementum, & de residuo solvatur debitum, +salvo servitio dominorum. Simili modo fiat de aliis debitis, & +ut custos terræ reddat hæredi, cum ad plenam ætatem pervenerit, +terram suam instauratam secundum quod rationabiliter +poterit sustinere de exitibus terræ ejusdem de carucis vel wainagiis.</p> + +<p>Et si quis tenuerit de aliqua eschaeta, sicut de Honore <i>Wallingford</i>, +<i>Nottingham</i>, <i>Banen</i><a id="footnotetag472" name="footnotetag472"></a> +<a href="#footnote472"><sup class="sml">472</sup></a> & <i>Lancastr.</i> & de aliis eschaetis, +quæ sunt in manu Regis, & sunt Baroniæ, & obierit, +hæres ejus non dabit aliud relevium, vel faciet Regi aliud servitium +quam faceret Baroni, & ut Rex eodem modo eam teneat, +quo Baro eam tenuit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote472" name="footnote472"><b>Note 472: </b></a> +<a href="#footnotetag472"> (retour) </a> <i>Al.</i> Bononiæ.</blockquote> + +<p>Ut fines qui facti sunt pro dotibus, <i>maritagiis</i>, hæreditatibus, +& <i>amerciamentis</i>, injuste & contra legem terræ, omnino condonentur, +vel fiat inde per judicium <span class="sc">XXV</span> Baronum, vel per +judicium majoris partis eorundem, una cum Archiepiscopo, & +aliis quos secum vocare voluerit; ita quod si aliquis vel aliqui +de <span class="sc">XXV</span> fuerint in simili querela, amoveantur, & alii loco illorum +per residuos de <span class="sc">XXV</span> substituantur.</p> + +<p>Quod obsides & chartæ reddantur, quæ liberatæ fuerunt Regi +in securitatem.</p> + +<p>Ut illi qui fuerint extra forestam non veniant coram Justiciar. +de foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel +plegii fuerint, & ut pravæ consuetudines de forestis, & de forestariis, +& warennis, & vic. & rivariis, emendentur per <i>XV</i><a id="footnotetag473" name="footnotetag473"></a> +<a href="#footnote473"><sup class="sml">473</sup></a> +Milites de quolibet Comitatu, qui debent eligi per probos +homines ejusdem Comitatus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote473" name="footnote473"><b>Note 473: </b></a> +<a href="#footnotetag473"> (retour) </a> <i>Al. xii.</i></blockquote> + +<p>Ut Rex amoveat penitus de <i>Wallia</i> parentes & totam sequelam +Gerardi de <i>Atyes</i>, quod de cætero balliam non habeant, +scil. Engelardum <i>Andr.</i> Petrum & Cyonem de <i>Cancell.</i> Cyonem +de <i>Cygon</i>; Matheum de <i>Martino</i>, & fratres ejus, & Galfrid +nepotem ejus, & Philippum de <i>Marbo</i>.</p> + +<p>Et ut Rex amoveat alienigenas milites, stipendiarios, balistarios, +<span class="pagenum"><a name="p359" id="p359">359</a></span> +& ruttarios, & servientes, qui venerunt cum equis & +armis ad nocumentum regni.</p> + +<p>Ut Rex faciat Justic. Constabular. Vic. & Ballivos de talibus +qui sciant legem terræ, & eam bene velint observare.</p> + +<p>Ut Barones, qui fundaverunt Abbatias, unde habeant chartas +Regum, vel antiquam tenuram, habeant custodiam earum, cum +vacaverint.</p> + +<p>Si Rex <i>Wallenses</i> dissaisierit vel elongaverit de terris vel libertatibus, +vel de rebus aliis in Anglia vel in Wallia, eis statim +sine placito reddantur. Et si fuerint dissaisiti vel elongati de tenementis +suis Angliæ per patrem vel fratrem Regis sine judicio +parium suorum, Rex eis sine dilatione justitiam exhibebit eo +modo, quo exhibet Anglicis justitiam de tenementis suis Angl. +secundum legem Angl. & de tenementis Wall. secundum legem +Wall. & de tenementis Marchiæ secundum legem Marchiæ. Idem +facient Wallenses Regi & suis.</p> + +<p>Ut Rex reddat filium Lewelini, & præterea omnes obsides +de Wallia, & chartas quæ ei liberatæ fuerunt in securitatem +pacis.</p> + +<p>Ut Rex faciat Regi Scotiæ de obsidibus reddend. & de libertatibus +suis, & jure suo, secundum formam quam facit Baronibus +Angl. nisi aliter esse debeat per chartas quas Rex habet, +per judicium Archiepiscopi & aliorum quos secum vocare voluerit.</p> + +<p>Et omnes forestæ, quæ sunt afforestatæ per Regem tempore +suo, desafforestentur, & ita fiat de ripariis quæ per ipsum Regem +sunt in defenso.</p> + +<p>Omnes autem istas consuetudines & libertates, quas Rex concessit +regno tenendas, quantum ad se pertinet, erga suos omnes +de regno, tam Clerici quam Laici observabunt, quantum ad se +pertinent, erga suos.</p> + +<p>Hæc est forma securitatis ad observand. pacem & libertates +inter Regem & regnum. Barones eligentur, <span class="sc">XXV</span> Barones de +regno quos voluerint, qui debent pro totis viribus suis observare, +tenere, & facere observari pacem & libertates, quas Dominus +Rex eis concessit, & charta sua confirmavit. Ita videlicet +quod si Rex, vel Justic. vel Ballivi Regis, vel aliquis de ministris +<span class="pagenum"><a name="p360" id="p360">360</a></span> +suis in aliquo erga aliquem deliquerit, vel aliquem articulorum pacis +aut securitatis transgressus fuerit, & delictum ostensum fuerit <span class="sc">IV</span> Baronibus +de prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, illi quatuor Barones accedent +ad Dominum Regem, & ad Justic. suum, si Rex fuerit extra +regnum, proponentes ei excessum, & petentes ut excessum illum +sine dilatione faciat emendari. Et si Rex vel Justic. ejus illud +non emendaverit, si Rex fuerit extra regnum, infra rationabile +tempus determinandum in charta prædicta, <span class="sc">IV</span> referent causam +illam ad residuos de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus; & illi <span class="sc">XXV</span>, cum +communa totius terræ, distringent & gravabunt Regem modis +omnibus quibus poterint, donec fuerit emendatum secundum arbitrium +eorum; salva persona Domini Regis & Reginæ & liberorum +suorum. Et cum fuerit emendatum, intendant Dom. Regi +sicut prius. Et quicunque voluerit de terra, jurabit ad prædicta +exequenda, pariturum mandatis prædictorum <span class="sc">XXV</span> Baronum, & +gravaturum Regem pro posse suo cum ipsis. Et Rex publice & +libere dabit licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli +unquam jurare prohibebit. Omnes autem illos de terra, qui +sponte sua & per se jurare noluerint <span class="sc">XXV</span> Baronibus de distringendo +& gravando Regem cunctis, Rex faciet jurare<a id="footnotetag474" name="footnotetag474"></a> +<a href="#footnote474"><sup class="sml">474</sup></a> ejusdem +de mandata suo, sicut prædictum est.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote474" name="footnote474"><b>Note 474: </b></a> +<a href="#footnotetag474"> (retour) </a> <i>Pat. 3. Joh. m. 7. n. 29.</i></blockquote> + +<p>Item si aliquis de prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus decesserit vel a terra +recesserit, vel aliquo modo alio impeditus fuerit, quo minus +ista prædicta possit exequi: qui residui fuerint de <span class="sc">XXV</span> eligent +alium loco ipsius pro arbitrio sui, qui simili modo erit juratus quo +& cæteri. In omnibus autem quæ istis <span class="sc">XXV</span> Baronibus committuntur +exequenda, si forte ipsi <span class="sc">XXV</span> præsentes fuerint & inter se +super re aliqua discordaverint, vel aliqui ex eis vocati nolint vel +nequeant interesse, ratum habebitur & firmum quod major pars +ex eis provideat vel præceperit, ac si omnes <span class="sc">XXV</span> in hoc concessissent, +& prædicti <span class="sc">XXV</span> jurabunt quod omnia antedicta fideliter +observabunt, & pro toto posse suo facient observari. Præterea +Rex faciet eos securos per Chartas Archiepiscopi & Episcoporum +& magistri Pandulfi, quod nihil impetrabit a Dom. Papa, per +-----File: 365.png--- P. 361 +quod aliqua istarum conventionum revocetur, vel minuatur. Et +si aliquid tale impetraverit, reputetur irritum & inane, & nunquam +eo utatur. Sine dato.</p> + + +<p><i>Leges Forestæ observandæ Chartis Regis non obstantibus. +A. D. 1201 Reg. 3.</i></p> + +<p>Rex Hugoni de <i>Neville</i> Sal.<a id="footnotetag475" name="footnotetag475"></a> +<a href="#footnote475"><sup class="sml">475</sup></a> Mandamus vobis quod non +omittatis propter aliquam Chartam quam alicui fecerimus quin +Forestas nostras Angliæ custodiatis per easdem Leges quæ fuerint +in Forestis nostris tempore Henrici Regis Patris nostri, exceptis +terris quas disaforestaverimus, & illis quibus per Chartas +nostras parcos concessimus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote475" name="footnote475"><b>Note 475: </b></a> +<a href="#footnotetag475"> (retour) </a> <i>Pat. 3. Joh. 7. m. 7. n. 29.</i></blockquote> + +<p><i>Assisa panis secundum diversum pretium frumenti<a id="footnotetag476" name="footnotetag476"></a> +<a href="#footnote476"><sup class="sml">476</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote476" name="footnote476"><b>Note 476: </b></a> +<a href="#footnotetag476"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 200.</i></blockquote> + +<p>Eodem anno Rex fecit generaliter acclamari, ut assisa panis +inviolabiliter sub poena Collistrigiali observaretur. Quæ probata +fuit per pistorem Gaufridi fil. Petri Justitiarii Angliæ, & pistorem +R. de <i>Turnam</i>; ita quod pistores poterint sic vendere, & +in quolibet quarterio lucrarentur 3 denarios exceptis.</p> + +<p> +Brennio & 2 panibus ad Furnarium.<br> +Et 4 servientibus--4 obolos.<br> +Duobus Garcionibus--1 quadrant.<br> +Et in sale----obol.<br> +Et in gesta----obol.<br> +Et in candela----quadrant.<br> +Et in busca----3 denar.<br> +Et in buletello----obol.<br> +</p> + +<p>Quando frumentum (intellige <i>quarterium</i>) venditur pro 6 solidis, +tunc ponderabit panis de quadrante, albus & bene coctus, +16 solidos de viginti lova; & panis de toto blado, debet esse +bonus & bene coctus, ita quod nihil subtrahatur, & ponderabit--24 +solid.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 5 solid. & 6 den. albus panis +ponderabit 20 solid. & de toto blado--28 solid.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p362" id="p362">362</a></span> + +<p>Quando frumentum venditur pro 5 sol. albus panis ponderabit +24 sol. & panis de toto blado--32 solid.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 4 sol. & 6 den. albus panis +ponderabit 32. solid. de toto blado--42 solid.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 4 sol. albus panis ponderabit +36 solid. de toto blado--46 solid.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 3 sol. & 6 den. albus panis +ponderabit 42 sol. de toto blado--54 sol.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 3 sol. albus panis ponderabit +48 sol. de toto blado--64 sol.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 2 sol. & 6 den. albus panis +ponderabit 54 sol. de toto blado--72 sol.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 2 sol. albus panis ponderabit +60 sol. de toto blado--4 libr.</p> + +<p>Quando frumentum venditur pro 18. den. albus panis ponderabit +77 sol. de toto blado 4 libr. & 8 solid.</p> + +<p>Et hoc per totum Regnum est proclamatum.</p> + + +<p>Rex in Comites & Barones occasiones prætendens quod ipsum +inter hostes reliquerant in partibus transmarinis, (sc. Normannia) +unde Castella & terras suas pro eorum defectu amiserat; +cepit ab eis septimam partem omnium mobilium suorum<a id="footnotetag477" name="footnotetag477"></a> +<a href="#footnote477"><sup class="sml">477</sup></a>; +nec ab Ecclesiis conventualibus, nec parochialibus manus coercuit: +Siquidem placiti sui inter Ecclesiasticos habuit executorem +<i>Hubertum</i> Cantuariensem Archiepiscopum; inter Laicos, <i>Gaufridum</i> +filium Petri Angliæ Justitiarium, nemini parcentes.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote477" name="footnote477"><b>Note 477: </b></a> +<a href="#footnotetag477"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 201.</i></blockquote> + +<p>In Crastino Circumcisionis convenerunt ad <i>colloquium</i> apud +<i>Oxoniam</i> Rex & magnates Angliæ; ubi concessa sunt Regi auxilia +militaria, de quolibet scuto, scil. duæ marcæ & dimidia. +Nec etiam Episcopi & Abbates sive Ecclesiasticæ personæ, sine +promissione recesserunt<a id="footnotetag478" name="footnotetag478"></a> +<a href="#footnote478"><sup class="sml">478</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote478" name="footnote478"><b>Note 478: </b></a> +<a href="#footnotetag478"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 201.</i></blockquote> + + +<p>Proclamatio fiat<a id="footnotetag479" name="footnotetag479"></a> +<a href="#footnote479"><sup class="sml">479</sup></a> quod nemo ferat vel habeat denarium retonsum +omnibus Vicecomitibus directa. Et si denarius retonsus +inveniatur post diem prædictam in manu Burgensis, denarium +illud capiatur & perforetur, & quodam forulo ponatur, & ad +<span class="pagenum"><a name="p363" id="p363">363</a></span> +opus Regis salvo custodiatur. Et qui illud habeat ponatur per salvos +plegios, & omnia ejus Catalla attachientur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote479" name="footnote479"><b>Note 479: </b></a> +<a href="#footnotetag479"> (retour) </a> <i>Patentes an. 6. Joh. m. 6. n. 16.</i></blockquote> + +<p>Et si inveniatur in manu Judæi vel Judææ capiatur ut supra & +corpus & omnia catalla ejusdem Judæi capiantur, &c.</p> + +<p>Et si inveniatur in manu armigeri vel rustici, vel paisanti, +capiatur & reddatur ei a quo captus fuit.</p> + + + +<p><i>Patentes Anno 6. R Joh. inter 29. Oct. 29. & 2. Nov. 17. de +moneta.</i></p> + +<p>Rex Willelmo de <i>Wrotham</i>, &c. & Reginaldo de <i>Cornhill</i>, +&c. Sciatis quod per commune consilium regni nostri fecimus +hanc Assisam subscriptam de moneta custodiend. & retonsoribus +& falsonariis monetæ nostræ destruendis. Et ad prædictam Assisam +& ad articulos prædictæ Assisæ custodiend. vos superiores +custodes loco nostro constituimus vobis præcipientes quod eam +juste & rigide per totam Angliam custodiatis & custodiri faciatis +nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro deferentes. +Et prædictam Assisam in his nostris patentibus vobis mittimus +in Warant.</p> + +<p><span class="side"><i>Penny peice.</i></span>Assisum est de moneta quod vetus moneta currat unde quælibet +libra sit lacta 2 solid 6 den. ad plus; & illa libra quæ +plus lactavit & denarii qui plus lactaverint perforentur & reddantur +sicut alias provisum fuit. Judæi vero Aurifabri, & mercatores +forinseci emant moneta ista victum & vestitum suum tantum +sed non debent præstitum vel <i>merchandisas</i> facere nisi de +grossa & forti moneta quæ sit de lege & pondere denarii <i>Sterlingæ</i>. +Et ad cognoscendum denarium de prædicto lacco exeat +a monetaria nostra unum <i>penipeis</i> & liberetur cui illud voluerit +habere, habendum usque ad Pentecostem anno Regni nostri +septimo de lacco octavæ partis denarii. Item denarios qui +de cætero fiet scilicet post natale anno Regni nostri sexto inventa +rentoss. in alicujus manu perforetur & ille cujus manu captus +fuerit capiatur ut latro. Vide reliqua in MS.</p> + +<p>Rex, &c. W. de <i>Wrotham</i>, &c. & Reginald de <i>Cornhill</i>, +&c.<a id="footnotetag480" name="footnotetag480"></a> +<a href="#footnote480"><sup class="sml">480</sup></a> Sciatis quod per commune consilium Regni nostri +<span class="pagenum"><a name="p364" id="p364">364</a></span> +fecimus hanc Assisam subscriptam de moneta custodienda & retonsoribus +& falsonariis monetæ nostræ destruendis & ad prædictam +Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ custodiendos, vos +superiores custodes loco nostro constituimus, vobis præcipientes +quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis & custodiri +faciatis, nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro +deferentes & prædictam Assisam in hiis literis nostris patentibus +vobis mittimus in Warant. &c.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote480" name="footnote480"><b>Note 480: </b></a> +<a href="#footnotetag480"> (retour) </a> <i>Pat. 6. Reg. Joh. nu. 3. in Dorso.</i></blockquote> + +<p>Item si quis cambiaverit denarium vel argentum alii quam ad +Cambium nostrum salvo Cambio Domini Cant. apud Cant. tam +cambiens quam recipiens cum eo, quod cambiaverit, capiantur; +& <i>assisum</i> est quod nullus capiat ad Cambium pro libra +de <i>fine</i> & puro argento plus vel minus quam sex denarios de +Lege, & quod nullus denarius exeat de Cambio nostro vel +Domini Cant. nisi sit legalis de <i>Vintenlor</i>.</p> + +<p>Item inquiratur per liberos & legales homines in Civitatibus +Burgis & Villis qui Christianus vel Judæus denarium retondit +& qui inventus fuerit retonsor Christianus vel Judæus, capiantur +omnia catalla sua & corpus suum mittatur in prisonam nostram, +& sit in voluntate nostra de justitia facienda.</p> + +<p>Item si denarii qui non sint rationabiles de lege & pondere +inventi fuerint in manu Judæi Aurifabri vel Mercatoris forinseci +vel servientium eorum pro merchandisa vel præstito faciendo +assisum est quod illi in quorum manu fuerint inventi, nisi tamen +ad victum & vestitum suum emendum, ut prædictum est, capiatur. +Teste meipso apud <i>Winton.</i> vicesimo sexto die Januar.<br> +Exam. per me <i>Geo. Robson</i><br> +24 die Dec. 1619.</p> + +<p> +<i>In Rotulo memorandorum de anno nono Reg. H. fil. Reg. J. in +ultimo rotulo in Dorso<a id="footnotetag481" name="footnotetag481"></a> +<a href="#footnote481"><sup class="sml">481</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote481" name="footnote481"><b>Note 481: </b></a> +<a href="#footnotetag481"> (retour) </a> <i>Rub. Lib. scacc. fol. 149. b.</i></blockquote> + +<p>Consideratum est per Justic. quod precium <i>osturci</i> fori sit <span class="sc">XX</span> s. +precium <i>Osturci</i> mutati sit <span class="sc">XL.</span> s. Et si Austarcus fori non reddatur +<span class="pagenum"><a name="p365" id="p365">365</a></span> +primo anno, in anno sequenti dicatur & reddatur mutatus.</p> + +<p>A. D. 1204. Reg. 6. Sciatis<a id="footnotetag482" name="footnotetag482"></a> +<a href="#footnote482"><sup class="sml">482</sup></a> quod pro amore Dei & +salute animæ matris nostræ quæ mortua est, liberasse nos prisones +incarceratos pro quacunque causa detenti fuerint; sive pro +murdro, sive pro felonia, sive latrocinio.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote482" name="footnote482"><b>Note 482: </b></a> +<a href="#footnotetag482"> (retour) </a> <i>Dors. Pat. an. 6. Joh. m. 1.</i></blockquote> + +<p>Exceptis prisonibus captis de Werra nostra, & Judæis prisonibus. +Ita quod inveniant plegios de se bene gerendo vel de +Regno adjurando.</p> + +<p>Assisa de moneta & retonsoribus & falsionariis monetæ nostræ +destruendis<a id="footnotetag483" name="footnotetag483"></a> +<a href="#footnote483"><sup class="sml">483</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote483" name="footnote483"><b>Note 483: </b></a> +<a href="#footnotetag483"> (retour) </a> <i>Dors. ibid. in 3.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Assisa de moneta contra retonsores ejus.</i></span>Rex Vicecomiti <i>Roteland</i> salutem<a id="footnotetag484" name="footnotetag484"></a> +<a href="#footnote484"><sup class="sml">484</sup></a>. Sciatis quod provisum +est communi assensu Archiepiscoporum................... +quod novem milites per totam Angliam invenient decimum militem +bene paratum equis & armis ad defensionem Regni nostri, +& 2 solidos per diem ad liberationem suam. Ideo tibi præcipimus +sicut teipsum & omnia tua diligis, quod 10 milites de +Balliva tua sint apud London ad Pascha bene parati equis & +armis cum liberationibus suis, sicut prædictum est, parati ire +in servitium quo præceperimus pro defensione Regni nostri. +Provisum quod si alienigenæ in terram nostram venerint, omnes +unanimiter eis occurrant cum forcia & armis sine dilatione auditis +rumoribus de eorum adventu.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote484" name="footnote484"><b>Note 484: </b></a> +<a href="#footnotetag484"> (retour) </a> <i>In Dorso Pat. an. 6. Joh. m. 5. n.</i></blockquote> + +<p>Et si quis se ipsum retraxerit modo non gravatus infirmitate, +ipse & hæredes sui in perpetuum exhæredentur, & feodum suum +remanebit Domino fundi ad faciendum inde voluntatem suam: +Et qui non habent terras, servi fient in perpetuum, reddendo +annuatim 4 denar.</p> + +<p>Eodem modo omnibus Vicecomitibus per Angliam scribitur. A. +D. 1205. Reg. 7.</p> + +<p><span class="side"><i>Mulctantur qui Reg. non secuti sunt ad bellum +transmarinum.</i></span>Cum Rex (posthabito multorum consilio) classem copiosam +apud Portesmuthe conscripserat; parvo tamen comitatu Idibus +<i>Julii</i> naves ascendit velut trajecturus, sed mutato consilio, tertia +die Juxta <i>Warrham</i> applicuit. Reversus autem cepit de +<span class="pagenum"><a name="p366" id="p366">366</a></span> +Comitibus, Baronibus, & militibus<a id="footnotetag485" name="footnotetag485"></a> +<a href="#footnote485"><sup class="sml">485</sup></a>, & viris religiosis, pecuniam +infinitam; occasiones prætendens quod noluerunt ipsum +sequi ad partes transmarinas, ut hæreditatem amissam recuperaret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote485" name="footnote485"><b>Note 485: </b></a> +<a href="#footnotetag485"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 204.</i></blockquote> + +<p>Rex Justic. &c. Prohibemus districte ne quis appellatus de +morte hominis replegietur vel in Custodia trahatur, vel <i>escagietur</i>, +nisi per speciale præceptum nostrum, sed in gaola firmiter +teneatur, donec coram Justitiariis judicium suum habuerit T. +Dom. Joh. Norwic. &c<a id="footnotetag486" name="footnotetag486"></a> +<a href="#footnote486"><sup class="sml">486</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote486" name="footnote486"><b>Note 486: </b></a> +<a href="#footnotetag486"> (retour) </a> <i>Pat. an. 8. Joh. m. 4. n. 27.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>13 Pars mobilium exigitur.</i><br><br> +<i>Archiep. Ebor. contradicit.</i></span>Rex in Purificatione B. Mariæ<a id="footnotetag487" name="footnotetag487"></a> +<a href="#footnote487"><sup class="sml">487</sup></a> cepit per totam Angliam +tertiam decimam partem ex omnibus mobilibus & aliis rebus tam +de Laicis quam de viris Ecclesiasticis & Prælatis cunctis murmurantibus, +sed contradicere non audentibus. Solus Gaufridus Archiep. +Ebor. contradicens, clanculo recessit ab Anglia, sed +rerum Ecclesiasticarum in suo Archiepiscopatu invasores, anathematis +sententia innodavit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote487" name="footnote487"><b>Note 487: </b></a> +<a href="#footnotetag487"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 212.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Captura avium prohibita.</i></span>Anno Domini 1209. Rex Anglorum <i>Johannes</i> ad natale Domini +fuit apud Bristollum, & ibi capturam avium per totam +Angliam interdixit<a id="footnotetag488" name="footnotetag488"></a> +<a href="#footnote488"><sup class="sml">488</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote488" name="footnote488"><b>Note 488: </b></a> +<a href="#footnotetag488"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ibid. pag. 218.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Innocentius Pap. Angliam interdicit.</i></span>Cum Stephanum <i>Langtonum</i> Cardinalem S. <i>Chrysogoni</i> quem +Innocentius Papa in Archiepiscopatum Cantuariensem obtruserat, +nec blanditiis suscipere duceretur Rex <i>Johannes</i>, nec comminationibus, +Papa ad gravissima confugiens Ecclesiæ tela sub +generali interdicto totam Angliam inclusit, quod a <i>Londoniensi</i>, +<i>Eliensi</i>, & <i>Wigornensi</i> Episcopis, ad hoc a Papa injunctis, +die Lunæ in Passione Domini (quæ tunc contigit decimo Cal. +Aprilis) denuntiatum est. Cessaverunt itaque in Anglia omnia +Ecclesiastica sacramenta, præter Confessionem & Viaticum in +ultima necessitate, & baptisma parvulorum. Corpora defunctorum +de civitatibus & villis efferebantur, & more canum in biviis +& fossatis sine orationibus & sacerdotum ministerio sepeliebantur.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex frendens invadit Ecclesiam.</i></span>Rex in furorem adactus Ecclesiam involat, Vicecomitibus +ubique præcipit ut Prælatos jubeant regno excedere. Episcopatus, +<span class="pagenum"><a name="p367" id="p367">367</a></span> +Abbatias, Prioratus, Laicorum deputat custodiis. Bona & +redditus Ecclesiasticorum fisco rapit, parce eis victum ministrans +& vestitum. Presbyterorum & Clericorum focariæ (sic uxores vocant) +passim captæ, ad gravem compelluntur redemptionem; +affectusque injuriis Clerus, nusquam reperit sublevamen. Consanguinei +insuper Archiepiscopi & Episcoporum qui Angliam interdixere, +ipsis elapsis, capiuntur, spoliantur, & in carcerem detruduntur.</p> + +<p>Inter hæc veretur sibi Rex Ecclesiastici fulminis plagam novissimam +excommunicationem subditosque a fidelitate sua absolvendos. +Magnates igitur ad nova cogit ligantiæ sacramenta, nec in +hoc securus, obsides etiam exhibendum. Judæos vero ad gravissimas +redemptiones.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> + + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> + + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Papa Regem excommunicat.</i><br> +<i>Regnum Angliæ Phil. Regi Fr. dat.</i><br> +<i>Phil. Rex Fr. Angliam invadit.</i></span>Regem sævientem concionando ciet & tuetur Theologus quidam +<i>Alexander Cementarius</i>: Sed brevi hoc contrito, Papa non +solum Regem excommunicat, sed ex consilio Cardinalium sententialiter +pronuntiat deponendum. Regnum Angliæ <i>Philippo</i> +Regi Francorum largitur, qui devoratum longa spe capescere, +nervis omnibus jam aggreditur, militiam omnibus indicit sub +<i>Culvertagii</i> stigmate. Pecuniam, arma, naves, obsonia, & quæ +ad ingens adeo molimen expetuntur, undequaque comparat, +coepti diem statuens in Octavis Paschæ.</p> + +<p><i>Johannes</i> contra summam rerum jam in alea positam videns; +nihil quod ad defensionem pertinet non exequitur. Primo naves +in universis portubus lustrari facit, numeratasque codicillis conscribi +juxta Brevis formulam quod subsequitur singulorum portuum +Ballivis directi.</p> + +<p><i>Forma Brevis regii singulis Vicecom. & Portuum Baillivis directi. +A. D. 1213. Reg. 15.</i></p> + +<p>Johannes Rex Angliæ, &c.<a id="footnotetag489" name="footnotetag489"></a> +<a href="#footnote489"><sup class="sml">489</sup></a> Præcipimus tibi quatenus statim +visis literis istis, eas in propria persona una cum Baillivis +portuum ad singulos portus de Bailliva tua, & facias diligenter +imbreviare omnes naves ibi inventas, quæ possunt ferre sex equos +vel plures: Et præcipias ex parte nostra magistris omnium +<span class="pagenum"><a name="p368" id="p368">368</a></span> +navium illarum, & illis quorum naves sunt; quod sicut se & naves +suas, & omnia sua diligunt, habeant illas ad Portesmuthe +in media quadragesimæ bene adornatis bonis & probis <i>Marinellis</i>, +& bene armatis qui ituri sunt in servitium nostrum ad liberationes +nostras: Et tunc habeas ibi memoriter & distincte imbreviatum +quot naves in singulis portubus inveneris, & quorum +ipsæ sunt, & quot equos quælibet ferre possit. Et tunc facias nobis +scire, quot & quæ naves in portubus suis <i>die dominica</i> proxime +post Cineres, sicut præceperamus, & habeas ibi hoc Breve. +Teste me ipso apud <i>Nov. Templum</i> 3 die Martis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote489" name="footnote489"><b>Note 489: </b></a> +<a href="#footnotetag489"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 224.</i></blockquote> + +<p>Misit Rex alias literas ad omnes Vice-comites Regni sui sub +hac forma.</p> + +<p><i>Johannes</i> Rex Angliæ, &c.<a id="footnotetag490" name="footnotetag490"></a> +<a href="#footnote490"><sup class="sml">490</sup></a> Summone per bonos summonitores, +Comites, Barones, milites, & omnes <i>liberos</i> homines +& <i>servientes</i>, vel quicunque sint, & de quocunque teneant, +qui arma habere debent, vel habere possint, & qui homagium +nobis vel ligantiam fecerunt; quod sicut nos & seipsos +& omnia sua diligunt, sint apud <i>Doveram</i> ad instans clausum +Pascha, bene parati cum equis & armis, & cum toto posse suo, +ad defendendum caput nostrum & capita sua, & terram Angliæ. +Et quod nullus remaneat qui arma portare possit, sub nomine +<i>Culvertagii</i> & perpetuæ servitutis. Et unusquisque sequatur Dominum +suum. Et qui terram non habent, & arma habere possint, +illuc veniant ad capiendum <i>solidatas</i> nostras. Et tu omnem attractum +victualium & omnia mercata Baillivarum tuarum venire facias, +ut sequantur exercitum nostrum; ita quod nullum mercatum +de Baillivis tuis alibi teneatur: Et tu ipse sis ibi cum prædictis +summonitionibus. Et scias quod scire volumus quomodo venerint +de Baillivis tuis, & qui venerint, & qui non: Et videas +quod tu ita effortiate venias cum equis & armis, & hæc ita +exequaris, ne inde ad corpus tuum nos capere debeamus. Et +tu inde habeas rotulum tuum, ad nos certificandum qui remanserint.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote490" name="footnote490"><b>Note 490: </b></a> +<a href="#footnotetag490"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 224.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Legatus Papæ de reconciliatione tractat.</i><br><br> +<i>Rex Joh. conditiones pacis accipit.</i></span>Concurritur undique ad excipiendum hostem; sed interea +<span class="pagenum"><a name="p369" id="p369">369</a></span> +Roma missus <i>Pandulfus</i> Subdiaconus<a id="footnotetag491" name="footnotetag491"></a> +<a href="#footnote491"><sup class="sml">491</sup></a> familiaris & Legatus Innocentii +Papæ, de reconciliatione tractaturus: Regis in adverso +littore, licentiam opperit ingrediendi. Hac concessa, Francorum +veniens formidabilem nuntiat apparatum. Anglorum metuendam +defectionem, periculum imminens esse, certum, & +inevitabile. Papam non confusioni Regis, sed conversioni studere, +resipiscentiæ, & saluti animæ. Rex qui jam quinquennem +pene sustinuerat excommunicationem; caute recognoscens omnia, +& illud una quod a <i>Petro</i> Heremita quodam vaticinatum +esset, eum regno fore exutum ante festum instantis ascensionis; +Legato acquievit, se & regnum suum in Papæ deferens Patrocinium. +Jurat insuper coram Legato, tactis sacris Evangeliis, +se judicio Ecclesiæ pariturum; jurantque 16 e potentioribus Magnatibus, +cum in animam Regis, tum ut resilientem pro posse +suo ad satisfactionem compellerent.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote491" name="footnote491"><b>Note 491: </b></a> +<a href="#footnotetag491"> (retour) </a> <i>Mat. Par.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex Joh. Articulos Pacis stipulatur.</i></span><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, omnibus præsentes literas +inspecturis, salutem<a id="footnotetag492" name="footnotetag492"></a> +<a href="#footnote492"><sup class="sml">492</sup></a>. Per has Patentes literas Sigillo nostro +munitas, volumus esse notum, quod nobis præsentibus, hi quatuor +Barones nostri, Willielmus sc. Comes <i>Saresberiæ</i>, frater +noster, & Reginaldus Comes <i>Bononiæ</i>, Willielmus Comes +<i>Warennæ</i> & Willielmus Comes de <i>Ferrariis</i>, juraverunt in animam +nostram quod nos subscriptam pacis formam bona fide per +omnia curabimus observare.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote492" name="footnote492"><b>Note 492: </b></a> +<a href="#footnotetag492"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 225.</i></blockquote> + +<p>Inprimis igitur solenniter absolute juravimus, stare mandatis +Domini Papæ, coram ejus Legato aut Nuncio, super omnibus +pro quibus excommunicati sumus ab ipso.</p> + +<p>Et veram pacem & plenam securitatem præstabimus venerabilibus +viris <i>Stephano</i> Cantuariensi Archiepiscopo, Willielmo <i>Londoniensi</i>, +Eliæ <i>Eliensi</i>, C. <i>Herefordensi</i>, J. <i>Batoniensi</i>, & <i>Huberto +Lincolniensi</i> Episcopis, Priori quoque & Monachis Cantuariensibus, +& <i>Roberto</i> filio Walteri, & <i>Eustachio</i> de <i>Vesci</i>, nec +non & cæteris Clericis & Laicis ad hoc negotium contingentibus; +præastando simul coram eodem Legato vel Delegato publice +juramentum, quod ipsos cum suis nec lædemus, nec lædi +faciemus, nec permittemus in personis vel rebus; illisque dimittemus +<span class="pagenum"><a name="p370" id="p370">370</a></span> +omnem indignationem, & in gratiam nostram eosdem +recipiemus & tenebimus bona fide: Quodque præfatos Archiepiscopum +& Episcopos non impediemus, nec faciemus, nec permittemus +aliquatenus impediri, quominus ipsi libere suum exequantur +officium, & plena jurisdictionis suæ authoritate, prout +debent, utantur.</p> + +<p>Et super his tam Domino Papæ, quam ipsi Archiepiscopo, & singulis +Episcopis nostras patentes literas exibebimus, facientes ab +Episcopis, & Comitibus, & Baronibus nostris, quot & quæ præfati +Archiepiscopus & Episcopi postulant juramenta & eorum +patentes literas exhiberi, quod ipsi bona fide studebunt, ut hæc +pax & securitas firmiter observetur.</p> + +<p>Et si forte, quod Deus avertat, per nos ipsos vel alios contra +venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores securitatis & pacis, +mandatis Apostolicis inhærebunt; nosque perpetuo vacantium +Ecclesiarum custodias amittamus.</p> + +<p>Quod si forte nequiverimus ad hanc ultimam partem juramenti +eos inducere, viz. quod si per nosmetipsos vel per alios +contra venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores pacis & +securitatis, mandatis Apostolicis inhærebunt.</p> + +<p>Nos propter hoc Domino Papæ & Ecclesiæ Romanæ per +nostras patentes literas obligavimus omne jus Patronatus quod +habemus in Ecclesiis Anglicanis. Et sic omnes literas quæ sunt +pro securitate prædictorum sunt exhibendæ; præfatis Archiepiscopo +& Episcopis ante suum ingressum in Angliam transmittemus.</p> + +<p>Si vero nobis placuerit, sæpe præfatus Archiepiscopus & Episcopi, +salvo honore Dei & Ecclesiæ, juratoriam cautionem & +literatoriam quod ipsi nec per se nec per alium contra personam +nostram, vel Coronam nostram aliquid attentabunt, nobis prædictam +pacem & securitatem servantibus illibatam.</p> + +<p>De ablatis autem plenam restitutionem, & de damnis recompensationem +sufficientem omnibus impendemus, tam Clericis +quam Laicis ad hoc negotium pertingentibus, non solum rerum +sed omnium libertatum & restitutas conservabimus libertates. Archiepiscopo +quidem & Episcopo Lincolniensi a tempore suæ consecrationis, +aliis autem a tempore discordiæ inchoatæ. Nec obstabit +aliqua pactio, vel promissio, vel concessio, quominus & +<span class="pagenum"><a name="p371" id="p371">371</a></span> +damna recompensentur, & restituantur ablata tam vivorum, +quam & defunctorum. Nec aliquid retinebitur prætextu servitii +quod nobis debuerat impendi, sed postea nobis debita pro servitio +recompensatio tribuetur.</p> + +<p>Statimque omnes quos detinemus Clericos, faciemus absolutos +dimitti, ac restitui propriæ libertati, cum Laicis qui hujus occasione +negotii detinentur.</p> + +<p>In continenti quoque post adventum illius, qui nos debet absolvere, +faciemus de parte restitutionis ablatorum 8 millium librarum +Legalium Esterlingorum pro solvendis debitis, & faciendis +expensis nunciis prædictorum Archiepiscopi & Episcoporum, & +Monachorum Cantuariensium assignari sine impedimento quolibet +per potestatem nostram ad eos libere deferendorum, ut expediti +veniant in Angliam honorifice revocati: viz. Stephano +Cantuariensi Archiepiscopo 2500 libras, Willielmo Londoniensi +750 libras: E. Eliensi 750 libras: J. Bathoniensi 750 libras: H. +Lincolniensi 750 libras: Priori & Monachis Cantuariensibus +1000 libras.</p> + +<p>Et protinus postquam pacem illam duxerimus acceptandam, +assignari faciemus absque mora Archiepiscopo & Episcopis, Clericis +& Ecclesiis universis in manibus nuntiorum & procuratorum +ipsorum, mobilia omnia cum administratione libera eorundem +& in pace dimitti.</p> + +<p>Interdictum vero <i>Utlagatio</i> vulgariter nuncupatum, quod +proponi fecimus contra Ecclesiasticas personas, publice revocabimus, +protestando per nostras patentes literas Archiepiscopo tribuendas, +id ad nos nullatenus pertinere, quodque istud de cætero +contra Ecclesiasticas personas, nullatenus faciemus proponi: +Revocantes præterea utlagationem laicorum ad hoc negotium +pertinentium, & remittentes omnia quæ post interdictum recepimus +ab hominibus Ecclesiasticis, præter regni consuetudinem +& Ecclesiæ libertatem.</p> + +<p>Si vero super damnis vel ablatis aut eorum quantitate vel estimatione +quæstio fuerit de facto suborta, per Legatum vel Delegatum +Domini Papæ, receptis probationibus terminetur.</p> + +<p>Et his omnibus rite peractis, relaxabitur sententia interdicti.</p> + +<p>Super cæteris autem capitulis, si quæ fuerint dubitationes +<span class="pagenum"><a name="p372" id="p372">372</a></span> +subortæ, de quibus merito debeat dubitari, nisi per Legatum vel +Delegatum Domini Papæ, de partium fuerint voluntate sopitæ; +ad ipsius referantur arbitrium, ut super quæ ipse decreverit, observentur, +Teste me ipso apud <i>Doveram</i>, 13 die <i>Maii</i> Anno +Regni nostri 14.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex Papæ resignat coronam Angliæ.</i></span>His expeditis convenerunt iterum Rex & Pandulphus & Magnates +Angliæ ad domum militum Templi juxta <i>Doveram</i> 15 die +Maii in Vigilia Ascensionis; ubi Rex juxta id quod Romæ sententiatum +est, resignavit coronam suam, cum Regnis Angliæ &c. +Hiberniæ in manus Dom. Papæ, cujus vices tunc gerebat Pandulphus +memoratus, factaque resignatione eadem Papæ & successoribus +suis per Chartam dedit & confirmavit.</p> + +<p><span class="side"><i>Charta Regis Joh. resignationis Regni.</i></span><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, &c. Omnibus Christi fidelibus +hanc chartam inspecturis, salutem in Domino.</p> + +<p>Universitati vestræ per hanc chartam Sigillo nostro munitam, +volumus esse notum, quod cum Deum & matrem nostram sanctam +Ecclesiam offenderimus in multis, & proinde divina misericordia +plurimum indigeamus, nec quid digne offerre possimus pro +satisfactione Deo & Ecclesiæ debita facienda, nisi nosmetipsos +humiliemus & regna nostra; volentes nos ipsos humiliare pro +illo qui se pro nobis humiliavit usque ad mortem, gratia Sancti +Spiritus inspirante, non vi interdicti nec timore coacti, sed nostra +bona spontaneaque voluntate, ac communi consilio Baronum +nostrorum conferimus & libere concedimus Deo, & sanctis Apostolis +ejus Petro & Paulo, & sanctæ Romanæ Ecclesiæ, matri nostræ, +ac Domino Papæ <i>Innocentio</i>, ejusque catholicis successoribus, +totum regnum Angliæ, & totum regnum Hiberniæ, cum +omni jure & pertinentiis suis, pro remissione omnium peccatorum +nostrorum, & totius generis nostri, tam pro vivis quam +pro defunctis, & amodo illa ab eo & Ecclesia Romana, tanquam +secundarius recipientes & tenentes, in præsentia prudentis +viri Domini Papæ Subdiaconi & familiaris.</p> + +<p>Exinde prædicto Domino Papæ Innocentio, ejusque catholicis +successoribus, & Ecclesiæ Romanæ secundum subscriptam formam +fecimus & juravimus homagium ligeum in præsentia <i>Pandulphi</i>: +Si coram Domino Papa esse poterimus, eidem faciemus; successores +nostros & hæredes de uxore nostra in perpetuum obligantes, +<span class="pagenum"><a name="p373" id="p373">373</a></span> +ut simili modo summo Pontifici qui pro tempore fuerit, & +Ecclesiæ Romanæ sine contradictione, debeant fidelitatem præstare, +& homagium recognoscere.</p> + +<p>Ad indicium autem hujus nostræ perpetuæ obligationis & concessionis +volumus & stabilimus, ut de propriis & specialibus redditibus +nostris prædictorum regnorum, pro omni servitio & consuetudine, +quæ pro ipsis facere debemus, salvis per omnia denariis +beati Petri, Ecclesia Romana mille marcas Esterlingorum +percipiat annuatim, in festo sc. S. Michaelis 500 marcas, & in +Pascha 500; septingentis sc. pro regno Angliæ, & 300 pro regno +Hiberniæ: salvis nobis & hæredibus nostris, justitiis, libertatibus, +& regalibus nostris.</p> + +<p>Quæ omnia, sicut supra scripta sunt, rata esse volentes atque +firma, obligamus nos & successores nostros contra non venire: +& si nos vel aliquis successorum nostrorum contra hæc attentare +præsumpserit, quicunque ille fuerit, nisi rite commonitus resipuerit, +cadat a jure regni: Et hæc charta obligationis & concessionis +nostræ semper firma permaneat.</p> + +<p>Teste meipso apud <i>Domum Militum Templi</i> juxta <i>Doveram</i> +coram H. <i>Dublinensi</i> Archiepiscopo, Joh. <i>Norwicensi</i> Episcopo, +Galfrido fil. <i>Petri</i>, W. Comite <i>Saresberiæ</i>, W. Comite <i>Penbroc</i>, +R. Comite <i>Bononiæ</i>, W. Comite <i>Warennæ</i>, S. Comite +<i>Winton</i>, W. Comite <i>Arundel</i>, W. Comite de <i>Ferrariis</i>, W. +<i>Briwere</i>, Petro fil. <i>Hereberti</i>, Warino fil. <i>Geraldi</i>, 15 die Maii, +anno regni nostri 14.</p> + +<p>Chartam Rex <i>Pandulpho</i> tradidit <i>Innocentio</i> deferendam<a id="footnotetag493" name="footnotetag493"></a> +<a href="#footnote493"><sup class="sml">493</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote493" name="footnote493"><b>Note 493: </b></a> +<a href="#footnotetag493"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 227.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Regis Johan. Charta obedientiam promittens Papæ.</i></span>Ego <i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, & Dom. Hiberniæ, +ab hac hora & in antea fidelis ero Deo & Beato Petro & Ecclesiæ +Romanæ, & Domino meo Papæ Domino <i>Innocentio</i> +ejusque successoribus catholice intrantibus. Non ero in facto, in +dicto, consensu vel consilio, ut vitam perdant vel membra, vel +mala captione capiantur. Eorum damnum si scivero, impediam, +& remanere faciam, si potero: alioquin eis quam citius potero +intimabo, vel tali personæ dicam, quam eis credam pro certo +dicturam. Concilium quod mihi crediderint per se, vel per +<span class="pagenum"><a name="p374" id="p374">374</a></span> +nuntios suos, seu literas suas, secretum tenebo, & ad eorum damnum +nulli pandam me sciente. Patrimonium beati Petri, & specialiter +regnum Angliæ, & regnum Hiberniæ, adjutor ero ad +tenendum & defendendum contra omnes homines, pro posse meo. +Sic me adjuvet Deus, & hæc sancta Evangelia. Amen.</p> + +<p>Contulit Rex præterea quidpiam pecuniæ in arram subjectionis, +quam Pandulphus, reclamante Archiepiscopo, sub pede suo +conculcavit.</p> + +<p><span class="side"><i>Phil. Rex contra Flandriam movet exercitum.</i><br><br> +<i>Rex Joh. revocat exulantes.</i><br><br> +<i>Jurat.</i></span>His compositis, <i>Pandulphus</i> Galliam repetit, ut <i>Philippum</i> +Regem ab incoepto sisteret. Ille autem sex centena millia librarum +se in apparatu asserit expendisse; nec jam remorandus erat; +nisi Comes <i>Flandriæ</i>, qui signa ejus secuturus erat, eum deseruisset. +In <i>Flandriam</i> igitur furorem vertit: cui Johannes opem +ferens, 300 Galliæ naves abduxit captas, & 100 vel eo amplius +in sicco stantes flammis tradidit. Sed cum ulterius adversus Gallum +exercitum promoveret in <i>Pictaviam</i>, ad amissa recuperanda; +Magnates Angliæ eum sequi renuerunt, nisi ab excommunicationis +sententia prius solveretur. Archiepiscopum igitur & Episcopos +exulantes omni festinatione accersit: & 24 Magnatum chartis +securitatem tribuit veniendi. Venientes obviam excipit <i>Wintoniæ</i>, +provolutusque ad eorum pedes veniam flagitat commissorum. +Mirantur Regis humilitatem, & utrinque fletur: sed erectum +ad Ecclesiam ducunt, & absolvunt protinus. In absolutione +autem jurat Rex ad sacra Evangelia:</p> + +<p>Quod sanctam Ecclesiam ejusque ordinatos diligeret, defenderet, +& in manu teneret, contra omnes adversarios suos pro +posse suo.</p> + +<p>Quodque bonas leges antecessorum suorum & præcipue leges +Edwardi Regis, renovaret, & iniquas destrueret.</p> + +<p>Et omnes homines suos secundum justa curiæ suæ judicia judicaret: +quodque singulis redderet jura sua.</p> + +<p>Quod omnibus ad Interdicti negotium pertinentibus, infra proximum +Pascha plenariam restitutionem faceret ablatorum; sin +autem, in pristinam excommunicationis sententiam revocaretur.</p> + +<p>Juravit præterea Innocentio Papæ, ejusque catholicis successoribus, +fidelitatem & obedientiam, prout superius continetur. +<span class="pagenum"><a name="p375" id="p375">375</a></span></p> + +<p><i>Concilium apud S. Albanum pridie Non. Augusti<a id="footnotetag494" name="footnotetag494"></a> +<a href="#footnote494"><sup class="sml">494</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote494" name="footnote494"><b>Note 494: </b></a> +<a href="#footnotetag494"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 229.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Inquiritur de damnis Episcop.</i></span>In crastino S. <i>Margaretæ</i> misit Rex brevia ad omnes Vice-comites +regni, præcipiens ut de singulis dominicorum suorum villis, +<span class="sc">IV</span> legales homines cum Præposito, apud S. Albanum pridie +nonas Augusti facerent convenire: ut per illos & alios ministros +suos de damnis singulorum Episcoporum, & ablatis, certitudinem +inquireret, & quid singulis deberetur.</p> + +<p><span class="side"><i>Qui aderant huic Concilio.</i></span>Conveniunt ad indictum diem & locum <i>Gaufridus</i> fil. Petri +Justitiarius Angliæ, & Episcopus <i>Wintoniensis</i> (quos paulo ante +Rex statuerat <i>Custodes regni</i>) <i>Archiep. Cantuariæ</i>, cæterique +Episcopi & Magnates Angliæ.</p> + + +<p>Pax illic Regis denuntiatur omnibus, & ex parte ejus firmiter +præceptum est: Quatenus Leges Henrici I avi sui, ab omnibus +in regno custodirentur, & omnes leges iniquæ penitus +enervarentur.</p> + +<p><span class="side"><i>Extorsiones prohibentur.</i><br><br> +<i>Et Scotalla.</i></span>Denunciatum est præterea Vicecomitibus, Forestariis, aliis +Ministris Regis, sicut vitam & membra sua diligunt, ne a quoquam +aliquid violenter extorqueant, vel alicui injuriam irrogare +præsumant, aut scotalla alicubi in regno faciant, sicut facere +consueverunt.</p><br> + +<p><span class="side"><i>Leges Hen. I. confirmantur.</i></span>8. Calendas Septembris<a id="footnotetag495" name="footnotetag495"></a> +<a href="#footnote495"><sup class="sml">495</sup></a> convenerunt ad S. <i>Paulum</i> Londoniarum, +<i>Stephanus</i> Cantuariensis Archiepiscopus, & Episcopi, +Abbates, Priores, Decani, & Barones regni: statutoque +in re Ecclesiæ paxilli quidpiam, Proceres aliquot (ut fama refert) +seorsum evocat in colloquium. Audistis (inquit) quomodo ipse +apud <i>Winton</i> Regem absolvi, & ipsum jurare compulerim, quod +leges iniquas destrueret, & leges bonas, viz. leges Regis Edwardi +Confessoris renovaret, & in regno faceret observari. Inventa +est quoque nunc charta quædam <i>Henrici</i> I Regis Angliæ, +per quam si volueritis, libertates diu amissas, poteritis ad statum +pristinum revocare. Et proferens chartam, in medium recitari +fecit ad tenorem quem posuimus in anno 2. Henrici I.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote495" name="footnote495"><b>Note 495: </b></a> +<a href="#footnotetag495"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 230.</i></blockquote> + +<p>Perlecta <i>charta</i>, jurant Proceres decertaturos, se pro hisce +<span class="pagenum"><a name="p376" id="p376">376</a></span> +libertatibus, si necesse fuerit, usque ad mortem; auxiliumque +pollicetur Archiepiscopus fidelissimum<a id="footnotetag496" name="footnotetag496"></a> +<a href="#footnote496"><sup class="sml">496</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote496" name="footnote496"><b>Note 496: </b></a> +<a href="#footnotetag496"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 231.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Dissensiones inter Regnum & Sacerdotium reformantur.</i></span>Circa festum S. <i>Michaelis</i><a id="footnotetag497" name="footnotetag497"></a> +<a href="#footnote497"><sup class="sml">497</sup></a> Angliam venit <i>Nicolaus Tusculanensis</i> +Episcopus & Sedis Apostolicæ Legatus, ut dissensiones +inter regnum & sacerdotium authoritate Apostolica reformaret. +Indicta die, Londini comparuit coram Rege & Legato Archiepiscopus +Cantuar. cum Episcopis & Magnatibus regni. Tractatum +est triduo, de damnis Episcoporum, de ablatis restituendis, +de interdicti relaxatione. Rex in plenariam satisfactionem, ultra +omne quod anterius persolutum esset, centum millia librarum argenti +continuo numerandarum obtulit: & si post inquisitionem +investigari possit, custodes Ecclesiarum aliosve suos ministros amplius +abstulisse: illud totum, interposita tam fidejussoria quam juratoria +cautione, juxta arbitrium Episcoporum & Legati, ante +Pascham sequentem soluturum. Legato placuit, non Episcopis, +qui inquisitionem prius expetunt faciendam.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote497" name="footnote497"><b>Note 497: </b></a> +<a href="#footnotetag497"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 236.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Inderdictum relaxatur.</i></span>Die crastina conveniunt omnes iterum in Ecclesia S. <i>Pauli</i> +cathedrali: ubi post multa de interdicti relaxatione, ante majus +altare, coram Clero & populo, exacta est a Rege & innovata +famosa illa subjectio, qua diadema suum cum dominiis Angliæ +& Hiberniæ Papæ subjugaverat. Subjectionis etiam charta, quæ +prius cera obsignata erat, & Pandulpho tradita, ut supra constat, +auro nunc bullata est, & Legato ad opus Papæ & Romanæ +Ecclesiæ resignata.</p> + +<p>Damnorum & ablatorum decisio ex Episcoporum avaritia multas +accepit dilationes, cum ad tempora tum ad loca.</p> + +<p>Die Apostolorum Petri & Pauli<a id="footnotetag498" name="footnotetag498"></a> +<a href="#footnote498"><sup class="sml">498</sup></a> Legatus in cathedrali +Ecclesia solenniter relaxavit interdicti sententiam, postquam duraverat +annis 6, mensibus 3, & diebus 14, ad irrestaurabile +damnum Ecclesiæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote498" name="footnote498"><b>Note 498: </b></a> +<a href="#footnotetag498"> (retour) </a> <i>Ibid. 240.</i></blockquote> + +<p><i>Quod Archiepiscopus Cant. habeat Patronatum Episcopatus +Roffens.<a id="footnotetag499" name="footnotetag499"></a> +<a href="#footnote499"><sup class="sml">499</sup></a> A. D. 1214. Reg. 16.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote499" name="footnote499"><b>Note 499: </b></a> +<a href="#footnotetag499"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Archiep. fol. 14. n. 26.</i></blockquote> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux +<span class="pagenum"><a name="p377" id="p377">377</a></span> +Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Priori & Monachis +Roffens. & Militibus ac libere tenentibus de Episcopatu +Roffens. salutem.