diff options
Diffstat (limited to '31442-0.txt')
| -rw-r--r-- | 31442-0.txt | 1324 |
1 files changed, 1324 insertions, 0 deletions
diff --git a/31442-0.txt b/31442-0.txt new file mode 100644 index 0000000..218c691 --- /dev/null +++ b/31442-0.txt @@ -0,0 +1,1324 @@ +The Project Gutenberg EBook of Written Language and Dimotiki, by Karl Brugman + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Written Language and Dimotiki + and the language problem in Greece + +Author: Karl Brugman + +Translator: Lekas Arvanitis + +Release Date: February 28, 2010 [EBook #31442] + +Language: Greek + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK WRITTEN LANGUAGE AND DIMOTIKI *** + + + + +Produced by Sophia Canoni + + + + +Note: Numbers in curly brackets relate to the footnotes that have +been transferred at the end of the book (as endnotes). The tonic +system has been changed from polytonic to monotonic. The spelling +of the book has not been changed otherwise. + +Σημείωση: Οι αριθμοί σε αγκύλες {} αφορούν στις υποσημειώσεις των +σελίδων που έχουν μεταφερθεί στο τέλος του βιβλίου. Το τονικό σύστημα +έχει αλλάξει από πολυτονικό σε μονοτονικό. Η ορθογραφία του βιβλίου +κατά τα άλλα παραμένει ως έχει. + + + +ΚΑRL ΒRUGΜΑΝ + + + +ΓΡΑΦΤΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΤΙΚΗ +ΚΑΙ +ΤΟ ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ + + + +ΛΕΚΑΣ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ, ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗΣ + +ΞΑΝΑΤΥΠΩΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «Ν Ο Υ Μ Α» + + + +ΑΘΗΝΑ +1907 + + + + + +ΚΑRL ΒRUGΜΑΝ + + + +ΓΡΑΦΤΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΤΙΚΗ +ΚΑΙ +ΤΟ ΓΛΩΣΣΙΚ0 ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ + + + +ΛΕΚΑΣ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ, ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗΣ +ΞΑΝΑΤΥΠΩΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «Ν Ο Υ Μ Α» + + + +ΑΘΗΝΑ +1907 + + +Τύποις του αυστριακού Λόυδ εν Τεργέστη. + + + +Το μικρό μου τούτο έργο πρωτοτυπώθηκε στο «Νουμά» μ' αρκετά +μεταφραστικά μου λάθια. Με πολλή του υπομονή και καλοσύνη ένας φίλος +— που προτιμώ να μην ονοματίσω — αναδέχτηκε να μου τα διορθώσει, και +το φίλο μου αφτόν παρακαλώ να δεχτεί το αφιέρωμα του έργου μου ως +αδερφοσύνης σημάδι. + +*** + +Με τα έθνη τα πολιτισμένα που λέμε βρίσκεται δίπλα στις ντοπιολαλιές +και μια γλώσσα κοινή, βγαλμένη συνήθως μέσα από τα σπλάχνα τους. {1} +Είναι είδος ιδανικός κανόνας που καρτερούμε πως ως προς τη γραφή θα +συμμορφώνεται μαζί του το σύνολο του λαού κι' ως προς τη λαλιά οι +γραμματισμένοι τουλάχιστο· αληθινά όμως περιοριζόμαστε στο ναν τον +κυνηγούμε μοναχά τον κανόνα, κι' η ζωή δείχνει παντού πολυποίκιλα +ζυγωμού σκαλοπάτια. + +Πιο ομιόμορφη κι' ομαλή φαίνεται πάντα η κοινή ότα γράφεται. {2} Εδώ +ο κύκλος που παραχωρεί ο κόσμος στις ντοπιολαλιές ή στην ατομικιά +όρεξη είναι στενώτατα χαραγμένος. Μπορεί ίσως η κοινή {3} — που +παντού πηγάζει από τούτο, πως της λαλιάς μερικούς αρεστούς τύπους +τους αναγνώρισε ο κόσμος και μέσο της γραφής τους κύρωσε ως πρότυπο +πλατύτερου και γενικώτερου συναγρικημού — μπορεί ίσως, καθώς περνούν +καιροί κι' αθρώποι, να άλλαξε η κοινή βαθιά· αδιάφορο, εσένα του +ενός που γράφεις η επιρροή του παιδικού σου σκολιού όλη σου τη ζωή +σου στέκει φρουρός μ' ένα της «Αφτό πρέπει!» και κάθε συνέγλωσσος +έχει το νου του, πιος πολύ πιος λίγο, να μην παρακαταπατιούνται οι +γραφικοί της εποχής του κανόνες. + +Αλλιώτικο όμως είναι στην εφαρμογή εκείνο το είδος η κοινή που +συνηθίζεται με τους μορφωμένους ότα συναγρικιούνται είτε μεταξύ τους +— στο σκολιό, στην εκκλησιά, στη βουλή κτλ. — είτε με το λαό. Το +είδος αφτό σε κάθε τόπο είναι κάτι άστατο και πολυμετάβλητο. Όσο κι' +α χτίστηκε ίσως της κοινωνικιάς αφτής σειράς η ζωντανή γλώσσα με τον +ξαπλωμό πρώτα της γραφτής και την επιρροή της μορφής της, όσο κι' αν +αγωνίζεται ο γραμματισμένος όλη του πες τη ζωή να συμμορφώνεται με +τον κανόνα της, πάλι μόλις σπάνια κατορθώνει ξακολουθητικά να στέκει +στη διπλανή γειτονιά της. Πάντα η λαλιά της πατρίδας του πρώτα ή των +διαλεχτικών νομών όπου έζησε τόνε συνεπαίρνει λίγο ή πολύ, α θες +μάλιστα πολύ ορμητικώτερα παρ' ό,τι φαντάζεται. Έπειτα στην +καθημερνή του μιλιά αλαργέβει γενικά από τη γραφτή μακρύτερα παρ' +ό,τι ότα ρητορέβει· κι' εκεί πάλι θαν του παρατηρήσεις διαφορές +λόγου κατά πώς τύχει να μιλά ή με γραμματισμένο ή με άθρωπο απλοϊκό. + +Είπαμε πώς η γραφτή ενός έθνους είναι καθόλου πιο ομαλή κι' +ομιόμορφη παρά των γραμματισμένων η κοινή μιλιά· ως τόσο κάθε +χωριστή ντοπιολαλιά είναι πάντα ακόμα πιο ομιόμορφη. Και φυσικά, +αφού εδώ λιγώτερο κυβερνά συνειδητός κανόνας παραγμένος από πόλεμο +ανταγωνιστικών αφορμών και συντηρημένος από τέτιον πόλεμο· εδώ +σκοπός ξάστερα δεν υπάρχει άλλος παρά πώς να σε νιώσει ο διπλανός +σύντροφός σου. + +Η ζωντανή γλώσσα ενός λαού αδιάκοπα όλο ξετυλίγεται και +μεταμορφώνεται.{4} Όσο δεν καταντά σκλάβα γραφτής, αμπόδια άξια +λόγου, καταστρεπτικά του σκοπού της ως μέσου ανταλλαγής στοχασμών, +δεν προβάλλουνε. Γιατί κάθε ώρα και στιγμή αναγκαστικά ως προς αφτό +το σκοπό της δοκιμάζεται η γλώσσα, κι' ό,τι σκουριασμένο τον ενοχλεί +καιρό πολύ δε φελά· με το θάνατο συνήθως των μερικών που το +διαφεντέβουν ξαφανίζεται κι' αφτό μοναχό του. + +Δεν είναι όμως έτσι με τα γραφτά τα ιδιώματα. Τα λαλημένα σβύνουν, +τα γραμένα όμως στέκουν και πολλά χρόνια κατόπι διαβάζουνται ακόμα +κι' εντυπώνουνται. Φυσικό έτσι είναι να γίνεται ο λόγος σταθερώτερος +κι' η γραφτή να μένει συντηρητικιά. Γιατί στον προσκολλημό με το +πρότυπο — με ό,τι αναγνωρίστηκε ως κανόνας και ξάπλωσε — βασίζεται +μαθές όλο της το κράτος. + +Όμως εδώ δεν εφαρμόζεται η αρχή Imperium facile eis artibus +retinetur quibus initio partum est (μ' όπιες τέχνες στην αρχή +χτίζεις κράτος, με τέτιες έφκολα το συντηράς). Α θέλει η γραφτή να +μείνει πιστή στον προρισμό της ως μέσο συναγρικητικό κάθε +κοινωνικιάς σειράς κι' έτσι να στυλώσει το κύρος της, πρέπει την +απόστασή της από τη λαϊκιά γλώσσα που αιώνια ξετυλίγεται ναν την +περιορίζει.{5} Δεν πρέπει να ξεσυντροφιάζει με τα κάτου, παρά να +ρήχνει — τουλάχιστο από καιρό σε καιρό — μέρος του θησαβρού της και +να δανείζεται από τη λαϊκιά λαλιά.{6} Στους γραμματισμένους του +έθνους, μάλιστα στους γραφιάδες ως φυσικούς φρουρούς της γραφτής, +πέφτει η φροντίδα ώστε κάθε ξαναδέσιμο και καινούργιωμα να γίνεται +στη σωστή του ώρα και ταιριαστά. Αν αμελούν, όπως έφκολα τυχαίνει σ' +εποχές σφοδρών ανταγωνισμών του κοινωνικού οργανισμού ή σ' ε π ο χ +έ ς ξ ε π ε σ μ ο ύ τ η ς δ ι α ν ο η τ ι κ ι ά ς ζ ω ή ς ε ν ό +ς έ θ ν ο υ ς, {7} τότες ανοίγει βάραθρο μεταξύ των διο γλωσσικών +ειδών, β ά ρ α θ ρ ο π ο υ ω ς τ ώ ρ α π ά ν τ α π λ ή γ ω σ ε +β α θ ι ά ο λ ό κ λ η ρ η τ ο υ έ θ ν ο υ ς τ η δ ι α ν ο η τ ι +κ ι ά π ρ οκ ο π ή. {8} Εδώθες, ο κάτου λαός δε νιώθει πια τότες τη +γραφτή του γλώσσα και πρέπει σαν ξένη — του κατάντησε μαθές αληθινά +ξένη — ναν τη μαθαίνει, μήτε οι λίγοι όσοι το κατορθώνουνε φτάνουν +αληθινά ως σε σωστό εσωτερικό δεσμό μαζί της.{9} Εκείθες πάλι, και +για τους γραμματισμένους τέτια γραφτή, που καιρό δεν της πήγαν πια +από φυσικές λαλιές χλωροί χυμοί, ολοένα χάνει την καλύτερη της αξία. +Ρέβοντας πάντα και κοκκαλιάζοντας ξακολουθεί α θες χρήσιμη για να +παρασταίνει σωστά ποικίλες έννοιες — ως υπαλληλικό ας πούμε όργανο ή +επιστημονικό — μα με όση μαστοριά κι' αν την παίξεις, αδύνατο αγνά +να σημάνεις ό,τι συγκινά της ψυχής σου τα βάθια ή ό,τι αποτελεί την +αφτότατή σου κι' αληθινή ατομοσύνη.{10} Καταντά τότες ως ποιητικιά +γλώσσα, μάλιστα της λυρικής, όργανο κακορίζικο, κακόφωνο στα χέρια +και του πιο προικισμένου ποιητή.{11} Το σύνολο του λαού, ολόκληρη η +εθνικιά ζωή, σακατέβεται με τέτια γλώσσα. + +Αν ένα έθνος, που του κόλλησε τέτια αρρώστια και του κατάντησε +πατροπαράδοτη, έχει δική του ζωή και δε θέλει υπερβολικά να +προσπεραστεί στο συναγωνισμό των πολιτισμένων λαών, κανένα άλλο +ζήτημα πιο βαρυσήμαντο δε μπορεί να καταπιαστεί παρά τούτο, αν έχει +δηλαδή τη δύναμη να ξεφορτωθεί τα πατροπαράδοτα και να ξανασμίξει το +δεσμό με τη φυσικιά γλώσσα της εποχής του.{12} Πώς γλώσσα +αφιλολόγητη μπορεί αποτελεσματικά σε λίγο ανάλογα καιρό να γίνει +χρήσιμη προς όλα όσα απαιτεί ο κόσμος από γραφτή γλώσσα, μας το +μαθαίνει η ιστορία με πολλά παραδείγματα, όπως και μας πιστώνει +ξάστερα πως ένα έθνος που το τρώει γλώσσα γραφτή σκουριασμένη, αν +την ξεφορτωθεί κι' αν ξαναπιαστεί από τη φυσικιά του λαού λαλιά, +μπορεί άξαφνα να κατορθώσει τρανοδύναμο νου ξαναβλάστημα.{13} Έτσι +στην Ιταλία ως το δωδέκατο αιώνα η λατινική είταν επίσημη γλώσσα του +κράτους, του σκολιού κτλ. Όμως σωστό ψυχικό συντροφιασμό μ' αφτό το +ιδίωμα, που ολοένα μαραίνουνταν αιώνες πριν, δεν είχε πια ο λαός, +μήτε καν του έθνους οι πιο προκομένοι. Όταν όμως ο Δάντες {14} κι' +οι άλλοι άνοιξαν τη μπασιά του λόγου στη φυσικιά γλώσσα, τότες +χάρηκε καινούργια άνοιξη η φιλολογία κι' όλη η διανοητικιά ζωή του +έθνους. Στη Ρουσσία πάλι κουτσοβάδιζε ο κόσμος όπως όπως ως στα μέσα +του δέκατου όγδοου αιώνα με την παλιά βουργάρικη (τη σλαβική της +εκκλησιάς που λεν) ως γλώσσα γραφτή. Μα άντρες σαν το Λεμονόσσοφ και +τον Καραμσίνο βάλανε τη μητρικιά τους στο θρόνο της, κι' ετοίμασαν +έτσι το πλούσιο άνθισμα που λάμπρυνε τη ρούσσικη φιλολογία στο +δέκατο έννατο αιώνα. + +Ξυπάζει τώρα, όταν το πρωτακούς, πώς λαός Εβρωπαϊκός ανεξάρτητος — +που φιλοδοξεί ναν τόνε λογαριάζουν, όπως λογαριάζεται και μόνος του, +με τους πολιτισμένους λαούς του μέρους μας της γης, και που η γραφτή +του γλώσσα, παν τώρα χίλια πεντακόσα χρόνια περασμένα, χώρισε με τη +φυσικιά γλώσσα του λαού, τόσο που το μεταξύ τους άνοιγμα από καιρό +παραπέρασε πια κάθε υποφερτό πλάτος — πώς αφτός ο λαός με πλειοψηφία +πελώρια όχι μοναχά δε δείχνει καμιά όρεξη να ξαναταιριάσει καλόρυθμα +τη γραφτή του γλώσσα με τη λαϊκιά λαλιά, παρά και μερικούς του +προικισμένους άντρες, που είκοσι τώρα χρόνια αγωνίζουνται να +βολέψουν την αναμελιά αιώνων, τους αμπώχνει συστηματικά κι' +αγανακτισμένα. Με τούτο ερχόμαστε στον αγώνα της γραφτής των +σημερνών Ελλήνων, ή το Γ λ ω σ σ ι κ ό Ζ ή τ η μ α, όπως το λεν οι +ίδιοι, λογοτριβή που βαστάει το έθνος σε χρονικό αναβρασμό, +απαράλλαχτα όπως το Μακεδονικό ζήτημα, το Κρητικό, το οικονομικό. +Δεν πάει πολύς καιρός, μια μετάφραση της Γραφής σε λαϊκιά λαλιά +κατάντησε, όπως είναι γνωστό, μέσα στης Αθήνας τους δρόμους σε στάση +με θυσία αρκετών ψυχών. + +Ολόκληρη φιλολογία έχει συγκεντρώσει γύρω του το ζήτημα, πράμα όχι +παράξενο με τη γραφαγάπη των Ελλήνων κι' αντίκρυ με τη ζωηρή +περιέργεια του δυτικού κόσμου. Τη συζήτηση, αν και δεν την άνοιξε, +την ξανακίνησε ο λόγιος Ψυχάρης, κάτοικος του Παρισιού, που σε σειρά +δημοσιέματα προσπάθησε ν' αποδείξει όχι μονάχα θεωρητικά την ανάγκη +αλλαγής, παρά και πραχτικά με γλωσσικά δείγματα τη λογογραφικιά +αρκετοσύνη της λαλιάς των απλοϊκών αθρώπων. Ο καλύτερα αρματωμένος +αντίπαλός του,{15} κεφαλή των συντηρητικών,{16} της μερίδας δηλαδή +που ως τώρα χαίρεται την προσοχή του έθνους - αν και κάθε άλλο παρά +υπερβολικός {17} - είναι ο Γ. Ν. Χατζιδάκης, πανεπιστημιακός +καθηγητής, ο καλύτερος γνώστης της ιστορίας της Νεοελληνικής και ο +θεμελιωτής του καθαφτό επιστημονικού ξετασμού της. Ο λόγιος αφτός +πολεμά χρόνια τώρα ξανά και ξανά να ξαστερώσει πως γυρισμός σήμερα +είναι ακατόρθωτος. Το ceterum censeo του είναι τούτο· δεν είναι μήτε +κάνε στο χέρι μας πια ναν το στρίψουμε το ποτάμι πίσω. Από τους +Γερμανούς λόγιους ο Κ. Κρούμπαχος του Μονάχου, ο εξοχώτερος μεταξύ +μας γνώστης της ιστορίας του Ελληνικού μεσαιωνικού και σημερνού +πολιτισμού και λόγου, αφιέρωσε στο πρόβλημα ένα του βιβλίο τυπωμένο +στα 1903. (Το Πρόβλημα της Νεοελληνικής Γραφτής. Μόναχο 1903. Σελ. +226. Από παντού φωτίζοντας {18} το ζήτημα συμπεραίνει με τη γνώμη +που και πριν είχε φανερώσει, τόσο αφτός καθώς κι' άλλοι ξένοι +νεοελληνιστάδες, πως δηλαδή της επίσημης γραφτής των Ελλήνων της +λείπουν τα κυριώτερα βιολογικά συστατικά γλώσσας λογογραφικιάς, +συναγρικητικιάς, λαομορφωτικιάς, και πως, αν η Ρωμιοσύνη θέλει να +μην παραγκωνιστεί κι' απελπιστικά να προσπεραστεί στην προκοπή του +σημερνού πολιτισμού, η γλωσσικιά αλλαγή είναι ανάγκη απαραίτητη. Με +ολόθερμη συμπόνια προς την τύχη του Ελληνισμού τονίζει την πεποίθησή +του, και βαθιά τα πρόλογά του τα χαράζει στων Ελλήνων την καρδιά. +«Βέβαια το ξέρω» λέει σελ. 155 «πως δρόλοπα θυμού λύνω με τα λόγια +μου και πως θα κηρυχτώ τώρα θανασιμώτατος οχτρός του Ελληνισμού {19} +ή βλάκας απελπιστικός. Ως τόσο» ξακολουθά «θα φτάσει, δε γίνεται, +μέρα όταν οι Έλληνες θα δουν και θα μολογήσουν πως οι ίδιοι στάθηκαν +οι χειρότεροί τους οχτροί και παράφρονες τυφλωμένοι.» Εναντίον αφτής +της συγραφής ξαναπήρε ο Χατζιδάκης τ' άρματα πολλές φορές ως τώρα, +μάλιστα σ' ένα του έργο από 557 σελίδες γραμένο ελληνικά (Απάντησις +εις τα του Κρουμβάχερ. Αθήναι 1905, και σ' άλλο του σύγραμμα που +βγήκε τώρα ύστερα (Die Spachfrage in Griecheland. Athen 1905. 144 +S.). Κι' εδώ ξεπροβοδά τους μεταρρυθμιστάδες μ' ένα του Non +possumus. Ως τόσο, το στερνό τούτο έργο, όπως βλέπουμε από την +Εισαγωγή, γράφτηκε για το «Γερμανικό κοινό,» και με χαρά μας +σημειώνουμε πως, ενώ μόλις στα 1903 ο Χατζιδάκης πικρότατα +παραπονέθηκε γιατί ν' ανακατέβουνται οι ξένοι, τώρα θέλει να +ιδεαστούνε στη Γερμανία και σε πλατύτερους κύκλους πού το σωστό και +πού το μη σωστό της φιλονεικίας.