</p> + +<p>Sciatis, quod reddidimus venerabili Patri Domino <i>Stephano</i>, +Cant. Archiepiscopo, patronatum Episcopatus Roffens. cum omnibus +pertinentiis suis, tanquam jus suum. Et ideo vobis mandamus, +quod ei tanquam Domino & Patrono ejusdem Episcopatus +sitis intendentes in omnibus. In hujus autem rei testimonium has +literas nostras patentes vobis mittimus. Teste meipso apud Novum +Templum <i>London.</i> <span class="sc">XXII.</span> die <i>Novembr.</i> anno regni nostri +<span class="sc">XVI</span>.</p> + +<p> +<i>Item de eodem infra (Chartas) Joh. (numero) 34. post tertium +folium, &c. in schedula, viz.<a id="footnotetag500" name="footnotetag500"></a> +<a href="#footnote500"><sup class="sml">500</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote500" name="footnote500"><b>Note 500: </b></a> +<a href="#footnotetag500"> (retour) </a> <i>Ibid. post tertium folium.</i></blockquote> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angl. &c. Archiepiscopis, &c. +Sciatis nos pro salute animæ nostræ & antecessorum & successorum +nostrorum Regum Angl. & communi consilio Episcoporum, +Comitum, Baronum & aliorum fidelium nostrorum reddidisse & +concessisse Deo & Ecclesiæ Christi Cant. & venerabili patri nostro +S. Cant. <i>Archiepiscopo</i>, totius Angliæ Primati, & sanctæ Romanæ +Ecclesiæ Cardinali, Patronatum Ecclesiæ Episcopal. <i>Roffens.</i> +cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, & +liberis consuetudinibus suis. Ita quod, vacante illa sede Episcopali, +custodiam & ordinationem illius Ecclesiæ idem Archiepiscopus +& successores sui habebunt, libere & pacifice, in perpetuum, +ut patroni. Ita quod in ordinatione ipsius Ecclesiæ de Episcopo +& Episcopi electione, nec ante, nec post electionem Episcopi, +Regis inquiretur assensus; sed totum ad Archiepiscopum, +quicunque fuerit, pertinebit. Episcopus autem, vel Electus, +loci illius, temporalia, quæ prius vocabantur Regalia, de manu +prædicti Archiepiscopi & successorum suorum plenarie recipiet, +& fidelitatem ei faciet de feod. pertinent. ad Ecclesiam illam +Episcopalem, tanquam patrono ejusdem Episcopatus. Servitia autem, +quæ nobis inde & hæredibus nostris debentur, Episcopus +qui pro tempore ibi fuerit, faciet prædicto Archiepiscopo & +<span class="pagenum"><a name="p378" id="p378">378</a></span> +successoribus suis in perpetuum, tanquam dominis & patronis. Et +ipse Archiepiscopus & successores sui eadem servitia per manus +suas nobis & successoribus nostris faciet. Faciet quoque Episcopus +Roffensis nobis & hæredibus nostris fidelitatem tanquam Principi, +sed non propter feodum.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter præcipimus, ut prædictus Archiepiscopus +& successores sui, prædictum Patronatum Episcopatus +Roffens. cum custodia & ordinatione ejusdem, cum vacaverit, +habeant & teneant, libere, quiete, pacifice, integre & plenarie, +cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, & liberis +consuetudinibus suis in perpetuum, sicut prædictum est. Prohibemus +autem ex parte Dei Patris omnipotentis, & beatæ Mariæ, +& omnium sanctorum, & nostra, ne quis contra hanc piam +& liberalem redditionem & concessionem nostram venire præsumat. +Quod si quis fecerit, maledictionem Dei & beatæ Mariæ +& omnium sanctorum, ac nostram incurrat.</p> + +<p>Testibus Dominis W. <i>London.</i> P. <i>Winton.</i> R. <i>Elien.</i> E. <i>Hereforden.</i> +P. <i>Bathon.</i> & <i>Glaston.</i> H. <i>Linc.</i> Episcopis R. Com. <i>Cestr.</i> +W. <i>Marescallo</i> Com. <i>Penbroc.</i> W. Com. <i>Arundel.</i> W. Com. +<i>Waren.</i> W. Com. de <i>Ferrar.</i> S. Com. <i>Winton.</i> W. <i>Briwer.</i> Rob. +fil. <i>Walteri</i>, Galfrido de <i>Mandevill</i>, Ric. de <i>Monfichet</i>, Thoma +de <i>Erdinten</i>. Datum per manum Magistri Ric. de Marisco Cancellarii +nostri, apud Novum Templum London. <span class="sc">XXII.</span> die Novemb. +anno regni nostri <span class="sc">XVI</span>. <i>Hæc non habetur sigillata, sed +transcripta est de registro veteri inter Chartas Johannis Regis. Istud +originale remanet penes Episcopum Roffensem.</i></p> + +<p><i>Quod Clerici apud Laicos incarcerati tradantur Archiepiscopo Cant.</i></p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux +Normanniæ, Aquitaniæ, Comes Andeg. Justiciariis, Vicecomitibus, +Constabulariis, & omnibus Ministris & Ballivis suis, +salutem<a id="footnotetag501" name="footnotetag501"></a> +<a href="#footnote501"><sup class="sml">501</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote501" name="footnote501"><b>Note 501: </b></a> +<a href="#footnotetag501"> (retour) </a> <i>Lib. MS. Cant. Arch. fol. 14. b. n. 29.</i></blockquote> + +<p>Sciatis nos concessisse venerabili Patri nostro H. <i>Cantuariæ</i> +Archiepiscopo, custodiam omnium Clericorum captivatorum, +<span class="pagenum"><a name="p379" id="p379">379</a></span> +pro quocunque forisfacto fuerint capti vel detenti. Unde vobis +firmiter præcipimus, quod eidem Archiepiscopo reddatis omnes +Clericos, quos in custodia vestra habetis, si quos in custodia +habetis, vel quos vos pro aliquo forisfacto, quodcunque sit, contigerit +habere. Et prohibemus, ne quis aliquem Clericum pro +quocunque forisfacto detinere præsumat, postquam præfatus Archiepiscopus +ipsum requisivit.</p> + +<p>Teste Will. <i>Marescallo</i> Com. de <i>Penbroc.</i> apud Argenton. +<span class="sc">VII.</span> die Junii.</p> + +<p><i>Charta Regis Johannis Clero Angliæ, de liberis Electionibus +faciendis<a id="footnotetag502" name="footnotetag502"></a> +<a href="#footnote502"><sup class="sml">502</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote502" name="footnote502"><b>Note 502: </b></a> +<a href="#footnotetag502"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 253. Continuat. pag. 892.</i></blockquote> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dom. Hiberniæ, Dux Normanniæ +& Aquitaniæ, Comes Andegavensis, Archiepiscopis, +Episcopis, Comitibus, Baronibus, Militibus, Ballivis, & omnibus +has litteras visuris, salutem.</p> + +<p>Quoniam inter nos & venerabiles patres nostros, Stephanum +Cantuariensem (Archiep.) totius Angliæ Primatem, & sanctæ +Ecclesiæ Romanæ Cardinalem, Willielmum Londoniensem, E. +Eliensem, E. Herefordensem, Johannem Bathoniensem & Glastonensem, +& Hubertum Lincolniensem, Episcopos, super damnis +& ablatis eorum tempore interdicti, per Dei gratiam, de +mera & libera voluntate utriusque partis plene convenit: volumus +non solum eis quantum secundum Deum possumus satisfacere, +verum etiam toti Ecclesiæ Anglicanæ salubriter & utiliter in +perpetuum providere.</p> + +<p>Inde est, quod qualiscunque consuetudo temporibus nostris & +prædecessorum nostrorum hactenus in Ecclesia <i>Anglicana</i> fuerit +observata, & quicquid juris nobis hactenus vendicaverimus: +de cætero in universis & singulis Ecclesiis, & Monasteriis cathedralibus +& conventualibus totius regni Angliæ, liberæ sint in +perpetuum electiones quorumcunque Prælatorum, majorum & +minorum: salva nobis & hæredibus nostris custodia Ecclesiarum +& Monasteriorum vacantium, quæ ad nos pertinent.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p380" id="p380">380</a></span> + +<p>Promittimus etiam, quod nec impediemus, nec impediri permittemus +per nostros, nec procurabimus quin in universis & singulis +Monasteriis & Ecclesiis, postquam vacaverint Prælaturæ, +quemcunque voluerint, libere sibi præficient electores Pastorem, +petita tamen a nobis & hæredibus nostris licentia eligendi, +quam non denegabimus nec differemus. Et si forte accidat, quod +denegaremus, vel differremus, nihilominus procedant electores +ad electionem canonicam faciendam.</p> + +<p>Et similiter post celebratam electionem noster requiratur assensus, +quem non denegabimus, nisi adversus eandem rationale +proposuerimus, & legitime probaverimus, propter quod non +debemus consentire.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter jubemus, ne quis vacantibus Ecclesiis +vel Monasteriis, contra hanc nostram concessionem, aut +constitutionem, in aliquo veniat aut venire præsumat. Si quis +vero contra hoc aliquo tempore veniat, maledictionem Dei omnipotentis +& nostram incurrat. His testibus, P. <i>Wintoniensi</i> Episcopo, +W. <i>Mareschallo</i> Comite <i>Penbrock</i>, Willielmo Comite +<i>Warenniæ</i>, R. Comite <i>Cestriæ</i>, S. Comite <i>Wintoniensi</i>, G. de +<i>Mandevilla</i> Comite <i>Glouverniæ</i> & <i>Essexiæ</i>, W. Comite de <i>Ferrariis</i>, +G. <i>Briewere</i>, W. fil. <i>Geraldi</i>, W. de <i>Cantelupo</i>, G. de +<i>Novilla</i>, Rob. de Ver. W. de <i>Guntingefeld</i>. Datum per manum +magistri <i>Roberti de Marisco</i> Cancellarii nostri <span class="sc">XV.</span> die Januarii +apud <i>Novum Templum Londini</i>, anno regni nostri <span class="sc">XVI</span>.</p> + +<p>Hanc concessionem (Charta integra in Bulla sua recitata) +confirmavit <i>Innocentius</i> Papa verbis plurimis <i>Laterani</i> datis <span class="sc">III.</span> +Calend. Aprilis, Pontificatus sui <span class="sc">XVIII.</span> <i>Vide Bullam apud Mat. +Par. in A. D. 1215. p. 253.</i></p> + +<p><i>Quomodo Rex Johannes adducitur ad concedendum Chartam Libertatum +Angliæ, quam Magnam Chartam vocamus.</i></p> + +<p>Circa 14. Cal. <i>Novembris</i>, A. D. 1213.<a id="footnotetag503" name="footnotetag503"></a> +<a href="#footnote503"><sup class="sml">503</sup></a> Comites & +Barones Angliæ apud S. Eadmundum velut orationis causa convenientes, +de restaurandis tractant libertatibus, quæ in Charta +Regis Henrici I. ab Archiepiscopo (ut prædiximus) prolata, +<span class="pagenum"><a name="p381" id="p381">381</a></span> +continebantur. Continebat autem Charta (inquit Parisius) quasdam +libertates & leges Regis Edwardi sancti, Ecclesiæ Anglicanæ +pariter & Magnatibus regni concessas, exceptis quibusdam +libertatibus, quas idem Rex de suo adjecit. Juraverunt igitur, +a majoribus incipientes, super majus altare illius Ecclesiæ, quod +si Rex has eis confirmare detrectaret, se ab illius fidelitate subtracturos, +bellumque illaturos donec faceret.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote503" name="footnote503"><b>Note 503: </b></a> +<a href="#footnotetag503"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 243.</i></blockquote> + +<p>Comparatis interea quæ ad arma spectant, Regem sub diebus +Natalitiis sequentibus in Novo Templo adeunt, Chartæ & +Legum petunt confirmationem, asseruntque eum juramento has +spospondisse, cum Wintoniæ absolutus esset. Rex eorum metuens +potentiam, rem causatur arduam esse & difficilem, utque +igitur pro sua & Coronæ dignitate responderet, inducias postulat +in clausum Paschæ: sed invitus interim fide jussores præstat, juste +omnia peracturum.</p> + +<p>Suæ autem salutis providus, omnes per Angliam vocat ad +fidelitatem iterandam & homagia; majorisque causa securitatis, +non devotionis, in festo Purificationis, crucem Domini in se +suscepit.</p> + +<p>Pascha veniente, Proceres insigni stipati exercitu, responsum +Regis <i>Oxonii</i> petunt; ille tenorem Chartæ atque Legum: Lectis, +prorupit in furorem, juratque nunquam se has concessurum. +Magnates protinus Robertum filium Walteri, principem +statuunt militiæ suæ, appellantes eum Mareschallum exercitus +Dei & Ecclesiæ sanctæ; convolantesque una ad arma omnes, +castella Regis impetunt, & Londinum ipsam ultro sese offerentem, +sine vi, sine strepitu ingrediuntur. Barones qui Regi hactenus +adhærebant denuo exigunt, ut ad ipsos venientes, pro +regni libertate & avitis starent legibus, suorum omnium minantur +alias direptionem.</p> + +<p>Destitutus Rex, vix septem equites in sua numerat clientela: +resipiscens igitur gratanter concessurum leges nunciat, conventusque +diem pangit atque locum. Convenitur inter <i>Stanes</i> & +<i>Windleshores</i>, prato appellato <i>Runingemad</i>; deletisque utrinque +arbitris, Rex pro eorum sententia has concessit libertates. +<span class="pagenum"><a name="p382" id="p382">382</a></span></p> + +<p><i>Magna Charta Regis Johannis de Libertatibus Angliæ. A. D. +1215. Reg. 17.</i></p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, &c.<a id="footnotetag504" name="footnotetag504"></a> +<a href="#footnote504"><sup class="sml">504</sup></a> Sciatis nos intuitu Dei, +& pro salute animæ nostræ & omnium antecessorum & hæredum +meorum, & ad honorem Dei, & exaltationem S. Ecclesiæ, +& emendationem regni nostri, per consilium venerabilium patrum +nostrorum, Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, totius +Angliæ Primatis, & S. Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, Henrici +<i>Dubliniensis</i> Archiepiscopi, Willielmi <i>Londinensis</i> Episcopi, +Petri <i>Wintoniensis</i>, Jocelini <i>Bathoniensis</i> & <i>Glaston.</i> Hugonis +<i>Lincolnens.</i> Walteri <i>Wigornens.</i> Willielmi <i>Coventrens.</i> Benedicti +<i>Roffens.</i> Episcoporum; & Magistri <i>Pandulphi</i> Domini Papæ +Subdiaconi, & familiaris fratris <i>Emerin.</i> Magistri Militiæ Templi +in Anglia, & nobilium virorum Willielmi <i>Marescalli</i> Comitis +<i>Penbroc</i>, Willielmi Comitis <i>Sarisberien.</i> Willielmi Comitis +<i>Warrenniæ</i>, Willielmi Comitis <i>Arundel</i>, Alani de <i>Leveia</i><a id="footnotetag505" name="footnotetag505"></a> +<a href="#footnote505"><sup class="sml">505</sup></a> +Constabular. Scotiæ, Warini filii <i>Garaldi</i>, Petri filii <i>Hereberti +de Burgo</i>, Senescalli <i>Pictaviæ</i>, Hugo de <i>Nevilla</i>, Math. +fil. <i>Hereberti</i>, Thomæ <i>Basset</i>, Alani <i>Basset</i>, Philippi de <i>Albaniace</i>, +Roberti de <i>Roppeleia</i>, Johannis <i>Marescalli</i>, & Johannis +filii <i>Hugonis</i>, & aliorum fidelium nostrorum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote504" name="footnote504"><b>Note 504: </b></a> +<a href="#footnotetag504"> (retour) </a> <i>Rub. lib. Scaccarii, fol. 234. Mat. Par. pag. + 246.</i></blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote505" name="footnote505"><b>Note 505: </b></a> +<a href="#footnotetag505"> (retour) </a> <i>Al. Calweia.</i></blockquote> + +<p>In primis concessisse Deo, & hac præsenti Charta nostra confirmasse, +pro nobis & hæredibus nostris in perpetuum; quod +Anglicana Ecclesia libera sit, & habeat jura sua integra, & libertates +suas illæsas, & ita volumus observari: quod apparet ex +eo, quod libertatem Electionum, quæ maxima & magis necessaria +reputatur Ecclesiæ Anglicanæ, mera & spontanea voluntate, +ante discordiam inter nos & Barones nostros <i>manifeste</i> motam, +concessimus, & charta nostra confirmavimus, & eam +obtinuimus a Domino Papa Innocentio III. confirmari, quam +& nos observabimus, & ab hæredibus nostris in perpetuum +bona fide volumus observari.</p> + +<p>Concessimus etiam & omnibus liberis hominibus regni <i>Angliæ</i>, +pro nobis & hæredibus nostris in perpetuum, omnes libertates +-----File: 387.png--- P. 383 +subscriptas, habendas & tenendas eis & hæredibus suis, de nobis +& hæredibus nostris.</p> + +<p>Si quis Comitum vel Baronum nostrorum sive aliorum tenentium +de nobis in capite per servitium militare, mortuus fuerit: +& cum decesserit, hæres suus plenæ ætatis fuerit, & relevium +debeat, habeat hæreditatem suam per antiquum relevium, sc. hæres +vel hæredes Comitis de Baronia Comitis integra, centum +marcas: hæres vel hæredes Militis de feodo Militis integro, per +centum solidos ad plus; & qui minus debuerit minus det, secundum +antiquam consuetudinem feudorum.</p> + +<p>Si autem hæres alicujus talium fuerit infra ætatem, & fuerit +in custodia, <i>& Dominus ejus non habeat custodiam ejus nec terræ +suæ antequam homagium ejus ceperit: & postquam talis hæres +fuerit in custodia</i>, & cum ad ætatem pervenerit, sc. <i>viginti +& unius anni</i>, habeat hæreditatem suam sine relevio, & sine fine: +<i>ita tamen quod si ipse, dum infra ætatem fuerit, fiat Miles, +nihilominus terra remaneat in custodia Dominorurn suorum usque +ad terminum prædictum</i>.</p> + +<p>Custos terræ hujusmodi hæredis, qui infra ætatem fuerit, non +capiat de terra hæredis, nisi rationabiles exitus, & rationabiles +consuetudines, & rationabilia servitia, & hæc sine destructione +& vasto, hominum vel rerum. Et si nos commiserimus custodiam +alicui talis terræ, Vicecomiti vel alicui alii, qui de exitibus +<i>terræ</i> illius nobis respondere debent, & ille destructionem +de custodia fecerit, vel vastum, nos ab illo capiemus emendam, +vel terra committatur duobus legalibus & discretis hominibus +de feudo illo, qui de exitibus <i>similiter</i> nobis respondeant, sicut +prædictum est.</p> + +<p>Custos autem, quamdiu custodiam terræ habuerit, sustentet +domos, parcos, vivaria, stagna, molendina, & cætera de illa +terra pertinentia, de exitibus terræ ejusdem. Et reddat hæredi, +cum ad plenam ætatem pervenerit, terram suam totam instauratam +de carucis, <i>& omnibus aliis rebus, ad minus secundum quod +illa recepit</i>. <i>Hæc omnia observentur de custodiis Archiepiscopatuum, +Abbatiarum, Prioratuum, Ecclesiarum, & Dignitatum vacantium, +quæ ad nos pertinent, excepto quod custodiæ hujusmodi vendi non +debent.</i> +<span class="pagenum"><a name="p384" id="p384">384</a></span></p> + +<p>Hæredes maritentur absque disparagatione: ita tamen quod +antequam contrahatur matrimonium, ostendatur propinquis de +consanguinitate ipsius hæredis.</p> + +<p>Vidua, post mortem mariti sui, statim & sine difficultate +<i>aliqua</i> habeat maritagium <i>suum</i> & hæreditatem suam; nec aliquid +det pro dote sua, vel pro maritagio suo, vel hæreditate +sua, quam hæreditatem maritus suus & ipsa tenuerunt, die +obitus ipsius mariti: & maneat in <i>capitali messuagio</i> mariti sui +per 40 dies post mortem ipsius <i>mariti</i>, infra quos assignetur ei +dos sua, <i>nisi prius fuerit assignata, vel nisi domus illa fuerit castrum: +& si de castro recesserit, statim provideatur ei domus competens +in qua possit honeste morari, quousque ei dos sua assignetur +secundum quod prædictum est, & habeat rationabile estoverium interim +de communi</i>. <i>Assignetur autem ei pro dote sua, tertia pars +totius terræ mariti sui, quæ sua fuit in vita, nisi de minori dotata +fuit ad ostium Ecclesiæ.</i> Nulla vidua distringatur ad se maritandum, +dum voluerit vivere sine marito; ita tamen quod securitatem +faciet, quod se non maritabit sine assensu nostro, si +de nobis tenuerit, vel sine assensu Domini sui de quo tenuerit, +si de alio tenuerit.</p> + +<p>Nos vero & Ballivi nostri non <i>seisiemus</i> terram aliquam nec +redditum pro debito aliquo, quamdiu catalla debitoris <i>præsentia</i> +sufficiunt ad debitum reddendum, <i>& ipse debitor paratus sit +inde satisfacere</i>. Nec plegii ipsius debitoris distringantur, quamdiu +ipse capitalis debitor sufficiat ad solutionem debiti. Et si capitalis +debitor defecerit in solutione debiti, non habens unde +<i>reddat, aut reddere nolit cum possit</i>, plegii respondeant debito; +& si voluerint, habeant terras & redditus debitoris, quousque +sit eis satisfactum de debito, quod ante pro eo solvitur, nisi +capitalis debitor monstraverit se esse quietum inde versus eosdem +plegios.</p> + +<p>Si quis mutuo acceperit aliquid a Judæis, plus vel minus, & +moriatur antequam debitum illud persolverit, debitum illud non +usuret quamdiu hæres fuerit infra ætatem, de quocunque tenet: +& si debitum illud inciderit in manus nostras, nos non capiemus +nisi catallum contentum in Charta. Et si quis moriatur, & +debitum debet Judæis, uxor ejus habeat dotem suam & nil +<span class="pagenum"><a name="p385" id="p385">385</a></span> +reddat de debito illo. Et si liberi ipsius defuncti, qui fuerunt infra +ætatem, remanserint, provideantur eis necessaria secundum tenementum +quod fuerit defuncti; & de residuo solvatur debitum, +salvo tamen servitio Dominorum. Simili modo fiat de debitis, quæ +debentur aliis quam Judæis.</p> + +<p>Nullum scutagium vel auxilium ponatur in regno nostro, nisi +per commune consilium regni nostri, nisi ad corpus nostrum redimendum, +& ad primogenitum filium nostrum Militem faciendum, +& ad filiam nostram primogenitam semel maritandam; & +ad hoc non fiet nisi rationabile auxilium.</p> + +<p>Simili modo fiat de auxiliis de civitate Londonensi. Et civitas +Londinensis habeat omnes antiquas libertates, & liberas consuetudines +suas, tam per terras quam per aquas.</p> + +<p>Præterea volumus & concedimus, quod omnes aliæ civitates, +& burgi, & villæ, <i>& Barones de quinque portubus</i>, & omnes +portus habeant omnes libertates, & omnes liberas consuetudines +suas, & ad habendum <i>commune consilium regni</i> de auxiliis assidendis +(aliter quam in tribus casibus prædictis.) Et de scutagiis assidendis +summoneri facimus Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Comites, +& <i>majores Barones regni</i> sigillatim, per literas nostras. Et præterea +faciemus summoneri in generali, per Vice-comites & Ballivos +nostros, omnes illos qui in capite de nobis tenent, ad certum +diem, sc. ad terminum 40 dierum ad minus, & ad certum +locum & tempus, in omnibus literis illius summonitionis, causam +summonitionis illius exponemus: Et sic facta summonitione, negotium +ad diem assignatum procedat, secundum consilium eorum +qui præsentes fuerint, quamvis non omnes submoniti venerint.</p> + +<p>Nos non concedimus de cætero alicui, quod capiat auxilium +de liberis hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & +ad faciendum primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam +filiam suam semel maritandam; & hoc non fiat nisi rationabile +auxilium.</p> + +<p>Nullus distringatur ad faciendum majus servitium de feudo militis, +nec de alio libero tenemento quam quod inde debetur.</p> + +<p>Communia placita non sequantur Curiam nostram, sed teneantur +in aliquo loco certo.</p> + +<p>Præcognitiones de nova disseisina, & de morte antecessoris, +<span class="pagenum"><a name="p386" id="p386">386</a></span> +& de ultima præsentatione, non capiantur nisi in suis civitatibus, +& hoc modo: Nos, vel (si extra regnum fuerimus) Capitalis +Justiciarius noster, mittet duos Justiciarios nostros per unumquemque +Comitatum semel in anno, <i>qui cum militibus Comitatuum capiant +in Comitatibus assisas prædictas, & ea quæ in illo adventu +suo in Comitatibus per Justiciarios prædictos, ad prædictas assisas +capiendas missos, terminari non possunt, per eosdem terminentur +alibi in itinere suo</i>. <i>Et ea quæ per eosdem propter difficultatem articulorum +aliquorum terminari non possunt, referantur ad Justiciarios +de Banco.</i></p> + +<p><i>Assisæ de ultima præsentatione Ecclesiarum semper capiantur coram +Justiciariis de Banco, & ibi terminentur.</i></p> + +<p>Liber homo non amercietur pro parvo delicto, nisi secundum +modum ipsius delicti: & pro magno delicto amercietur secundum +magnitudinem delicti, salvo contenemento suo: Et mercator +eodem modo, salva merchandiza sua: Et villanus alterius +quam noster, eodem modo amercietur, salvo wannagio suo, +si inciderit in misericordiam nostram. Et nulla prædictarum misericordiarum +ponatur, nisi per sacramentum proborum & legalium +hominum de vicineto Comitatus.</p> + +<p>Comites & Barones non <i>amercientur</i>, nisi per pares suos, & +non nisi secundum modum delicti.</p> + +<p><i>Nulla Ecclesiastica persona amercietur secundum quantitatem beneficii +sui, sed secundum Laicum tenementum suum, & secundum +quantitatem delicti.</i></p> + +<p><span class="side"><i>A. D. 1215.</i></span>Nec villa nec homo distringatur facere pontes ad riparias, +nisi qui ab antiquo & de jure facere debent.</p> + +<p><i>Nulla riparia de cætero defendetur, nisi illa quæ fuerat in defenso +tempore Henrici Regis avi nostri.</i></p> + +<p>Nullus Vicecomes, Constabularius, Coronatores, vel alii +Ballivi nostri, teneant placita Coronæ nostræ.</p> + +<p>Omnis Comitatus, & Hundredi, & Wapentaki, & Threthingi, +sint ad antiquas firmas absque ullo incremento, exceptis +dominicis maneriis nostris.</p> + +<p>Si aliquis tenens de nobis Laicum feodum moriatur; & Vicecomes +vel Ballivus noster ostendat literas nostras patentes de summonitione, +nostro de debito, quod defunctus nobis debuit: liceat +<span class="pagenum"><a name="p387" id="p387">387</a></span> +Vicecomiti vel Ballivo nostro attachiare & imbreviare catalla +defuncti inventa in laico feodo, ad valentiam illius debiti, per +visum legalium hominum: ita tamen quod nihil inde amoveatur, +donec persolvatur nobis debitum, quod clarum fuerit, & residuum +relinquatur executoribus ad faciendum testamentum defuncti. +Et si nihil nobis debeatur ab ipso, omnia catalla redeant +defuncto, salvis uxori ejus & pueris ipsius rationabilibus partibus +suis.</p> + +<p>Si aliquis liber homo intestatus decesserit, catalla sua per manus +propinquorum, parentum & amicorum suorum, per visum +Ecclesiæ distribuantur salvis unicuique debitis quæ defunctus ei +debebat.</p> + +<p>Nullus Constabularius vel ballivus noster capiat blada vel alia +catalla alicujus <i>qui non</i> de villa ubi castrum situm sit, nisi statim +inde reddat denarios, aut respectum inde habeat de voluntate +venditoris; <i>Si autem de villa ipsa fuerit infra 40 dies pretium +reddat</i>.</p> + +<p>Nullus Constabularius distringat aliquem militem ad dandum +denarios pro custodia castri, si ipse eam facere voluerit, in propria +persona sua, vel per alium probum hominem, si ipse eam +facere non possit propter rationabilem causam. Et si nos duxerimus +eum vel miserimus in exercitum, erit quietus de custodia, +secundum quantitatem temporis, quo per nos fuerit in exercitu, +<i>de feudo pro quo fecit servitium in exercitu</i>.</p> + +<p>Nullus Ballivus noster vel Vicecomes, vel aliquis alius capiat +equos, vel caretas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, +nisi de voluntate ipsius liberi hominis <i>reddat liberationem antiquitus +statutam: Scilicet pro careta ad duos equos 10 denarios per +diem; & pro careta ad 3 equos, 14 denarios per diem</i>. <i>Nulla Careta +dominica alicujus Ecclesiasticæ personæ vel Militis, vel alicujus +Dominæ capiatur per Ballivos prædictos.</i></p> + +<p>Nec nos, nec Ballivi nostri, nec alii capiemus alienum boscum +ad castra vel alia agenda nostra, nisi per voluntatem ipsius, cujus +boscus ille fuerit.</p> + +<p>Nos autem non tenebimus terras illorum qui convicti fuerint +de felonia, nisi per unum annum, & unum diem, & tunc reddantur +terræ Dominis feodorum. +<span class="pagenum"><a name="p388" id="p388">388</a></span></p> + +<p>Omnes <i>Kidelli</i> de cætero deponantur penitus per Thamisiam, +& per Medewesiam, & per totam Angliam, nisi per costam +maris.</p> + +<p>Breve quod vocatur præcipe, de cætero non fiat alicui de aliquo +tenemento, unde liber homo perdat causam suam.</p> + +<p>Una mensura vini & cervisiæ sit per totum regnum nostrum; +& una mensura bladi, sc. quarterium Londonense.</p> + +<p>Et una latitudo pannorum tinctorum & <i>russeccorum</i>, & <i>haubergetorum</i>, +sc. duæ ulnæ infra listas.</p> + +<p> +<i>De ponderibus vero sit ut de mensuris.</i></p> + +<p>Nihil detur vel capiatur de cætero pro brevi inquisitionis, ab +eo qui inquisitionem petit, de vita vel de membris, sed gratis +concedatur, & non negetur.</p> + +<p>Si aliquis teneat de nobis per feodi firmam, vel socagium, +vel per burgaium; & de alio terram teneat per servitium militare; +nos non habebimus custodiam hæredis, vel terræ suæ, +quæ est de feodo alterius occasione illius feodi firmæ, vel Socagii, +vel Burgaii; nec habebimus custodiam illius feodi firmæ, +vel Socagii, vel Burgaii, nisi ipsa feodi firma debeat servitium +militare.</p> + +<p>Nos non habebimus custodiam hæredis vel terræ alicujus quam +tenet de alio per servitium militare, occasione alicujus parvæ +Serganteriæ, quam tenet de nobis per servitium reddendi nobis +cultellos, vel sagittas, vel hujusmodi.</p> + +<p>Nullus Ballivus ponat de cætero ad aliquem Legem, nec ad +juramentum simplici loquela sua, sine testibus fidelibus ad hoc +inductis.</p> + +<p>Nullus liber homo capiatur vel imprisonetur, aut disseisietur, +aut utlagetur, aut exuletur, aut aliquo modo destruatur de aliquo +libero tenemento suo, vel libertatibus, vel liberis consuetudinibus +suis, nec super eum ibimus, nec super eum in carcerem +mittemus, nisi per legale judicium parium suorum, vel per +Legem terræ. Nulli vendemus, nulli negabimus, aut differemus +rectum aut justitiam.</p> + +<p>Omnes mercatores nisi publice prohibiti fuerint, habeant salvum +& securum exire de Anglia, & venire in Angliam, & +<span class="pagenum"><a name="p389" id="p389">389</a></span> +morari, & ire per Angliam, tam per terram, quam per aquam, +ad emendum vel vendendum sine omnibus malis toltis per antiquas +& rectas consuetudines, præterquam in tempore guerræ, & +si sint de terra contra nos guerrina; & si tales inveniantur in +terra nostra in principio guerræ, attachientur sine damno temporum +vel rerum, donec sciatur a nobis, vel a Justitiario nostro +capitali, quomodo mercatores terræ nostræ tractentur qui tunc +invenientur in terra contra nos guerrina; & si nostri salvi sint +ibi, alii salvi sint in terra nostra.</p> + +<p>Liceat unicuique de cætero exire de regno nostro, & redire +salvo & secure per terram & per aquam, salva fide nostra, nisi +tempore guerræ per aliquod breve tempus propter communem +utilitatem regni, exceptis imprisonatis & utlagatis, secundum +Legem regni, & gente contra nos guerrina, & mercatoribus, +de quibus fiat sicut supradictum est.</p> + +<p>Si quis tenuerit de aliqua Eschaeta, sicut de honore <i>Walingefordiæ</i>, +<i>Nothinham Boloniæ</i>, <i>Lancastriæ</i> vel de aliis Eschaetis +quæ sunt in manu nostra & sint Baroniæ, & obierit; hæres ejus +non det aliud relevium, nec faciat nobis aliud servitium quam +faceret Baroni, si Baronia illa esset in manu Baronis; & nos eodem +modo eam tenebimus, quo Baro eam tenuit; <i>nec nos occasione +talis Baroniæ vel Eschaetæ habebimus aliquam Eschaetam vel +custodiam aliquorum hominum nostrorum, nisi alibi tenuerit de nobis +in capite ille qui tenuit Baroniam vel Eschaetam</i>.</p> + +<p>Homines qui manent extra forestam non veniant de cætero +coram Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, +nisi sint in placito, vel plegii alicujus vel aliquorum qui attachiati +sunt propter forestam.</p> + +<p>Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum +fratrem nostrum statim deafforestentur, nisi fuerint dominici +bosci nostri.</p> + +<p>Nullus liber homo de cætero det amplius alicui, vel vendat +de terra sua, quam ut de residuo terræ suæ possit sufficienter +fieri Dom. feudi servitium ei debitum, quod pertinet ad feudum +illud.</p> + +<p>Omnes patroni Abbatiarum qui habent chartas Regum Angliæ +de advocatione, vel per aliquam antiquam tenuram vel possessionem, +<span class="pagenum"><a name="p390" id="p390">390</a></span> +habeant earum custodiam cum vacuerint, sicut habere +debent, & sicut supra declaratum est.</p> + +<p>Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellationem foeminæ, +de morte alterius quam viri sui.</p> + +<p>Nullus Comitatus teneatur de cætero, nisi de mense in mensem; +& ubi major terminus esse solebat, major sit. Nec Vicecomes +aliquis, vel Ballivus suus faciat terminum suum per Hundredum +nisi bis in anno & non nisi in loco debito & consueto, +<i>viz.</i> semel post Pascha, & iterum post festum S. Michaelis. Et +visus similiter de Franco plegio, tunc fiat ad illum terminum S. +Michaelis sine occasione, ita sc. quod quilibet habeat suas libertates, +quas habuit & habere consuevit tempore Henrici Regis +avi nostri, vel quas postea adquisivit. Fiat autem visus de Franco +plegio sic, ut pax nostra teneatur, & quod Tethinga integra sit +sicut esse consuevit, & quod Vicecomes non quærat occasiones, +& quod contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit +de visu suo faciendo tempore Henrici Regis avi nostri.</p> + +<p>Non liceat de cætero alicui dare terram suam domui Religionis, +ita quod illam resumat tenendam de eadem domo. Nec liceat +alicui domui Religionis terram sic accipere, quod tradat eam +illi a quo illam recepit tenendam. Si quis autem de cætero terram +suam sic dederit domui religiosæ, & super hoc convincatur, +donum suum penitus cassetur, & terra illa Domino suo illius +feudi incurratur.</p> + +<p><i>Scutagium</i> de cætero capiatur sicut capi tempore Regis Henrici +avi nostri consuevit; & quod Vicecomes non quærat occasiones, +& quod contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit.</p> + +<p>Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas concessimus +in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet, +erga omnes homines nostros de regno nostro tam Clerici quam +Laici nostri observent quantum ad se pertinet erga homines suos; +salvis Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Templariis, +Hospitalariis, Comitibus, Baronibus, Militibus, & omnibus +aliis tam Ecclesiasticis personis quam secularibus, libertatibus +& liberis consuetudinibus quas prius habuerunt. His Testibus, +&c. +<span class="pagenum"><a name="p391" id="p391">391</a></span></p> + +<p><span class="side"><i>Leges Forestæ.</i></span>Libertates vero de Foresta, & liberæ consuetudines, quæ cum +libertatibus præscriptis in una schedula, pro sua angustia contineri +nequiverant in hac alia charta subscripta complectebatur.</p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, &c. Sciatis quod intuitu +Dei, & pro salute animæ nostræ, & animarum antecessorum +& successorum ad exaltationem sanctæ Ecclesiæ, & emendationem +regni nostri Angliæ in perpetuum, spontanei & bona voluntate +nostra dedimus, concessimus pro nobis & hæredibus nostris +has libertates subscriptas, habendas & tenendas in regno nostro +Angliæ in perpetuum.</p> + +<p>Inprimis omnes Forestæ quas Rex Henricus avus noster afforestavit, +videantur per probos & legales homines, & si boscum +aliquem alium quam suum dominicum afforestaverit ad damnum +illius cujus boscus fuerit, statim deafforestetur. Et si boscum suum +proprium afforestaverit, remaneat Foresta, salva communia de +herbagio, & rebus aliis in eadem Foresta, illis qui eam prius +habere consueverunt.</p> + +<p>Homines qui manent extra Forestam non veniant de cætero +coram Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, +nisi sint in placito, vel plegii alicujus, vel aliquorum qui attachiati +sunt propter Forestam.</p> + +<p>Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum +fratrem nostrum, statim deafforestentur, nisi fuerint +dominici bosci nostri.</p> + +<p>Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Comites, Barones, +Milites & libere tenentes, qui boscos habent in Foresta, +habeant boscos suos sicut eos habuerunt tempore primæ Coronationis +prædicti Regis Henrici avi nostri; ita quod quieti sint in +perpetuum de omnibus Purpresturis, vastis & assartis factis in +illis boscis post illud tempus usque ad Principium secundi anni Coronationis +nostræ. Et qui de cætero vastum, purpresturam, vel +assartum facient sine licentia nostra in illis boscis de vastis, purpresturis +& assartis respondeant.</p> + +<p><i>Regardatores</i> nostri eant per Forestas, ad faciendum Regardum, +sicut fieri consuevit tempore primæ Coronationis prædicti +Regis Henrici avi nostri, & non aliter.</p> + +<p><i>Inquisitio</i> vel visus de expeditatione canum existentium in +<span class="pagenum"><a name="p392" id="p392">392</a></span> +Foresta, de cætero fiat quando fieri debet regardum, sc. de tertio +anno in tertium annum; & tunc fiat per visum & testimonium +legalium hominum, & non aliter. Et ille cujus canis inventus +fuerit tunc non expeditatus, pro misericordia det 3 solidos; & +de cætero nullus bos capiatur pro expeditatione.</p> + +<p>Talis autem <i>expeditatio</i> sit per assisam communiter, quod tres +ortelli abscindantur de pede anteriori sine poleta. Non expedientur +canes de cætero, nisi in locis ubi expeditari solent tempore +primæ Coronationis prædicti Henrici Regis avi nostri.</p> + +<p>Nullus <i>Forestarius</i> vel <i>Budellus</i> faciat de cætero scotallum, vel +colligat garbas vel avenam, vel bladum aliud, vel agnos, vel +porcellos; nec aliquam collectam faciat: Et per visum & sacramentum +12. Regardatorum quando faciunt regardum, tot Forestarii +ponantur ad Forestas custodiendas, quot ad illas custodiendas +rationabiliter viderint sufficere.</p> + +<p>Nullum Suanimotum de cætero teneatur in regno nostro, nisi +ter in anno viz. in principio 15 dierum ante festum S. Michaelis, +quando Agistatores veniunt ad agistandum dominicos boscos; +& circa festum S. Martini, quando Agistatores nostri debent +accipere panagium suum. Et ad ista duo Suanimota convenient +Forestarii, Viridarii, & Agistatores, & nullus alius per +districtionem. Et tertium Suanimotum teneatur initio 15 dierum +ante festum S. Johannis Baptistæ, pro venatione bestiarum nostrarum, +& ad istum Suanimotum convenient Forestarii, Viridarii, +& non alii per districtionem. Et præterea singulis 40 diebus +per totum annum convenient Viridarii, & Forestarii ad videndum +attachiamenta de Foresta, tam de viridi quam de venatione, +per præsentationem ipsorum Forestariorum, & coram ipsis +attachientur. Prædicta autem Suanimota non teneantur, nisi in +Comitatibus in quibus teneri consueverunt.</p> + +<p>Unusquisque liber homo agistet boscum suum in foresta pro +voluntate sua, & habeat panagium suum. Concedimus etiam +quod unusquisque liber homo possit ducere porcos suos per dominicum +boscum nostrum, libere & sine impedimento, & ad agistandum +eos in boscis suiis propriis, vel alibi ubi voluerit. Et si +porci alicujus liberi hominis una nocte pernoctaverint in foresta +nostra, non inde occasionetur, ita quod aliquid de suo perdat. +<span class="pagenum"><a name="p393" id="p393">393</a></span></p> + +<p>Nullus de cætero amittat vitam vel membra pro venatione +nostra; sed si aliquis captus fuerit & convictus de captione venationis +graviter redimatur, si habeat unde redimi possit; & si +non unde redimi possit, jaceat in prisona nostra per annum unum, +& unum diem; & si post annum unum & diem unum plegios +invenire possit, exeat e prisona; sin autem, abjuret regnum nostrum +Angliæ.</p> + +<p>Quicunque Archiepiscopus, Episcopus, Comes, vel Baro veniens +ad nos per mandatum nostrum, transierit per forestam nostram, +licet illi capere unam vel duas bestias per visum Forestarii +si præsens fuerit: Sin autem, si facit coronari, ne videatur +hoc furtive facere. Item licet in redeundo idem eis facere sicut +prædictum est.</p> + +<p>Unusquisque liber homo de cætero, sine occasione faciat in bosco +suo, vel in terra sua quam habet in foresta; molendinum, Vivarium, +Stagnum, Marleram, fossatum vel terram arabilem extra +coopertum in terra arabili, ita quod non sit ad nocumentum +alicujus vicini.</p> + +<p>Unusquisque liber homo habeat in boscis suis Ærias Accipitrum, +Spervariorum, falconum, aquilarum, & heironum; & +habeat similiter mel quod inventum fuit in boscis suis.</p> + +<p>Nullus Forestarius de cætero, qui non sit Forestarius de feudo, +reddens firmam nobis pro balliva sua, capiat cheminagium, sc. +pro careta per dimidium annum 2 denarios, & per alium dimidium +annum duos denarios, & pro equo qui portat summagium +per dimidium annum unum obolum, & non nisi de illis qui +extra ballivam suam tanquam mercatores veniunt per licentiam +suam in ballivam suam, ad buscam Meirenium, corticem, vel carbonem +emendum & alias ducendum ad vendendum ubi voluerint. +Et de nulla Careta alia, vel summagio, aliquod cheminagium +& capiatur. Non capiatur cheminagium nisi in locis illis ubi antiquitus +capi solebat & debuit. Illi autem qui portant super dorsum +suum buscam, corticem, vel carbonem ad vendendum, +quamvis inde vivant, nullum de cætero dent cheminagium. De +boscis aliorum nullum detur cheminagium Forestariis nostris, +præterquam de dominicis boscis nostris.</p> + +<p>Omnes utlagati pro foresta a tempore Regis Henrici avi +<span class="pagenum"><a name="p394" id="p394">394</a></span> +nostri, usque ad primam Coronationem nostram, veniant ad pacem +sine impedimento; & salvos plegios inveniant, quod de cætero +non forisfacient nobis de foresta nostra.</p> + +<p>Nullus Castellanus vel alius teneat placitum de foresta, sive +de viridi, sive de venatione: Sed quilibet Forestarius de feudo +attachiet placita de foresta, tam de viridi, quam de venatione, & +ea præsentet viridariis provinciarum; & cum rotulata fuerint, +& sub Sigillis viridariorum inclusa præesententur capitali Forestario +cum in partes illas venerit, ad terminandum placita forestæ, +& coram eo terminentur.</p> + +<p>Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas nos +concessimus in regno tenendas, quantum ad nos pertinet, erga +nostros; omnes de regno nostro tam Laici, quam Clerici observent, +quantum ad se pertinent, erga suos.</p> + +<p>Cum autem pro Deo & ad emendationem regni nostri, & +ad melius sopiendam discordiam inter nos & Barones nostros, +hæc omnia concessimus, volentes ea integra & firma stabilitate +gaudere, facimus & concedimus eis securitatem subscriptam, +viz.</p> + +<p>Quod Barones eligant <span class="sc">XXV</span> Barones de regno nostro quos +voluerint, qui debent pro totis viribus suis observare, tenere, +& facere observari pacem & libertates quas eis concessimus, +& hac præsenti charta nostra confirmavimus, ita sc. quod si per +nos vel Justitiarium nostrum erga aliquem in aliquo deliquiverimus, +vel aliquem articulorum pacis vel securitatis transgressi, +fuerimus, & delictum ostensum fuerit <span class="sc">IV</span> Baronibus de <span class="sc">XXV</span> +Baronibus, illi <span class="sc">IV</span> Barones accedent ad nos & ad Justitiarium +nostrum si fuerimus extra regnum, & proponentes nobis excessum, +petent ut sine dilatione faciamus emendari. Et si nos excessum +non emendaverimus (vel Justitiarius noster si fuerimus +extra regnum) inter tempus 40 dierum, computando a tempore +quo monstratum fuerit nobis: prædicti <i>IV</i> Barones referent +causam illam ad residuos de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus; & illi +Barones cum commune totius terræ, distringent & gravabunt +in modis omnibus quibus poterunt, sc. per captionem castrorum, +terrarum, possessionum, & aliis modis quibus potuerint, donec +fuerit emendatum secundum arbitrium eorum: Salva persona +<span class="pagenum"><a name="p395" id="p395">395</a></span> +nostra, & reginæ nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit +emendatum intendent nobis sicut prius fecerunt.</p> + +<p>Et quicunque voluerit de terra, juret quod ad prædicta omnia +exequenda parebit mandatis prædictorum <span class="sc">XXV</span> Baronum, +& quod gravabit nos pro posse cum ipsis. Et nos publice & +libere damus licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & +nulli unquam jurare prohibebimus.</p> + +<p>Omnes autem illos de terra nostra qui per se & sponte sua +voluerint jurare <span class="sc">XXV</span> Baronibus de distringendo nos, & gravando +nos cum eis, faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut +prædictum est.</p> + +<p>In omnibus autem istis quæ <span class="sc">XXV</span> Baronibus committuntur +exequenda, si forte in aliquo inter se discordaverint; vel aliqui +ex eis submoniti, voluerint vel nequiverint interresse, ratum +habeatur & firmum quod major pars eorum providerit vel præceperit, +ac si omnes <span class="sc">XXV</span> in hoc concessissent.</p> + +<p>Et <span class="sc">XXV</span> Barones jurent quod omnia antedicta fideliter observabunt, +& pro toto posse suo, facient observari.</p> + +<p>Et nos nihil impetrabimus per nos, nec per alium, per quod +aliquid istarum concesssionum & libertatum revocetur aut minuatur. +Et si aliquid tale fuerit impetratum, irritum sit & inane, +& nunquam eo utemur per nos vel per alium.</p> + +<p>Et omnes malas voluntates, & indignationes, & rancores +ortos inter nos & homines nostros Clericos & Laicos a tempore +discordiæ, plene omnibus remisimus, & condonavimus.</p> + +<p>Et ad melius distringendum nos <span class="sc">IV</span> Castellani de <i>Northanton</i> +sc. de <i>Kenillewwiche</i>, de <i>Nothingham</i>, & de <i>Scardeburck</i>, erunt jurati +<span class="sc">XXV</span> Baronibus, quod facient de castris prædictis quod ipsi præceperint, +vel mandaverint, vel major pars eorum. Et tales semper +Castellani ponantur in illis castris, qui fideles sint, & nolunt +transgredi juramentum suum.</p> + +<p>Et nos amovebimus omnes alienigenas a terra, Parentes omnes +Girardi de <i>Athies</i>, Engelardum scil. Andream, Petrum +Gyonem de <i>Chanceles</i>, Gyonem de <i>Cigony</i>, uxorem prædicti, +Girardi cum omnibus liberis suis, Gaufridum de Martenni, & +fratres ejus, Philippum, Marc. & fratres ejus, & G. nepotem +<span class="pagenum"><a name="p396" id="p396">396</a></span> +ejus, <i>Falconem</i>, & <i>Flandrenses</i> omnes, & ruptarios, qui +sunt ad nocumentum regni.</p> + +<p>Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ, +a Pascha transacto qui fuit annus decimus sextus, usque +ad hanc pacem reformatam; plene remisimus omnibus Clericis +& Laicis, & quantum ad nos pertinet, plene condonavimus. +Et insuper faciemus illis fieri literas testimoniales & patentes Domini +Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, Domini Henrici Dublinensis +Archiepiscopi, Domini Pandulphi Subdiaconi & Dom. +Papæ familiaris, & Episcoporum prædictorum super securitate +ista, & concessionibus præfatis.</p> + +<p>Quare volumus & firmiter præcipimus, quod Anglicana Eclesia +libera sit, & quod omnes homines de regno nostro habeant +& teneant omnes libertates præfatas, jura, & consuetudines +bene & in pace, libere & quiete, plene & integre, +sibi & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris in omnibus +rebus & locis in perpetuum ut prædictum est.</p> + +<p> +<i>Rubeus Liber Scaccarii fol. 234. magna Charta Regis Johannis.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Steph. Arch. Cant. confirmat magnam Chartam R. Joh.</i></span>Omnibus Christi fidelibus ad quos præsens scriptum pervenerit +<i>Stephanus</i> Dei gratia Cantuariensis Archiepiscopus totius +Angliæ primas & sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, <i>Henricus</i> +eadem gratia. <i>Dublinensis</i> Archiepiscopus, Willielmus <i>London.</i> +Petrus <i>Winton.</i> Joscelinus <i>Bathon.</i> & <i>Glascon.</i> Hugo <i>Linc.</i> +Walterus <i>Wigorn.</i> Wilielmus <i>Coventr.</i> & Benedictus <i>Roffen.</i> divina +miseratione Episcopi & Magister <i>Pandulphus</i> Dom. Papæ +Subdiaconus & familiaris, salutem in Domino.</p> + +<p>Sciatis nos inspexisse chartam quam Dominus noster <i>Johannes</i> +illustris Rex Angliæ fecit Comitibus, Baronibus & liberis hominibus +suis Angliæ de libertate sanctæ Ecclesiæ, & libertatibus +& liberis consuetudinibus suis eisdem ab eo concessis sub hac +forma.</p> + +<p><i>Johannes</i> Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux +Normanniæ & Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, +Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Forestariis, +Vicecomitibus, Præpositis, Ministris, & omnibus Ballivis +& fidelibus suis salutem. Sciatis +<span class="pagenum"><a name="p397" id="p397">397</a></span> +vel ei vos assignaverimus. Et si dederimus vel vendiderimus +licui custodiam alicujus talis terræ, & ille destructionem inde fecerit +vel vastum, amittat ipsam custodiam, & tradatur duobus legalibus +& discretis hominibus de feodo illo qui similiter nobis +respondeant sicut prædictum est.</p> + +<p>Custos autem quam +carucis & wanagiis secundum quod tempus wanagii exigit, & exitus +terræ rationabiliter potuerunt sustinere qui cum quatuor militibus +cujuslibet Comitatus electis per Comitatum, capiant in Comitatu +& in die & loco Comitatus assisas prædictas; & si in die +Comitatus Assisæ prædictæ capi non possint, tot milites & libere +tenentes remaneant de illis qui interfuerint Comitatui die +illo per quos possint judicia sufficienter fieri secundum quod +negotium fuerit majus vel minus. Liber homo non amercietur.</p> + +<p> +Nullus Clericus amercietur de laico tenemento suo nisi secundum +modum aliorum prædictorum; non secundum quantitatem beneficii +sui Ecclesiastici. Nec villa nec----</p> + +<p>Nos non faciemus Justitiarios Constabularios, Vice-comites +vel Ballivos nisi de talibus qui sciant Legem regni & eam bene +velint observare.</p> + +<p>Omnes Barones qui fundaverunt Abbatias unde habent chartas +Regum Angliæ vel antiquam tenuram, habeant earum custodiam +cum vacaverint, sicut habere debent.</p> + +<p>Omnes forestæ quæ afforestatæ sunt tempore nostro, statim +deafforestentur; & ita fiat de ripariis quæ per nos tempore +nostro positæ sunt in defenso.</p> + +<p>Omnes malæ consuetudines de forestis & Warennis, & de +Forestariis & Warennariis Vicecomitibus & eorum Ministris, +Ripariis & eorum Custodibus statim inquirantur in quolibet Comitatu +per <span class="sc">XII</span> Milites juratos de eodem Comitatu qui debent +eligi per probos homines ejusdem Comitatus, & infra 40 dies +post inquisitionem factam penitus, ita quod nunquam revocentur, +<span class="pagenum"><a name="p398" id="p398">398</a></span> +deleantur per eosdem: Ita quod nos hoc sciamus prius vel +Justitiarius noster si in Anglia non fuerimus.</p> + +<p>Omnes obsides & chartas statim reddemus quæ liberatae fuerunt +nobis ab Anglicis in securitatem pacis vel fidelis servitii.</p> + +<p>Nos amovebimus penitus de Ballivis parentes Girardi de <i>Atyes</i> +quod de cætero nullam habeant ballivam in Angl. Engelardum +de <i>Cygony</i>, Andream Petrum & Gyonem de <i>Cairtell</i>, Gyonem +de <i>Cygony</i>, Galfridum de <i>Martenni</i> & fratres ejus, Philippum +<i>Martenni</i> & fratres ejus & Galfridum nepotem ejus, & totam +sequelam eorundem; & statim post pacis reformationem amovebimus +de regno omnes alienigenas, Milites, Balistarios, servientes, +stipendiarios qui venerint cum equis & armis ad nocumentum +regni.</p> + +<p>Si quis fuerit <i>dissaisitus</i> vel elongatus per nos sine legali judicio +parium suorum de terris, Castellis, libertatibus vel jure suo, +statim ei restituemus; & si contentio super hoc orta fuerit, justitia +inde fiat per judicium viginti quinque Baronum de quibus +fit mentio inferius in securitate pacis.</p> + +<p>De omnibus autem aliis de quibus aliquis dissaisitus fuerit vel +elongatus sine legali judicio parium suorum, per Henricum Regem +patrem nostrum, vel per Richardum Regem fratrem nostrum, +quæ in manu nostra habemus, vel quæ alii tenent quæ +nos oporteat warantizare, respectum habebimus usque ad communem +terminum cruce signatorum, exceptis illis de quibus placitum +motum fuit, vel inquisitio facta per præceptum nostrum +ante susceptionem crucis nostræ: cum autem redierimus de peregrinatione +nostra vel si forte remanserimus, a peregrinatione nostra +statim inde plenam justitiam exhibebimus. Eundem autem respectum +habebimus, & eodem modo de justitia exhibenda, de +forestis de afforestandis, vel remansuris forestis quas Henricus +pater noster vel Richardus frater noster afforestaverunt, & de +custodiis terrarum quæ sunt de alieno feodo, cujusmodi custodias +hucusque habuimus occasione feodi quod aliquis de nobis tenuerit +per servitium militare, & de Abbatiis quæ fundatæ fuerint in +feodo alterius quam nostro in quibus Dominus feodi dixerit se +jus habere, & cum redierimus vel si remanserimus de peregrinatione +nostra super hiis conquirentibus, plenam justitiam statim +exhibebimus. +<span class="pagenum"><a name="p399" id="p399">399</a></span></p> + +<p>Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellam foeminæ de +morte alterius quam viri sui.