{20} + +Οι δυτικοί φιλόλογοι οι ειδικοί του νεοελληνικού κλάδου δήλωσαν ήδη +την κρίση τους, οι περισσότεροι μάλιστα απανωτά, μα στην Ελλάδα σα +να φοβάνται πως των φιλολόγων αφτών είναι πάρα πολύ σκλαβωμένος ο +ψήφος. Τώρα που η δικογραφία συμπληρώθηκε αρκετώτατα, η επιθυμία, +φαίνεται, είναι, ας μιλήσουν κι' οι άλλοι γλωσσολόγοι όσοι +ακολούθησαν προσεχτικά το δρόμο του γραφικού πολέμου. Δεν έχω καμιά +δυσκολία, εγώ τουλάχιστο, να συμμορφωθώ, φυσικά όμως δε μπορώ εδώ να +μπω πολύ κατά βάθος σε γραμματικά καθέκαστα. + +Ας δούμε πρώτα πώς έφτασαν οι Έλληνες ως στη σημερνή τους γλωσσικιά +κατάσταση. + +Ο Ελληνικός μεσαιώνας κατεβαίνει ως στα 1821, ως στο σηκωμό του +έθνους εναντίον των Τούρκων. Μόλις θεμελίωσε το έθνος δικό του +κράτος, πρώτη φροντίδα είταν πώς να δανειστεί τον Εβρωπαϊκό +πολιτισμό. Όμως το μάτι του γένους, ενώ πολεμούσε, δεν κοίταζε +μοναχά προς τη συνέχρονη δύση, παρά και προς την αρχαία Ελλάδα και +το μεγαλείο της. Μα απ' όλα του πολιτισμού τα δώρα που χαίρουνταν +ήδη το έθνος τίποτα δεν του θύμιζε τόσο άμεσα τα μυριόδοξα περασμένα +όσο η γραφτή του γλώσσα· εκεί δεν έβλεπε έτσι μοναχά τα ίδια πάντα +ψηφιά των αρχαίων, παρά και τις ίδιες λέξες και τους ίδιους τύπους. +Από τους παλιούς καιρούς δεν είχε ποτές νεκρωθεί, δηλαδή δεν είχε +θαφτεί αδιάβαστη και ξεχαστεί στα ράφια. Στους ατέλιωτους εκείνους +καιρούς της υλικιάς και διανοητικιάς φτώχιας και του εθνικού +κοματιασμού κατόρθωσε να βασταχτεί ως γλώσσα τουλάχιστο του +κλήρου.{21} Λίγο πριν την επανάσταση, όταν είχε πια μπει η γλώσσα +κάπως βαθύτερα στην πραχτικιά ζωή του έθνους, κανονίστηκε η +γραμματική της στο γενικό πολύ καλοστόχαστα με την ενέργεια του +σοφού και γνωστικού Κοραή (1748—1833 ) και με των οπαδών του. + +Σε μερικά έγινε κάπιος ζυγωμός προς τη λαϊκιά λαλιά.{22} Κλαδέψανε +δηλαδή τότες μερικούς κλασσικούς σχηματισμούς ξένους πια του λαού, +καθώς τον απαρέμφατο και το μονολεχτικό μέλλοντα, και παραδέχτηκαν +τύπους της εποχής. Αλλαγή όμως ριζικιά δε στάθηκε ο κανονισμός +αφτός. Καθώς το έθνος έμπαινε στον εβρωπαϊκό πολιτισμό, έπρεπε η +γλώσσα του — έτσι θαρρούσε ο κόσμος — όχι μοναχά να συμπληρωθεί +ανάλογα και να πλουτιστεί, παρά και να καθαριστεί. Αφτό έγινε λοιπόν +με τη βοήθια της αρχαίας. Πήραν τότες όχι μοναχά κλασσικές λέξες και +τύπους για ν' αντικρύσουν όπια τυχόν καινούργια ανάγκη πρόβαλλε, +παρά με τον ίδιο τρόπο αντικατάστησαν και λέξες ιταλικής ή τούρκικης +πηγής ανακατεμένες από πριν· μάλιστα στον κλασσικό ζήλο θυσιάστηκαν +κιόλας γνήσιες λέξες εθνικές που είχε παραλάβει η γραφτή από τις +ντοπιολαλιές και που σμίγανε μαζί τους τα παρόντα. Αφού η τεχνητή +αφτή γλώσσα μπάστηκε ως επίσημη των υπαλλήλων, του στρατού κτλ., +προχωρούσαν ολοένα έτσι τα πράματα ως στα 1880, όταν εδώθες +προβάλανε ριζοσπάστες, μα σύγκαιρα κι' εκείθες βγήκε φωνή από το +στόμα των αντιπάλων τους των πιο τουλάχιστο στοχαστικών, «Μη πια πιο +πίσω προς την αρχαία!» {23} + +Τώρα, έφκολο είναι να λες πως, άμα τέλιωσε η Επανάσταση, όταν πες τα +πάντα μέσα στο νιο το Κράτος και στην Κοινωνία είτανε να +ξαναχτιστούν, πως παρουσιάστηκε αμέσως τότες κατάλληλη στιγμή προς +σκόπιμο ξαναταιριασμό λαϊκιάς και γραφτής γλώσσας. Ως τότες +ολόκληρους αιώνες, εξόν τον κλήρο, μόλις έβρισκες μια περιορισμένη +χουφτίτσα διαβασμένους που αληθινά ήξεραν {24} τη γραφτή και την +όριζαν. Αντιπρόσωπος τίποτα λογοτεχνιάς της προκοπής ή λαοπαιδείας +θρεμένης από τέτια λογοτεχνιά το γλωσσικό αφτό είδος δεν είταν· και +αφού μήτε σήμαινε ως καθημερνή λαλιά των γραμματισμένων, μπορούσε +τότες η Κυρά Καθαρέβουσα — έτσι τη λεν τη γραφτή τους οι Έλληνες — +με θάρρος να ξερριζωθεί. Το έθνος κάτεχε πολύτιμη δημοτικιά ποίηση, +τραγούδια που και στη Δύση τα πρόσεξαν^ να, κι' ο ίδιος ο Γαίτες τους +έδειξε ζωηρή συμπάθεια μεταφράζοντας κάμποσά τους γερμανικά. Η +γλώσσα τους είταν κι' είναι κάπως μεσιανή, {25} είδος που έφκολα +μορφώνεται με το ταξίδι των τραγουδιών από τόπο σε τόπο. Εδώ λοιπόν +βρισκότανε πρόχειρο φυσικό θέμελο Νεοελληνικιάς γραφτής, αφού δα +μάλιστα προς λεξικό πλουτισμό και μέρος προς συνταχτικό ψιλοδούλεμά +της μπορούσανε να χρησιμεφτούν αρκετά στοιχεία της παλιάς γραφτής. +{26} Το να μην έγινε τότες τέτιο ξανάχτισμα δεν είναι παρά φυσικό. +{27} Ο κόσμος μέσα κι' όξω βούηζε αρχαία Ελλάδα. Καρτερούσε από τους +Έλληνες και το καινούργιο τους βασίλειο έναν οργασμό όπως γρικήσανε +οι προγόνοι τους αμέσως μόλις τέλιωσαν οι Περσικοί πόλεμοι. Όχι η +δημοτική όμως, παρά η πατροπαράδοτη γραφτή {28} τους φάνηκε τότες +των Ελλήνων πιο άμεσα πώς έδενε τα τωρινά με τα ξακουστά περασμένα, +η γραφτή εκείνη που είτανε δα κιόλας διάλεχτος της Καινής Διαθήκης. +{29} Πώς ν' απαιτούσες τότες θυσία τέτιου κληρονομικού θησαβρού; +Έπειτα μην ξεχνούμε και τούτο. Ως προς τη γλωσσικιά ιστορία, μάλιστα +με τι τρόπο στέκουνε μεταξύ τους λαϊκιά και γραφτή γλώσσα, βασίλεβαν +τότες και στους πολιτισμένους ακόμα λαούς ιδέες σύθολες και +μπερδεμένες. {30} Ζητάς πάρα πολλά, αν απαιτείς πως έπρεπε από τότες +οι Έλληνες να ωφεληθούν τα μαθήματα τα πορίσιμα από των άλλων λαών +τη γλωσσικιά και λογοτεχνικιά ιστορία. + +Μήτε πρέπει να παρακαταδικάζουνται οι Έλληνες για το τόσο μελετημένο +κι' υπερβολικό σπρώξιμο της καθαρέβουσας προς την αρχαία που +χαραχτηρίζει αφτής της γλωσσικιάς μορφής τον ξετυλιγμό κατά τον πριν +αιώνα. {31} Τέτιες αρχαιοπετριές δεν έλειψαν ούτε από τους +πολιτισμένους λαούς της Εβρώπης ούτε καν από μας τους Γερμανούς, αν +και, εννοείται, πουθενά δεν παρατεντώθηκαν ως σε τέτιο μάκρος και +τόσο συστηματικά. + +Α θες όμως σωστά να καταλάβεις τη σημερνή θέση, πρέπει τώρα να +λογαριάσεις ακόμα και τούτο. Οι ρωμέικες ντοπιολαλιές φύλαξαν +καθόλου το υλικό τους όπως το είχαν αιώνες πριν· ως τόσο με τον +ξαπλωμό της παιδείας από τον καιρό των Τούρκων λέξες κάθε λογής +χώθηκαν μέσα τους από την επίσημη γραφτή. Μα και πάλι με όσα της +ιστορίας της Καθαρέβουσας είπαμε, το χάσμα το μεταξύ της και των +ντοπιολαλιών στο γενικό κατάντησε φυσικά ακόμα πλατύτερο. {32} Η +γραφτή, όπως βασιλέβει στα γραφεία, στον τύπο, στην επιστήμη κτλ., +δεν είναι — όπως δεν είναι κανενός λαού — κάτι ολότελα ομιόμορφο, +παρά ως σε μια γραμμή αλλάζει κατά το γραφιά και το αντικείμενο. +Τώρα, ως προς την καθημερνή λαλιά των γραμματισμένων μέσα στις +χώρες, στην αρχή παραξενέβει που άλλοι βεβαιώνουν πως μιάζει πολύ +της γραφτής — αφού και πήγασε από τη γραφτή, όπως προσθέτουν — και +που άλλοι αντίθετα τονίζουν πως κανείς ποτές του δε μιλεί όπως +γράφει, πως σωρός συστατικά της γραφτής — μερικοί τύποι κι' άπειρες +λέξες — δεν υπάρχουν παρά στο χαρτί και στα ρητορικά δίχως να +περνούν άλλη φορά και τα πιο σοφά τα χείλια, πως η συνηθισμένη των +γραμματισμένων γλώσσα βρίσκεται σημαντικά ακόμα εντός του κύκλου της +απλοϊκιάς λαλιάς κτλ. Το σωστότερο κι' αληθινό είναι φυσικά τούτο, +πως η κοινή αφτή γλώσσα παντού ανεβοκατεβαίνει ποικιλώτατα, το +συμμορφωτικό της όμως πάντα μένοντας τέτιο ώστε οι χώρες παντού στην +Ελλάδα και στην Τουρκιά να συναγρικιούνται δίχως καμιά δυσκολία. +{33} Το πως ο τύπος αφτός, όπως μας λεν, πήγασε από τη γραφτή +παράδοση είναι, το λίγο λίγο, φαντασία. Γιατί στους καιρούς όταν ο +τύπος αφτός βλάστησε και ξάπλωσε, κάθε Ρωμιός, όπως και σήμερα, +μάθαινε πρώτα να μιλά όχι στο σκολιό, παρά στο γονικό του σπίτι. +Τώρα, α φανταστείς μια μεσιανή φτιασμένη με το μέσο κάθε χωραΐτικης +λαλιάς, είναι φανερό πως αφτή στο δέκατο έννατο αιώνα ως σήμερα +πάντα αλάργεβε από τη δημοτική προς τη γραμμή της επίσημης γραφτής +(Δες Χατζηδάκη σελ. 15 «Ότα διο λέξες, διο σύνταξες, διο +γραμματικούς τύπους κτλ. στα καλύτερα σπίτια και στην αρχοντικώτερη +«κοινωνία τους μεταχειριζόμαστε το ίδιο, τότες προτιμάμε είτε +λαλώντας είτε γράφοντας εκείνον που μας συνεδένει με την εκκλησιά +μας και τα περασμένα μας». {34} Σελ. 35 «Μπορώ ένα σωρό λέξες να +αναφέρω που, αν και πασίγνωστες άλλοτες της λαλιάς, τώρα +ξαφανίστηκαν ολότελα, και στον τόπο τους άλλες παρμένες από την +καθαρέβουσα κατάντησαν παντού κοινό νόμισμα· {35} και σημείωσε, δεν +εννοώ λέξες υπαλληλικές, επιστημονικές κτλ., παρά λέξες ολότελα της +καθημερνής ζωής». Και σελ. 47 «Πλήθος λέξες και μερικοί τύποι από τη +γραφτή παράδοση μπήκανε στην καθημερνή λαλιά και χωνέφτηκαν· όμως +ανάποδα, αν εξαιρέσεις τη σύνταξη την πιο απλή, λιγώτερα στοιχεία +από τη στοματικιά παράδοση παράλαβε ως τώρα η γραφτή.» Κι' είναι +ξάστερο ακόμα πως έτσι έπρεπε να γίνει. Πρώτα, είναι τούτο φυσικιά +κατάντια του καλοκαρδιστικού ξαπλωμού που πήρε στην Ελλάδα η +παιδεία. {36} Έπειτα, έχουμε ακόμα την καλή μας ξυπασιά. Του Έλληνα +του φαίνεται η επίσημη γλώσσα όχι μονάχα «σεβαστή, και σα να πούμε, +έκλαμπρη» {37} (Χατζιδ. σ. 22, αίστημα που μάλιστα το προξενεί η +εκκλησιαστικιά παράδοση, {38} παρά συγκριτικά με τις ντοπιολαλιές +του φαίνεται και σαν αρχοντικιά και ως μόνη άξια αθρώπου μορφωμένου. +{39} Κόπους και κόπους στοιχίζει το ναν τη μάθει κανείς σωστά, και +λοιπόν δε θέλει τέτιο θησαβρό μοναχά με το κοντύλι να σου τόνε +βγάζει στο φως. Έτσι ο μορφωμένος Έλληνας τη λαϊκιά λαλιά τη +λογαριάζει πρόστυχη, χοντρή, χυδαία. + +Οι κάθε λογής ζημιές που έπαθε ως τώρα ο Ελληνικός πολιτισμός με το +σημερνό γλωσσικό του σύστημα, και που θα πάθει ακόμα α γλήγορα δε +βρεθεί γιατριά, είναι κατά βάθος ξηγημένες μέσα στου Κρούμπαχου το +βιβλίο. Εδώ κι' εκεί ίσως ο Κρούμπαχος τα πάρα βλέπει σκοτεινά, {40} +κι' από ζήλο προς την ιδέα κάπου καταδικάζει πάρα πολύ βαριά τους +Έλληνες· μα ως προς την ουσία έχει δίκιο. Χεροπιαστό άξαφνα είναι το +πως, επειδής είναι τόσο δύσκολος ο ξεσκολιασμός της γραφτής, μάλιστα +με τέτια δύσκολη ορθογραφία (όπιος μαθαίνει διάβασμα και γράψιμο +πρέπει ένα σωρό πράματα να φορτώσει το νου του που μοναχά στη γραφή +υπάρχουν και που σήμερα της λαλιάς της είναι περιττά, καθώς την ψιλή +και δασεία, τους τρεις τόνους, τις χρονικές των φωνηέντων διαφορές, +τους διφτόγγους, τα διπλά σύφωνα κτλ. Πουθενά δε συγκινάει τόσο των +Ελλήνων η λατρεία προς το έργο των προγόνων τους όσο σ' αφτή την +αφτάπαρνη επιμονή σε γραφικές συνήθιες που εδώ και 1500 χρόνια +κατάντησαν άσκοπες), χεροπιαστό είναι, λέω, πως έτσι άλλοι σπουδαίοι +διδαχτικοί κλάδοι περιορίζουνται σημαντικά, και πως η καθαρέβουσα +φταίει — αν και ίσως όχι μόνη — που η Ελληνική λογοτεχνία δεν έχει +ως τώρα μήτε ένα να δείξει καλλιτεχνικά ξετελιωμένο έργο. {41} + +Οι Συντηρητικοί στην Ελλάδα το πιο συχνά δεν παραδέχουνται +παραλληλισμούς με τα γλωσσικά περιστατικά άλλων πολιτισμένων λαών, +κι' ως προς μερικά καθέκαστα έχουν αληθινά δίκιο. Ως τόσο, οι ίδιοι +δε δυσκολέβουνται να παραπέμψουνε σε παραδείγματα καθώς της Ελβετίας +και της χαμηλής Γερμανίας, για να δείξουν πως χωρίς βλάβη πολιτισμού +και κοινού καλού κάπια πλατύτερη διαφορά δημοτικής και γραφτής +μπορεί να σταθεί. Όμως κι' αφτός ο παραλληλισμός κάλια ας μένει στην +άκρη. Σ' αφτούς τους τόπους — της Γερμανίας έχω στο νου μου κυρίως +το Μεκλεμπούργο — κανείς μορφωμένος δεν κοιτάζει καταφρονητικά κι' +ακατάδεχτα τη δημοτική του· στην Ελβετία μάλιστα όχι μοναχά στα +σαλόνια, παρά και σε πολιτικά σωματεία μιλούν αλλεμανικά. {42} Ναι, +δε λέω, μολονότι κι' εκεί με τη διγλωσσιά δυσκολέβουνται των παιδιών +τα γράμματα, μολονότι τη δημοτική τους οι μορφωμένοι την αγαπούν, +όμως κανείς δε φαντάζεται ν' ανεβάσει σε γραφτή τη γλώσσα των +απλοϊκών αθρώπων και να καταργήσει την ανωγερμανική. Γιατί; Γιατί +αφτός ο τύπος πέρα πολύ από της Ελβετίας και του Μεκλεμπούργου τα +σύνορα χαίρεται αφιλονείκητο κύρος, κι' είναι αντιπρόσωπος και +μεσολαβητής ποικίλης και πολύτιμης διανοητικιάς αγωγής που σύνολες +τις φυλές όσες τον παραδέχτηκαν ως γραφτή τις ωφελεί αδιάκοπα με τον +ίδιο τρόπο. Ανίσως δεν είταν έτσι, αν η σημερνή ανωγερμανική είταν +περιορισμένη εντός του Ελβετικού ας πούμε νομού και μόλις τώρα +πρόβαλλε ως γλώσσα λογοτεχνικιά, τότες ο κόσμος θαν τους παρακινούσε +δυνατά ναν την ξαπολύσουν και να γράφουν αλλεμανικά, και δεν έχει +λόγο τη συβουλή θαν την άκουγαν. Ελληνική όμως γραφτή δεν είναι +ανάλογα επίσημη και γειτονικών πολιτισμένων κρατών· μάλιστα, πριν +κηρυχτεί απαραίτητη, πρέπει δα πρώτα να δείξει ίσως περγαμηνά ως +γλώσσα σημερνού πολιτισμού! + +Μήτε μπορείς πάλι να ισχυριστείς — όχι βέβαια — πως η καθαρέβουσα ως +τώρα ζημίωσε και τίποτα άλλο. Τέτιος ισχυρισμός θα είταν το ίδιο +ανόητος όσο αν έλεγες πως η λατινική στο μεσαιώνα, ότα στους +ρωμανικούς τόπους κρατούσε πίσω τις φυσικές γλώσσες των λαών, δεν +προξένησε παρά βλάβη. {43} Η καθαρέβουσα μετάφερε ως τώρα από τη +δύση στην Ελλάδα πολλά και σημαντικά μορφωτικά δώρα, και μοναχός +ισχυρισμός μας είναι αφτός, πως μερικές βαθιές πληγές και φάγουσες +στην Ελλάδα δε γιατρέβουνται όσο βασιλέβει τέτιας λογής διγλωσσιά. +Σήμερα λοιπόν ένα υπάρχει ζήτημα, τούτο· είναι καθόλου πραχτικό +ακόμα να ξαναμπούν οι Έλληνες τώρα στα σωστά νερά ύστερα από πες +ενός αιώνα στραβόδρομο ταξίδι; αν είναι πραχτικό, πώς πρέπει να +βαλθούνε; + +Με τούτο έρχουμαι στο πιο αδύνατο μέρος της τελεφταίας συγραφής του +Χατζιδάκη. Θέλει ναι να φραχτεί ο πιο πέρα αρχαϊσμός της γραφτής, +{44} μα έπειτα πιστέβει πως πρέπει ν' αφεθούν τα πράματα κι' ας παν +όπως πάνε, αφού των Ελλήνων τους αρέσει η σημερνή τους γραφτή και με +πελώρια πλειοψηφία καταδίκασαν τους «Προδεφτικούς». {45} Νομίζει +λοιπόν και πως το ζήτημα αληθινά λύθηκε τώρα και πια δε μένει σήμερα +παρά να καταλάβουμε πια τα περιστατικά και πώς γεννήθηκε ο τωρινός +τύπος της γραφτής. {46} Φοβούμαι, ο εξαίρετος