</p> + +<p>Omnes fines qui injuste & contra legem terræ facti sunt nobiscum, +& omnia amerciamenta facta injuste & contra legem terræ +omnino condonentur, vel fiat inde per judicium <span class="sc">XXV</span> Baronum, +de quibus fit mentio inferius in securitate pacis, vel per judicium +majoris partis eorundem, una cum prædicto Stephano Cantuar. +Archiepiscopo, si interesse poterit, & aliis quos secum ad hoc +vocare voluerit, & si interesse non poterit, nihilominus procedat +negotium sine eo. Ita quod si aliquis vel aliqui de prædictis +<span class="sc">XXV</span> Baronibus fuerint in simili querela, amoveantur quantum ad +hoc judicium & alii loco eorum per residuos de eisdem <span class="sc">XXV</span> +tantum ad hoc faciendum electi & jurati substituant.</p> + +<p>Si nos dissaisivimus vel elongavimus Wallenses de terris, vel +libertatibus, vel rebus aliis, sine legali judicio parium suorum +in Anglia vel in Wallia, eis statim reddantur; & si contentio +super hoc orta fuerit, tunc inde fiat in Marchia per judicium +parium suorum, de tenementis Angliæ secundum legem Angliæ, +de tenementis Walliæ secundum legem Walliæ, de tenementis +marchiæ secundum legem marchiæ. Idem faciant Wallenses nobis +& nostris. De omnibus autem illis de quibus aliquis Wallensium +dissaisitus fuerit, vel elongatus, sine legali judicio parium +suorum, per Henricum Regem patrem nostrum, vel Richardum +Regem fratrem nostrum, quæ nos in manu nostra +habemus, vel alii tenent, quæ nos oportet warantizare, respectum +habebimus usque ad communem terminum cruce signatorum, +illis exceptis de quibus placitum motum fuerit, vel inquisitio +facta per præceptum nostrum ante susceptionem crucis nostræ. +Cum autem redierimus, vel si sorte remanserimus, a peregrinatione +nostra statim eis inde plenam justitiam exhibebimus secundum +leges Wallensium & partes prædictas.</p> + +<p>Nos reddemus filium <i>Lewelim</i> statim, & omnes obsides de +Wall. & chartæ quæ nobis liberatæ fuerunt in securitatem pacis.</p> + +<p>Nos faciemus <i>Alexandro</i> Regi Scott. de sororibus suis & obsidibus +reddend. & libertatibus suis & jure suo, secundum formam +in qua faciemus aliis Baronibus nostris Angl. nisi aliter esse debeat +per chartas quas habemus de Willielmo patre ipsius, quondam +Rege Scott. & hoc erit per judicium parium suorum in Curia nostra +<span class="pagenum"><a name="p400" id="p400">400</a></span></p> + +<p>Omnes autem istas consuetudines prædictas & libertates, quas +nos concessimus in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet +erga nostros, omnes de regno nostro tam Clerici quam +Laici observent, quantum ad se pertinent erga suos.</p> + +<p>Cum autem pro Deo, & ad emendationem regni nostri, ad +melius sopiendum discordiam inter nos & Barones nostros ortam, +hæc omnia prædicta concessimus, volentes ea integra & firma +stabilitate in perpetuum gaudere; facimus & concedimus eis securitatem +subscriptam, viz. quod Barones eligant viginti quinque +Barones de regno, quos voluerint, qui debeant pro totis +viribus suis observare, tenere, & facere observari pacem & libertatem, +quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra confirmavimus: +Ita scilicet, quod si nos vel Justiciarius noster, vel +Ballivi nostri, vel aliquis de Ministris nostris, in aliquo erga aliquem +deliquerimus, vel aliquem articulorum pacis aut securitatis +transgressi fuerimus, & delictum ostensum fuerit quatuor Baronibus +de prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, illi quatuor Barones accedant +ad nos, vel ad Justiciarium nostrum, si fuerimus extra regnum, +proponentes nobis excessum, petent ut excessum illum sine dilatione +faciamus emendari: Et si excessum non emendaverimus, +vel, si fuerimus extra regnum, Justiciarius noster non emendaverit +infra tempus <span class="sc">XL.</span> dierum, computand. a tempore quo monstratum +fuerit nobis, vel Justiciario nostro, si extra regnum fuerimus; +prædicti quatuor Barones referant causam illam ad residuos +de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, & illi <span class="sc">XXV</span> Barones, cum communia +totius terræ, distringent & gravabunt nos modis omnibus quibus +poterint, scil. per captionem terrarum, possessionum, & aliis modis +quibus poterunt, donec fuerit emendatum secundum arbitrium +eorum, salva persona nostra, & Reginæ nostræ, & liberorum +nostrorum. Et cum fuerit emendatum, intendent nobis +sicut prius fecerunt, & quicunque voluerit de terra juret, quod +ad prædicta omnia exequenda parebit mandatis prædictorum <span class="sc">XXV</span> +Baronum, & quod gravabit nos pro posse suo cum ipsis: Et nos +publice & libere damus licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, +& nulli nunquam jurare prohibebimus. Omnes autem illos +de terra, qui per se & sponte sua voluerint jurare <span class="sc">XXV</span> Baronibus +de distringendo & gravando nos cum eis, faciemus jurare eosdem +<span class="pagenum"><a name="p401" id="p401">401</a></span> +de mandato nostro, sicut prædictum est. Et si aliquis de +prædictis <span class="sc">XXV</span> Baronibus decesserit, vel a terra recesserit, vel +aliquo alio modo impeditus fuerit, quo minus ista prædicta possint +exequi, qui residui fuerint de illis <span class="sc">XXV</span> Baronibus, eligant +alium loco ipsius pro arbitrio suo, qui simili modo erit juratus +quo & cæteri. In omnibus autem quæ ipsis <span class="sc">XXV</span> Baronibus committuntur +exequenda, si forte ipsi <span class="sc">XXV</span> præsentes fuerint, & inter +se super re aliqua discordaverint, vel aliqui ex eis summoniti +nolint vel nequeant interesse, ratum habeatur & firmum quod +major pars eorum, qui præsentes fuerint, providerit vel præceperit, +ac si omnes <span class="sc">XXV</span> in hoc consensissent. Et prædicti <span class="sc">XXV</span> jurent, +quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro toto +posse suo facient observari; & nos nihil impetrabimus ab aliquo +per nos, nec per alium, per quod aliqua istarum concessionum +vel libertatum revocetur vel minuatur. Et si aliquid tale impetratum +fuerit, irritum sit & inane, & nunquam eo utemur per nos +nec per alium. Et omnes malas voluntates, indignationes & rancores +ortos inter nos & homines nostros, Clericos & Laicos, a +tempore discordiæ, plene omnibus remisimus & condonavimus. +Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ, +a Pascha anno regni nostri sexto decimo usque ad pacem refirmatam, +plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum +ad nos pertinet plene condonavimus.</p> + +<p>Et insuper fecimus eis fieri literas testimoniales patentes Domini +Stephani Cantuar. Archiepiscopi, Dom. Henrici Dublin. +Archiepiscopi, & Episcopor. prædict. & Magistri Pandulfi super +securitate ista, & concessionibus præfatis. Quare volumus & +firmiter præcipimus, quod Anglicana Ecclesia libera sit, & quod +homines in regno nostro habeant & teneant omnes præfatas libertates, +jura, & concessiones, bene & in pace, libere & quiete, +plene & integre, sibi & hæredibus suis, de nobis & hæredibus +nostris, in omnibus rebus & locis, in perpetuum, sicut prædictum +est.</p> + +<p>Juratum est autem, tam ex parte nostra quam ex parte Baronum, +quod hæc omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio +observabuntur. Testibus supradictis & multis aliis. Dat. per +<span class="pagenum"><a name="p402" id="p402">402</a></span> +manum nostram in prato quod vocatur <i>Runigmed</i> inter <i>Windleshores</i> +& <i>Stanes</i>, quinto decimo die <i>Junii</i>, anno regni nostri +septimo decimo. Et ne huic formæ prædictæ aliquid possit addi, +vel ab eadem aliquid possit subtrahi vel minui, huic scripto sigilla +nostra apposuimus.</p> + +<p>Charta Regis <i>Henrici</i> I quod cives <i>London.</i> non placitent extra +muros civitatis, fol. 131. b. <i>Rubri</i> (ut opinor) <i>Libri Scaccar.</i></p> + +<p>Fidelitas Archiepiscopi Rothomag. ibid.</p> + +<p>Charta Regis <i>Henrici</i> I quod Barones & qui cum eis affident, +ex mandato Regis in scaccario habeant antiquas liberationes, +&c. S. D. ibid. fol. 131. b.</p> + +<p>Mag. Char. <i>Hen.</i> III fol. 138.</p> + +<p>Charta W. <i>Conq.</i> de quibusdam statutis, fol. 161. b.</p> + +<p>Charta de Monet. <i>H.</i> I. fol. 163. b. & seqq. alior. RR.</p> + +<p>Summa <i>XV.</i> Assisæ per Angliam a Regis H. fil. R. Joh. 8. <span class="sc">XX/IV.</span> +<span class="sc">VI</span> Mil. <span class="sc">DCCLVIII</span> Mr. <span class="sc">II</span>d. fol. <span class="sc">CIV/XX.</span></p> + +<p>Summa <span class="sc">XL</span> anno Regis ejusdem 17. <span class="sc">XXIV</span> Mil. <span class="sc">DCCXII</span> +Mr. <span class="sc">VII</span>s. <span class="sc">V</span>d. ib.</p> + +<p>Summa Carucagii <span class="sc">III</span> Mil. Mr. ib.</p> + +<p>Summa <span class="sc">XXX</span> Assisæ, an. Regis ejusdem 21. <span class="sc">XX/IV</span> Mil. <span class="sc">DCCC-XX/IV</span> +<span class="sc">XI</span> Mr. <span class="sc">II</span>s. <span class="sc">I</span>d. ib.</p> + +<p>A. D. 1259. 43º. <span class="sc">Hen.</span> fil. Regis <span class="sc">Joh.</span> convenientibus apud +Westmonast. in quindena S. Mich. ipso Dom. Rege & Magnatibus +suis, de communi consilio & assensu dictorum Reg. & Magnatum +factæ sunt provisiones subscriptæ, & per ipsos Reg. & +Magnat. publicatæ in hunc modum. De sectis faciendis ad curias +magnatum & aliorum Dominorum, &c. fol. 181.</p> + +<p>Charta Regis <i>Henr.</i> fil. <i>Joh.</i> pro die in anno bissext. computand. +cum procederet esse unum. Dat. 9. Maii, reg. 40. fol. 97. b.</p> + +<p>Auxilium Baronum & Militum concess. Dom. Reg. H. fil. R. +Joh. anno regni sui 19. ad maritandam <i>Isabellam</i> sororem suam +<i>Frederico</i> Romanorum Imperatori, sc. de quolibet scuto 2 Marc. +sicut continetur in longis rotulis.</p> + +<p>Item auxilium concess. ad primogenitam filiam ejusdem R. H. +maritandam An. R. ejusdem R. H. 29. viz. de quolibet scuto +20 s. sicut continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus +Angl. +<span class="pagenum"><a name="p403" id="p403">403</a></span></p> + +<p>Item auxilium ad primogenitum filium ejusdem Regis Henr. +Militem faciendum concess. an. R. ejusdem R. H. 38. scuto assesso +ad 40 s. sicut continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus +Angl.</p> + +<p>Item die Jovis, primo die Junii, anno Regis E. fil. R. H. +18. concess. fuit auxilium ad primogenitam filiam ejusdem R. E. +maritandam, viz. de quolibet scuto 40 s. sicut continetur in Memor. +Term. S. Trin. an. 18. fol. 217. b.</p> + +<p>Juratum autem est tam ex parte nostra, quam ex parte Baronum, +quod hæc omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio +observabimus. Testibus supradictis & multis aliis. Data per +manum nostram in prato quod vocatur <i>Riningemade</i>, inter <i>Stanes</i> +& <i>Windleshores</i>, 15. die <i>Junii</i>, anno regni nostri 17.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex Joh. queritur de injuriis.</i><br><br> +<i>Barones regni Nuncio Papæ articulos Chartæ R. Joh. porrigunt.</i></span>Rex ad sua, suos, & seipsum reversus, acta altius recognoscit. +Dignitatem regiam non tam minui videt, quam conculcari, +& ludibrio exponi. Pudet, poenitet, seditiosorumque instigatus +suasionibus, pacta & jurata detestatur. Castra præcipit munienda: +Oratores ad vicinos mittit Principes: Queritur de injuriis, de +audaciis, de insaniis Procerum; opem implorat atque militem, +sed omnia clanculum. Nuncios etiam ad Papam expedit; ejus se +profitetur feudatarium, nec de regno igitur, ipso inconsulto, +potuisse quidpiam aut statuere aut pacisci. Cruce præterea insignitum, +& ex voto in Terræ Sanctæ profecturum sublevationem. +Nota hæc & contempta omnia a Baronibus; quorum ut nihil +deesset impietati, appellationem ejus super istis ad Romanam sedem +una pariter rejecerunt. His expositis, articulos chartæ, quos +exosos magis noverant, Papæ Nuncii porrigunt. Ille omnia contemplatur; +rugarisque supercillis indignationem præferens: Nunquid +(ait) Barones Angliæ Regem cruce signatum, & sub protectione +sedis Apostolicæ constitutum, a solio regni nituntur expellere, +& dominium Romanæ Ecclesiæ ad alium transferre? Per +S. Petrum hanc injuriam non poterimus præterire impunitam. +Habito igitur cum Cardinalibus consilio, prædictam libertatum +chartam definitiva sententiâ in perpetuum damnavit & cassavit. +<span class="pagenum"><a name="p404" id="p404">404</a></span></p> + +<p><i>Bulla Innocentii Papæ III. qua Chartas Regis Johannis de +libertatibus Angliæ irritas decernit<a id="footnotetag506" name="footnotetag506"></a> +<a href="#footnote506"><sup class="sml">506</sup></a>.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote506" name="footnote506"><b>Note 506: </b></a> +<a href="#footnotetag506"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 256.</i></blockquote> + +<p><i>Innocentius</i> Episcopus, servus servorum Dei, universis Christi +fidelibus hanc paginam inspecturis, salutem & Apostolicam benedictionem.</p> + +<p>Etsi charissimus in Christo filius noster Johannes Rex Anglorum +illustris, Deum & Ecclesiam vehementer offenderit, unde +nos eum vinculo excommunicationis innodavimus, & regnum +ejus Ecclesiastico subjecimus interdicto: ipse tamen (illo misericorditer +inspirante) qui non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur +& vivat, tandem conversus est ad cor, Deo & Ecclesiæ +humiliter satisfecit, in tantum, quod non solum recompensationem +pro damnis, & restitutionem exhibuit pro ablatis, verum +etiam plenariam libertatem contulit Ecclesiæ Anglicanæ. Quinimo +utraque sententia relaxata, regnum suum, tam Angliæ +quam Hiberniæ, beato Petro & Ecclesiæ Romanæ concessit, +recipiens illud a nobis in feudum cum annuo censu mille marcarum, +fidelitatis nobis inde præstito sacramento, sicut per privilegium +ejus apparet aurea bulla munitum.</p> + +<p>Adhuc etiam omnipotenti Deo amplius placere desiderans, signum +vivificæ crucis reverenter accepit, profecturus in subsidium +Terræ Sanctæ, ad quod se magnifice præparabat. Sed humani generis +inimicus, qui semper consuevit bonis actibus invidere, suis +callide artibus, adversus eum Barones Angliæ concitavit, ita ut +ordine perverso in illum insurgerent, postquam conversus Ecclesiæ +satisfecit, qui assistebant eidem quando Ecclesiam offendebat.</p> + +<p>Orta siquidem inter eos dissensionis materia, cum plures dies +statuti fuissent ad tractandum de pace, utrumque interim solennes +nuncii ad nostram fuerunt præsentiam destinati: cum quibus habito +diligenti tractatu, post plenam deliberationem scripsimus per +eosdem Stephano Cantuariensi Archiepiscopo, & Episcopis Anglicanis, +præcipiendo mandantes, ut ad reformandam inter utrosque +veram & plenam concordiam diligens impenderent studium +<span class="pagenum"><a name="p405" id="p405">405</a></span> +& operam efficacem. Omnes Conjurationes & Conspirationes, +si quæ fuerint forte præsumptæ a tempore subortæ discordiæ inter +Regnum & Sacerdotium, Apostolica denunciantes authoritate, +cassatas; & per excommunicationis sententiam inhibentes, +ne talia de cætero præsumantur a quoquam. Magnates & Nobiles +Angliæ monendo prudenter & efficaciter injungendo, ut +per manifesta devotionis & humilitatis indicia, ipsum regem +sibi placere studerent: ac deinde si quid ab eo ducerent postulandum, +non insolenter, sed humiliter implorarent, regalem +conservantes ei honorem, & exhibentes servitia consueta, quæ +ipsi & prædecessores eorum sibi & prædecessoribus suis impenderunt: +cum ab eis ipse Rex non debet absque judicio spoliari, +ut sic quod intenderent, possent facilius obtinere.</p> + +<p>Nos enim eundem Regem per literas nostras rogavimus, & +monuimus, & per præfatos Archiepiscopum & Episcopos rogari +& moneri mandavimus, in remissionem sibi peccaminum injungentes, +quatenus prædictos Magnates & Nobiles benigne tractaret, +& justas eorum petitiones clementer admitteret, ut & ipsi +congaudendo, cognoscerent eum in meliorem statum divina +gratia esse mutatum, & per hoc ipsi & hæredes eorum sibi & +hæredibus suis deberent promptius & devotius familiari; plena +eis in veniendo, morando & recedendo securitate concessa, ita +quod si forte nequiret inter eos concordia provenire, in Curia +sua per partes eorum secundum leges & consuetudines regni suborta +dissensio sopiretur.</p> + +<p>Verum antequam Nuncii cum hoc provido & justo mandato +rediissent, illi juramento fidelitatis omnino contempto, cum etsi +Rex eos injuste gravasset, ipsi tamen non debuissent sic agere +contra eum, ut in causa sua iidem judices & executores existerent; +vassalli contra dominum, & Milites contra Regem publice +conjurantes, non solum cum aliis, sed cum ejus manifestissimis +inimicis præsumpserunt arma movere, occupantes & devastantes +terras illius, ita quoque quod Civitatem Londinensem, +quæ sedes est regni, proditione sibi traditam, invaserunt.</p> + +<p>Interim autem præfatis Nunciis revertentibus, Rex obtulit eis +secundum formam mandati nostri, justitiæ plenitudinem exhibere, +quam ipsi omnino spernentes coeperunt manus extendere ad +<span class="pagenum"><a name="p406" id="p406">406</a></span> +pejora. Unde Rex ipse ad audientiam nostram appellans, obtulit +eis exhibere justitiam coram nobis, ad quem hujus causæ judicium +ratione dominii pertinebat, quod ipsi sunt penitus aspernati. Deinde +obtulit illis, ut tam ab ipso quam ab illis quatuor viri eligerentur +prudentes, qui una nobiscum subortam inter eos discordiam terminarent, +promittens quod ante omnia revocaret universos abusus, +quicunque fuissent in Anglia suo tempore inducti.</p> + +<p>Tandem illis Rex proposuit, quod cum regni dominium ad +Romanam Ecclesiam pertineret, ipse non poterat nec debebat +absque nostro speciali mandato, quicquam de illo in nostrum præjudicium +immutare. Unde rursus ad nostram audientiam appellavit, +seipsum & regnum, cum omni honore ac jure suo, Apostolicæ +protectioni supponens. Sed cum nullo modo proficeret, +postulavit ab Archiepiscopo & Episcopis, ut nostrum exequerentur +mandatum, Jus Ecclesiæ Romanæ defenderent, ac tuerentur +eundem secundum formam privilegii cruce-signatis indulti.</p> + +<p>Porro, cum ipsi nihil horum facere voluissent, videns se omni +auxilio & consilio destitutum; quicquid illi ausi sunt petere, non +est ausus ipse negare. Unde compulsus est per vim & metum, +qui cadere poterat in virum etiam constantissimum, compositionem +inire cum ipsis non solum vilem & turpem, verum etiam +& iniquam, in nimiam derogationem & diminutionem sui juris +pariter & honoris.</p> + +<p>Quia vero nobis a Domino dictum est in Propheta: <i>Constitui +te super gentes & regna, ut evellas & destruas, ædifices & plantes</i>; +itemque per alium Prophetam, <i>Dissolve colligationes impietatis, +solve fasciculos deprimentes</i>: Nos tantæ malignitatis audaciam +dissimulare nolentes in Apostolicæ Sedis contemptum, regalis +juris dispendium, Anglicanæ gentis opprobrium, & grave periculum +totius negotii cruce-fixi, quod ubique immineret, nisi per +authoritatem nostram revocarentur omnia, quæ a tanto Principe +cruce signato taliter sunt extorta, & ipso volente servare; ex +parte Dei Omnipotentis, Patris & Filii & Spiritus Sancti, authoritate +quoque Apostolorum ejus Petri ac Pauli, ac nostra, +de communi fratrum nostrorum consilio, compositionem hujusmodi +reprobamus penitus & damnamus, sub intimatione anathematis +<span class="pagenum"><a name="p407" id="p407">407</a></span> +prohibentes, ne dictus Rex eam observare præsumat, aut +Barones cum implicibus suis ipsam exigant observari: tam Chartam, +quam obligationes seu cautiones quæcunque pro ipsa, vel +de ipsa sunt factæ, irritantes penitus & cassantes, ut nullo unquam +tempore aliquam habeant firmitatem. Datum Agnaniæ +nono Calendas Septembris, Pontificatus nostri <span class="sc">XVIII</span>.</p> + +<p>Eadem, sed contractius Baronibus scribit<a id="footnotetag507" name="footnotetag507"></a> +<a href="#footnote507"><sup class="sml">507</sup></a>, & hæc inter +cætera: Cum igitur illa Compositio, qualis qualis, ad quam per +vim & metum induxistis eundem, non solum sit vilis & turpis, +verum etiam illicita & iniqua, ut merito sit ab omnibus reprobanda, +maxime propter modum; Nos, qui tam Regi quam Regno +tenemur, & spiritualiter & temporaliter providere per Apostolica +scripta, vobis præcipiendo mandamus, & in recta fide +consulimus, quatenus facientes de necessitate virtutem, renuncietis +compositioni hujusmodi per vos ipsos, & satisfaciatis eidem +Regi ac suis de damnis & injuriis irrogatis, ut idem Rex +per manifesta devotionis & humilitatis indicia placatus a vobis, +per seipsum emendet quicquid de jure faceret concedendum, ad +quod etiam nos ipsum efficaciter inducemus. Quoniam sicut nolumus, +quod ipse suo jure privetur, ita volumus, ut ipse de +vestro gravamine desistat: nec per consuetudines pravas & exactiones +iniquas sub nostro dominio regnum Angliæ opprimatur. +Eritque firmum & stabile in perpetuum, quod tali modo fuit +ordinatum. Inspiret igitur vobis ille, qui neminem vult perire, +ut adquiescatis humiliter nostris salubribus consiliis & mandatis: +ne si secus egeritis, in eum incidatis articulum necessitatis, quem +tandem evadere sine multo gravamine non possitis. Datæ ut superiores.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote507" name="footnote507"><b>Note 507: </b></a> +<a href="#footnotetag507"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 257.</i></blockquote> + +<p>His non acquiescentes Barones, Papa primo generaliter, deinde +specialiter & nominatim, cum fautoribus suis, excommunicat, +terras etiam eorum sub interdicto ponens. Fortes vero in +malitia Ludovicum filium Regis Franciæ sibi eligunt in Regem, +qui ne prohibente Papa, a direptione Angliæ revocatur. Romam +igitur Nuncios mittit, inter quos & Papam, sic de causa agitur.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p408" id="p408">408</a></span> + +<p><i>Causa Johannis Regis Angliæ Romæ agitur inter Nuncios +Ludovici Franci, & Papam Innocentium.</i></p> + +<p><i>Nuncii.</i> Quod Johannes Arthurum nepotem suum (regni & +dominiorum Regis Richardi I. legitimum hæredem) propriis manibus +per proditionem interfecit, pessimo mortis genere, quod +Angli murdrum appellant. Pro quo facto idem Rex condemnatus +fuit ad mortem in Curia Regis Francorum per judicium Parium +suorum.</p> + +<p><i>Papa.</i> Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, +qui sit Rex inunctus, & ita sit superior: Per Barones, tanquam +inferiores, non potuit ad mortem condemnari, quia major +dignitas quodam modo absorbet minorem. Et præterea incivile +videtur, & contra Canones esse, in hominem absentem, +non vocatum, nec confessum, mortis ferre sententiam.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est in regno Francorum, quod Rex habet +omnimodam jurisdictionem in homines Ligios suos: Et Rex +Angliæ erat suus homo Ligius, tanquam Comes & Dux: Ergo +licet esset alias Rex inunctus, tamen tanquam Comes & Dux, +erat de jurisdictione Domini Regis Francorum. Sed si Comes & +Dux in regno Francorum delinqueret, posset & deberet judicari +ad mortem per Pares suos. Imo, si non esset Dux & Comes vel +homo Ligius Regis Franciæ, & deliquisset in regno Franciæ, ratione +delicti in regno perpetrati, potuerunt Barones eum judicare +ad mortem. Alioquin si Rex Angliæ, quia Rex erat inunctus, +non posset judicari ad mortem, impune posset intrare regnum +Franciæ & interficere Barones Franciæ, sicut interfecerat Arthurum.</p> + +<p>Hujus autem negotii veritas talis est. Revera non fuit Rex +Johannes juste & rite abjudicatus a Normannia: quia idem +Rex non judicialiter sed violenter spoliatus, misit propter restitutionem +Regi Francorum Philippo, Nuncios solennes & prudentes, +viz. Eustachium Episcopum Eliensem, & Hubertum de +Burgo, viros disertos & facundos, significans ei quod libenter +veniret ad curiam suam juri per omnia super illa re pariturus ac +responsurus, sed ut provideretur ei salvus conductus. Et respondit +Rex Philippus sed non sereno vultu vel corde; Libenter in +<span class="pagenum"><a name="p409" id="p409">409</a></span> +pace salvus veniat. Et Episcopus: Domine, & rediat. Et Rex: +Ita sit, si parium suorum judicium hoc permittat. Et cum supplicassent +omnes Nuncii Regis Angliæ ut liceret ei salvo venire +& redire, Rex Franciæ iratus cum juramento solito respondit: +Per sanctos Franciæ, non nisi mediante judicio. Et cum adderet +Episcopus pericula quæ possent contingere per adventum ejus, +ait: Domine Rex, non posset Dux Normanniæ ad Curiam +vestram venire, nisi veniret Rex Angliæ, cum una persona sint +Dux & Rex, quod non permitteret aliquo modo Barnagium +Angliæ, etsi ipse Rex hoc vellet: imminerent enim pericula, +ut nostis, capturæ vel cædis. Cui respondens Rex, dixit: Et quid +hoc, domine Episcope? Bene scitur quod Dux Normanniæ, +qui Tenens meus est, Angliam sibi acquisivit violenter: & si +subito aliquid accrescit in honorem, perdetne per hoc Dominus +Capitalis? Absit. Ad quod cum nuncii nihil poterant rationabiliter +respondere, redierunt ad Dominum Regem Angliæ, quæ +audierant & viderant, nunciantes. Rex autem noluit se committere +dubiis casibus, & judiciis Francorum qui eum non diligebant, +maxime cum timeret ut ei de turpissima morte Arthuri +objiceretur, juxta illud <i>Horatii</i>,</p> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<p class="i20"><i>----quia me vestigia terrent,</i></p> +<p class="i14"><i>Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum.</i></p> +</div></div> + +<p>Magnates autem Franciæ nihilominus processerunt in judicium, +quod rite non debuerunt facere, ex quo judicandus abfuit, qui +adesse voluit si posset. Unde si Rex Johannes, abjudicatus fuerit +per adversarios suos, non rite abjudicabatur.</p> + +<p><i>Papa.</i> Multi Imperatores & Principes, & etiam Francorum +Reges, multos in Annalibus occidisse leguntur innocentes, nec +tamen quenquam illorum legimus morti addictum. Et cum Arthurus +apud Mirabel in castrum non ut innocens, sed quasi nocens +& proditor domini & avunculi sui cui homagium & ligantiam +fecerat, captus fuerit; potuit de jure, morte etiam +turpissima sine judicio condemnari.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Quod sæpe citatus non personaliter juri pariturus +<span class="pagenum"><a name="p410" id="p410">410</a></span> +comparuit, nec sufficientem Responsalem pro se ad Curiam Franciæ +destinavit.</p> + +<p><i>Papa.</i> Si Rex Angliæ fuit tantum contumax, quia citatus +non venit, nec misit; sed propter contumaciam non solet quis +puniri ad mortem, nec debet. Ergo Barones Franciæ non potuerunt +judicare eum ad mortem, sed saltem alio modo punire +eum, per ablationem sc. feudi sui.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis +accusatur coram suo Judice de tam crudeli homicidio quod +murdrum appellatur, & ille qui accusatur non venit (nec) vero +modo legitimo se excusat, pro convicto habetur, & tanquam +convictus per omnia judicatur, & etiam ad mortem, ac si præsens +esset.</p> + +<p><i>Papa.</i> Pactio potuit esse inter Regem Franciæ & Ducem Normanniæ, +vel antiqua consuetudo, quod Dux Normanniæ non +debet venire ad citationem Regis Franciæ, in Marchiam. Unde, +si non venit citatus, nec deliquit, nec propter hoc potuit taliter +puniri. Item si sententia lata fuerit contra Regem Angliæ, +non tamen mandata fuit executioni, quia non fuit occisus; unde +proles quam suscepit postea, debet ei in regno succedere: Quia +Rex Angliæ non commisit crimen læsæ Majestatis nec crimen +hæreseos, pro quibus tantum filius exhæredatur, pro delicto +patris.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis +est damnatus ad mortem, quod proles suscepta post sententiam +damnationis succedere non debet; geniti tamen ante +sententiam succedere debent. Sed tamen super hoc nuncii litigare +noluerunt.</p> + +<p> +<i>Objectiones Papæ versus Lodovicum.</i></p> + +<p><i>Papa.</i> interim. Licet Rex Anglorum judicatus esset ad mortem, +& etiam filii de carne sua geniti, non ideo <i>Blanca</i><a id="footnotetag508" name="footnotetag508"></a> +<a href="#footnote508"><sup class="sml">508</sup></a> deberet +ei succedere, sed propinquiores de genere ejus, viz. proles +fratris primogeniti: & ita soror Arthuri, vel Otho qui fuit +filius sororis primogenitæ. Et si ponatur quod Regina Castellæ +<span class="pagenum"><a name="p411" id="p411">411</a></span> +debeat succedere, & ita Blanca filia ejus, non est verum, quia +masculus debet præferri: Rex sc. Castellæ. Et si nullus esset +Masculus, præferri deberet Regina Legionum, tanquam primogenita.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote508" name="footnote508"><b>Note 508: </b></a> +<a href="#footnotetag508"> (retour) </a> <i>Uxor Lodovici, neptis Regis Johannis.</i></blockquote> + +<p><i>Nuncii.</i> Filii fratris non debent succedere, ex quo, tempore +latæ sententiæ frater non vivebat; & ita neptis, soror +sc. Arthuri, non debet succedere, quia non est in linea descendenti, +cum sit filia fratris. Similiter tempore latæ sententiæ, mater +Othonis non vivebat, ergo non successit, ergo Otho non +debet succedere. Sed Regina Castellæ vivebat quæ soror erat, +& ideo successit. Ergo mortua Regina Castellæ, proles successit +& succedere debuit.</p> + +<p><i>Papa.</i> Rex Castellæ succedere debet quia masculus est, vel +Regina Legionum tanquam primogenita.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Cum plures sunt hæredes qui alicui debent succedere, +& ille qui primo loco debet succedere, taceat, vel hæreditate +investiri debet, hæreditate illa secundum consuetudinem approbatam, +salvo tamen jure alterius si reclamaverit. Et ideo Dominus +Ludovicus intrat regnum Angliæ ut suum: Et si quis propinquior +velit super hoc reclamare, Dominus Ludovicus faciet inde +quod debet.</p> + +<p><i>Papa.</i> Regnum Angliæ suum proprium est, & est in possessione +Domini, ratione fidelitatis quæ super hoc est ei facta per +juramentum, & etiam ratione census qui jam ei solutus est de +regno; unde cum in nullo delinqueret, non deberet sibi guerram +movere Ludovicus, nec deberet eum spoliare a regno Angliæ +per guerram; maxime cum Rex Angliæ multas habet terras +in feudo Regis Franciæ, de quibus potest ei movere guerram.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Mota fuit guerra & justum bellum contra Regem +Angliæ antequam regnum illud esset Domini Papæ. Sed de regno +Angliæ venit Willielmus de longa Spata, & multi alii cum +eo in manu valida, & armata, qui damna multa & injurias +intulerunt Domino Ludovico in terra sua propria, & ideo Dominus +noster potest movere justum bellum contra Regem Anglorum.</p> + +<p><i>Papa.</i> Licet Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus Ludovico, +<span class="pagenum"><a name="p412" id="p412">412</a></span> +non ipse tamen deberet ei movere guerram; sed deberet conqueri +Domino superiori sc. Papæ, cui subest Rex Angliæ tanquam +Vassallus ejus.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Consuetudo est, ex quo aliquis Vassallus alterius movet +guerram alicui authoritate sua; ille cui mota est guerra, +potest ei movere guerram authoritate sua: ille tenetur conqueri +Domino illius. Et si Dominus vult defendere Vassallum suum +quamdiu movet talem guerram, ipse Dominus dicitur facere +guerram.</p> + +<p><i>Papa.</i> In generali Concilio statutum est, quod inter omnes +discordantes debet esse Pax vel treuga, usque ad 4 annos, +pro succursu terræ sanctæ, & ideo tempore medio Ludovicus +non debet regno Angliæ guerram movere.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> In recessu suo a Francia Lodovicus non fuit requisitus +de pace vel treuga; & si requisitus esset, crediderunt tantam +esse malitiam Regis Angliæ, quod noluit pace vel treuga +gaudere.</p> + +<p><i>Papa.</i> Rex Angliæ cruce signatus est: unde, ex constitutione +generalis Concilii, ipse Rex & omnia sua, debent esse sub +protectione Ecclesiæ.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Rex Angliæ ante crucem sumptam guerram moverat +Domino Lodovico, & damna multa fecerat, castra sua +ceperat, & adhuc milites suos & servientes incarceratos retinet, +& huc usque in guerra est contra Dominum Lodovicum, +nec pacem vel treugam cum eo habere voluit super hoc etiam +sæpe requisitus.</p> + +<p><i>Papa</i> dicit quod ipse, de communi consilio generalis Concilii +excommunicaverat Barones Angliæ, & omnes fautores +eorum, & ita Dominus Lodovicus sententiam incurrisse videtur.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Lodovicus non adjuvat Barones Angliæ, nec fovet +eos, sed jus suum prosequitur; nec etiam credit Lodovicus, +nec credere debet, quod Dominus Papa ad tantum Concilium, +injuste velit aliquem excommunicare. Nam tempore latæ sententiæ +Dominus Papa nesciebat, quod Lodovicus haberet jus de +regno Angliæ; & cum hoc illi constiterit, non credit Dom. +Lodovicus quod Concilium possit ei jus suum auferre. +<span class="pagenum"><a name="p413" id="p413">413</a></span></p> + +<p><i>Papa.</i> Rex Francorum & Lodovicus filius ejus, post sententiam +a Baronibus Franciæ in Regem Angliæ latam, ipsum Regem +appellaverunt, & pro Rege habuerunt, & cum eo tanquam +cum Rege Angliæ, treugas statuerunt.</p> + +<p><i>Nuncii.</i> Post latam sententiam a Baronibus in Regem, nunquam +illum pro Rege habuerunt, sed ipsum Regem depositum +appellaverunt, sicut Abbas depositus & quilibet alius dici solet.</p> + +<p><i>Papa.</i> Novissime dicit, quod ipse (non) statuet super his +antequam veniant Nuncii Domini Walonis. Erat autem Walo +Legatus ejus cum ad Regem Franciæ tum in Angliam & ad Johannem +Regem.</p> + +<p>Rex <i>Johannes</i> in castro <i>Neuwerc</i> asperrimo contritus morbo, +<i>Henricum</i> filium suum primogenitum regni denuntiat successorem: +Literisque Sigillo suo munitis, omnibus Vicecomitibus & +Castellanis præcipit, ut ei forent intendentes; nocteque 19 <i>Octobris</i> +vitam post tot discrimina exhalavit.</p> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3><i>HENRICUS III.</i></h3> + +<p><span class="side"><i>Initium Regis Ætas.</i></span><i>Henricus</i> III coepit regnare 19 Octob. 1216. & die 28 ejusdem +mensis, natus jam annos tantum novem & dies 27 a +Legato Walone, cum Episcopis & Magnatibus Angliæ ad Ecclesiam +S. Petri Westmonast. solenni ducitur processione<a id="footnotetag509" name="footnotetag509"></a> +<a href="#footnote509"><sup class="sml">509</sup></a>: +ubi ante altare majus constitutus juravit coram Clero & Populo, +appositis sibi sacrosanctis Evangeliis,<span class="side"><i>Juratur.</i></span> & plurimorum Sanctorum +reliquiis, dictante juramentum <i>Jocelino</i> Bathoniensi Episcopo.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote509" name="footnote509"><b>Note 509: </b></a> +<a href="#footnotetag509"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 278.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Ecclesiæ.</i></span>Quod honorem, pacem & reverentiam, portabit Deo & +sanctæ Ecclesiæ, & ordinatis, omnibus diebus vitæ suæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Justit.</i></span>Quod in populo sibi commisso, rectam justitiam tenebit.</p> + +<p><span class="side"><i>Bonis Legibus.</i></span>Quodque Leges malas & iniquas consuetudines, si quæ sint in +regno, delebit, & bonas observabit, & ab omnibus faciet observari.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p414" id="p414">414</a></span> + +<p><span class="side"><i>Homag. Papæ facit.</i></span>Deinde homagium fecit Romanæ Ecclesiæ, & Innocentio Papæ, +de regno Angliæ, & Hiberniæ, & juravit præterea.</p> + +<p><span class="side"><i>Censum jurat.</i></span>Quod 1000 marcas quas Pater ejus Romanæ contulerat Ecclesiæ +fideliter persolveret, quamdiu prædicta regna teneret.</p> + +<p><span class="side"><i>Coronatur.</i></span>His peractis a Petro <i>Wintoniensi</i> & <i>Johanne Bathoniensi</i> Episcopis +(suspenso & exulante <i>Cantuariensi</i> Archiepiscopo) in Regem, +de more, unctus & coronatus est.</p> + +<p>Die crastina Homagia & fidelitates Episcoporum & Magnatum +præsentium cepit.</p> + +<p><span class="side"><i>Comes Penbroc.</i></span>Post Coronationem, custos ei & regno eligitur Guilielmus Comes +<i>Penbroc</i>, magnus Angliæ Marescallus; qui literis protinus +omnibus Vicecomitibus & Castellanis præcipit ut Regi jam coronato +sint intendentes<a id="footnotetag510" name="footnotetag510"></a> +<a href="#footnote510"><sup class="sml">510</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote510" name="footnote510"><b>Note 510: </b></a> +<a href="#footnotetag510"> (retour) </a> <i>Mat. Par. ib.</i></blockquote> + +<p>Quilibet pannus debet esse duas ulnas infra listas memb. 4. bis +ex Claus. An. 1. Hen. 3. in dors. p. lib. 18.</p> + +<p><span class="side"><i>Pacis articuli inter R. Henr. & Ludov. R. Fr.</i></span>A. D. 1217. 3 Id. Septemb.<a id="footnotetag511" name="footnotetag511"></a> +<a href="#footnote511"><sup class="sml">511</sup></a> cum ad extremas angustias +adactus <i>Lodovicus</i> Gallus, pacem ab Henrico Rege exorasset; +conveniunt utrique in insula quadam juxta Stanes, juranteque inter +alia Lodovico recessurum se ab Anglia nunquam rediturum; +& Henrico Regi omnia jura sua in partibus transmarinis restituturum. +Henricus Rex vicissim Legato Papæ & Custodi Regni +Guil. Marescallo jurat, quod redderet Baronibus Angliæ & aliis +omnibus de regno, omnia jura & hæreditates suas, cum omnibus +libertatibus antepetitis, pro quibus discordia fuit exorta inter +Jo. Regem Anglorum & Barones.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote511" name="footnote511"><b>Note 511: </b></a> +<a href="#footnotetag511"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 288.</i></blockquote> + +<p>A. D. 1219. Sub Natalitiis Domini<a id="footnotetag512" name="footnotetag512"></a> +<a href="#footnote512"><sup class="sml">512</sup></a>, Guilielmus Marescallus +custos Regis & regni moritur; & Petrus <i>Wintoniensis</i> Episcopus +ad hoc munus eligitur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote512" name="footnote512"><b>Note 512: </b></a> +<a href="#footnotetag512"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 292.</i></blockquote> + +<p>A. D. 1220. Regis 5. 16 Cal. <i>Junii</i> die sancta Pentecostes +Rex apud Westmonasterium a <i>Stephano</i> Cantuariensi Archiepiscopo +præsente Clero & Populo totius regni (verba sunt <i>Parisii</i>)<a id="footnotetag513" name="footnotetag513"></a> +<a href="#footnote513"><sup class="sml">513</sup></a> +coronatus. Sed hoc de more annuo.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote513" name="footnote513"><b>Note 513: </b></a> +<a href="#footnotetag513"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 398.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Membrorum truncatio adhuc in usu.</i></span>A. D. 1222. Die S. Jacobi excitato seditioso tumultu a <i>Londoniensibus</i><a id="footnotetag514" name="footnotetag514"></a> +<a href="#footnote514"><sup class="sml">514</sup></a>. +Constantinus author vir magnus in civitate & +<span class="pagenum"><a name="p415" id="p415">415</a></span> +nonnulli alii a capitali Justitiario Com. Cantii suspendio traduntur, +alii truncatis pedibus sive manibus puniuntur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote514" name="footnote514"><b>Note 514: </b></a> +<a href="#footnotetag514"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 304.</i></blockquote> + +<p><i>Patent. an. 3. H. III. memb. 5.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Literæ Regis pro Justitiariis de modo puniendi maleficos.</i></span>Rex dilectis & fidelibus suis <i>Philippo</i> de <i>Ulecot</i> & sociis suis +Justitiariis itinerantibus in Comitatibus, Cumberland. Westmerland. +& Lancaster. <i>Salutem.</i></p> + +<p>Qui dubitatum fuit & non determinatum ante inceptionem itineris +vestri quo judicio deducendi sunt illi qui rectati sunt de latrocinio, +murdro, incendio, & hiis similibus, cum prohibitum +sit per Ecclesiam Romanam Judicium ignis & aquæ, Provisum +est a consilio nostro ad præsens ut in hoc itinere sic fiat de rectatis +de hujusmodi excessibus; videlicet quod illi qui rectati sunt +de criminibus prædictis majoribus, & de eis habeatur suspicio +quod culpabiles sint de eo unde rectati sunt (de quibus etiam licet +regnum nostrum abjurarent adhuc suspicio esset quod postea +malefacerent) teneantur in prisona nostra & salvo custodiantur, +ita quod non incurrant periculum vitæ vel membrorum occasione +prisonæ nostræ: Illi vero qui mediis criminibus rectari fuerint & +quibus competeret Judicium ignis vel aquæ si non esset prohibitum, +& de quibus si regnum nostrum abjurarent nulla fuerit +postea malefaciendi suspicio, regnum nostrum abjurent. Illi vero +qui minoribus rectati fuerint criminibus, nec de eis fuerint mali +suspicio salvos & securos plegios inveniant de fidelitate & pace +nostra conservanda & sic demittantur in terra nostra. Cum igitur +nihil certius providerit in hac parte consilium nostrum ad præsens, +relinquimus discretioni vestræ hunc ordinem prædictum observandum +in hoc itinere vestro, ut qui personas hominum, +formam delicti, & ipsarum rerum veritatem melius cognoscere +poteritis, hoc ordine, secundum discretiones & conscientias vestras +in hujusmodi procedatis. Et in hujus rei testimonium, &c. +Teste Domino P. <i>Wintoniensi</i> apud Westmonasterium <span class="sc">XXVI</span> die +Januarii, anno regni nostri tertio.</p> + +<p> +<i>Per eundem & P. de Burgo Justiciarium.</i></p> + +<p>Eodem modo scribit Domino Bathon. & Glaston. Episcopis, +<span class="pagenum"><a name="p416" id="p416">416</a></span> +& sociis suis Justic. itinerantibus in Comitatibus Sumerset, & +Dorset. Justiciariis itinerantibus in Comitatu Oxon. & Justiciariis +itinerantibus in Comitatu Lanc. & Justiciariis itinerantibus in +Com. Essex. & Hertford. & Justiciariis itinerantibus in Com. +Eborum, & Justiciariis itinerantibus in Com. Bedford. & Bucks, +& Domino. H. Lincoln. & sociis suis Justiciariis itinerantibus.</p> + +<p>Capitula & sacramentum coram Justiciariis itinerantibus dorso +Paten. 3. H. 3. m. 1. p. 31. l. 12. libr. Steph. <i>Segrane</i> in Bedf. +Buck. Vid. <i>Hoved.</i> p. 549 & 743.</p> + +<p><span class="side"><i>Magnates petunt libertates Angl. juxta sacramentum Regis.</i><br><br> +<i>Rex annuit.</i></span>A. D. 1223. Regis 8. in Octavis <i>Epiphaniæ</i> +<a id="footnotetag515" name="footnotetag515"></a> +<a href="#footnote515"><sup class="sml">515</sup></a> Archiepiscopus +Cantuariæ, & alii Magnates, Regem Londoniis obtestantur, +ut libertates Angliæ, pro quibus bellatum fuit cum patre +suo, confirmaret. Asserentes, quod in recessu Lodovici Galli ab +Anglia, juratum esset ab ipso Rege, & tota nobilitate regni: +quod libertates præscriptas omnes observarent, & omnibus traderent +observandas. Guilielmus Briwere, unus e Consilio Regis, +respondit: Eas violenter extortas fuisse, nec debere igitur observari. +Moleste id ferens Archiepiscopus: Guillielme (inquit) +si Regem diligeres, non impedires pacem regni. Quibus Rex pie +motus: Omnes (ait) libertates illas juravimus, & omnes astricti +sumus, ut quod juravimus observemus.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote515" name="footnote515"><b>Note 515: </b></a> +<a href="#footnotetag515"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 305.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Rex inquirendas præcipit libertates Angliæ.</i></span>Habito super hoc consilio, misit literas suas ad singulos Vice-comites +regni, præcipiens:</p> + +<p>Ut per Milites <span class="sc">XII.</span> vel legales homines uniuscujusque Comitatus, +per sacramentum facerent inquiri, quæ fuerunt libertates in +Anglia tempore Regis Henrici avi sui: & factam inquisitionem, +ad <i>Londonias</i> mitterent ad Regem in 15 diebus post Pascha.</p> + +<p><span class="side"><i>Normannia detenta, quod libertates Angliæ non conceduntur.</i></span>A. D. 1223. Mortuo, circa festum S. Petri ad vincula<a id="footnotetag516" name="footnotetag516"></a> +<a href="#footnote516"><sup class="sml">516</sup></a>, +<i>Philippo</i> Rege Francorum, succedit <i>Ludovicus</i>, quem <i>Henricus</i> +Rex per solennes Legatos rogat, ut Normanniam ei redderet +cum aliis terris transmarinis, sicut juraverat in recessu suo ab +Anglia, cum ex assensu universorum Magnatum, pax inter eos +esset composita. Sed hoc renuit <i>Ludovicus</i>, asserens juramentum +ex parte Henrici esse violatum: tum quod Imprisii sui Lincolniæ +<span class="pagenum"><a name="p417" id="p417">417</a></span> +capti ad gravissimam redemptionem sunt compulsi: tum autem +quod de libertatibus regni Angliæ, pro quibus guerra mota +fuerat, (&) quæ in recessu suo concessæ erant, & ab omnibus +juratæ; ita actum est, quod non solum illæ leges pessimæ ad +statum pristinum sunt reductæ, sed & illis nequiores, per totum +regnum Angliæ sunt generaliter constitutæ.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote516" name="footnote516"><b>Note 516: </b></a> +<a href="#footnotetag516"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 306.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concil. Northampton.</i></span>A. D. 1224. In Octav. S. Trin. Concilium <i>Northamptoniæ</i> +celebrat<a id="footnotetag517" name="footnotetag517"></a> +<a href="#footnote517"><sup class="sml">517</sup></a>, præsentibus Archiepiscopo, Episcopis, Comitibus, +Baronibus, & aliis multis. Tractatur de regni negotiis & dominiis +in Francia reparandis.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote517" name="footnote517"><b>Note 517: </b></a> +<a href="#footnotetag517"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 308.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Falcasius latrocinii, accusatus Regis Justiciarios in +carcerem detrudit.</i></span>Considunt interea Dunestabliæ Justitiarii Regis itinerantes, +<i>Mar. de Pateshull</i>, <i>Thode Multona</i>, <i>Hen. de Braibroc</i>, & alii, +placita tenentes de nova dissaisina. Coram his comperitur <i>Falcasius</i> +quidam (vir potens, & qui Johanni Regi militans Anglos +acerrime contriverat) multos spoliasse, & plusquam 30 liberos +homines de tenementis suis dissaisasse, dirutisque tenementis, fundum +castello suo de <i>Bedford</i> assaisisse; ideoque totidem centenis +libris in Regis mulctatur misericordiam. Iratus <i>Falcasius</i>, comprehendi +jubet istos Justitiarios, vinctosque in cæcum detrudi +castelli carcerem. Manipulum emittit, qui jussa expediat; fugiunt +Justitiarii, capitur tamen <i>H. Braibroc</i>, & carceri mancipatur. +Uxor Regem advolat & Concilium: acta ejulans nunciat, +& implorat opem. Consulitur una voce in vindictam celerem. +Conscribitur exercitus, & arma omnes capiunt. Rex cum +Clero atque Populo castellum adit, Justitiarium suum deposcit +& introitum. Respondent Castellani, se nec de homagio Regis +esse nec de fidelitate (erant quippe <i>Neustrii</i>) ideoque non tradituros +castrum, <i>Falcasio</i> (qui absens erat) non jubente. Obsidentur +acriter & impetuntur a Populo telis, a Clero anathemate: +Cædunt tamen Regios, & interficiunt. Commotus Rex, cohortem +mittit <i>Falcasium</i> quæsituram & comprensuram: sed hoc +frustra. Tunc machinas adhiberi jubet, labefactarique muros, +atque etiam frustra.</p> + +<p><span class="side"><i>Falcasius in exilium relegatur.</i></span>Solennius jurat, se obsessos suspensurum omnes, si per vim +hos caperet. Illi, spretis cum minis nunciis, prohibent se ulterius +<span class="pagenum"><a name="p418" id="p418">418</a></span> +de reddendo sollicitari. Rex accersit fabros; castellum ligneum +erigit multo ipsis eminentius: Hinc ex alto missilibus, +infra cuniculis subterraneis, undequaque machinis & armato milite +impetuntur: & sic tandem capti fratres <i>Falcasii</i> & Nobiles +multi (24 numero) suspensi luunt. <i>Falcasio</i> ipsi ad Regis confugienti +misericordiam, decreto Concilii ob insignem in militia +probitatem vita indulgetur: sed spoliatis bonis omnibus atque +prædiis, in perpetuum exilium relegatur.</p> + +<p>In hoc autem <i>Concilio</i><a id="footnotetag518" name="footnotetag518"></a> +<a href="#footnote518"><sup class="sml">518</sup></a>, Regi, pro maximis laboribus suis +& impensis, tam a Prælatis quam a Laicis, concessum est per +totam Angliam Carucagium, de qualibet caruca duo solidi argenti.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote518" name="footnote518"><b>Note 518: </b></a> +<a href="#footnotetag518"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 310.</i></blockquote> + +<p>Magnatibus autem concessit Rex scutagium sc. de scuto quolibet +duas Marcas Sterlingorum, & sic omnes ad propria recesserunt.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex 15am, petit ad recuperanda amissa in Francia.</i></span><i>Concilium Westmonasterii. A. D. 1225.</i></p> + +<p>Rex <i>Henricus</i><a id="footnotetag519" name="footnotetag519"></a> +<a href="#footnote519"><sup class="sml">519</sup></a> ad Natale tenuit Curiam suam apud Westmonasterium, +præsentibus Clero & Populo cum Magnatibus regionis. +Solennitate igitur ut decebat completa, Hubertus de +Burgo, Domini Regis Justitiarius ex parte ejusdem Regis, proposuit +coram Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, Baronibus, +& aliis universis, damna & injurias, quæ Regi illata fuerant in +partibus transmarinis, ex quibus non solum Rex, sed & Comites +multi & Barones sunt exhæredati cum ipso: & cum multi +sunt in causa, multorum subventio erit necessaria. Petiit ergo +ab omnibus consilium, pariter & auxilium, quibus Corona Angliæ +dignitates amissas ac jura posset pristina revocare. Ad hoc +quoque plene perficiendum, Regi sufficere credidit, si ei quintadecima +pars omnium rerum mobilium totius regni Angliæ, +tam a personis Ecclesiasticis quam a Laicis donaretur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote519" name="footnote519"><b>Note 519: </b></a> +<a href="#footnotetag519"> (retour) </a> <i>Mat. Par. verb. pag. 311.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Barones libertatum concessiones petunt a Rege.</i></span>His in hunc modum prosecutis, Archiepiscopus & concio tota +Episcoporum, Comitum, & Baronum, Abbatum & Priorum, +habita deliberatione, Regi dedere responsum: Quod Regis +<span class="pagenum"><a name="p419" id="p419">419</a></span> +petitionibus gratanter adquiescerent, si illis diu petitas libertates +concedere voluisset.</p><br> + +<p><span class="side"><i>Renovantur chartæ, ut a Joh. concessæ.