λόγιος δεν καλοξάνοιξε +μια σημαντικιά διαφορά γραφτής γλώσσας και δημοτικής. Τη δημοτική ο +κόσμος την αφίνει μοναχή της, και δε γίνεται αλλιώς. Αντίθετα, η +γραφτή με κάθε τρόπο χρειάζεται φροντίδα. Είναι μηχανισμός προς +όφελος του συνόλου των πολιτών. Έχει κι' ο λαός ο κάτου δικαίωμα +ώστε ναν του γίνουνται εφκολοζύγωτα του μηχανισμού τα καλά, εντός +τουλάχιστο του κατορθωτού. Αν το τωρινό λοιπόν γλωσσικό σύστημα στην +Ελλάδα είναι σακάτικο, όπως κι' ο Χατζιδάκης παραδέχεται — +τουλάχιστο πλάγια — τότες πρέπει ο κόσμος πάντα και παντοτινά να +πολεμάει πώς το σύστημα να ματασιαστεί. Τι κι' αν «η πλειοψηφία των +Ελλήνων» σήμερα — δηλαδή η πλειοψηφία των κατόχων, της γραφτής, που +είναι του συνόλου λαού μειοψηφία — δε διακρίνει πως το έθνος +βρίσκεται σε δρόμο στραβό; Αφτό δεν αποφασίζει το παραμικρό. Ριζικός +ξαναμορφωμός ανάγκη να κυνηγηθεί ξανά και ξανά, και λόγος καθώς +«Πολύ αργά!» δεν πρέπει να ξεστομίζεται. Το πώς ο Ψυχάρης ως τόσο κ' +οι συντρόφοι του καταπιάστηκαν πρώτοι τέτιο ξαναμορφωμό κι' άνοιξαν +καινούργια ιδέα, αφτό είναι και θα μείνει αξέγραφτη δούλεψή τους, +όσο στρεβλή κι' αν προτείνουνε γιατριά. + +Στην Ελλάδα, το ξέρω, μερικοί πιστέβουν πως η καθαρέβουσα θα +ρουφήξει με τον καιρό κάθε ντοπιολαλιά κι' έτσι τότες μονάχη της θα +μορφωθεί η χρειαστή μονογλωσσιά. Πως αφτού μπορεί ίσως το πράμα να +τελιώσει αν ο κόσμος δουλέβει μελετημένα προς τέτιο σκοπό, φυσικά +κανείς δεν αντιλέει. Μήτε ως επιχείρημα θ' αντιτάξω το πως, αν αφτό +αληθέψει, ο κόσμος θα δει φαινόμενο άγνωστο ως τώρα της ιστορίας +κάθε άλλου λαού. Όμως ξάστερα πρέπει να νοηθεί τούτο, πως για το +φτάσιμο στο σκοπό με τέτιο στρατί πρέπει να λογαριάσεις δουλιά +αιώνων τουλάχιστο, {47} εξόν αν από σήμερα κατόρθωνες να σφαλίσεις +τους χωρικούς μέσα στις χώρες ώστε ναν τους καθαρογλωσσίσεις όσο +χρειάζεται. + +Ο Χατζιδάκης κι' ο Κρούμπαχος είναι ένα — κι' είμαι κι' εγώ της +ίδιας γνώμης — ως προς τούτο, πως η θεωρία των ριζοσπαστώνε από τους +Προδεφτικούς (καθώς του Ψυχάρη, του Πάλλη, και λοιπών) που άρον άρον +ξεγράφουν την καθαρέβουσα ως γραφτή και στον τόπο της θρονιάζουν +άλλη, αγνή δημοτική, είναι λάθος. Οι ριζοσπάστες αφτοί το +παραξηλώνουν. Τα πράματα σήμερα προχώρησαν τόσο, που ο ξαναμορφωτής +δε μπορεί καλά καλά να πλάσει πια από υλικό αδούλεφτο, γιατί η +γραφτή στην Ελλάδα τον περασμένο αιώνα ξάπλωσε σημαντικά και μ' ένα +φετφά δεν τη σβύνεις έτσι όπως αγαπάς. Χρειάζεται λοιπόν κάπιος +συβιβασμός, όμως συβιβασμός όπου βέβαια η αφεντιά της — η +Καθαρέβουσα — πρέπει από το θρόνο της πολλά σκαλοπάτια να κατεβεί. +Ως προς το φτογγολογικό, το τυπικό, και τα κυριώτερα ακόμα του +συνταχτικού, πρέπει ο κόσμος ν' ακολουθήσει τη ζωντανή δημοτική, +ώστε της γραφτής, όσο γίνεται, ναν της ζωντανέψει ξαναρχής ο +οργανισμός. Στο γιόμισμα όμως των καθέκαστα, μάλιστα ως προς το +λεξικολογικό θησαβρό, δεν πρέπει η διανοητικιά δουλιά που ξοδιάστηκε +κι' αποθηκέφτηκε στην καθαρέβουσα να μείνει άχρηστη· μοναχά κάθε +περιττός αρχαϊσμός πρέπει, κοντά στη γνώση, ολότελα να παραμεριστεί. +{48} Τα ίδια απάνου κάτου προτείνει κι' ο Κρούμπαχος (σελ. 130 κι' +εξής). + +Αντάμα τους όμως πρέπει να βαδίσει και θεωρητικιά διδαχή — πρώτα +πρώτα του δασκαλικού κλάδου του ίδιου — γενικά ως προς την ουσία και +τη ζωή των γλωσσών και ειδικά ως προς την οικονομία των γραφτών +ιδιωμάτων, ώστε το ζήτημα στην Ελλάδα να παρατηρηθεί κάπως πιο +αντικειμενικά και να νοηθεί η ανάγκη ριζικού ξαναμορφωμού. + +Μα πιος όμως μπορεί να κυβερνήσει ιδέες κι' αιστήματα λαών, όταν +κρίνουνται ζητήματα τόσο απαλά και δυσκολομέτρητα με διαβήτη; Ίσως — +δε λέω — γλήγορα φέρουν αλλαγή στην Ελλάδα οι άντρες οι γνωστικοί, +οι μόλις μια χουφτίτσα τώρα, μάλιστα αν κανένα γλωσσοδύναμο κοντύλι, +κανείς θεοπροίκιστος λογοτέχνης φανεί σύντροφός τους· ίσως όμως πάλι +στέρξει καιρό ακόμα ο κόσμος της Κυρά Καθαρέβουσας το ζυγό. Τούτο +δυστυχώς φαίνεται και πιο πιθανό, ότα θωρείς πόσο ξέγνιαστα +καθαρεβουσίζει των γραμματισμένων το πλήθος. Ας ελπίζουμε λοιπόν, τι +άλλο; + +Σποριάς 1906. +i} Στην Ελλάδα το να βγει η κοινή από ντοπιολαλιές νομίζεται μεγάλο +ψεγάδι και ντροπή. Πολύ συχνά μας το χτυπούν. + +2} Στην Ελλάδα η κοινή δε γράφεται διόλου εξόν από τους +δημοτικιστάδες. Η συνηθισμένη γραφτή δεν είναι η κοινή, παρά το +περισσότερο σωρός νεολογισμοί βγαλμένοι από κλασσικά Λεξικά και +Γραμματικές. + +3} Το κείμενο Schriftsprache. Μου φαίνεται παραδρομή αντίς +Gemeinsprache. + +4} Αφτό δεν το παραδέχονται στην Ελλάδα. Οι αλλαγές από τη κλασσικιά +που παρουσιάζει η σημερνή γλώσσα νομίζουνται αποτέλεσμα σκλαβιάς. +Μήτε όσοι ξέρουν το σωστό φωτίζουν πάντα τους άπειρους. Κάπου είδα +και σ' ένα άρθρο του Χατζιδάκεως πως τη σημερνή γλώσσα τη χρωστούμε +στις εθνικές μας συφορές. + +5} Στην Ελλάδα γίνεται ανάποδα. Την απόσταση της γραφτής από τη +ζωντανή γλώσσα οι γραμματισμένοι καταγίνουνται ναν τη φαρδήνουν. +Όσους πολεμούν αφτή την ανοησία τους ονομάζουνε με διάφορα επίθετα, +όλα διαλεχτά, δηλαδή μουρλούς, οξωφρενικούς, προδότες, χυδαίους, +αγράμματους, πλερωμένους κτλ. Μια Κυρά τώρα ύστερα τους είπε και +απορηγμένους των σκολιών. + +6} Στην Ελλάδα προτιμούν το ανάποδο, να ρήχνει δηλαδή η λαϊκιά λαλιά +από τον πλούτο της, να πεταχτεί μάλιστα, αν είναι δυνατό, ολόκληρη +στο κάρο και ν' αντικατασταθεί με την αρχαία. Έτσι λεν πώς καλύτερα +να μη λέμε ψ ω μ ί παρά ά ρ τ ο ς κτλ. + +7} Τα ακούτε, κυρά και κύριοι; Η διγλωσσία, λέει ο καθηγητής +Brugman, προβάλλει όταν ξ ε π έ φ τ ο υ ν τα έθνη. Μια φορά, +θυμούμαι, ο Βικέλας με ρώτησε «Και γιατί τάχα να μην έχουμε +διγλωσσία;» κι' από τότες ο πατριωτισμός του καταγίνεται ναν την +παντοτινέψει. Κρίμας στον άθρωπο! Εδώ καιρός, επειδής έτυχε λόγος, +να παραπέμψω το Βικέλα στα λόγια του Χαντζιδάκεως σελ. 448. +Βεβαιώνει δηλαδή πως του είπε ο Βικέλας «Παρατηρώ ότι όσοι εν τη +αλλοδαπή Έλληνες καταφέρονται κατά της γλώσσης «ημών, έχουσι κατά το +μάλλον και (γρ. ή) ήττον απομακρυνθή από των «ημετέρων ηθών και +εθίμων, από των ημετέρων ακολουθιών εν τη εκκλησία, «από της +ημετέρας καθόλου μάνδρας.» Αφτό δεν το πιστέβω· αδύνατο να κατάντησε +ως αφτού ο Βικέλας. Ως τόσο σωπαίνει Όπως σωπαίνει κι' ο Λάμπρος, αν +και ξέρει πώς ο Χαντζίδακις έγραψε σελ. 842 «Το ότι ο κ. Λάμπρος +διαλαμβάνων ποτέ περί των γυναικών παρ' Ομήρω απήγγειλεν ως +περίεργον και χάριν γέλωτος ίσως ολίγους στίχους κατά την... +εκχυδάισιν των Ομ. επών υπό του κ. Πάλλη, τούτο ουδέν θαύμα. Ηθέλησε +πιθανώς να ψυχαγωγήση το ακροατήριον.» Θε μου, τι δείλια! + +8} Και τι άλλο έγινε στους Βυζαντινούς καιρούς; τι άλλο γίνεται στην +Ελλάδα ακόμα σήμερα; + +9} Αφτό εφαρμόζεται λέξη λέξη στην Ελλάδα. + +10} Αφτά λέμε κι' εμείς οι μουρλοί, εξωφρενικοί, προδότες, χυδαίοι, +αγράμματοι, πλερωμένοι κτλ. (και απορηγμένοι των σκολιών, όπως μας +είπε τώρα ύστερα μια αρχόντισσα που ξεσκόλιασε όλα τα σκολιά και τα +πανεπιστήμια.) + +11} Κι' αφτά τα φωνάζουμε εμείς οι προδότες. + +12} Αφτό προσπαθούμε οι πλερωμένοι. + +13} Αφτό έγραψε ολόκληρη φυλλάδα από 400 σελίδες ναν το αποδείξει +ένας μουρλός και απορηγμένος της αρχόντισσας που λέγεται Φωτιάδης +(τίποτα περισσότερο). + +14} Το ιταλικό παράδειγμα είναι κλασσικό και χεροπιαστό. Μα ο +Χαντζίδακις (ή ο Σκιάς) λέει «ας αφίσουμε τα ξένα παραδείγματα, δεν +υπάρχει αναλογία.» Ως τόσο καπότες παραπέμπει σε ξένα παραδείγματα +αν τα θαρρεί βοηθητικά του. Ο συλλογισμός του, φαίνεται, είναι σαν +τέτιος «Δε βλέπετε πως η ιστορία συνηγορεί μαζί σας; Άρα η ιστορία +δεν αξίζει ως προς το ζήτημά μας. Ένα διο μοναχά ιστορικά, το τάδε +και τάδε, αξίζουν κ' απόδειξη πως αξίζουν είναι ο ταιριασμός τους με +τη δική μου (εμένα του Χαντζιδάκεως) τη θεωρία.» + +15} Δε νομίζω, θεωρητικά ως προς το γλωσσικό ζήτημα ο Σκιάς είναι +πολύ καλύτερα αρματωμένος (όπως το ξέρει ο Χαντζίδακις, αν και πολύ +λίγο θυμάται του Σκιά το βιβλίο). Συζητά μ' αρκετή τέχνη και δύναμη, +γράφει κι' αθρωπινά· δε στριγγλίζει σα χοίρος του Σικάγου. Πραχτικά +πάλι — ως λογογράφος στην καθαρέβουσα — πώς μπορεί ο Χαντζίδακις να +συγκριθεί με το Βερναρδάκη; Ας πάρουμε ένα παράδειγμα. Η αρχή της +Εισαγωγής του (παρμένης σωπηλά από ένα άρθρο του Γεννάδιου) στην +«Απάντησιν εις τα του Κρουμβάχερ» σελ. 314 πάει έτσι «Πολλάκις +συνέβαινε κατά τους ευκκλεείς χρόνους της αρχαίας Ελλάδος, οσάκις +(sic) δύο Ελληνίδες πόλεις «ήριζον προς αλλήλας ή οσάκις (sic) αι +πολιτικαί μερίδες τινός πόλεως «περιήρχοντο εις έριδας, να +προσκαλώσιν εξ άλλης πόλεως κτλ.» Τι πομπωδικώτερο μπορεί να +υπάρξει; Κάθε λογογράφος της προκοπής το πολύ πολύ θα έγραφε +«Πολλάκις συνέβαινε κατά τους ευκλεείς χρόνους της αρχαίας «Ελλάδος, +όταν δυο πόλεις ή αι πολιτικαί μερίδες τινός πόλεως ήριζον, να +«προσκαλώσιν εξ άλλης πόλεως κτλ » Στην κλασσικάδα του ο σ ά κ ι ς +μάλιστα θυσιάστηκε κι' η ιστορικιά αλήθια. + +16} Πώς είναι κεφαλή; Θ' απορήσω πολύ, α με βεβαιώσουν πως ο +Βερναρδάκης, ο Βλάχος, ο Βικέλας, ο Λάμπρος, ο Πολίτης, ο +Βοσπορίδης, ο Άννινος, ο Δροσίνης, ο Πυλαρινός, ο Προβελέγγιος κτλ. +τον παραδέχουνται αρχηγό. Το πολύ πολύ ας είναι αφτός κι' ο +Μιστριώτης αμοιβαίοι αρχηγοί μεταξύ τους. + +17} Υπερβολικώτατος μάλιστα. Δεν ξέρω κανέναν υπερβολικώτερο. Λέει +ίσως πώς δεν είναι υπερβολικός — επειδή καλό το επιχείρημα — μα το +ύφος του κηρύχνει άλλα. Παράδειγμα το μέρος της εισαγωγής του που +ανάφερα πριν. Ή πάρε άλλο παράδειγμα κι' από το τέλος του βιβλίου +του σελ. 819 «ότι α ν ε ν ή ψ α μ ε ν εκ του ληθάργου της δουλείας +και α ν έ σ τ η μ ε ν «εκ του βυθού αυτής ακριβώς ένεκα του +παρελθόντος τούτου, ότι προς αυτό «ως προς πολικόν αστέρα α ε ί +αποβλέπομεν κτλ.» Με τέτιες φράσες είναι πλημμυρισμένα τα βιβλία +του. Από κλασσικό ζήλο μάλιστα συνεπαίρνεται καμιά φορά και σε +σολοικισμούς ακόμα. Πρβ. σελ. 774 «ερωτάτε αν (==εί) δ ύ ν Ω μ α ι.» +Άπολλον αποτρόπαιε! Όλος ο άλλος κόσμος λέει σωστά «ερωτάτε αν +δύνΑμαι.» + +18} Κατά του Χαντζιδάκεως όμως τη γνώμη, το βιβλίο είναι ρητορικό + +19} Απαράλλαχτα, δυστυχώς. Και με τι παιδιάτικες σοφιστείες +προσπαθεί ο Χαντζίδακις ν' αποδείξει τον Κρούμπαχο μισέλληνα! Σελ. +83 του γερμανικού του βιβλίου λέει «Λοιπόν μίσος προς τη γραφτή μας +γλώσσα, άρα (μίσος) «και προς όσους τη γράφουν και λαλούν, δηλαδή +προς τη μεγάλη πλειοψηφία των Ελλήνων κτλ., να με τι μέσα ξέτασε ο +«Κρούμπαχος το γλωσσικό μας ζήτημα». Για τέτιες λοιπόν πρόστυχες και +σιχαμένες σοφιστείες έγινε η θεία του Πλάτωνα γλώσσα, που στ' όνομά +της ο Χαντζίδακις ως Πρύτανης ζητούσε προχτές το έλεος της +εβρωπαϊκιάς επιστήμης; Τέτιες ξαδιαντροπιές, ότα βγαίνουν από +Πρύτανη και πειράζουν άντρα παντογερμανικιάς τιμής και φήμης, είναι +θετικιά συφορά πανελλήνια. + +20} Οι ξένοι με το Χαντζίδακιν αξίζουν κατά τη φορά· είναι +πολύτιμοι, όταν η γνώμη τους τόνε βοηθά, «ανάξιοι λόγου όταν το +αντίθετο. Όταν αρχίσαμε το γλωσσικό πόλεμο με τον Κόντο, ο +Χαντζίδακις μας παρουσίασε επιχείρημα υπέρ του Κόντου το πώς ο Nauck +τον παίνεσε ως ε λ λ η ν ι σ τ ή. Τώρα ύστερα παράπεμψε και στη +γνώμη του Loti, μάλιστα κι' αφού ο Loti ξηγήθηκε πώς είχε +κοροϊδέψει. Χαραχτηριστικό είναι ό,τι λέει για το Βιλαμόβιτς σ. 308. +Η γνώμη του Βιλαμόβιτς δηλαδή είναι σοφή ως εκεί που συφωνά μαζί +του· τ' άλλα του δεν είναι παρά «απήχησις (!) των από «τινος χρόνου +γραφομένων υπό πολλών και διαφόρων.» Με άλλους λόγους, είναι +παππαγάλλος ο Βιλαμόβιτς! Τον Κρούμπαχο τον ύψωσε ως στα ουράνια μια +φορά· τώρα μας λέει πως αποσαίρνει τον πανηγυρικό του. Σελ. 519. Σας +λέω, παιδιά, είναι κίντυνος εθνικός τέτιος πρόστυχος άθρωπος όταν +παρουσιάζεται αντιπρόσωπός σας στους ξένους, γιατί οι ξένοι δεν τον +ξέρουν ίσως πως είναι αφτοχειροτόνητος. + +21} Πολύ λιγώτερο, νομίζω, παρ' ό,τι η λατινική στη δύση, γιατί οι +κληρικοί μας τότες, εξόν λιγούτσικοι, είταν πες αγράμματοι· μόλις +ξέρανε να κουτσοδιαβάζουν. + +22} Η γραφτή ή επίσημη γλώσσα από τους αττικιστικούς καιρούς ως +σήμερα στάθηκε πάντα ανακατεμένη υ π ε ρ β ο λ ι κ ά. Και κοντά στο +νου, αφού ο κόσμος μιλούσε άλλη και σπούδαζε άλλη πολύ διαφορετικιά. +Παράπονα υπάρχουν από την εποχή του Πλουτάρχου και του Λουκιανού. Το +ανακάτωμα άλλαζε κατά τους καιρούς. Λίγο πριν την εποχή του Κοραή το +ανακάτωμα της γραφτής άρχισε σημαντικά να γέρνει π ρ ο ς τ η δ η +μ ο τ ι κ ή, όπως δείχνουν τα από το Αμστερδάμ χαριτωμένα γράμματά +του εμπορικού βοηθού του Κοραή που βγήκανε στο περιοδικό «Παρνασσός.» +Η επιρροή όμως του Κοραή θαλάσσωσε τα πάντα. Σταμάτησε το δρόμο τον +προς τη δημοτική, γιατί ο καημένος ο Κοραής, αντίς να ρυθμίζει τα +αρχαία στοιχεία προς τα δημοτικά, ρύθμιζε ανάποδα τα δημοτικά +στοιχεία προς τα αρχαία. Έπειτα έστησε και συστηματικό διωγμό των +ξένων λεξώνε, χωρίς να λογαριάσει 1) πως οι κατοπινοί του θα τραβούσαν +πολύ μακρύτερά του (παράδειγμα ο Χαντζίδακις) και θα κλάδεβαν κάθε +λέξη μη κλασσικιά, και 2) πως δεν της σύφερνε της γλώσσας να χάσει +ρίζες, γιατί, κατά την ταπεινή μου γνώμη, αν η ελληνική έχει +ψεγάδια, ένα της ψεγάδι είναι πως πάρα πολύ προσπαθεί να εκφραστεί +με παραγωγή και σύνθεση, και πάρα πολύ λίγο με ρίζες. Από την ώρα +που ο Βηλαράς έδειξε το σωστό το δρόμο, ο Κοραής μη ακολουθήσοντάς +τον στέκει ένοχος καταστροφής μπροστά στην ιστορία. Δίχως του η +γραφτή θα είταν ίσως σήμερα αδερφωμένη με τη ζωντανή λαλιά. + +23} Υποθέτω, ο κ. Καθηγητής εννοεί το Χαντζίδακιν. Το χείμαρρο όμως +του Κόντου τόνε σταμάτησε όχι ο Χαντζίδακις — που ποτές του δεν είχε +μήτε έχει αρκετή επιρροή — παρά πρώτα ο Βερναρδάκης με το αθάνατο +του βιβλίο «Ψευδαττικισμού