</i></span>Annuit itaque Rex, cupiditate ductus, quod petebant magnates: +Chartisque protinus conscriptis, & Regis sigillo munitis, +ad singulos Angliæ Comitatus, chartæ singulæ diriguntur: +& ad provincias illas quæ in forestis sunt constitutæ, duæ Chartæ +sunt directæ, una sc. de libertatibus communibus, & altera +de libertatibus forestæ.</p> + +<p>Istarum autem tenor Chartarum superius habetur expressius, +ubi historia agitur de <i>Johanne</i>: ita quod Chartæ utrorumque +Regum in nullo inveniuntur dissimiles.</p> + +<p><span class="side"><i>Visio forestarum.</i><br><br> +<i>Chartæ singulæ in singulos Comitatus.</i></span>Tunc constitutus est dies certus ad mensem post Pascha, +ut, de singulis Comitatibus regni, <span class="sc">XII</span> Milites & legales homines +eligerentur, qui, addito juramento, novas a veteribus discernerent +forestas: ut omnes illæ quæ inventæ fuerint afforestatæ +post primam coronationem Henrici avi istius Regis, statim +deafforestentur. Et sic soluto Concilio, delatæ sunt Chartæ +singulæ ad singulos Comitatus, ubi ex Regis mandato, literatorio +interposito juramento, ab omnibus observari jubentur. +<i>Richardo</i> fratre Domini Regis, Milite, libertates generales, tam +forestarum quam aliarum libertatum, pro quibus tantum cum Rege +Johanne decertatum fuit, licet nil stabile vel solidum, vel +pollicita redderetur, vel observaretur, sunt deceptoriæ acclamatæ.</p> + +<p><span class="side"><i>Forestæ deambulantur.</i><br><br> +<i>Omnia ad totam possidentur.</i></span>Ad mensem per Pascha, A. D. 1225. dimissi sunt<a id="footnotetag520" name="footnotetag520"></a> +<a href="#footnote520"><sup class="sml">520</sup></a> a Rege +<i>Hugo de Nevilla</i> (capitalis Justitiarius Forestarum) & <i>Brienus de +Insula</i>, cum aliis ad hoc assignatis per Angliam; ut in singulis +forestarum provinciis <span class="sc">XII</span> Milites vel liberi homines eligerentur +ad deambulandum metas forestarum; ut per sacramentum eorum, +quæ forestæ remanere, ut fuerunt prius, & quæ deafforestari +debeant, discernatur. Facta itaque in brevi regii executione +mandati, licet non sine magna contradictione plurimorum; +concessis libertatibus singuli usi sunt: de boscis suis propriis vendentes; +terram arabilem de inculta sulcantes; ita quod de nemoribus +deafforestatis omnes pro libitu disponebant: Et non +<span class="pagenum"><a name="p420" id="p420">420</a></span> +solum homines, verum etiam canes, qui prius expeditari solebant, +has libertates se habere gaudebant. Communibus vero libertatibus, +Magnates, Milites, & libere tenentes adeo usi sunt, +quod nec iota unum in Regis Charta contentum, extitit prætermissum.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote520" name="footnote520"><b>Note 520: </b></a> +<a href="#footnotetag520"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 311.</i></blockquote> + +<p>Circa eosdem dies quintedecimæ partis medietas totius regni +omnium mobilium & rerum habitarum, colligitur ad opus <i>Regis</i>; +concessis induciis de altera medietate, usque ad festum S. +Michaelis.</p> + +<p><span class="side"><i>Bulla Papæ qua Henr. majorennem declarat.</i></span><i>Gregorius Papa mandat, ut Rex Henricus, qui est minoris ætatis +permittatur ad disponendum de regno & regni negotiis, eo +quod virtutes ejus supplent ætatem.</i><a id="footnotetag521" name="footnotetag521"></a> +<a href="#footnote521"><sup class="sml">521</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote521" name="footnote521"><b>Note 521: </b></a> +<a href="#footnotetag521"> (retour) </a> <i>Rub. lib. Scac. fol. 171.</i></blockquote> + +<p><i>Gregorius</i> Episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nobilibus +viris, Comitibus & Baronibus Angliæ, & aliis charissimi +in Christo filii nostri Henrici illustris Regis Angliæ fidelibus universis, +salutem & Apostolicam benedictionem. Ad hoc in annis +minoribus constitutos legitime sanctiones eorum indempnitatibus +consulendo, usque ad certum tempus esse sub tutoribus & +curatoribus providerunt, ne iidem minores rebus suis valeant +male uti, sed per illos utiliter procurentur. Verum cum secundum +sanctiones easdem ad dampnum cujusquam non debeat retorqueri, +quod in ejus favorem noscitur introductum, si non +permittantur adulti, quibus prudentia defectum supplet ætatis, +de rebus suis utiliter disponere, ac discrete profecto in eorum +perniciem vergeret, quod pro ipsorum fuerat utilitate provisum, +& quod esse debent ad bonum eis inveniretur ad malum. +Licet igitur E'mi in Christo filii nostri H. Regis Angliæ +illustris adolescentia computetur in annis, compertum sicut +accepimus & gaudemus animum jam induit virilem ætateque +profecit & prudentia, Ita quod illud quod in annorum +numero sibi deest in discretionis videatur recuperare virtutem, +non est idem amodo prohibendus de regno & regni negotiis +utiliter disponere ac prudenter. Ideoque devotioni vestræ +<span class="pagenum"><a name="p421" id="p421">421</a></span> +per Apostolica Scripta præcipiendo mandamus quatenus cum venerabili +fratre nostro Winton. Episcopo, & nobilibus viris Justic' +Angl' & W. Briwere dom' nostris litteris in præceptis, ut amodo +sibi regni sui dispositionem dimittant liberam & quietam eidem +Regi de cætero intendatis humiliter & devote exhibendo +ipsi reverentiam & honorem quem decet fideles Domino exhibere, +ac adversus eos qui contra ire præsumpserint sic ei fideliter +& firmiter assistatis quod fidelitas vestra clareat in effectum, & +ideo ad dilectionem vestram non immerito astringatur. Quod si +secus feceritis, quod non credimus ferendum, in vos excommunicationis +sententiam poteritis non immerito formidare. Datum +Lat' Idus April' Pontificatus nostri anno primo.</p> + +<p><i>Concilium Oxonii, quo Rex Chartas Libertatum denuntiat irritas. +A. D. 1227, Reg. 11.</i></p> + +<p>Rex in mense Februario apud <i>Oxoniam</i> Concilio congregato, +denuntiavit coram omnibus, se legitimæ esse ætatis, ut de cætero +solutus a custodia, regia negotia ipse principaliter ordinaret. +Sic a gubernatione Wintoniensis Episcopi se excussit, consilio +<i>Huberti de Burgo</i> Justitiarii Angliæ.<a id="footnotetag522" name="footnotetag522"></a> +<a href="#footnote522"><sup class="sml">522</sup></a></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote522" name="footnote522"><b>Note 522: </b></a> +<a href="#footnotetag522"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 324.</i></blockquote> + +<p>Jam in hoc ipso <i>concilio</i> cancellari fecit & cassari omnes Chartas +in Provinciis omnibus regni Angliæ, de libertatibus forestæ, +postquam jam per biennium, in toto regno fuerant usitatæ. +Hanc occasionem prætendens, quod Chartæ illæ concessæ fuerant, +& libertates scriptæ & signatæ dum ipse erat sub custodia, +nec sui corporis aut sigilli, aliquam habuerit potestatem: +unde viribus carere debuit, quod ratione fuerat usurpatum.</p> + +<p>Facta est autem super his in Concilio ingens murmuratio, +& omnes Justitiarium hujus perturbationis judicabant auctorem.</p> + +<p>Tunc vero denuntiatum est viris religiosis & aliis, qui suis +volebant libertatibus gaudere, ut innovarent Chartas suas de +novo Regis sigillo: scientes quod Rex chartas antiquas nullius +esse momenti reputabat. Pro quarum innovatione, non juxta +<span class="pagenum"><a name="p422" id="p422">422</a></span> +singulorum facultatem taxatio facta est, sed quicquid Justitiarius +æstimabat, solvere sunt coacti.</p> + +<p>Sub Idibus <i>Julii</i> Barones Regem minaciter petunt ut inter alia, +Chartas quas nuper <i>Oxonii</i> cancellaverat de libertatibus forestæ, +sibi absque dilatione restitueret sigillatas. Commotos, Rex pro +tempore mulcet, sed hoc infecto<a id="footnotetag523" name="footnotetag523"></a> +<a href="#footnote523"><sup class="sml">523</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote523" name="footnote523"><b>Note 523: </b></a> +<a href="#footnotetag523"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 225.</i></blockquote> + +<p>Rex, celebratis <i>Domini Natalitiis</i> Eboraci, Londinum regreditur, +& in itinere mensuras bladi, vini & cervisiæ falsitatis arguens<a id="footnotetag524" name="footnotetag524"></a> +<a href="#footnote524"><sup class="sml">524</sup></a>, +quasdam confregit, & comburere nonnullas præcepit, +& vasa substituens capaciora, panem majoris ponderis jussit +fieri, & hujus statuti contemptores, poena gravi pecuniaria +mulctari præcepit.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote524" name="footnote524"><b>Note 524: </b></a> +<a href="#footnotetag524"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 332.</i></blockquote> + +<p><i>Magnum Concilium Westmonasterii cui præter Magnates, aderant +qui de Rege tenent in Capite (juxta concessionem Regis +Johannis in Magna Charta sua) & Rectores etiam Ecclesiarum.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Concilium datur Papæ Nuncio.</i></span>Cum magister <i>Stephanus</i> Domini Papæ Capellanus & Nuncius, +Regi Anglorum negotia ipsius Papæ, & sui causam adventus +ostendisset<a id="footnotetag525" name="footnotetag525"></a> +<a href="#footnote525"><sup class="sml">525</sup></a>: fecit Rex convenire apud Westmonasterium, +<i>Dominica</i> qua cantatur misericordia Domini, Archiepiscopos, +Episcopos, Abbates, Priores, Templarios, Hospitalarios, Comites, +Barones, <i>Ecclesiarum Rectores</i>, & qui de se <i>tenebant in +capite</i>, ad locum præfixum & diem, ut audirent negotia memorata, +& de rerum exigentiis communiter tractarent ibidem.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote525" name="footnote525"><b>Note 525: </b></a> +<a href="#footnotetag525"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 349.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Decimas petit ad bellum contra Imperatorem.</i></span>Omnibus igitur congregatis tam Laicis quam Clericis & eorum +subjectis, Magister <i>Stephanus</i> coram omnibus recitavit literas +Dom. Papæ, in quibus exigebat; decimas omnium rerum +mobilium de tota Anglia, Hibernia, & Wallia, ab Universis +Laicis & Clericis, ad guerram suam sustinendam, quam +contra Romanum Imperatorem susceperat Fredericum. Ostendit +autem in literis memoratis, quod ipse solus hanc expeditionem +susceperat pro universali Ecclesia, quam dictus Imperator jam +diu excommunicatus & rebellis, subvertere nititur, sicut +<span class="pagenum"><a name="p423" id="p423">423</a></span> +evidentibus apparet indiciis: unde divitiæ sedis Apostolicæ cum +non sufficiant ad ipsum exterminandum, necessitate compulsus, +ab universis Ecclesiæ filiis implorat auxilium, per quod expeditionem +inchoatam, & in parte jam feliciter prosperatam, +perducere valeat ad desideratum effectum. Persuadet denique +Dominus Papa in conclusione negotii, singulis Ecclesiæ membris, +quatenus sicuti filii naturales Ecclesiæ Romanæ, quæ mater +est omnium Ecclesiarum, potenter subveniant, ne, quod +absit, ipsa, deficiente, membra cum capite succumbere videantur.</p> + +<p><span class="side"><i>Rex tacet.</i></span>Rex, a quo cæteri omnes auxilium sperabant & defensionem, +Romæ per procuratores se ad decimas solvendas obligaverat, nec +volens ideo contradicere: tacendo visus est Assensum præbere.</p> + +<p><span class="side"><i>Laici negant.</i></span>Comites vero & Barones & Laici omnes plane renuunt; nolentes +Baronias suas, vel Laicas possessiones Romanæ Ecclesiæ +obligare.</p> + +<p><span class="side"><i>Clerus invitus concedit.</i></span>Episcopi, Abbates, & Prælati alii post trium vel quatuor dierum +(cum murmure) deliberationem; excommunicari metuentes +vel interdici, consentiunt demum, at sperantes quod pro certa +summa pecuniæ rem transigerent. Arte autem Stephani de Segrave +Justitiarii & Consiliarii Regis, factum est ut asseritur, +quod decimæ ipsæ redduntur integre, ad Ecclesiæ damnum inæstimabile. +Sibimet nec successit.</p> + +<p><span class="side"><i>Taxandi modus pavis.</i></span>Tunc ostendit Nuntius Papæ literas, quibus ipse Procurator +constitutus fuit ad has decimas colligendas, non secundum taxationem +factam in Vicesima quæ Regi nuper data fuit pro Libertatibus +obtinendis, sed secundum quod melius possunt ad commodum +Domini Papæ & uberius, omnia bona & mobilia singulorum +taxari, viz. de omnibus redditibus, proventibus, fructibus +carucarum, oblationibus, decimis, nutrimentis animalium, +& fructibus, & de omnibus obventionibus Ecclesiarum vel aliarum +possessionum quocunque nomine censeantur, non aliquibus +debitis vel expensis aliqua occasione deductis.</p> + +<p><span class="side"><i>Contradicentes excommunicantur.</i></span>Habuit etiam ex eisdem literis auctoritatem, contradictores +excommunicandi & Ecclesias interdicendi. Unde constitutis procuratoribus +suis in singulis comitatibus regni, omnes illos excommunicavit +qui circa decimas ipsas reddendas, vel taxationem +<span class="pagenum"><a name="p424" id="p424">424</a></span> +faciendam, per se, vel per alium, colludium, pactum iniquum, +subtractionem, vel fraudem aliquam duxerint faciendam.</p> + +<p><span class="side"><i>Præstatur ante collectionem.</i></span>Et quoniam negotium festinum exigebat auxilium, Prælatis +omnibus & aliis poena excommunicationis indixit; ut vel mutuo, +vel alio quocunque modo, pecuniam perquisitam sibi traderent +indilate, ut eam Domino Papæ incontinenti transmitteret: eandem +postmodum, decimis singulorum rite taxatis plenarie recepturi. +Erat quippe Papa tot tantisque involutus debitis, ut +susceptum nequiret bellum sustinere. Sic soluto Concilio murmurantibus +cunctis, recessum est.</p> + +<p><span class="side"><i>Decimantur ipsæ segeces.</i></span>His peractis, sequitur exactio adeo aspera, ut de frugibus venturi +Autumni qui adhuc erant in herba, decimarum cogerentur +exhibere pretium.</p> + +<p><span class="side"><i>Ad celerem Solutionem res Ecclesiæ venduntur.</i></span>Urgetur denique solutio repentina, fierique non tantum in denariis +pensatis & probatis, sed nuper etiam fabricatis. Calices +igitur & sacram supellectilem vendunt Prælati, aut foeneratoribus +(quos secum adduxit ipse nuntius) pignori exponunt, ut ad +Romani votum omnia fierent, nam sub interdicto omnia periclitabantur.</p> + +<p><span class="side"><i>A. D. 1229. Solus Comitatus Cestriæ liber ab his decimis.</i></span>Adversus hanc autem decimationem, solus sed viriliter stetit +<i>Ranulphus</i> Comes <i>Cestrensis</i>, nolens terram suam in servitutem +redigi<a id="footnotetag526" name="footnotetag526"></a> +<a href="#footnote526"><sup class="sml">526</sup></a>: Non permisit igitur de feodo suo Religiosos, vel +Clericos decimas memoratas conferre, quamvis Anglia & Wallia, +Scotia & Hibernia, multaque insuper regna transmarina & longe +posita, ad solutionem compellerentur.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote526" name="footnote526"><b>Note 526: </b></a> +<a href="#footnotetag526"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 350.</i></blockquote> +<br><br> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Sub mense <i>Aprili</i>, A. D. 1230, ad exactionem Regis, Archiepiscopi, +Episcopi, Abbates & Priores per Angliam totam, +Regi pecuniam dederunt non modicam, quod per eam, subtracta +patris sui jura posset revocare in partibus transmarinis. Cives +Londinenses pro eodem negotio, ad redemptionem gravissimam +sunt compulsi. Judæi etiam tertiam partem suorum omnium, vellent +nollent, Regi sub festinatione persolverunt.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1230. Gravis exactio a Clero Londinens. & Judæis.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Rex ab expeditione <i>Britanniæ</i>, <i>Andegaviæ</i>, <i>Pictaviæ</i>, & +<i>Gasconiæ</i>, sat inglorius reversus: quarto jam mense viz. <span class="sc">VII</span> +<span class="pagenum"><a name="p425" id="p425">425</a></span> +Calend. <i>Februarii</i>, A. D. 1231, colloquium init <i>Westmonasterii</i> +cum Prælatis & aliis regni Magnatibus: & scutagium exigit trium +marcarum pro quolibet scuto, de omnibus qui Baronias tenebant +tam Laicis quam Prælatis<a id="footnotetag527" name="footnotetag527"></a> +<a href="#footnote527"><sup class="sml">527</sup></a>. Cui <i>Richardus Cantuariensis</i> Archiepiscopus +& quidam Episcopi cum eo, audacter resistentes, +dixerunt quod non tenentur viri Ecclesiastici judicio subjici Laicorum, +cum absque illis concessum fuisset scutagium in finibus +transmarinis. Tandem vero post multas hinc inde disceptationes, +negotium quantum ad Prælatos reclamantes pertinebat, usque +<span class="sc">XV</span> Dies post Pascha dilationem accepit; omnes alii, tam Laici +quam Clerici ac Prælati, favebant regiæ voluntati.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1231. Reg. 16. Hen. III. Scutagium 3. marcarum.</i><br><br> +<i>Archiep. negat a Laicis censeri.</i><br><br> +<i>Defertur ad 15. Paschæ.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote527" name="footnote527"><b>Note 527: </b></a> +<a href="#footnotetag527"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 354.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Convenerant Nonas <i>Martii</i> ad colloquium apud <i>Westmonasterium</i> +ad vocationem Regis Magnates Angliæ tam Laici quam +Prælati, quibus Rex proposuit<a id="footnotetag528" name="footnotetag528"></a> +<a href="#footnote528"><sup class="sml">528</sup></a> quod magnis esset debitis implicatus +causâ bellicæ expeditionis quam nuper egerat in partibus +transmarinis: unde necessitate compulsus, ab omnibus generaliter +auxilium postulavit.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1232. Rex petit auxilium ob Sumptus in bello.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote528" name="footnote528"><b>Note 528: </b></a> +<a href="#footnotetag528"> (retour) </a> <i>Ibid. 359.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Quo audito Comes <i>Cestriæ Ranulphus</i> pro Magnatibus regni +loquens, respondit, quod Comites, Barones ac Milites qui de +eo tenebant in Capite, cum ipso erant ibi corporaliter præsentes +& pecuniam suam ita inaniter effuderunt, quod inde pauperes +omnes recesserunt: unde Regi de jure auxilium non debebant. +Et sic petita licentia Laici omnes recesserunt.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Laici ajunt se una militasse, & sic discedunt.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p><span class="side"><i>Clerus petit inducias.</i></span>Prælati vero Regi respondentes dixerunt quod Episcopi multi +& Abbates qui vocati erant, non fuerant præsentes: & sic petierunt +inducias quousque ad diem certum possent omnes pariter +convenire. Præfixus est itaque dies a <span class="sc">XV</span> diebus post pascha, ut +omnibus congregatis, tunc fieret quod erat de jure faciendum.</p> + +<p><span class="side"><i>Capitalis Justitiarius deponitur.</i></span><i>Hubertus</i> de <i>Burgo</i> Comes <i>Cantii</i> & Capitalis Angliæ Justitiarius +deponitur: & edicto Regis proclamatum est per Civitatem: +ut omnes qui habebant querelam contra Hubertum de quacunque +injuria, venirent ad Regem justitiam illico recepturi.</p> + +<span class="pagenum"><a name="p426" id="p426">426</a></span> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Convenerunt, A. D. 1232, apud <i>Lambejam</i> ad <i>colloquium</i> in +exaltatione S. Crucis coram Rege, Episcopi & alii Ecclesiarum +Prælati cum Proceribus regni<a id="footnotetag529" name="footnotetag529"></a> +<a href="#footnote529"><sup class="sml">529</sup></a> ubi concessa est Regi pro debitis +quibus Comiti Britanniæ tenebatur astrictus, quadragesima +pars rerum mobilium, ab Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Clericis, +& Laicis, sicut ea habuerunt frugibus congregatis in Autumno, +anno regni ejusdem Regis <span class="sc">XVI</span>.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1232. Reg. 16. 40ma pars bonorum Regi data.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote529" name="footnote529"><b>Note 529: </b></a> +<a href="#footnotetag529"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 364.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Hub. de Burgo declinat Concilium.</i></span><i>Hubertus</i> de <i>Burgo</i> cui datus fuerat a Rege iste terminus ad +respondendum super articulis & exactionibus ei impositis, iram +Regis nimis habens suspectam, non ausus est hic comparere, sed +ad pacem Ecclesiæ confugiens, <i>Meritoniæ</i> inter Canonicos delituit, +mortem (ut rebatur) turpissimam sic effugiens. Vide articulos +apud <i>Parisium</i>, pag. 363, & in <i>Archæologo</i> nostro.</p> + +<p>Ad prædictam autem quadragesimam colligendam, Rex hujusmodi +misit literas in singulos Comitatus.</p> + +<p><i>Modus antiquus concedendi, assidendi, & levandi auxilium +Regi, quod hodie subsidium dicimus.</i></p> + +<p><span class="side"><i>Collectores & Assessores.</i></span><i>Henricus</i> Dei gratia Rex Anglorum, Petro de <i>Thaneo</i>, Willielmo +de <i>Culewurthe</i>, & Adæ filio <i>Willielmi</i>, Collectoribus +Quadragesimæ, salutem<a id="footnotetag530" name="footnotetag530"></a> +<a href="#footnote530"><sup class="sml">530</sup></a>.</p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote530" name="footnote530"><b>Note 530: </b></a> +<a href="#footnotetag530"> (retour) </a> <i>Ibid. pag. 367.</i></blockquote> + +<p><span class="side"><i>Concessio 40mæ partis.</i></span>Sciatis quod Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores & +Clerici, terras habentes quæ ad Ecclesias suas non pertinent: +Comites, Barones, Milites, Liberi homines, & <i>Villani</i> de regno +nostro, concesserunt nobis in auxilium 40mam partem omnium +mobilium suorum apparentium, sicut ea habuerunt in crastino +S. Matthæi anno regni nostri <span class="sc">XVI.</span> viz de <i>Bladis</i>, carrucis, +ovibus, vaccis, porcis, harariis, equis carretariis, & deputatis +ad wannagium in Maneriis, Exceptis bonis quæ prædicti Archiepiscopi, +Episcopi & aliæ personæ Ecclesiasticæ habent de +Ecclesiis Parochialibus, & de Ecclesiis præbendialibus & Præbendis, +& terris ad præbendas pertinentibus, & Ecclesias Parochiales +spectantibus.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Provisum est generaliter a prædictis fidelibus nostris, quod +prædicta 40ma hoc modo assideatur, & colligatur. Quod viz. de +qualibet Villa integra eligantur 4. de melioribus, & legalioribus +hominibus, una cum Præpositis singularum Villarum, per quorum +<span class="pagenum"><a name="p427" id="p427">427</a></span> +Sacramentum 40ma pars omnium mobilium prædictorum taxetur, +& assideatur super singulos, in præsentia militum Assessorum, +ad hoc assignatorum. Et postea per Sacramentum duorum +Legalium hominum earundem villarum, inquiratur & assideatur +40ma omnium mobilium, quæ prædicti 4. homines & Præpositi +habent: & districte imbrevietur & aperte de cujus vel de quorum +Baronia, quælibet villa fuerit in parte, vel in toto.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Taxanda per 4 de villa & præpositum juratos.</i></p> + +<p class="sml"><i>Ipsi per alios.</i></p> + +<p class="sml"><i>Villæ imbreviandæ in rotulo.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Et postquam Quadragesima fuerit Assisa, & in Scriptum redacta, +rotulus omnium Particularium de singulis villis, & singulis +Comitatibus, liberetur Senescallo singulorum Baronum, vel Attornato +ipsius Senescalli, vel Baillivo libertatis ubi aliquis libertatem +habuerit: sc. quod Baro vel Dominus Libertatis velit & +possit prædictam 40mam colligere, & pro ea habenda distringere. +Si vero non velit vel non possit, Vice-comites districtionem faciant +prædictam, ita quod nil inde recipiant. Sed tota 40ma prædicta, +prædictis Militibus Assessoribus liberetur, in majori, & +securiori villa singulorum Comitatuum. Et de qualibet villa fiat +summa talis inter Senescallum Baronis vel ejus Attornatum, vel +Senescallos Domini Libertatis, & prædictos Assessores.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Rotulus tradendus Senescallo Baronis, ut Baro colligat, &c.</i></p> + +<p class="sml"><i>Pecunia Militib. Assessoribus.</i></p> + +<p class="sml"><i>Summa irrotulanda inter Senescal. & Assessor.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p>Et deponatur pecunia per eosdem Assessores, in aliquo loco +tutiori ejus villæ, ita quod Assessores habeant sigilla sua & seras +& claves suas super pecuniam prædictam: & Vice-comites similiter +sigilla sua, & seras & claves suas.</p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Et Assessores statim ex quo quadragesima assisa fuerit per ipsos +mittant rotulos suos ad Scaccarium, de toto itinere suo. Et similiter +ex quo prædicta pecunia ab eis collecta fuerit, mittant rotulos +suos ad Scaccarium de recepta sua, & prædicta pecunia +reservetur in locis ubi deposita fuit, donec ad mandatum nostrum +deferatur usque ad novum Templum Londinense.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"> <i>Assessores mittent rotulos taxationis & receptæ ad +Scaccarium.</i></p> + +<p class="sml"> <i>Pecunia at novum Templum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Nihil autem capietur ab aliquo homine nomine 40mæ qui non +habuerit de hujusmodi bonis mobilibus ad valentiam 40 denariorum +ad minus.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Non taxandus qui non habet 40 den.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<p>Ad prædictam siquidem 40mam assidendam in Comitatu <i>Hertfordiæ</i>, +assignavimus vos, & mandavimus vicecomiti nostro de +<i>Hertfordia</i>, quod singulas villas Comitatus sui, certis diebus & +locis, quos ei scire faciatis, & in omnibus quæ ad dictum negotium +pertinent & obediat. Valete. +<span class="pagenum"><a name="p428" id="p428">428</a></span></p> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Rex, A. D. 1233, missis Literis suis vocavit omnes de regno +Comites & Barones ad <i>Colloquium</i>, ut venirent apud <i>Oxoniam</i> +ad festum S. <i>Johannis</i><a id="footnotetag531" name="footnotetag531"></a> +<a href="#footnote531"><sup class="sml">531</sup></a>. Sed ipsi noluerunt ad ejus mandatum +venire, tum propter insidias alienigenarum; tum propter indignationem +quam conceperant adversus Regem, qui extraneos +ob eorundem Baronum vocavit contemptum.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>A. D. 1233. Magnates recusant venire ad Parlamentum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote531" name="footnote531"><b>Note 531: </b></a> +<a href="#footnotetag531"> (retour) </a> <i>Mat. Par. pag. 372. Verb.</i></blockquote> + +<table cellpadding="2" cellspacing="2" border="0" + style="width: 100%; text-align: left;" summary="nil"> + <tbody> + <tr> + <td style="vertical-align: top; width: 79%;"> +<p>Edicit Rex aliud <i>Colloquium Westmonasterii</i> ad Calendas Augusti, +cui magno militis apparatu multi veniunt Proceres, sed +propter quorundam absentiam, præsertim Comitis <i>Cestriæ</i>, qui +de insidiis monitus, ocius refugerat, nihil actum est.</p> + + </td> + +<td style="vertical-align: top; width: 2%; text-align: left;"> +</td> + <td style="vertical-align: top; width: 19%;"> +<p class="sml"><i>Nunc veniunt stipari, sed nihil actum.</i></p> + + </td> + </tr> + </tbody> +</table> + + +<br> + + +<h4><i>OBSERVATION.</i></h4> + +<p> +Rapin de Thoyras[A]<span class="side">A: Dans les Remarques sur le premier Volume des Actes +de Rymer.</span> attribue la division qu'il y eut entre Henri III & +les Barons, à ce que les Ministres de ce Monarque avoient tenté de les +priver des droits que la grande Charte leur accordoit. Ces priviléges consistoient +sur-tout dans la possession perpétuelle & héréditaire des Fiefs que +Guillaume le Conquérant leur avoit donnés, possession dont Henri III +vouloit se rendre le maître absolu. Depuis Guillaume le Conquérant jusqu'à +Henri III, les Loix féodales ont donc toujours été en vigueur en Angleterre; +& si le Peuple desiroit & obtenoit à chaque nouveau regne le +rétablissement des Loix d'Edouard, les Seigneurs avoient intérêt que +celles du Conquérant fussent maintenues. De-là au commencement de quelques +regnes on voit les Loix d'Edouard rétablies en apparence, & dans +le cours de ces regnes, les Loix féodales, qui avoient été introduites +par la Conquête, reprendre le dessus. Enfin rien ne prouve mieux que +ces Loix sont les seules sources dont les Coutumes actuelles des Anglois +sont émanées, que le peu de rapport qu'il y a entre ces Coutumes & les +Loix, tant d'Edouard que de ses Prédécesseurs. +</p> + +<br> +<p class="mid"><i>FIN.</i></p> + +<span class="pagenum"><a name="p429" id="p429">429</a></span> + +<br><br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h2><i>DICTIONNAIRE</i></h2> + +<h4>DES MOTS LES MOINS INTELLIGIBLES</h4> + +<h3><i>DU TEXTE DE LITTLETON</i>.</h3> + +<p> +Pasquier, Livre 18 de ses Recherches, au mot <i>Couvrefeu</i>, +dit que dans l'<i>Ouvrage</i> de Littleton <i>il y a plus de paroles +Normandes que d'Angloises</i>. Cette observation a pu faire croire +jusqu'ici qu'il falloit sçavoir l'Anglois pour entendre Littleton: +le Texte de ce Jurisconsulte, en devenant moins rare, dissipera +certainement ce préjugé.</p> + +<p>L'idiome dont Littleton s'est servi est purement Normand. Il +ne paroît Anglois que parce que la plupart des termes François +qui étoient en usage au commencement de notre Monarchie, +ont passé en Angleterre avec les Loix de notre Nation. Il faut +cependant convenir que les expressions du Jurisconsulte Anglois +different beaucoup des façons de parler qui se rencontrent dans les +Actes ou Ecrits antérieurs ou postérieurs au temps où il vivoit, +mais ceci doit seulement nous faire appercevoir combien il seroit +important que l'on déterminât les époques du langage qui a été +spécialement adopté dans chaque siecle: sans cette opération, il +ne sera jamais possible d'appercevoir les divers degrés par lesquels +notre Langue est parvenue au point de perfection où nous +la voyons maintenant.</p> + +<p>Le défaut de la plupart de nos Vocabulaires consiste en ce +qu'ils ont eu pour objet l'interprétation de tous les mots qui ne +sont plus aujourd'hui d'usage. De-là ceux qui ont rédigé ces Vocabulaires +ont puisé indistinctement dans tous les Ecrits ou dans +tous les Titres qui leur ont offert des expressions surannées en +plus grand nombre; mais ils n'ont pas réfléchi sur le danger de +cette méthode. +-----File: 434.png--- P. 430</p> + +<p>Satisfaits d'avoir découvert un sens dont un mot a été susceptible +pendant un certain temps, ils ont négligé d'examiner si on +n'avoit pas cessé dans la suite d'attacher le même sens à ce mot. +D'où il arrive que ceux qui suivent trop scrupuleusement leurs +interprétations sont induits à faire souvent signifier aux choses +le contraire de ce qu'elles désignent.</p> + +<p>Si j'avois eu assez de liberté pour former un Recueil de tout +ce qui a été écrit sur les anciennes Coutumes de Normandie, +j'aurois terminé ce Recueil par un Dictionnaire Chronologique +des termes successivement usités en cette Province depuis le +dixieme siecle jusqu'à la réforme du vieux Coutumier; mais nécessité +par mon état actuel de me restraindre à l'interprétation du +Texte de Littleton, interprétation que je n'ai d'abord entreprise +que pour mon utilité particuliere, je me suis aussi borné à l'explication +des termes les plus hétéroclites de ce Texte. Peut-être +cependant que dans la suite les circonstances me permettront +(si personne n'entreprend ce travail) de publier les Traités sur +l'ancien Droit Coutumier Normand que j'ai indiqués dans ce +second Volume; alors le Public trouveroit, dans la réunion des +différens Vocabulaires que je joindrais à chaque Traité un Dictionnaire +universel du langage qui a subsisté en Normandie +durant les cinq siecles que j'ai précédemment indiqués. Sans le +secours d'un Ouvrage fait d'après cette idée, il y aura toujours +lieu d'appréhender qu'en prenant pour guides le plus grand +nombre, & peut-être même tous nos Vocabulaires actuels, on +ne confonde le sens des expressions des différens siecles, comme +les Auteurs de ces sortes de Livres ont confondu les dates +des autorités sur lesquelles ils ont appuyé leurs interprétations. +-----File: 435.png--- P. 431</p> + +<pre> +A + +A de +Abarrer, empêcher l'effet. +Abbatement, destruction. +Abbatre, anéantir, rejetter. +s'Abbatre en une terre, s'en emparer. +Abeiance, droit en abeiance, droit qui est suspendu. +Able, habile, propre, convenable. +Abridger, abréger. +Accomplish, accompli. +Accompt, comptés. +Accordant, qui a rapport, qui est conforme. +Achate, achat. +Acquitance, droit de se faire décharger par + un autre d'une demande +Adwouson, Patronage. +Afferance, rapport, produit. +Affiance, Fiançailles, promesse réciproque + faite entre deux parties de + s'épouser. +Affiert, appartient, écheoit. +Agard, observé; il fut agard, il fut observé. +Age de discrétion, 14 ans. +Age plein, Voyez Pleinage. +Aiel ou Ail, Ayeul. +Ale, aller. +Ale, séparé, détaché, effacé. +Alien, étranger. +Alien, aliéner, vendre, donner, transporter. +Alienee, Aquereur. +Alleger, alléguer. +Allotment, l'action de faire des Lots. +Almes, ames. +Alotte, tombé dans un Lot. +Allow, approuvé. +Allowable, digne d'approbation. +Allowance, du Verbe allouer, accorder une chose + à quelqu'un. +Alterate, altéré, préjudicié, endommagé. +Ambideux, toutes les deux. +Amnuity, rente, revenu. +Amount, monte. +Ancestors, Ancêtres. +Ancestrel, d'Ancêtres. +Anienter, anéantir. +Apiert, il est prouvé, il paroît. +Appearence, comparence. +Appel, appellé, nommé. +Apportion, à proportion. +Apprender, s'instruire, apprendre. +Aquitement, décharge qu'un Garant doit au Garanti. +Arer, labourer. +Arere ou Adere, arréragé. +Arraigner, impétrer, solliciter un Jugement, + assigner. +Array, préparé. +As, aux. +Ascention, droit de succéder à un Ascendant. +Ascun, aucun. +Assent, consentement. +Assese, réglé ou réglée. +Assesser, fixer, déterminer, établir. +Assets, assez. +Assouth, exempt, absous. +Attainder, Jugement de condamnation. +Attaint, actionné, poursuivi en Jugement. +Attainte, action pour se plaindre d'un Jugement ou + d'un Procès-verbal faux. +Attornement, transport. +Attorner, transporter à un autre un droit que l'on +Attorney, Porteur de Procuration. +Available, valable. +Averment, Aveu d'une tenure. +Averrer, prouver. +Avers, Bestiaux qui nantissent une Ferme à la + Campagne. +Aunt, Tante. +Avowerie, reconnoissance faite au Seigneur par le + Vassal, de ce qu'il a des terres + relevantes de son Fief. +Avoyde, nul, compté pour rien. +Autels, autant. +Auter, autre. +Aweroust, doute. +Auterment, autrement. +Auxy ou Axy, aussi. + +B + +Barbits, brebis. +Baron, Epoux. +Barre, exception. +Barrer, empêcher, priver. +Barretors, Chicaneurs. +Baylement, location. +Bayler, donner, louer une maison. +Beale, belle. +Blees, bleds. +Bond, borne. +Bondage, tenure villaine. +Bont, droit. +Boefes, boeufs. +Bouch, bouche. +Breve, bref. +Burgesses, Bourgeois. +Burgessours, Incendiaires. +Burgh, Bourg. +Bushels, Boisseaux. + +C + +Cancell, cancelé, scellé. +Capons, chapons. +Carier, charrier. +Carue, charue, autant de terre qu'il en faut + pour occuper une Charue. +Case, cas. +Castle, Château. +Ceo, ce +Cest, ce +Ceulx, ces +Challenge, moyens par lesquels on rejette le + témoignage des Jureurs. +Chapter, Chapitre. +Chateux ou Chatels, effets mobiliers. +Chaunter, parler, décider, prononcer. +Chescun, chaque. +Claime, clameur. +Claimer, reconnoître, avouer, & aussi reclamer. +Clove, clou. +Coadjutors, concurrens. +Coheirs, Cohéritiers. +Cohert, forcer, obliger, contraindre. +Colour, apparence, droit apparent. +Commeitter, confier. +Common, commun. +Compel, forcé, obligé, contraint. +Compeller, forcer, obliger, contraindre. +Compester, disposer les terres à recevoir les + différentes semences avec succès. +Complaine, plainte. +Comprehender, comprendre. +Conclude, non-recevable. +Congeable, qui peut être expulsé. +Continual, continué. +Contristiant, Voyez Nient. +Conveyer, conserver à un autre un droit qu'on a. +Conusans, connoissance. +Conusier ou Conuster, reconnoître, avouer. +Conusor, Prédécesseur, Auteur, celui au droit + duquel on jouit d'un fonds. +Cornage, publication ou convocation faite avec + une corne percée. +Corrupt, corrompu. +Consen ou Cosin, Parent & Parente. +Costage, ou Cost, coût, débours. +Covenants, conventions. +Covert, couvert. +Coverture ou Couverture, Mariage subsistant. +Covin, convention secrete, concert. +Counsailer, Conseiller. +Counter, conter, raconter. +Countie, Comté. +Cresser, accroissement. +Culpable, coupable. +Cure, soin. +Curge ou Courge, court, currit. +Curtesie, droit de viduité dû au Mari qui a eu un + enfant vivant. +Cy, oui. + +D + +Dagger, dague, poignard. +Damajouse, dommageable. +Darrain, dernier. +Deane, Doyen. +Deanry, Chapitre, Doyenné. +Decease, décès. +Declaration, Contrat. +Defeasible, qui peut être anéanti. +Defeat, déchu, anéanti. +Deforcer, retenir injustement. +Deins, dans. +Dementiers, jours intermédiaires. +Demesne, propre. +Demesnes, propriétés, fonds. +Detinue, retenue, détention. +Devates, débat. +Deviat, mourut. +Devider, diviser, partager. +Devier, mourir, il devy, il meurt. +Devise, clause d'un Testament, Testament. +Devisor, Testateur. +Disabilitie, incapacité. +Disable, inhabile, incapable. +Disabler, prétendre que quelqu'un est inhabile, + incapable. +Disagreer, refuser, +Discent, Succession. +Discinet, Homme qui n'a point de ceinture. +Disclaimer, renoncer, méconnoître. +Discontinuance, interruption du droit qu'on a sur un + fonds par la vente qu'un autre, chargé + de conserver ce droit, en a faite. +Discover, découvrir. +Disease, figure, aspect. +Disinheritance, action par laquelle on deshérite + quelqu'un, on le dépouille d'un droit. +Disparagement, faire épouser à un Mineur ou à une + Mineure une personne de condition + inférieure ou qui est difforme, &c. +Disseisissour, celui qui dépossede. +Distrainer, saisir, enlever d'un fonds quelque + meuble. +Distres, détresse, saisie. +Distresse, faculté de dépouiller quelqu'un de sa + possession. +Distributer, distribuer. +Divester, dénaturer. +Done, Donor ou Donour, Donateur. +Donées, Donataires. +Dowment, Dot. +Droiturel, légitime, conforme au droite. +Duties, redevances. + +E + +Effectual, exécuté, effectué. +Egaltie, égalité. +Egresse, sortie. +Eigne, aîné ou aînée. +Eigné, aîné. +Eeins, dans, dedans. +Eire, Tribunal ambulant. +Election, choix. +El ust ewe, il ou elle eût eu, qu'il soit ewe, + qu'il ait eu. +Embear, embarrasser, charger, occuper une chose + par une autre. +Empleder, appeller en Jugement. +Enclosure, empêchement, obstacle, opposition. +Encounter, envers, contre. +Endent, autentique. +Endenture, Acte autentique, double, & dont les deux + parties étant dentelées s'endentent + l'une avec l'autre. +Endict, convaincu, jugé, condamné. +Endorce, employé sur, endossé. +être Endow, avoir douaire. +Endurer, durer. +Enheritance ou enheritage, succession. +Enheritrix, Héritiere. +Enlarger, étendre, augmenter. +Ent, cependant. +Entaile, qui a la faculté de succéder à un + Fief à tail ou conditionnel. +Entent, point, a cel entent, en ce point. +Enter, entrer; il signifie aussi enregistrer. +Entiertie, totalité. +Entire, entier & entiere. +Entrer, se mettre en possession. +Entry, entrée. +Equitie, raison. +Escheate, échéance. +Escrouet, rouleau. +Eslier, choisir, opter. +Especial, spécial. +Esperver, épervier. +Estate, état. +Ester, être. +Estope, sans droit, non recevable, exclus. +Estoyer, subsister. +Estoyera, restera. +Evidence, preuve. +Ewe, eau. +Excommengement, excommunication. +Executors, Exécuteurs testamentaires. +Expences, dépenses. +Expresser, exprimer. +Expulsement, expulsion. +Extinguishment, amortissement, extinction. +Extortionners, Concussionnaires. + +F + +Face, fait. +Failir, faillir, manquer. +Fait, Acte. +Fait polle, Acte olographe, qui n'est point + autentique. +Fauxer, faire déclarer faux un Acte. +Fealty ou Fealtie, fidélité. +Feasance, réduction. +Feast, Fête. +Fee simple, Fief héreditaire. +Feigner, feindre. +Feoffee, Fieffataire, feudataire. +Feofment, inféodation. +Ferromus, nous ferons. +Fieffor, celui qui donne un fonds en fief. +File, fille. +Fime, fumier. +Finali, final. +Fine, somme, amende, taxe, & aussi + transaction. +Fits, fils. +Follie, tort, faute. +Forbarre, privé, dépouillé. +Forbarré, empêché, non recevable. +Forcprise ou Fortspris, excepté. +Forsque, sinon. +Forstaller, frauder un droit. +Fort, capable. +Foundu, fondé. +Foundu, copié, dressé sur un modele. +Foyal, fidele. +Franckalmoigne, franche-aumône. +Franc tenement, usufruit, possession des fruits, bien + dont on n'a que la jouissance. +Friers, freres. +Fuit, fut. + +G + +Gallines, poules. +Gaunts, gants. +Genuler, fléchir le genouil, s'agenoullier. +Gilofer, géroffle. +Gisant, en gisant, en jettant. +Gisir, consister en quelque chose, résider en + quelqu'un ou en quelque chose. +Grants, dons, cessions de biens. +Grantor, Donateur. +Greinder ou griender, grand, élevé, plus considérable. +Griever, faire préjudice. + +H + +Hanap, coupe. +Happer, arriver, il happa, il arriva que, &c. + il veut dire aussi se procurer, + obtenir. +Heires, hoirs, successeurs, héritiers. +Hont, honte. +Host, armée. +Hotchpot, rapport entre cohéritiers. + +I + +Iammes, jamais. +Impeachment, empêchement. +In, dans. +Incumbent, pourvu d'un Bénéfice; celui qui + l'occupe. +Indenture, voyez Endenture. +Indictment, assignation. +Inheritable, qui a droit de succéder. +Interrupt, interrompt & interrompre. +Joine, déposé en la main de Justice. +Mise joine, gages que le demandeur & le défendeur + donnoient respectivement avant de + plaider. +Jointment, conjointement. +Jointure, tenure que l'on possede conjointement + avec quelqu'un. +Issint, ainsi. +Issuant, sorti. +Issue, enfant. +Jurie, Jurée, Assise, où l'on prononce sur le + rapport des Jureurs. +Justices, Juges. +Juventute, jeunesse. + +L + +Laches, négligence. +Large, prender a large, prendre une chose dans sa Généralité. +Lease, leas, cession, abandon. +Lessee, cessionnaire. +Lessor, celui qui cede. +Letter, Acte, Ecrit, Lettre. +Levie, approuvé, sine levie, transaction + ratifiée par les Juges. +Ley, Loi; ce mot se prend aussi pour + bataille,Ley gager, c'est gager la + bataille. +Liable, qui est tenu, obligé, engagé à exécuter + quelque convention. +Limit, spécifié, désigné. +Lirroit, il seroit permis. +Liver, livre de poids. +Liverie de saisin, investiture. +Lou, quand. +Lour, leur. + +M + +Maihemer, disloquer, estropier. +Maines, mains. +Maintenance, manutention, conservation. +Maner, maniere. +Manor, Manoir, Seigneurie. +Manumission, affranchissement. +Marches, frontiere. +Marry, marié. +Master, Maître, Chef, Supérieur, Administrateur. +Matter, matiere. +Meane, intermédiaire, moyen, médiation. Ce mot + est quelquefois substantif, quelquefois + adjectif. +Mease, masure; il veut dire aussi moyen. +Meason, maison. +Meinder, moindre. +Meins, moins. +Melieux, meilleur. +Mercie, merci, estre en le mercie, être à la + merci. +Mere, vrai, certain, plus mere, plus certain. +Mese, métairie. +Mesmes, moi-même. +Mesnaltie, état du Seigneur moyen, intermédiaire. +Mesne, moyen, qui tient le milieu. +Metes, mesures. +Mi, pas ou point. +Mischief, malheur. +Mise, gages. +Mitter, mettre, employer. +Moity, moitié. +Money, monnoie. +Monstrans, exhibition. +Morant, mort. +Morier, finir, s'éteindre. +Mulier, enfant né avant le mariage. +Mulnes, moindre, plus petit, plus jeune. +Mults, plusieurs. +Muster, montre, revue de troupes. + +N + +Nemy, non pas. +Nief, femme née en villenage. +Nient, n'est pas ou rien; il signifie + quelquefois sans comme dans ce mot + nient constritant, sans faire injustice, + malgré, indépendamment. +Nonage, minorité. +Nosme, nom. +Noyer, nuire. +Nulluy, aucun. +Number, nombre. + +O + +Ordaine, ordonné. +Order, ordre. +Ordinance, Réglement. +Ordinari, Supérieurs Ecclésiastiques, l'Ordinaire. +Ores, en ce cas. +Original, Bref originaire, en vertu duquel on + intente Action. +Oter, enlever, expulser, chasser. +Ove, avec. +Ouster, outre, au-delà, & encore. +Owelti, égalité. + +P + +Panel, partie, un certain nombre. +Paramont ou Paramount, suzerain. +Parcener, copartageant. +Parker, garde-parc. +Parlance, façon de parler. +Parol, mot, expression. +Parson, Curé. +Partition, partage. +Passe, pas ou pas assez. +Pavor, peur, crainte. +Pays, campagne. +Pee, pied. +Pepper, poivre. +Perceiver, percevoir. +Per enter, entre. +Performer, accomplir, exécuter. +Personaltie, être en + Personaltie, être personnelle. +Pier, pere. +Pile, boule. +Piller, pilier. +Pischer, pêcher. +Pleast, il plaira. +Pleader, faire valoir des raisons en Jugement, + plaider. +Plee, Plaidoyer. +Pleinage, majorité de 21 ans. +Plesors, plusieurs. +Plist ou Plyte, état, droit, puissance. +Pluis, plus. +Poigne, poing. +Poit, Poyt ou Poet, peut. +Il port, il intente, il présente. +Possesse, possesseur. +Post, pouvoir, droit sur un fonds. +Pours, pauvres. +Power, pouvoir. +Praiers, prieres. +Prescriber, se servir de prescription. +Presentement, présentation. +Preyer, prier. +Primer, premier. +Prisel, prise, acceptation, condition. +Prist, prêt, paratus. +Privitie, correspondance qu'il y a entre deux + personnes. +Privy, qui est seul saisi. +Prompter, promesse, engagement. +Proof, preuve. +Protect, protégé. +Puissoit, pouvoit. +Pur, pour. +Pur, par. +Purchase, acquisition. +Purparty, lot, part. +Purport, suppose ou supplée. + +Q + +Quart, quatrieme. +Quarter, quart, quartier. +Querer, chercher. +Queulx, quels. +Quiet, paix. +Quietment, sans trouble, paisiblement. + +R + +Rate, raison. +Realtie, être en realtie, avoir rapport, être attaché à un fonds de + terre ou à tout autre immeuble. +Reantry, reprise de possession. +Reason, raison. +Reattachement, nouvelle assignation. +Receiver, recevoir. +Recognitors, ceux qui étoient chargés par l'Assise + d'examiner un fait, & d'en faire le + rapport. +Recommons, nouveau Bref. +Recoverer, recouvrer. +Recoverie, recouvrement. +Recousse, reclamation. +Redisseisin, deuxieme dépossession. +Reel, qui provient d'un fonds. +Reeve, Prevôt d'une Seigneurie. +Refusal, refus. +Regardant, dépendant. +Regresse, sortie récidivée, réitérée. +Rehearsal, dispositif, préambule. +Rehercer, exprimer, répéter dans une acte ce qu'on + a exprimé en un autre. +Releases, abandon, délaissemens. +Relinquiser, abandonner, laisser. +Remainder, ce qu'un donateur ou un vendeur se sont + réservés après la vente ou après le don. +Remembrance, souvenir. +Remitter, remettre, renvoyer ou restituer; il veut + dire aussi restitution. +Remnant ou Remanant, restant, le surplus. +Replegiare, révendication. +Replevin, main-levée. +Reprise, reprise, révendication. +Requirer, exiger, requerir. +Resceit, recette. +Respect, rapport, relation. +Respondu, être respondu, être représenté en Jugement par un + Procureur. +Rette, réputé, présumé. +Returner, récuser, rejetter, exclure. +Reverser, renverser, anéantir, détruire, effacer. +Ristrainer, excepter. +Roberi, vol. +Rol, Rôle, Registre, Papier terrier. +Rule, Rôle. + +S + +Sa, se prend aussi pour son. +Salvation, conservation. +Sane, sain & santé. +Satiffie, content, satisfait. +Savant, se réservant. +Sauns, sans. +Scotes, Ecossois. +Seale, Sceau. +Secular ou Seculer, Séculier. +Seisin, possession. +Semble, semblable. +Serement, serment. +Servant, domestique. +Serue, fonction. +Sete, fleche. +Sever, séparer, distinguer, diviser, & aussi + séparé, distinct, différent. +Several, différent, divers. +Severaltie part en + Severaltie, à part, en particulier, séparément. +Sewer, Ecuyer d'armes. +Soens, siens. +Soër, soeur. +Soke, charue. +Soint, soient. +Sole, seul. +il Soloit, il étoit ordinaire, on avoit coutume de, + &c. +South, sous. +Souveraingtie, supériorité. +Space, espace. +Spours, éperons. +Staple, Foire. +State, état. +Statude, Statut. +Subdver, soumettre. +Substance, moyen, soutien, appui d'une cause. +Suer, suivre, poursuivre. +Suffer, souffrir. +Sufficientment, suffisamment. +Suit, poursuite, procédure. +Suit, suivi. +Summ, somme. +Summoner, avertir, sommer. +Surdant, qui naît, qui part, qui sort d'une chose. +Surrender, remettre. +Surrender, délivrer, retrocéder, délivré ou + retrocédé. +Surviver, survivant. +Sustemer, entretenir, conserver. + +T + +Tail, restraint, modifié. +Teignir, penser, opiner. +Teignomus, nous tenons tel fonds de tel Seigneur. +Tenancie, tenure. +Tender, offrir, offre. +Termor, celui qui tient à terme. +Test, tête. +Tiel, tel. +Tierce, troisieme. +Title, titre. +Traire, attirer après soi. +Trenchast, fut affectée, fut hypotéquée. +Trespasse, excès. +Trie, attesté. +Trier, plaider. +Tollir, priver. +Torcenouse, violence. +Torcious, violent. +Torciousement, par force. + +V + +Vacation, vacance d'un Bénéfice. +Value, prix, valeur. +Veier, voir. +Veignir, venir, parvenir, succéder. +Vendredie, Vendredi. +Venter, ventre. +Verdict, procès-verbal, rapport des Jurés. +Verie, vraie. +Veritie, vérité. +Vetue, chose vêtue, attachée, réunie à une autre. +View, vu. +Vintisme, vingtieme. +Uncore, encore. +Voide, nul. +Volunt, volonté. +Vouchee, appellé en jugement ou en garantie. +Voucher, appeller. +Voy, voie. +Vre, voir, vue. +Urera, servira, sera utile. +Use, usage. +Ust, eut. +Utlagarie, contumace, bannissement. +Utlage, contumacé, banni. + +W + +Waive, vagabond. +Wast, dégradation d'héritages. + +</pre> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/006.png"></p> + +<br><br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h2><i>ECLAIRCISSEMENS</i></h2> + +<h4>ET CORRECTIONS.</h4> + +<h3><i>PREMIER VOLUME.</i></h3> + +<p>Page 2, le Texte de l'ancien Coutumier, qui commence +par ces mots, <i>Un franc-tenement</i>, &c. doit être retranché.</p> + +<p>Page 3, Note 5, j'accuse M. de Montesquieu de passer souvent +du 9e aux 10 & 13e siecles; & je cite en preuve les Chapitres +30 & 33 du Livre 4 de l'Esprit des Loix: j'aurois dû citer +les chap. 29. & 33. En effet, 1º. cet Auteur, dans le premier +de ces Chapitres, s'exprime ainsi:</p> + +<p><i>J'ai expliqué au Chapitre 27 comment dans la seconde Race +la Couronne se trouvoit, à certains égards, élective, & à certains +égards héréditaire..... Comme les choses vont toujours de proche en +proche, & qu'une Loi politique a toujours du rapport à une autre +Loi politique, on suivit pour la succession des Fiefs le même esprit +qu'on avoit suivi pour l'élection à la Couronne: ainsi les Fiefs +passerent aux enfans & par droit de succession & par droit d'élection, +&c.</i></p> + +<p>Dans le Chapitre 17 du même Livre 4, auquel le célebre +Magistrat renvoie par le passage que je viens de transcrire, +il n'est question que d'exemples de prétendues<a id="footnotetag532" name="footnotetag532"></a> +<a href="#footnote532"><sup class="sml">532</sup></a> <i>élections</i> à la +Couronne, tirés du 9e siecle; & cependant M. de Montesquieu +veut que ces exemples ayent influé sur un usage qui n'a constamment +commencé, suivant l'unique autorité qu'il fait valoir, +qu'avec le regne de l'<i>Empereur Conrad</i>, IIe du nom, c'est-à-dire, +plus de cent soixante ans après. <i>Sic progressum est ut ad +filios deveniret, in quem Dominus hoc vellet Beneficium confirmare.</i></p> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote532" name="footnote532"><b>Note 532: </b></a> +<a href="#footnotetag532"> (retour) </a> Voyez sur l'équivoque de ce terme <i>élection</i>, + Dupleix, Avant-propos sur l'Histoire de France, Tom. 1, p. 15; + & sous le regne de Clodion, cet Auteur soutient <i>qu'il ne se + trouvera jamais qu'autres que le Fils, ou à défaut d'enfans + mâles, le plus proche parent du Roi décédé, ayent été reconnus + pour Rois en notre Monarchie, où ç'a été</i>, dit-il, <i>pendant la + pupillarité des Successeurs légitimes; de sorte que c'étoit + plutôt des Régents ou des Usurpateurs que de vrais & légitimes + Rois</i>.</blockquote> + +<p>Suivant le Livre des Fiefs, on le voit, ce ne fut que par +la <i>progression</i> des temps que les Seigneurs s'arrogerent le droit +de choisir entre les enfans de leur vassal celui qui lui succéderoit. +Ce droit des Seigneurs est donc né bien après la premiere +institution de l'hérédité des Fiefs; & conséquemment la <i>Loi politique</i> +de cette hérédité n'avoit point un rapport essentiel avec +la <i>Loi politique</i> par laquelle la succession au Trône s'étoit réglée +au temps où les Fiefs étoient devenus héréditaires. Il ne faut +d'ailleurs qu'un peu d'attention pour appercevoir l'illusion des +relations que M. de Montesquieu s'est efforcé d'établir entre la +maniere de succéder aux Fiefs dans le 11e siecle, & celle qu'il s'est +imaginé avoir été suivie dans le 9e siecle à l'égard de la Couronne. +Car en supposant avec lui que l'élection à la Couronne +eût servi de regle pour la succession aux Fiefs, cette regle auroit +dû consister à donner aux vassaux le droit de choisir dans +la famille de leur Seigneur, après son décès, celui auquel ils +auroient été soumis, & non pas à faire dépendre des Seigneurs +le choix de leurs vassaux: le choix des sujets n'a jamais, en +effet, dépendu de leurs Souverains.</p> + +<p>2º. Dans le Chapitre 33, l'Auteur de l'Esprit des Loix dit que +<i>quand les Fiefs furent héréditaires</i> (il faut remarquer qu'ils furent +héréditaires en 877) <i>le droit d'aînesse s'établit dans la succession +des Fiefs, & par la même raison dans celle de la Couronne +qui étoit le grand Fief</i>. Il ajoûte..... <i>qu'on établit alors un droit de +primogéniture, & que la raison de la Loi féodale força celle de +la Loi politique & civile</i>.</p> + +<p>Ainsi quoique dans le Chapitre 29 notre Auteur eût avancé +que sous la seconde Race la <i>Couronne avoit été élective & héréditaire</i>, +dans le 33e il assure que la <i>Couronne, qui étoit le grand +Fief</i>, étoit dévolue, durant la même Race, à l'aîné.</p> + +<p>Dans le Chapitre 29 la <i>Loi politique</i>, qui avoit réglé dans +le 9e siecle la succession au Trône, produisit, si on en croit M. +de Montesquieu, la <i>Loi politique</i> qui autorisa dans la suite l'élection +des vassaux; & dans le Chapitre 33 il suppose que c'est +la <i>Loi féodale</i> qui a fait plier sous elle la <i>Loi politique & civile</i>. +Ces contradictions ne partent évidemment que de la confusion des +époques, & elles doivent convaincre du danger qu'il y a de se +laisser emporter trop loin par la rapidité du style & la nouveauté +ou l'éclat des pensées dans les Ouvrages qui ont principalement +pour objet la discussion des faits.</p> + +<p>Page 5, ligne 7, on trouve ces mots, <i>les suites qu'auroit eu +leur infidélité</i>, lisez <i>qu'auroit eues, &c.</i></p> + +<p><i>Idem</i>, lig. 22, <i>pessédoient</i>, lisez <i>possédoient</i>.</p> + +<p>Même page, j'aurois dû distinguer les biens de l'Etat en <i>présens</i>, +en <i>honneurs ou biens fiscaux</i>, en <i>Bénéfices des particuliers +ou des Eglises & en Aleux</i>. Les <i>présens</i> étoient héréditaires, & +devenoient aleux entre les mains de ceux qui en étoient gratifiés. +Tels étoient les biens désignés par le nom <i>de munificentiæ</i> +dans le <i>Traité d'Andely, entre Gontran & Sigebert</i>, dont je parle +page 7. Ces présens étoient tirés des confiscations qui échéoient +au Roi régnant, & qui, n'ayant pas été possédés par ses prédécesseurs, +n'étoient point réputés incorporés au domaine ni +inaliénables.</p> + +<p>Les <i>honneurs</i> ou <i>biens fiscaux</i> provenoient des confiscations; +mais les anciens Rois, en ce qu'ils ne les avoient point aliénés, +étoient réputés les avoir réunis à l'ancien domaine de la Couronne +pour n'en être jamais séparés.</p> + +<p>La <i>Jurisdiction</i> que j'attribue en cet endroit à ces <i>honneurs</i>, +doit s'entendre d'une Jurisdiction purement économique. Voyez +la Remarque sur la Charte de Guillaume le Conquérant, qui +suit les Loix d'Edouard le Confesseur dans le 2e Volume, page +161.</p> + +<p>Page 6, ligne 24, au lieu de <i>distric</i>, il faut lire <i>district</i>.</p> + +<p>Page 8, après la Note 33, <i>absque ullius introitu judicum, +Form. 17, L. 1, Marculph.</i> on doit ajouter cette observation, +<i>ces portions du fisc devenoient soumises directement au Roi</i>. Voyez +<i>Capitul. de Villis 1, vol. Balus.</i></p> + +<p>Page 10, Note 43, au lieu de <i>défend de restituer</i>, lisez <i>défendent +de restituer</i>.</p> + +<p>Page 13, 3e Note, on lit <i>Chap. de utili, &c.</i> lisez <i>Chopin, +de utili, &c.</i></p> + +<p>Page 13, 6e Note, on trouve Terrien cité c. 6, <i>départ. d'hérit.</i> +ce qui ne s'entend pas; au lieu de ces mots on doit lire <i>Terrien, +chap. 6, de parties d'héritage</i>.</p> + +<p>Page 15, j'ai dit que l'<i>ancien Coutumier rappella les Seigneurs & +les vassaux aux Loix de Philippe Auguste, & aux Réglemens que +Saint Louis avoit établis pour les Fiefs que lui ou le Roi son +aïeul avoient démembrés du Fisc</i>.</p> + +<p>Les Loix de Philippe Auguste, dont j'ai voulu parler, sont celles +que suppose l'art. 4 de l'Etablissement fait entre <i>ce Roi, les +Clercs & les Barons</i>, lequel se trouve page 41 du premier Volume +des Ordonnances de la troisieme Race. En effet, suivant +cet article, ce n'étoit qu'en <i>Bourgage</i> & en <i>Villenage</i> que la +terre donnée par les peres à leurs enfans échéoit, du temps de +Philippe Auguste, à leurs plus proches parens, <i>ad proximiores +parentes</i>; les peres succédoient donc alors à leurs enfans, quant +aux inféodations qu'ils avoient cédées à ces derniers, pourvu +qu'elles ne fussent ni villaines ni bourgeoises. Or, sous Saint +Louis cette Jurisprudence continua d'être observée; car Beaumanoir +ne la donne pas comme nouvelle, il est seulement le +premier qui l'ait proposée comme digne d'être généralement +adoptée.</p> + +<p>Page 17, à la 2e ligne, effacez <i>hoirs</i>, & mettez <i>heires</i>.</p> + +<p>Page 23, ajoutez à la Note où je dis que la Section 8 <i>contient +le droit de représentation</i>, qu'elle prouve aussi qu'au temps +de Littleton les <i>biens étoient faits propres en la personne de celui +qui le premier les possédoit à droit successif</i>.</p> + +<p>Page 30, on doit observer que la Jurisdiction qu'exerçoient +<i>les Avoués</i> des Monasteres n'avoit pour objet que l'économie +domestique des fonds des maisons Religieuses: observation que +le Lecteur est prié de se rappeller toutes les fois qu'il trouvera +que j'attribue une Jurisdiction sous les deux premieres Races aux +simples Seigneurs de Fief.</p> + +<p>Page 31, il s'est glissé une faute grossiere à la quatrième ligne; +au lieu de ces mots, <i>on ne peut l'aliéner, &c.</i> il faut ceux-ci, +<i>on peut l'aliéner, &c.</i></p> + +<p>Page 42, Note (a), au lieu de <i>Seigneur au degré plus élevé</i>, il +faut mettre <i>par superior, le pair supérieur; pair par la qualité de +feudataire; supérieur quant à la nature du fief</i>.</p> + +<p>Page 44, dans la Traduction de la Section 23, effacez cette +phrase, <i>mais après la mort de cet aîné, son frere préféreroit la +fille qu'il auroit, &c.</i> & substituez-y celle-ci, <i>mais après la mort +de cet aîné le cadet exclueroit sa niece</i>.</p> + +<p>Page 48, dans la Traduction de la Section 32, treizieme +ligne, <i>possibilité d'issue étiente</i>, lisez <i>éteinte</i>.</p> + +<p>Page 49, dans la Traduction de la Section 34, lignes 17 +& 18, au lieu de <i>le pere ou la mere qui leur survit</i>, substituez +<i>le pere ou la mere qui survit à cet enfant</i>.</p> + +<p>Page 51, Traduction de la Section 35, premiere ligne, mettez +<i>lorsque</i> en la place de <i>quand</i>; & dixieme ligne, <i>jouit</i> au lieu +de <i>jouira</i>.</p> + +<p>Page 52, 3e ligne, <i>& se l'ennie</i>, lisez <i>& se l'en nie</i>.</p> + +<p>Page 57, on doit ajouter aux deux Notes que j'ai faites sur +la Remarque de la Section 37 une troisieme Note au sujet d'une +erreur commise par M. de Lauriere, page 38 de son Recueil +des Ordonnances de la troisieme Race; cet Auteur y dit que +l'<i>Ordonnance de Philippe Auguste, du mois de Juillet 1219, est +pratiquée en Normandie, en ce que les femmes y sont tellement +maîtresses des conquêts faits en Bourgage, & de la moitié des conquêts +faits hors Bourgage en quelques lieux, que suivant l'article +331, le mari n'a que le simple usufruit de ces conquêts, quand la +femme est prédécédée</i>.</p> + +<p>Ceci n'est pas exact: car l'article 331 de la Coutume Réformée +de Normandie n'est applicable qu'aux conquêts faits en +Bourgage; tous ceux faits hors Bourgage appartiennent propriétairement +au mari, & la femme n'en a que moitié en usufruit +durant sa viduité.</p> + +<p>Page 68, 3e ligne, après ces mots, <i>le douaire n'étoit point dû</i>, +ajoutez ceux-ci, <i>sur ce fief</i>.</p> + +<p>Page 72, en la Traduction de la Section 54, premiere ligne, +effacez <i>si</i>; troisieme ligne, au lieu de <i>s'il arrive</i>, lisez <i>il arrive</i>; +& sixieme ligne, après le mot <i>intenter</i>, ajoutez ceux-ci, <i>en +ce cas</i>.</p> + +<p>Page 77, 28 ligne, après ces mots, <i>ayent établi des Fiefs</i> +lisez <i>viagers</i>.</p> + +<p>Page 86, quand je dis dans la Remarque (<i>b</i>)que certains Brefs +<i>s'accordoient par les Juges des Seigneurs</i>, je parle du temps où +les Seigneurs s'emparerent de la Haute-Justice sur leurs vassaux, +ce qui dut arriver durant l'Anarchie qui suivit le regne de +Charles le Simple, nos Rois ne pouvant, à cause des troubles, +suivre les anciennes regles pour l'administration de la Justice, les +Commissions dont ils chargeoient leurs envoyés n'étant plus respectées, +sur-tout par les possesseurs des Fiefs de dignité; ces +Fiefs exercerent tous les droits de la souveraineté sur leurs Sous-feudataires, +& la plupart de ceux-ci se trouverent nécessités par +l'impossibilité de recourir au Roi, & par les absences fréquentes +de leurs Seigneurs, d'étendre la Jurisdiction purement provisoire +& économique, à laquelle ils avoient jusques-là été restrains à +l'égard de leurs Colons, & de connoître de toutes leurs causes[A]. +Ceci n'eut cependant pas lieu en Normandie, où les propriétaires +de Fiefs étoient retenus par leurs Ducs dans la subordination +la plus complette, comme je l'observe ailleurs.</p> + +<p>Page 95, après la Note 1, où <i>je cite Sect. 78 & 79</i>, il faut +citer <i>la Remarque que j'ai faite dans le deuxieme volume sur la +Charte ajoutée par Wilkins aux Loix d'Edouard, Remarque où +il est traité des Justices Seigneuriales</i>.</p> + +<p>Même page, 9e ligne de la Traduction, on trouve <i>revendiqué</i>, +c'est <i>révendique</i>.</p> + +<p>Page 112, quand je dis que les aleux ou biens fiscaux aumônés +au Clergé, <i>n'avoient de Jurisdiction que par privilége</i>, on doit +restraindre cette <i>Jurisdiction</i> à ce qui concernoit la Police domestique +des Métairies Ecclésiastiques. Dans la Note 17, même +page, j'ajoute que le <i>privilége d'exemption de Jurisdiction s'accordoit +à quelques Eglises</i>. Pour bien entendre ceci, il est essentiel +d'observer que les Causes civiles des Colons, des biens du Domaine +Royal donnés aux Eglises, ressortissoient nuement de la +Cour du Roi, & non de celle du Comte, qui n'avoit la compétence +que sur les hommes domiciliés dans un <i>territoire</i> donné aux +Eglises par des particuliers; mais en même-temps toutes les Villes +étoient soumises au Comte: c'étoit donc par privilége que la Ville, +dont il s'agit en la Note 17, étoit sous la protection de l'Eglise, +ou pour mieux dire, que les Agents de l'Eglise, tels que les +Avoués ou les Vidames, pouvoient en porter directement les +causes en la Cour du Roi.</p> + +<p>[Note en marge A: C'est delà +que dans +le ch. 24 du +liv. premier +des Etablissemens +de +S. Louis, +<i>li Roy ne +peut mettre +ban en la +terre au baron, +ne libers +ne peut +mettre ban +en la terre +au vavassor</i>.]</p> + + + +<p>Page 123, ligne 19, au lieu de <i>ce qu'en aliénant</i>, lisez <i>qu'en +aliénant</i>.</p> + +<p>Page 121, ligne 22, effacez le mot <i>celui</i>.</p> + +<p>Page 124, ligne 13, après ces mots <i>aveu de la Jurisdiction</i>, +ajoutez, <i>ou police domestique</i>.</p> + +<p>Page 136, Note 6, lisez <i>Baluse. L. 7. Capitul. 141. ibid.</i> +premier Vol. col. 1052, & col. 409, ann. 803.</p> + +<p>Page 165, ligne 14, au lieu du mot <i>fruis</i>, lisez <i>fruits</i>.</p> + +<p>Même page, dernière ligne, <i>ou que sa naissance fût utile</i>, +mettez <i>si sa naissance étoit utile</i>.</p> + +<p>Page 167, ligne 4 de la traduction de la Section 109, au +lieu de <i>étant</i>, mettez <i>est</i>.</p> + +<p>Page 176, 17e ligne de la Remarque, au lieu de <i>Bénéfice</i>, +lisez <i>Bénéficiers</i>.</p> + +<p>Page 188, 10e ligne, au lieu de <i>ce mineur pourra agir</i>, mettez +<i>ce mineur ne pourra agir</i>.</p> + +<p>Page 192, je dis <i>la conversion de ces fonds en aleux les rendoit +indépendans de toute Jurisdiction, & ceux qui les possédoient +avoient Jurisdiction sur tous ceux qui demeuroient dans leur étendue</i>. +Ceci est juste, si l'on entend l'exemption de la Jurisdiction +des Comtes, parce qu'en effet les biens fiscaux convertis en +propriétés par le Roi, ne reconnoissoient que la justice de sa Cour; +il faut encore entendre la Jurisdiction que les Propriétaires de +biens fiscaux convertis en aleux exerçoient sur leurs Tenans d'une +Jurisdiction de police & économique par les raisons ci-devant +déduites, & que je ne répéterai plus.</p> + +<p>Page 197, il faut ajouter à la citation de la Note 27 celle-ci. +<i>Spicileg. Luc. Dachery, Tom. 3, pag. 252. Chronic. Fontanell.</i></p> + +<p>Page 209. La Justice civile que les Evêques avoient exercée +sous plusieurs des Prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, +étoit relative aux seules épreuves, suivant le Concile de Lillebonne +tenu en 1080, & ces épreuves n'étoient point admises +par les Loix Normandes. Voyez mes Remarques sur les +Setions 145 & 189. Les Ecclésiastiques avoient surpris la religion +des Princes pour accréditer cette Procédure dans la Normandie.</p> + +<p>Page 231, 7e ligne de la Remarque, lisez <i>gagée</i> au lieu de +<i>gagnée</i>.</p> + +<p>Page 240, 12e ligne de la Remarque. <i>Les principaux Officiers +de Justice des Seigneurs</i>, dont il est parlé en cet endroit, +étoient ceux qui veilloient à l'administration économique des +Seigneuries, tels que les Avoués, les Prevôts, les Vidames, +les Senéchaux; leurs fonctions sont spécifiées dans l'extrait que +j'ai donné de Flete dans mon second Volume. Ce sont ces Officiers +que je nomme page 241 <i>bas Justiciers</i>.</p> + +<p>Page 242, 8e ligne, au lieu de <i>Loix aussi opposées qu'étoient +celles d'Edouard</i>, &c. lisez <i>Loix aussi opposées que l'étoient entr'elles +celles d'Edouard</i>, &c.</p> + +<p>Page 247, 5e ligne, après ces mots <i>des travaux de sa femme</i>, +lisez, <i>& en même-temps des travaux de ses enfans</i>.</p> + +<p>Page 257, 17e ligne, avant ces mots, <i>ne se réserver</i>, il faut +mettre <i>&</i>.</p> + +<p>Page 283, lisez, <i>Gavel-kind</i>, au lieu de <i>Gravel-kind</i> dans l'annonce +de la Remarque; & à la troisieme ligne de la Remarque, +lisez <i>une sorte de rente</i>, au lieu de <i>sorte de rente</i>.</p> + +<p>Page 314, premiere ligne de la Remarque, on trouve, <i>ce terme +est ici pris</i>, il faut substituer à ces mots ceux-ci, <i>ce terme +se prend ordinairement</i>.</p> + +<p>Page 320, à l'avant-derniere ligne de la traduction de la Remarque +244, au lieu de <i>en ce cas</i>, on doit lire <i>alors</i>.</p> + +<p>Page 324, il ne faut pas perdre de vue en lisant la Remarque, +que les Cours Seigneuriales n'exerçoient sous les deux premieres +Races qu'une Justice de correction provisoire sur les Colons qui +étoient soumis à un Fief.</p> + +<p>Page 325, après ces mots, <i>Baillis meindres, Baillis Seigneuriaux</i>, +il faut ajouter, <i>& de Juges purement économiques, ils +devinrent Juges des causes civiles</i>.</p> + +<p>Page 360, sur ce que je dis d'après M. de Montesquieu, <i>que nos +Rois de la premiere Race ne faisoient aucune difficulté d'aliéner +leur Domaine</i>, on doit distinguer le Domaine qui étoit aliénable +d'avec celui qui ne l'étoit pas, & consulter ce que j'ai observé +à cet égard dans la Remarque de la page 5 du premier Volume +de Littleton.</p> + +<p>Page 380, derniere ligne, au lieu de <i>rapport</i>, lisez <i>transport</i>.</p> + +<p>Page 381, 2e ligne de la traduction de la Remarque 313, +lisez <i>concernantes</i>, au lieu de <i>concernant</i>.</p> + +<p>Page 413, 6e ligne de la Remarque, au lieu de <i>Rente</i>, lisez +<i>Vente</i>.</p> + +<p>Même page, 9e ligne, au lieu de <i>rachetable</i>, lisez <i>irracquitable</i>.</p> + +<p>Page 442, 3e ligne de la traduction de la Section 375, au +lieu de ces mots, <i>& que le Fieffeur</i>, lisez, <i>& si le Fieffeur</i>.</p> + +<p>Page 455, 18e ligne de la traduction, lisez <i>rentrer</i> au lieu de +<i>rentre</i>.</p> + +<p>Page 467, 15e ligne, lisez <i>materno latere</i>, & non <i>maternâ +latere</i>.</p> + +<p>Page 469, 16e ligne, <i>il lavera</i>, lisez, <i>il l'avera</i>.</p> + +<p>Page 472, 2e ligne de la Remarque, au lieu <i>de deux ages</i>, +lisez <i>de deins age</i>.</p> + +<p>Page 507, 20e ligne, au lieu de <i>ces fonds</i>, lisez <i>ses fonds</i>.</p> + +<p>Page 524, dans la premiere Note sur la Remarque, avant le +mot <i>desseisines</i>, mettez <i>Britton, Chap. de</i>, &c.</p> + +<p>Page 578, à l'antépénultieme ligne, on lit <i>sous le titre de +Droit en Fitzherbert</i>, il faut lire, <i>le titre de Droit dans le Livre +de Fitzherbert</i>.</p> + +<p> +<i>DEUXIEME VOLUME.</i></p> + +<p>Page 6, 4e ligne, avant <i>manum</i>, mettez <i>per</i>.</p> + +<p>Page 72, après le texte latin de Flete, on a omis de mettre +<i>observons encore</i>, &c. en caracteres qui auroient détaché cette +Observation du texte qui y donne lieu. Le Lecteur est prié d'excuser +cette négligence.</p> + +<p>Page 74, derniere ligne, <i>n'ont suivi</i>, lisez <i>l'ont suivi</i>.</p> + +<p>Page 76, 3e ligne du texte des Loix d'Edouard, au lieu de +<i>corfait</i>, lisez <i>forfait</i>.</p> + +<p>Page 118, ligne 20, <i>ton lieux tol</i>, sont trois mots, ils ne +doivent en former que deux; <i>tonlieux, tol</i>.</p> + +<p>Page 166, ligne 16, au lieu de ces mots, <i>& qui par cette</i> +<i>raison étoit obligé</i>, lisez <i>cet homme casé étoit donc par cette raison</i>, +&c.</p> + +<p>Même page, ligne 24, au lieu de <i>Chef de la centaine</i>, lisez +<i>Chef de la famille</i>.</p> + +<p>Page 177, 7e ligne, il faut effacer ces mots, <i>si l'on en excepte +cependant celles de Henry I</i>, &c. & y substituer ce qui +suit: <i>Henry I, pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les +Loix d'Edouard le Confesseur; mais cette feinte dura peu</i>, &c.</p> + +<p>Page 183, 13e ligne, au lieu de <i>ransiisset</i>, lisez <i>transiisset</i>.</p> + +<p>Page 201, 12e ligne, <i>Barocensem</i>, lisez <i>Barocensem</i>.</p> + +<p>Page 216, 25e ligne, au lieu de <i>nuntiis</i>, lisez <i>nuntii</i>.</p> + +<p>Page 235, première ligne, <i>unt</i>, doit être précédé d'une <i>s</i>.</p> + +<p>Page 240, 4e ligne de la Note françoise, au lieu de <i>Hobert</i>, +lisez <i>Robert</i>.</p> + +<p>Page 241, 10e ligne, <i>eas investiret</i>, lisez <i>eos</i>.</p> + +<p>Page 264, ces quatre mots <i>brud toll</i>, <i>ehil wyte</i>, <i>yares gyves</i>, +<i>Scotales</i>, auroient dû être expliqués.</p> + +<p>Le premier designe les Droits de <i>Tonlieu</i>, dont j'ai déjà +donné une idée dans quelques-unes de mes Remarques. Le second +indique les <i>Amendes</i>; le troisieme un impôt sur les mesures, & +particulierement sur l'<i>Aunage</i>; & le quatrieme les Capitations.</p> + +<p>Page 296, Note 7, on lit, <i>voici ce que dit Wilkins</i>, il falloit +mettre, <i>voyez ce que dit</i>, &c.</p> + +<p>Wilkins rapporte ainsi la forme de l'épreuve du fer chaud d'après +Lombard; ce passage, quoique long, me paroît d'autant plus +important, qu'il contient des cérémonies différentes de celles +dont Pithou & Baluse nous ont donné le détail.</p> + +<p><span class="sc">Ordalium</span> Saxonice <span class="sc">Ordæl</span>: dictio ab <span class="sc">OR</span> & <span class="sc">DAEL</span> composita. +<span class="sc">Or</span>, privativum est, quemadmodum apud Græcos <span class="sc">A</span>, apud +Latinos <span class="sc">IN</span>, ut in dictione Græcâ [Grec: ablabês], Latinâ <span class="sc">INNOXIUS</span>, +viderelicet: <span class="sc">Dæl</span> partem sonat atque hoc modo <span class="sc">Ordæl</span> (ut verbum +verbo reddam) expers est, id est, Criminis expers. Erat +etenim <span class="sc">Ordæl</span> criminis purgandi modus, cujus duo fuerant genera, +alterum ignis, alterum aquæ, Ordalium dicebatur. Igneum +illud solitum est hoc modo perfici: Reus autem perpauculis passibus +incedens, ferrum nudâ manu candens ferebat, aut nudo currens +pede, super ignitos quosdam gradiebatur vomeres. Ferrum illud +<i>unius erat interdum Libræ, quod illi <span class="sc">simplex Ordalium</span>, +pondo interdum tria, atque hoc illi <span class="sc">triplex Ordalium</span> appellabant. +Eum illi insontem (incolumis si forte evaserat) pronunciabant; +sin igne perustum deprehenderent, damnabant criminis. +<span class="sc">Aquarii</span> itidem duo fuerunt <span class="sc">Ordalii</span> genera: aquæ nimirum +frigidæ, & ferventis. Aut enim in aquam gelidam accusatus immissus +est totus, atque tum (ut eorum ferebat opinio vehemens) +criminis purus in fundo residebat, sceleris vero conscium aqua protinus +à se rejiciebat: aut in aquam deniq; ebullientem manum cubito +tenus immergebant, atque de reo & innocenti (quemadmodum à +nobis superius dictum est) decernebant. Viris tantummodo nobilibus +atque ingenuis ignei illius Ordalii quæstione facta est sese purgandi +potestas: Rustici vero & pagani in aqueum detrusi sunt Ordalium. +Operæ pretium erit, ad divulgandam illorum temporum +barbaram & plerisque inauditam (superstitionem dicam, an immanitatem?) +aliquam ejus rei formulam, quam vel ad tempora Joannis +Regis Angliæ stetisse deprehendi, ex vetustissimo Codice excerptam +scribere.</i></p> + +<p><i>Hic incipit Ordo Judicii, quo rei aut innoxii probantur ferro +candenti. Post accusationem legitime factam, & triduum in jejuniis +& oratione consumptum, Sacerdos vestibus sacris præter casulam +indutus, ferrum ante altare positum forcipe accipiat, & Hymnum +trium puerorum, videlicet Benedicite opera omnia, decantans, ad +ignem deferat, & dicat hanc orationem super locum ubi fiet ignis ad +faciendum judicium: Benedic, Domine Deus, locum istum, ut +sit nobis in eo sanitas, sanctitas, castitas, virtus, & victoria, & +sanctimonia, humilitas, bonitas, lenitas, & plenitudo legis, & +obedientia Deo Patri, & Filio, & Spiritui Sancto, hæc Benedictio +sit super hunc locum, & super omnes inhabitantes in eo.</i></p> + +<p>Benedictio super ignem.</p> + +<p><i>Domine Deus, Pater omnipotens, lumen indeficiens, Exaudi +nos, quia tu es conditor omnium luminum. Benedic, Domine, +hoc lumen quod ante sanctificatum est, qui illuminasti omnem hominem +vel mundum, ut ab eo lumine accendamur igne claritatis +tuæ: & sicut igne illuminasti Moysem, ita nunc illumina corda +nostra & sensus nostros, ut ad vitam æternam mereamur pervenire, +per Christum, &c. Quâ finita, dicat Pater noster, &c. Salvum fac +servum, Mitte ei auxilium Deus, &c. De Sion tuere eum, &c. +Domine exaudi, &c. Dominus vobiscum, &c.</i></p> + +<p>Oratio.</p> + +<p><i>Benedic, Domine Sancte Pater, omnipotens Deus, per invocationem +Sanctissimi nominis tui, & per adventum Filii tui, atque +per donum Spiritus paracleti, ad manifestandum verum judicium +tuum hoc genus metalli, ut sit sanctificatum, ut omni dæmonum +--- falsitate procul remota, veritas veri judicii tui fidelibus tuis manifesta +--- fiat, per eundem Dominum, &c. Post hoc ferrum in ignem +--- mittatur, & aspergatur aqua Benedicta, & dum calescit Missam +celebret. Cum vero Sacerdos Eucharistiam sumpserit, hominem pro--andum +sicut infra scriptum est, adjuret atque communicare faciat.</i></p> + +<p>Officium Missæ.</p> + +<p><i>Justus es, Domine, & rectum judicium tuum, &c.</i></p> + +<p>Oratio.</p> + +<p><i>Absolve quæsumus, Domine, tui delicta famuli, ut à peccatorum +suorum nexibus, quæ pro sua fragilitate contraxit, tua benignitate +liberetur. Et in hoc judicio quoad meruit justitia tua præveniente, +ad veritatis censuram pervenire mereatur, per Christum +Dominum, &c. In illo tempore, cum egressus esset Jesus, in via +præcurrens quidam genu flexo ante eum, rogabat eum dicens, Magister, +boni quid faciam, ut vitam æternam percipiam? Jesus +autem dixit ei, quid me dicis bonum, &c.</i></p> + +<p>Deinde, Secreta, &c.</p> + +<p><i>Antequam vero communicetur, interroget eum Sacerdos cum adjuratione +sic. Adjuro te per Patrem, & Filium, & Spiritum +Sanctum, & per veram Christianitatem quam suscepisti, & per +Sanctas reliquias quæ in ista Ecclesiâ sunt, & per Baptismum quo +te Sacerdos regeneravit; ut non præsumas ullo modo communicare, +neque accedere ad altare, si hoc fecisti aut consensisti, &c. Hic communicet +Sacerdos illum, & dicat, Corpus hoc, & Sanguis Domini +nostri Jesu Christi, sit tibi ad probationem hodie. Oratio. Perceptis, +Domine Deus noster, sacris muneribus supplices deprecamur, ut +hujus participatio Sacramenti à propriis nos reatibus expediat, & +in famulo tuo veritas sententiam declaret, &c. Deinde Kyrie eleison, +& Letania, & Psalmi, & tum Oremus. Deus, qui per ignem +signa magna ostendens, Abraham puerum tuum de incendio Chaldæorum, +quibusdam pereuntibus eruisti, Deus qui rubum ardere +ante conspectum Moysis, & minime comburi permisisti; Deus qui +incendio fornacis, Chaldaicis plerisque succensis, tres pueros tuos +illæsos eduxisti; Deus qui incendio ignis populum Sodomæ involvens, +Loth famulum tuum cum suis salute donasti; Deus qui +in adventu Sancti Spiritus tui illustratione ignis fideles tuos ab +infidelibus decrevisti; ostende nobis in hoc pravitatis nostræ +examine virtutem ejusdem Spiritus, &c. & per ignis hujus fervorem +discernere fideles & infideles, ut à tactu ejus cujus inquisitio +agitur, conscius exhorrescat, & manus ejus comburatur, innocens +vero penitus illæsus permaneat, &c. Deus, cujus notitiam nulla +unquam secreta effugiunt, fidei nostræ tua bonitate responde, & +præsta ut quisquis purgandi se gratia hoc ignitum tulerit ferrum, +vel absolvatur innocens vel rei noxius detegatur, &c. Deinde Sacerdos +super ferrum aquam benedictam spargat, & dicat. Benedictio +Dei Patris & Filii, & Spiritus Sancti descendat super hoc ferrum, +ad discernendum rectum judicium Dei. Et mox accusatus ad novem +pedum mensuram ferrum perferat. Hujus denique manus sub +sigillo triduum tegatur, & si sanies crudescens in vestigio ferri reperiatur, +culpabilis ducatur; sin autem mundus extiterit, laus Deo +referatur.</i></p> + +<p><i>Quandoquidem ex eodem fonte fluant (amice lector) quæ de aqueo +traduntur Ordalio, satis super hac de re dixisse videor.</i></p> + +<p>Page 323, ligne 16, <i>Richarhus</i>, lisez <i>Richardus</i>.</p> + +<p>Page 354, derniere ligne, <i>Rex non concedit aliqui Baroni, &c.</i></p> + +<p>Le nom de <i>Baron</i> désigne en cet endroit un simple Seigneur +de fief. En Angleterre, comme en Normandie, ces Seigneurs +n'exerçoient originairement sur leurs hommes qu'une Justice de +simple police, c'est-à-dire, celle qui consistoit à maintenir provisoirement +la paix entre leurs vassaux. Leur Jurisdiction ne s'étendoit +pas encore beaucoup au-delà en Normandie dans le +quatorzieme siecle, comme on peut s'en convaincre par le Rôle +suivant, où sont détaillées les Causes dont les Barons étoient +compétens, & les punitions qu'ils pouvoient infliger.</p> + +<p><i>Justice aux Barons de Normandie.</i></p> + +<p>»Barons & autres Justiciers de Normandie qui tiennent par +Baronie & par membre de Hautbert, & qui n'ont le plet +de l'espée ne Hautte-Justice, peuvent prendre tout homme saisi +de larcin par eulx, par leur Sergent dedens leurs Baronies +ou leurs Fiefs de Hautbert, & le pevent faire juger se ils l'ont +prins saisy, se ils pevent avoir Chevaliers au jour qu'ils le +prennent ou le lendemain dedens telle heure que ils le puissent +rendre à la Justice, dedens telle heure que la Justice le +puisse mener en saulve prison; & quant ils l'ont rendu en +saulve prison à la Justice, sicome ils doivent, la Justice leur +doit rendre tout jugie, se ils le requierent en lieu & en temps +qu'ils le doivent requerir pour faire justice; & se ils le retiennent +plus que ils ne doivent par la Coustume, ils le doivent +amender au Roy.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils pevent prendre leurs Prevosts, Receveurs & +Monniers, & leur faire rendre compte, & leur compte enteriner, +& les mettre en leurs prisons.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils & leurs hommes doivent prendre ceulx qui crient +Haro, & sur qui il est crie, & les doivent rendre à leurs Seigneurs, +& leurs Seigneurs les doivent garder une nuyt & ung +jour sans les replevir, & aprés ils le doivent rendre à la Justice; +& se ils ne le rendent, ils le doivent amender.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils ont le plet de leurs hommes de chastel & de rentes +congnues devant eulx pour faire payer & enteriner, sans +ce qu'ils en puissent congnoistre par enqueste.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils ne peuvent lever amende de plus de dix-huit sols +ung denier; car se ils en lievent plus, & plainte en vient à +Justice, ils le doivent amender au Roy.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils ont la bataille de leurs hommes de chastel, & +en pevent lever du recreant quarante souls ung denier; & +se paix en est faite des parties, ils pevent lever de chacun +des parties quarante souls ung denier.</p> + +<p>»<i>Item</i>, ils pevent les terres à leurs hommes diviser en leurs +fiefs; & se les hommes demandent amendement des divises, +ils le doivent avoir par la Justice du Roy, & nulle autre Justice +ils n'ont plus en Normandie, sicome dient les Clercs +de l'Eschiquier par les Roules de l'Eschiquier, jasoit ce que +ils dient que ils en ont plus.»</p> + +<p> +<i>Ensuyt la Taxation des droits des malefaçons de corps faictes +entre simples personnes.</i></p> + +<pre> +Premierement, d'ung coup de poing, douze deniers. +D'ung coup de poing avec pierre, cinq souls. +D'ung coup de paulme, cinq souls. +De prendre à la gorge d'une main, cinq souls. +De prendre à deux, dix souls. +De heurter du poing clos, cinq souls. +De heurter des deux, dix souls. +D'ung barbouquet, cinq souls.<a id="footnotetag533" name="footnotetag533"></a> +<a href="#footnote533">533</a> +De crachier au visage, cinq souls. +De esracher le chaperon, cinq souls. +De tirer le nez sans sang, cinq souls. +Et se il y a sang, dix souls. +D'ung coup de pié, dix souls. +De fouller aux genouls, dix souls. +D'ung coup d'espée ou d'ung baston sans sang, dix souls. +Et se il y a sang meurdry, dix souls. +D'ung cable, dix-huit souls. +<a id="footnotetag534" name="footnotetag534"></a> +<a href="#footnote534">534</a> +De train, dix-huit souls. +<a id="footnotetag535" name="footnotetag535"></a> +<a href="#footnote535">535</a> +De playe à sang au-dessoubs des dents, trente-six souls. +Et de playe au-dessus, soixante-douze souls. +Et se le test est entame sans mehaing, sept liv. quatre souls. +<a id="footnotetag536" name="footnotetag536"></a> +<a href="#footnote536">536</a> +De bras ou de jambes rompus, sept livres quatre souls. +De dents de derrières rompues, pour chacune + dent, sept livres quatre souls. +Et les quatre de devant sont rompus, il est jugie à mehaing. +Et de chacune d'icelles semblablement. +</pre> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote533" name="footnote533"><b>Note 533: </b></a> +<a href="#footnotetag533"> (retour) </a> Insulte faite en tirant la barbe.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote534" name="footnote534"><b>Note 534: </b></a> +<a href="#footnotetag534"> (retour) </a> <i>Cable</i> pour <i>accabler</i>, terrasser.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote535" name="footnote535"><b>Note 535: </b></a> +<a href="#footnotetag535"> (retour) </a> Traîner.</blockquote> + +<blockquote class="footnote"> +<a id="footnote536" name="footnote536"><b>Note 536: </b></a> +<a href="#footnotetag536"> (retour) </a> <i>Test</i>, tête.</blockquote> +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h2><i>CATALOGUE</i></h2> + +<h3>DES AUTEURS ET DES OUVRAGES</h3> + +<h4><i>CITÉS DANS LES DEUX VOLUMES</i>.</h4> + +<p>On n'y a point indiqué l'édition ni le format de ceux qui sont +distribués par ordre chronologique ou dont il n'y a point eu +plusieurs éditions.</p> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h4>A</h4> + +<p>Agathias, <i>Basil. ex Officin. Petrî Pernæ, ann. 1594</i>, in-fol.</p> + +<p>Acosta (Jérôme) Origine des Revenus Ecclésiastiques, Francfort, +1703. Richard Simon, oncle de ma mere, qui s'est caché sous ce nom, +avoit voulu faire allusion, en le prenant, aux <i>côtes</i> ou <i>falaises</i> entre +lesquelles Dieppe, où il demeuroit, se trouve placé.</p> + +<p><i>Annal. Incerti Autoris. Paris.</i> 1588, in-8º.</p> + +<p><i>Anselmi (Sancti) Opera, edit. D. Gerberon. Paris.</i> 1721, in-fol.</p> + +<p>Arthur Duck, imprimé à Paris en 1689, in-12.</p> + +<p><i>Athenæi, Dipnosophistarum, Lib. X</i>, Basil. 1535, in-fol.</p> + +<h4> +B</h4> + +<p>Basnage, Commentaire sur la Coutume Réformée de Normandie, +1709, in-fol.</p> + +<p>M. de Bure, dans sa <i>Bibliographie</i>, a omis l'édition de 1701. Et à +l'égard de celle de 1709, au-lieu de la distinguer seulement des autres, +ainsi qu'il le fait par le Traité des Hypotheques qui la termine, il auroit +dû observer qu'on la préfere sur-tout à cause de la Table qui est excellente.</p> + +<p>Beaumanoir, Coutume de Beauvoisis, Bourges, 1690, in-fol.</p> + +<p>Belleforêt, Histoire des neuf Charles, Paris, 1568, in-fol.</p> + +<p><i>Bertinian. Annal. 3. vol. Collect. Histor. Franc. apud Andr. Duchesne.</i></p> + +<p>Bossuet, <i>Defensio Declarationis Cleri Gallicani</i>, &c. Luxembourg, 1730.</p> + +<p>Bracton, <i>de Legibus Angl.</i> Londres, 1640, in-4º.</p> + +<p>Britton, Londres, 1640, in-4º.</p> + +<p>Brunet (M.) Abbregé des grands Fiefs.</p> + +<p>Brussel, nouvel Examen de l'usage des Fiefs.</p> + +<p><i>Bibliotheca Patrum.</i></p> + + +<h4> +C</h4> + +<p><i>Camden. De Statu Reipublic. Angl. & Scot.</i> Elzevirs, 1627 & 1641.</p> + +<p><i>Cangii Glossarium</i>, Francfort, 1710.</p> + +<p><i>Capitular. Reg. Francor. edit. Balus. Paris.</i> 1677.</p> + +<p>Carte, Rôles Gascons & Normands, &c. Londres, 1743.</p> + +<p><i>Chopin. Opera. Paris.</i> 1600, in-fol.</p> + +<p><i>Coenalis Histor. Gallic. Paris.</i> 1581, in-fol.</p> + +<p>Coke, Commentaire des Institutes de Littleton, Londres, 1656.</p> + +<p><i>Commentar. Cæsar. Lugdun.</i> 1616, in-16.</p> + +<p><i>Concil. Norman. edit. D. Bessin. Rothomag.</i> 1717, in-fol.</p> + +<p><i>Concilia general. Collect. Binio.</i> L'exemplaire que j'ai de cette Collection +est celle dont se servoit le grand Bossuet. Ce sçavant Prélat y a fait +beaucoup d'Apostilles au crayon.</p> + +<p>Coquille (Oeuvres de) 1703, in-fol.</p> + +<p>Coutume de Normandie, édition de Lambert, 1588, in-4º. L'Arrêt +pour les enfans des condamnés est à la fin.</p> + +<p>Coutumier (grand) de Normandie avec la Glose, in-fol. en gotique, Caën, +1510. Les Notes Latines de Rouillé n'y sont pas, ce qui prouve qu'il n'est +point Auteur de la Glose Françoise.</p> + +<h4> +D</h4> + +<p>Dachery, <i>Spicileg. Paris.</i> 1659, in-4º.</p> + +<p>Daniel, Hist. de Fran. in-12.</p> + +<p>Danneville, Inventaire de Normandie, 1645, in-4º.</p> + +<p>De la Roque, Traité de la Noblesse, Rouen, 1709, in-4º.</p> + +<p>Dorléans, Ouvertures des Parlemens, Rouen, 1620.</p> + +<p>Duchesne, Hist. d'Angleterre, d'Ecosse & d'Irlande, Paris, 1614, in-fol.</p> + +<p><i>Dudo, de Moribus & Actis Normann. Ducum, apud Duchesn. Collect. +Histor. Normann.</i></p> + +<p>Duhaillan, Etat & succès des Affaires de France, Paris, 1572, in-4º.</p> + +<p>Dumoulin, Curé de Manneval, Hist. de Normandie.</p> + +<p>Dupin, Bibliotheque des Auth. Ecclésiast.</p> + +<p>Dutillet, 1592, in-4º.</p> + +<h4> +E</h4> + +<p>Etablissemens de Saint Louis, premier volume du Recueil des Ordonnances +de la troisieme Race.</p> + +<p><i>Eadmeri Historia Novorum, etc. in fin. Oper. Sancti Anselmi. Vide +Superius Anselmi Opera.</i></p> + +<h4> +F</h4> + +<p>Fauchet, Antiquités Françoises, Paris, 1610, in-4º.</p> + +<p>Fevret, Traité de l'Abus, Lion, 1657, in-fol.</p> + +<p><i>Fleta, Londin.</i> 1685, in-4º.</p> + +<p><i>Flodoard, Hist. Eccles. Remens. Paris.</i> 1611, in-8º.</p> + +<p><i>Frodoard. Chronic. Paris.</i> 1588, in-8º.</p> + +<p><i>Fortescue, de Legibus Angl. Tractatus.</i> Ce Traité est à la fin de Glanville.</p> + +<h4> +G</h4> + +<p><i>Glanvilla, de Legibus & Consuetudin. Angl. Londin. apud Edward. +Withe Churche</i>, in-16, sans date.</p> + +<p><i>Gregorii Turonens. Histor. Paris.</i> 1610, in-12.</p> + +<p>Idem, <i>De Miracul.</i> 1640, in-12.</p> + +<p>Guyot, Institut. Féodales.</p> + +<p>Guénois, Conférences des Ordonnances.</p> + +<p><i>Guillelmus Gemeticens apud Duchesn. Collect. Script. Normann.</i></p> + +<h4> +H</h4> + +<p>Hesnault (M. le Président) Abregé Chronolog. de l'Hist. de France.</p> + +<p><i>Hincmari Opera</i>, 1645, in-fol.</p> + +<h4> +I</h4> + +<p>Joinville (Mémoires de Jonville) Paris, 1668, in-fol.</p> + +<h4> +L</h4> + +<p>Le Maître (Plaidoyers de) Paris, 1705, in-4º.</p> + +<p>Loyseau (Oeuvres de) Paris, 1620, in-fol.</p> + +<p>Loisel, Institutes Coutumieres, Paris, 1710, in-12.</p> + +<p>Loüet, Recueil d'Arrêts, Paris, 1650.</p> + +<h4> +M</h4> + +<p><i>Mabillon. Annal. Ordin. Sancti Benedict.</i></p> + +<p><i>Marca, de Concordia Sacerdotii & Imperii. Paris.</i> 1663, in-fol.</p> + +<p><i>Matth. Paris. Histor. edit. Willelm. Wats</i>, 1644, in-fol.</p> + +<p>Mezeray, Abregé de l'Hist. de France.</p> + +<p><i>Molinæi Opera</i>, Paris, 1612, in-fol.</p> + +<p>Montesquieu, Esprit des Loix, Londres, 1757, in-12.</p> + +<p>Montholon, Arrêts, Paris, 1634, in-4º.</p> + +<h4> +N</h4> + +<p><i>Nithardi, Histor.</i> Paris, 1588, in-8º.</p> + +<h4>O</h4> + +<p><i>Orderic. Vital. in Collect. Histor. Norman. Andr. Duchesn.</i></p> + +<h4> +P</h4> + +<p>Palaye (M. de la Curne de Ste.) Mémoires sur la Chevalerie.</p> + +<p>Pasquier (Recherches de) Paris, 1643.</p> + +<p>Pesnelle, Commentaire sur la Coutume de Normandie, avec les Notes +de M. Roupnel de Chenilly.</p> + +<p><i>Polidori Vergilii Histor. Angl. Basil.</i> 1534, in-fol.</p> + +<p>Pommeraye (Dom) Hist. des Arch. de Rouen.</p> + +<p>Preuves des Libertés de l'Eglise Gallicane, Paris, 1651, in-fol.</p> + +<p><i>Procopii Historia, edit. Basil.</i> 1594, in-fol.</p> + +<h4> +R</h4> + +<p>Rapin de Thoiras, Hist. d'Angleterre, à la Haye, 1716, in-4º.</p> + +<p>Rimer (Actes de) 1745, in-fol.</p> + +<p>Rouillé (Notes de) sur le grand Coutumier de Normandie, Rouen, +1539, in-fol.</p> + +<p>Roupnel (M.) <i>Voyez</i> ci-devant Pesnelle.</p> + +<h4> +S</h4> + +<p><i>Selden. Notæ in Eadmer. Histor.</i> Voyez Eadmer & Anselme.</p> + +<p><i>Ejusdem Seldeni Dissertatio in Fletam.</i> Voyez <i>Fleta</i>; c'est à la fin +de ce Recueil que se trouve la Dissertation de Selden.</p> + +<p>Servin (Plaidoyers de) Rouen. 1629, in-4º.</p> + +<p>Skénée, l'édition dont je me suis servi est celle de Londres, en 1613. +La premiere fut faite à Edimbourg en 1609.</p> + +<p>Comme la Collection de cet Auteur comprend plusieurs Pieces que j'ai +citées sans avertir qu'elles faisoient partie de cette Collection, je donne +ici le détail de toutes celles que Skénée a rassemblées.</p> + +<p><i>1. Leges Malcolmi Mackenneth ejus nominis secundi.</i></p> + +<p><i>2. Regiam Majestatem, Libri 4.</i></p> + +<p><i>3. Quoniam Attachiamenta, sive Leges Baronum.</i></p> + +<p><i>4. Leges Burgorum.</i></p> + +<p><i>5. Curia quatuor Burgorum, scilicet, Edinburg, Stirling, Berwick +& Roxburg.</i></p> + +<p><i>6. Statuta Gildæ per dispositionem Burgorum constituta, ut multa +corpora uno loco Congregata, unio consequatur, &c.</i></p> + +<p><i>7. Assisa Regis David facta, apud novum Castrum super tynam, de +ponderibus & mensuris.</i></p> + +<p><i>8. Iter Camerarii Scotiæ.</i></p> + +<p><i>9. Brevis & succincta forma itineris seu Curiæ Justitiarii.</i></p> + +<p><i>10. Statuta sive Assisæ Regis Willelmi, Regis Scotæ factæ apud +Perth.</i></p> + +<p><i>11. Leges Forestarum.</i></p> + +<p><i>12. Statuta Alexandri secundi filii Willelmi Regis.</i></p> + +<p><i>13. Prima Statuta Roberti Regis hoc nomine primi.</i></p> + +<p><i>Statuta secunda ejusdem Regis.</i></p> + +<p><i>14. Assisæ & Statuta Davidis secundi.</i></p> + +<p><i>15. Acta Parliamenti Roberti tertii.</i></p> + +<p><i>16. Index Verborum Barbarorum.</i></p> + +<p><i>Smith de Republica Anglicæ & Scotiæ ex Elzevirian. Offic. 1627 & 1641.</i></p> + +<p><i>Spelman. Glossar. Londin.</i> 1664, in-fol.</p> + +<p>Style (ancien) de procéder, il est à la fin de Rouillé.</p> + +<h4> +T</h4> + +<p><i>Taciti Annal. Antverp.</i> 1607.</p> + +<p>Terrien, Commentaire du Droit Civil & Coutumier de Normandie, +Paris, 1574, in-fol.</p> + +<p>Thaumassiere (Assises de Jérusalem avec les Notes de) Bourges, 1690, +in-fol.</p> + +<p><i>Thegan. de Gestis Ludovic. Imperator. Paris.</i> 1588, in-8º.</p> + +<p><i>Tiraquelli Opera, Lugdun</i>, 1616, in-fol.</p> + +<h4> +V</h4> + +<p>Vély (l'Abbé) Hist. de France, in-12.</p> + +<p>Villaret (M. de) Continuation de la même Histoire.</p> + +<p>Voltaire (M. de) Hist. Univers.</p> + +<h4> +Z</h4> + +<p><i>Zazius de Feudis, Lugdun.</i> 1556, in-12.</p> + +<h4> +W</h4> + +<p><i>Wats (Guillelmi) Glossarium in fine Matthæi Paris.</i></p> + +<p><i>Walsingham Ypodigma Neustriæ, Londini</i> 1574, in-folio.</p> + +<p><i>Wilkins, Leges Anglo-Saxonicæ, &c. Londin.</i> 1721, in-fol.</p> + +<br> +<h4> +Fin du second Volume.</h4> + +<br><br> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/d-rule.png"></p> + +<h1>TABLE</h1> + +<h2>DES MATIERES</h2> + +<h4>DES PREMIER ET SECOND VOLUME.</h4> + +<p class="mid"><img alt="" src="images/s-rule.png"></p> + +<h3>A</h3> + +<p> +ABBATEMENT, est une des six especes d'entrées autorisées a l'égard des fonds, 1 volume, <span class="rig">Page 539.</span><br> + Exemple d'un <i>Abbatement</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>.</span></p> + +<p>ABEYANCE, qu'est-ce qu'un Bénéfice en <i>Abeyance</i>, 1 vol.<span class="rig">676</span></p> + +<p>ABSENT, dans quel temps doit-il s'opposer à un Jugement rendu par défaut contre lui? 1 vol. <span class="rig">506</span></p> + +<p>ACCUSATEUR, ses fonctions, 1 vol. <span class="rig">273</span></p> + +<p>ACQUEREUR, comment la possession des fonds lui étoit-elle transférée, 1 vol. <span class="rig">484</span></p> + +<p>ACQUETS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Succession aux acquêts</span>.</p> + +<p>ACQUITTEMENT, combien de sortes d'<i>acquittemens</i>, 1 vol. <span class="rig">217</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Seigneur</span>.</p> + +<p>ACTES concernant les Ecclésiastiques, dressés par eux-mêmes, 1 vol. <span class="rig">395</span><br> + Fraudes commises dans ces <i>Actes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>ACTION de dette, 1 vol. <span class="rig">90</span><br> + <i>Action</i> de trépasse, 1 vol. <span class="rig">97 & 105</span><br> + Fausse <i>Action</i>, 1 vol. <span class="rig">710</span></p> + +<p>ADOPTION, on ne pouvoit adopter quelqu'un que lorsqu'on n'avoit pas d'enfans, aux Notes, 1 vol. <span class="rig">469</span></p> + +<p>AFFRANCHIS, de combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">283</span><br> + Diverses manieres d'<i>affranchir</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 283, 284.</span></p> + +<p>AGE, a quel <i>âge</i> nos Rois étoient-ils majeurs, 1 vol. <span class="rig">161 & 162</span><br> + <i>Age</i> parfait & <i>âge</i> de discrétion pour les mâles & les femelles, 1 vol. <span class="rig">163</span><br> + <i>Plein-âge.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Majorité</span>.</p> + +<p>AGRICULTURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p> + +<p>AINÉ, ses droits sur la succession de ses Cadets, 1 vol. <span class="rig">18</span><br> + <i>Aîné</i> (le fils) succede seul à Clotaire II, <i>ib.</i> <span class="rig">20</span><br> + <i>Aînée</i>, ses priviléges & ses charges, 1 vol. <span class="rig">317</span><br> + Comment nomme-t-on sa part, 1 vol. <span class="rig">321</span></p> + +<p>AINESSE, son antiquité en Normandie, 1 vol. <span class="rig">18</span><br> + Son origine est plus ancienne que celle qu'on lui attribue ordinairement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Réfutation des objections que l'on fait contre l'antiquité du droit d'<i>Ainesse</i>, 1 vol. <span class="rig">18</span><br> + Ce droit étoit il admis pour la succession au Trône sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">19</span><br> + Ce droit conforme au droit suivi chez les anciens Gaulois, 1 vol. <span class="rig">20</span><br> + Ce droit étoit-il inconnu à Charlemagne & à Louis le Débonnaire, 1 vol. <span class="rig">21</span><br> + Comment s'est-il établi pour la succession aux Fiefs, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>ALEU, <i>Franc-aleu Normand</i>, comment s'est conservé, 1 vol. <span class="rig">192 <i>& suivantes</i>.</span><br> + Définition du <i>Franc-Aleu</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 235</span></p> + +<p>ALEUX, leur définition, 1 vol. <span class="rig">6</span><br> + <i>Possesseurs d'Aleux</i>, formoient une classe considérable dans le neuvieme siecle, 1 vol. <span class="rig">194</span><br> + Expulsent les Normands à leurs frais, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ne devoient que le service Militaire, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Pourquoi moins d'<i>Aleux</i> en une Province, & plus d'<i>Aleux</i> en d'autres, 1 vol. <span class="rig">196</span><br> + Objections contre la franchise naturelle des terres Normandes, réfutées, 1 vol. <span class="rig">197</span><br> & 2 vol. <span class="rig">140</span><br> + Le Domesday reconnoît le <i>Franc-Aleu</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 198</span><br> + On pouvoit donner les <i>Aleux</i> aux Eglises, 1 vol. <span class="rig">205</span></p> + +<p>ALLUVION, maximes du droit Anglo-Normand sur ce droit, 2 vol. <span class="rig">24</span></p> + +<p>AMORTISSEMENT, droit essentiellement inhérent à la Souveraineté, 1 vol. <span class="rig">215</span><br> + Philippe le Hardi a-t-il le premier exercé ce droit, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quand & comment ce droit s'exerçoit-il, <span class="rig"><i>ib.</i> 708</span></p> + +<p>AN <i>&</i> JOUR, d'où la Coutume de ce délai a-t-elle passé en Angleterre & en Ecosse, 1 volume, <span class="rig">489</span></p> + +<p>ANASTASE, persécution horrible que ce Prêtre éprouve de la part de son Evêque, 1 vol. <span class="rig">10</span></p> + +<p>ANATHEMES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Imprécations</span>.</p> + +<p>ANDARCHIUS, Histoire de ce méchant homme, 2 vol. <span class="rig">10</span></p> + +<p>ANSELME, affaire qu'il eut au sujet des Investitures des Evêchés, 2 vol. <span class="rig">218 & 223</span></p> + +<p>ANSTRUSTION, Biens qu'il pouvoit posséder, 1 vol. <span class="rig">192</span></p> + +<p>APPANAGES, s'appelloient originairement Royaumes, 1 vol. <span class="rig">467</span></p> + +<p>APPEL. <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>. + Définition de l'<i>Appel</i>, sa forme, son effet, 1 vol. <span class="rig">565.</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.<br> + <i>Appel</i> de Jugemens. <i>Voyez</i> <span class="sc">Jugemens</span>.</p> + +<p>APPENDANCE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dependance</span>.</p> + +<p>ARBITRE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Femme</span>.</p> + +<p>ARMOIRIES, quand l'usage en a-t-il commencé, 2 vol. <span class="rig">194</span></p> + +<p>ARQUES, continence du boisseau d'<i>Arques</i>, 2 vol. <span class="rig">22 <i>&</i> 23</span></p> + +<p>ARTHUR DUCK s'est mépris, en disant que <i>Glanville s'est servi des termes,<br> du témoignage, & de l'autorité de Justinien</i>, 2 vol. <span class="rig">4</span></p> + +<p>ASCENDANS, variations sur leurs droits en la succession de leurs enfans, 1 vol. <span class="rig">14</span></p> + +<p>ASSEMBLÉES générales de l'Etat; on renvoyoit les hommages à ces <i>Assemblées</i>, 1 vol. <span class="rig">111</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlement</span>.</p> + +<p>ASSENTIR <i>ou</i> <span class="sc">Consentir</span>, différence de ces deux expressions, 1 vol. <span class="rig">683</span></p> + +<p>ASSISES dans les Bourgs & les Villes, 1 vol. <span class="rig">237</span><br> + Grande <i>Assise</i>, maniere dont on la tenoit, 1 vol. <span class="rig"><i>ib.</i> 305</span><br> + Sens différens de ce mot, <span class="rig"><i>ib.</i> 306</span><br> + Livres d'<i>Assises</i>, son autorité en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i> 386</span><br> + N'étoient pas accordées dans tous les cas de dessaisine, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Assise</i> de nouvelle dessaisine, 1 vol. <span class="rig">433</span><br> + <i>Assise</i> de <i>juris utrum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 676</span><br> + Petite <i>Assise</i>, d'où lui vient ce nom, <span class="rig"><i>ib.</i> 553</span><br> + On ne tenoit point l'<i>Assise</i> durant certain temps de l'année, <span class="rig"><i>ib.</i> 554</span><br> + Où se tenoient les <i>Assises</i> & leur compétence, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Assise</i> de derniere Présentation à un Bénéfice, 1 vol. <span class="rig">558</span><br> + <i>Assise</i> pour Réglemens de Police, 2 vol. <span class="rig">361 +</span></p> + +<p>ATTEINTE, effets de cette Procédure, 1 vol. <span class="rig">585</span></p> + +<p>ATTOURNEMENT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Transport</span>.</p> + +<p>ATTOURNÉS, 1 vol. <span class="rig">85</span><br> + Combien de sortes d'<i>Attournés</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + D'abord ce nom fut commun à tous Porteurs de Procuration, <span class="rig"><i>ib.</i> 614</span><br> + Les Officiers qui donnoient les Assignations ne s'appelloient encore qu'<i>Attournés</i><br> dans le quatorzieme siecle, 1 vol. <span class="rig">274</span></p> + +<p>AVERS, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">520</span><br> + Formalités pour saisir les <i>Avers</i> ou <i>Avoirs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>AUMOSNE, <i>Franche-Aumône</i>, obligations de ceux qui jouissent de Biens à ce titre, 1 vol. <span class="rig">206</span><br> + Cette tenure est exempte de Féauté, <span class="rig"><i>ib.</i> 211</span></p> + +<p>AUNE, quand cette mesure a-t-elle été établie, & par qui, 1 vol. <span class="rig">215</span><br> + Ses dimensions, 1 vol. <span class="rig">236</span></p> + +<p>AVOCAT, comment appellé anciennement, 1 vol. <span class="rig">274</span><br> + Pouvoit-il être désavoué par son Client, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Prérogatives des Avocats, 1 vol. <span class="rig">601</span><br> + Leur éducation, & honneurs décernés à leur ordre chez les Anglo-Normands, 1 vol. <span class="rig">602 <i>& suiv.</i></span></p> + +<p>AVOUÉS des Eglises, leurs Droits en Normandie, 1 vol. <span class="rig">30</span><br> + Comment sont-ils devenus Patrons, 1 vol. <span class="rig">310</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Patronnage</span>.</p> + +<p>AURELIEN, est le premier Bénéficier, 1 vol. <span class="rig">4 & 5</span></p> + +<h3>B</h3> + +<p>BAIL des Rois mineurs, de quelle considération il jouissoit, 1 volume, <span class="rig">68</span></p> + +<p>BAILLIF Seigneurial, ses fonctions, 2 vol. <span class="rig">41</span></p> + +<p>BAILLIFS, leurs pouvoirs, & variation dans l'exercice de ces pouvoirs, 1 vol. <span class="rig">324</span></p> + +<p>BALUSE, critiqué mal-à-propos par M. de Montesquieu, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">12</span></p> + +<p>BAN & arriere-Ban, 1 vol. <span class="rig">132</span><br> + Qui étoit sujet au <i>Ban</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>BANAGE compare les Fiefs au don que Dieu fait de la Terre de Canaan aux Israëlites, 1 vol. <span class="rig">4</span><br> + Cet Auteur s'est trompé sur l'antiquité des Fiefs conditionnels, 1 vol. <span class="rig">34</span><br> + N'a pas entendu ce que vouloit dire ce mot + <i>Fée tail</i>, 1 volume, 5e Note, <span class="rig">34</span><br> + N'auroit pas dû distinguer les Lettres de Naturalité des Lettres de Dénization, 1 vol. <span class="rig">276</span></p> + +<p>BANNI, <span class="sc">Bannissement</span>, contre qui la peine du <i>Bannissement</i> avoit-elle lieu, 1 vol. <span class="rig">500</span><br> + Moyens que le <i>Banni</i> avoit pour se soustraire à la peine prononcée contre lui, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>BARONS, leurs fonctions originaires, 2 vol. <span class="rig">129</span><br> + Quand les Comtes prirent ce Titre, <span class="rig"><i>ibid</i>, 130</span><br> + Indépendans des Comtes dans le onzieme siecle, <span class="rig"><i>ibid</i>, 170</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Comtes</span>.</p> + +<p>BARRES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Exceptions</span>.</p> + +<p>BATAILLE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.</p> + +<p>BATARDS, succédoient-ils au Trône, 1 vol. <span class="rig">19</span><br> + aux Notes, & <span class="rig">467</span><br> + On distingue deux sortes de <i>Bâtards</i> chez les Anglois, 1 vol. <span class="rig">465</span><br> + <i>Bâtard</i>, ne peut être villain, 1 vol. <span class="rig">263</span></p> + +<p>BATON, arme dont on se servoit dans les combats judiciaires, 1 vol. <span class="rig">265</span><br> + De quel usage, pour résoudre ou attribuer les possessions.<br><i>Voyez</i> <span class="sc">Investiture</span> <i>&</i> <span class="sc">Combat</span>.</p> + +<p>BEDEAU, Comment distingués des Sergens, 1 vol. <span class="rig">450</span></p> + +<p>BÉNÉFICE, ses caracteres particuliers, 1 vol. <span class="rig">4</span><br> + Premier des Bénéfices donné à Aurélien, <span class="rig"><i>ibid</i>. 4 & 5</span><br> + <i>Bénéfices</i> amovibles, <span class="rig"><i>ibid</i>. 5</span><br> + Acquis à prix d'argent, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Distingués des Fiefs, 1 vol. <span class="rig"><i>ib. &</i> 35</span><br> + <i>Bénéfices</i> de dignité, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bénéfices</i> des Eglises, <span class="rig"><i>ibid</i>, 6</span><br> + Quand le nom de <i>Bénéfice</i> commença-t-il à être opposé au nom de propriété, 1 vol. <span class="rig">9</span><br> + Quand les Seigneurs eurent-ils le droit de sous-inféoder, <span class="rig"><i>ibid</i>, 11</span><br> + En quel temps les Filles ont-elles commencé de succéder aux <i>Bénéfices</i>, 1 vol. <span class="rig">26</span><br> + <i>Bénéfices</i>, tous amovibles, tous viagers, ou tous héréditaires dans le même-temps, 1 vol. <span class="rig">35</span></p> + +<p>BÉNÉFICIERS (grands) <i>Voyez</i> <span class="sc">Comtes</span>.</p> + +<p>BIENS, quels on pouvoit donner aux Eglises, 1 vol. <span class="rig">204</span><br> + <i>Biens Ecclésiastiques</i>, leur destination, droits du Roi sur ces <i>Biens</i>.<br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Eglise</span>, <span class="sc">Domaine</span>, <span class="sc">Régale</span>, <i>&</i> <span class="sc">Garde-Noble</span>.<br> + <i>Biens fiscaux</i>, en quoi ils consistoient, 1 vol. <span class="rig">5</span></p> + +<p>BIGNON (Jérôme) a donné de bonnes preuves de l'antiquité du droit d'Amortissement, 1 vol. <span class="rig">215</span></p> + +<p>BOEUFS, conviennent-ils plus au labourage que les Chevaux, 2 vol. <span class="rig">47 <i>& suiv.</i></span></p> + +<p>BOISSEAU. <i>Voyez</i> <span class="sc">Mesures</span>.</p> + +<p>BONNIERS, ne possédoient que des terres où il n'y avoit pas d'habitation, 2 vol. <span class="rig">120</span></p> + +<p>BORDIERS, tiennent des fonds sur lesquels il y a une habitation, 2 vol. <span class="rig">120</span></p> + +<p>BOSSUET, son sentiment sur les effets de l'Excommunication, 1 vol. <span class="rig">280</span></p> + +<p>BOURGAGE, sa définition, 1 vol. <span class="rig">235</span><br> + Différentes Coutumes connues sous ce nom, 1 vol. <span class="rig">244</span><br> + Antiquité du <i>Bourgage</i> de Kent, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + En <i>Bourgage</i>, le Douaire étoit quelquefois de la totalité du Bien, 1 vol. <span class="rig">245</span><br> + Quelquefois on pouvoit y disposer de ses Biens par Testament, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bourgage</i> de la Province de Kent, 1 vol. <span class="rig">288</span><br> + <i>Bourgage</i> Anglois, en quoi différoit du <i>Bourgage</i> Normand, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bourgage</i>, Fonds en <i>Bourgage</i> disponibles comme les meubles, 1 vol. <span class="rig">57</span></p> + +<p>BOURGEOIS, n'avoient point en Normandie droit de suffrage dans les Assemblées<br> générales du Royaume, 1 vol. <span class="rig">243</span><br> + Obligés de garder une portion de leur mobilier à leurs enfans & à leurs héritiers, 1 vol. <span class="rig">256</span></p> + +<p>BOURGEOISIE, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">235 <i>& suiv.</i></span><br> + Quand ont-elles commencé, <span class="rig"><i>ibid</i>, 236</span><br> + Prérogatives des <i>Bourgeoisies</i> Royales, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comment s'élisoient les Magistrats de ces <i>Bourgeoisies</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 237</span><br> + De quels Biens pouvoit-on disposer dans les <i>Bourgeoisies</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 238</span><br> + Comment les <i>Bourgeoisies</i> Seigneuriales s'établirent, <span class="rig"><i>ibid</i>, 238</span><br> + <i>Bourgeoisie de Ville</i> en Normandie, imprime aux Héritages qui y sont enclavés<br> les caracteres du <i>Franc-Aleu</i> & du <i>Bourgage</i>, 1 vol. <span class="rig">239</span><br> + Forme des ventes dans les <i>Bourgeoisies</i> Royales, <span class="rig"><i>ibid</i>, 245</span><br> + Le Retrait est une Loi de ces <i>Bourgeoisies</i>, 1 vol. <span class="rig">256</span><br> + Y disposoit-on des Biens par Testament, <span class="rig"><i>ib.</i> 360</span><br> + Leur influence sur le Commerce, <span class="rig"><i>ib.</i> 426</span></p> + +<p>BRACTON, quand a-t-il écrit son Livre? 2 vol. <span class="rig">73</span><br> + Ses principes sont-ils exacts, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>BREFS, ce que c'étoit, 1 vol. <span class="rig">28</span><br> + <i>Bref</i> de Douaire, <span class="rig"><i>ibid</i>, 66</span><br> + <i>Bref</i> de Wast, <span class="rig"><i>ibid</i>, 86</span><br> + <i>Bref</i> du Roi, <span class="rig"><i>ibid</i>, 95</span><br> + Seigneurs, dispensent leurs Vassaux d'avoir recours aux <i>Brefs</i> de Chancellerie, 1 vol. <span class="rig">96</span><br> + <i>Bref</i> de faux Jugement, ses effets, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref</i> de Confirmation, <span class="rig"><i>ibid</i>, 133</span><br> + <i>Bref de Mesne</i> ou <i>de Medio</i>, son usage, 1 vol. <span class="rig">216</span><br> + <i>Bref Præcipe quod reddat</i>, 1 vol. <span class="rig">220</span><br> + Ce <i>Bref</i> répond aux Lettres de Clameur de Loi apparente, 2 vol. <span class="rig">5</span><br> + Forme des <i>Brefs</i>, 1 vol. <span class="rig">459</span><br> + Procédure sur les <i>Brefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 221, 250 <i>&</i> 290</span><br> + <i>Bref</i> nécessaire pour s'exempter de plaider personnellement sa propre cause<br> sous les deux premieres Races, 1 vol. <span class="rig">273</span><br> + <i>Bref Præmunire facias</i>, pourquoi établi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref</i> de <i>Rapt</i> & de séduction contre le Supérieur d'un Monastere qui y reçoit un Mineur,<br> 1 vol. <span class="rig">283 <i>&</i> 284</span><br> + <i>Bref</i> d'<i>Annuité</i>, 1 vol. <span class="rig">295</span><br> + <i>Bref</i> de mort d'Ancêtres, <span class="rig"><i>ibid</i>, 308</span><br> + Quand avoit-il lieu, <span class="rig"><i>ibid</i>, 540</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Daraine</i> presentement, <span class="rig"><i>ibid</i>, 309</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Participatione facienda</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 316</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Formedon</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 336 <i>& ib.</i> 645</span><br> + <i>Bref</i> d'<i>Admittatur</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 374</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Fiefferme</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 388</span><br> + <i>Bref</i> d'Entrée sur dessaisine, <span class="rig">435 <i>&</i> 456</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Forcible entrée</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 494</span><br> + <i>Bref</i> de Dette, <span class="rig"><i>ib.</i> 501</span><br> + <i>Bref Dum fuit infra ætatem</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 542</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Droit</i>, quand étoit-il accordé, <span class="rig"><i>ib.</i> 544</span><br> + Quand s'appelloit-il <i>Bref</i> de cosinage, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Forme de procéder sur un <i>Bref</i> de Droit, <span class="rig"><i>ib.</i> 578</span><br> + Tout est de rigueur dans la forme des <i>Brefs</i>, 1 vol. <span class="rig">459</span><br> + <i>Bref</i> d'Entrée <i>in casu proviso</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref</i> de Trépas, <span class="rig"><i>ibid</i>, 550</span><br> + <i>Bref Quare impedit</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 558</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Détenue</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 561</span><br> + <i>Bref</i> d'<i>Erreur</i>, son origine, ses effets & forme des poursuites sur ce <i>Bref</i>, 1 vol. <span class="rig">569</span><br> + <i>Bref Copias ad satisfaciendum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 572</span><br> + <i>Bref Per elegit</i>, 1 vol. <span class="rig">573</span><br> + <i>Bref</i> de <i>Recousse</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 621</span><br> + <i>Bref Cui in vita</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 643</span><br> + On n'avoit pas besoin de <i>Brefs</i> quand l'objet ne valoit pas 40 sols, 1 vol. <span class="rig">649</span><br> + <i>Bref</i> d'<i>Entrée en le poost</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 711</span><br> + <i>Bref Non ponatis in defaltam</i>, 2 vol. <span class="rig">5</span><br> + Conformité de ce <i>Bref</i> avec nos Lettres d'Etat, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref Capias</i>, sa forme & son usage, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref Quæras</i>, pourquoi établi, 2 vol. <span class="rig">6</span><br> + <i>Bref Quare non habuerit Warantum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 6 <i>&</i> 7</span><br> + <i>Bref Seisias</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Bref de Languore</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 7</span><br> + <i>Bref</i>, d'où se tiroit le nom des <i>Brefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 8</span><br> + <i>Bref ad Videndum</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 8</span><br> + <i>Bref Prohibere ne teneat</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Procédures sur les <i>Brefs</i> Anglois, conformes à celles prescrites par les Capitulaires, 2 vol. <span class="rig">9</span><br> + Antiquité & origine des <i>Brefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 14</span><br> + <i>Bref Quod posuit</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 15</span></p> + +<p>BRITTON, quand vivoit cet Ecrivain, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">440</span><br> + <i>Britton</i>, temps où il a écrit, rapports entre son Livre & l'ancien Coutumier Normand, 1 vol. <span class="rig">703</span><br> + Idée de son Livre, 2 vol. <span class="rig">16 <i>&</i> 31</span><br> + Combien l'édition des Ouvrages de cet Auteur seroit utile, 2 vol. <span class="rig">23</span></p> + +<p>BRUSSEL, erreur de cet Auteur à l'égard du Capitulaire 20 du Liv. 3. Collect. d'Ansegise, 1 vol. <span class="rig">8</span><br> + <i>Brussel</i>, erreur de cet Auteur à l'égard du droit des Filles sur la succession aux Bénéfices<br> & aux Fiefs, 1 vol. <span class="rig">24 <i>&</i> 25</span><br> + Inconvéniens qui résultent de ce que cet Auteur confond les Fiefs & les Bénéfices, 1 vol. <span class="rig">77</span><br> + Réfutation de l'idée qu'il donne des Fiefs en l'air, <span class="rig"><i>ibid</i>, 88</span><br> + Il a mal défini les Fiefs de reprise, 1 vol. <span class="rig">93</span><br> + Il recule d'un siecle l'époque de l'hommage-lige, 1 vol. <span class="rig">119</span><br> + A-t-il bien compris ce mot, dépendance d'un Fief, 1 vol. <span class="rig">262</span><br> + Ce qu'il dit du combat judiciaire est-il puisé dans la meilleure source, <span class="rig"><i>ibid</i>, 265</span></p> + + +<h3>C</h3> + +<p>CANGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Ducange</span>.</p> + +<p>CAPITULAIRES, quelles maximes ils établissent à l'égard des dons que l'on peut<br> faire aux Eglises, 1 volume, <span class="rig">203</span><br> + Différent sur ce point de la Loi des Allemands, <span class="rig"><i>ibid</i>, aux Notes.</span><br> + Ne parlent point du Retrait lignager, 1 vol. <span class="rig">256</span><br> + Permettoient-ils de s'emparer des fonds d'autrui sans y être autorisés, <span class="rig"><i>ibid</i>, 551</span></p> + +<p>CASTLE <span class="sc">Garde</span>, Garde des Châteaux, <i>Etage</i>, 1 vol. 183</p> + +<p>CAUSEUR, ses fonctions, <i>ibid</i>, <span class="rig">273</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Plaideur</span>.</p> + +<p>CAUX, Usages de ce Pays, plus conformes aux Loix primitives de Normandie que les<br> Usages des autres parties de cette Province, 1 vol. <span class="rig">741</span></p> + +<p>CÉDANT <i>&</i> <span class="sc">Cessionnaire</span>, définition de ces mots, 1 vol. <span class="rig">75</span></p> + +<p>CENS, différence du <i>Cens</i> d'avec les Tributs, 1 vol. <span class="rig">115</span></p> + +<p>CENTAINES. <b>Voyez</b> <span class="sc">Haro</span> <i>ou</i> <span class="sc">Hundred</span>.</p> + +<p>CENTENIERS, leur Compétence, 1 vol. <span class="rig">235</span></p> + +<p>CHALENGE, différoit des reproches, c'étoit une opposition au serment des Jureurs, 1 vol. <span class="rig">585</span><br> + On ne pouvoit chalenger les Chevaliers, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>CHAMP, appareil du <i>champ</i> ou les combats judiciaires se donnoient, 1 vol. <span class="rig">153</span></p> + +<p>CHANCELIERS, comment investis de leur dignité, 1 vol. <span class="rig">109</span></p> + +<p>CHANTRERIE, étoient des Bénéfices amovibles, 1 vol. <span class="rig">598</span></p> + +<p>CHARLEMAGNE, érigeoit rarement les honneurs en hérédités, 1 vol. <span class="rig">9</span><br> + Commence à accorder des Bénéfices aux hommes libres vers la fin du huitieme siecle, 1 vol. <span class="rig">34</span><br> + Défend aux Ecclésiastiques de porter les armes, 1 vol. <span class="rig">136</span><br> + Met les Princesses ses Filles sous la garde de leurs freres, <span class="rig"><i>ibid</i>, 159</span><br> + C'est peut-être d'un usage suivi sous ce Prince, que les Pairs du Royaume ont été<br> réduits à 12, 1 vol. aux. Notes, <span class="rig">323</span><br> + Cet Empereur favorise le Commerce, <span class="rig"><i>ib.</i> 425</span><br> + Il dirige le chant des Prêtres lorsqu'il assiste à l'Office Divin, <span class="rig"><i>ib.</i> 598</span></p> + +<p>CHARLES le Chauve rend les Bénéfices héréditaires en 877, 1 vol. <span class="rig">34</span><br> + Pourquoi sous ce Prince la France divisée en petites Seigneuries, 1 vol. <span class="rig">35</span><br> + Exerce le Droit de Régale. <i>Voyez</i> <span class="sc">Régale</span>.</p> + +<p>CHARLES le Simple, quelle autorité avoient les Comtes de Paris sous ce Roi, 1 vol. <span class="rig">143 +</span><br> + En quoi consistoit le Droit de Régale sous son regne, <i>ib.</i> <span class="rig">156 +</span><br> + Pourquoi préféré à Louis & à Carloman, <i>ib.</i> <span class="rig">466 +</span></p> + +<p>CHARLES MARTEL accorde à ses Leudes les dignités Ecclésiastiques, 1 vol. <span class="rig">135</span></p> + +<p>CHARTES; quand y a-t-on employé des imprécations? 1 vol. <span class="rig">361</span><br> + Combien de sortes de <i>Chartes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 440</span><br> + Etoient-elles nulles lorsqu'elles n'avoient pas de Sceau? <span class="rig"><i>ib.</i> 441</span><br> + Comment peut-on juger de la validité des <i>Chartes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + En quelle langue rédigées sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">514</span><br> + <i>Grande Charte</i>, 1 vol. <span class="rig">382</span></p> + +<p>CHARUE <i>de terre</i>, continence de cette mesure, 1 vol. <span class="rig">599</span></p> + +<p>CHASSE, Réglemens anciens au sujet de la <i>Chasse</i> en France & en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">447</span><br> + A qui appartenoit le Droit de <i>Chasse</i> sous nos premiers Rois, 1 vol. <span class="rig">447</span><br> + Elle étoit défendue aux Evêques & aux Abbés, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Loix des Ducs Normands à l'égard de la <i>Chasse</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>CHATELS, quels meubles désignés par ce nom? 1 vol. <span class="rig">529</span><br> + Personnels & réels, 1 vol. <span class="rig">353</span></p> + +<p>CHEVALIERS, il y en avoit chez les Gaulois, 1 vol. <span class="rig">128</span><br> + Comment furent réglés leurs rangs & leurs services au commencement de notre Monarchie, <span class="rig"><i>ib.</i> 129</span><br> + Réception du <i>Chevalier</i>, comment elle se faisoit, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Il n'y avoit point de <i>Chevaliers</i> sans une portion de Fief avant le regne de Louis le Begue, <span class="rig"><i>ib.</i> 130</span><br> + <i>Chevaliers Normands</i>, leur Service plus +proportionné à la dignité de leurs Fiefs que<br> ceux des autres Provinces dans le troisieme siecle, 1 vol. <span class="rig">130</span><br> + Différentes époques où la <i>Chevalerie</i> d'armes & la <i>Chevalerie</i> glébée ont été<br> successivement reçues en France, <span class="rig"><i>ibid</i>, 131 <i>&</i> 134</span><br> + Il n'y a point eu de <i>Chevaliers</i> en Normandie sous les premiers Ducs de cette Province<br> sans des portions de Fief, <span class="rig"><i>ibid</i>, 131</span><br> + Différence entre le Fief de <i>Chevalier</i> & le Fief d'Ecuyer, <span class="rig"> <i>ib.</i></span></p> + +<p>CHEVALIER MINEUR, n'étoit pas exempt de garde, aux Notes, 1 vol. <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Dégradations des <i>Chevaliers</i> sous la premiere Race, aux Notes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 134</span><br> + <i>Chevaliers d'Armes</i>, faisoient le service de simples Ecuyers, 1 vol. <span class="rig">135</span><br> + <i>Chevalier d'Arme</i>, n'avoit aucun rang militaire déterminé, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Chevaliers</i> créés par les Ecclésiastiques, 1 vol. <span class="rig">137</span><br> + <i>Chevalier</i>, tenure par service de <i>Chevalier</i>, ne doit point l'Escuage, 1 vol. <span class="rig">169</span><br> + Leur record ne pouvoit être reproché, <span class="rig"><i>ib.</i> 223</span><br> + <i>Chevaliers</i>, leur Office dans les combats judiciaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 265</span><br> + Leur présence & leurs fonctions dans les assises, <span class="rig"><i>ibid</i>, 585</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.</p> + +<p>CLAMEUR continuée, définition de cette formalité, 1 vol. <span class="rig">480</span></p> + +<p>CLERGÉ. <i>Voyez</i> <span class="sc">Ecclésiastiques</span>.<br> + Le <i>Clergé</i> ne possédoit point des Bénéfices de dignité avant le huitieme siecle, 1 vol. <span class="rig">112</span><br> + Le <i>Clergé</i> a toujours tenu le premier rang dans l'Etat, 1 vol. <span class="rig">201</span><br> + Connoissoit bien les bornes de son autorité dans le sixieme siecle, <span class="rig"><i>ibid</i>, 210</span><br> + Refuse de faire voeu de chasteté, <span class="rig"><i>ibid.</i> 223</span></p> + +<p>CLOTAIRE II réforme quelques décisions du troisieme Concile de Paris, attentatoires<br> à son autorité, par l'Edit confirmatif de ce Concile, 1 vol. <span class="rig">152</span></p> + +<p>CLOVIS eut des raisons pour ne donner que des Bénéfices amovibles, 1 vol. <span class="rig">5</span><br> + Ne place à la tête des Diocèses que des Sujets pacifiques, <span class="rig"><i>ibid</i>, 150</span><br> + Droits qu'il se réserve sur les Dons qu'il a faits aux Eglises, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br> + A dû sçavoir mieux qu'aucuns Rois qui l'ont suivi les conditions auxquelles il avoit<br> donné aux Eglises, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>COMBAT judiciaire admis pour les crimes seulement, 1 vol. <span class="rig">221</span><br> + Quels crimes donnoient lieu au Combat, <span class="rig"><i>ib.</i> 264 <i>&</i> 502</span><br> + Qu'est-ce qui pouvoit combattre par personnes interposées, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Excuses admises pour s'exempter du <i>Combat</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Formalités qui s'observoient dans les <i>Combats</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 265</span><br> + Par qui la Loi du <i>Combat</i> fut faite, <span class="rig"><i>ib.</i> aux Notes.</span><br> + Evénemens qui interrompoient & empêchoient le <i>Combat</i>, 1 vol. <span class="rig">266</span><br> + Avoit-il les inconvéniens de notre Procédure criminelle, <span class="rig"><i>ibid</i>, 503</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Procédures</span> <i>&</i> <span class="sc">Duels</span>.<br> + Comment gageoit-on le <i>Combat</i>, 1 vol. <span class="rig">586</span><br> + Loix du <i>Combat</i> suivant Britton, le vieux Coutumier Normand, & les Ordonnances<br> de la troisieme Race de nos Rois, 2 vol. <span class="rig">141</span><br> + Laquelle de ces sources nous donne une idée plus juste de l'ordre observé pour les<br> <i>Combats</i> judiciaires lors de leur établissement, 2 vol. <span class="rig">147</span></p> + +<p>COMBATTANS, leurs protestations, 2 vol. <span class="rig">152</span><br> + Forme de leurs sermens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 154</span></p> + +<p>COMMENSAL, qui ne se présentoit pas au Ban, à quelle peine étoit-il sujet, 1 vol. <span class="rig">139</span></p> + +<p>COMMERCE, avec quel avantage les Communautés des Marchands le faisoient <br>anciennement en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">427</span><br> + Ses progrès sous nos premiers Rois & sous les premiers Ducs de Normandie, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Fraudes commises dans le <i>Commerce</i>, espece de leur punition, <span class="rig"><i>ibid</i>, 426</span></p> + +<p>COMMISSAIRES, <i>Missi Regii</i>, pourquoi & quand nos Rois ont-ils cessé de les<br> envoyer dans les Cours des Seigneurs, 1 vol. <span class="rig"> 25</span><br> + Leur compétence sous les deux premieres Races de nos Rois & chez les anciens Normands, <span class="rig"><i>ib.</i> 582</span><br> + Comment tenoient leurs assises dans les Bourgs ou Villes, 1 vol. <span class="rig">237, <i>&</i> 241</span><br> + Régloient les affaires provisoires, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Clerc des <i>Commissaires</i>, leurs fonctions, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Senéchal</span>.</p> + +<p>COMMUNAUTÉS des Marchands. <i>Voyez</i> <span class="sc">Marchands</span>.<br> + <i>Communautés</i> Religieuses, comment devenoient-elles capables de posséder<br> des biens, 1 vol. <span class="rig">205</span><br> + <i>Communauté de Pâturages</i>, comment s'acquéroit & s'exerçoit ce droit, 1 vol. <span class="rig">545</span></p> + +<p>COMPÉTENCE des Juges Laïcs pour obliger les Ecclésiastiques à remplir leurs devoirs,<br> quand ces devoirs sont déterminés, 1 vol. <span class="rig">205</span></p> + +<p>COMPOSITIONS sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">193</span><br> + Quand se sont-elles payées en argent, <span class="rig"><i>ib.</i> 272</span><br> + Sur quoi se régloient-elles? aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>COMTES & Barons indépendans les uns des autres au onzieme siecle, 1 vol. <span class="rig">170</span><br> + Qui pouvoit exercer les fonctions des Comtes sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ibid</i>, 192</span><br> + Défenses aux <i>Comtes</i> de vexer les hommes libres, <span class="rig"><i>ibid</i>, 194</span><br> + Les noms de ces Seigneurs ont eu en divers temps diverses significations, 2 vol. <span class="rig">121</span><br> + Fonctions des <i>Comtes</i>, 1 vol. <span class="rig">6</span><br> + Leurs fraudes pour s'approprier les terres du Roi, 1 vol. <span class="rig">8</span><br> + Leurs vexations sur les hommes libres, <span class="rig"><i>ib.</i> 10</span><br> + Distribuoient les emplois militaires sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ibid</i>, 134</span><br> + Leur punition quand ils ne se rendoient pas à la tête des Troupes de leurs Bénéfices, 1 vol. <span class="rig">139</span><br> + Quelle autorité avoient-ils sur les autres Officiers militaires, 1 vol. <span class="rig">129</span><br> + Quel étoit le taux de leur relief, <span class="rig"><i>ibid</i>, 170</span></p> + +<p>CONCILE (troisieme de Paris) son importance à l'égard du Droit de Régale, 1 vol. <span class="rig">151</span><br> + Tous les anciens <i>Conciles</i> font mention de la Régale, <span class="rig"><i>ibid</i>, 154</span><br> + D'où est venu l'erreur de ceux qui ont lu les <i>Conciles</i> sans y voir la reconnoissance<br> de ce droit, <span class="rig"><i>ibid</i>, 155</span></p> + +<p>CONCILES, prohibent les Dons excessifs faits aux Eglises par les Laïcs, 1 vol. <span class="rig">202</span><br> + Interprétation des Canons qui autorisent les dons faits aux Eglises sans écrit, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>CONDAMNATIONS en matiere Civile, n'excédoient jamais les facultés du Condamné, 1 vol. <span class="rig">385</span></p> + +<p>CONFIRMATION, Formule d'Acte de Confirmation, 1 vol. <span class="rig">587</span><br> + Quand le Vassal avoit-il recours à ces Actes, 1 vol. <span class="rig"> 588</span><br> + Différence entre les délaissemens & les <i>confirmations</i>, 1 vol. <span class="rig">589</span><br> + On répétoit dans les Actes de <i>confirmation</i> les clauses des Actes qui y étoient ratifiés, <span class="rig"><i>ibid</i>, 595</span></p> + +<p>CONFISCATION, en quoi ce Droit différoit de celui de deshérence, 1 vol. <span class="rig">416</span></p> + +<p>CONFORMITÉ des anciennes Coutumes Angloises & des Coutumes réformées de<br>Normandie, 1 vol. <span class="rig">695</span></p> + +<p>CONNÉTABLE, importance de cet Office, 1 vol. <span class="rig">143</span><br> + Ce nom désigne aussi un Châtelain, <span class="rig">449</span></p> + +<p>CONQUETS, motifs du Droit de <i>conquêts</i> accordé à la femme sur les Biens Normands,<br> tant en Bourgage que hors Bourgage, 1 vol. <span class="rig">57</span></p> + +<p>CONSENTEMENT, est différent de l'assentement, 1 vol. <span class="rig">683</span></p> + +<p>CONTEUR, 1 vol. <span class="rig">85</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Attourné</span>.</p> + +<p>COUR, Cour de record, de quels Juges étoit-elle composée, 1 vol. <span class="rig">22. <i>& suiv.</i></span><br> + <i>Cour du Roi.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Roi</span>.<br> + <i>Cours Seigneuriales</i>, 1 vol. <span class="rig">95 +</span></p> + +<p>COURONNE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Majorité</span>, <span class="sc">Election</span>, <i>&c.</i></p> + +<p>COURTOISIE d'Angleterre, antiquité & motifs de ce droit, 1 vol. <span class="rig">52</span></p> + +<p>COUTUMACE, dans quel temps pouvoit s'acquérir, 1 vol. <span class="rig">275</span></p> + +<p>COUTUME <i>générale</i>, n'avoit aucune influence sur les <i>Coutumes</i> locales, 1 vol. <span class="rig">759</span><br> + <i>Coutume réformée</i> de Normandie, a confondu les Bourgeoisies, le Bourgage & le<br> Franc-Aleu, 1 vol. <span class="rig">239</span><br> + Raports entre les <i>Coutumes</i> Angloises & Normandes & les anciennes<br> Loix Françoises sur l'admission des Serfs aux Ordres, 1 vol. <span class="rig">282</span><br> + Mêmes rapports sur le Douaire, <span class="rig"><i>ibid</i>, 703</span><br> + <i>Coutumes bizarres</i> au sujet des mariages des filles des hommes de fief, <span class="rig"><i>ibid</i>, 159</span><br> + Causes de la diversité des <i>Coutumes</i> à l'égard de la majorité, <span class="rig"><i>ibid</i>, 163</span><br> + Motifs des articles 411 & 429 + de la <i>Coutume réformée</i> de Normandie, 1 vol. <span class="rig">246</span><br> + D'où étoit venue la <i>coutume</i> qu'une femme, en épousant son Ravisseur, lui sauvoit<br> la vie, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">158</span></p> + +<p>COUTUMIER (ancien) de Normandie addition faite à son texte & corrigée par Rouillé, 1 vol. <span class="rig">12</span><br> + Quoique Rédigé après le Concile de Latran tenu sous Innocent III, fait durer le Parage<br> jusqu'au septieme degré, 1 vol. <span class="rig">212</span><br> + Comment il faut entendre ce qui est dit du <i>Mort-gage</i> en ce Recueil, 1 vol. <span class="rig">401</span></p> + +<p>CURATEUR, dans quel cas accordé au Vilain, 1 vol. <span class="rig">270</span></p> + +<p>CURÉS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Parson.</span><br> + Ne pouvoient aliéner les fonds de leurs Bénéfices, 1 vol. <span class="rig">675</span></p> + +<h3>D</h3> + +<p>DAGOBERT, pourquoi ne donne-t-il pas le nom de Reine à <i>Regnatrude</i>, 1 vol. <span class="rig">466</span></p> + +<p>DÉFAUTS, combien falloit-il de <i>Défauts</i> de la part d'un Défendeur pour qu'un Demandeur<br> gagnât sa cause, 1 vol. <span class="rig">373</span><br> + <i>Défaut en Jugement</i>, le <i>Défaut</i> emportoit la perte du Droit en litige, 1 vol. <span class="rig">505</span></p> + +<p>DÉFENDEUR, peut-il être forcé de produire un Titre, 1 vol. <span class="rig">440</span></p> + +<p>DÉFENSEURS des Causes, aussi appellés Protecteurs, Reclamateurs, Causeurs, 1 vol. <span class="rig">236.</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Avocats.</span></p> + +<p>DÉFORCEMENT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée.</span></p> + +<p>DÉFORCER, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">654</span></p> + +<p>DEGRÉS de parenté, durant lesquels le franc Mariage subsiste, 1 vol. <span class="rig">41</span></p> + +<p>DÉLAIS, antiquité de ce mot, 1 vol. <span class="rig">578</span></p> + +<p>DÉLAISSEMENT, sa définition, ses différentes especes, 1 vol. <span class="rig">513</span><br> + Ne peut avoir pour objet que les Biens possédés actuellement par celui qui le fait, 1 vol. <span class="rig">514</span><br> + Pour faire valablement un délaissement, il faut être Possesseur de fait ou de droit, 1 vol. <span class="rig">515</span><br> + Exception à la regle précédente, <span class="rig"><i>ibid</i>, 516</span><br> + En quoi le délaissement differe-t-il des Confirmations, 1 vol. <span class="rig">588 <i>& suiv.</i></span><br> + Effet du délaissement, <span class="rig"><i>ibid</i>, 559, 563 <i>&</i> 647</span></p> + +<p>DÉNIER. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine.</span></p> + +<p>DÉPARAGEMENT du Vassal marié par le Seigneur; quand a-t-il lieu, 1 volume, <span class="rig">165 <i>& suiv.</i></span></p> + +<p>DÉPENDANCE & Appendance d'un Fief, différente signification de ces deux<br>expressions, 1 vol. <span class="rig">261</span></p> + +<p>DÉPOSITAIRE, quand responsable du vol du dépôt, 1 vol. <span class="rig">501</span></p> + +<p>DÉSAVEU, suites du <i>désaveu</i> du Vassal, 2 vol. <span class="rig">26</span></p> + +<p>DESHÉRENCE, étendue de ce droit, 1 vol. <span class="rig">415</span><br> + Différence entre ce droit & celui de confiscation, <span class="rig"><i>ibid</i>, 416</span></p> + +<p>DESPOTE, écarte tout conseil, 1 vol. <span class="rig">243</span></p> + +<p>DESSAISINE, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">35</span><br> + Trois sortes de <i>Dessaisines</i> à l'égard des rentes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 312</span><br> + Combien d'especes de <i>Dessaisines</i> à l'égard des immeubles, <span class="rig"><i>ibid</i>, 377 <i>&</i> 535</span><br> + Moyens pour remédier à la Dessaisine, <span class="rig"><i>ib.</i> 378</span><br></p> + +<p>DÉTINUE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref de Détenue.</span></p> + +<p>DETTES, poursuite des <i>Dettes</i> en Justice, comment se faisoit, 1 vol. <span class="rig">290 <i>&</i> 295</span><br> + Jusqu'à quelle somme la preuve d'une dette étoit-elle admise, <span class="rig"><i>ibid</i>, 354</span><br> + Quelles exceptions étoient admises contre l'action intentée pour <i>dette</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comment dessaisissoit-on pour <i>dettes</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 377</span><br> + Quand pouvoit-on poursuivre son Débiteur sans Bref, <span class="rig"><i>ibid</i>, 501</span><br> + En combien de manieres contractoit-on une <i>dette</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>DIRECTITÉ, comment pouvoit-on renoncer à ce droit, 1 vol. <span class="rig">532</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Seigneur.</span></p> + +<p>DISCENTS, ce que c'est, combien il y en a d'especes, 1 vol. <span class="rig">455</span></p> + +<p>DISCONTINUANCE, significations différentes de ce terme, 1 vol. <span class="rig">642</span></p> + +<p>DIVORCE, Coutumes Angloises sur le <i>Divorce</i>, 1 vol. <span class="rig">451</span><br> + Après le <i>Divorce</i> restoit-il des Droits au Mari sur les biens de sa Femme, 1 vol. <span class="rig">594</span></p> + +<p>DOMAINE du Roi aliénable; en quel cas, 1 vol. <span class="rig">360</span><br> + Quel inaliénable, 1 vol. <span class="rig">668,</span><br> + & aux Notes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 708</span><br> + Précautions prises pour la conservation du <i>Domaine</i> par les Loix Anglo-Normandes, 2 vol. <span class="rig">27</span><br> + Il y avoit des portions du <i>Domaine</i> qui étoient inaliénables, d'autres qui ne l'étoient pas, <span class="rig"><i>ibid</i>, 29</span><br> + Fausseté de la supposition d'une Assemblée tenue à Montpellier entre les Souverains, pour<br> déclarer leur <i>Domaine</i> inaliénable, 2 vol. <span class="rig"> 30</span></p> + +<p>DOMMAGES, triples <i>dommages</i>; quand les obtenoit-on, 1 vol. <span class="rig"> 494</span></p> + +<p>DOMESDAY, ce qu'il contient, 2 vol. <span class="rig">200</span><br> + Admet-il le Franc-aleu, 1 vol. <span class="rig">198</span><br> + Reconnoît des Francs-aleux, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">98</span><br> + En quel sens le mot de <i>Gavel</i> y est-il employé, <span class="rig"><i>ibid</i>, 288</span></p> + +<p>DONATEUR, il enlevoit tous les Meubles du fonds qu'il donnoit, & pourquoi, 1 vol. <span class="rig">524</span><br> + Qu'est-ce qu'un <i>Donateur</i> & un Donataire, 1 vol. <span class="rig">75</span></p> + +<p>DONS excessifs faits aux Eglises sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">202 +</span></p> + +<p>DOUAIRE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Britton</span> <i>&</i> <span class="sc">Coutumes</span> de Normandie.<br> + En quoi consiste, 1 vol. <span class="rig">54</span><br> + Différentes dénominations de ce droit,<span class="rig"><i>ib.</i> 55</span><br> + Sur quelle espece de biens ce droit avoit-il lieu, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quel étoit le motif de son établissement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Etoit-il le prix de la Virginité, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Une Impubere pouvoit-elle l'exiger, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Les Coutumes anciennes varient sur la quotité du <i>Douaire</i>, 1 vol. <span class="rig">56</span><br> + Le Conquêt Normand est le <i>Douaire</i> du Bourgage Anglois, <span class="rig"><i>ibid</i>, 57</span><br> + <i>Douaire</i> selon la commune Loi. <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Douaire ad ostium Ecclesiæ</i>, & Douaire <i>ex assensu Patris</i>.<br> + Leur définition, 1 vol. <span class="rig">58</span><br> + Quel <i>Douaire</i> un Mineur pouvoit promettre, 1 vol. <span class="rig">61</span><br> + De quel temps est dû le <i>Douaire</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 62</span><br> + Quel <i>Douaire</i> avoit la Femme d'un <i>Jointenant</i> ou d'un Tenant en commun, 1 vol. <span class="rig">64</span><br> + Quand le consentement du pere étoit requis pour le Douaire, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Douaire</i> de la plus Belle, 1 vol. <span class="rig">65</span><br> + Combien de sortes de Douaires, <span class="rig"><i>ibid</i>, 70</span><br> + Les <i>Douaires</i>, quand ont cessé d'être sujets au droit de viduité, 1 vol. <span class="rig">71</span><br> + Sont-ils dûs aux femmes des Felons, 1 vol. <span class="rig">73</span></p> + +<p>DOYEN, quelle étoit la Dignité qui donnoit ce Titre, 1 vol. <span class="rig">675</span></p> + +<p>DROIT, <i>mere-droit</i>, ce que l'on entendoit par ces mots, 1 vol. <span class="rig">544</span></p> + +<p>DROITS du <i>Souverain</i>, de leur exécution dépend la sûreté des propriétés<br> particulieres, 1 vol. <span class="rig">188</span></p> + +<p>DUC. <i>Voyez</i> <span class="sc">Comte</span>.</p> + +<p>DUCANGE a-t-il bien interprété ce mot <i>Factum</i>, 1 vol. <span class="rig">428</span><br> + Il cite des Capitulaires pour prouver l'origine de la Coutume qui donne l'<i>an & jour</i> pour<br> termes de certaines prescriptions où il n'est pas dit un mot de cette Coutume, 1 vol. <span class="rig">489</span><br> + Auroit dû indiquer sur le mot <i>Déforce</i> les anciennes Coutumes Françoises, <span class="rig"><i>ib.</i> 654</span><br> + On parvient plus sûrement avec lui qu'avec M. de Montesquieu à approfondir le véritable esprit<br> de nos anciennes Loix, 2 vol. <span class="rig">16</span></p> + +<p>DUEL; qui pouvoit appeller en <i>Duel</i>, 1 vol. <span class="rig">566</span><br> + Exceptions que l'on pouvoit proposer contre le <i>Duel</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Rapports entre les formalités du <i>Duel</i> prescrites par les Loix Anglo-Normandes, & celles<br> indiquées par les Capitulaires, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Peines de celui qui étoit vaincu en combattant, 2 vol. <span class="rig">2</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.</p> + +<p>DUTIES, en quoi différent des dettes, 1 vol. <span class="rig">577</span></p> + +<h3>E</h3> + +<p>ECCLÉSIASTIQUES, dispensés du Service militaire personnel, 1 vol. <span class="rig">116 <i>&</i> 135</span><br> + Donnent au Roi le dénombrement de leurs biens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 116</span><br> + Pourquoi vont-ils à la guerre sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ibid</i>, 135</span><br> + Il leur est fait défense de porter les armes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 136</span><br> + Leurs fonctions à l'armée du temps de Charlemagne, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Leurs Gens de guerre conduits par les <i>Fideles</i> du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Raoul, Duc de Normandie, n'exige pas le Service militaire personnel des <i>Ecclesiastiques</i>, 1 vol. <span class="rig">136</span><br> + Priviléges des <i>Ecclésiastiques</i>, en quoi ils consistoient relativement au<br> Service militaire sous Guillaume le Conquérant, <span class="rig"><i>ib.</i> 136</span><br> + Exemples d'<i>Ecclésiastiques</i> qui ont servi dans les Armées, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Ecclésiastiques</i> créent des Chevaliers, 1 vol. <span class="rig">137</span><br> + Fraudes qu'ils pratiquent pour avoir prétexte d'excommunier, 1 vol. <span class="rig">395</span><br> + Pourquoi interdisoient-ils le commerce aux Pénitens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 424</span><br> + Impartialité avec laquelle il faut juger de leurs priviléges & de + leurs obligations, 1 vol. <span class="rig">page 201</span><br> + Ils vivoient en France sous la Loi Romaine, <span class="rig"><i>ibid</i>, 203</span><br> + Ils pouvoient accepter en don les Biens des particuliers en deux cas, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ceux qui refusoient de s'acquitter de prieres ou d'offices auxquels ils s'étoient obligés,<br> y étoient contraints; & comment, 1 vol. <span class="rig">207</span><br> + Le respect qui leur est dû ne doit pas empêcher de penser qu'ils sont sujets à la<br> Jurisdiction Séculiere en certaines circonstances, 1 vol. <span class="rig">210</span><br> + Lorsqu'ils cedent les fonds qu'ils tiennent en pure aumône à des Laïcs, ceux-ci ne tiennent<br> point en pure aumône, 1 vol. <span class="rig">212 <i>&</i> 213</span><br> + Ils avoient des Jureurs tirés de leur ordre, <span class="rig"><i>ib.</i> 308</span><br> + Leurs enfans ne pouvoient être Notaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 394</span><br> + Moyens employés pour les forcer à reconnoître la Jurisdiction du Vicomte, <span class="rig"><i>ib.</i> 572</span></p> + +<p>ECHANGE (l') n'exige point de prise de possession, 1 vol. <span class="rig">81</span><br> + Quand doit-on dresser des Actes d'un <i>Echange</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 82</span><br> + Pourquoi les <i>Echanges</i> n'étoient-ils pas sujets au droit de réversion en faveur des<br> Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">82</span><br> + De quelle nature doivent être les fonds échangés, <span class="rig"><i>ibid</i>, 82 <i>&</i> 83</span><br> + Il n'est pas nécessaire pour la validité de l'<i>échange</i> que les fonds échangés soient<br> égaux en valeur numéraire, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + L'égalité de l'<i>échange</i> se regle sur la dignité des deux fonds, <span class="rig"><i>ibid</i>, 84</span></p> + +<p>ECHEVINS, leurs fonctions, 1 vol. <span class="rig"> 235</span></p> + +<p>ECHIQUIER, combien de Tribunaux le composoient sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">137</span><br> + On y faisoit les Loix, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlement</span>.</p> + +<p>ECOLES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Loix</span>.</p> + +<p>ECOSSE, où a-t-elle pris ses Loix sur les Bourgeoisies, 1 vol. <span class="rig">36 +</span><br> + C'est dans les Loix d'<i>Ecosse</i> qu'on découvre l'origine du Retrait lignager, <span class="rig"><i>ibid</i>, 256 +</span></p> + +<p>ECU, sa valeur au temps de Littleton, 1 vol. <span class="rig">529</span></p> + +<p>ECUYER, sans être Chevalier faisoit le service de Chevalier, 1 vol. <span class="rig">130</span><br> + + Différence qu'il y avoit entre les fonctions de l'<i>Ecuyer</i> & celles du Chevalier, <span class="rig"><i>ib.</i> 131</span> +</p> + +<p>EDOUARD (le Confesseur.)<br> + Impôt usité sous ce Prince, confondu mal-à-propos avec le Relief, 1 vol. <span class="rig">160</span><br> + Coutumes ou Loix publiées sous le nom de ce Prince par Guillaume le Conquérant, 2 vol. <span class="rig">76</span></p> + +<p>EGLISE.<br> + Biens des <i>Eglises</i> inaliénables, 1 vol. <span class="rig">115</span><br> + Considérés comme faisant partie du Domaine, <span class="rig"><i>ibid</i>, 512</span><br> + Comment les Laïcs jouissoient-ils des Biens des <i>Eglises</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Hommes attachés aux <i>Eglises</i>, avoient-ils quelques priviléges, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Les <i>Eglises</i> payoient les impôts, aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Exemple, d'une <i>Eglise</i> exempte de toute Domination temporelle, 1 vol. <span class="rig">117</span><br> + L'<i>Eglise</i> est dans l'Etat, <span class="rig"><i>ibid</i>, 150</span><br> + L'<i>Eglise</i> n'a aucun pouvoir sur l'état des personnes, 1 vol. <span class="rig">282</span><br> + Les <i>Eglises</i> n'entrent point dans le commerce, 1 vol. <span class="rig">596</span><br> + Elles avoient des défenseurs. <i>V.</i> <span class="sc">Avoués</span>.</p> + +<p>EIRES, Tribunaux ambulans, leur compétence, 1 vol. <span class="rig">581</span></p> + +<p>ELECTION, jamais la Couronne de France n'a été élective, 1 vol. <span class="rig">161</span></p> + +<p>EMANCIPATION Normande, son origine, 1 vol. <span class="rig">334</span></p> + +<p>ENCLOSURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine</span>.</p> + +<p>ENDENTURES (Formules des) 1 vol. <span class="rig">437 <i>&</i> 438</span><br> + Combien d'especes d'<i>Endentures</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 439</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Fait</span>.</p> + +<p>ENFANS, tous ceux qui anciennement naissoient durant le mariage n'étoient pas<br> réputés légitimes, 1 vol. <span class="rig">468</span><br> + Les <i>Enfans</i> mineurs ne peuvent ester en Jugement, <span class="rig"><i>ib.</i> 472</span><br> + <i>Enfans</i> des Evêques leur succédoient, 1 vol. <span class="rig">368</span></p> + +<p>ENTRÉE, combien de cas où le droit d'<i>Entrée</i> peut être exercé, 1 vol. <span class="rig">455 <i>&</i> 539</span><br> + Procédure relative à chacun de ces cas, <span class="rig"><i>ib.</i> 456</span><br> + Combien de sortes de Brefs d'<i>Entrée</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 457</span><br> + Quand avoit-on titre légitime d'<i>entrée</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 537</span></p> + +<p>ÉPAVES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Vareck</span>.</p> + +<p>ÉPREUVES (les) n'ont point été en usage parmi les Normands avant Guillaume <br>le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">267</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Ordalie</span>.</p> + +<p>ERKENWALD (St.) Incertitude sur le temps de sa mort, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">410</span></p> + +<p>ERREURS de Montesquieu, Brussel, Vély, M. de Voltaire, &c.<br> + <i>Voyez</i> le nom de ces Auteurs.</p> + +<p>ESCHEAT, signification de ce mot, 1 vol. <span class="rig">415</span></p> + +<p>ESCLAVES, que devoient-ils au Roi, 1 vol. <span class="rig">6</span></p> + +<p>ESCUAGE; quand l'<i>Escuage</i> étoit-il dû, quel étoit le taux auquel on le payoit, 1 vol. <span class="rig">133 <i>&</i> 138</span><br> + Caracteres distinctifs de l'<i>Escuage</i> & du <i>Socage</i>, 1 vol. <span class="rig">181</span></p> + +<p>ESTIKE; explication de ce mot, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">9</span></p> + +<p>ÉTABLISSEMENS de Saint Louis, pourquoi ne furent-ils pas adoptés par tous les Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">35</span></p> + +<p>ÉTAGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Castle garde</span>.</p> + +<p>ÉTATS <i>sous condition</i>; qu'entend-on par ces expressions, <span class="rig">1 vol. 393</span><br> + En quoi différoient-ils des Fiefs conditionnels, <span class="rig"><i>ib.</i> 394</span><br></p> + +<p>ETIMOLOGIES <span class="sc">DES MOTS CI-DESSOUS</span>.<br> + <i>Abeiance</i>, 1 vol. <span class="rig">676</span><br> + <i>Adwouson</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">30</span><br> + <i>Ale</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">297</span><br> + <i>Antrustion</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">109</span><br> + <i>Bedeau</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">450</span><br> + <i>Ber</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">129</span><br> + <i>Demesne</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">403</span><br> + <i>Desrene</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">306</span><br> + <i>Disparagement</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">165</span><br> + <i>Endent</i> (fait) <i>ib.</i> <span class="rig">78</span><br> + <i>Enitia pars</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">321</span><br> + <i>Escheat</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">17</span><br> + <i>Estope</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">692</span><br> + <i>Estray</i>, 2 vol. <span class="rig">17</span><br> + <i>Exfusticare</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">101</span><br> + <i>Felonie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">73</span><br> + <i>Feodum talliatum</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">33 <i>&</i> 40</span><br> + <i>Forfaire</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 93</span><br> + <i>Formedon</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">366</span><br> + <i>Forstaller</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 314</span><br> + <i>Gage Plege</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">528</span><br> + <i>Garciones</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 395</span><br> + <i>Graunts</i>, 2 vol. <span class="rig">432</span><br> + <i>Grievous-fine</i>, 1 vol. <span class="rig">271</span><br> + <i>Hotchpot</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">341</span><br> + <i>Leude</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">109</span><br> + <i>Lige</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">119</span><br> + <i>Loyal-tendre</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 403</span><br> + <i>Mainpast</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">566</span><br> + <i>Marshall</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">143</span><br> + <i>Meignie</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">193</span><br> + <i>Mise en vre</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">166</span><br> + <i>Mortuum vadium</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">399</span><br> + <i>Muster</i>, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">13</span><br> + <i>Nief</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 263</span><br> + <i>Oes</i>, 2 vol. <span class="rig"> 17</span><br> + <i>Ordinarie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 596</span><br> + <i>Ost</i>, 1. vol. aux Notes, <span class="rig"> 13</span><br> + <i>Paramount</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 42</span><br> + <i>Parson</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 674</span><br> + <i>Pecia</i>, 2 vol. <span class="rig"> 34</span><br> + <i>Rate</i>, 1 vol. <span class="rig"> 298</span><br> + <i>Reeve</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 102</span><br> + <i>Remainder</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 683</span><br> + <i>Replevin</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 521</span><br> + <i>Rette</i>, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig"> 184</span><br> + <i>Scutagium</i>, 1 vol. <span class="rig"> 127</span><br> + <i>Serjeantie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 227</span><br> + <i>Socagium</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 179</span><br> + <i>Trespasse</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 90</span><br> + <i>Verdict</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 435</span><br> + <i>Voide</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 429</span><br> + <i>Voucher</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 73</span><br> + <i>Utlage</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 274</span><br> + <i>Waif</i>, <i>ib.</i> <span class="rig"> 263</span><br> + <i>Wast</i>, 1 vol. <span class="rig"> 50 <i>&</i> 86</span><br> + <i>Wefs</i>, 2 vol. <span class="rig"> 17</span><br> + <i>Wrekes</i>, 2 vol. <span class="rig"> 17</span></p> + +<p>ETRANGER ne peut plaider en personne, 1 vol. <span class="rig">275</span></p> + +<p>EVÊQUES, comment leurs enfans succédoient à leurs biens, 1 vol. <span class="rig">368</span><br> + Formalités avec lesquelles on leur donnoit l'Investiture du temporel de leur Eglise, 1 vol. <span class="rig">109</span><br> + Antiquité du serment qu'ils prêtent au Roi, <span class="rig"><i>ib.</i> 111</span><br> + En quelles occasions faisoient-ils ce serment aux Commissaires du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Leur répugnance pour l'Investiture étoit-elle fondée, 1 vol. <span class="rig">123</span><br> + Quand ont-ils commencé à regarder les biens de leurs Eglises comme indépendans du Souverain, <span class="rig"><i>ib.</i> 151</span><br> + A quoi employoit-on leur mobilier après leur décès, 1 vol. <span class="rig">page 151</span><br> + Ne peuvent, sans le consentement du Roi, exercer leur autorité sur les fideles ni sur<br> les biens de leurs Eglises, <span class="rig"><i>ib.</i> 153</span><br> + Bornes de leur Jurisdiction sur les fideles, suivant les Capitulaires & les Canons, 1 vol. <span class="rig">209</span><br> + A quel titre ont-ils quelquefois décerné des punitions extérieures & corporelles, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Evêques</i> préposoient les Curés aux Paroisses; mais les Patrons les présentoient, <span class="rig"><i>ib.</i> 310</span><br> + Pourquoi se disoient-ils Administrateurs des successions des Intestats, <span class="rig"><i>ib.</i> 362</span><br> + Quand ils décédoient sans enfans, à qui appartenoit leurs acquisitions, <span class="rig"><i>ib.</i> 368</span><br> + <i>Evêque</i> qui fait enfermer un Prêtre vivant dans un tombeau, parce que ce Prêtre refuse<br> de lui livrer les titres de ses biens, 2 vol. <span class="rig">10</span><br> + Les <i>Evêques</i> n'ont jamais eu droit de Justice proprement dite sur leurs vassaux sous<br> les deux premieres Races, 2 vol. <span class="rig">170, 171 <i>& suiv.</i></span><br> + Ils n'avoient pas même la connoissance des Cens qui leur étoient dûs, <span class="rig"><i>ib.</i> 173</span><br> + <i>Evêques</i> vendent les Prébendes de leurs Eglises, achetent des Cures, les donnent en<br> dot à leurs soeurs, 1 vol. <span class="rig">155</span></p> + +<p>EXCEPTIONS contre les dettes, 1 vol. <span class="rig">354 <i>&</i> 501</span><br> + Doivent être proposées avant toute instruction, <span class="rig"><i>ib.</i> 437</span><br> + Maniere de les proposer en l'Assise contre les Jureurs, 2 vol. <span class="rig">70 <i>&</i> 72</span></p> + +<p>EXCOMMUNICATION privoit celui qui l'avoit encourue du droit de se défendre en<br> Jugement, 1 vol. <span class="rig">278 +</span><br> + Abus qu'ont fait les Evêques du droit d'excommunier, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span><br> + Ne doivent pas en user par humeur, pour leur propre intérêt, pour causes légeres, <i>ib.</i> <span class="rig">280 +</span></p> + +<p>EXCUSES, comment appellées dans les Capitulaires, 1 vol. <span class="rig">498</span><br> + Maniere de les proposer, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quelles étoient reçues au temps de Saint Louis, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ceux qui proposoient les <i>Excuses</i>, comment appellés, 2 vol. <span class="rig">5</span></p> + +<p>EXOINES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Excuses</span>.</p> + +<h3>F</h3> + +<p>FAIT; qu'entend-on par ce mot dans les Loix Angloises, 1 vol. <span class="rig">428</span><br> + Combien distinguoit-on de <i>Faits</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Observation sur le sens que Ducange a donné à cette expression, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Fait</i> (endent) comment étoit dressé, 1 vol. <span class="rig">394 <i>&</i> 395</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Notaires</span> <i>&</i> <span class="sc">Endenture</span>.</p> + +<p>FÉAUTÉ, danger qu'il y a qu'un vassal ne tienne que par <i>Féauté</i>, 1 vol. <span class="rig">191</span><br> + Le vassal la doit à chaque Seigneur durant sa vie, <span class="rig"><i>ib.</i> 225</span><br> + Comment rendoit-on ce devoir, <span class="rig"><i>ib.</i> 123</span><br> + A qui se prêtoit le serment de <i>Féauté</i> avant l'hérédité des Bénéfices, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Etoit-elle de l'essence du Fief, <i>ib.</i> <span class="rig">124</span><br> + Caracteres spécifiques de la <i>Féauté</i> & de l'hommage, <span class="rig"><i>ib.</i> 125</span><br> + Usufruitier doit la <i>Féauté</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>FÉLONIE; antiquité de cette expression; que signifie-t-elle, 1 vol. <span class="rig">565</span><br> + Combien de sortes de <i>Félonies</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 565 <i>&</i> 766</span></p> + +<p>FEMMES (les) ne succedent au Trône d'Angleterre que par abus, 1 vol. <span class="rig">26</span><br> + Les <i>Femmes</i> des premiers Bretons avoient le commandement des Troupes, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Bravoure & prudence de celles des Germains, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quand ont-elles possédé des Fiefs, 1 vol. <span class="rig">37</span><br> + Elles n'ont point été donataires de Bénéfices avant ni après l'an 877, quoiqu'elles<br> ayent succédé aux Bénéfices, après cette époque, à défaut de mâles, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Elles assistoient aux Jugemens de leurs co-vassales, 1 vol. <span class="rig">67</span><br> + Ont-elles douaire sur les biens de leurs maris coupables de félonie, 1 vol. <span class="rig">73</span><br> + Forme de leur hommage, <i>ib.</i> <span class="rig">118</span><br> + Fiefs créés spécialement pour les <i>Femmes</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">119</span><br> + Punition des <i>Femmes</i> qui <i>méhaignent</i> un homme, <i>ib.</i> <span class="rig">568</span><br> + Ne peuvent avoir pour douaire le Chef-lieu du Fief, <span class="rig"><i>ib.</i> 703</span><br> + Leur punition quand elles abandonnent leurs maris, & ne se réconcilient point avec eux<br> avant leur décès, <i>ib.</i> <span class="rig">704</span><br> + Leurs Propres peuvent-ils être aliénés par leurs maris, 1 vol. <span class="rig">331</span><br> + <i>Femme</i> qui se fit mourir pour avoir reçu un soufflet de son mari, <i>ib.</i> <span class="rig">333</span><br> + Le <i>Climat</i> a-t-il influé sur l'abrogation de la Loi qui permettoit au mari de châtier<br> sa <i>Femme</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 333</span><br> + Sont-elles obligées aux dettes qu'elles ont contractées constant le mariage, <span class="rig"><i>ib.</i> 501</span><br> + Leur état dépendoit-il de leurs époux, <span class="rig"><i>ib.</i> 695</span><br> + Pouvoient-elles sauver la vie à leurs ravisseurs en les épousant, 2 vol. <span class="rig">158</span><br> + Quand elles étoient nées en villenage comment les appelloit-on, 1 vol. <span class="rig">263</span><br> + Formalités auxquelles elles étoient assujetties quand elles intentoient l'Action de Rapt, 1 vol. <span class="rig">267</span><br> + Pouvoient-elles être arbitres, <span class="rig"><i>ib.</i> 321</span><br> + Elles juroient en Jugement pour les <i>femmes</i>, 1 vol. <span class="rig">308</span><br> + Moeurs douces des <i>Femmes</i> Françoises,<span class="rig"><i>ib.</i> 333</span><br> + Quand elles se disoient enceintes après la mort de leurs maris, quelles précautions<br> prenoit-on pour constater la paternité du défunt, <span class="rig"><i>ib.</i> 468</span></p> + +<p>FERME. <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span> <i>&</i> <span class="sc">Fief</span>.</p> + +<p>FIEF. Définition du <i>Fief simple</i>, 1 vol. <span class="rig">1</span><br> + Forme du Contrat par lequel on acquéroit un <i>Fief</i> simple ou héréditaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 2</span><br> + A quel temps se rapportent les différences que Littleton met entre les <i>Fiefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Formalités pour les aliéner, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Idée du Traité de M. de Montesquieu sur les <i>Fiefs</i>, <span class="rig">3</span><br> + César & Tacite ont-ils parlé de <i>Fiefs</i> & de Bénéfices, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Peut-on assimiler les <i>Fiefs</i> aux <i>armes</i>, aux <i>chevaux</i>, aux <i>repas</i> dont<br> les chefs Germains récompensoient la jeunesse qui s'attachoit à eux, <span class="rig"><i>ib.</i> 4</span><br> + Quand le nom de <i>Fief</i> a-t-il commencé d'être en usage, <span class="rig"><i>ib.</i> 11</span><br> + Distinction entre les <i>Fiefs</i> simples & les <i>Fiefs</i> conditionnels ou abregés, <span class="rig"><i>ib.</i> 26 <i>&</i> 47</span><br> + Pourquoi la perpétuité des <i>Fiefs</i> s'est-elle plutôt établie en France qu'en Allemagne, 1 vol. <span class="rig">27</span><br> + Prérogatives du <i>Fief</i> simple, <span class="rig"><i>ib.</i> 31</span><br> + Définition du <i>Fief</i> tail, conditionnel ou abregé, <span class="rig"><i>ib.</i> 32</span><br> + Origine de cette espece de <i>Fiefs</i>, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br> + La nature de ces <i>Fiefs</i> n'a pas été bien connue de Basnage, 1 vol. <span class="rig">34</span><br> + Les <i>Fiefs</i> ont été dans le même temps patrimoniaux, viagers & amovibles, <span class="rig"><i>ib.</i> 35</span><br> + <i>Fiefs en tail général</i>, leur définition, <span class="rig"><i>ib.</i> 36</span><br> + <i>Fiefs en tail spécial</i>, ce que c'étoit, <span class="rig"><i>ib.</i> 37</span><br> + D'où étoit venu l'usage de tailler ou restraindre les <i>Fiefs</i>, 1 vol. <span class="rig">47</span><br> + <i>Fiefs en tail</i> après tout espoir perdu d'avoir lignée, 1 vol. <span class="rig"> 48</span><br> + De quelle portion des <i>Fiefs</i> formés d'un aleu le vassal pouvoit-il disposer sans permission<br> du Seigneur, 1 vol. <span class="rig">76</span><br> + Quand a-t-on commencé de donner en <i>Fief</i> des Rentes, des Pensions, <span class="rig"><i>ib.</i> 77</span><br> + <i>Fiefs de reprise</i>, raison de leur établissement, 1 vol. <span class="rig"> 93</span><br> + Ceux dont l'investiture se faisoit par la <i>verge</i> ou <i>bâton</i> n'étoient point des<br> <i>Fiefs</i> proprement dits, 1 vol. <span class="rig">106</span><br> + <i>Fiefs de pur honneur</i> inconnus en Angleterre avant la grande Charte, 1 vol. <span class="rig">131</span><br> + Il n'y avoit point de <i>Fiefs</i> en Angleterre avant Guillaume le Conquérant, <span class="rig"><i>ib.</i> 160</span><br> + Sur quel modele a-t-on fixé la majorité requise pour posséder les <i>Fiefs</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span><br> + Les <i>Fiefs</i> se distinguent entr'eux par leurs redevances, <span class="rig"><i>ib.</i> 177</span><br> + Ce qui regarde le <i>Fief</i> n'en dépend pas toujours, <span class="rig"><i>ib.</i> 262</span><br> + Le mot de <i>Fief</i> isolé s'entend toujours d'un <i>Fief</i> simple ou héréditaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 366</span><br> + En quoi le <i>Fief à tail</i> différe-t-il de l'état sous condition, <span class="rig"><i>ib.</i> 394</span><br> + <i>Fief à tail</i> ne pouvoit être confisqué, <span class="rig"><i>ib.</i> 430</span></p> + +<p>FIEFFE; la distinction entre les Contrats de <i>Fieffe</i> où il y a soulte de deniers, &<br> ceux qui sont chargés de rentes irraquitables, est moderne, 1 vol. <span class="rig">413</span></p> + +<p>FIEFFERME, sa définition, 1 vol. <span class="rig">389 <i>&</i> 390</span></p> + +<p>FIEFFEUR <i>&</i> FIEFFATAIRE, 1 vol. <span class="rig">75</span></p> + +<p>FILLES, quand héritent-elles de leur frere au préjudice de leurs autres freres, 1 vol. <span class="rig">23</span><br> + Quand ont-elles eu la faculté de succéder aux grands Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. <span class="rig">24</span><br> + Preuves de l'antiquité du droit qu'elles ont eu de succéder aux Bénéfices, <span class="rig"><i>ib.</i> 25</span><br> + Pouvoient agréer un époux dès sept ans, 1 vol. <span class="rig"> 56</span><br> + La <i>Fille</i> mineure qui se prostituoit perdoit-elle son Fief, <span class="rig"><i>ib.</i> 416</span><br> + Quand peut-elle s'en tenir ou renoncer au don que son pere lui a fait en la mariant, 1 vol. <span class="rig">342</span></p> + +<p>FINE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Transaction</span>.</p> + +<p>FLETA; réflexions sur le Recueil qui porte ce nom, 2 vol. <span class="rig">31 <i>& suiv.</i></span></p> + +<p>FOIRES, leurs priviléges, 1 vol. <span class="rig">426</span></p> + +<p>FORÊTS; antiquité des <i>Forêts</i> royales, 1 vol. <span class="rig">447</span><br> + Les particuliers avoient-ils des <i>Forêts</i> sous la premiere Race, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quels Seigneurs pouvoient chasser en celles du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Jusqu'où un Seigneur pouvoit-il suivre le gibier sorti de sa terre dans les <i>Forêts</i> du Roi, 1 vol. <span class="rig"> 49</span></p> + +<p>FORGAGE, conjecture sur l'origine de ce droit, 1 vol. <span class="rig">560</span></p> + +<p>FORMEDON, usage du Bref auquel on donnoit ce nom, 1 vol. <span class="rig">644</span></p> + +<p>FORMULE de Délaissemens, 1 vol. <span class="rig">513</span><br> + <i>Formule</i> des Endentures, <span class="rig"><i>ib.</i> 437 <i>&</i> 438</span></p> + +<p>FORMULES d'Actes de Confirmations, 1 vol. <span class="rig">587</span></p> + +<p>FORSTALLER, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">314</span></p> + +<p>FRANCE, sa division en Comtés & Centaines sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">26</span></p> + +<p>FRANCHE-aumône; le Seigneur moyen garantissoit-il cette tenure envers le Suzerain, 1 vol. <span class="rig">606</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Aumosne</span> <i>&</i> <span class="sc">Tenure</span>.</p> + +<p>FRANC-Mariage (descendans du tenant en) à quoi étoient-ils tenus envers le Donateur & les<br> Successeurs jusqu'au quatrieme degré, <span class="rig">1 vol. 211</span><br> + Le Don en franc-mariage étoit un avancement de succession, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quel a été le modele de la tenure en franc-mariage, 1 vol. <span class="rig">212</span><br> + Qu'est-ce qui constituoit le franc-mariage, 1 vol. <span class="rig">38</span><br> + Origine de ce droit, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ses prérogatives, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quand finissoit le franc-mariage, <span class="rig"> <i>ib.</i></span></p> + +<p>FRANCON, Archevêque de Rouen, son dévouement à Raoul, premier Duc de Normandie, 1 vol. <span class="rig">117</span></p> + +<p>FRANC-tenement, signification de ce terme pris en général, 1 vol. <span class="rig">352</span><br> + Exemple de <i>francs</i>-tenemens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 515</span></p> + +<p>FRERES, quand obligés de faire entr'eux des Lots, 1 vol. <span class="rig">318</span><br> + Quand rendent leurs soeurs héritieres au préjudice de leurs Freres.<br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Filles</span>.</p> + +<p>FUMIER. <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p> + +<h3>G</h3> + +<p>GAGE, <i>mort-gage</i> & <i>vif-gage</i>, leur définition, 1 vol. <span class="rig">400</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span> <i>&</i> <span class="sc">Loi</span>.</p> + +<p>GAIVES, <i>choses gaives</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Vareck</span>.</p> + +<p>GALLES, comment succede-t-on en cette Principauté, 1 vol. <span class="rig">340</span></p> + +<p>GARANTIE, de trois sortes, 1 vol. <span class="rig">718</span><br> + Quelle étoit admise par les Capitulaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 720</span><br> + Différence entre la <i>garantie</i> directe & la collatérale, <span class="rig"><i>ibid</i>, 731</span></p> + +<p>GARDE, pourquoi instituée, 1 vol. <span class="rig">68</span><br> + Combien de sortes de <i>Gardes</i>, <span class="rig">67</span><br> + En quoi la <i>Garde</i> Noble & la Baillie de nos Rois mineurs différent-elles, <span class="rig"><i>ibid</i>, 69</span><br> + Quand la <i>Garde</i> avoit-elle lieu à l'égard des mineurs qui possédoient des Fiefs, <span class="rig"><i>ib.</i> 69</span><br> + Pourquoi étoit-elle différente à l'égard des mineurs possesseurs d'Aleux, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quand la <i>Garde</i> des Fiefs a-t-elle commencé, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Chevaliers mineurs y étoient sujets, 1 vol. <span class="rig">132</span><br> + Effets de la <i>Garde</i> Noble, <span class="rig"><i>ibid</i>, 145</span><br> + A quel âge commençoit-elle & finissoit-elle, soit pour les mâles ou pour les femelles, <span class="rig"><i>ibid</i>, 146</span><br> + Quel a été le modele de la <i>Garde</i>-Noble, <span class="rig"><i>ib.</i> 149</span><br> + La <i>Garde</i> des Eglises a précédé la <i>Garde</i> Noble, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Nécessité qu'il y a eu de confier aux Laïcs la <i>Garde</i> des Eglises, 1 vol. <span class="rig">151</span><br> + Comparaison entre la <i>Garde</i> des Fiefs & celle des Eglises, <span class="rig"><i>ibid</i>, 158</span><br> + Les Filles tomboient en <i>Garde</i> au temps de Charlemagne, <span class="rig"><i>ibid</i>, 159</span><br> + Raisons de cet usage, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + La <i>Garde</i> Noble privoit-elle un Pere de la <i>Garde</i> de la personne de son fils<br> mineur, héritier de son ayeul, <span class="rig"><i>ibid</i>, 171</span><br> + On distinguoit la <i>Garde</i> en <i>Garde en droit</i>, & <i>Garde en fait</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 173</span><br> + Quelle différence y avoit-il entre la <i>Garde</i> Noble & la <i>Garde Roturiere</i>, 1 vol. <span class="rig">188</span><br> + La <i>Garde</i> Noble étoit incessible, <span class="rig"><i>ibid</i>, 387</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Tutele</span>.</p> + + +<p>GARDE-Parc, ses fonctions, 1 vol. <span class="rig">466</span><br> + Comment procédoit-il contre les Délinquants, <span class="rig"><i>ibid</i>, 449</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Chasse</span>.</p> + +<p>GERMAINS, serment que leurs jeunes Guerriers faisoient aux Généraux ou à la Nation, 1 vol. <span class="rig">108</span><br> + Effets divers de ce serment, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span></p> + +<p>GLANVILLE, n'est point Auteur du Recueil qui porte son nom, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">570</span><br> + Intitulé & division ce Recueil, 2 vol. <span class="rig">1 <i>&</i> 2</span><br> + Peut être comparé au style de Gauret, <span class="rig"><i>ib.</i> 3</span><br> + A quoi se réduisoit la science du Barreau, du temps de Glanville, en Angleterre, <span class="rig"><i>ibid</i>, 4</span><br> + A fait rassembler les formules des procédures usitées depuis la Conquête jusqu'à lui, 2 vol. <span class="rig">4</span><br> + Le Compilateur ne s'est pas servi des termes, du <i>témoignage</i>, ni de l'<i>autorité</i> de Justinien, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Usage qu'on peut faire de sa Compilation, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comparaison de ce Livre avec celui de Littleton, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br></p> + +<p>GLEBE du Patronage, pouvoit consister en rente, 1 vol. <span class="rig">596</span></p> + +<p>GLOSSAIRES, usage qu'ils font des Auteurs Anglo-Normands, 1 vol. <span class="rig">704</span></p> + +<p>GONTRAN, rigueur de ses Loix contre ceux qui chassent dans ses plaisirs, 1 vol. <span class="rig">447</span><br> + Il se repent de cette rigueur, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Donne lieu à l'usage des imprécations dans les Actes,<span class="rig"> <i>ibid</i>, 361</span><br> + Son Edit confirmatif du second Concile de Mâcon, est un monument précieux sur la distinction<br> des deux Puissances, 1 vol. <span class="rig">210</span></p> + +<p>GONTRAN, fils de Clotaire I, pourquoi empoisonné par sa belle-mere, 1 vol. <span class="rig">467</span></p> + +<p>GRANDS de l'Etat, quels ils étoient sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">192</span></p> + +<p>GRAUNTS, diverses explications de ce mot, 1 vol. <span class="rig">432</span></p> + +<p>GUILLAUME le Conquérant érige des Francs-Aleux en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">195</span><br> + Il reprend la Justice civile que les Evêques avoient mal exercée sous ses Prédécesseurs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 209</span><br> + Il introduit en Angleterre le privilége d'être jugé par ses Pairs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 236</span><br> + Son Gouvernement fut-il despotique, <span class="rig"><i>ib.</i> 242</span><br> + Il ne se détermine que par l'avis de personnes d'une capacité reconnue, <span class="rig"><i>ib.</i> 243</span><br> + Force de sa Marine, 1 vol. <span class="rig">425</span><br> + On a attribué des excès à ce Prince à l'égard de la Chasse: ce qu'il en faut croire, <span class="rig"><i>ib.</i> 448</span><br> + Dans quels Actes employoit-on sous son regne le françois ou le latin, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">514</span><br> + Ses motifs, en conservant en Angleterre la formalité du Haro sans lui donner ce nom, 2 vol. <span class="rig">126</span><br> + Il attache à chaque crime une peine particuliere, 2 vol. <span class="rig">158</span><br> + Il faut distinguer deux temps dans la Législation de ce Conquérant, 2 vol. <span class="rig">176</span><br> + Il se fait rendre hommage par les Evêques, 1 vol. <span class="rig">117</span><br> + Comment distribua-t-il les possessions des Anglois aux Normands, 2 vol. <span class="rig">185</span><br> + Importance des fonctions du Maréchal sous ce Prince, 1 vol. <span class="rig">144</span><br> + Il institue en Angleterre la féodalité, <span class="rig"><i>ib.</i> 160 & 2 vol. 191</span><br> + Il confond un droit établi par Edgar avec le Relief Normand, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Loix qu'il donne sous le nom d'Edouard le Confesseur au commencement de son regne, 2 vol. <span class="rig">76</span><br> + Il donne les Comtés à titre héréditaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 186</span><br> + Il reconnoît des Francs-Aleux & les conserve, <span class="rig"><i>ibid</i>, 187</span><br> + Il substitue les Batailles ou Duels aux Ordales, <span class="rig"><i>ibid</i>, 190</span><br> + Loix écrites en Normand par son ordre, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Il introduit en Angleterre les formalités usitées en France pour conférer la Chevalerie, 2 vol. <span class="rig">191</span><br> + Forme des Chartes sous son regne, <span class="rig"><i>ibid</i>, 193</span><br> + Formalités des Investitures entre ses Sujets, Laics, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ecoles pour la Langue françoise établies par ce Monarque, 2 vol. <span class="rig">194</span><br> + Nobles commencent de son temps à prendre des surnoms & des armoiries, 2 vol. <span class="rig">194</span><br> + En établissant un Primat il met ses Ministres & les Grands de ses Etats à l'abri des<br> excommunications, <span class="rig"><i>ibid</i>, 195</span><br> + Est-ce ce Prince qui a institué la Jurée? <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<h3>H</h3> + +<p>HARO, son origine, 2 vol. <span class="rig">124</span><br> + L'établissement du <i>Haro</i> valut à Raoul, qui n'étoit pas l'Inventeur de cette formalité,<br> le titre de Législateur, 2 vol. <span class="rig">126</span><br> + D'où Raoul prit-il l'idée du <i>Haro</i>, 2 vol. <span class="rig">page 119</span><br> + Le <i>Hue</i> & <i>Cri</i> des Anglois est le <i>Haro</i> Normand, 2 vol. <span class="rig">127</span><br> + Comparaison de ces deux usages, <span class="rig"><i>ibid</i>, 128</span></p> + +<p>HAUTES-JUSTICES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Evêques</span>, <span class="sc">Seigneurs</span> <i>&</i> <span class="sc">Justice</span>.</p> + +<p>HENRI I, Roi d'Angleterre, réduit le relief à un taux légitime, 1 vol. <span class="rig">161</span><br> + Il donne trop d'influence au peuple sur les affaires publiques, 1 vol. <span class="rig">243</span></p> + +<p>HENRI II, Roi d'Angleterre, a connu les vrais principes de la Régale, 1 vol. <span class="rig">157</span></p> + +<p>HÉRAUT d'Armes (cris du) avant & après les combats judiciaires, 2 vol. <span class="rig">151 <i>&</i> 156</span></p> + +<p>HERGEATE, <i>Heriet</i>, <i>Heriot</i>, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">160</span><br> + Nature de cet impôt, sa différence d'avec le relief, 2 vol. <span class="rig">120 <i>&</i> 121</span></p> + +<p>HÉRITAGE, <i>Enhéritance</i>, usage de ces termes dans les Actes de vente, 1 vol. <span class="rig">28</span><br> + Pourquoi la preuve par témoins des <i>Héritages</i> n'est-elle pas admise, 1 vol. <span class="rig">716</span></p> + +<p>HESNAULT, (M. le Président) a-t-il dû fixer le commencement de la Chevalerie d'Armes sous<br> la seconde Race, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">130</span><br> + Observations sur ce que ce Magistrat dit de l'origine de l'Office de Maréchal, <span class="rig"><i>ib.</i> 143</span><br> + A mieux lu que l'Abbé Vély le premier Concile d'Orléans, <i>ibid</i>, aux Notes, <span class="rig">157</span></p> + +<p>HIDE, mesure de terre, 2 vol. <span class="rig">5</span></p> + +<p>HINCMAR a-t-il blâmé le droit de Régale, 1 vol. <span class="rig">156</span><br> + A quoi aboutit son ascendant sur l'esprit de Charles le Chauve, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>HISTORIENS; pourquoi ont-ils cru que le Maréchal n'avoit aucun rang distingué dans les armées<br> dans le onzieme siecle, 1 vol. <span class="rig">144</span></p> + +<p>HOMMAGE, pourquoi introduit, 1 vol. <span class="rig">101</span><br> + Sa définition, <span class="rig"><i>ibid</i>, 107</span><br> + Forme de l'<i>Hommage</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 108</span><br> + Distinction de l'<i>Hommage</i> d'avec la Féaulté & l'Investiture, <span class="rig"><i>ibid</i>, 108</span><br> + Antiquité de l'<i>Hommage</i> & son effet, <span class="rig"><i>ib.</i> 109</span><br> + <i>Hommages</i> des Ecclésiastiques, étoient rares sous la premiere Race, pourquoi, <span class="rig"><i>ib.</i> 112</span><br> + Quand dû aux Seigneurs par leurs Vassaux, <span class="rig"><i>ibid</i>, 114</span><br> + Quel <i>Hommage</i> doivent les Abbés, <span class="rig">114 <i>&</i> 115</span><br> + Motifs de la différence que Littleton met entre la formule d'<i>Hommage</i> des Laïcs & la<br> formule de celui des Ecclésiastiques, <i>ibid</i>, 1 vol. <span class="rig">117</span><br> + <i>Hommage</i> des Femmes, en quelle forme, <span class="rig"><i>ib.</i> 118</span><br> + <i>Hommage-lige</i>, antérieur au douzieme siecle, <span class="rig"><i>ibid</i>,</span><br> + aux Notes, <span class="rig">119</span><br> + <i>Hommage</i> du Mari & de la Femme, <span class="rig"><i>ib.</i> 120</span><br> + Forme de celui d'un Vassal qui releve de plusieurs Seigneurs, <span class="rig"> <i>ib.</i></span><br> + L'<i>Hommage</i> n'est dû que pour les tenures héréditaires, 1 vol. <span class="rig">122 <i>&</i> 125</span><br> + Caracteres distinctifs de l'<i>Hommage</i> & de la Féaulté, <span class="rig"><i>ibid</i>, 125</span><br> + L'<i>Hommage</i> constitue le Fief sans en déterminer l'espece, <span class="rig"><i>ibid</i>, 177</span><br> + Force du lien que l'<i>Hommage</i> forme entre le Seigneur & le Vassal, <span class="rig"><i>ibid</i>, 519</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Désaveu</span>.<br> + L'<i>Hommage</i> n'est dû qu'une fois en la vie du Vassal, 1 vol. <span class="rig"> 224</span><br> + <i>Hommage</i> d'<i>Ancêtres</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Tenure</span>.<br> + Quels Fiefs peut-on tenir par cet <i>Hommage</i>, 1 vol. <span class="rig">226</span></p> + +<p>HOMMES <i>libres</i>, leurs droits, 1 vol. <span class="rig">6</span><br> + Soumis à la Jurisdiction des Comtes, <span class="rig"><i>ib.</i> 10</span><br> + Peine de l'<i>Homme</i> libre qui ne se présente pas au Ban, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + On accordoit le titre de Bénéficiers aux <i>Hommes</i> libres qui jouissoient d'un nombre<br> de terres suffisantes pour composer un Fief de Chevalier, <span class="rig"><i>ibid</i>, 176</span><br> + Priviléges de l'<i>Homme</i> libre en Angleterre, avant la Conquête, 1 vol. <span class="rig">118</span><br> + L'<i>Homme</i> libre s'appelloit <i>Barbare</i>, n'étoit pas noble, mais étoit capable de le devenir, 1 vol. <span class="rig">193</span><br> + <i>Hommes loyaux</i>, ou <i>légaux</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Jureurs</span>.</p> + +<p>HONNEURS, ce que c'étoit, 1 vol. <span class="rig">5</span><br> + Quand il y en a eu d'héréditaires, <span class="rig"><i>ib.</i> 2</span></p> + +<p>HOTCHPOT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Etimologie</span>.</p> + +<p>HUE & <i>Cri</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Haro</span>.</p> + +<p>HUGUES Capet supprime la Charge de Comte de Paris, 1 vol. <span class="rig">143</span><br> + Quelle compétence le Connétable avoit-il sous ce Prince, <span class="rig"><i>ibid</i>, 144</span></p> + +<p>HUNDRED, composé de cent Familles, sa police, 2 vol. <span class="rig">119</span><br> + <i>Seigneurages</i>, ou Chefs des <i>Hundreds</i>, quel pouvoir avoient-ils sur ceux qui faisoient<br> partie de leur Famille, 2 vol. <span class="rig">122 <i>&</i> 123</span><br> + L'<i>Hundred</i> étoit exempt de toute imposition au moyen de certaines Redevances<br> qu'ils payoient après le décès des hommes de leur ressort, 2 vol. <span class="rig">122 <i>&</i> 123</span><br> + On ne pouvoit passer d'un <i>Hundred</i> en un autre sans Certificat de bonnes moeurs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 123</span></p> + +<h3>I</h3> + +<p>JACHERES, doit-on les fumer, 2 vol. <span class="rig">47</span></p> + +<p>JAUGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Mesures</span>.</p> + +<p>IMMEUBLES, comment étoient saisis pour dettes, 1 vol. <span class="rig">354</span></p> + +<p>IMPOT, fraudes des Receveurs des impôts, 1 vol. <span class="rig">425</span><br> + N'étoient pas crus à leur parole au préjudice d'un homme libre, <span class="rig"> <i>ib.</i></span></p> + +<p>IMPRÉCATIONS, l'usage qu'on en faisoit dans les Actes, moins anciennes qu'on ne l'a cru, 1 vol. <span class="rig">361</span></p> + +<p>INCENDIAIRES, leur punition, 1 vol. <span class="rig">385</span></p> + +<p>INDEMNITÉ, origine de ce droit, 1 vol. <span class="rig">215</span><br> + Ce droit n'est point une invention si nouvelle qu'on l'a jusqu'ici pensé, 2 vol. <span class="rig">26</span></p> + +<p>INDENTURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Endenture</span> <i>&</i> <span class="sc">Fait</span>.</p> + +<p>INFÉODATIONS, ont multiplié les Nobles, 1 vol. <span class="rig">195</span></p> + +<p>INFIRMITÉ, quand autorisoit de constituer Procureur, 1 vol. <span class="rig">499</span></p> + +<p>INGÉNU, pouvoit-il devenir Noble, 1 vol. <span class="rig">193</span></p> + +<p>INTERRUPTION des possessions, de trois sortes, 1 vol. <span class="rig">493</span></p> + +<p>INTESTAT, l'abus qui faisoit succéder les Evêques aux meubles des intestats, étoit né d'une<br> Loi très-équitable, 1 vol. <span class="rig">762</span></p> + +<p>INTRUSION. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée</span>.</p> + +<p>INVESTITURE, 1 vol. <span class="rig">108, 109 <i>&</i> 110 +</span></p> + +<p>INVESTITURE des Fiefs, comment se faisoit, 1 vol. <span class="rig">326 +</span></p> + +<p>JOINTENANS, ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">329 <i>&</i> 351</span><br> + Comment possédoient leurs Fiefs, 1 vol. <span class="rig">63</span></p> + +<p>JUGE, qualités & devoirs d'un bon <i>Juge</i>, 2 vol. <span class="rig">61</span><br> + Leur discrétion & la fidélité qu'ils doivent au Roi,<span class="rig"> <i>ibid</i>, 62</span><br> + Serment qu'ils prêtoient,<span class="rig"> <i>ib.</i></span></p> + +<p>JUGE Laïc, compétent du possessoire même en matiere spirituelle, 1 vol. <span class="rig">209</span></p> + +<p>JUGEMENT, différence entre l'<i>erreur</i>, le <i>faux Jugement</i>, & la <i>défaute de droit</i>, 1 vol. <span class="rig">570</span><br> + Formalités propres à chacunes de ces voies établies pour réformer les <i>Jugemens</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 571</span></p> + +<p>JUIFS, commerce qu'ils faisoient avec les Evêques, 1 vol. <span class="rig">425</span></p> + +<p>JUREURS, leurs fonctions dans les Assises, 1 vol. <span class="rig">435 <i>& suiv.</i></span><br> + Combien devoient avoir de revenu pour être admis à prêter serment en Justice, <span class="rig"><i>ib.</i> 529</span><br> + <i>Jureurs</i>, n'étoient pas obligés d'attester le fait tel qu'une des parties l'articuloit, 1 vol. <span class="rig">308</span><br> + Forme de leur serment, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comment s'opposoit-on à leur serment, <span class="rig">585</span><br> + Convaincus de faux serment, quelle étoit leur punition, <i>ibid</i>, & 2 vol. <span class="rig">71</span><br> + Devoirs des <i>Jureurs</i>, 2 vol. <span class="rig">65, 66 <i>& suiv.</i></span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Record</span>.</p> + +<p>JURISDICTION des Evêques & des Seigneurs. <i>Voyez</i> <span class="sc">Evêques</span> <i>&</i> <span class="sc">Seigneurs</span>, <span class="sc">Justice</span>, <span class="sc">Echiquier</span>, <span class="sc">Cour</span>, <i>&c.</i></p> + +<p>JUSSIONS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Préceptions</span>.</p> + +<p>JUSTICE des Seigneurs sous les Ducs de Normandie, n'avoit pour objet que les difficultés qui<br> s'élevoient au sujet des services qui leur étoient dûs, 1 vol. <span class="rig">104</span><br> + <i>Justice</i> des Barons, sa compétence dans le quatorzieme siecle, 2 vol. <span class="rig">460</span><br> + <i>Justice</i> (droit de rendre la) ne s'exerce qu'au nom du Duc durant le regne de Raoul &<br> de ses successeurs, 1 vol. <span class="rig">228</span><br> + Ce droit marchoit-il d'un pas égal avec la puissance militaire, 2 vol. <span class="rig">163</span><br> + Ce mot <i>Justice</i> signifie quelquefois redevance, condamnation, amende, 2 vol. <span class="rig">172</span><br> + Les Evêques & les Seigneurs Laïcs n'avoient qu'une <i>Justice</i> économique sur leurs<br> hommes sous les deux premieres Races, <span class="rig"><i>ib. & suiv.</i></span></p> + +<h3>K</h3> + +<p>KENT, Privilége de cette Province, 1 vol. <span class="rig">340</span></p> + +<h3>L</h3> + +<p>LABOURAGE, regles pour fumer ou marner les terres, 2 vol. <span class="rig">47</span><br> + Précautions pour la conservation des bestiaux propres au <i>Labourage</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 48</span><br> + Quelles qualités doivent avoir ceux qui ont soin des bêtes destinées au labour des terres, 2 vol. <span class="rig">50</span><br> + Avis aux moisonneurs sur la maniere de scier les grains, 2 vol. <span class="rig">55</span><br> + Moyens pour mettre à profit les pailles, <span class="rig"><i>ib.</i> 56</span><br> + Fraudes auxquelles le Laboureur doit veiller, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Boeufs</span>, <span class="sc">Moutons</span>, <span class="sc">Fumier</span>, <i>&c.</i></p> + +<p>LABOUREUR, son état honorable en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">180 <i>& suiv.</i></span></p> + +<p>LANGUEUR, ou <i>maladie</i>, étoit une excuse valable pour ne pas se présenter en Jugement, 1 vol. <span class="rig">135</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Infirmité</span>.<br> + Deux sortes de <i>Langueurs</i> ou maladies peuvent valoir d'<i>exoine</i>, 2 vol. <span class="rig">7</span></p> + +<p>LARDINIERE, Seigneurs de ce Fief ont le Droit de Jauge sur tous les Jaugeurs de Normandie, 1 vol. <span class="rig">21</span></p> + +<p>LECTURE des Contrats de vente en Normandie; à quelle formalité a-t-elle été substituée, 1 vol. <span class="rig">89</span></p> + +<p>LELABOUREUR s'est trompé en disant que le Chevalier mineur étoit exempt de la garde,<br> 1 vol. aux Notes, <span class="rig">132</span></p> + +<p>LESSEUR. <i>Voyez</i> <span class="sc">Cédant</span>.</p> + +<p>LETTRES de Naturalité; ce qu'elles contenoient, 1 vol. <span class="rig">276</span><br> + <i>Lettres</i> de Clameur de Loi apparente; leur conformité avec le Bref <i>Præcipe quod reddat</i>, 2 vol. <span class="rig">5</span><br> + <i>Lettre</i> d'Etat; dans quel Bréf Anglois en trouve-t-on le modele. <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span>.</p> + +<p>LEUDES sans Bénéfices se recommandoient aux Ducs pour avoir de l'emploi dans les troupes,<br> 1 vol. aux Notes, <span class="rig">134</span><br> + Pourvus de dignités Ecclésiastiques par Charles Martel, <span class="rig"><i>ib.</i> 135</span><br> + Quand nos Rois les admettoient-ils à leur suite, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span></p> + +<p>LIBERTÉ; dans quel cas, & par quels moyens le Villain la recouvroit, 1 vol. <span class="rig">271 <i>&</i> 283</span><br> + <i>Liberté</i>; Procédure requise pour constater sa <i>Liberté</i>, 2 vol. <span class="rig">9</span></p> + +<p>LIGEANCE, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">276</span></p> + +<p>LIGNE; les biens de la <i>Ligne</i> paternelle ne passent point à la <i>Ligne</i> maternelle,<br> <i>& vice versa</i>, 1 vol. <span class="rig">16</span><br> + Au défaut de parens de l'une de ces <i>Lignes</i>, le Seigneur succede au Fief, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + La préférence de la <i>Ligne</i> paternelle sur la maternelle, quant aux acquêts, d'où<br> tire-t-elle son origine? 1 vol. <span class="rig">17</span><br> + Quand à commencé la distinction des <i>Lignes</i> à l'égard des successions, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>LITTLETON, sens dans lequel il attribue aux Bourgeois le droit d'assister aux Parlemens, 1 vol. <span class="rig">243</span><br> + Pourquoi n'a-t-il parlé que du Retrait féodal, 1 vol. <span class="rig">256</span><br> + En quoi ses Institutes different-elles du Recueil connu sous le nom de Glanville, 2 vol. <span class="rig">4</span><br> + Pourquoi ne donne-t-il pas comme Loi la Coutume qui exclut les bâtards des successions, <span class="rig"><i>ib.</i> 467 & 468</span></p> + +<p>LIVERIE DE SEISIN. <i>Voyez</i> <span class="sc">Prise de Possession</span>.</p> + +<p>LIVRE, différence entre la <i>Livre</i> Normande & Angloise au temps des Croisades, 2 vol. <span class="rig">22</span></p> + +<p>LIVRÉE; cent livres de terre sont-elles la même chose que cent <i>Livrées</i> de terre, 1 vol. <span class="rig">236</span></p> + +<p>LOTS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Freres</span>, <span class="sc">Soeurs</span>, <span class="sc">Partage</span>, <i>&c.</i><br> + <i>Lots</i> faits par le sort, 1 vol. <span class="rig">322</span><br> + Faits verbalement, <span class="rig"><i>ib.</i> 326</span>4</p> + +<p>LOI <i>Salique</i>, en quoi elle differe de la <i>Loi</i> Ripuaire, en fait de successions, 1 vol. <span class="rig">17</span><br> + Contient l'origine de la prescription d'an & jour, <span class="rig"><i>ib.</i> 489</span><br> + Combien d'ordres de personnes admet-elle, 1 vol. <span class="rig">192</span><br> + Comment gageoit-on la <i>Loi</i>, & quel étoit l'effet de cette Procédure, <span class="rig"><i>ib.</i> 586</span><br> + Ecoles pour l'étude des <i>Loix</i> sous les deux premieres Races, <span class="rig"><i>ib.</i> 601</span><br> + <i>Loix Angloises</i>, difficulté de les rassembler du temps de Glanville, 2 vol. <span class="rig">3</span><br> + <i>Loi apparente.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Lettres</span>.</p> + +<h3>M</h3> + +<p>MABILLON cite des Chartes, du temps de Pepin & de Charlemagne, où il n'y a point<br> d'imprécations, 1 vol. <span class="rig">361</span></p> + +<p>MAIN <i>de Justice</i>, quel est le premier de nos Rois qui l'ait portée, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">110</span><br> + De quoi est-elle le symbole, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>MAJORITÉ des enfans mâles de nos Rois acquise dès le berceau sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">page 161</span><br> + <i>Majorité</i> pour la Couronne, & celle requise pour les Fiefs ont eu des motifs & des<br> regles differentes, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span></p> + +<p>MAJORITÉS; on en reconnoissoit deux, 1 vol. <span class="rig">334</span></p> + +<p>MAIRE <i>du Palais</i>; ses fonctions, 1 vol. <span class="rig">68</span></p> + +<p>MALADIE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Exoine</span> <i>&</i> <span class="sc">Langueur</span>.</p> + +<p>MANOIR, en quoi il consistoit, 1 vol. <span class="rig">252</span><br> + On y faisoit les principales sommations au vassal, <span class="rig"><i>ib.</i> 317</span><br> + Pourquoi appartenoit-il à l'aînée des filles, <span class="rig"><i>ib.</i> 318</span></p> + +<p>MARC, valeur de cette monnoie en Angleterre soixante ans après la Conquête, <span class="rig"><i>ib.</i> 586</span></p> + +<p>MARCHAND, <i>Statut Marchand</i>; ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">364</span><br> + <i>Marchand</i>, quand les associations entre <i>Marchands</i> se sont introduites en Normandie<br> & en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i> 423</span><br> + Combien ces associations ont contribué aux progrès du Commerce, <span class="rig"><i>ib.</i> 424</span><br> + Réglemens pour les <i>Marchands</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>MARCHANDISES (especes des) qu'on exposoit aux Marchés sous les deux premieres Races,<br> 1 vol. <span class="rig">424</span></p> + +<p>MARCHÉ, violement du droit de <i>Marché</i>; comment appellé, 1 vol. <span class="rig">314</span><br> + A quelle distance les <i>Marchés</i> devoient-ils être éloignés entr'eux, 2 vol. <span class="rig">140</span></p> + +<p>MARCULPHE, ses Formules ne contiennent aucun modele d'Actes par lesquels nos Rois ayent<br> confié à des Laïcs la garde des Eglises, 1 vol. <span class="rig">153</span><br> + Preuves tirées de <i>Marculphe</i> en faveur de la Régale, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Différences qu'il y a entre les Formules comprises dans les deux Livres de cet Ecrivain, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Pourquoi n'insere-t-il point d'anathêmes dans ses Formules du premier Livre, <span class="rig"><i>ib.</i> 361</span><br> + Rapport qu'il y a entre ses Formules & celles de Glanville, 2 vol. <span class="rig">15</span></p> + +<p>MARÉCHAL; antiquité de cet Office, 1 vol. <span class="rig">142</span><br> + La Jurisdiction,<span class="rig"> <i>ib.</i> 143</span><br> + Quand ce nom a-t-il été admis chez les Anglois,<span class="rig"> <i>ib.</i></span><br> + Pourquoi a-t-on cru que ce grade Militaire étoit postérieur au 11e siecle, 1 vol. <span class="rig">144</span></p> + +<p>MARÉCHAL <i>des Seigneurs</i> (fonctions du) 1 vol. <span class="rig">144</span></p> + +<p>MARIAGE, combien de sortes de dons faits aux filles pour leur <i>Mariage</i>, 1 vol. <span class="rig">39</span><br> + <i>Mariage</i> ou dot des filles de Rois, <span class="rig"><i>ib.</i> 158</span><br> + <i>Mariages</i> clandestins de tout temps réprouvés, 1 vol. <span class="rig">59</span><br> + <i>Mariage</i> fait par le Gardien Noble; s'il est cassé, donne-t-il droit au vassal mineur de<br> se marier sans le consentement de son Seigneur, 1 vol. <span class="rig">164</span><br> + Si le mineur devient veuf avant sa majorité, doit-il, en se remariant, un nouveau droit de<br> <i>Mariage</i> à son Seigneur, <span class="rig"><i>ib.</i> 164</span><br> + Regles que le Seigneur doit suivre pour marier le mineur dont il a la garde, <span class="rig"><i>ib.</i> 168</span><br> + Le <i>Mariage</i> secret est bien différent des <i>Mariages</i> clandestins, <span class="rig"><i>ib.</i> 466</span><br> + <i>Mariage</i> (franc-mariage) est-il sujet à rapport, 1 vol. <span class="rig">341</span><br> + Dans quels degrés pouvoit-on contracter <i>Mariage</i> en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i> 345</span></p> + +<p>MARI ne pouvoit rien donner de ses Immeubles à sa femme, 1 vol. <span class="rig">246</span><br> + Peut-il faire lots pour sa femme, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Étoit obligé de châtier sa femme, <span class="rig"><i>ib.</i> 333</span><br> + Un <i>Mari</i> fut exposé à être puni comme homicide, parce que sa femme, à qui il avoit donné<br> un soufflet, se laissa mourir de faim, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Le <i>Mari</i> pouvoit-il exercer quelques droits sur les biens de sa femme après le divorce, 1 vol. <span class="rig">594</span><br> + Etendue de ses droits sur les biens de sa femme, <span class="rig"><i>ib.</i> 695</span></p> + +<p>MARKETA, quel étoit ce Droit, aux Notes, 1 Vol. <span class="rig">332</span></p> + +<p>MEHAING; quand un homme étoit-il réputé mehaigné, 1 vol. <span class="rig">568</span><br> + Poursuite du <i>Mehaing</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span></p> + +<p>MESURES, nos premiers Rois avoient d'abord établi une seule <i>Mesure</i> par-tout le Royaume, 2 vol. <span class="rig">20</span><br> + Variété des <i>Mesures</i> dans le 9e siecle, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Police pour les <i>Mesures</i> chez les Anglo-Normands, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Mesures</i> particulieres des Seigneurs exemptes de la vérification des Jaugeurs Royaux, 2 vol. <span class="rig">21</span><br> + Continence du <i>Boisseau</i> Anglois dans le 13e siecle, <span class="rig"><i>ib.</i> 22</span><br> + Variations des <i>Mesures</i> durant les Croisades, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>MÉTAYERS; origine de ce mot, 1 vol. <span class="rig">5</span></p> + +<p>MINEUR, peut-il ester en Jugement, <span class="rig"> <i>ib.</i> 472</span><br> + Trois moyens qu'il a de recouvrer ses fonds usurpés, <span class="rig"><i>ib.</i> 544</span></p> + +<p>MISE, joindre <i>sa mise</i>; explication de ces expressions, 1 vol. <span class="rig">544</span></p> + +<p>MISSI DOMINICI, leurs pouvoirs à l'égard des Comtes, 1 vol. <span class="rig">6</span></p> + +<p>MOINES, faisoient ratifier à chaque regne les Actes de leur Fondation, 1 vol. <span class="rig">205</span><br> + Ces Actes ne s'appelloient que des Priviléges, <span class="rig"><i>ib.</i> 206</span><br> + Préféroient les Epreuves au Combat judiciaire pour la décision de leurs Procès, <span class="rig"><i>ib.</i> 267</span><br> + Motifs de leur répugnance pour le Combat, aux Notes, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ne peuvent plaider personnellement, 1 vol. <span class="rig">277</span><br> + Morts civilement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Ne prêtoient jamais serment, <span class="rig"><i>ib.</i> 308</span><br> + Donnoient à ferme plus volontiers que d'autres, <span class="rig"><i>ib.</i> 389</span><br> + Pourquoi ont-ils attribué à Guillaume le Conquérant des rigueurs au sujet de la chasse auxquelles<br> ce Prince ne s'est jamais porté, 1 vol. <span class="rig">448</span><br> + Pourquoi la chasse leur étoit-elle permise, <span class="rig"><i>ib.</i> 447</span></p> + +<p>MONTESQUIEU, son systême sur les Fiefs, 1 vol. <span class="rig">3</span><br> + Erreur de cet Auteur à l'égard des pouvoirs des Commissaires du Roi, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">6</span><br> + Examen de l'interprétation qu'il donne au Traité d'Andely entre Gontran & Childebert, <span class="rig"><i>ib.</i> 7</span><br> + Erreur de ce Magistrat à l'égard du Capitulaire 30 du L. 3, Collect. d'Ansegise, 1 vol. <span class="rig">8</span><br> + Cet Auteur se trompe à l'égard de la succession au Comté de Toulouse, <span class="rig"><i>ib.</i> 27</span><br> + A cru que la Coutume de marier les filles avant l'âge de puberté étoit particuliere aux Anglois,<br> 1 vol. <span class="rig">56</span><br> + Réfutation du systême de cet Auteur sur les Tuteles & les Baillies, <span class="rig"><i>ib.</i> 68</span><br> + Si l'on confond les Fiefs & les Bénéfices, comme le fait M. de Montesquieu, le Livre<br> des Fiefs est inintelligible, <span class="rig"><i>ib.</i> 77</span><br> + A-t-il eu raison de dire que la tradition des Fiefs par le Sceptre tenoit lieu d'hommage, 1 vol. <span class="rig">101</span><br> + Réflexion sur la méthode qu'a suivie M. de Montesquieu dans la discussion des Fiefs, 1 vol. <span class="rig">113</span><br> + M. de Montesquieu s'est trompé en disant que nos Rois auroient dérogé à leur magnanimité<br> en marchant à la tête des troupes du Clergé, <span class="rig"><i>ib.</i> 136</span><br> + Il a mal-à-propos attribué l'exclusion des enfans de Clodomir, Roi d'Orléans, à leur<br> incapacité de se présenter aux Assemblées de la Nation, vu leur enfance, <span class="rig"><i>ib.</i> 162</span><br> + Son opinion à l'égard d'une double administration pour les mineurs tombés en garde, contredit<br> la Jurisprudence adoptée sous Saint Louis, <span class="rig"><i>ib.</i> 186</span><br> + A-t-il raison lorsqu'il dit qu'à la fin de la deuxieme Race les Laboureurs étoient Serfs, 1 vol. <span class="rig">195</span><br> + Ce qu'il dit du Duel part-il de la meilleure source, <span class="rig"><i>ib.</i> 265</span><br> + N'a connu ni la nature ni les effets des Préceptions, 2 vol. <span class="rig">10</span><br> + Réfutation de son sentiment sur les Justices territoriales des Eglises & des Seigneurs Laïcs, <span class="rig"><i>ib.</i> 161</span><br> + Il se trompe en critiquant Baluse, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">12</span><br> + En quoi Ducange lui est-il préférable pour connoître l'esprit de nos anciennes Loix, <span class="rig"><i>ib.</i> 16</span></p> + +<p><i>MORT D'ANCÊTRES.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span>.</p> + +<p>MORGANGEBA est le Paraphernal Normand, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">57</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Paraphernal</span>.</p> + +<p>MORT-GAGE, sa définition, 1 vol. <span class="rig">399</span><br> + Combien de sortes, <span class="rig"><i>ib.</i> 401</span></p> + +<p>MOULINS, police des <i>Moulins</i>, 1 vol. <span class="rig">311</span></p> + +<p>MOUTONS, devoir de ceux qui sont préposés à leur garde, 2 vol. <span class="rig">51</span><br> + Quand doit-on les tondre, <span class="rig"><i>ib.</i> 52</span></p> + +<p>MULIER; à qui donnoit-on ce nom, 1 vol. <span class="rig">469</span></p> + +<h3>N</h3> + +<p>NAMPS, nom générique qui comprend les avers & les châtels, 1 vol. <span class="rig">529</span><br> + Où déposoit-on les <i>Namps</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 295</span></p> + +<p>NIEF; ce que c'est, 1 vol. <span class="rig">263</span><br> + Deshonorée par son Seigneur, peut-elle se plaindre, <span class="rig"><i>ib.</i> 267</span></p> + +<p>NOBLESSE, comment s'acquéroit sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">193</span><br> + Ne dépendoit que de la volonté du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i> 195</span></p> + +<p>NORMANDIE, origine de l'art. 459 de la Coutume réformée de cette Province, 1 vol. <span class="rig">81</span><br> + Pourquoi cette Coutume n'exige-t-elle pas de publication des Contrats d'échange, <span class="rig"><i>ib.</i> 82</span><br> + Comment les regles qu'on y suit pour la majorité se sont-elles établies, 1 vol. <span class="rig">163</span><br> + D'où est née la Jurisprudence de cette Province qui n'admet point la déception d'outre moitié<br> dans les Baux à fieffe, <span class="rig"><i>ib.</i> 411</span><br> + Origine de l'usage par lequel en Normandie le débiteur de la rente peut en décharger son fonds<br> quand elle passe à un étranger, <span class="rig"><i>ib.</i> 415</span></p> + +<p>NOTAIRES; il y en avoit pour dresser les Actes dans les Cours Ecclésiastiques &<br> Civiles sous Charlemagne, 1 vol. <span class="rig">394</span><br> + Enfans des Ecclésiastiques ne pouvoient être <i>Notaires</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comment étoient-ils punis pour crime de faux, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<h3>O</h3> + +<p>OBLIGATIONS, personnes qui ne pouvoient s'obliger, 1 vol. <span class="rig">502</span><br> + <i>Obligations</i> dont l'objet est impossible ou deshonnête, sont nulles, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>OECONOMES des Eglises; leur tyrannie sur les Evêques mêmes, 1 vol. <span class="rig">151 +</span><br> + Abus qu'ils font des revenus des Eglises, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span></p> + +<p>OPPOSITIONS; en combien de manieres s'opposoit-on au Droit d'Entrée, 1 vol. <span class="rig">494</span><br> + Dans quel temps l'assigné devoit-il s'opposer aux Jugemens rendus pendant son absence, 1 vol. <span class="rig">506</span></p> + +<p>ORDALES; cérémonies établies pour ces épreuves, 2 vol. <span class="rig">456</span></p> + +<p>ORDALIE étoit inconnue en Normandie avant la réunion de l'Angleterre à cette Province,<br> 1 vol. <span class="rig">222 & 267</span></p> + +<p>ORDINAIRE; d'où ce nom a-t-il été donné à la Jurisdiction des Evêques, 1 vol. <span class="rig">596</span></p> + +<p>OST, en quoi differe du Ban, 1 vol. <span class="rig">132</span><br> + La conduite de l'<i>Ost</i> n'étoit point affectée à un Officier particulier sous<br> Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">144</span></p> + +<h3>P</h3> + +<p>PAILLE, son usage dans les Investitures, 1 vol. <span class="rig">326</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p> + +<p>PAIX (la) des Huissiers, son origine, 1 vol. <span class="rig">265</span></p> + +<p>PAIR, Priviléges d'être jugé par ses Pairs, introduit en Angleterre par Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">236</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlement</span>.<br> + Conjectures sur le nombre de 12 auquel les <i>Pairs</i> du Royaume ont été réduits, 1 vol. <span class="rig">323</span></p> + +<p>PARAGE a varié selon que la prohibition de se marier en certains degrés a varié, 1 vol. <span class="rig">212</span><br> + <i>Parage</i> entre le pere & la fille par le franc-mariage, 1 vol. <span class="rig">42</span></p> + +<p>PARAPHERNAL, d'où vient ce droit, 1 vol. <span class="rig">57</span><br> + Sa définition, 2 vol. <span class="rig">73</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">MORGANGEBA</span>.</p> + +<p>PARC, signification de ce mot, 1 vol. <span class="rig">446</span><br> + Quand en usage en Angleterre, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>PARCENIERES, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">315</span><br> + Peuvent choisir une amie pour faire leurs partages, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Si l'une d'elles trouble la possession de ses co-partageantes, que doivent-elles faire, <i>ib.</i> <span class="rig">323</span></p> + +<p>PARENS, étoient cautions les uns des autres, 1 vol. <span class="rig">342</span></p> + +<p>PARJURE, sa définition, 2 vol. <span class="rig">64</span></p> + +<p>PARLEMENT; personnes qui composoient ce Tribunal sous les Ducs de Normandie, 1 vol. <span class="rig">240</span><br> + Prélats, Princes, Chefs de Justice, y avoient seuls entrée, <span class="rig"><i>ibid</i>, 241</span><br> + Pourquoi appellé Cour des Pairs, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Combien de fois tenoit-on de <i>Parlements</i> chaque année, 1 vol. <span class="rig">242</span><br> + On y comptoit de l'emploi des impôts sous Guillaume le Conquérant, <span class="rig"><i>ibid</i>, 243</span><br> + Les <i>Parlements</i> différoient-ils des Assemblées générales, <span class="rig"><i>ibid</i>, 584</span></p> + +<p>PARSON; pourquoi les Curés ainsi appellés, 1 vol. <span class="rig">674</span></p> + +<p>PARTAGE; le <i>partage</i> du Royaume fut-il égal entre les enfans de Clovis, 1 vol. <span class="rig">18</span><br> + Comment se fit-il entre les enfans de Clotaire I. 1 vol. <span class="rig">page 19</span><br> + Deux manieres de procéder au partage sous nos premiers Rois, 1 vol. <span class="rig">320</span></p> + +<p>PATERNEL, (l'héritier) du côté <i>paternel</i>, préfere ceux du côté maternel en la<br> succession aux acquêts, 1 vol. <span class="rig">15</span></p> + +<p>PATRONAGE, Procédure sur le Bref de <i>Patronage</i>, 1 vol. <span class="rig">309</span><br> + Causes du droit de <i>Patronage</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Quand confondu avec les Advoueries, 1 vol. <span class="rig">310</span><br> + Cas où l'on ne pouvoit recourir à l'Assise pour se maintenir au droit de <i>Patronage</i>, 1 vol. <span class="rig">558</span><br> + <i>Patronages</i>, étoient-ils partables, 1 vol. <span class="rig">655</span></p> + +<p>PATRONS; avis des <i>Patrons</i> requis pour tout ce qui concerne les Eglises qu'ils ont<br> fondées, 1 vol. <span class="rig">596</span></p> + +<p>PATURAGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Communauté</span>.</p> + +<p>PERCHE, étendue de cette Mesure, 1 vol. <span class="rig">236</span></p> + +<p>PERE, pouvoit donner une portion de son Fief en faveur de mariage sans congé du Seigneur, 1 vol. <span class="rig">39</span><br> + Consentement du <i>Pere</i> requis pour valider le Douaire de la femme de son fils mineur, 1 vol. <span class="rig">64</span></p> + +<p>PERMUTATIONS des Bénéfices Ecclésiastiques, ce qu'on doit en penser, 1 vol. <span class="rig">675</span></p> + +<p>PÉTITIONS, usage de cette expression, 1 vol. <span class="rig">98</span></p> + +<p>PLACITÉS, de combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">583</span><br> + Les Plaids du Comte n'étoient pas spécialement les <i>Placités</i> des hommes libres, 2 vol. <span class="rig">165</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Parlemens</span> <i>&</i> <span class="sc">Aire</span>.</p> + +<p>PLAIDER; étoit-on obligé de plaider sa Cause sous les deux premieres Races, 1 vol. <span class="rig">73</span></p> + +<p>PLAIDEUR, qui ne veut ni appeller du Jugement ni s'y soumettre; comment puni, 1 vol. <span class="rig">236</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Défenseurs</span>.<br> + <i>Plaideur</i>, ses fonctions, <i>ibid</i>, <span class="rig">85</span></p> + +<p>PLAIDOYERS en françois sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. <span class="rig">514</span></p> + +<p>PLAIDS, ce que c'étoit, 1 vol. <span class="rig">30</span></p> + +<p>POOTE (Gens de) 1 vol. <span class="rig">252</span></p> + +<p>POSSESSION, le <i>fait endent</i>, où les Actes dentelés suffisoient pour reprendre une<br> <i>possession</i> perdue, 1 vol. <span class="rig">79</span><br> + La prise de <i>possession</i> est-elle requise pour les tenures à termes d'ans, 1 vol. <span class="rig">79</span><br> + Comment se faisoit la prise de <i>possession</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 79 <i>&</i> 100</span><br> + Prise de <i>possession</i> d'un fonds en une Ville d'un Comté suffit pour transmettre la jouissance<br> des autres fonds vendus par un même Contrat s'ils sont situés dans le même Comté, 1 vol. <span class="rig">80</span><br> + <i>Possession</i> requise pour avoir le droit de faire délaissement, <span class="rig"><i>ibid</i>, 514</span><br> + A qui appartient le droit d'envoi en <i>possession</i>, 1 vol. <span class="rig">414</span></p> + +<p>POURPRESTURE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée</span>.</p> + +<p>PRÉCEPTES; qu'est-ce que ce nom désigne ordinairement dans nos anciennes Loix, 2 vol. <span class="rig">14</span></p> + +<p>PRÉCEPTIONS, quelle idée nous en donne Grégoire de Tours, 2 vol. <span class="rig">10</span><br> + Etoient sujettes à la vérification des Juges, 2 vol. <span class="rig">11</span><br> + Conditions requises pour qu'elles eussent leur effet, 2 vol. <span class="rig">13</span><br> + Qu'est-ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la ressemblance qu'il y a entre les <i>Préceptions</i><br> & les Lettres Royaux, 2 vol. <span class="rig">14</span><br> + Divers noms donnés aux <i>Préceptions</i>, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Les Rois donnent des <i>Préceptions</i> pour l'élection des Evêques, 2 vol. <span class="rig">10</span></p> + +<p>PRESCRIPTION, quelle étoit requise pour fonder une Coutume, 1 vol. <span class="rig">250 +</span><br> + Il n'y a point de <i>prescription</i> contre le Roi, <span class="rig"><i>ibid</i>, 258 +</span><br> + D'où est dérivé cette maxime, qu'il n'y a point de <i>prescription</i> entre cohéritiers, <span class="rig"><i>ibid</i>, 328 +</span><br> + <i>Prescription</i> d'an & jour, son origine, 1 vol. <span class="rig">489 +</span><br> + Origine de la quadragénaire, <span class="rig"><i>ibid</i>, 491 +</span></p> + +<p>PRESENTEMENT pour <i>Présentation</i>.<br> + Formule du Bref de derniere <i>Présentation</i>, 1 vol. <span class="rig">309</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span> <i>&</i> <span class="sc">Patronage</span>.</p> + +<p>PREVOSTÉ, origine du service de <i>Prevôté</i>, 1 vol. <span class="rig">5</span></p> + +<p>PREVOST <i>d'une Seigneurie</i>, en quoi consistoit son Office, 2 vol. <span class="rig">45</span><br> + Office du <i>Prévôt</i>, en quoi il consistoit dans les Seigneuries particulieres, 2 vol. <span class="rig">46</span></p> + +<p>PREUVE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Combat</span>.<br> + <i>Nul n'est tenu d'attendre la preuve de son héritage +par Témoins</i>, 1. vol. page <span class="rig">716</span><br> + Danger de la <i>preuve</i> par deux Témoins dans les Procédures criminelles.<br> <i>V.</i> <span class="sc">Question</span>.</p> + +<p>PRISE de <i>possession</i> essentielle pour la validité des dons, 1 vol. <span class="rig">356</span><br> + Comment se faisoit, <span class="rig"><i>ib.</i> 378</span><br> + Formalités prescrites par les Capitulaires pour reprendre une <i>possession</i> perdue, <span class="rig"><i>ibid</i>, 551</span></p> + +<p>PRISON, excuse ou exoine pour cause de <i>prison</i>, étoit valable, 1 vol. <span class="rig">499</span><br> + Quand un Accusé meurt en <i>prison</i> par la négligence ou la conduite trop dure du Concierge,<br> celui-ci est réputé homicide, 1 vol. <span class="rig">767</span></p> + +<p>PRIVITIE; correspondance immédiate qui est entre deux personnes, 1 vol. <span class="rig">518 <i>&</i> 519</span><br> + En combien de cas cette liaison, cette correspondance a-t-elle lieu selon la Loi, <span class="rig"><i>ib.</i> 526</span></p> + +<p>PROCÉDURES, inconvéniens des Loix criminelles Françoises pour l'instruction des Crimes, 1 vol. <span class="rig">502</span><br> + Il semble que les Anglois ont évité ces inconvéniens, <i>ibid</i>, <span class="rig">504</span><br> + Anciennes manieres de procéder civilement dans les affaires personnelles ou réelles en<br> Normandie & en Angleterre, <span class="rig"><i>ibid</i>, 528</span><br> + <i>Procédures</i> que l'on faisoit en conséquence des Brefs Anglo-Normands, semblables à celles<br> prescrites par les Capitulaires de nos Rois, 2 vol. <span class="rig">9</span><br> + <i>Procédures</i> sur un droit de Présentation litigieux, 1 vol. <span class="rig">596 <i>& suiv.</i></span><br> + Où se portoit la contestation sur ce droit, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>PUPILLES, anciennement sous la Garde du Roi, 1 vol. <span class="rig">185</span></p> + +<p>PURCHASE, signification de ce mot, 1 vol. <span class="rig">31</span></p> + +<h3>Q</h3> + +<p>QUARTIER, pesoit huit livres d'eau, 2 vol. <span class="rig">8</span></p> + +<p>QUERELLES, quel sens a ce mot dans les Capitulaires & dans les Coutumes Anglo-Normandes,<br> 1 vol. <span class="rig">576</span></p> + +<p>QUESTION, argumens contre l'usage de la <i>Question</i> dans les Procédures criminelles, 1 vol. <span class="rig">503</span><br> + Exemple d'un Criminel qui avoit imputé à un Chevalier un crime de lèze-Majesté pour abreger<br> les douleurs de la <i>Question</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 504</span><br> + Les Anglois paroissent avoir évité l'inconvénient qui résulte de la <i>Question</i>, 1 vol. <span class="rig">504</span></p> + +<h3>R</h3> + +<p>RACE; sous la premiere <i>Race</i> & au commencement de la seconde, les Seigneurs ne donnoient<br> des Fiefs qu'à des personnes Nobles & qui avoient des Emplois militaires, 1 vol. <span class="rig">37</span></p> + +<p>RAOUL successeur de Charles le Simple, en quel état étoit l'autorité Royale sous ce Prince, 1 vol. <span class="rig">121</span><br> + <i>Raoul</i>, premier Duc de Normandie, ses ménagemens pour les Evêques, 1 vol. <span class="rig">117</span><br> + Il rétablit en Normandie la subordination, <span class="rig"><i>ibid</i>, 121</span><br> + Il publie un Edit pour engager les anciens Habitans de son Duché à venir reprendre<br> leurs possessions, <span class="rig"><i>ibid</i>, 177</span><br> + Sévérité des peines qu'il établit contre les vols, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Où prit-il l'idée du Haro, 2 vol. <span class="rig">119</span><br> + A qui dût-il la suspension d'Anneaux d'or aux arbres sur les chemins, 2 vol. <span class="rig">125</span><br> + Il conserve les Francs-aleux, 1 vol. <span class="rig">197 <i>&</i> 198</span><br> + Il fortifie les Places maritimes, 1 vol. <span class="rig">425</span></p> + +<p>RAPIN <i>de Thoiras</i> contredit par Polydore Vergile sur l'antiquité du droit qu'ont les Anglois<br> d'être jugés par leurs Pairs, 1 vol. <span class="rig">236</span><br> + Son erreur sur le sens de ces termes: <i>mort d'Ancêtre</i>.<br><i>Voyez</i> <span class="sc">Bref</span> de <i>mort d'Ancêtres</i>.</p> + +<p>RAPORT entre Cohéritiers, est une Loi de Bourgage, 1 vol. <span class="rig">244</span></p> + +<p>RAPT, peine de ce crime, 1 vol. <span class="rig">568</span></p> + +<p>RECORD du Douaire, 1 vol. <span class="rig">60</span><br> + <i>Record.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Cour</span>.<br> + Quand se pratiquoit le <i>Record</i>, 1 vol. <span class="rig">223</span><br> + Différence entre le <i>Record</i> fait en présence du Roi & celui fait en présence des Juges seulement, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + N'avoit-il pas lieu dans les matieres sujettes à discussion, <span class="rig"><i>ib.</i> 16</span><br> + Modele d'un <i>Record</i>, 1 vol. <span class="rig">230</span><br> + On recordoit les Transactions; mais on ne pouvoit les faire réformer par la voie de l'apel, 1 vol. <span class="rig">574</span><br> + <i>Record</i> des Procès-verbaux des Jureurs, 1 vol. 585, <i>&</i> 2 vol. <span class="rig">67</span></p> + +<p>RECOUSSE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine</span> <i>&</i> <span class="sc">Bref</span>.<br> + Effets de la <i>Recousse</i>, 1 vol. <span class="rig">622</span> + +<p>REDEVANCES anciennes des Fiefs, 1 vol. <span class="rig">page 190</span></p> + +<p>RÉGALE, son origine, ses révolutions, ses effets, 1 vol. <span class="rig">194 <i>& suiv.</i></span><br> + Tradition constante depuis Clovis jusqu'à Guillaume le Conquérant en faveur du droit de<br> <i>Régale</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 157</span><br> + Henry II, Roi d'Angleterre, rappelle la <i>Régale</i> au véritable esprit de son institution, <span class="rig"><i>ibid</i>, 157</span><br> + Henry I. abolit-il la <i>Régale</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 227 </span><br> + <i>&</i> 2 vol. <span class="rig">232 <i>&</i> 233</span></p> + +<p>RÉGENT du Royaume, son autorité, 1 vol. <span class="rig">68</span></p> + +<p>REINE, de quels biens pouvoient-elles disposer à perpétuité, 1 vol. <span class="rig">7</span></p> + +<p>RELÉAS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Délais</span> <i>ou</i> <span class="sc">Délaissement</span>.</p> + +<p>RELIEFS, son origine, ses progrès, sa fixation en Angleterre, 1 vol. <span class="rig">161</span><br> + Taux du <i>Relief</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 169 <i>& suiv.</i></span><br> + <i>Relief</i>, quel <i>Relief</i> paye le Socage, 1 vol. <span class="rig">189</span><br> + Faute de payer le <i>Relief</i>, le Seigneur se saisit du Fief, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Différence qu'il y a entre le <i>Relief</i> & l'<i>Hergeate</i> ou <i>Heriet</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Hergeate</span>.</p> + +<p>REMAINDER, en quoi differe-t-il de la réversion, 1 vol. <span class="rig">683</span></p> + +<p>REMITTER. <i>Voyez</i> <span class="sc">Restitution</span>.</p> + +<p>RENONCIATION a une succession, sa forme, 1 vol. <span class="rig">342</span></p> + +<p>RENTE seche, répond à nos <i>Rentes</i> purement hypotéques, 1 vol. <span class="rig">626</span><br> + <i>Rente</i>-service, sa nature; 1 vol. <span class="rig">183</span><br> + Combien de sortes de <i>Rentes</i>,<span class="rig"><i>ibid</i>, 291</span><br> + Pour quelles <i>Rentes</i> pouvoit-on saisir les fonds, 1 vol. <span class="rig">292 <i>& suiv.</i></span><br> + On étoit dessaisi des <i>Rentes</i> par quatre moyens, <span class="rig"><i>ibid</i>, 312 <i>&</i> 313</span><br> + Qui peut imposer des <i>Rentes</i> sur des fonds, <span class="rig"><i>ibid</i>, 413</span></p> + +<p>REPLEVINE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Dessaisine</span>.</p> + +<p>RÉPONDANT. <i>Voyez</i> <span class="sc">Curateur</span>.<br> + Cas où on ne peut plaider que par un <i>Répondant</i>, 1 vol. <span class="rig">273 <i>& suiv.</i></span><br> + Les Moines, les Excommuniés étoient dans ce cas, 1 vol. <span class="rig">277 <i>&</i> 278</span></p> + +<p>REPROCHES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Saons</span>.</p> + +<p>RÉSIGNATION des Bénéfices Ecclésiastiques, d'où tire-t-elle son origine, 1 vol. <span class="rig">94</span><br> +& aux Notes, même page.</p> + +<p>RESTITUTION, dans quel cas a lieu, <span class="rig">684 <i>& suiv.</i></span><br> + La Femme a-t-elle le bénéfice de la <i>Restitution</i> contre une Transaction faite par<br> son Mari, 1 vol. <span class="rig">693</span></p> + +<p>RETRAIT, le Lignager n'existoit ni en France ni en Normandie du temps de Guillaume le Conquérant,<br> 1 vol. <span class="rig">256</span><br> + Les motifs de ce droit se trouvent dans les Loix d'Ecosse, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Comment le <i>Retrait</i> a-t-il passé des Bourgs aux Seigneurs, <span class="rig"><i>ibid</i>, 257</span><br> + Formalités du <i>Retrait</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 257</span></p> + +<p>RÉVERSION & <i>Remainder</i>; différence de ces deux mots, 1 vol. <span class="rig">683</span></p> + +<p>ROBERIE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Vol</span>.</p> + +<p>ROMAIN, Commensal du Roi, quel étoit son rang dans l'Etat, 1 vol. <span class="rig">192</span><br> + <i>Romain possesseur</i>, avoit-il les priviléges des hommes libres, 1 vol. <span class="rig">193</span></p> + +<p>ROUILLÉ. + Les Réformateurs de la Coutume de Normandie auroient dû prendre plutôt<br> pour guide les Traités Anglo-Normands que les Notes de cet Auteur, 2 vol. <span class="rig">18</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Coutumier</span>.</p> + +<p>ROI. <i>Voyez</i> <span class="sc">Droits du Roi</span>, <span class="sc">Domaine</span>.<br> + Nos <i>Rois</i> changeoient quelquefois les Terres fiscales en Aleux, 1 vol. <span class="rig">192</span><br> + Peuvent restreindre les fondations des Monasteres, selon que les nécessités publiques l'exigent, <span class="rig"><i>ibid</i>, 206</span><br> + Ont seuls droit de donner en franche-aumône, <span class="rig"><i>ibid</i>, 207</span><br> + Ont droit de veiller sur les moeurs des Moines, <span class="rig"><i>ibid</i>, 205</span><br> + Les fils de nos premiers <i>Rois</i> jouissoient de leurs Appanages à titre de Souveraineté, &<br> ils portoient le nom de <i>Roi</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 212</span><br> + Nos <i>Rois</i> modifioient à leur gré les possessions des Evêques dont on leur demandoit la<br> confirmation, 1 vol. <span class="rig">215</span><br> + Cour du <i>Roi</i>, faisoit seule les Loix, 1 vol. <span class="rig">231</span><br> + Le <i>Roi</i> choisit les Commissaires qu'il députe en chaque Province pour l'élection des<br> Centeniers & des Echevins, <span class="rig"><i>ibid</i>, 241</span><br> + Effet des Préceptions Royales. <i>Voyez</i> <span class="sc">Préceptions</span>.<br> + Précautions qu'un <i>Roi</i> doit prendre en choisissant des Juges, 2 vol. <span class="rig">61</span><br> + Nos <i>Rois</i> recevoient ordinairement le serment de fidélité des Leudes, 1 vol. <span class="rig">111</span><br> + Ils envoyoient quelquefois des Commissaires pour recevoir le serment, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Etoient majeurs dès le Berceau sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">page 161</span><br> + Cas où les Lettres d'abolition que les <i>Rois</i> accordoient n'empêchoient pas la<br> confiscation des Biens du coupable, <span class="rig"><i>ibid</i>, 416</span><br> + Sur quoi est fondé le droit que nos <i>Rois</i> ont sur les Fiefs des Mineurs qui en possedent<br> un relevant de la Couronne, <span class="rig"><i>ibid</i>, 514</span><br> + Ordre observé dans leurs Cours de Justice, <span class="rig"><i>ibid</i>, 584</span><br> + Nos <i>Rois</i> n'ont jamais tiré <i>du fond de leur naturel</i> des usages tyranniques, 2 vol. <span class="rig">13</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Domaines</span>.</p> + +<h3>S</h3> + +<p>SAONS. Ce terme n'a pas la même signification que celui de <i>Reproches</i>, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">498</span></p> + +<p>SCEAU, quels signes tenoient anciennement lieu de <i>Sceau</i>, 1 vol. <span class="rig">236</span><br> + Punition de ceux qui les faussoient, <span class="rig"><i>ibid</i>, 440</span><br> + De quel temps datte la nécessité de sceller les Chartes, <span class="rig"><i>ibid</i>, 441</span></p> + +<p>SCEPTRE, ce qu'il désigne, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">110</span><br> + Différence entre l'Investiture par le <i>Sceptre</i>, & l'Investiture par la Verge, <span class="rig"><i>ibid</i>, 111</span></p> + +<p>SEIGNEURS, donnent en Fiefs des droits incorporels, 1 vol. <span class="rig">29</span><br> + Ils copient en tout le Souverain, <span class="rig"><i>ibid</i>, 114</span><br> + Ils obligent leurs Vassaux à porter les armes contre le Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Bizarrerie de leurs droits sur les Filles de leurs Vassaux qui se marient, 1 vol. <span class="rig">159</span><br> + Ils fixent dans leurs Seigneuries la majorité selon la rareté ou l'abondance des hommes<br> de leur ressort, 1 vol. <span class="rig">163</span><br> + Quel est le vrai <i>Seigneur</i>, <span class="rig"><i>ibid</i>, 532</span><br> + Pouvoient-ils renoncer à la directité, <span class="rig"><i>ibid</i>, 532</span><br> + Le <i>Seigneur</i> devoit-il <i>acquittement</i> ou garantie à son Vassal pour la Tenure en<br> Franche-aumône, <span class="rig"><i>ibid</i>, 606</span><br> + Les <i>Seigneurs</i> n'ont pu jouir du droit d'<i>Amortissement</i> que par usurpation, 1 vol. <span class="rig">215</span><br> + Peine qu'encourent les <i>Seigneurs</i> qui refusent au Vassal la protection qu'ils lui doivent, <span class="rig"><i>ibid</i>, 217</span><br> + Ils cessent d'être garans en renonçant à la Seigneurie, <span class="rig"><i>ibid</i>, 219</span><br> + En quel Tribunal cette renonciation doit-elle être faite pour que le <i>Seigneur</i> soit délié<br> de ses obligations envers son Vassal, 1 vol. <span class="rig">222</span><br> + <i>Seigneurs</i> Ecclésiastiques ne peuvent renoncer à la Seigneurie; pourquoi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Différence entre le Seigneur qui recouvre une Seigneurie par droit & celui qui n'en jouit<br> qu'en vertu d'un transport, <span class="rig"><i>ib.</i> 225</span><br> + <i>Seigneur</i> qui refuse l'hommage qui lui est offert ne peut saisir le Fief, 1 vol. <span class="rig">226</span><br> + Il a droit de reclamer les biens acquis par son villain, <span class="rig"><i>ib.</i> 255</span><br> + Procédure qu'il devoit faire pour révendiquer son villain qui s'étoit réfugié en une autre Seigneurie, <span class="rig"><i>ib.</i> 263</span><br> + <i>Seigneur</i> qui vouloit combattre son vassal devoit lui remettre son hommage, <span class="rig"><i>ib.</i> 264</span><br> + Affranchissoit-il son villain quand il avoit répondu à l'Action que ce dernier avoit intentée<br> contre lui, <span class="rig"><i>ib.</i> 269</span><br> + Ne peut outrager son villain jusqu'à le <i>méhaigner</i>, 1 vol. <span class="rig">271</span><br> + Divers moyens par lesquels il affranchissoit ses villains, 1 vol. <span class="rig">284</span><br> + Ses droits sur les biens de son vassal qui avoit été condamné à une peine capitale, ou qui étoit<br> décédé sans postérité, <i>ib.</i> <span class="rig">416</span><br> + Que devoit-il prouver en reclamant son villain, <span class="rig"><i>ib.</i> 608</span><br> + Ne pouvoit transporter les services militaires de ses vassaux à un autre Seigneur, <span class="rig"><i>ib.</i> 614</span></p> + +<p>SEIGNEURAGES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Hundreds</span>.</p> + +<p>SENÉCHAL (grand) ses pouvoirs, 1 vol. <span class="rig">240</span><br> + <i>Senéchal</i> des Seigneurs; ses fonctions, 1 vol. 101, 2 vol. <span class="rig">34 <i>& suiv.</i></span><br> + Les <i>Senéchaux</i>, tenoient les comptes des autres Officiers, <span class="rig"><i>ib.</i> 60</span></p> + +<p>SERF, ses obligations, 1 vol. <span class="rig">193</span><br> + Les Laboureurs étoient-ils tous <i>Serfs</i> à la fin de la deuxieme Race, 1 vol. <span class="rig">195</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Villain</span>.</p> + +<p>SERGENTERIE (grande) ses priviléges & ses charges, 1 vol. <span class="rig">227 <i>&</i> 228 +</span><br> + Combien d'especes de <i>Sergenterie</i>, & diversité de leurs fonctions, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span><br> + Quel relief doit la <i>grande Sergenterie</i>, <i>ib.</i> <span class="rig">229 +</span><br> + Où les tenans par <i>grande Sergenterie</i> doivent-ils faire leur service, <span class="rig"><i>ib.</i> +</span><br> + <i>Petite Sergenterie.</i> <i>Voyez</i> <span class="sc">Tenure</span>.</p> + +<p>SERGENS, leurs devoirs sous la premiere Race, 1 vol. <span class="rig">5</span><br> + Leurs fonctions dans les manoirs des Seigneurs, 2 vol. <span class="rig">34</span></p> + +<p>SERMENS des combattans, 1 vol. <span class="rig">155 <i>&</i> 266</span><br> + Trois sortes de <i>Sermens</i>, 2 vol. <span class="rig">64.</span><br> + Devoirs de ceux qui prêtent <i>Serment</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Jureurs</span>, <span class="sc">Combats</span> <i>&</i> <span class="sc">Témoins</span>.<br> + Les Moines prêtoient-ils <i>Serment</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Moines</span>.</p> + +<p>SERVICE; tenure par Divin <i>Service</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Tenure</span>.<br> + <i>Service</i> Militaire dû par un Fief indivisible, 1 vol. <span class="rig">317</span><br> + Un Seigneur ne pouvoit transporter à un autre Seigneur les <i>Services</i> militaires de son vassal, <span class="rig"><i>ib.</i> 614.</span><br> + Quand les Feudataires ont-ils pu s'acquitter par d'autres de leurs <i>Services</i> militaires,<br> 1 vol. <span class="rig">37</span></p> + +<p>SEXTIER, continence de cette mesure, 2 vol. <span class="rig">8</span></p> + +<p>SKÉNÉE a-t-il bien défini le droit appellé <i>Marcheta</i>, 1 vol. <span class="rig">332</span></p> + +<p>SOCAGE, distinction entre le <i>Socage</i> & l'<i>Escuage</i>, entre les Fiefs de Chevalier<br> & le <i>Socage</i>, 1 vol. <span class="rig">181 <i>&</i> 182</span><br> + Garde en <i>Socage</i>. <i>Voyez</i> <span class="sc">Tutele</span> <i>&</i> <span class="sc">Tenure</span>.</p> + +<p>SOEURS, leurs droits entr'elles sur un Fief, 1 vol. <span class="rig">317</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Filles</span>.</p> + +<p>SORT en usage, en quelle occasion, 1 vol. <span class="rig">322</span></p> + +<p>SPELMAN a-t-il raison d'attribuer aux Saxons l'établissement de l'Escuage, 2 vol. aux Notes, <span class="rig">192</span></p> + +<p>STERLING, son poids, 1 vol. <span class="rig">310</span></p> + +<p>SUCCESSION aux Acquêts, comment réglée par les Loix Anglo-Normandes, <i>ib.</i> 1 vol. <span class="rig">12</span><br> + L'abus d'admettre en concurrence les consanguins & les utérins pour succéder aux Acquêts<br> est-il ancien, <span class="rig"><i>ib.</i> 13</span><br> + <i>Succession</i> aux Acquêts du fils dévolue à l'oncle au préjudice du pere, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Succession</i> aux Propres, 1 vol. <span class="rig">14</span><br> + D'où sont venues les différentes regles établies pour les <i>Successions</i> dans chaque Province<br> du Royaume, 1 vol. <span class="rig">17</span></p> + +<h3>T</h3> + +<p>TAXE pour les différentes blessures, 1 vol. <span class="rig">271</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Composition</span>.</p> + +<p>TÉMOINS, comment le Juge recevoit-il leurs dépositions, 1 vol. <span class="rig">221</span><br> + Ils sont moins susceptibles d'être corrompus en Angleterre qu'en France; pourquoi, <span class="rig"><i>ib.</i> 505</span><br> + Danger de l'influence que deux <i>Témoins</i> ont sur les Jugemens criminels en France, 1 vol. <span class="rig">502</span><br> + Maux que les faux <i>Témoins</i> ont occasionnés, <span class="rig"><i>ib.</i> 503</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Jureurs</span>.</p> + +<p>TENURE par <i>Escuage</i>; ses priviléges, ses bornes & ses effets, 1 vol. <span class="rig">139, 140 <i>& suiv.</i></span><br> + En Fief simple, en Fief tail, en Douaire.<br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Fiefs simples</span>, <span class="sc">Fiefs tail</span>, <span class="sc">Douaires</span>, <i>&c.</i> + <i>Tenure</i> en commun, 1 vol. <span class="rig">63</span><br> + A terme de vie, <span class="rig"><i>ib.</i> 75</span><br> + A terme d'ans, <span class="rig"><i>ib.</i> 78</span><br> + A volonté, <span class="rig"><i>ib.</i> 87</span><br> + Est-on obligé de quitter la <i>Tenure</i> à volonté incontinent après l'ordre du Seigneur, 1 vol. <span class="rig">87</span><br> + Quelle espece de <i>Tenure</i> s'appelloit <i>Fief en l'air</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 88</span><br> + <i>Tenure</i> par copie, 1 vol. <span class="rig"> 91</span><br> + Cette <i>Tenure</i> ne peut être aliénée, à moins qu'elle n'ait été auparavant restituée<br> au Seigneur, <span class="rig"><i>ib.</i> 92</span><br> + Combien de sortes de <i>Tenures</i> par copie, <span class="rig"><i>ibid</i>.</span><br> + Etoient-elles héréditaires, 1 vol. <span class="rig">97</span><br> + Différence entre la <i>Tenure</i> à volonté & la <i>Tenure</i> par copie, <span class="rig"><i>ib.</i> 98</span><br> + <i>Tenure</i> par la verge, <span class="rig"><i>ib.</i> 100</span><br> + <i>Tenure selon l'usage</i> des Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">104</span><br> + Pourquoi les <i>Tenures</i> de Garennes & autres droits de cette espece sont-elles appellées<br> <i>Tenures de Dignité</i> dans l'ancienne Coutume de Normandie, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">119</span><br> + <i>Tenure</i> par service de Chevalier, 1 vol. <span class="rig">145</span><br> + Quelles <i>Tenures</i> doivent le Relief, <span class="rig"><i>ib.</i> 170</span><br> + <i>Tenure</i> en Socage, sa définition, <span class="rig"><i>ib.</i> 175</span><br> + Cette maxime que les Tuteles sont datives, est dérivée de la nature des <i>Tenures</i> en<br> Socage, 1 vol. <span class="rig">page 185</span><br> + <i>Tenure</i> en Franche-aumône, <span class="rig"><i>ib.</i> 200</span><br> + <i>Tenure</i> par Service Divin, en quoi differe-t-elle de la <i>Tenure</i> en Franche aumône, 1 vol. <span class="rig">208 <i>&</i> 210</span><br> + <i>Tenure</i> par Hommage d'Ancêtres, <span class="rig"><i>ib.</i> 218</span><br> + A quoi cette <i>Tenure</i> oblige-t-elle les Seigneurs, <span class="rig"><i>ib.</i> 219</span><br> + <i>Tenure</i> par grande Sergenterie. <i>Voyez</i> <span class="sc">Sergenterie</span>.<br> + <i>Tenure</i> par Cornage, 1 vol. <span class="rig">230</span><br> + <i>Tenure</i> par petite Sergenterie, <span class="rig"><i>ib.</i> 233</span><br> + Cette <i>Tenure</i> releve du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + <i>Tenure</i> en Bourgage, <span class="rig"><i>ib.</i> 234.</span><br> + En Villenage, <span class="rig"><i>ib.</i> 251</span><br> + Par Elégit, <span class="rig"><i>ib.</i> 364</span><br> + En commun, <span class="rig"><i>ib.</i> 365</span></p> + +<p>TERRES. <i>Voyez</i> <span class="sc">Labourage</span>.</p> + +<p>TERRIEN définit-il bien les Vavassories, 1 vol. <span class="rig">180</span></p> + +<p>TESTAMENT; exécuteurs des <i>Testamens</i> ont-ils la garde des mineurs, 1 vol. <span class="rig">186</span><br> + Celui qui mouroit sans faire <i>Testament</i> étoit réputé mort excommunié, 1 vol. <span class="rig">280</span><br> + Que pouvoit-on donner par <i>Testament</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 203</span><br> + Formalités des <i>Testamens</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 360</span><br> + Evêques se prétendoient administrateurs nés des successions de ceux qui n'avoient pas fait<br> <i>Testament</i>, 1 vol. <span class="rig">362</span><br> + Effet de la confirmation que l'héritier du testateur faisoit de ses dernieres dispositions, <span class="rig"><i>ib.</i> 588</span></p> + +<p>THOMASSIN peu exact dans l'interprétation qu'il donne de ces mots: <i>Commendatio & prestatio<br> fidei</i>, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">112</span><br> + L'interprétation qu'il donne au 15e Canon du Concile d'Epaone, est-elle juste, <span class="rig"><i>ib.</i> 598</span><br> + Erreur dans laquelle il est tombé en interprétant une des Formules de Marculphe, 1 vol. <span class="rig">708</span><br> + Il n'a point entendu les Capitulaires lorsqu'il leur a fait dire que les séculiers peuvent donner<br> aux Eglises par <i>Testament, sans bornes & sans mesure</i>, 1 vol. <span class="rig">203</span><br> + Il ne cite qu'en partie un Capitulaire, ce qui l'a empêché d'en saisir l'esprit, <span class="rig"><i>ib.</i> 204</span><br> + Fausse interprétation qu'il donne à cette clause se usitée dans les Actes, <i>sauf les immunités<br> de l'Eglise</i>, 1 vol. <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Les enfans des Clercs étoient-ils indéfiniment soumis à la Jurisdiction de l'Eglise, comme l'a prétendu<br> cet Auteur, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">209</span><br> + <i>Thomassin</i> explique mal un Capitulaire relativement à la disposition des biens appartenans<br> aux Abbés, <span class="rig"><i>ib.</i> 368</span></p> + +<p>TON LIEU; en quoi consistoit cet Impôt, 1 vol. <span class="rig">424</span><br> + Quelles personnes en étoient exemptes, <span class="rig"><i>ib.</i> 415</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Impôts</span>.</p> + +<p>TORT, ce qu'on entend par ce mot, 1 vol. <span class="rig">493</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Interruption</span>.</p> + +<p>TRADITION du Fief aussi essentielle autrefois que la lecture des Contrats l'est maintenant en<br> Normandie, 1 vol. <span class="rig">89</span></p> + +<p>TRAITÉ de Mersen, en 847, permet aux hommes libres de soumettre leurs Aleux, au Roi &<br> aux Seigneurs, 1 vol. <span class="rig">34</span><br> + Celui d'Andely exige le consentement du frere pour le mariage de ses soeurs, <span class="rig"><i>ib.</i> 159</span></p> + +<p>TRANSACTIONS (les) n'étoient point sujettes à l'appel, 1 vol. <span class="rig">574</span><br> + Formules des <i>Transactions</i> passées en la Cour du Roi, <span class="rig"><i>ib.</i> 656</span></p> + +<p>TRANSPORT doit être agréé par le vassal, 1 vol. <span class="rig">611</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Attournement</span>. + Quels services ne peuvent être transportés. + <i>Voyez</i> <span class="sc">Service</span>.</p> + +<p>TRÉPAS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Action de Trépasse</span>.</p> + +<p>TRIBUTS. <i>Voyez</i> <span class="sc">Cens</span>.</p> + +<p>TUTELE (la) forme la différence qu'il y a entre l'a Vavassorie & le Socage, 1 vol. <span class="rig">178</span><br> + Regles anciennes pour les <i>Tuteles</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 183</span><br> + Variation des regles des <i>Tuteles</i> après l'hérédité des Fiefs, & sous Saint Louis, <span class="rig"><i>ib.</i> 185</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Garde</span>.</p> + +<h3>V</h3> + +<p>VARECK, pourquoi les Juges des Seigneurs ne connoissent-ils point du <i>Vareck</i><br> + en Normandie, 2 vol. <span class="rig">18</span><br> + La Baleine étoit-elle sujette à ce droite, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>VASSAL qui refuse d'être transporté à un autre Seigneur ne peut être forcé de reconnoître<br> son nouveau Seigneur que par un Bref du Roi, 1 vol. <span class="rig">614</span></p> + +<p>VAVASSORIE, ce que c'est, & de combien d'especes en reconnoissoit-on, <i>ib.</i> 1 vol. <span class="rig">178</span></p> + +<p>VÉLY (l'Abbé) a-t-il eu raison de nier que Saint Colomban ait tenu à Thierry le discours<br> que Grégoire de Tours a attribué à ce Prince, 1 vol. <span class="rig">19 +</span><br> + Réfutation du sentiment de cet Auteur sur l'ordre de succéder à la Couronne, <i>ib.</i> aux Notes, <span class="rig">21 +</span><br> + Il a mal-à-propos critiqué M. le Président Hesnault au sujet du premier Concile d'Orléans, 1 vol <span class="rig">151 +</span><br> + Il fait dire à Frédegaire ce que cet Ecrivain ne dit pas, <span class="rig"><i>ib.</i> 467 +</span><br> + Il a de fausses idées sur la Monarchie & le despotisme, 1 vol. aux Notes, <span class="rig">195 +</span><br> + Il fixe le droit d'être jugé par ses Pairs, & l'établissement des Commissaires pour la<br> correction des Comtes sous Louis VI; ces usages sont bien antérieurs à cette époque,<br> 1 vol. aux Notes, <span class="rig">236 +</span><br> + A-t-il consulté les meilleures sources sur l'ordre des Combats judiciaires, 2 vol. <span class="rig">264</span></p> + +<p>VENTE; formalités requises pour transmettre la possession des fonds vendus, 1 vol. 484 + <i>Vente</i> faite par un chef de Monastere des biens qui en dépendent est nulle, <i>ib.</i> 643 + A quelles personnes les <i>Ventes</i> de fonds étoient-elles interdites, <i>ib.</i> 668</p> + +<p>VERDICTS, combien de sortes, 1 vol. <span class="rig">425</span></p> + +<p>VERGE. <i>Voyez</i> <span class="sc">Baton</span>.</p> + +<p>VICOMTES, leur antiquité, 1 vol. <span class="rig">6 +</span><br> + Progrès de leur autorité, <span class="rig"><i>ib.</i> 324 +</span></p> + +<p>VIDUITÉ; origine de ce droit, 1 vol. <span class="rig">52</span><br> + Erreur d'un Auteur moderne au sujet de ce droit, 1 vol. <span class="rig">53</span></p> + +<p>VILLAIN n'étoit pas tel à cause de sa Tenure, mais sa Tenure étoit villaine à cause de<br> sa personne, 1 vol. <span class="rig">181</span><br> + <i>Villain regardant</i> & <i>Villain en gros</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 259</span><br> + Enfans du <i>Villain</i>, dont la mere est libre, sont <i>Villains</i>, 1 vol. <span class="rig">263</span><br> + Il pouvoit être exécuteur testamentaire, <span class="rig"><i>ib.</i> 268</span><br> + Quelle action, en ce cas, avoit-il contre son Seigneur qui s'emparoit des biens du testateur, <span class="rig"><i>ib.</i> 269</span><br> + Il ne peut plaider contre son Seigneur, si ce n'est pour violence, 1 vol. <span class="rig">272</span><br> + S'il se fait Ecclésiastique ou Moine à l'insçu de son Seigneur, celui-ci a-t-il droit de le<br> retenir à son service? 1 vol. <span class="rig">281</span><br> + Devoit le Droit de Chevage, <span class="rig"><i>ib.</i> 608</span><br> + Ne doit point de Relief, 2 vol. <span class="rig">122</span><br> + Il ne peut être arbitre ni témoin, 1 vol. <span class="rig">253</span><br> + Qu'est-ce qui constituoit le <i>Villain</i>, <span class="rig"><i>ib.</i> 254</span><br> + Il ne peut plaider contre son Seigneur qu'en certain cas, 1 vol. <span class="rig">264</span><br> + Ses enfans pouvoient-ils être ordonnés Prêtres, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Dans quels délais devoit-ii être reclamé par son Seigneur, 1 vol. <span class="rig">282</span><br> + Comment l'affranchissoit-on, <span class="rig"><i>ib.</i> 283</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Nief</span> <i>&</i> <span class="sc">Batard</span>.</p> + +<p>VILLE. Juges des <i>Villes</i>, par qui institués, 1 vol. <span class="rig">485</span><br> + Toute <i>Ville</i> n'a pas le privilége des Bourgs.<br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Bourgeoisie</span>.</p> + +<p>VILLENAGE, sa différence d'avec le Socage, 1 vol. <span class="rig">176</span><br> + Sa définition, <span class="rig"><i>ibid</i>, 251</span><br> + Les hommes libres peuvent tenir des terres en <i>Villenages</i> sans être Villains, <span class="rig"><i>ib.</i></span></p> + +<p>VOL, forme de l'appel pour crime de Vol, 1 vol. <span class="rig">561.</span><br> <i>Voyez</i> <span class="sc">Combats</span>.</p> + +<p>VOLTAIRE, (M. de) son erreur sur le droit que les Filles avoient de succéder par la Loi<br> Salique, 1 vol. <span class="rig">26</span><br> + Il se trompe encore, lorsqu'il dit que Henry, Roi d'Angleterre, a exempté les Eglises de la<br> Régale, 1 vol. <span class="rig">157</span></p> + +<p>VOYAGEUR, son privilége contre ceux qui lui faisoient préjudice en son absence, 1 vol. <span class="rig">499</span></p> + +<p>USURE, proscrite dès le commencement de la Monarchie, 1 vol. <span class="rig">424</span><br> + L'ancien Coutumier l'autorise-t-il, 1 vol. <span class="rig">400</span></p> + +<p>USURPATION. <i>Voyez</i> <span class="sc">Entrée</span>.</p> + +<p>UTLAGE, ne peut plaider que par Procureur, 2 vol. <span class="rig">274 +</span><br> + Tout le monde pouvoit le tuer, 2 vol. <span class="rig">275</span><br> + Le Seigneur n'étoit point privé des Biens confisqués sur l'<i>Utlage</i>, quoique le Roi lui<br> eût accordé sa grace, <span class="rig"><i>ib.</i></span><br> + Diverses significations de ce mot. <i>Voyez</i> <span class="sc">Banni</span>.</p> + +<p>VUE ou visite judiciaire des fonds en litige, 1 vol. <span class="rig">221 <i>&</i> 392</span><br> + <i>Vue</i> de Femme deshonorée, <span class="rig"><i>ibid</i>, 268</span><br> + <i>Vue</i> de plaie, 1 vol. <span class="rig"> 392</span><br> + Forme du Bref qui ordonne les <i>vues</i>, 2 vol. <span class="rig">8</span><br> + <i>Voyez</i> <span class="sc">Brefs</span>.</p> + +<h3>W</h3> + +<p>WILKINS, son Ouvrage, quoique fort important, ne peut pas beaucoup servir aux Anglois pour<br> l'interprétation de leurs Coutumes, 2 vol. <span class="rig">177</span></p> +<br> +<p class="mid"><i>Fin de la Table des Matières.</i> </p> + +</div> + + +<br><br> + + + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Anciennes loix des françois conservées +dans les coutumes engloises recueillies par Littleton, Vol. II, by David Houard + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENNES LOIX DES FRANÇOIS *** + +***** This file should be named 32298-h.htm or 32298-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/2/2/9/32298/ + +Produced by Anna Tuinman, Steven Giacomelli, Rénald Lévesque +and the Online Distributed Proofreading Team at +http://www.pgdp.net (This file was produced from images +generously made available by The Internet Archive/Canadian +Libraries) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> + diff --git a/32298-h/images/001.png b/32298-h/images/001.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..bbeca58 --- /dev/null +++ b/32298-h/images/001.png diff --git a/32298-h/images/002.png b/32298-h/images/002.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b6daa12 --- /dev/null +++ b/32298-h/images/002.png diff --git a/32298-h/images/003.png b/32298-h/images/003.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6eca765 --- /dev/null +++ b/32298-h/images/003.png diff --git a/32298-h/images/004.png b/32298-h/images/004.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c6fdfa0 --- /dev/null +++ b/32298-h/images/004.png diff --git a/32298-h/images/005.png b/32298-h/images/005.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b1db2d5 --- /dev/null +++ b/32298-h/images/005.png diff --git a/32298-h/images/006.png b/32298-h/images/006.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a77c3da --- /dev/null +++ b/32298-h/images/006.png diff --git a/32298-h/images/d-rule.png b/32298-h/images/d-rule.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..64f308a --- /dev/null +++ b/32298-h/images/d-rule.png diff --git a/32298-h/images/s-rule.png b/32298-h/images/s-rule.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..acc2cae --- /dev/null +++ b/32298-h/images/s-rule.png |