Έλεγχος,» έπειτα αποφασιστικά ο Ψυχάρης +κι' ο Ροΐδης. Όλους αφτούς τους πολέμησε ο Χαντζίδακις, κι ο κόσμος +τόνε λογάριαζε πάντα και τόνε λογαριάζει — όπως και τον αποδείχνει +το ύφος του — με τους κλασσικόφωνους τους πιο φανατικούς. Όπιος +θέλει ειλικρινά να μην ξαναγυρίσει στην αρχαία, δεν ξεθάφτει λέξες +καθώς φ υ λ ο κ ρ ι ν ο ύ μ ε ν κτλ. + +24} Εδώ, φοβούμαι, παρουσιάζεται η γραφτή ως χωριστό είδος +αφτοΰπαρχτο. Τέτια ποτές δεν είχαμε ύστερα από τους κλασσικούς +καιρούς. Των λογιώτατων η γραφτή είταν πάντα ως στα σήμερα ανακάτωμα +αφτοδιάλεχτο δημοτικής και αρχαίας, αλλιώτικο κατά τη δημοτική της +εποχής και κατά του γραφιά την κλασσικομάθεια. + +25} Να λοιπόν που είχαμε, όπως έχουμε και τώρα, κοινή δημοτική. + +26} Της αρχαίας Ελληνικής, νομίζω, έπρεπε να πει ο κ. Καθηγητής. +Όπως είπαμε, γραφτή γλώσσα ως αφτοΰπαρχτο είδος ποτές δεν είχαμε +ύστερα από τους κλασσικούς καιρούς. + +27} Φυσικό για τους άλλους, μα όχι για τον Κοραή, αν είταν τόσο +σοφός. Να που ο Βηλαράς δε γελάστηκε. Αν ο Κοραής ακολουθούσε το +Βηλαρά — άντρα πολύ ανώτερό του — με την πεποίθηση που είχε στη +σοφία του το έθνος θα έπαιρνε ίσως το δρόμο που λέει ο κ. Καθηγητής +πως μπορούσε τότες να πάρει. + +28} Είπαμε πώς πατροπαράδοτη γραφτή ως αφτοΰπαρχτο είδος ποτές δεν +είχαμε. + +29} Δε νιώθω καλά καλά πως η γραφτή είτανε διάλεχτος της Καινής +Διαθήκης. Στα μάτια των αθρώπων των συνέχρονων της Επανάστασης, όπως +και στων όχι ειδικών επιστημόνων ακόμα σήμερα, η Καινή Διαθήκη +φαίνεται σα γραμένη στην αρχαία κλασσικιά. + +30} Ο Βηλαράς είχε αρκετά καθαρή ιδέα. Το γράμμα του που ξανατύπωσαν +ο Βλαχογιάνης κι' ο Κρομπάχος το αποδείχνει. + +31} Μα πώς; Δεν πρέπει να καταδικάζουνται μήτε ειδικοί γλωσσολόγοι +καθώς το Χαντζίδακιν που ακόμα τώρα σπρώχνουν πάντα την καθαρέβουσα +προς την αρχαία; + +32} Στην Ελλάδα γενικά βασιλέβει η ιδέα πως αφτό το χάσμα στένεψε με +το ν' άλλαξε η δημοτική προς την καθαρέβουσα. + +33} Γραμματισμένοι κι' αγράμματοι, αφεντάδες και δούλοι, χώρες και +χωριά, κάμποι και βουνά, παντού στην Ελλάδα και Τουρκιά, εξαιρώντας +λιγώτατα μέρη — ίσως σήμερα καθαφτό κανένα — συναγρικιούνται +φυσικώτατα. Με την εφκολώτερη συγκοινωνία και τη μεγάλη του Ρωμιού +αγάπη προς τα ταξίδια μορφώθηκε μια κοινή δημοτική και ξάπλωσε πες +παντού. + +34} Είναι πέρα πέρα στραβά αφτά τα λόγια του Χαντζιδάκεως. Ο Ρωμιός +των καλών (;) σπιτιών είναι συνήθως αληθινός Λεβαντίνος (με ιδέες +κι' όνειρα κουριέρη και μ' ήρωα αρχηγέτη τον αοίδιμο Καρνάβαλο), και +τα εκκλησιαστικά του τα περιφρονεί θαρρώντας τα πρόστυχα. Για τούτο, +όπου του είταν πρόχειρο, δίχως ταραχή και πολλή συζήτηση άλλαξε την +εκκλησιαστικιά του μουσική, την τόσο μεγαλόπρεπη και σεβαστή, καθώς +άλλαξε και της λειτουργιάς του ακόμα τον τόνο προς τον καθολικό. Αν +τόσο είταν το σέβας μας προς την εκκλησιά μας, γιατί γιομίζει παιδιά +και κορίτσα μας κάθε σκολιό και μοναστήρι Φλάρων και Φλαρισσώνε; +Μήτε προτιμά ο Ρωμιός την αρχαία λέξη επειδής τάχα τόνε συνεδένει με +τα κλασσικά περασμένα του· την προτιμά, καθώς προτιμά και κάθε +γαλλική ή άλλη ξένη λέξη, επειδή δεν είναι της εθνικιάς του λαλιάς, +που δεν την καταδέχεται όπως δεν καταδέχεται τίποτα δικό του. +Χαραχτηριστικώτατο παράδειγμα είναι η λέξη π α τ έ ρ α ς. Αφτή μας +συνεδένει με τα περασμένα μας και την εκκλησιά μας. Ως τόσο, επειδής +είναι εθνικιά, των καλών σπιτιών ο Ρωμιός την περιφρονεί, και πια +άρχισε σήμερα ναν της προτιμά (μαϊμουδίζοντας τους Φαναριώτες) τη +λέξη μ π α μ π ά ς που είναι ΤΟΥΡΚΙΚΗ!!! Και δίνω αφτό το παράδειγμα +όχι γιατί εγώ περιφρονώ τις τούρκικες λέξες, κάθε άλλο· παρά γιατί +ίσα ίσα αφτές μας λεν οι δασκάλοι πως ο μορφωμένος Ρωμιός φιλοδοξεί +να ξεγράψει. Το ίδιο προτιμά το γαλλικό μαμά αντίς μ η τ έ ρ α ή +μ ά ν ν α, το madame αντίς Κ υ ρ ί α, το π λ α ζ αντίς Φ ά λ η ρ +ο κτλ. Ο Χαντζίδακις αφτά τα ξέρει και δεν έπρεπε έτσι να γελά τους +ξένους. + + +35} Αφτό είναι τρομερή υπερβολή κι' ανακρίβεια. Οι λέξες που +σημείωνε ο Χαντζίδακις είναι: κ ά μ α ρ η — δ ω μ ά τ ι ο (ν), μ ό μ +π ι λ α - έ π ι π λ α, σ π ετ σ α ρ ί α—φ α ρ μ α κ ε ί ο(ν), κ α ρ +έ κ λ α—κ ά θ ι σ μ α, μ π ο υ ν τ α λ ά—β λ ά κ α, σ π ι τ ά λ ι—ν +ο σ ο κ ο μ ε ί ο (ν), σ ό μ π α—θ ε ρ μ ά σ τ ρ α. Μια τους μόνη +ίσως ξαφανίστηκε, το σ π ι τ ά λ ι. Οι λέξες σ ό μ π α (ποτές της +δεν είταν κοινή) και μ ό μ π ι λ α έγιναν κάπως σπάνιες, μα δεν +ξαφανίστηκαν ολότελα, όπως βεβαιώνει ο Χαντζίδακις. Οι λέξες σ π ε τ +σ α ρ ί α και μ π ο υ ν τ α λ ά ς είναι τόσο γνωστές όσο και οι +λέξες φ α ρ μ α κ ε ί ο και β λ ά κ α ς. Η λέξη κ ά μ α ρ η είναι +πολύ πιο συνηθισμένη παρά το δ ω μ ά τ ι ο. Η κ α ρ έ κ λ α είναι η +μόνη ειδική στη σημασία του chaise, όντας λέξη πασιγνωστότατη και +καθημερνή. Κ ά θ ι σ μ α είναι γενικός όρος και σημαίνει καθιστικό +έπιπλο. + +36} Δηλαδή, η ψεφτοπαιδεία. Ως στα 1862 λιγώτερος κόσμος πήγαινε +σκολιό, μα περισσότερος αληθινά μάθαινε. Από τα 1862 κι' εδώ — από +τον καιρό δηλαδή που η πολιτεία οριστικά κύλισε προς ξεκαπίστρωτο +κι' εθνοφάγο βουλεφτισμό — επειδής βαθμοί και διπλώματα παίρνουνται +ρουσφετολογικά, πολλοί πηγαίνουνε σκολιό, μα λιγώτατοι σπουδάζουν. +Τίποτα δε δείχνει αποτροπαιότερα τον ξεπεσμό της παιδείας παρά το +πως στο ανώτατο σκολιό των κοριτσώνε μας διδάσκουνται οι Ρητορικοί +λόγοι του.....Μιστριώτη! Και τίποτα τόσο την εθνικιά αδιαφορία προς +την παιδεία όσο το πώς άντρες ανεξάρτητοι καθώς τον Καραπάνο +καταδέχουνται να γίνουνται συνένοχοί του. + + +37} Είπαμε πως του φαίνεται σαν όχι εθνικιά του, άρα όχι πρόστυχη. + +38} Είπαμε πως ο Ρωμιός περιφρονεί τα εκκλησιαστικά του. + +39} Αρχοντικιά και μόνη αξία αθρώπων μορφωμένων του Έλληνα το +φαίνεται η γαλλική ή κάθε ξένη γλώσσα. + +40} Ίσως όχι όσο είναι σκοτεινά. + +41} Η καθαρέβουσα φταίει και τίποτα άλλο, γιατί μόλις μας κόλλησε η +αττική και καθαρέβουσα ψώρα, α μ έ σ ω ς έπαψε ο Έλληνας να +παράγει. Έπειτα, όσες φορές θέλησε ο Ρωμιός να γράψει τη δημοτική +του, κάτι έβγαλε, καθώς Ερωτόκριτο, Δημοτικά Τραγούδια, Σολωμό, +Βαλαωρίτη, Παλαμά, Φυλλάδες του Γεροδήμου κτλ. Ότα βγει του Παλαμά ο +Δωδεκάλογος του Γύφτου — αν όλα του τα μέρη είναι ίσα προς όσα +φάνηκαν — η ποίηση μας θ' ανεβεί σε ύψος ζηλεφτό. Ναι, φταίει η +καθαρέβουσα κι' οι λιβόχνωτοι δάσκαλοι, όχι οι Lehrer, όπως +κουτοπόνηρα τους μεταφράζει ο Χαντζίδακις, παρά οι maîtres d' école +του Musset, που τύποι τους αριστοτεχνικοί είναι ο Μιστριώτης κι' ο +ίδιος ο Χαντζίδακις. + +42} Και στα δικά μας σαλόνια δε μιλούν παρά δημοτικά (ή +λεβαντινικά). Η διαφορά μας προς τους Ελβετούς αρχίζει με τη +ρητορική. Στο φύλλο 4574 (28 Οχτ. 190} της «Εστίας» ίσα ίσα σήμερα +βρήκα τα ακόλουθα «Αλλ' ημείς συνειθίσαμεν να διερωτώμεθα κατά την +απουσίαν του βασιλέως «— Να ιδούμε τι καλά θα μας φέρει το ταξίδι +αυτό του βασιληά μας.» Δηλαδή μόλις θέλησε ο συντάχτης να φανερώσει +πιστά τι λέγεται, έτρεξε στην αγνή δημοτική. Χαραχτηριστικώτατο +είναι ό,τι, καθώς μου δηγήθηκαν, έτυχε μέσα στο Πανεπιστήμιο το +ίδιο. Ο καθηγητής της Φυσικής παραδίνοντας μια μέρα είπε «Λάβε +φιάλην πλήρη ύδατος», όταν αμέσως γύρισε προς το βοηθό του (φοιτητή) +και πρόσθεσε «Δώσε μου, παρακαλώ, τη μποτίλλια με το νερό.» Τέτιες +κωμωδίες παίζουνται κάθε στιγμή. + +43} Της καθαρέβουσας η βλάβη στάθηκε ασύγκριτα μεγαλύτερη παρά τ' +όφελός της. Τα κεφάλια που κλούβιανε δεν έχουνε μετρημό. + +44} Όπως δείξαμε πριν, ο Χαντζίδακις μιλάει έτσι για να ρήχνει +στάχτη στα μάτια. Έργα φανερώνουν τον άντρα, όχι λόγια, και τα έργα +του Χαντζιδάκεως είναι κλασσικοφωνότατα. Έπειτα, ας μας πει πιον +ποτές του σκολαστικό πολέμησε; Να, σήμερα ακμάζει ο Μιστριώτης, +σκολαστικός με ουρά, που ως πρόεδρος του Αρσάκειου βιτριολίζει των +κοριτσιών το νου· ας τον πολεμήσει λοιπόν. Γιατί τάχα το τόσο του +πάθος με το Βερναρδάκη μοναχά, το Ροΐδη, τον Ψυχάρη, τον Πάλλη, τον +Εφταλιώτη, το Σωτηριάδη, μ' όλους όσοι προσπάθησαν — πιος λίγο, πιος +πολύ — να κόψουν του σκολατικισμού την ύδρα; Δεν είναι πολύς καιρός, +ότα ρωτήθηκε πού πρέπει να στηθεί το Δομπόλειο Πανεπιστήμιο, τι +απάντησε; Απάντησε πως πρέπει να στηθεί στην Αθήνα, αφού από την +πρωτέβουσα δε μπορεί να λείψει ο Μιστριώτης + +45} Ένα μοναχά ξέχασε να πει ο Χαντζίδακις, το πως η πελώρια +πλειοψηφία λιγοστέβει. Εδώ κι' είκοσι τόσα χρόνια η καθαρέβουσα +κυριαρχούσε απόλυτα. Το Πανεπιστήμιο (προς ντροπή του) είχε +αποκλείσει από τους διαγωνισμούς τη δημοτική· η εφημεριδογραφία +έτρεχε αχαλίνωτη προς λαγαρισμένο κοντισμό· για τα βιβλία ζητούσε ο +κόσμος του Κοντού τη βούλλα πριν τυπωθούν. Σήμερα η ποίηση δε +γράφεται παρά δημοτικά, το ίδιο και τα πιο πολλά δηγήματα, αν όχι +όλα· μήτε της λείπουν επιστημονικά βιβλία της δημοτικής. Οι +εφημερίδες, αν και δειλά δειλά, πασπαλίζουν εδώ κι' εκεί πολλά +δημοτικά παραγραφάκια. Δημοτικιστάδες έχουμε αξιωματικούς, παπάδες +ένα δεσπότη, δασκάλους, καθηγητάδες, εφημεριδογράφους, γιατρούς, +δικηγόρους, εμπόρους, κυρίες, και τους έχουμε παντού, στην Αθήνα, +Κορφούς, Βόλο, Πόλη, Κρήτη, Σάμο, Κύπρο, Κάιρο κτλ. Σιγανομουγγρίζει +μάλιστα και κάτι σα σηκωμός εναντίον του σκολατικισμού των σκολιών. +Η πλειοψηφία του Χαντζιδάκεως είναι δίχως άλλο πελώριος κολοσσός, μα +με γιάλινα όμως τα ποδάρια, που γλήγορα σα να θαρρώ θα τσακιστούν +και θα κατρακυλήσει ο κολοσσός στον πάτο. + + +46} Με τέτιο συλλογισμό έπρεπε τότες οι συνέχρονοι του Γαλιλαίου να +λεν πως λύθηκε το ζήτημα όταν τον καταδίκασε η πλειοψηφία, και πως +πια δεν έμενε παρά να καταλάβει ο κόσμος με τι τρόπο γεννήθηκε η +θεωρία της γήινης ακινησίας. Τέτιοι συλλογισμοί είναι ανάξιοι +επιστημόνων· ο επιστήμονας δεν αναγνωρίζει παρά μια πλειοψηφία κι' +ένα βραχμάνα, την αλήθεια και το σωστό. Ρητό του έχει το e pur si +muove. + +47} Στο μεταξύ θα ξακολουθά των κεφαλιών το κλούβιασμα, κι' έτσι ότα +με το καλό κυριαρχήσει η καθαρέβουσα, ίσως δεν υπάρχουν πια Έλληνες +ναν τη μιλήσουν. + +48} Μα έτσι, νομίζω, κάνουμε. Στον πρώτο του παράγραφο της Κριτικής +του Καντ ο Μαρκέτης βάζει τις ακόλουθες λέξες· α ν τ ι κ ε ί μ ε ν +α, ε π ι ρ ρ ε ά ζ ο υ ν, α ί σ θ η σ η, ε ι κ ό ν ε ς, ε ν τ ύ π ω +σ ης, χ ρ ο ν ο λ ο γ ι κ ά. Το περίεργο είναι πως το δάνεισμα αφτό +μας το χτυπούνε. Ο Σκιάς άξαφνα κατηγόρησε τον Πάλλη πως μήτε το +ξώφυλλο της Γραφής του δεν κατόρθωσε να γράψει αγνά δημοτικά. Μα +παίρνοντας δασκαλικά στοιχεία εννοείται πως, αντίθετα προς την +πολιτική του Κοραή, τα γυρίζουμε προς το δημοτικό χαραχτήρα. Αφτό, α +δεν κάνω λάθος, θέλει κι' ο Κρούμπαχος, αφτό γυρέβει κι' η λογική. +Γιατί φως φανερά με διο γραμματικές ανάκατες τίποτα καλλιτεχνικό δεν +παράγεται. Μερικά όμως πάλι δασκαλικά πλάσματα δεν τα στέργουμε, ως +άλογα ή αφιλόκαλα. Πρέπει άξαφνα να παραδεχτούμε του Αιγενήτη — +αθρώπου ανίδεου ως γραφιά — το δ ι ά σ τ η μ α στη σημασία του +Raum, ότα στη γλώσσα μας σημαίνει την απόσταση από ένα σημάδι σ' +άλλο; ή να παραδεχτούμε το ι π π ο σ ι δ η ρ ό δ ρ ο μ ο ς και του +Μιστριώτη το σ τ α δ ι ο δ ρ ο μ ί α; Για τέτιες λεβίθες αρκετός +καιρός δεν υπάρχει σ' αφτή τη ζωή. Λοιπόν, πού και πού ανάγκη να +πλάσουμε, και πλάθοντας δεν κάνουμε τίποτα ασυνήθιστο. Στη γλώσσα +του κάθε άθρωπος από παιδί, πότε συνειδητά πότε όχι συνειδητά, +πλάθει. Όταν το παιδί ξέρει το χ τ υ π ώ και χ τ υ π ά ς, τότες ότα +λέει κ ο π α ν ά ς δε θα πει πάντα πως το άκουσε· το πλάθει και +μόνο του, αν ξέρει το κ ο π α ν ώ. Το ίδιο και με κάθε μέρος του +λόγου, καθώς και με την παραγωγή, α θες, και με τη σύνθεση. Έτσι κι' +εμείς πλάθουμε. Όταν ξέρουμε το ξ υ π ν ό ς και το ξ υ π ν ά δ α, θα +πούμε και ζωηράδα, α μας χρειάζεται, αφού έχουμε το ζ ω η ρ ό ς. Το +ίδιο, όταν ξέρουμε τα σ ύ ν τ ρ ο φ ο ς, σ ύ γ α μ π ρ ο ς, σ ύ ν τ +ε κ ν ο ς, σ υ ν ά δ ε ρ φ ο ς, θα πούμε και σ ύ σ κ λ α β ο ς, ότα +μας χρειαστεί, με την ίδια απαράλλαχτη εφκολία όπως ξέροντας το χ τ +υ π ά ς λέμε κ ο π α ν ά ς. Η αρχή είναι απλή, γερή, ασάλεφτη. + +Εδώ ας προσθέσω και τούτο. Συχνά μας κατηγορεί ο Χαντζίδακις πως η +γλώσσα μας δεν είναι δημοτική παρά τέρας φανταστικό κτλ. κτλ. Λοιπόν +τον προκαλούμε να γράψει κάτι αφτός δ η μ ο τ ι κ ά, και να μας +δείξει τον αληθινό τον τρόπο. Α δε μπορεί να κατορθώσει τίποτα +πρωτότυπο - όπως φυσικά δε μπορεί (εξόν συκοφαντίες) - ας μεταφράσει +κάτι, τίποτα βουκολικό, αφού κήρυξε τη δημοτική κατάλληλη ως γλώσσα +χωριάτικων παραμυθιών. Τον καρτεράει η Ρόδο (και τα παλούκια της) να +πηδήσει, και.....θαν τον καρτεράει. Δε ζυγώνει η αλεπού στο παζάρι. +Γιατί — μη σας φανεί παράξενο — δεν έχει την τέχνη ν' αρθρώσει μια +και μόνη φρασούλα δημοτική δίχως να πελαγώσει. Στο γερμανικό του +βιβλίο σελ. 72 δίνει μια τόσο απλή φρασούλα καθώς η α π α ν ω σ ι ά +τ ο υ τ ρ ί γ ω ν ο υ, κι' εφτύς τη σακατέβει γράφοντας την α π α +ν ω σ ι ά τ ο υ τ ρ ι γ ώ ν ο υ, θεωρητικά, το ξέρει βέβαια πως +των ουδέτερων ισοσύλλαβων η ενική γενική βαστάει τον τόνο στην ίδια +συλλαβή καθώς η ονομαστική· μα πραχτικά δεν κατορθώνει ναν τον +εφαρμόσει τον κανόνα. Τόσο τον έχει στρεβλώσει η καθαρέβουσα. Αν +ανέλπιστα καμιά μέρα αποφασίσει να γράψει τίποτα δημοτικό, θα δείτε +που θα τσαλαπατά αγκυνάρες σε κάθε του βήμα. + + + + + + +End of Project Gutenberg's Written Language and Dimotiki, by Karl Brugman + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK WRITTEN LANGUAGE AND DIMOTIKI *** + +***** This file should be named 31442-0.txt or 31442-0.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/3/1/4/4/31442/ + +Produced by Sophia Canoni + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |