1 files changed, 4774 insertions, 0 deletions

diff --git a/30592-8.txt b/30592-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..f7efa56
--- /dev/null
+++ b/30592-8.txt
@@ -0,0 +1,4774 @@
+The Project Gutenberg eBook, Achter de schermen, by Jos. J. Schürmann,
+Translated by J. H. v. d. Hoeven
+
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+
+
+
+Title: Achter de schermen
+
+
+Author: Jos. J. Schürmann
+
+
+
+Release Date: December 3, 2009  [eBook #30592]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+
+***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ACHTER DE SCHERMEN***
+
+
+E-text prepared by André Engels and the Project Gutenberg Online
+Distributed Proofreading Team (http://www.pgdp.net)
+
+
+
+Note: Project Gutenberg also has an HTML version of this
+      file which includes the original illustration.
+      See 30592-h.htm or 30592-h.zip:
+      (http://www.gutenberg.org/files/30592/30592-h/30592-h.htm)
+      or
+      (http://www.gutenberg.org/files/30592/30592-h.zip)
+
+
+      +--------------------------------------------------------------+
+      |                                                              |
+      |                                                              |
+      | Opmerking van de bewerker:                                   |
+      |                                                              |
+      | I. De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de           |
+      | originele, verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de  |
+      | tekst te moderniseren.                                       |
+      |                                                              |
+      | II. Overduidelijke inconsistenties, druk- en spelfouten in   |
+      | het origineel zijn stilzwijgend gecorrigeerd.                |
+      |                                                              |
+      |                                                              |
+      +--------------------------------------------------------------+
+
+
+
+
+
+DE MEULENHOFF-EDITIE
+
+EEN ALGEMEENE BIBLIOTHEEK
+
+UITGEGEVEN DOOR MEULENHOFF & Co.
+IN HET JAAR MCMXV TE AMSTERDAM
+
+[Illustratie: JOS. J. SCHÜRMANN.]
+
+
+
+ACHTER DE SCHERMEN
+
+BELANGRIJKE MERKWAARDIGHEDEN EN HERINNERINGEN
+
+VAN DEN IMPRESARIO
+
+JOS. J. SCHÜRMANN
+
+
+
+
+
+
+
+VRIJ BEWERKT NAAR HET FRANSCH
+door J. H. v. d. HOEVEN
+
+UITGEGEVEN DOOR MEULENHOFF & Co.
+IN HET JAAR MCMXV TE AMSTERDAM
+
+
+
+
+
+
+Jos. J. Schürmann.
+
+
+Hoewel uit de bladzijden, die volgen reeds ondubbelzinnig blijkt wie en
+wat #Joseph Schürmann# als impresario is en beteekent, wil ik enkele
+bijzonderheden hier toch aan toe voegen.
+
+Hij zelf beweert, dat het ras der groote impresarii tegenwoordig aan het
+uitsterven is. Van zelf komt de vraag bij ons op: Wat is een groot
+impresario? Een zakenman of meer een artistiek mensch? In hoofdzaak
+beiden te gelijk, al gaat het geldverdienen steeds vóór. Bovenal moet
+hij iemand zijn met den noodigen speurzin, die zijn kracht zoekt in
+reclame en weet wat bij het publiek in verschillende landen gewild is,
+kortom iemand die van aanpakken en volhouden weet.
+
+Dit alles lijkt veel gemakkelijker op papier dan het in de praktijk
+uitkomt. De gebeurtenissen hier vermeld zijn daar het bewijs van, al is
+de inhoud door den auteur met de noodige saus toebereid om alles
+aantrekkelijk en smakelijk te maken.
+
+Joseph Schürmann heeft thans als impresario reeds een
+vijf- en dertigjarige ervaring achter den
+rug. Rotterdammer van geboorte, waar hij 2 April 1857 het levenslicht
+zag, woont hij, wanneer hij natuurlijk niet "en tournée" is, sedert 1880
+te Parijs of daarbuiten, zoodat hij in smaak en manieren zoo goed als
+"verfranscht" is. Van jongs af behoorde zijn hart aan het tooneel. In
+het kleedermagazijn van zijn vader speelde hij met vriendjes na
+schooltijd reeds komedie en toen hij later op kostschool te Velp kwam,
+studeerde hij met zijn kameraden een eigen geschreven drama over het
+Schrikbewind in, zelf als #Robespierre# optredend, welken bijnaam hij
+bij de Velpenaren langen tijd behield.
+
+Toen hij weer te Rotterdam in de zaak van zijn vader terugkwam, zat de
+drang naar het avontuurlijke te zeer bij hem in het bloed om een
+rechtgeaard lakenkoopman te worden. Uit zijn eigen mond mocht ik
+vernemen, hoe hij in den boekhandel van mijn vader, waar hij steeds in
+de nieuwste Fransche romans stond te snuffelen, kennis maakte met #Ed.
+Douwes Dekker# (Multatuli), met #Domela Nieuwenhuis# en hier vaak #Louis
+Bouwmeester# ontmoette, voor wiens gezelschap hij tooneelstukken van het
+Fransch in het Nederlandsch omwerkte, waarvoor hij vrijen toegang tot
+den schouwburg kreeg.
+
+In die jaren stelde zijn vader hem tot chef aan van een filiaal te
+Amsterdam. Hier besteedde hij den meesten tijd wederom aan het schrijven
+voor tooneel. In 1878 nam het "Nederl. Tooneel" zelfs een stuk van hem,
+getiteld "Gabrielle" aan, dat bij de opvoering echter niet in den smaak
+viel. Gelijktijdig vertoonde een Fransch gezelschap van Réné en Chamonin
+in het Grand-Théâter in de Amstelstraat zijn tooneelspel in 3 bedrijven
+"Josepha", dat Schürmann aan #Alexandre Dumas fils# had opgedragen en
+waarvan hij hem een exemplaar had doen toekomen.
+
+Dumas schreef hem toen terug: "J'accepte avec le plus grand plaisir
+votre dédicace et je vous souhaite le plus grand succès."
+
+De roep over #Sarah Bernhardt# te Parijs was tot Holland doorgedrongen.
+Op voorstel van den heer #Abraham van Lier# zou Joseph Schürmann de
+groote ster trachten over te halen eenige voorstellingen in onze
+Amstelstad te komen geven. Dit gelukte hem en van nu af was hij voor
+den lakenhandel verloren, hij liet Sarah niet meer los. Toen zij dan ook
+met den Engelschen impresario #Jarrett# een contract afsloot voor een
+"tournée" door de Vereenigde Staten, maakte Schürmann de reis mee als
+secretaris-journalist. De grondsteen was gelegd. Schürmann besloot voor
+eigen rekening met groote artiesten op reis te gaan en zich als
+"impresario" te Parijs te vestigen.
+
+Natuurlijk vergat hij zijn geboorteland niet, want bij het arrangeeren
+van zijn "tournées" kreeg Holland steeds een eereplaats, hoewel hij er
+financieel bij ons nooit sterk op vooruit ging.
+
+De sterren, die hij o.a. hier te land geintroduceerd heeft zijn behalve
+Sarah Bernhardt in 1881 en 82, Mme #Favart#, #Anna Judic#, #Céline
+Chaumont#, #Antoine# met zijn "Théâtre Libre" (1892-93.), Mmes
+#Segond-Wéber#, #Eleonora Duse#, #Agnes Sorma#, Mlle #Moréno#, het
+théâter #Maeterlinck#, het orkest van #Lamoureux# en in de laatste jaren
+het thans ontbonden "Neues Schauspielhaus" van Berlijn.
+
+Sterren als #Adelina Patti#, die hem tien duizend francs per
+voorstelling kostten, pianisten als #Rubinstein# en #Paderewski# waren
+voor Holland te kostbaar en moesten hier uit een financieel oogpunt
+fiasco maken. Schürmann, die meestal met kunstenaars en kunstenaressen
+van den eersten rang op reis gaat, is van zelf op de groote
+wereldkunstcentra aangewezen. Hier heeft hij vele vorsten en
+dignitarissen ontmoet, waarvan hij zoo pittig weet te verhalen. De
+meeste gegevens zijn door mij dan ook ontleend aan zijn "Les Etoiles en
+voyage", "Une Tournée en Amérique", en enkele Fransche kunstbladen,
+waaraan Schürmann nu en dan meewerkt. De grootste eer, die hij onze
+kunst en ons land heeft aangedaan: Door zijn toedoen heeft #Louis
+Bouwmeester# met de leden van het Nederl. Tooneel enkele tooneelen uit
+"De Koopman van Venetië" te Parijs in het Théâter Français kunnen
+vertoonen, in een taal, die nog nimmer op de planken van het "Huis van
+Moliere" weerklonken had.
+
+Het zij Schürmann vergund nog vele celebriteiten aan de reeds
+respectabele serie artiesten toe te voegen en over hun wel en wee nog
+veel interessants mee te deelen.
+
+
+
+
+Sarah Bernhardt.
+
+
+In 1881 had iedereen den mond vol over #Sarah Bernhardt#, haar "gouden
+stem" en vooral over haar buitenissigheden. Sarah Bernhardt,
+luchtreizigster; Sarah Bernhardt, beeldhouwster, Sarah Bernhardt,
+schilderes. Haar spreekwoordelijke magerte, haar bloed opgeven, haar
+contractbreuk met het Théâter-Français, de doodkist, waarin zij sliep,
+leverden stof tot sensatie artikelen aan al de dagbladen van de wereld.
+
+Haar naam had toen reeds een wereldreputatie, iedereen wist over haar
+steeds iets nieuws op te disschen.
+
+Chef in één der magazijnen van mijn ouders, een dol liefhebber van
+tooneel en Fransche litteratuur, ontkwam ook ik niet aan de algemeene
+"rage" en ik kende slechts één verlangen: Sarah te spreken te krijgen!
+Ik putte mij uit hoe en op welke manier mij dit zou gelukken en kwam
+tenslotte tot de conclusie, dat de eenige praktische oplossing daarin
+bestond, haar te Parijs te gaan opzoeken en haar trachten over te halen
+eenige voorstellingen te Amsterdam te komen geven.
+
+Op goeden voet verkeerend met den ouden heer #van Lier#, directeur van
+het Grand-Théâter, bespraken wij dit plan en ook hij hechtte zijn
+goedkeuring er aan, zoodat ik mij terstond gereed maakte naar Parijs te
+trekken, waar ik mij verstond met #Boucher#, den sociétaire van de
+"Comédie Française" die het monopolie had voor het arrangeeren der
+kunstreizen, die de leden van het "Huis van Molière" in den vreemde
+hielden.
+
+Zoowel toen als tegenwoordig waren de sterren van de "Comédie" op de
+affiches van alle groote schouwburgen in Frankrijk en België te vinden,
+behalve op de billetten van hun eigen théâter. Van tijd tot tijd
+creëerden zij een rol in een nieuw stuk, speelden in een klassiek werk
+of in één of ander repertoire stuk mee, voor de rest traden ze als
+"gast" op in de provincie, waar de bijvoeging Sociétaire van de "Comédie
+Française" steeds haar toovermacht op het publiek uitoefende en een
+grooten toeloop deed verwachten. Onder #Perrin# gebeurde dit al even
+vaak als onder de huidige administratie van #Jules Claretie#, en zonder
+twijfel zal na het heengaan van dezen eminenten Académicien daar evenmin
+verandering in komen.[1]
+
+[1] Men weet allicht dat na Claretie's overlijden in Jan. 1914
+#Albert Carré# zijn functie heeft overgenomen (_Noot v. d. vert._).
+
+Boucher en ik werden het spoedig eens. De kosten, het repertoire, de
+gage, de artiesten, die met Sarah voor de twee voorstellingen te
+Amsterdam zouden meekomen, alles werd per contract besproken en geregeld
+en er restte mij toen alleen nog de zorg de overwinning voor te
+bereiden, want dat haar komst voor ons beiden een overwinning zou zijn,
+daaraan twijfelde ik geen oogenblik.
+
+Eindelijk is de lang verwachte dag der eerste opvoering op komst en 's
+morgens om zes uur was ik reeds aan de Belgische grens aanwezig om de
+groote actrice en haar gezelschap op te wachten.
+
+Den vorigen avond tegen elf uur uit Parijs vertrokken, kwam Sarah
+doodvermoeid uit haar slaapwagen gestapt, sleepte zich naar het
+douanelokaal en hield telkens voor haar mond een klein batist zakdoekje,
+dat dan een lichtroode kleur vertoonde. Ik meende toen nog in alle
+ernst, dat het bloed was en kreeg eerst later de zekerheid, dat die
+lichtroode kleur het gevolg was van het wrijven langs haar lippen, die
+onder de pommade zaten.
+
+Jaren achtereen heeft het publiek van heel de beschaafde wereld zich
+over haar zwakke gezondheid bezorgd gemaakt en vreesde men, dat deze
+tengere actrice nog eens op de planken zou sterven. Ruim veertig jaar
+heeft Sarah echter reeds de wereld rondgetrokken, een groot gedeelte
+daarvan in treinen en op stoombooten doorgebracht, de vermoeiendste
+rollen gespeeld, vaak tweemaal op één dag, en haar gezondheid heeft er
+niets van te lijden gehad. Een ander artiest zou reeds lang het bijltje
+er bij hebben moeten neerleggen, zelfs al deed hij de helft minder dan
+deze energieke, onvermoeibare vrouw.
+
+'s Middags om half één arriveerden wij aan het Centraal Station in
+Hollands hoofdstad. Het geheele perron stond zwart van de menschen, die
+getuigen hadden willen zijn van de inkomst van de beroemde Parijsche
+ster. Met groote moeite banen de schilder #Jules Clairin#, #Angélo#,
+#Boucher# en ik ons een doorgang om Sarah in de gelegenheid te stellen
+de wachtkamer te bereiken, die door de zorg van de spoorwegmaatschappij
+in een fraai ontvangsalon was herschapen.
+
+De burgemeester met eenige leden van het stadsbestuur en vele
+afgevaardigden van artistieke genootschappen, artiesten en journalisten
+verdringen zich om Sarah bloemen aan te bieden en hun speechen af te
+steken.
+
+Sarah krijgt hierbij een flauwtje en zakt op de canapé inéén... Groote
+consternatie... Het gedruisch van stemmen maakt plaats voor een doodsche
+stilte. Zij opent de oogen... algemeene herademing... Daarop begeeft men
+zich naar den voorhal. Daar wachten een landauer met vier paarden "à la
+daumont" bespannen en een voorrijder, witgepruikt haar op, afgestaan
+door den heer #Carré#, den welbekenden circusdirecteur van Amsterdam.
+Sarah neemt plaats op den achterbank, de heer van Lier en mijn
+persoontje tegenover haar, en onder luid gejuich rijden wij heen.
+
+Het Stationsplein is afgezet, de schepen op het Damrak hebben de vlag in
+top, tot op de daken der huizen staan de menschen dicht op een gepakt,
+terwijl men de plaatsen voor de vensters voor grof geld verhuurd heeft.
+Een regeerende vorst zou op geen triomphaler intocht aanspraak hebben
+kunnen maken!
+
+Ons rijtuig werd door vele landauers gevolgd en daarachter vereenigingen
+met hun banieren, muziek voorop. Van het Station tot vóór den schouwburg
+in de Amstelstraat hoorde men overal geestdriftige kreten:
+
+Leve Sarah! Leve Sarah Bernhardt! Sarah!..
+
+Op het balcon van het Grand-Théâter had men een orkest geplaatst en toen
+wij aankwamen speelde het de "Marseillaise".
+
+Sarah richtte zich ontroerd op en riep duidelijk verstaanbaar: "Dank u!"
+"Dank u!"
+
+Hoewel met Fransch accent klonken deze woorden niettemin Hollandsch. De
+groote artieste heeft Hollandsch gesproken! Zij heeft blijk gegeven haar
+afkomst niet vergeten te zijn. Het publiek raakt buiten zich zelf, men
+dringt op naar ons rijtuig om met de bloemen, waarmee het versierd is,
+zich te tooien. Men tracht Sarah bij de hand te pakken om er een kus op
+te drukken. In het gedrang kan men niets onderscheiden en zoo gebeurde
+het, dat men mijn handen kuste in de meening Sarah hulde te brengen.
+
+Ik zal deze triomphale intocht dan ook nimmer vergeten, te meer omdat
+zij mijn debuut als "impresario" werd.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Gedurende de groote tournée van Sarah Bernhardt onder mijn leiding door
+Europa, was ik eens genoodzaakt zelf als acteur te figureeren. Gelukkig
+is dit malle avontuur bij deze eene maal gebleven.
+
+We zouden te Turijn in het Scribe Théâter voor de zooveelste keer de
+"Dame aux Camélias" geven. #Joliet#, de broeder van den "pensionnaire"
+van de Comédie Française, die de kleine rol van den dokter in het vijfde
+bedrijf had te spelen, was ziek geworden en moest in het hôtel blijven.
+
+Mme Sarah Bernhardt liet mij bij zich komen en sprak:
+
+--Joliet is ongesteld, de geheele troep speelt in het stuk mee, er is
+niemand die hem vervangen kan en wij moeten die rol toch bezetten.
+
+--Kunnen we haar niet weglaten, 't zijn maar enkele woorden?...
+
+--Neen, dat wil ik niet, desnoods speelt U haar.
+
+--Ik mevrouw!
+
+--Ja zeker, U, dat blijft zoo afgesproken.
+
+Of ik haar al uitlegde, dat ik nooit voor het publiek gespeeld had, dat
+ik bij de contrôle moest blijven, dat ik te veel te doen had, het hielp
+allemaal niets. Ze dreigde zelfs, de voorstelling uit te stellen en dien
+avond niet te spelen.
+
+Twaalfduizend francs recette teruggeven, dat nooit! Ik trok daarom de
+stoute schoenen aan, kleedde mij in een langen jas, zette een hoogen
+cylinder op, liet me een peper en zout baardje plakken, zette een gouden
+lorgnet op en hield me gereed voor den aanvang.
+
+Vol moed betrad ik het tooneel. Ik nader de stervende Marguérite
+Gauthier, vat haar hand in de mijne, zie haar aan en spreek zoo
+duidelijk mogelijk de enkele woorden van mijn rol: "Arme Marguérite!"
+
+Reeds wend ik mij om, toen de smeekende stem van Sarah me terug roept.
+
+--Dokter, ga nog niet heen!
+
+Ik keer naar haar ziekbed terug, neem opnieuw haar pols op en roep uit:
+"Arme Marguérite!"
+
+Ditmaal meen ik aan mijn plicht voldaan te hebben. Ik zet mijn hoed op,
+doch voel plotseling dat ik niet weg kan. Sarah heeft mij bij mijn
+jaspand gegrepen en roept met snikkende stem:
+
+--Blijf toch, dokter, ga niet heen, ik smeek U er om, zeg mij alles,
+alles!
+
+Wat te doen?
+
+Het zweet staat op mijn voorhoofd, ik voel dat mijn baard zal loslaten
+en ik weet niets te zeggen. Toch kan ik deze malle situatie niet langer
+rekken uit vrees, dat het publiek zal merken, wat er gaande is.
+
+Nog eenmaal wend ik mij om, neem Sarah's hand voor de derde maal in de
+mijne en roep vertwijfeld achtereen: "Arme Marguérite", "arme
+Marguérite!"
+
+Den volgenden dag waren alle kranten vol lof over de groote Sarah en
+haar uitstekend gezelschap. Men prees echter geenszins den dokter, die
+door zijn malle houding het succès van deze prachtige voorstelling bijna
+in de waagschaal had gesteld.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Om aan het publiek der Vereenigde Staten van Amerika den inhoud der
+stukken te verklaren, die Sarah op haar tournée zou geven, had men
+vooruit een uittreksel der meesterwerken van #Racine#, #Corneille#,
+#Dumas#, #Augier#, #Meilhac# en #Halévy#, bedrijf per bedrijf in het
+Engelsch vertaald. Deze korte inhoudsverklaringen werden bij groote
+getale naar de verschillende schouwburgen verzonden en tegelijk met de
+plaatsen aan de toeschouwers afgegeven. Voor hen die het Fransch niet
+machtig waren, was dit een groot gemak om toch de opvoeringen te kunnen
+volgen.
+
+In één dezer plaatsen, waar men voor de zooveelste maal "La Dame aux
+Camélias" vertoonde, die in Amerika met Camille wordt aangesproken,
+waaròm, weet ik niet, vond het volgende plaats. De secretaris van onze
+tournée had zich bij het verzenden van het pakket vergist en in plaats
+van de brochures van Dumas' tooneelspel, die van Racine's "Phèdre"
+gestuurd. De bureaulist had er evenmin acht op geslagen en ze overal
+uitgedeeld.
+
+Het publiek volgde dien avond met gespannen aandacht het stuk, dat
+wederom een groot succes had en juichte Sarah onbedaarlijk toe. Hoe
+ongelooflijk het ook moge klinken, niemand had van deze vergissing van
+de administratie het minste gemerkt en doodkalm het droevige einde van
+de schoonmoeder van Hippolytus voor de liefdesroman van Marguérite
+Gauthier opgevat.
+
+
+
+
+Mijn betrekkingen tot Gekroonde Hoofden.
+
+
+In December 1882 tijdens mijn "tournée" met #Constant Coquelin# door
+Europa, bevond ik mij te St. Petersburg, toen op een goeden dag generaal
+#Richter#, intendant bij Czar #Alexander III# zich aan mijn hôtel
+vervoegde met het verzoek hem naar het paleis Gatchina te willen volgen.
+De keizer had namelijk zijn verlangen te kennen gegeven zich persoonlijk
+met mij te onderhouden over het organiseeren van een voorstelling met
+Coquelin in zijn winterresidentie.
+
+Bij aankomst werd ik in een zeer eenvoudig gemeubileerd vertrek gelaten,
+waar spoedig daarop een rijzige gestalte met hoog voorhoofd, droomenden
+blik, langen baard en met een burgerlijk colbertje aan mij de hand
+toestak. Het was de alleenheerscher over meer dan honderd zeventien
+millioen onderdanen in eigen persoon!... Hij presenteert mij een cigaret
+en ons onderhoud neemt een aanvang. In het kort deel ik hem op zijn
+verzoek den korten inhoud mee van de stukken, die Coquelin en zijn
+gezelschap op hun repertoire hebben. Tenslotte merkt de keizer op, die
+met gekruiste beenen, geheel op zijn gemak naar mij zat te luisteren:
+
+--Meneer Schürmann, ik ben slecht op de hoogte met die verschillenden
+tooneelstukken. Ik wil liever eerst de keizerin raadplegen of nog beter,
+ik laat het geheel aan u over, omdat u zelf wel het best zult weten in
+welke rol Coquelin het meest voldoet en welk stuk ook voor de jeugd
+past, want ik ben er op gesteld, dat ook mijn kinderen de vertooning
+bijwonen.
+
+Ik koos "Gringoire" en "Les Précieuses Ridicules" benevens enkele
+bescheiden monologen. In een gereserveerde loge namen de keizer plaats
+met rechts van hem de keizerin en links haar zoontje, de toekomstige
+Czar Nicolaas II in een matrozenpakje; hij was toen ongeveer veertien
+jaar oud. De zaal bood een schitterenden aanblik, veel uniformen,
+diplomaten in ambtsgewaad en de dames allen zonder uitzondering
+gedecolleteerd.
+
+Zijn Majesteit betoonde zich na afloop zeer ingenomen met deze
+voorstelling en schonk mij een kostbaren ring als herinnering aan dit
+voor mij onvergetelijk feest.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Minder aangename herinneringen zijn mij van de voorstellingen te Madrid
+in Maart 1883 bij gebleven. Ik had voor de tournée met #Mme Favart# van
+de "Comedie Française" het "Apollo Theâter" gepacht, toen ik bij
+aankomst vernam, dat de directeur #Rocco# er met niet minder dan twee en
+dertig duizend francs van door was gegaan, welk bedrag voor de serie
+voorstellingen door de high-life in Madrid aan plaatsen genomen was. Wat
+te doen? De opvoeringen moesten plaats vinden, want ik was deze tournée
+op eigen risico begonnen. Er schoot mij niets anders over dan vóór den
+aanvang het publiek van het gebeurde in kennis te stellen.
+
+--Dames en Heeren. Hoewel het bedrag van de genomen abonnementen mij
+ontvreemd is geworden, voel ik mij verplicht de geleden schade niet op u
+te verhalen en zullen de aangekondigde voorstellingen gehandhaafd
+blijven.
+
+Een luid applaus begroette deze woorden en nauwelijks was het eerste
+bedrijf ten einde of er werd mij verzocht in de loge van den koning te
+verschijnen. #Alphons XII# betuigde mij zijn leedwezen met het gebeurde
+en merkte lachend op, dat dit wel de eerste maal was, dat een impresario
+door een directeur bedrogen werd, want meestal had het omgekeerde
+plaats. "Tout est perdu fors l'honneur" heeft reeds één uwer koningen
+gezegd, laat dit u een troost zijn. Hierop ontdeed zijn Majesteit zich
+van zijn roset der orde van Isabella de Katholieke en stak ze in mijn
+knoopsgat.
+
+Het stuk, we speelden "Serge Panine", had den koning maar matig voldaan.
+Hij beloofde mij echter ook de volgende avonden in den schouwburg te
+zullen komen. Door Zijn tegenwoordigheid kwam het publiek in grooten
+getale op, zoodat ik gedeeltelijk weer aan mijn kosten kwam.
+
+Het volgende jaar bezocht de koning op zijn terugreis van Berlijn, waar
+#Wilhelm I# hem tot kolonel van een Uhlanen regiment had benoemd,
+Parijs.
+
+De houding van de Parijzenaars was ditmaal alles behalve vriendelijk.
+Bij zijn rit van de Gare du Nord door de Rue Lafayette werd zelfs
+gefluit en gesis waargenomen en het was den koning aan te zien, dat hij
+zijn politieke verplichtingen verwenschte, die hem ditmaal aan zoo'n
+onheusche ontvangst blootstelden. Ook ik bevond mij onder de menigte en
+kon mij bij het hooren van dit gefluit en gesis niet weerhouden "Vive le
+roi!" te roepen. De koning wendde zich om, scheen mij te herkennen, want
+een vluchtige glimlach bedankte mij voor mijn moed.
+
+Dat hier moed toe noodig was, bleek mij uit den geweldigen vuistslag die
+mijn hoogen hoed ver over mijn ooren deed zakken en aan mijn gescheurde
+en gehavende kleeren.
+
+Toen ik kort daarop #Anna Judic# naar Madrid begeleidde, waar zij in het
+Zarzuela-theater als "Mam'zelle Nitouche" optrad, werd ik wederom bij
+den koning ontboden, die mij terstond de hand toestak.
+
+--Waarde Schürmann, ik dank u voor uw enthousiasten groet in de Rue
+Lafayette.
+
+--Hoezoo Sire, bent u dat nog niet vergeten?
+
+--Dat kon moeilijk, want u waart de eenige, die mij toen dorst
+verwelkomen.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Met den voorlaatsten monarch van Portugal beleefde ik een komisch
+avontuur. #Don Luiz# was een dol liefhebber van muziek, d.w.z. van zijn
+eigen spel. Om mij daar een proef van te geven, noodigde zijn Majesteit
+mij ten paleize, na mij eerst gevraagd te hebben of ik een muziekkenner
+was.
+
+Op het afgesproken uur liet ik mij aandienen. Hoe groot was evenwel mijn
+verwondering en spoedig daarop mijn verveling, toen ik een uur lang
+geheel alleen het gekras op een violoncel moest aanhooren, waarop zijn
+koninklijke Hoogheid mij meende te vergasten.
+
+--Nu wat zegt u er van, luidde eindelijk zijn vraag.
+
+--Sire, antwoordde ik onomwonden. Als u niet reeds koning van Portugal
+waart, engageerde ik U terstond als koning der cellisten en samen zouden
+we goud verdienen.
+
+Dit antwoord scheen bij Don Luiz zoo zeer in den smaak te vallen dat hij
+mij dadelijk met het officierskruis van den Christus-orde vereerde.
+
+#Humbert I#, de overleden koning van Italië was geen minnaar van
+tooneel, waar hij trouwens openlijk voor uit kwam. Toen ik in December
+1884 met Mme #Judic# in den Argentina-schouwburg voorstellingen van
+"Niniche" gaf, ontving ik een schrijven van den hofintendant, dat zijn
+Majesteit één der voorstellingen met zijn tegenwoordigheid zou vereeren.
+
+Kwart voor achten stond ik in de vestibule zijn Hoogheid op te wachten.
+Het werd acht, half negen, negen uur, nog steeds kwamen de rijtuigen
+niet voor. Eerst om tien minuten na negen verscheen de koning en zijn
+gemalin.
+
+--Bent u de impresario, is 's konings eerste vraag. Hoe ver staat het
+met het stuk?
+
+--Men wacht nog steeds op uw Majesteit. Ik dorst niet eerder te laten
+beginnen.
+
+--Daarmee hebt u verkeerd gedaan. Zoo aangenaam vind ik het niet. In
+ieder geval zorgt u maar, dat het spoedig afloopt. De koningin om haars
+gemaals uitspraak eenigszins te verzachten, informeerde naar de
+verschillende artiesten en gaf dien avond verscheidene malen door
+applaus haar ingenomenheid met het vertoonde te kennen.
+
+Ook de keizer van Oostenrijk, die tweemaal een voorstelling onder mijn
+leiding bijwoonde, was niet bepaald wat men noemt een tooneelliefhebber.
+
+De eerste maal in 1881 tijdens de voorstellingen van #Sarah Bernhardt#
+in het "Ring Théâter" te Weenen, de tweede maal in 1885 in de Weensche
+"Musik Verein", toen Mme #Patti# weigerde een vierde nummer te zingen,
+voorgevend vermoeid te zijn, niettegenstaande het geestdriftige publiek
+er haar als 't ware om smeekte.
+
+#Franz Joseph# had mij bij die gelegenheid opgedragen "la divine
+sérinette" uit zijn naam te complimenteeren en op mijn beurt drong ik er
+bij de diva op aan nog een extra nummer te geven.
+
+Zou de keizer haar wel gecomplimenteerd hebben, wanneer hij Patti's
+antwoord had kunnen hooren?....
+
+--Vraag hem Zaterdag voor mij te zingen, dan zal ik nu voor hem nog iets
+ten gehoore brengen.
+
+       *     *     *     *     *
+
+In 1886 gebeurde mij te Kopenhagen het volgende bij mijn tournée met Mme
+#Judic#. Vóórdat de voorstelling aanving--de koning had nog niet in zijn
+loge plaats genomen--werd ik op het tooneel door een bejaard heer
+aangesproken, die mij allerlei bijzonderheden omtrent het debuut en het
+repertoire van onze ster vroeg. Plotseling word ik door Mme Judic
+geroepen.
+
+--Schürmann, zou je me even kunnen helpen?
+
+Excuseer en metéén gaf ik den ouden heer m'n claque over. Ik kom
+terstond terug.
+
+Haast u maar niet, is zijn lachend antwoord.
+
+Toen ik terugkwam, was hij verdwenen en een veel jongere heer geeft me
+met een woedend gezicht mijn hoed terug.
+
+--Ik zou een andermaal eerst informeeren tot wien u spreekt. Weet u wel,
+aan wien u uw hoed te bewaren hebt gegeven? Aan den koning, meneer, aan
+den koning, die U dit waarschijnlijk zeer kwalijk heeft genomen.
+
+Ik keek leelijk op m'n neus en dorst zijn Majesteit niet meer onder de
+oogen komen.
+
+In de pauze kwam #Christiaan IX# wederom op het tooneel. Het eerste wat
+ik deed was hem mijn verontschuldiging aan te bieden.
+
+--Het is wel, het is wel. Ik moest er zelf om lachen!
+
+Toen ik in 1896 met #La Duse# Kopenhagen bezocht wist de bejaarde
+monarch dit voorval van tien jaar geleden zich nog best te herinneren.
+De koning woonde alle voorstellingen van Eleonora Duse bij, de eerste
+maal was hij vergezeld van de koningin, den keizer en keizerin van
+Rusland, den prins en prinses van Wales, den koning van Griekenland,
+prins Waldemar en den troonopvolger van Zweden.
+
+De thans overleden vorst van Denemarken had zijn bijnaam van
+"schoonvader van Europa" terdege verdiend. Elk voorjaar kwam de
+uitgebreide vorstelijke familie in het kasteel Fredensborg bijeen en
+voor de verschillende regeerende hoofden van Europa was deze rustkuur,
+vrij van zorg en etiquette aan de familietafel van koning Christiaan
+steeds een der aangenaamste perioden uit hun leven.
+
+Men stoorde zich hier letterlijk aan niets. De heeren liepen in een
+huisjasje met slappen hoed of stroohoed door de tuinen en waren aan
+niets van de Deensche burgerij te onderscheiden, de dames in eenvoudige
+robes tailleur deden in de stad hun inkoopen of speelden tennis en golf;
+kortom "des bourgeois en villégiature."
+
+Op een goeden dag waren de heeren ter jacht uitgetrokken zonder gevolg,
+alleen in gezelschap van hun honden. Het wild bleek nog al schaarsch te
+zijn, want de jagers waren al heel ver over de velden voortgeloopen,
+zonder een enkelen fazant te hebben neergelegd. Plotseling begon de
+lucht te betrekken en brak er een geweldige regenbui los. Nergens in de
+buurt bleek een schuilplaats te zijn, toen onverwacht een boer kwam
+aanrijden op een breeden overdekten groentekar. Men houdt hem aan en na
+eenig praten stemt hij toe de heeren naar de stad te rijden.
+
+Onderweg begint de boer aan het jongmensch dat naast hem op den bok
+heeft plaats genomen te vragen, waar die heeren toch wel vandaan kwamen,
+omdat hij hun taal--er werd Fransch gesproken--maar niet kon thuis
+brengen.
+
+De jonge man--die niemand minder was dan de erfprins van
+Denemarken--antwoordde: Ik ben één van je landgenooten.
+
+--Waar woont u dan?
+
+--Te Fredensborg.
+
+--Mag ik vragen, wat u daar voor een beroep uitoefent?
+
+--O, niet veel bijzonders, ik ben maar erfprins.
+
+--Hé, dat is toevallig! En die oude heer, achter u?
+
+--Dat is mijn vader, koning Christiaan.
+
+--Dacht ik het niet! En die twee heeren met hun baard.
+
+--Wel dat zijn mijn zwagers, de keizer van Rusland en de koning van
+Engeland.
+
+--Prachtig! Ik reis in fijn gezelschap, merkt het boertje spottend op.
+
+En die twee anderen in den hoek?
+
+--De oudste is mijn broer, de koning van Griekenland en die jongere,
+prins Karel.
+
+--En hij, die op de honden past?
+
+--De prins van Zweden.
+
+--Het kan niet mooier! Welnu, laat ik u nu op mijn beurt eens in
+vertrouwen nemen, maar u moet me beloven het niet over te vertellen, wat
+ik u ga meedeelen.
+
+--Mijn woord er op.
+
+--Nou moet u eens raden, wie ík feitelijk ben.
+
+--Wel, wie weet!
+
+--Ik ben, maar u moet het niet verder vertellen. Ik ben "Onze lieve
+Heer."
+
+
+
+
+Eleonora Duse.
+
+
+"Tijdens de voorstellingen van _Sarah Bernhardt_ in Italië, woonde ik
+een opvoering bij te Turijn van een gezelschap, onder leiding van Sg.
+_Cesare Rossi_. Ik werd getroffen door het buitengewone talent van een
+jeugdige actrice, toen in haar land nog tamelijk onbekend: _Eléonora
+Duse-Checci_. Zij stelde dien avond één der heldinnen van den ouden
+_Sardou_ voor en speelde zoo natuurlijk en hartstochtelijk, dat men
+vergat het bedachte in de tooneelfiguur van den handigen dramaturg en
+slechts voor zich zag een lijdende vrouw, met wier lotgevallen men innig
+te doen had. In de uitbeelding van haar smart was zij niet te evenaren
+en ik durf hier gerust neerschrijven, dat ik nimmer een actrice ontmoet
+heb, die met meer gevoel en natuurgetrouw het lijden van anderen wist
+uit te beelden.
+
+Ik begreep terstond, dat deze jonge Italiaansche zich weldra een
+internationalen naam zou verwerven en dat haar kunst geen
+tooneelliefhebber ongeroerd zou laten, zelfs vermoedde ik, dat haar
+genie den strijd met de grootste beroemdheden op tooneelgebied zou
+kunnen aanbinden en tenslotte als overwinnares uit dezen kamp te
+voorschijn zou treden. In mijn verbeelding zag ik reeds de
+schitterendste triomfen haar deel worden, waar zij ook optrad, en
+berekende ik de fabelachtige recettes, die met zoo'n kunstenares te
+maken zouden zijn. Ik moest dus tot elken prijs haar zien te bewegen
+haar huisgezin, haar gezelschap te verlaten en haar onder het oog
+brengen, dat haar kunst universeel eigendom was, omdat ze iets nieuws,
+iets geheel persoonlijks te genieten gaf.
+
+Wat ik haar echter ook voorspiegelde, zij ging er niet op in. Eleonora
+Duse had toen nog geen vertrouwen in haar ontluikend genie. Zij was
+bevreesd, niet begrepen te worden en wilde liever de ster blijven te
+Turijn, in Piemont en Toscana, dan de nationale ijdelheid en eigenliefde
+van vreemde toeschouwers trotseeren.
+
+Overtuigd als ik was, dat ze weldra in zou zien, dat Italië voor haar
+genie en ambitie te klein was, drong ik niet langer aan en besloot ik
+een betere gelegenheid af te wachten want ik bleef bij mijn voornemen,
+het kostte wat 't wou, de impresario te worden van deze "tragédienne",
+die toen reeds zich aan mij geopenbaard had, als de "Notre Dame de la
+Douleur". Mijn vurig verlangen kwam in vervulling.
+
+1 Januari 1895 ontving ik volgend telegram: "Indien nog steeds van plan
+met mij een Europeesche tournée te beginnen, kom terstond naar Florence,
+waar ik u wacht". Een uur later was ik al op weg naar Italië, om mijn
+ster tegemoet te reizen, die gedurende al dien tijd mijn gedachten
+zoodanig in beslag had genomen, dat ik mijn koelbloedigheid, zoo hoog
+noodig in mijn vak, er bijna bij verloren had.
+
+Zonder de minste moeilijkheid werden wij het over de voorwaarden eens en
+wij besloten de veroveringstocht door Europa aan te vangen met een
+"tournée" van een maand door Holland, België en Duitschland. Haar
+belangeloosheid trof mij wel het meest. Boven alles stond haar kunst,
+aan al het overige hechtte zij minder waarde en ik prees mij-zelf reeds
+gelukkig, nu eindelijk eens de hand gelegd te hebben op een actrice, die
+alleen dacht aan haar rollen en de verdere rompslomp aan mij overliet.
+Weldra zou ik inzien in hoeverre ik mijn vreugde had te temperen.
+
+Den 8sten Maart begon onze tournée te Amsterdam met "La Dame aux
+Camélias". Een succes, dat mijn verwachting ver overtrof. Het publiek
+buiten zichzelf van geestdrift, juichte de ster toe met een warmte, een
+uitbundigheid, waaraan ik in Holland niet gewoon was. Ook de bladen
+waren één en al lof. Mijn "flair" had zich dus niet bedrogen. Ik had de
+phenix ontdekt, die, herboren uit de asch eener kunst van conventie, een
+nieuw licht ontstak en droomde van reeksen succesvolle opvoeringen en
+bergen gouds.
+
+Ik had echter buiten haar nerveus gestel gerekend en juist die
+bezorgdheid voor haar kunst, waarover ik mij eerst zoo verheugd had,
+werd later voor mij een onuitputtelijke bron van moeilijkheden, soms
+zelfs van zeer ernstigen aard.
+
+Mme Duse heeft zich nooit om tucht, om regelmaat bekommerd. Recette,
+directie, engagementen, publiek, pers, alles liet haar onverschillig.
+
+Zij had alleen oog voor haar kunst, daaraan gaf zij zich geheel. De
+geringste tegenspoed, een lichte, voorbijgaande ongesteldheid, regen,
+sneeuw, de weinig aanlokkelijke aanblik van een haar onbekende stad,
+deed zijn invloed op haar inspiratie gelden. Zij meende zich dan niet
+geheel en al aan haar rol te kunnen geven en het publiek teleur te
+stellen. Op het laatste oogenblik moest dan de voorstelling afgelast
+worden en door een andere vervangen, of wat nog vaker gebeurde eenige
+dagen uitgesteld. De enorme kosten, door zulk een uitstel veroorzaakt,
+rekende zij niet. Of ik zoo'n avond op zijn minst een tienduizend francs
+verloor, afgezien nog van de onaangenaamheden met de directie van den
+gepachten schouwburg zoowel als de teleurstelling van het publiek, dat
+zich tevergeefs gederangeerd had, wanneer Mme Duse zich niet "lekker"
+gevoelde, het legde niet het minste gewicht in de schaal. Zij bleef bij
+haar voornemen en trad niet op. Ik kreeg alleen van haar dit lakoniek
+briefje: "Niets aan te doen. Verzin er maar op, wat je wilt. Ik speel
+vanavond niet".
+
+Toch kwam het publiek steeds terug. Wanneer voor andere artiesten een
+uitgestelde voorstelling een verloren zaak is, scheen deze regel voor
+Mme Duse niet op te gaan. Niettegenstaande haar vaak ongemotiveerde
+weigering, om op te treden en de hierdoor geleden verliezen, heb ik
+gedurende de zeven jaren, dat ik met haar overal rondtrok niet eenmaal
+een proces, of iets van dien aard met de verschillende directies te
+voeren gehad.
+
+Na haar triomftocht door Holland en België met "La Dame aux Camélias",
+"Magda", "La Femme de Claude", "La Locandiera", "Cavalleria Rusticana",
+bezochten wij het eerst Keulen, waar haar 'n succes wachtte, dat
+ongehoorden omvang aannam. De directeur van den schouwburg had eerst
+geen vertrouwen in haar optreden en weigerde zijn gebouw af te staan,
+welke aanlokkelijke voorstellen ik hem ook deed. Tenslotte kreeg ik
+alleen verlof om gedurende twee matinée's per week het "Stadt-théâter"
+te bespelen, waarbij hij zoo vriendelijk was mij nog toe te voegen, dat
+ik geen "sou" zou maken, omdat het publiek niet gewoon was naar
+middag-voorstellingen te gaan. Ik stoorde mij echter niet aan zijn
+wenken en liet doodkalm mijn eerste middagvoorstelling aanplakken: 19
+April, om één uur "La Dame aux Camélias". Dien middag maakten we 9910
+mark, dus een goede 12,000 francs.
+
+Vóór het einde der voorstelling waren de plaatsen voor de volgende
+"matinée" van "Magda" die eerst drie dagen daarna plaats zou vinden,
+reeds verkocht. In den loop van den avond kreeg ik een telegram van de
+zuster van den keizer, die te Bonn woonde... "Verzoeke een loge te
+reserveeren, waar, komt er niet op aan. Tegen het middaguur, ik was
+juist van plan naar den schouwburg te gaan, verzocht La Duse mij haar
+even te komen opzoeken.
+
+--Waarde heer Schürmann, u moet de voorstelling uitstellen. Ik kan niet
+spelen.
+
+--Bent u ongesteld?
+
+--Dat juist niet.
+
+--Wat dan?
+
+--Ik voel me niet "lekker". Ik zal mijn rol niet naar behooren kunnen
+spelen. Stuur het publiek dus maar terug.
+
+--Onmogelijk mevrouw.
+
+--Hoezoo?
+
+--Er is een recette van 12,000 francs.
+
+--12,000 francs!... Dan staat mijn besluit vast. Wanneer het publiek in
+zoo'n groote getale opkomt om mij te zien, dan heeft het ook recht op
+een vlekkelooze voorstelling. Ik heb u gezegd, dat ik me niet in staat
+gevoel "goed spel" te geven. Ik wil 't publiek niet bestelen.
+
+--En de recette? En de kosten?
+
+--Doet er niet toe! Wat zijn uw eigen verdiensten bij zoo'n recette?
+
+--Ongeveer 2500 francs.
+
+--Welnu, die zal ik u betalen. Ik wensch niet, dat u er iets bij
+verliest. Alle kosten van 't gezelschap en den schouwburg zijn voor mijn
+rekening.
+
+--Het spijt me, mevrouw. Onmogelijk! De zuster van den keizer is
+speciaal uit Bonn voor u overgekomen. Men had haar vooruit moeten
+waarschuwen niet op reis te gaan.
+
+--Zij behoort tot het publiek als alle anderen. U zult haar dus ook
+moeten terugzenden.
+
+--Neen, mevrouw, het is te laat. Als u mij vanmorgen vroeg gewaarschuwd
+had, zou ik maatregelen hebben kunnen nemen. Nu is de schouwburg geopend
+en het publiek reeds binnen. Ik weet geen enkele geldende reden om de
+voorstelling af te kondigen.
+
+--U moet er één vinden.
+
+--Ik zeg u, dat dit niet gaat. U moet spelen en als u weigert, zeg ik
+zonder omwegen, dat u met het publiek een loopje neemt.
+
+--Dus u eischt, dat ik speel?
+
+--Ja mevrouw.
+
+--Goed, dan zal ik spelen. Maar ik waarschuw u, dat ik morgen er ziek
+van ben en ik in twee weken niet meer optreed.
+
+--Wanneer u heden niet optrad, zou het succes van uw "tournée" voor
+goed gecompromitteerd zijn.
+
+--Het zij zoo, ik ga.
+
+La Duse ging naar den schouwburg. Zij speelde verrukkelijk en behaalde
+haar gewoon succes. Na afgerekend te hebben, begaf ik mij naar mijn
+hotel, waar een briefje van haar reeds op mij wachtte.
+
+--Ik ben ziek. Ik kan in veertien dagen niet optreden. Laat 't
+gezelschap naar Straatsburg vertrekken, waar ik 7 Mei eerst zal spelen.
+Ik ga voor mijn herstel naar Italië.
+
+     _Eleonora Duse._
+
+Inderdaad, zij was vertrokken.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Gedurende de zeven jaar, dat ik met La Duse rondgetrokken ben, heb ik
+haar nooit over zaken kunnen spreken. Elken morgen maakte ik bij haar
+mijn opwachting. We spraken dan over litteratuur, de laatst verschenen
+romans, de Parijsche "premières", over Shakespeare, kortom over alles,
+maar nooit over zaken. Zoodra ik dat chapiter aanroerde, stond zij op en
+sprak:
+
+--Bederf mij mijn dag niet. Als u mij iets daarover te zeggen of te
+vragen hebt, doe dat dan per brief. Ik zal u terstond antwoorden, wat
+mij goed dunkt. Wanneer u echter in vriendschap met mij wenscht om te
+gaan, dan nimmer een woord over zakelijke belangen of diensten. Ik
+onderscheid in u twee personen, de "homme du monde", waarmee ik met
+genoegen van gedachten wissel en de "homme d'affaires", waarmee ik ten
+mijnent niets te doen wil hebben. Onthoud dit goed en reken het u voor
+gezegd.
+
+Nooit is Mme Duse van dit programma afgeweken en welke belangrijke zaak
+zich ook mocht voordoen, steeds moest die schriftelijk plaats vinden.
+
+Evenmin heeft La Duse zich met bezoeken of interviews willen inlaten,
+wanneer zij eenmaal in den schouwburg was. Te Brussel had zij geweigerd
+aan de uitnoodiging van koningin Louise te voldoen, die haar door mij
+liet verzoeken in de koninklijke loge te komen, waar zij haar
+persoonlijk over haar spel wenschte te complimenteeren.
+
+De teleurgestelde vorstin antwoordde mij: "Het zij zoo. U zegt, dat Mme
+Duse niet kan komen. Brengt u haar dan mijn vereering voor haar
+buitengewoon talent zelf over en voeg er aan toe, dat zij gerust had
+kunnen komen: ik eet de artiesten niet op."
+
+In den koninklijken schouwburg te Stuttgart, liet Zijn Majesteit vragen,
+wanneer hij de groote artieste zijn eerbiedige hulde zou kunnen
+aanbieden?
+
+--Zeg aan Zijn Majesteit, dat ik zeer gevleid ben over zijn
+welwillendheid, maar dat ik hem onmogelijk kan ontvangen. In den
+schouwburg behoor ik mijn kunst toe. Bezoeken van welken aard ook,
+roepen mij tot de werkelijkheid terug en verbreken de illusie, die ik
+noodig heb om mijn rollen naar behooren te vertolken. Ik ben ten zeerste
+verheugd, dat mijn kunst Zijn Majesteit behaagd heeft. Bedank hem
+hartelijk voor zijn welgemeende gelukwenschen en doe hem tegelijkertijd
+inzien, dat dit voldoende is.
+
+Ik wachtte er mij wel voor haar antwoord persoonlijk aan den koning te
+gaan overbrengen en belastte hiermee den baron Van Putlitz, intendant
+van den koninklijken schouwburg, die 't op zijn beurt aan den
+hofmaarschalk meedeelde.
+
+In de eerstvolgende pauze kwam de koning, vergezeld van den intendant en
+zijn generaal-adjudant zelf op het tooneel.
+
+--Meneer, wilt u mij aan Mme Duse voorstellen?
+
+--Sire, tot mijn spijt heb ik reeds aan uw intendant gezegd, dat Mme
+Duse zeer vermoeid is en onmogelijk in staat is u te ontvangen.
+
+--Wees dan zoo goed mij de deur der loge van uw ster aan te wijzen.
+
+Ik haastte mij dit bevel op te volgen.
+
+De koning klopt aan.
+
+--Wie daar?
+
+--De koning.
+
+--Het spijt me "meneer de koning" niet te kunnen ontvangen, ik kleed me.
+
+--Dat doet er niet toe. Ik zal wachten, tot u gereed zijt.
+
+--Doe dat niet, meneer. Ik heb reeds de directie laten verzoeken Zijn
+Majesteit mee te deelen, dat ik niet in staat ben bezoek te ontvangen.
+
+--Mevrouw....
+
+--Onnoodig aan te dringen. Ik zal mijn loge niet verlaten, alvorens men
+mij is komen berichten, dat u vertrokken bent.
+
+Woedend verliet de koning het tooneel. Eenige oogenblikken later sprak
+Van Putlitz mij aan.
+
+--U zult wel begrepen hebben, meneer Schürmann, dat het "Théâtre-Royal"
+voortaan voor u niet meer te krijgen is. Uw verzoek zou in geen geval
+meer toegestaan worden.
+
+Men ziet, dat zoo'n tournée den impresario naast veel succes, niet
+minder moeilijkheden bracht.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Na voorstellingen te Kopenhagen en Stockholm gegeven te hebben, scheepte
+La Duse zich naar Noord-Amerika in. Overal hetzelfde succes. In November
+1896 treedt zij te Berlijn op in het Neues Théâter, waar de ook bij ons
+bekende #Sigmund Lautenberg# de directie voerde. Vandaar gaat de
+kunstreis naar St. Petersburg. De gemiddelde recette van de veertien
+voorstellingen bedroeg veertienduizend francs. Te Moskou loopt de
+glorievolle tournée mis. Hier wordt de tragédienne ongesteld. De sneeuw,
+het gure klimaat schijnen voor haar zwak gestel niet te deugen. Hoewel
+er voor haar serie voorstellingen reeds over de honderdtienduizend
+francs besproken is, moet zij haar optreden telkens weer uitstellen, tot
+zij plotseling, op raad van haar geneesheer, naar Italië terugkeert en
+de teleurgestelde impresario genoodzaakt is, het geld terug te geven.
+Zelfs de zegelkosten, de z.g. stedelijke belasting, krijgt hij niet eens
+vergoed.
+
+Tot nog toe was La Duse nimmer te Parijs opgetreden, hetgeen toch de
+droom is van de meeste buitenlandsche artiesten. La Duse had er ook wel
+ooren naar, alleen zij zag tegen de noodzakelijke reclame en
+"interviews" op. Ik wist haar evenwel te bepraten; beweerde, dat ze daar
+geen last van zou hebben en La Duse gaf tenslotte toe, op voorwaarde,
+dat zij door #Sarah Bernhardt# uitgenoodigd zou worden en in haar
+schouwburg zou optreden (in die jaren "La Renaissance"). Niet als
+concurrente, maar als genoodigde wilde zij voor de Parijzenaars spelen,
+wat niemand haar kwalijk zou kunnen nemen.
+
+Dit ultimatum bracht mij in groote verlegenheid, doch wie niet waagt,
+niet wint. Daar ik met Sarah Bernhardt door vroegere "tournées" op
+goeden voet verkeerde, zocht ik haar op, om haar over het bezoek van La
+Duse te polsen. Sarah maakte niet de minste bezwaren; zij had juist voor
+een serie voorstellingen te Brussel afgesloten, haar schouwburg stond
+dus leeg en zij stelde er een groote eer in, dezen zoolang aan haar
+Italiaansche kunstzuster af te staan.
+
+Nu deed zich de moeilijkheid voor een stuk uit te kiezen. #Annunzio's#
+"Citta morte" was reeds door den auteur aan Sarah verkocht en het ging
+dus niet aan, deze noviteit in haar schouwburg op te voeren. Men ried
+haar de bekende "Dame aux Camélias" aan, het publiek was met den inhoud
+voldoende vertrouwd, het was nog steeds het beste kasstuk, daar Sarah
+met de rol van Marguérite de grootste lauweren had geoogst. Voor La Duse
+was de proef gewaagd, hoewel aanlokkelijk. In een vreemde wereldstad, in
+'n Parijsch stuk, in den schouwburg van Frankrijk's beroemdste actrice
+met haar lijfrol op te treden; men kan zoo ongeveer beseffen, wat er bij
+La Duse moet zijn omgegaan, toen zij dien avond voor het eerst het
+tooneel betrad.
+
+Het succes was overweldigend... Sarah, die de voorstelling in de zaal
+had bijgewoond, was zóó verrukt over de uitbeelding van haar groote
+collega, dat zij haar in haar loge om den hals vloog! En de pers?...
+
+Een artikel van den thans overleden criticus #Gustave Larroumet#,
+getiteld: "La Duse et le public parisien" deelt mee:
+
+La Duse had bij deze gelegenheid dezelfde reserve tegenover de pers in
+acht genomen als zij dat gewoon was te doen. Zij legde noch bezoeken af,
+noch wilde bezoeken van krantenmenschen ontvangen. De Parijsche koningen
+der kritiek, die, als sommige tooneelsterren, hun mannelijke en
+vrouwelijke vereerders en beschermelingen er op na houden, waren door
+het gedrag van La Duse ten zeerste gebelgd. Het verschil in de ontvangst
+van het publiek en van de pers was dan ook teekenend, enkele gunstige
+uitzonderingen natuurlijk niet te na gesproken. Het publiek één en al
+geestdrift, de verslagen onbillijk en weinig hoffelijk. Sommigen gingen
+zelfs zóó ver, om met het enthousiasme van de zaal den spot te drijven
+en noemden de pretentie van La Duse, om zich met de eerste Parijsche
+actrices gelijk te willen stellen, zelfoverschatting. La Duse trok zich
+daar echter niet veel van aan, haar reputatie achtte zij door hen niet
+aangetast. Zij meende, dat de Parijzenaars hun artistieke voorlichters
+genoeg kenden, om te weten wat zij ervan gelooven moesten, nu de pers
+niet op haar hand was.
+
+#Victorien Sardou# kwam spoedig daarop La Duse verzoeken, haar
+medewerking te willen verleenen aan een gala-voorstelling, ten bate van
+het op te richten standbeeld van #Alex. Dumas fils#. Zij stemde terstond
+toe, niet alleen uit bewondering voor den grooten meester doch ook uit
+dankbaarheid voor het Parijsche publiek, dat haar zoo allercharmantst
+ontvangen had. Er werd tusschen hen overeengekomen, om het vierde
+bedrijf van "Marguérite Gautier" te geven. Toen Sarah Bernhardt dit
+evenwel hoorde, maakte zij bezwaar, die eer kwam haar toe, en La Duse
+was zoo verstandig, dit in te zien. Zij zag, hoewel 't haar natuurlijk
+ontzettend speet, dan maar liever van haar voornemen af en schonk het
+comité een duizend francs. Ik dacht er anders over. Ik wist mijn ster te
+overreden, in een ander stuk van Dumas op te treden en noemde "La Moglie
+di Claude". Nu had dit drama te Parijs nooit veel opgang gemaakt en bij
+een reprise van "La Femme de Claude" zelfs échec geleden. La Duse was
+dan ook bezorgd, of zij haar uitbeelding van Césarine voor het Parijsche
+publiek aannemelijk zou weten te maken. Ik hield voet bij stuk en liet
+het tweede bedrijf in de "Figaro" aankondigen. De opvoering had plaats,
+het pleit werd gewonnen, een daverend applaus viel La Duse te beurt en
+het standbeeld van Dumas fils was verzekerd. De opbrengst van dien
+kunstavond beliep niet minder dan 31,488 francs.
+
+Na haar succes te Parijs werd de groote actrice in haar eigen land
+natuurlijk op de handen gedragen. In Triëst, Milaan, Turijn, Genua,
+Napels, Rome en Florence geeft zij series voorstellingen, die alle 't
+maximum opbrengen. In deze laatste stad krijg ik een brief van #Suzanne
+Reichemberg#, de "doyenne" van de Comédie Française, om La Duse uit te
+noodigen, aan haar afscheidsvoorstelling te willen medewerken. La Duse
+neemt dit verzoek met geestdrift aan en besluit het laatste bedrijf van
+"Adrienne Lecouvreur" te spelen.
+
+Daar dit uitstapje naar Parijs midden in haar tournée de reisroute
+dreigt in de war te sturen, neemt La Duse op zich, de kosten voor haar
+en haar gezelschap zelf te dragen, zoozeer stelt zij op prijs in het
+"Huis van Molière" op te kunnen treden. Den 7en Maart 1898 had deze
+gebeurtenis plaats met een recette van frs. 44,502, nog grooter dus dan
+de kunstavond voor Dumas. Na afloop der voorstelling kwam president
+#Félix Faure# op het tooneel de Italiaansche gast complimenteeren.
+
+Van Parijs vertrekt het gezelschap wederom naar Monte-Carlo en vandaar
+naar Cannes, waar koning #Edward VII# verblijf hield. De "Prince de
+Galles" was een bekend tooneelvriend, geen wonder dus, dat hij niet één
+der voorstellingen van La Duse oversloeg. Over Marseille en Bordeaux
+gaat de tournée naar Portugal. 12 April debuteert zij in den
+Amelia-schouwburg te Lissabon met de "Dame aux Camélias". Hier worden
+een negental opvoeringen gegeven, waarvan de gemiddelde recette 15,400
+francs oplevert. De vicomte #San Luiz de Braga#, eigenaar van den
+schouwburg, is in de wolken over deze artistieke gebeurtenis. Zulk een
+unaniem succes heeft zijn theater nog nooit meegemaakt. Hij besluit dan
+ook door een duurzame herinnering dit feit te vereeuwigen. Op een
+marmeren plaat laat hij met gouden letters de data van La Duse's
+optreden griffen en noodigt hierbij uit al wat Portugal aan artiesten en
+letterkundigen bezit. Koningin #Amelie#, die alle voorstellingen met
+groote ingenomenheid had bijgewoond, liet zich eveneens
+vertegenwoordigen en wonder boven wonder, La Duse is bij het plaatsen
+der plaat zelf aanwezig en neemt glimlachend de gelukwenschen van den
+vicomte-directeur en der vele aanwezigen in ontvangst.
+
+Van Lissabon trok zij als eindpunt harer tournée naar Oporto, waar een
+echt Zuidelijke ovatie haar tebeurt valt met een opbrengst der twee
+voorstellingen van niet minder dan 27,200 francs. Zij besloot nu een
+welverdiende rust te Florence te gaan nemen, na ongeveer een millioen
+francs verdiend te hebben.
+
+
+
+
+André Antoine.
+
+
+Gedurende mijn gansche impresariaat heb ik nimmer een artiest leeren
+kennen, die meer in zijn kunst opging, vasthoudender zijn weg vervolgde
+en eigenzinniger was dan #André Antoine#.
+
+Uit eerbied voor zijn pogen heb ik vanaf de oprichting van zijn "Théâtre
+Libre" jaren lang zijn artistieke carrière gevolgd en me steeds de
+grootste opofferingen getroost om hem in staat te stellen zijn
+eerzuchtige plannen, zijn belangrijke hervormingen ten uitvoer brengen.
+
+Buiten mijn oprechte bewondering, gevoel ik nog steeds voor dit "groote
+kind", zoo vol idealen, een warme sympathie, want men mòet van hem
+houden ondanks zijn gebreken, men kàn hem geen kwaad hart toedragen.
+
+Onvermoeid, door niets van zijn ideëen af te brengen, herrijst hij
+telkens als een phenix uit zijn asch. Tegenspoed schijnt op hem geen
+vat te hebben. Tien jaar lang heb ik met hem saamgewerkt, vanaf den tijd
+dat hij als baanbreker der Fransche tooneelspeelkunst, zich vrijmaakte
+van de ingewortelde traditie, tot aan zijn officieele erkenning van één
+der eerste Parijsche tooneel leiders.
+
+23 Maart 1892 begonnen wij onze eerste tournée in het Grand-Théâtre te
+Luik. Waar wij ook optraden, was het publiek op onze hand. De naam van
+"Théâtre Libre" heeft in het buitenland niemand afgeschrikt. Te
+Amsterdam, waar wij daarna speelden, was de zaal van het Grand-Théâtre
+uitverkocht. Onder de twaalfhonderd personen bevonden zich echter maar
+drie dames. De heeren #Van Lier#, directeuren van dien schouwburg,
+verbaasden zich hierover en waren niet weinig verontwaardigd. Het
+publiek meende zeker een pornografisch schouwspel uit dat verdorven
+Parijs te wachten te zijn, waarbij de tegenwoordigheid van het zwakke
+geslacht nu eenmaal niet zou passen. Toch hadden we tijdig den naam van
+het stuk en van den schrijver geannonceerd: "Blanchette" van #Brieux#.
+
+Bij het eerste bedrijf bleef de zaal tamelijk koel, men verbaasde zich
+over den inhoud, bij het tweede hadden wij echter gewonnen spel. Nu men
+geen onbehoorlijk gegeven te zien kreeg, waarop de meesten gerekend
+hadden, zonder het waarschijnlijk te willen bekennen, boeide weldra de
+ernstige uiteenzetting van het drama, dat overigens door Antoine en de
+zijnen meesterlijk gespeeld werd. Den volgenden avond werd "L'Ecole des
+Veufs" opgevoerd, een satyriek tooneelspel van #Georges Ancey#, dat niet
+minder insloeg. Onze grootste triumf werd behaald met "La Dupe", van den
+zelfden auteur, die terecht één der meest gevierde schrijvers van het
+"Théâtre Libre" is geweest. De scène, waarin Antoine zijn vrouw een paar
+oorvijgen uitdeelt, sloeg wel 't meest in. Antoine verwonderde zich
+hierover en zei me:
+
+"Het schijnt hier in 't Noorden gewoonte te zijn, een lastige vrouw
+hardhandig haar ongelijk aan het verstand te brengen. In Parijs hebben
+wij deze scène nooit kunnen spelen dan onder luid protest."
+
+Het vervolg van onze tournée stelde hem echter in 't ongelijk. Overal,
+zoowel in Zuid- als Midden-Frankrijk, Zwitserland en Italië hadden we
+met dit tooneel een even groot succés als in Holland, Duitschland en
+Oostenrijk.
+
+Te Marseille gaven we "Seul", een stuk in drie bedrijven, van #Guinon#.
+In het tweede bedrijf komt een kind voor, dat ter gelegenheid van den
+jaardag van zijn grootvader een fabel moet opzeggen. Om overal een kind
+van zes à acht jaar met den troep mee te nemen, ging natuurlijk niet
+aan. Ik had dus aan alle schouwburgdirecties, waar wij dit stuk hoopten
+op te voeren, vooruit geschreven om een kind ter plaatse de fabel "Les
+deux Pigeons" van #La-fontaine# te laten instudeeren. Tot nog toe was
+dit overal goed gegaan.
+
+Te Marseille toont men ons vóór het scherm opgaat een allerliefst
+kereltje.
+
+--Ken je de fabel van buiten, vraagt Antoine hem.
+
+--Ja, meneer.
+
+--Goed zoo. Ga dan maar in den foyer zoolang wat spelen tot het je beurt
+is, dan laat ik je wel halen.
+
+Het tweede bedrijf is begonnen, het kind komt op en begint.
+
+--Ach, pécaïre!
+
+Nog nooit had men in de omgeving der Canebière zoo'n echt Marseillaansch
+accent op de planken gehoord. Bij de eerste woorden begint men in de
+fauteuils te lachen, weldra brult de geheele zaal.
+
+"Deux pigeons s'aimaient d'amour tendre.... Antoine omhelst het kind en
+zegt:
+
+--Genoeg, ik ben tevreden.
+
+De knaap kijkt zijn grootvader verbaasd aan en begint opnieuw:
+
+"Deux pigeons...."
+
+Antoine hem snel in de rede vallend.
+
+--Het was mooi, houd nu maar op.
+
+Het kind is daarover zeer ontstemd en gaat bedaard voort. De zaal giert
+het uit.
+
+Dat is te erg!
+
+Antoine ten einde raad, knijpt hem in de arm en fluistert:
+
+--Als je nu niet gauw je mond houdt, kwajongen!
+
+--Nee, ik hou m'n mond niet, pruilt de kleine. Ik heb de fabel geleerd,
+ik zal haar ook opzeggen.
+
+Er viel niets aan te doen! De fabel werd nogmaals tot het eind
+voorgedragen tot groot vermaak van het publiek, tot ergernis van
+grootvader Antoine.
+
+       *     *     *     *     *
+
+In de maand Maart 1904 keerden wij naar Marseille terug om daar een
+zestal voorstellingen in het "Théâtre des Variétés" te geven. Evenals
+twee jaren te voren is alles vooruit besproken.
+
+Nadat wij ons répertoire met "La Fille Elise" en "Boubourouche"
+vermeerderd en daarvoor #Lérand#, die nu al jaren een eerste plaats aan
+den "Vaudeville"-schouwburg inneemt--geëngageerd hadden, begaven wij ons
+naar Brussel om vandaar uit een nieuwe tournée te beginnen.
+
+Den dag voor ons vertrek was de arme #Jeanne Dulac#, die bij een
+petroleumlamp haar handschoenen gewasschen had, te dicht bij 't vuur
+gekomen. De benzine had vlam gevat en zij bracht het er nauwelijks
+levend af. Vreeselijke brandwonden bedekten haar lichaam. Zij moest
+maanden lang te bed blijven.
+
+Het was bij twaalven, toen wij 't ongeval vernamen en wij moesten den
+volgenden dag om zeven uur verder. Terstond werden maatregelen genomen,
+haar plaats door een ander te doen innemen. Het gelukte ons #Eugénie
+Nau#, zij, die de rol van "La Fille Elise" gecreëerd had, te bewegen
+haar ongelukkige kameraad bij deze tournée te vervangen.
+
+Van de tien verschillende stukken, die wij te spelen hadden, kende zij
+slechts die ééne rol. Gedurende de geheele reis moesten wij dus overal
+repeteeren, zonder oponthoud. Zoodra wij ons in een trein geïnstalleerd
+hadden, begon men in één der wagons met Mlle Nau de rollen door te
+nemen. Bij elke halte zocht #Gémier#, die toen regisseur bij den troep
+was, van wagen tot wagen de artisten bijeen, die de "wachten" hadden te
+geven en zoo wisselden zij elkaar af. Overal werd dus vlijtig
+gestudeerd, in hotels, in wachtkamers, in de tusschenbedrijven, in den
+foyer en 's avonds na de voorstelling. Geen minuut rust tijdens de twee
+weken, die wij in Holland doorbrachten. De tien stukken werden dan ook
+gekend. Antoine en zijn artisten konden met welgevallen op hun
+reuzenarbeid terugzien, maar aangenaam reizen was het nu direct niet.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Van Konstantinopel naar Italië overstekend, werden wij te Milaan door de
+eerste auteurs en artisten verwelkomd. Annunzio, Bracco, Traversi, Duse,
+Zacconi, Novelli woonden verschillende voorstellingen bij en beloonden
+ons met applaus. Natuurlijk dachten we te Rome prachtige zaken te maken.
+Helaas, het mocht niet zijn!
+
+Den eersten avond is de zaal van den schouwburg "Valle" door een
+élite-publiek bezet. We geven "Blanchette", het bekende succèsstuk.
+
+Het eerste bedrijf wordt koel ontvangen. Geen nood, dit waren wij reeds
+van andere steden gewoon. In het tweede komt echter geen hand op elkaar,
+in het derde is de zaal reeds over de helft leeggeloopen.
+
+We informeeren terstond naar de reden van dit gebrek aan belangstelling.
+
+Een misverstand! Men was in de meening Parijsche toiletten te zien te
+krijgen en ons stuk speelde in een boerenmilieu. Om bij het publiek te
+Rome succès te hebben, hadden wij de medewerking van Paquin of Redfern
+noodig gehad.
+
+Hoewel ik hierna geen tournée met Antoine meer ondernomen heb, kan de
+oprichter van het "Théâtre Libre" over onze samenwerking tevreden zijn.
+Onze voorstellingen in het buitenland hadden te samen, na aftrek der
+onkosten, het aanzienlijk bedrag van 314,500 francs opgeleverd, een som,
+die Antoine in staat stelde zijn voor het moderne tooneel zoo
+interessanten strijd met nieuwe kracht voort te zetten.
+
+
+
+
+BEROEMDE TENORS.
+
+Gayarré.
+
+
+De Spaansche tenor #Gayarré# heeft met #Angelo Massini# de zelfde
+populariteit gekend, die thans #Caruso# te beurt valt.
+
+Volleerd zanger en bovendien een groot artiest, schuilde er in zijn stem
+iets, dat de ziel roerde, niettegenstaande hij soms door den neus zong.
+Hij was de afgod van het publiek in zijn geboorteland, doch heeft ook in
+de Groote Opera te Parijs en in andere steden van Europa en Amerika
+triumfen gevierd. Hij verdiende geregeld 5000 francs per voorstelling,
+bij welk bedrag nog de talrijke kostbare geschenken gevoegd kunnen
+worden, die hem overal werden aangeboden.
+
+Door mij geëngageerd om tegelijk met Adelina Patti in "Traviata", "De
+Barbier uit Sevilla" en "Lucie di Lammermoor" op te treden, evenaardde
+zijn succes vaak het hare, hetgeen heel wat zeggen wil, als men nagaat
+dat deze onvergelijkelijke nachtegaal een kwart eeuw lang door alle
+muziekliefhebbers op de handen is gedragen.
+
+Daar wij vier voorstellingen te Barcelona hadden te geven, waren wij in
+het hotel "Les Quatre Saisons" op de Rambla del Cantra afgestapt. 's
+Morgens aan ons ontbijt zien wij, dat twee bejaarde mannen zich vlak
+voor ons open venster posteeren, op wier gezicht hun nijpend gebrek te
+lezen stond. Terwijl de één met bevende hand de vioolsnaren bestreek,
+zong de ander met schor geluid de cavatine uit "Faust", doch hoezeer
+zijn stem ook geleden had, men kon zijn zangtechniek wel degelijk nog
+onderscheiden. Niemand lette echter op hen en geen enkel geldstuk werd
+hun gegeven. Toen Gayarré dat zag, trok hij zich hun lot terstond aan.
+Wie weet wat deze achteruitgegane artiesten al doorgemaakt hebben, zei
+hij tot mij. Misschien hebben zij van morgen niet eens gegeten. Laten
+wij hun een gelukkigen dag bezorgen.
+
+--Goed, laten we hun elk een louis geven.
+
+--In orde, doch we moeten met wat anders beginnen.
+
+--Wat bedoel je?
+
+--Ik zal in hun plaats gaan zingen en jij moet met je hoed rondgaan. Ik
+ben zeker dat we heel wat zullen ophalen.
+
+--Dat meen je toch niet?
+
+--Wis en zeker en wel terstond. Iedereen kent me hier en nog nimmer
+heeft het publiek me voor zoo'n geringen prijs hooren zingen. Kom mee.
+
+Of ik wilde of niet ik moest hem wel volgen. Bovendien we deden er een
+goede daad mee.
+
+Gayarré naderde den vioolspeler, vroeg naar zijn repertoire en de plaats
+van den ouden zanger innemend, begon hij lustig de groote aria van
+"Traviata" te zingen. In minder dan geen tijd stroomde het publiek toe
+en omringde ons groepje, terwijl men van alle kanten riep: "Gayarré, hij
+is het!" ... "Het is Gayarré!" ...
+
+Toen hij zijn lied ten einde had gezongen, ging ik met mijn hoed rond.
+Zilver en koperstukken vielen er bij hoopjes in, zelfs hier en daar een
+goudstukje. Bij natellen hadden we over de 874 francs opgehaald, die wij
+den overgelukkigen oudjes ter hand stelden.
+
+--Welnu, Schürmann, sprak Gayarré, toen wij weer aan de ontbijttafel
+zaten, ben je tevreden over de recette? Wat mij betreft, van mijn leven
+heb ik nog nooit met zoo'n genoegen een lied gezongen.
+
+
+
+
+Tamagno.
+
+
+Een machtig geluid, één der krachtigste tenorstemmen, die ik ooit
+gehoord heb. Weinig of geen bekoring, maar stembanden zoo forsch en
+lenig, dat zijn borstnoten veel van kanonschoten hadden. Middelmatig
+tooneelspeler, zonder distinctie, dankt #Tamagno# zijn groote reputatie
+en zijn hooge "cachets" hoofdzakelijk aan zijn krachtige longen. Zijn
+"Mozes" (Rossini) en "Othello" (Verdi) zijn in dit opzicht dan ook
+onvergelijkelijke creaties.
+
+Zelden heeft een artiest, die zulke reuzenbedragen verdiende een meer
+eigenaardige zuinigheid aan den dag gelegd. In zijn koffers, waarvan het
+vervoer op rekening van den impresario stond, sleepte hij een
+petroleumstel mee, waarop hij zelf zijn eten kookte, dat hij elken dag
+bij landgenooten en als die niet te vinden waren op de markt ging
+koopen.
+
+Wanneer hij bij Italiaansche leveranciers terecht kon, sloeg hij steeds
+een groote voorraad in, dat hij dan grootendeels met vrijkaartjes
+bekostigde, waardoor hij nog enkele francs uitspaarde. Aan hôtel-eten
+had hij een broertje dood, zeker met het oog op de talrijke kellners en
+de verplichte fooitjes.
+
+Een tweede eigenaardigheid was het opsparen van kaarsen, waarvan hij
+koffers vol had. Het contract van Tamagno gaf hem recht op twee en
+dertig kaarsen per week ter verlichting van zijn loge. Daar de meeste
+kleedkamers van gaslicht voorzien waren, had hij langzamerhand een
+verzameling kaarsen gekregen, groot genoeg om er een winkel mee op te
+zetten.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Bij de buitengewone voorstelling in den Renaissance-schouwburg te
+Parijs, waarvan de opbrengst moest dienen tot het oprichten van een
+standbeeld voor #Alexander Dumas fils#, had Tamagno zich op mijn
+aandringen bereid verklaard aan het slot van het rijke programma eenige
+liederen ten beste te geven.
+
+Tamagno was reeds vroeg in de schouwburg aanwezig en wachtte kalmpjes in
+den kleinen artiesten-foyer zijn beurt af. Het was er snikheet en de
+voorstelling duurde verbazend lang.
+
+--Waarde Schürmann, ik zit me hier niet weinig te vervelen.
+
+--Waarom gaat u het tweede bedrijf van "La Femme de Claude" niet zien?
+
+--Dank je wel, tooneel interesseert me weinig, maar ik heb een idee. Kan
+je me misschien aan een paar klompen helpen?
+
+Ik keek vreemd op, doch daar hij bleef aandringen, verzocht ik één der
+employés in de requisietenkamer naar een paar klompen uit te zien.
+Weldra kwam hij er mee aandragen. Tamagno trekt zijn lakschoenen uit,
+zoo ook boord vest en jas en begint nu met deze klompen aan in zijn
+hemdsmouwen eenige boerendansen uit te voeren, zooals dat in Italië op
+het platte land het gebruik is.
+
+Hij scheen er zelf bijzonder veel plezier in te hebben, want de ééne
+dans volgde op den anderen en ik moest toegeven, hij deed het
+alleraardigst. Na verloop van een half uur, toen hij geheel bezweet en
+buiten adem wou gaan uitrusten, komt de regisseur waarschuwen, dat het
+zijn beurt is om op te treden.
+
+Hij trekt haastig zijn kleeren en schoenen weer aan, begint zijn aria,
+doch of hij zich te veel reeds had ingespannen, hij kon maar niet op
+stem komen en er kwam van zijn nummer zoo goed als niets te recht.
+
+--J'ai chanté comme un "sabot". Men had beter gedaan naar mij te komen
+zien, toen ik ze zoo even nog aan had.
+
+
+
+
+Ernesto Nicolini.
+
+
+Franschman van origine heeft #Ernest Nicolas# na zijn huwelijk met
+#Adelina Patti#, zich steeds Ernesto Nicolini laten noemen. Begiftigd
+met een schoone stem miste hij artistiek gevoel en smaak en was daarbij
+een beslist tegenstander van moderne muziek, die van de zangers iets
+meer dan uitsluitend een mooie stem vereischt. Zoo hij dan ook niet de
+markiezin #de Caux# op zijn weg ontmoet had, meer bekend onder haar
+eigen naam: Adelina Patti, welke wereldberoemd werd, zou hij met zijn
+optreden in "Aida", "Lucie" en "Traviata" nimmer zoo'n opgang gemaakt
+hebben.
+
+Eenmaal de echtgenoot van "La Patti", trad hij geregeld met haar op en
+oogstte naast haar de grootste triumphen. Op betreklijk nog jeugdigen
+leeftijd nam hij afscheid van de planken om zich uitsluitend in te laten
+met het beheer van de financieele belangen van zijn beroemde
+echtgenoote. Hij stelde haar repertoire vast, teekende de contracten en
+wist haar fortuin steeds meer en meer te vergrooten. Zijn afkeer en zijn
+gering begrip van elke nieuwe richting in de muzikale concepties der
+groote componisten waren oorzaak, dat La Patti zich nimmer aan het
+repertoire van #Richard Wagner# gewaagd heeft.
+
+Als zij dat gewild had zou zij als Eva in de "Meistersinger" of als
+Senta in de "Fliegende Hollander" beslist furore gemaakt hebben, doch
+hij oordeelde dat haar Rosina, Violetta en Lucie genoeg opbrachten, en
+wilde van geen enkele nieuwe creatie weten.
+
+In 1885 heeft hij nog éénmaal meegezongen en wel bij de reeds meer
+besproken tournée van La Patti in Spanje. De vier voorstellingen, die
+wij te Barcelona zouden geven, had onder de Catalonische bevolking
+zoozeer de belangstelling gaande gemaakt, dat er reeds vooruit voor
+20.000 francs besproken was.
+
+Als eerste voorstelling ging "Traviata" met La Patti als Violetta en
+#Stagno# als Alfredo. Daar kort te voren deze partij nog door #Gayarré#,
+den beroemden Spaanschen tenor hier gezongen was, gaf Stagno plotseling
+voor, niet bij stem te zijn en weigerde op te treden. Daar hij den
+volgenden dag wel goed bij stem was in den "Barbier", in welke rol hij
+de concurrentie van Gayarré niet vreesde, was dit voorgeven van
+heeschheid maar een uitvlucht om zich niet aan een vergelijking met
+Gayarré bloot te stellen.
+
+Stagno hield voet bij stuk en ik was door zijn weigering in groote
+moeilijkheid geraakt. Ten einde raad besloot ik Nicolini te polsen, of
+hij voor een enkele maal zijn oude rol van Alfredo nog eens zou willen
+opnemen om mij uit de verlegenheid te helpen en ik deed dit verzoek
+gepaard gaan met de aanbieding van een zeer kostbare diamanten dasspeld.
+Hoewel Nicolini in geen acht jaar meer gezongen had, scheen dit geschenk
+toch den doorslag te geven. Nicolini verklaarde zich bereid en ik
+haastte mij over de affiches de volgende aankondiging te laten plakken.
+
+"M. Stagno weigert als Alfredo op te treden. M. Nicolini zal hem in deze
+rol vervangen. Zij, wien deze mutatie niet aanstaat, zijn gerechtigd hun
+entreegeld aan de kas terug te halen."
+
+Eenige duizenden francs werden teruggegeven, doch de billetten werden
+terstond door anderen gekocht, zoodat de zaal overvol was, toen het
+gordijn opging.
+
+Bij het verschijnen van La Patti klinkt plotseling een helsch gefluit en
+geschreeuw, en als Nicolini ook zijn mond open doet, verdubbelt het
+lawaai nog in omvang. Men laat het scherm weer zakken. Maar zoodra men
+het ophaalt, begint het kabaal opnieuw.
+
+Ik laat wederom "halen" en verschijn nu zelf voor het voetlicht: "Dames
+en Heeren. Er moet hier een vooruit georganiseerd kabaal achter
+schuilen, want Mme Patti is van haar leven nog nooit uitgefloten
+geworden en de rolverandering van den tenor werd vooruit aangekondigd.
+Ik verzoek u dus beleefd doch dringend mijn artiesten verder ongemoeid
+te laten."
+
+Dit scheen te helpen, want de voorstelling kon nu zoo goed en zoo kwaad
+als het ging haar verloop hebben.
+
+Het bewijs dat deze herrie door Stagno zelf aangericht was, werd mij
+duidelijk, toen ik vernam, dat de teruggegeven billetten door zijn
+vrienden en handlangers waren opgekocht en hij zich de luxe had willen
+permitteeren om Nicolini te laten uitfluiten en met hem natuurlijk
+tevens La Patti.
+
+Deze laatste was niet weinig verstoord, hetgeen zich begrijpen laat.
+Voor de eerste maal in haar leven door haar eigen landgenooten
+uitgefloten! Op staanden voet wilde zij uit Barcelona vertrekken.
+
+Om deze schade en schande te voorkomen, verzon ik de volgende list.
+
+Ik had in Barcelona kennis gemaakt met den zoon van een invloedrijk
+bankier M. #Coll y Rataflutis#. Hem zocht ik na afloop der voorstelling
+terstond op.
+
+--U hebt hier vele relaties, niet waar?
+
+--Natuurlijk. Vader staat met de deftigste families hier ter stede in
+betrekking. Maar waarom vraagt u me dat?
+
+--Bezit u misschien ook hun naamkaartjes?
+
+--Wel mogelijk, ik zal eens nazien.
+
+Een kwartier later zat M. Coll y Rataflutis met nog een vriend, mijn
+secretaris en mijn eigen persoontje de naamkaartjes met volgende
+staaltjes van geestdriftig huldebetoon en verontwaardiging te
+onderteekenen.
+
+Zangvogeltje, verlaat ons niet!... Zijn die ellendelingen doof!... La
+Patti uitfluiten is God beleedigen!... Men schaamt zich
+een Spanjaard te zijn!... Hemelsche harp, weerklink nog eenmaal!...
+Mijn spijt voor het wangedrag mijner landgenooten... enz. enz.
+
+Den tooneelknecht, behoorlijk op de hoogte gebracht werd opgedragen deze
+naamkaartjes, waarop de "haute fleur" van Barcelona gedrukt stond,
+telkens bij pakjes van tien bij La Patti aan huis te bezorgen.
+
+Toen ik 's middags bij haar mijn opwachting maakte, sprong zij me om den
+hals en riep uit: Ik blijf! O, als je eens wist hoe galant die
+Spanjaarden toch kunnen zijn...
+
+Ik kon me met moeite goed houden, doch La Patti merkte gelukkig niets.
+
+
+
+
+Roberto Stagno.
+
+
+De lieveling van het publiek. Een tenor, die nimmer minder dan drie
+duizend francs per optreden ontvangen heeft en in Europa en in Amerika
+zelfs tien duizend francs verdiende. Waarom? Dit heb ik mij steeds
+vergeefs afgevraagd.
+
+Zijn stem had niet de geringste bekoring en kon moeilijk fraai gevonden
+worden, doch hij bezat een knap voorkomen en was bovendien een kranig
+acteur, die door zijn figuur en zijn elegante manieren vooral bij de
+dames in de gunst stond. In ieder geval was hij een uitstekend
+leermeester en aan zijn zangonderricht heeft de thans zoo beroemde
+operazangeres #Gemma Bellincioni# veel te danken.
+
+Wat de oorzaak van Stagno's succes ook moge zijn, een impresario heeft
+rekening te houden met den smaak van het publiek. Vandaar dat ik ook
+Stagno voor mijn tournée door Spanje geëngageerd had.
+
+Ik heb reeds meegedeeld om welke reden hij te Barcelona in Traviata
+weigerde op te treden en hoe hij de billetten had laten opkoopen om
+#Nicolini# uit te fluiten. Om zijn vrienden te overtuigen, dat hij niet
+uit jaloezie zoo handelde, maar om Nicolini zijn hebzucht betaald te
+zetten, had hij handig rondgestrooid, dat ik hem zijn rol had afgenomen
+op aandringen van het echtpaar Patti-Nicolini.
+
+Zijn vrienden woedend dat La Patti hun van hun geliefden tenor had
+beroofd, alleen om haar echtgenoot enkele billetten van duizend francs
+in handen te spelen, hadden zich gewillig voor Stagno's plan geleend.
+
+Toch zou onze tenor niet lang plezier van zijn bedrog hebben, Adelina
+Patti door de toegezonden protesten der Barcelonasche aristocratie weer
+met het publiek verzoend, had bovendien vernomen, dat Stagno de schuld
+van alles was. Zij nam zich voor hem dit gevoelig betaald te zetten.
+
+Bij de opvoering van den "Barbier" gelastte zij mij voor haar rekening
+2000 francs plaatsen te nemen en die rond te deelen, op voorwaarde, dat
+de bezitter van zoo'n entréebewijs Stagno bij zijn verschijnen zou
+uitfluiten.
+
+Eerst wilde ik mij er niet toe leenen, doch daar ik met Stagno toch niet
+al te best overweg kon en mij er meer aan gelegen lag La Patti tot
+vriend te houden, voerde ik haar verlangen stipt uit en ik behoef er
+nauwelijks aan toe te voegen, dat Stagno leelijk op zijn neus keek, toen
+hem hetzelfde lot trof, waar hij twee avonden te voren Patti-Nicolini op
+vergast had.
+
+Dit is echter de eerste en laatste keer in mijn leven geweest dat ik een
+artiest, die ik handen vol goud moest betalen, zelf liet uitfluiten.
+
+Doch, zooals u ziet, in de tooneelwereld komen de ongelooflijkste
+avonturen voor en is het onmogelijke, mogelijk.
+
+
+
+
+Angelo Massini.
+
+
+Eén van de grootste tenoren der wereld, wiens naam in vollen glans
+schitterde ten tijde der "vogue" van Adelina Patti, en die tot 1908
+voornamelijk in Rusland de grootste successen heeft gekend. Zijn warm
+vibreerende stem, waarmee hij alles kon uitdrukken, wist de gevoeligste
+snaren bij den toehoorder aan het trillen te brengen. Bovendien was hij
+een goed acteur en daarbij een verwoed rooker van havanna sigaren.
+Tusschen elk bedrijf stak hij er één aan en toch had dit nooit invloed
+op zijn stem.
+
+Te Lissabon in het San Carlo theater hadden in 1885 de reeds vaak
+besproken modelvoorstellingen met La Patti plaats, o.a. #Rossini's#
+"Barbier".
+
+Tijdens het eerste bedrijf gebeurde er iets, dat het publiek nooit te
+weten is gekomen, doch voor de ingewijden het bewijs was, hoe een groot
+artieste, in haar reputatie als vrouw van de wereld vlekkeloos, in haar
+naijver op het succès van anderen er toe gedreven kan worden zich op een
+lafhartige en kleinzielige wijze te wreken.
+
+Ik spreek hier niet over de plaats op de programma's, de zoo vaak
+aangeroerde kwestie van de "vedette", waarbij de ééne naam "vet gedrukt"
+den anderen als 't ware van 't papier wil dringen,--een waarlijk groot
+artiest stoort zich hieraan niet--doch over het met opzet iemands succès
+benadeelen.
+
+Wie "De Barbier" gezien heeft, herinnert zich het tooneel waar Almaviva
+Rosina zijn serenade brengt, die dan even op 't balcon verschijnt, waar
+Bartholo haar vandaan haalt om snel het venster te sluiten.
+
+Vanaf het begin der tournée was ik gewoon achter de coulissen het
+klappen der dichtslaande deuren aan te geven door, juist als de tenor
+zijn aria geëindigd had, een stok op den grond te laten vallen. Ik wilde
+dit zelf liever doen dan het aan mijn regisseur toevertrouwen.
+
+Almaviva was één der glansrollen van Massini en juist zijn succès met
+deze serenade was La Patti een doorn in het oog, wier beurt eerst in het
+tweede bedrijf kwam.
+
+Op den avond van de eerste voorstelling zocht de beroemde zangeres mij
+op en voorgevend bij hun eerste optreden te Lissabon een goeden indruk
+te willen achterlaten, verzocht zij mij haar mijn plaats achter de
+coulissen af te staan, opdat ik al mijn zorg aan de uitvoering in haar
+geheel zou kunnen geven. Niets kwaad vermoedend, stond ik haar mijn
+plaats af en liet haar een stoel brengen, waarop zij het oogenblik kalm
+kon blijven afwachten.
+
+Massini was dien avond schitterend op dreef, de volle zaal scheen hem te
+inspireeren en ademloos werd naar zijn serenade geluisterd. Het
+gewichtige moment is daar. Massini haalt diep adem om zijn hooge "c" er
+uit te gooien, die als het uitspatten van den vuurpijl dit klinkend
+notenvuurwerk bekroont. Op hetzelfde oogenblik hoort men echter een
+ontzettend gekraak en een fellen slag achter de schermen, die het geluid
+van Massini geheel bedekt. Het scherm valt, het applaus blijft
+achterwege, als zat de schrik bij het publiek er nog in.
+
+Wat was er gebeurd?
+
+Mme Patti had op 't goede moment haar stoel laten tuimelen en den stok
+laten neervallen, welk moment voor den armen Massini nu juist niet het
+goede was.
+
+--Waarlijk, het spijt me. Ik had het liever aan Schürmann moeten
+overlaten, die is het gewoon. Massini zong zoo verrukkelijk, dat ik mijn
+eigen ontroering nauwelijks meester was. Ik wilde hem toejuichen, lette
+niet meer op m'n stoel en liet de stok te vroeg vallen. Hij zingt ook
+werkelijk te verrukkelijk!
+
+Na deze lofspraak, ging de diva kalm naar haar loge. Massini was woedend
+en het publiek verwenschte den onhandigen regisseur, die hun extase door
+dat lawaai was komen verstoren.
+
+
+
+
+Enrico Caruso.
+
+
+Het tegendeel van Tamagno... Geen groòte stem, maar een bekoorlijke
+stem. Het prototype van den Italiaanschen tenor, den meester van het
+"bel canto". Artistiek begaafd weet hij zijn auditorium geheel onder
+zijn invloed te brengen. Hij voelt wat hij zingt en tusschen hem en het
+publiek ontstaat van zelf een band, die tegen het einde, waar en in welk
+land hij ook optreedt, tot het vurigst enthousiasme voert. Hij heeft
+directeuren en phonografenfabrikanten schatten geld doen verdienen,
+terwijl hij zelf de duurst betaalde artiest is, die er tot nog toe
+rondloopt. De Metropolitan Opera Company van New-York heeft hem voor één
+millioen vast aan zich verbonden. Eén gedeelte der voorstellingen wordt
+te New-York gegeven, het andere verdeeld over de groote steden van de
+Vereenigde Staten, gedurende de tournée, die jaarlijks door de M.O.C.
+gehouden wordt.
+
+De voorstellingen, die dan nog over blijven, worden verdeeld over de
+groote Europeesche steden. Wanneer Caruso te New-York optreedt, wisselen
+de ontvangsten algemeen tusschen de 70 à 85 duizend francs. Te Parijs in
+het "Châtelet" was het gemiddelde 48000 francs. Te Berlijn, Hamburg,
+Frankfort en Weenen bereiken de recettes ongeveer het zelfde cijfer.
+
+Zijn repertoire bevat in hoofdzaak: Carmen, Faust, Aïda, La Boheme
+(Puccini), Cavalleria en Paljas. Weinig of geen creaties.
+Waartoe overigens ook? Het publiek komt niet om de opera, maar om Caruso
+in zijn romance of bravour-aria te hooren. Als de opera een bedrijf
+bevat, waarin de beroemde tenor niet meezingt, verlaten de heeren de
+zaal om in de foyer een sigaar te rooken of voor den schouwburg een
+luchtje te scheppen, de dames zoeken haar kennissen in de loges op en de
+stemmen van de overige zangers worden nauwelijks aangehoord. Een lichte
+ongesteldheid van den grooten Caruso beschouwt men daarginds als een
+nationale ramp.
+
+Behalve zijn vast inkomen bij de Metropolitan Opera heeft Caruso nog het
+recht op te treden op particuliere soirées, die hem eveneens een aardig
+fortuin opleveren.
+
+Gedurende de voorstellingen, die ik in het Broadway Théâter te New-York
+met het Siciliaansch gezelschap van #Mimi Aguglia# gaf, sloeg Caruso
+niet één van de opvoeringen over, tenminste wanneer hij dien avond vrij
+was. Elken dag kwam hij in het bureau, dat ik in den schouwburg had
+laten inrichten mij een uurtje gezelschap houden en hield zich dan
+onledig met het teekenen van caricaturen, waarvan er verscheidene in de
+Amerikaansche bladen werden opgenomen.
+
+Mijn zoontje vroeg Caruso eens, toen hij weer op bezoek was.
+
+--Is het waar, meneer Caruso wat vader vertelt?
+
+--Wat zegt je vader dan?
+
+--Dat u de mooiste stem hebt van de wereld, en de beste zanger bent,
+dien hij kent.
+
+--Heb je me dan nog nooit hooren zingen?
+
+--Nee nooit.
+
+--Dan moet je morgen eens naar me komen luisteren. Ik zal je een plaats
+sturen.
+
+--Dat gaat niet.
+
+--Hoezoo?
+
+--Ik ben eerst acht en ga naar bed als de voorstelling begint.
+
+--En wou je me toch zoo graag hooren zingen?
+
+--Wat graag!..
+
+--Kom dan morgen middag om drie uur in het Waldorf-Astoria hôtel, dan
+zal ik wat voor je zingen.
+
+Den volgenden dag ging met mij, m'n zoontje zooals afgesproken naar hem
+toe.
+
+--Jij bent niet geinviteerd, waarde heer. Ik heb het alleen aan je
+zoontje beloofd. Wil je er bij blijven, kost het je 5000 franc, en nog
+wel omdat jij het bent.
+
+Ik maakte dat ik weg kwam en ging zoolang de kranten lezen. Mijn zoontje
+mocht in den leuningstoel plaats nemen en Caruso begon te zingen. Gérard
+luisterde met volle aandacht. Bij het tweede lied uit "La Tosca" kwamen
+hem de tranen in de oogen. Hij snelde op den zanger toe, nam zijn hoofd
+tusschen zijn handen en gaf hem op beide wangen een zoen, terwijl hij
+uitriep:
+
+--Papa heeft nog niet genoeg gezegd! Het is nog mooier!
+
+Caruso, ontroerd zong toen nog de cavatine uit "Faust" en overhandigde
+hem een groot portret, waarop hij schreef:
+
+"Aan mijn vriendje Gérard Schürmann, voor de groote artistieke
+voldoening die hij mij heeft geschonken."
+
+Toen hij met mijn zoontje beneden kwam, weigerde hij mijn dank in
+ontvangst te nemen.
+
+--Ik ben je veel meèr dank schuldig, want nog nimmer heeft iemand me
+zoo'n vreugde bereid als je jongen, toen hij mij in zijn ontroering om
+den hals vloog. Zijn kussen hadden voor mij meer waarde dan de grootste
+triumphen.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Toen Caruso in Philadelphia zong, kreeg hij een uitnoodiging tegen een
+fabelachtig honorarium bij een bekend milliardair te komen zingen.
+Caruso werd in een fraai-ingerichten salon gebracht, waar zich tot zijn
+verbazing niemand anders bevond, dan de milliardair en een klein hondje.
+Voor dit "publiek" ving Caruso aan een zijner schoonste aria's te
+zingen, maar na de eerste tonen begon het hondje woedend te keffen. De
+milliardair verhief zich nu van zijn zitplaats en zei: "Ik dank u zeer.
+Thans kunt u ophouden en heengaan--ik wilde slechts weten of Toby ook
+janken zou, wanneer u zong....!"
+
+
+
+
+Paoli.
+
+
+Door #Pedro Gailhard#, den uitstekenden directeur van de opera, wiens
+vroegtijdig heengaan door velen nog steeds wordt betreurd, werd #Paoli#,
+ontdekt. Hij liet hem debuteeren als Arnold in "Wilhelm Tell" en ik
+moest toegeven, dat hij een zeer fraaie stem had. Niettegenstaande hij
+in het duo met Mathilde bleef steken, hetgeen men toeschreef aan zijn
+zenuwachtigheid van debutant, prees de geheele muzikale pers dezen
+nieuwen zanger en voorspelde hem een groote toekomst.
+
+In de meening, dat er met deze "fort tenor" eer viel in te leggen,
+engageerde ik hem terstond voor een tournée door Europa, doch verzuimde
+verdere inlichtingen te nemen.
+
+De buitenlandsche directies namen de contracten terstond aan en de
+tournée beloofde een groot en voordeelig succes te worden. #Paoli#
+vroeg mij een voorschot van 10.000 francs om zich de noodige kostuums te
+laten maken, welk bedrag ik hem dan ook terstond uitbetaalde.
+
+Twee weken voor de première, komt de tenor mij opzoeken en vertelt mij
+dat hij van de vijf rollen, die hij verplicht is te zingen er niet één
+kent. Hij moet nog minstens een maand den tijd hebben ze met behulp van
+een zangleeraar in te studeeren.
+
+Wat te doen? Met groote moeite verkreeg ik van de directies uitstel en
+droeg den heer #Alger# op hem in den kortst mogelijken tijd de rollen te
+helpen instudeeren.
+
+Na verloop van een maand ontving ik volgend schrijven, dat mij zeer
+onaangenaam verraste.
+
+Het spijt mij zeer U te moeten inlichten, dat ik met Paoli niet naar
+wensch kan slagen. Deze tenor heeft een prachtig geluid, maar niet het
+minste geheugen. Wat ik hem den eenen dag geleerd heb, is hij den
+volgenden weer vergeten. Ik geloof niet, dat hij in staat is meer dan
+één romance of duo te onthouden. Daarom zie ik liever van verdere moeite
+af.
+
+Een onderhoud met Paoli bevestigt dit schrijven en hij kwam er tenslotte
+openlijk voor uit mij om den tuin geleid te hebben, toen hij beweerd
+had vijf verschillende rollen te kennen.
+
+Natuurlijk vroeg ik terstond mijn tien duizend francs terug. Hij bekende
+ze reeds opgemaakt te hebben.
+
+Per aangeteekenden brief liet ik hem toen weten, dat ik zijn contract
+inmiddels vernietigd had, omdat hij van zijn kant zijn verplichtingen
+niet na kon komen.
+
+Als eenig antwoord ontving ik van het "Tribunal de Commerce" een
+bevelschrift 25000 francs schadevergoeding te betalen wegens
+contractbreuk. Ik had Paoli zijn rollen maar eerst op proef moeten laten
+zingen, vóór ik hem engageerde.
+
+Natuurlijk ging ik in appèl en het hof liet aldus de kwestie uitvechten.
+Het benoemde drie scheidsrechters, zangers van naam en leeraren aan het
+Conservatoire: #Melchissédec#, #Delmas# en #Alvarez# en gelastte Paoli
+voor hen het repertoire te zingen, waarop hij zich verbonden had.
+
+Paoli was wel zoo wijs niet te verschijnen en nimmer heb ik hem, noch
+een centiem van mijn tienduizend francs teruggezien.
+
+
+
+
+Jeanne Granier.
+
+
+In 1887 had ik een contract afgesloten met het Apollo-theater te Madrid
+voor een serie voorstellingen met #Louise Theo#. Haar succes in "Adam en
+Eva" door haar in den Nouveautés schouwburg te Parijs gecreëerd bleef
+aanhouden, zoodat de diva in de onmogelijkheid verkeerde Parijs te
+verlaten. Daar ik de directie te Madrid mijn woord gegeven had op een
+bepaalden tijd over te komen, was ik genoodzaakt naar een andere ster
+uit te zien. Tot wie kon ik mij toen beter wenden dan tot #Jeanne
+Granier#, de operette diva bij uitnemendheid? Wij werden het terstond
+eens. Ik zou haar een cachet van 2000 francs per voorstelling uitbetalen
+voor een minimum van zeven-en-twintig opvoeringen naar keuze uit haar
+repertoire, hetzij des avonds of "en matinée": "De kleine Hertog",
+"Giroflé-Girofla", "La Marjolaine", "La Petite Mariée" en "De dochter
+van M^{me} Angot". Met haar engageerde ik den bariton #Vauthier# en
+#Delmas#, die weldra triumfen zou vieren in "Carmen" en "Manon" in de
+"Opera-Comique", den komiek #Coutard#, de dugazon Mme #Caïsso
+Sablairolles#, de duegna Mme #Henri#, den dirigent #Salvator Guerra# en
+een koor van vier en twintig dames en vijftien heeren, in het geheel een
+gezelschap van ongeveer vijftig personen.
+
+De kosten--het materiaal en de kostuums inbegrepen--kwam mij op 5600
+francs per voorstelling te staan, een enorm bedrag, dat mij evenwel niet
+afschrikte gegeven de schitterende recettes, die ik het vorige jaar in
+dezelfde steden met #Anna Judic# en een gewoon comédie-vaudeville
+gezelschap gemaakt had.
+
+Ik was in de meening een goeden slag te slaan en veel succes te oogsten
+en vol vertrouwen ondernam ik de reis naar Madrid, waar ik op veler
+steun rekenen kon.
+
+De recette van den eersten avond bedroeg 7500 francs. Het Hof was
+aanwezig en dientengevolge de geheele Madridsche aristocratie. Was de
+voorstelling nu ook maar een succes geweest! De zaal bleef echter
+ijskoud, niettegenstaande de moeite, die Jeanne Granier als "De kleine
+Hertog" zich gaf om het publiek te ontdooien.
+
+Den volgenden avond met "La Petite Mariée" hadden wij een groot succes.
+Toch, wij maakten slechts 2500 francs recette.
+
+In Madrid hangt alles van den eersten avond af. Dan beslist het publiek
+gedurende de pauze of het toegangsbewijzen in abonnementen zal omruilen
+of met die eerste voorstelling genoegen neemt, al naar gelang van het
+succes. Zonder abonnementen is het in Spanje niets gedaan. Een
+succesvolle première, al zijn de volgende opvoeringen veel minder,
+brengt geld in kas, omgekeerd kan men de kas gerust sluiten. Dit laatste
+troffen wij helaas. De zestien opvoeringen maakten gemiddeld hoogstens
+2300 francs. Sommige avonden ontving ik niet meer dan 900 francs bruto.
+
+Na Madrid bezochten wij Barcelona, waar we het al niet veel beter
+troffen. Den 26 Juni was er feest van den schutspatroon der stad en
+iedereen had mij gezegd, dat ik dien dag met een matinée veel geld zou
+verdienen. Ik besloot het er op te wagen en Jeanne Granier een extra
+2000 francs te geven. Men had de waarheid gesproken. Er werd voor 11300
+francs plaatsen genomen, de eerste uitverkochte zaal bij deze
+"tournée". Niet weinig in mijn schik over dit buitenkansje, was ik bij
+het openen der loketten naar den schouwburg gegaan. Een piccolo spreekt
+mij daar aan.
+
+--Usted senor Schürmann?
+
+--Ja, vriend.
+
+--Hier is een brief.
+
+Ik open hem en mijn verwondering kent geen grenzen, toen ik lees: "Reken
+niet op mijn komst. Er is vanmiddag een schitterend stierengevecht, dat
+ik beslist wil bijwonen."
+
+     _Jeanne Granier._
+
+Er viel niets meer aan te doen en ik laat noodgedwongen mijn regisseur
+het publiek het bericht van Jeanne Granier meedeelen. In woede ontstoken
+gaat het publiek als wilden te keer. Zij werpen met de bankjes de
+spiegels stuk onder een helsch lawaai. Ik had voor meer dan 1400 francs
+schadevergoeding aan den eigenaar te betalen en de geheele tournée kwam
+mij op een verlies van niet minder dan 78000 francs te staan. In mijn
+contract had ik de clausule opgenomen: Wanneer een artiest in gebreke
+blijft en door zijn of haar toedoen de voorstelling niet plaats vindt,
+behalve bij ziekte door een geneesheer geconstateerd of bij geval van
+"force majeure", heeft de artiest in kwestie de verloren recette geheel
+ter zijner laste.
+
+Ik hield Jeanne Granier haar laatste "cachet" in, doch zij neemt daar
+geen genoegen mee en klaagt mij te Parijs voor het "Tribunal de
+Commerce" aan. Acht dagen later veroordeelt het tribunaal mij Jeanne
+Granier ook haar laatste "cachet" te betalen, behalve de kosten van het
+geding, van oordeel, dat de bewuste matinée niet in het contract
+gestipuleerd stond, dat slechts van een aantal "gegarandeerde"
+voorstellingen spreekt.
+
+Veel pleizier heb ik aan deze tournée dus niet beleefd om van mijn
+verliezen maar niet eens te spreken!..
+
+
+
+
+Paderewski.
+
+
+Van alle artiesten, die ik sedert dertig jaar door Europa en Amerika heb
+rondgeleid heeft #Ignace Paderewski# mij wel het meest getroffen om zijn
+verregaande belangeloosheid en vrijgevigheid. De beroemde pianist kreeg
+voor elk concert vijf en twintig honderd francs en dit bedrag scheen
+zijn voor een groot deel behoeftigen landgenooten meer dan fabelachtig
+toe.
+
+In elke stad waar hij optrad werd de groote artiest als 't ware met
+beden om hulp overstelpt. Hij, die slechts naar de ingevingen van zijn
+medelijdend hart luisterde, schonk vaak de geheele opbrengst van zijn
+concerten aan zijn arme Polen, in de meening, dat zijn geldbuidel nooit
+uitgeput raakte.
+
+Eens kreeg ik bezoek van een Pool, die een uur in den wind naar drank en
+knoflook stonk. Hij toonde mij een briefje van zijn "vriend"
+Paderewski, waarvan hier de inhoud.
+
+     M'n waarde Schürmann.
+
+     Brenger dezes, een huisvader met veel kinderen is volgens zijn
+     zeggen van alles ontbloot. Ik wensch hem derhalve mijn cachet van
+     heden avond af te staan en verzoek hem dit nu reeds ter hand te
+     stellen. Geheel de uwe,
+
+     _Ignace Paderewski._
+
+Dit liep de spuigaten uit!.. Ik kon niet langer toezien, dat er aldus
+van zijn vrijgevigheid misbruik werd gemaakt.
+
+--Heeft Paderewski u het bedrag reeds genoemd?
+
+--Nee meneer.
+
+--Hier zijn honderd francs.
+
+--Honderd francs!.. U wilt me zeker wat wijsmaken.
+
+--Hij ontvangt nooit meer. Hier zijn de vijf louis; u hebt nog alleen
+dit reçu te teekenen.
+
+De drinkebroer zette zijn naam onder een kwitantie, streek de vijf
+goudstukken op en riep toen met een verachtend gebaar:
+
+--Braniemakers, die artiesten!.... Honderd francs, het mocht wat daar
+zoo'n "drukkie" om te maken! Verbeelding hebben ze, anders niet!..
+
+Toen ik Paderewski de resteerende vier en twintig honderd francs dien
+avond ter hand stelde, had ik waarempel nog moeite hem aan zijn verstand
+te brengen, dat hij voor de zooveelste maal dupe van zijn vrijgevigheid
+was geweest en dat hij zijn geld wel beter kon besteden.
+
+Een andere eigenaardigheid van Paderewski was zijn bijgeloof. De eerste
+maal dat hij voor een vreemd publiek optrad, trok hij steeds een oud,
+versleten jasje aan, waarvan de snit met de mode jaren ten achter was.
+Om niets ter wereld zou hij van zijn nieuwe kostuums gebruik maken, in
+dit jasje had hij zijn eerste groote succes behaald en hij beschouwde
+het als een soort talisman, zijn "porte-bonheur".
+
+Verder was hij een aangenaam causeur, die urenlang na tafel en na afloop
+der concerten, want overdag was hij zeer matig en studeerde gemiddeld
+acht à tien uur--de leukste moppen wist te tappen, waarvan hij een
+eindelooze reeks steeds tot zijn beschikking had.
+
+Behalve dat Paderewski door zijn bescheidenheid zich vele vrienden had
+verworven, gaf hij meermalen blijk van een belangeloosheid, waarover
+slechts weinig artiesten beschikken en zeker niet tegenover hun
+impresario.
+
+We gaven een concert te Reims en onverklaarbaar doch waar, de zaal was
+half bezet. In de pauze nam Paderewski mij ter zijde en zei:
+
+--Je zult ditmaal wel niet veel ontvangen hebben.
+
+--Nauwelijks 960 francs.
+
+--En de avondkosten?
+
+--Plus minus 840!
+
+--Dat is een leelijke schadepost.
+
+Toch bracht ik hem na afloop zijn overeengekomen cachet van twee duizend
+francs.
+
+--Wat beteekent dat? en met een geeft hij mij de envelop terug. Dacht je
+nu werkelijk dat ik zoo onbescheiden was om twee duizend aan te nemen,
+als je zelf maar 120 overhoudt? Een artiest heeft dan alleen recht
+betaald te worden, wanneer hij zijn geld opbrengt. Nu deelen wij...
+Ieder 60 francs en daarmee basta.
+
+Of ik hem nu al vertelde, dat ik hem nooit meer had gegeven op avonden
+dat ik een tien tot twaalf duizend francs ontving, vergeefsche moeite,
+hij wilde de envelop niet aannemen en ik was genoodzaakt het bedrag per
+aangeteekenden brief hem te doen toekomen.
+
+Dat Paderewski deze hooge-cachets inderdaad noodig had spreekt van zelf,
+wanneer ik meedeel, dat hij een belangrijk dédit te betalen had in
+geval de concerten reeks door zijn toedoen, om welke reden dan ook,
+onderbroken zou moeten worden. Bij zijn tournée door de Vereenigde
+Staten bepaald op vijf en twintig concerten had hij om tegen mogelijke
+schade gedekt te zijn, zich tot een New-Yorksche maatschappij gewend,
+wie de moeilijke taak te beurt viel de waarde zijner vingers in dollars
+te becijferen.
+
+De uitslag dezer berekening was, dat de pianist een jaarlijksche premie
+van 203,744.47 francs moest betalen, waartegenover de maatschappij zich
+verplichtte, hem bij eenig ongeval, dat hem het gebruik van een zijner
+vingers onmogelijk zou maken, een schadeloosstelling van 51,098.12
+francs per week te betalen, tot het tijdstip, waarop de pianist
+eventueel zijn vingers weer zou kunnen gebruiken. Paderewski's vingers
+werden dus voor meer dan 2-1/2 millioen francs per jaar verzekerd.
+
+Nog lastiger lag het geval bij violist Jan Kubelik, daar bij het
+vioolspelen niet alle vingers juist evenveel noodig zijn als bij het
+klavierspelen. Men moest het dus eerst eens worden over de betrekkelijke
+waarde van iederen vinger afzonderlijk, en zoo werd er een geheel tarief
+opgemaakt volgens hetwelk aan Kubelik's linkerhand drie vingers ieder
+op 272,000 francs geschat werden, de ringvinger op 220,000 francs, de
+pink op 25,000 francs, de duim aan de rechterhand op 272,000 francs en
+de wijsvinger op 210,000 francs. Een hevig meeninggeschil ontstond over
+de pink der rechterhand; men kende haar in 't geheel geen beteekenis toe
+bij het vioolspel--en zoo taxeerde men haar ten slotte op 47,000 francs.
+
+De verzekeringmaatschappij heeft overigens met Kubelik een goede zaak
+gedaan, want zijn vingers behielden tijdens zijn Amerikaansche tournée
+al hun bewonderenswaardige lenigheid en bewegelijkheid.
+
+
+
+
+Jan Kubelik.
+
+
+Zelden heb ik een viool virtuoos zulke ovaties zien brengen als aan #Jan
+Kubelik#, den jeugdigen Czech. Hij, #Rubinstein# en #Paderewski# zijn
+door het publiek op de handen gedragen en door hen is mij niet alleen
+veel roem maar ook een groot financieel succès te beurt gevallen.
+
+Hoewel Frankrijk niet voor een bij uitstek muzikaal land doorgaat en men
+daar in het bijzonder voor piano of viool virtuozen zich weinig druk
+maakt, heb ik in de voornaamste steden steeds volle zalen met hen gehad
+en zijn zij om strijd toegejuicht.
+
+Jan Kubelik verdiende in den beginne bij mij een niet buitengewoon
+bedrag, doch langzamerhand klom hij op tot 3500 francs per concert.
+Eerst toen hij vier, ja zelfs vijf duizend francs begon te vragen, bleef
+ik niet langer zijn impresario, doch wèl zijn vriend en trouw
+bewonderaar.
+
+Toen wij in 1904 te Genève concerten gaven, ontving ik bezoek van den
+intendant van barones Rothschild, die een kasteel in de omgeving
+bewoonde.
+
+Hij vroeg mij wat ik voor een concert ten huize van zijn meesteres
+berekende. Ik deelde hem mede, dat ik voor Kubelik en zijn
+accompagnateur zes duizend francs vroeg.
+
+Na verloop van eenige uren, kwam hij mij meedeelen, dat de barones dezen
+prijs wel wat te hoog vond.
+
+--Het spijt mij, doch dit is het bedrag.
+
+--Kom, meneer Schürmann, het is geen soirée, de barones houdt er van
+onder het hooren van goede muziek een sigaret te rooken en dat kan zij
+in het publiek niet doen, anders zou zij uw concerten in de
+Victoria-Hall wel komen bijwonen. Er komen hoogstens vier of vijf
+personen bij haar op bezoek.
+
+--Zij kan zooveel gasten inviteeren, als zij zelf verkiest, dat doet aan
+den prijs niets af.
+
+--Ik zal het de barones overbrengen.
+
+--Doet U dat.
+
+Wij waren aan tafel gegaan, toen de intendant zich wederom aanmeldde.
+
+--De barones biedt U 3500 francs, want het is maar voor een klein
+gehoor, zoo intiem mogelijk.
+
+--Dat hebt U me reeds verteld. Wees U daarom zoo vriendelijk de barones
+te zeggen, dat wij geen afgedragen kleeren verkoopen en dat er bij ons
+niet af te dingen valt.
+
+Ik heb den intendant nooit terug gezien.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Mijn zoontje was vijf jaar oud. Kubelik die met zijn vrouw in het
+Grand-Hôtel zijn intrek had genomen, had mij verzocht hem elken dag mijn
+zoontje met de gouvernante een uurtje op bezoek te zenden.
+
+Nieuwsgierig te weten, wat hij daar uitvoerde, begaf ik mij onverwacht
+naar hun salon. Mevrouw Kubelik zat in een leuningstoel naar haar
+echtgenoot en mijn zoontje al lachend te kijken, want terwijl de jonge
+Gérard bezig was de cakewalk te dansen, liep Kubelik met zijn
+stradivarius achter hem aan. Zijn grootste genoegen was met hem te
+spelen en zijn liedjes op zijn viool te accompagneeren.
+
+Eindelijk kwam Kubelik's vurige wensch in vervulling. Op zijn beurt werd
+hij vader, nog wel van een tweeling. In December 1904 waren zijn
+dochtertjes juist een half jaar.
+
+Wij gaven die maand een serie concerten in Spanje en Portugal.
+
+In het Amelia-Theater te Lissabon had hij zoo'n kolossalen toeloop, dat
+met zijn vier concerten meer dan 50000 francs recette werden gemaakt.
+
+Oporto deed voor de hoofdstad niet onder, ook hier oogstte hij het
+grootste succès, evenals te Madrid in het Apollo-théater. Den avond vóór
+het vierde en laatste concert zoekt Kubelik mijn administrateur op.
+
+--Ik heb den spoorgids er op na geslagen. Om den avond vóór Kerstmis in
+mijn kasteel te Kolin in Boheme te zijn, moet ik van avond reeds den
+trein nemen.
+
+--Wat wilt U doen! Ons plotseling in den steek laten! Dat gaat immers
+niet! Er is voor 11000 francs reeds besproken en dan komt Barcelona nog
+aan de beurt, waar de twee aangekondigde concerten ook reeds uitverkocht
+zijn. Vóór dien tijd kunt U onmogelijk op reis gaan.
+
+--Toch doe ik dat. Ik wil het Kerstfeest bij mijn kinderen vieren.
+
+--Zij zijn eerst een half jaar oud!
+
+--Doet er niet toe, het Kerstfeest is een familiefeest en daarom wil ik
+het te midden der mijnen gaan vieren.
+
+--En de uitverkochte zalen, het ontevreden publiek, uw contract met den
+heer Schürmann?
+
+--Dat beteekent allemaal niets. U betaalt den directeur de
+schadevergoeding. U belooft het publiek, dat ik binnenkort terug kom en
+wat Schürmann betreft, hij zal niets zeggen. Onze vriend heeft reeds
+genoeg geld met mij verdiend, zoodat hij deze kleine opoffering zich wel
+zal getroosten.
+
+Hierop vertrok Kubelik naar Boheme zonder zich verder aan iets te
+storen.
+
+
+
+
+Christine Nilson.
+
+
+Een zeer groot artieste, de beste Marguérite die ik in #Gounod's#
+meesterwerk ooit gehoord heb. Een kristalheldere stem, met aangenaam
+"timbre". Vandaar dat zij langen tijd alle liefhebbers van opera muziek
+in den zevenden hemel meevoerde. Door haar huwelijk met graaf #Angel del
+Casa Miranda#, den vriend en metgezel van den overleden koning van
+Spanje #Alphons XII# heeft zij het tooneel te vroeg den rug toegekeerd.
+
+#Christine Nilson#, de Zweedsche nachtegaal heeft de wereld rondgereisd
+onder geleide van #Maurice Strakosch#, den zwager en leeraar van
+#Adelina Patti#, den onovertrefbaren impresario voor zangeressen. Hij en
+#Ullman#, de groote organisator van concerten over de heele wereld, zijn
+de eenige impresarii van naam geweest, die de vorige eeuw gekend heeft
+en wier opvolger nog steeds geboren moet worden; kortom zeer bijzondere
+menschen in hun vak.
+
+Ik toefde juist te Hamburg, waar Christine Nilson dien avond een groot
+concert zou geven na een succesvolle tournée door Scandinavië, toen ik
+Maurice Strakosch op straat tegenkwam, die mij meenam naar één van de
+fijnste zilverwinkels uit de buurt. Wij gaan het magazijn binnen, waar
+Strakosch een prachtig gedreven massief zilveren fruitschaal van nabij
+beziet, die hij in de étalage had opgemerkt.
+
+--Wat is de prijs van dit kunstwerk?
+
+--Acht duizend vijf honderd mark.
+
+--Dat is geen kleinigheid.... Het bevalt me echter.... Ik wil het wel
+hebben.
+
+--Waar moet ik het dan laten bezorgen?
+
+--Wacht even, zoover zijn we nog niet. Ik ben Maurice Strakosch, de
+impresario van de groote, onvergelijkelijke zangeres Christine Nilson,
+wier naam u natuurlijk wel eens gehoord zult hebben.
+
+--Zooals iedereen.
+
+--Over twee dagen geven wij hier een groot concert, waarvoor de
+entree-billetten overal te koop zijn. Als de zaal uitverkocht is,
+waaraan ik trouwens in andere steden gewoon ben geraakt, dan neem ik
+die schaal en u kunt haar den volgenden dag met de quitantie bij mij
+laten bezorgen in Hôtel Hamburgerhof. Mochten er echter toch nog
+plaatsen onbezet blijven, dan zie ik van den koop af.
+
+Hierop verlieten wij den winkel om eenige straten verder een nieuwe zaak
+binnen te loopen.
+
+--Wat gaat u nu beginnen?
+
+--De zelfde geschiedenis van zooeven. Aldoende heb ik reeds twee
+winkeliers gevonden, die kosteloos reclame voor mij maken. Ga je nog
+verder mee?
+
+Het vooruitzicht op een bezoek bij de voornaamste zilver- en
+goudmagazijnen van Hamburg trok mij weinig aan. Ik nam dus afscheid,
+terwijl Strakosch kalm met "winkelen" voortging.
+
+Den avond van de voorstelling verdrong men zich letterlijk voor den
+schouwburg. Verschillende winkeliers hadden bij hun klanten voor het
+concert van Christine Nilson zulk een reclame gemaakt, dat de billetten
+reeds uren te voren alle uitverkocht waren. Maurice Strakosch wreef zich
+de handen van genoegen, dat zijn "truc" zoo wonderwel geslaagd was.
+
+--Dat marcheert prachtig, waren mijn eerste woorden, toen ik hem bij de
+contrôle zag staan.
+
+--Inderdaad.
+
+--Mevrouw Strakosch zal ook in haar schik zijn.
+
+--Hoezoo?
+
+--Over al die cadeaux voor haar zilverkast.
+
+--Meen je dat werkelijk?
+
+--Dacht je dan dat ze zouden vergeten morgen de uitgezochte voorwerpen
+aan het hôtel te zenden?
+
+--Dat niet, maar ik zal er niet op blijven wachten. Ik heb hier een
+afschrift van een brief bij me, waarvan ik er ongeveer zeven en twintig
+heb laten schrijven en die ik zoo straks in de bus ga werpen.
+
+De heeren ontvangen ze dan morgen vroeg met de eerste post.
+
+Ik zal je het even voorlezen.
+
+     Meneer.
+
+     "Ik heb u gezegd, dat ik het uitgezochte voorwerp bij u zou koopen,
+     op voorwaarde dat het concert van Mme Nilson geheel uitverkocht is.
+     Tot mijn grooten spijt zijn er echter een dertig tal plaatsen
+     overgebleven en hierdoor zie ik mij genoodzaakt van den koop af te
+     zien. In de hoop een volgend maal voorspoediger te zijn, verblijf
+     ik. enz. enz."
+
+     Als je wilt, kan je dezen truc later eens voor je zelf toepassen,
+     alleen raad ik je dan aan hem niet al te vlug in Hamburg te
+     herhalen.
+
+
+
+
+Felia Litvinne.
+
+
+Een door en door edel karakter, spreekt nooit kwaad van haar collega's
+en is er altijd op uit hen behulpzaam te zijn of met raad te dienen. Het
+eenige wat ik op haar weet af te dingen; zij kent geen waarde van geld.
+Wat zij met haar verrukkelijke stem verdient, geeft zij op ruime schaal
+weer uit. Even kwistig als #Paderewski# liet zij zich door behoeftige
+landgenooten exploiteeren en hierin lieten de Russen zich evenmin als de
+Polen onbetuigd.
+
+#Felia Litvinne# beschikt over een heerlijk geluid, dat steeds even
+frisch en krachtig klonk. Haar glansrollen waarmee zij te Parijs het
+grootste succes genoot, waren die van #Richard Wagner#, in de eerste
+plaats haar onovertrefbare Brünhilde.
+
+Russin van geboorte, was zij in hart en nieren een Française. Vandaar
+dat men te Parijs zoo zeer met haar op had. Afgaande op het doorslaand
+succes, dat zij met haar Wagner-rollen genoot, sloeg ik haar voor met
+mij een groote tournée door Duitschland te ondernemen, overtuigd veel
+geld met haar te verdienen en overal den zelfden bijval te verwerven,
+dien zij te Parijs oogstte.
+
+Helaas, ik had mij ditmaal sterk vergist en ben bedrogen uitgekomen.
+Niettegenstaande het publiek telkens in geestdrift geraakte en de
+kranten haar overal lof toezwaaiden, bleven de recettes vrijwel
+onvoldoende en maakte ik ternauwernood de kosten goed. Niet weinig
+onthutst door dien tegenslag, informeerde ik naar alle kanten, wat
+daarvan toch wel de reden kon zijn.
+
+Aldus werd mij het geval verklaard.
+
+Ik had haar natuurlijk aangekondigd als één der eerste sterren van de
+Parijsche Opera. Het publiek in de veronderstelling een elegante
+Parisienne met een zoo niet omvangrijke dan toch lieve stem te hooren,
+zag zich in hun verwachting teleurgesteld. #Litvinne's# stem was én
+geschoold én krachtig. Zij toonde daarbij een volleerde actrice te zijn,
+doch haar lichaamsomvang stond haar in den weg. Het Duitsche publiek is
+dit van hun eigen zangeressen gewoon. Het wil van een Parijsche
+zangeres iets anders zien en hooren, meer in overeenstemming met de
+illusie, die opera-heldinnen bij den tenor of baryton moeten opwekken.
+
+Ik begreep toen voor het eerst, dat wilde ik een volgend maal met een
+Fransche zangeres over den Rijn succes hebben, ik in de eerste plaats op
+de élégance en op het uiterlijk mijner zangeressen had te letten.
+
+
+
+
+Charles Lamoureux.
+
+
+Een van de zwaarste en moeilijkst te arrangeeren tournées zijn die van
+het orkest #Lamoureux# geweest.
+
+Door Europa te trekken met een gezelschap van honderd-tien musici, plus
+de zorg voor twee wagonladingen instrumenten en requisieten is geen
+alledaagsch werk. Toch is het mij mogen gelukken het beroemde orkest
+Lamoureux door Holland, België, Zwitserland, Duitschland, Spanje en
+Portugal rond te leiden en overal is mijn moeite met succès beloond
+geworden. Dit bewonderenswaardig ensemble van eerste musici, zooals
+wellicht geen enkel orkest kan aanwijzen, zelfs niet het Amsterdamsch
+orkest van #Willem Mengelberg# heeft onder aanvoering van #Charles
+Lamoureux# en later onder zijn schoonzoon #Camille Chevillard# overal
+een enthousiast onthaal gehad.
+
+Bij één onzer concerten in het Concertgebouw te Amsterdam, bezocht ik
+met Charles Lamoureux het Rijksmuseum. In één der zalen troffen wij twee
+orkest-leden aan, die zoo zeer onder den indruk schenen van
+#Rembrandt's# "Nachtwacht", dat zij ons niet opmerkten.
+
+--Laten wij hen niet storen, fluisterde Lamoureux mij in.
+
+Den volgenden dag bij de repetitie hield de dirigent vóór den aanvang
+een kleinen speech.
+
+--Gisteren trof ik twee van uw collega's in het Museum geheel verdiept
+in het aanschouwen der meesterwerken van de Hollandsche school. Dit
+heeft mij sterk getroffen en verblijd, want het bewees me, dat er
+enkelen onder U zijn, die op reis hun tijd besteden met zich te
+ontwikkelen en niet tevreden zijn met door de straten te flaneeren of
+naar een koffiehuis te gaan. Zulk een daad van goeden smaak wensch ik
+aan te moedigen en ik heb derhalve hun een gratificatie van honderd
+francs geschonken in de hoop, dat zij er mee zullen voortgaan.
+
+Den dag daarop gaven we een uitvoering in den Haag. Terstond na afloop
+van de repetitie spoedden verscheidene orkestleden zich naar het museum,
+doch Lamoureux verscheen er dien dag niet.
+
+De beroemde dirigent hield van lekker eten en was gewoon nog al lang te
+"tafelen". Wij logeerden in het Doelen-hotel en ons diner was juist ten
+einde, toen ik op mijn horloge zag en bemerkte dat het al over zeven
+was.
+
+Ik stond haastig op en zei tot Lamoureux:
+
+--Het is reeds zeven uur en het concert begint hier precies om acht.
+Daar het Concertgebouw nog al ver afligt, per rijtuig minstens een
+kwartier, moeten we ons gereed gaan maken.
+
+--Waartoe. Ik wil eerst nog een pijp rooken.
+
+--Dan wordt het beslist te laat!
+
+--Onmogelijk, ik heb een bewijs om direkt door te rijden.
+
+--Daar zou ik maar niet te zeer op vertrouwen.
+
+--Ga gerust maar vooruit, ik heb nog wel den tijd. Ik ben gekleed en kan
+terstond den dirigeerstoel beklimmen. Tot straks.
+
+Om geen verderen tijd te verliezen, vertrok ik met Camille Chevillard.
+Weldra kon ons rijtuig niet verder en vóór ons zagen wij een
+onafzienbare rij coupé's, als of de geheele stad leeg gestroomd was.
+Bevreesd dat Lamoureux ook zijn beurt zou moeten afwachten, wilde ik hem
+gaan waarschuwen, doch wij moesten in de rij blijven.
+
+Eindelijk voor den ingang gekomen, zie ik, dat het reeds vijf minuten
+over acht is en wij hebben bijna veertig minuten voor onzen rit noodig
+gehad.
+
+Het slaat acht uur, doch natuurlijk geen Lamoureux. Tien minuten over
+achten is hij er nog niet, terwijl de zaal reeds geheel gevuld is.
+Eindelijk komt hij buiten adem met slik bespet, aanloopen, ruim een
+kwartier over den tijd.
+
+Wat was er gebeurd?
+
+Na zijn pijp gerookt te hebben, liet Lamoureux een rijtuig voorkomen dat
+weldra als alle anderen stil moest houden. Lamoureux laat het raampje
+neer, buigt zich naar voren, ziet nog wel dertig koetsen vóór zich, die
+rustig hun beurt afwachten met doorrijden, terwijl de regen in stroomen
+neergudst. Lamoureux blijft een tijdlang zitten, dan verliest hij zijn
+geduld en wenkt met druk gebaar een politie agent, die de orde staat te
+bewaren.
+
+--Wat is er van uw verlangen?
+
+--Ik ben Charles Lamoureux, ik moet het orkest dirigeeren. Kunt u mij
+niet even laten doorrijden?
+
+De agent verstaat natuurlijk geen woord en haalt zijn schouders op.
+
+Woedend herhaalt Lamoureux zijn vraag met de volgende gebaren.
+
+--Ik ... Lamoureux ... maat slaan ... doorrijden, ... ja ... Lamoureux!
+
+--Begrepen, meneer... U moet naar Lamoureux, net als alle anderen. Wacht
+U dan maar kalm tot er ruimte komt.
+
+Toen duwde Lamoureux het portier open en snelde te voet onder den
+stortregen naar den ingang, zoodat hij--slechts een kwartier over den
+tijd--kon beginnen.
+
+
+
+
+Isadora Duncan.
+
+
+Haar eerste optreden te Parijs in de groote zaal van het "Trocadero"
+genoot niet die geestdriftige ontvangst, waarop de blootvoetige danseres
+meende te mogen rekenen. Alleen een klein groepje artiesten, schilders,
+beeldhouwers en enkele verlichte kunstliefhebbers hadden het belang van
+deze hervorming der danskunst ingezien en begrepen. De kritiek bleef
+zich sceptisch, onverschillig toonen, terwijl het publiek schitterde
+door afwezigheid.
+
+Vol vertrouwen en bewust van haar artistieke waarde keerde de
+Amerikaansche danseres naar Duitschland terug, waar zij reeds eerder een
+trouwe schaar bewonderaars zich had verworven. Zij vond hier steun bij
+enkele rijke kunstbeschermers, die haar in staat stelden in de nabijheid
+van Berlijn in het Grünewald een school voor jonge meisjes op te
+richten, die zij volgens haar voorschriften zou opleiden. Een
+twintigtal leerlingen werden haar door ouders, waarvan de meesten
+onbemiddeld waren, toevertrouwd, op voorwaarde, dat zij hun dochters tot
+haar achttiende jaar geheel op eigen kosten zou onderhouden en voor haar
+artistieke en moreele opvoeding zorg zou dragen. Onder leiding van haar
+zuster en van door haar gekozen leeraren maakten deze meisjes zulke
+snelle vorderingen, dat zij na afloop van één studiejaar zich reeds in
+het publiek konden vertoonen en #Isadora Duncan# bij haar antieke dansen
+behulpzaam waren.
+
+Tijdens de voorstellingen te Berlijn ontving miss #Duncan# een brief van
+één harer landgenooten, miss #Maud Allan#, waarin zij vol bewondering
+voor de groote danseres haar verzocht de uitvoeringen van nabij te mogen
+bijwonen. Niet genoegzaam bij kas telkens een fauteuil te bekostigen,
+wilde zij gaarne elken avond de voorstelling tusschen de coulissen
+volgen. #Isadora Duncan# stond haar dit gaarne toe en van nu af woonde
+de jeugdige Amerikaansche de artistieke evolutiën van miss #Duncan# en
+haar klasse geregeld achter de schermen bij.
+
+Het succes dezer voorstellingen tart elke beschrijving. Men was hier
+letterlijk verzot op deze nieuwe kunst. Litteratoren van naam, de
+beroemdste kritici schreven over haar danskunst artikelen vol
+bewondering en het publiek bleef toestroomen, terwijl men recettes
+maakte van tien à twaalf duizend francs. De directie van de keizerlijke
+schouwburgen in Rusland verzocht miss #Duncan# en haar leerlingen naar
+Petersburg en Moskou te komen. De geestdrift der Slaven overtrof zelfs
+die der Duitschers, overal trad zij voor uitverkochte zalen op. Om het
+publiek van andere steden tevreden te stellen bezocht men eveneens Kiew,
+Charkow, Odessa en Warschau.
+
+Na Rusland kwam Holland aan de beurt. Ook hier te lande werd met de
+gewoonlijke reserve en nuchterheid gebroken en ontstond er een ware
+"rage" #Duncan# te zien dansen, hetgeen in een spotlied van den
+Hollandschen zanger #Speenhoff# vereeuwigd is. Ik vond daarom het
+oogenblik gunstig een serie voorstellingen te Londen te geven, waar miss
+#Duncan# eerst weinig lust in scheen te hebben. Zij liet zich evenwel
+door mij bepraten en na een contract voor dertig voorstellingen te
+hebben afgesloten, begaven wij ons naar Engelands hoofdstad. Ik stuitte
+echter terstond op een groote moeilijkheid. Reeds een half jaar lang
+werd de grootste en fraaiste "music-hall" der metropool, het
+"Palace-Theâter" druk bezocht om miss Maud Allan als "Salomé" en in
+andere exotische creaties te zien dansen, die alle door miss #Duncan#
+reeds waren vertoond. De kleine Amerikaansche, die te Berlijn haar oogen
+goed de kost had gegeven, had zich te Londen als een eerste ster
+ontwikkeld en was de lieveling van het publiek geworden.
+
+Voor het Londensch publiek was zij de uitvindster van deze nieuwe dansen
+en werd zij eveneens als de hervormster der antieke dansen beschouwd.
+Alle andere groote "music-halls" trachtten nu danseressen met bloote
+beenen te lanceeren, doch zonder succès, want men ontdekte spoedig, dat
+dit namaak was. Een oogenblik was ik bang, dat miss #Duncan# hier
+evenmin in den smaak zou vallen. Niettegenstaande mijn angst sloot ik
+met #Charles Frohmann# een contract af voor de maanden Mei en Juni,
+waarbij miss #Duncan# zou optreden in den "Duke of York" schouwburg.
+
+Alles liep in den beginne vlot van stapel. Er was voor veel geld reeds
+besproken en ik had reden me zelf geluk te wenschen. Onze Berlijnsche
+gast zou echter weldra roet in het eten werpen, want zij gaf in enkele
+interviews te kennen, dat miss #Isadora Duncan# haar volkomen onbekend
+was en zij nog nimmer van haar had hooren spreken; dat de antieke dansen
+door haar uitgevonden en haar uitsluitend eigendom waren en wanneer er
+tenslotte toch een miss #Duncan# bestond, zij waarschijnlijk één van die
+talrijke navolgsters moest zijn, die het publiek wel van de wàre
+danseressen zou weten te onderscheiden.
+
+Frohmann was gewoon perplex over die brutaliteit, temeer, omdat het
+publiek aan de woorden van #Maud Allan# geloof sloeg. Gelukkig wist ik
+nog bijtijds dit gevaar af te wenden, want miss #Duncan# bezat nog
+altijd een schrijven van haar uit Berlijn, dat ik zoo vrij was in de
+kranten te laten publiceeren. Dit hielp. Bij de eerste voorstelling "De
+dansen van Iphigenia" was het gebouw tjokvol en wel met een elite
+publiek, nieuwsgierig hun oordeel over beide mededingsters te vellen.
+Miss #Duncan# nam ook hier aller harten stormenderhand in. Gedurende een
+maand was avond aan avond de zaal zoo goed als uitverkocht. Koning
+Edward VII vereerde ons driemaal met zijn tegenwoordigheid en droeg mij
+op miss #Duncan# zijn bewondering voor haar kunst over te brengen.
+Koningin Alexandra is zelfs zeven maal de voorstelling bij komen wonen.
+Wegens dit ongeëvenaard succes haastte Frohmann zich met mij een
+contract te sluiten voor een tournée van twintig weken door
+Noord-Amerika.
+
+Wij zouden tegen September te New-York onzer voorstellingen aanvangen.
+Vanaf begin Juli kreeg ik telegram op telegram met dringend verzoek om
+reeds in Augustus te beginnen. Eerst weigerde ik, maar de belofte van de
+schitterende recettes, die mij te wachten stonden, deden mij besluiten
+toe te geven.
+
+Wij kwamen te New-York aan toen het daar snikheet was, vandaar dat
+iedereen, die het maar eenigszins doen kon de stad ontvlucht was om aan
+zee wat koelte te zoeken. Onder die omstandigheden trad Miss Duncan voor
+stoelen en banken op. Frohmann woedend over deze mislukte speculatie
+wilde niet toegeven, dat hij zelf de schuld hiervan droeg door
+eigenzinnig in deze hondsdagen met onze tournée te beginnen. Men maakte
+nauwelijks 1000 dollar gemiddeld per dag, wat gegeven de ontzaglijke
+onkosten--in Amerika zijn èn de huur, de publiciteit, de orkestleden èn
+overige employés wel vijf maal zoo duur als in Europa--geen geringe
+tegenvaller was. Ons "deficit" werd dan ook bij den dag grooter. Wij
+trekken naar Ontario, bezoeken Philadelphia en Boston, doch de
+ondragelijke hitte neemt niets af en het resultaat is al even
+bedroevend, niettegenstaande Miss Duncan, die nu zonder haar leerlingen
+reist, steeds op een artistiek succès kan bogen.
+
+Ontmoedigd toont Frohmann zich thans een volbloed Yankee. "It is a
+failure, I made a mistake," dus stop gezet met verdere reclame, de zaak
+is nu eenmaal toch verloren. Elken avond wordt het aantal orkestleden
+ingekort. Per contract had ik recht op twee en dertig, weldra blijven er
+slechts vijftien over en of ik al reclameer, het helpt geen zier. Mr.
+Frohmann blijft onzichtbaar en zijn "manager" Mr. #Hayman# mompelt bij
+elke nieuwe reclamatie kort af: "Go to hell!" .... Wanneer hij goed
+geluimd is, geeft hij mij den raad het contract eenvoudig te verbreken
+en naar Europa terug te keeren. Eindelijk komen we te Buffalo aan. In
+het geheel zijn er nu nog maar zeven orkestleden aanwezig. Om de
+orkestruimte aan te vullen, had men notabene! wat kerels van de straat
+genomen, die van hun leven misschien nog geen instrument in handen
+hadden gehad. Op zoo'n manier moest ik het bijltje er wel bij neer
+leggen om de reputatie van Miss Duncan er niet verder aan te wagen en
+haar voor een eventueel echec te vrijwaren. Dies zocht ik voor de
+zooveelste maal Mr. Hayman op en verklaarde de tournée verder op te
+zullen geven, op voorwaarde, dat de terugreis naar Europa van Miss
+Duncan en mijn personeel op kosten van Charles Frohmann zou geschieden,
+hetgeen hij aannam.
+
+Te New-York teruggekeerd besloot ik met het symphonie orkest
+van #Walter Damrosch# één enkele buitengewone matinée in het
+"Metropolitan-Opera-House" te geven. Nauwelijks zijn de affiches
+aangeplakt of het bespreekbureau wordt bestormd, het deftige publiek is
+inmiddels van hun buitenverblijven teruggekeerd en ik was de eerste die
+daar nu partij van trok. In plaats van een schamele duizend dollar, die
+wij onder leiding van den ondervoorzitter der Amerikaansche tooneeltrust
+hadden geind, maakte deze matinée wel zeven maal zooveel en Miss Duncan
+heeft bovendien een overweldigend succès.
+
+Deze eerste matinée wordt dan ook door zes andere gevolgd en de
+ontvangsten wisselen tusschen de 35 à 40 duizend francs. Opnieuw bezoek
+ik nu Boston, Chicago, Philadelphia. Overal waar wij eerst zoo'n
+financieelen pech hadden, stroomt nu het geld binnen, zoodat Miss Duncan
+aan het einde van haar kunstreis niet minder dan vier honderd duizend
+francs overhield.
+
+Groote ergernis van Frohmann, die zich zoozeer in zijn "flair" bedrogen
+had. Hij was echter nog niet van mij af, daar hij geweigerd had de
+kosten van de terugreis te dragen en ik een ander contract voor een
+aantal voorstellingen door #Mimi Aguglia# en haar Siciliaansch
+gezelschap te New-York met Frohmann loopende had. Ik telegrafeer aan
+mijn secretaris, dat hij voorloopig maar niet op het betwiste bedrag
+moet aandringen en dat ik zelf bij mijn komst te New-York het wel zal
+komen regelen.
+
+Ik had echter al even weinig succes als mijn secretaris en daar ik niet
+van plan was Frohmann ongeveer vijf duizend francs te schenken, besloot
+ik een advocaat te raadplegen, die mij een procès ten zeerste afried.
+Primo zou mij dit een schep geld kosten en secundo zou het zeer
+twijfelachtig zijn of ik op den langen duur iets van Frohmann los
+kreeg. Toen kwam ik plotseling op het volgend denkbeeld. Frohmann
+logeerde in het zelfde hotel Astor. Ik verzocht hem om een onderhoud,
+dat hij mij terstond verleende, daar hij op 't punt stond naar Chicago
+te reizen.
+
+--Waarde Vriend, neem me niet kwalijk, dat ik je kom derangeeren, maar
+ik reken er op, dat je me uit de verlegenheid redt. Ik heb mijn
+gezelschap te betalen en ben op 't oogenblik zonder voldoende contanten.
+
+Om geld te laten overkomen, zelfs per telegram gaan minstens drie dagen
+heen, kun je me niet een zes duizend francs leenen?
+
+--"All right" en meteen teekende hij een cheque van twaalf honderd
+dollar. Den volgenden dag ontving hij onderstaanden aangeteekenden
+brief.
+
+     Waarde Vriend. Je hebt me gisteren zes duizend francs geleend. Daar
+     ik evenwel een vijf duizend te vorderen heb voor de onkosten der
+     terugreis van Miss Duncan, zal ik het resteerende tot je
+     beschikking houden en daarmee zijn we dan quitte. Met handdruk,
+
+     _Jos. J. Schürmann._
+
+De beroemde manager mag bij zich zelf gevloekt hebben. Ik was op de
+"Provence" toen hij mijn brief ontving en goed en wel met zijn cheque op
+weg naar Frankrijk. Hij hield zich evenwel niet voor geslagen en eischte
+bij mijn terugkeer te Parijs het geld op. Dit was juist wat ik op het
+oog had. Onze kwestie te laten uitvechten voor het Fransche gerecht. Het
+procès kwam voor het "Tribunal de commerce" en Frohmann werd voor het
+verschuldigde bedrag veroordeeld plus de kosten. Het bedrag van zijn
+cheque was hiermee terugbetaald en ik had over mijn machtigen
+tegenstander gezegevierd.
+
+"Tournées" door Amerika zijn voor impresario's steeds een gevaarlijke
+onderneming, vooral tooneelvoorstellingen in een vreemde taal. Men kan
+de dwaaste stukken met de onbeteekenendste artisten in het Engelsch
+vertoonen en geld maken, doch komt er een Fransch of Italiaansch
+gezelschap met aan het hoofd een ster van den eersten rang naar de
+Vereenigde Staten, dan heeft men veel kans niet eens de kosten goed te
+maken.
+
+#Réjane#, #Mounet-Sully#, #Novelli#, #Mimi Aguglia# speelden daar vaak
+voor stoelen en banken, alleen #Sarah Bernhardt# en #Eleonora Duse#, de
+eerste nog meer dan de tweede, hebben er steeds het grootste succès
+gehad. Men kwam niet om te oordeelen of om haar spel, doch alleen en
+uitsluitend om te kunnen zeggen: "We hebben haar gezien!"
+
+Niettegenstaande de opwekkende kranten artikelen en een uitstekend
+geschreven kroniek van #Allan Dale#, den #Sarcey# van New-York, een
+uitgebreide publiciteit in de "New York Herald", die meer dan vijftien
+portretten van #Mimi Aguglia# in verschillende rollen opnam, maakten we
+ternauwernood een half volle zaal, terwijl ik bovendien een groot
+electrisch reclamebord boven den Broadway Schouwburg had laten plaatsen:
+"De beroemde Mimi en haar Siciliaansche artisten." Toch telt New York
+meer dan vier honderd duizend Italianen, waaronder een honderd duizend
+Siciliërs.
+
+#Réjane# deelde in het zelfde lot. Bij #Mounet-Sully# was het nog
+slimmer. Men weigerde zelfs van de vrijbilletten gebruik te maken.
+
+Iemand, die mij een dienst had bewezen en wien ik een entrée aanbood,
+was er niet het minst op gesteld.
+
+--Ik versta hem niet. Ik neem best aan, dat hij één der eerste artiesten
+is, dat vertellen mij reeds de kranten, maar om den geheelen avond
+klanken te hooren, die ik niet versta, dank je wel!
+
+Er viel niets tegen in te brengen..... Met uitzondering van opera's
+maakt men in Amerika gewoonlijk geen recettes, tenzij in de taal van het
+land.
+
+English for ever!
+
+
+
+
+Suzanne Desprès.
+
+
+Een groote, zeer groote tooneelspeelster, met begrip van haar kunst. Zij
+weet zich in elke rol geheel in te leven en beschikt behalve over vele
+natuurlijke gaven over een zeer persoonlijk talent.
+
+Niettegenstaande haar talrijke successen, zoowel in de "Comédie
+Française", het "Odéon", de "Vaudeville" als in het "Théâtre Antoine" is
+het haar toch nooit mogen gelukken de ster van een vast gezelschap te
+worden of een duurzame plaats in het hart der Parijzenaars in te nemen.
+Met evenveel aanleg als Mmes #Bartet#, #Segond-Wéber# en #Réjane# wordt
+#Suzanne Desprès# te Parijs slechts voor bepaalde rollen geëngageerd.
+
+Ook in haar vertolking van #Racine's# "Phèdre" heeft zij bewijs gegeven
+van haar goed begrip en van een persoonlijke opvatting, toch mist zij
+zoo goed als alles voor een klassieke stijlvolle uitbeelding.
+
+Overtuigd dat haar talent in Duitschland gewaardeerd zou worden,
+engageerde ik haar voor één mijner tournées door de Bondstaten. Ik
+vergiste mij niet, want haar succes nam toe, waar zij ook optrad. In het
+eerst waren de Duitschers eenigszins verbaasd een Parijsche actrice te
+zien spelen, met zoo weinig "mondaine elegance". Daarna verheugden zij
+zich, dat haar spel zoo frappant op dat van hun eigen geliefde
+tooneelspeelsters geleek. Een bekend kritikus van één der Berlijnsche
+bladen schreef: Deze Parisienne had even goed aan de Spree geboren
+kunnen zijn!
+
+Wat vooràl in Suzanne Desprès aantrekt, is haar vroolijk humeur,
+niettegenstaande haar uiterlijk iets melankolieks over zich heeft. Zij
+is bovendien een onderhoudende reismakker, die niet spoedig tegen
+vermoeienis opziet. Bevriend met en bezorgd voor haar reisgenooten,
+leeft zij met hen op voet van gelijkheid zonder zich op haar "étoile en
+vedette" ook maar het minst te laten voorstaan. Dochter van een
+treinmachinist van den Oosterspoorweg is zij een echte Parijsche
+"gamine" gebleven, voelt zich daarbij in elke omgeving thuis en op haar
+gemak. Haar aangeboren "esprit" van kind uit het volk zonder school en
+opleiding verlaat haar nooit, terwijl zij haar kennis door energie en
+eigen studie verworven heeft. Openhartig en zonder omwegen komt zij
+steeds voor haar meening uit en wie haar heeft leeren kennen zooals ik,
+weet dat er steeds staat op haar te maken valt. Vandaar dat ik aan
+Suzanne Desprès mijn beste herinneringen bewaar.
+
+Nadat mijn bewerking van #Björnson's# "Faillissement" in het
+Théâter-Antoine was opgevoerd, wist ik haar ook voor #Ibsen# te winnen.
+
+Door haar vertolking van "Nora" heeft zij veel tot de bekendheid met de
+Scandinavische tooneel-literatuur te Parijs bijgedragen. Haar vertolking
+van "Nora" toont over het geheel overeenkomst met die van #Eleonora
+Duse# en staat dan ook zeer hoog.
+
+Met de "Roode Toga" van #Brieux# begonnen wij onze tournée in het
+Schauspielhaus te Dresden. Haar Yanetta werd om strijd geprezen.
+
+Den volgenden avond had zij een even groot succès met "Le Détour" van
+#Bernstein# (hier te lande bekend onder de titel "Langs een Omweg"),
+hoewel de zaal toen minder goed bezet was.
+
+Van Dresden begaven wij ons naar Praag, waar wij oorspronkelijk "Nora"
+zouden geven. De vrouw van den directeur van het Stadt-theater had deze
+rol hier reeds verscheidene malen gespeeld en verzette zich tegen de
+opvoering. Daarom waren wij genoodzaakt "Le Détour" aan te kondigen. Van
+Praag reisden wij naar Dresden, waar Suzanne Desprès in het Opernhaus
+optrad om vervolgens te Hamburg een serie voorstellingen te geven in het
+Thalia Théâter van "La Robe Rouge", "Nora", "La Fille Elise", "Poil de
+Carotte" en "Denise".
+
+Dank zij mijn persoonlijke relaties gelukte het mij om bij de eerste
+voorstelling te Berlijn in het "Neues Theater" het bezoek van den Keizer
+te kunnen aankondigen. De affiches werden met den keizerlijken adelaar
+bedrukt, benevens de speciale vermelding: Auf allerhöchstes Befehl.
+Tegen mijn verwachting had de keizer te kennen gegeven een klassieke
+voorstelling te willen bijwonen en daartoe werd Racine's "Phèdre"
+uitgekozen.
+
+Zooals ik dat voorzien had, was deze vertooning lang niet vlekkeloos.
+
+De Keizer ontbood mij in zijn loge, onderhield zich een tijdlang met mij
+over de vertolking van dit meesterwerk, waarop hij slechts tegen had:
+het vulgaire, weinig waardige van het gegeven.
+
+Ik verzocht toen Zijn Majesteit een andere voorstelling bij te wonen van
+een modern stuk om zich een definitieve meening aangaande Suzanne
+Desprès en haar gezelschap te vormen. De keizer besloot "La Robe rouge",
+dat vijf dagen later vertoond zou worden te komen zien, waarin volgens
+mijn meening Suzanne zich van haar beste zijde deed kennen.
+Niettegenstaande het geringe succès van "Phèdre", maakten we volle zalen
+met "Nora," "Le Détour" en met "L'Ainée" van #Jules Lemaître#. Met "La
+Gioconda" van #d'Annunzio# werd slechts twee duizend francs gemaakt.
+Iedereen wilde de herinnering aan Eleonora Duse onaangetast laten, die
+in deze rol te Berlijn haar grootste triumphen had gevierd. Overigens
+was de tegenwoordigheid van den Keizer bij de eerste voorstelling
+voldoende geweest om den schouwburg te vullen. Evenals te Londen
+beschouwt men te Berlijn het als een hulde aan het vorstenhuis om zich
+bij zulk een vertooning te gaan amuseeren of ... vervelen, wanneer het
+hoofd van Staat den schouwburg met zijn bezoek vereert.
+
+Den zesden dag van ons verblijf te Berlijn gaven wij "La Robe Rouge"
+wederom op "hoog bevel." De keizer verscheen op de minuut van het
+aangegeven uur af, vergezeld van de keizerin, de kroonprins en -prinses,
+prins Eitel-Friedrich en de geheele hofhouding in gala. Ditmaal viel er
+op de voorstelling niets te zeggen. Suzanne Desprès overtrof zich zelf
+en speelde met een vuur, een bezieling, die iedereen onder haar
+suggestie bracht. De keizer was er zeer over voldaan en verzocht mij
+Suzanne Desprès aan hem voor te stellen. Ik ging haar terstond opzoeken.
+
+--Suzanne, de keizer ontbiedt je om je te complimenteeren. Ik kom je op
+zijn verzoek halen. Ga vlug mee.
+
+--De keizer? Moet ik gaan?
+
+--Natuurlijk, vraag je dat nog?
+
+--Ja wel, maar ik heb nog nooit met een vorst gesproken. Ik weet niet
+hoe ik mij voor moet stellen, hem begroeten, noch wat ik zeggen moet.
+
+--Toon je gewoon zooals je altijd bent en antwoordt hem, zooals je een
+gewoon sterveling zoudt antwoorden. Wees je zelf, dat lukt steeds het
+best.
+
+Niet weinig ontroerd neemt zij mijn arm en ik begeleid haar naar de
+keizerlijke loge.
+
+De keizer wacht haar op, loopt haar tegemoet en zegt haar, terwijl hij
+haar de hand reikt.
+
+--Mevrouw, U hebt uw rol verrukkelijk gespeeld, als een groot artiest.
+Ik mocht haar reeds van Mme Réjane eenmaal bijwonen. Ook de keizerin is
+sterk onder den indruk en verheugt zich over het succes, dat u zoo
+waardig verdiend hebt.
+
+Daarop onderhield zich de keizer nog een tijdlang over de verschillende
+groote Parijsche artiesten, die hij reeds gezien had en die hij zeer
+bewondert, over litteratuur en over tooneel, waarbij hij het betreurde,
+dat in den laatsten tijd de stukken zoo vulgair werden.
+
+--Wat een volk noodig heeft zijn edele en verheven gevoelens. Het
+dagelijksch leven is reeds genoegzaam plat en weinig verheffend om dat
+nog eens opnieuw op de planken gade te slaan. Ik houd dààrom zoo van uw
+klassieken, omdat zij verheven gevoelens bij ons opwekken, omdat zij den
+goeden smaak bevorderen en tot daden van zelfopoffering en moed
+prikkelen. Het is mij steeds zeer aangenaam, wanneer uw artiesten mijn
+hoofdstad bezoeken en mijn volk met die werken in kennis brengen, die
+uw litteratuur tot eer strekken. Men zal hier nooit genoeg #Corneille#
+en #Racine# bewonderen en ik voel mij gelukkig tot hun succes door mijn
+tegenwoordigheid en belangstelling bij te dragen.
+
+Na deze voor Frankrijk vleiende bekentenis sprak de keizer nog enkele
+minuten over eenige boulevard-artiesten, die hij had zien spelen en
+schepte veel vermaak in de antwoorden van Suzanne, die zonder op de
+etikette acht te slaan, meedeelde hoe zij over hen dacht.
+
+Om de pauze niet langer te rekken, stak de keizer haar opnieuw de hand
+toe, waarna Suzanne boog en heen ging.
+
+Bij dit onderhoud viel er bij den keizer weinig te bemerken van de
+militaire stramheid, waaraan de talrijke photo's doen denken.
+Integendeel, hij lijkt dan veel meer op een vriendelijk, gemoedelijk
+heer, die zich vroolijk en toeschietelijk toont. Zijn doordringende
+blauwe oogen lachen u toe, terwijl hij bovendien vloeiend Fransch
+spreekt zonder accent, hetgeen van het meerendeel zijner landgenooten nu
+juist niet gezegd kan worden.
+
+De Fransche artiesten hebben steeds bij hem een streepje voor gehad.
+#Sarah Bernhardt#, #Coquelin#, #Aîné# en #Cadet# en ook #Réjane# kunnen
+hier trouwens over mee spreken.
+
+Na de voorstelling van "Nora" en "Poil de Carotte", bij ons onder den
+titel "Peenhaar" vertoond, werd Suzanne Desprès te Berlijn uitbundig
+toegejuicht en in haar loge door verschillende bewonderaars
+gecomplimenteerd. Onder hen bevond zich een dame, die haar geestdrift
+nauwelijks bedwingen kon, waarvoor Suzanne Desprès, als elke artiest,
+zeer gevoelig bleek en haar geroerd bedankte.
+
+Deze dame nam haar een oogenblik terzijde en vroeg toen zacht:
+
+--Nu wij toch eenmaal kennis gemaakt hebben en u mijn bewondering voor
+uw talent weet, moet u mij eens verklaren, waarom u u in het laatste
+bedrijf van "Nora" als jongen verkleedt en nog wel één met peenhaar?
+
+De kunstzinnige dame had namelijk "Poil de Carotte" als het vierde
+bedrijf van "Nora" opgevat.
+
+De désillusie van Suzanne Desprès laat zich na zoo'n vraag begrijpen,
+hoewel zij er bij zich zelf toch om lachen moest.
+
+
+
+
+Elena Sanz.
+
+
+In het voorjaar van 1890 kreeg ik op een goeden dag bezoek van #Elena
+Sanz#, de beroemde Spaansche zangeres, die na langen tijd de aangebeden
+ster van den Koninklijken Schouwburg te Madrid te zijn geweest, het
+tooneel van haar triumphen had vaarwel gezegd, om zich geheel aan het
+geluk van haar koninklijken minnaar Alphonse XII te wijden.
+
+Twee kinderen, Alphonso en Fernando, die sprekend op hun vader geleken,
+waren het gevolg van deze intieme verhouding en Elena had zich jaren
+lang met volle liefde aan de opvoeding dezer prinsjes gegeven, tot zij
+tot flinke jongens waren opgegroeid. Iedereen meende dan ook dat zij
+voor goed van het tooneel afscheid had genomen, doch plotseling kreeg
+het verlangen naar de planken weer de overhand; zij meende dat zij zich
+slechts opnieuw in het publiek te vertoonen had, om haar vroegere
+successen wederom deelachtig te worden. Zij zag niet in of wilde niet
+begrijpen, dat deze jaren van rust, haar lichaamsomvang hadden doen
+toenemen. Van haar vroegere schoonheid had zij alleen haar mooie,
+uitdrukkingsvolle oogen behouden en wat haar stem betrof, de bekoring
+was grootendeels verdwenen, al klonk ze nog zuiver.
+
+Ik gevoelde weinig lust met haar een "tournée" te beginnen, overtuigd,
+dat wij in plaats van een succes eerder fiasco zouden maken, hetgeen ik
+haar openlijk meedeelde.
+
+--U wil dus niet? U vergeet, meneer Schürmann, dat behalve mijn stem ik
+nog een andere attractie op het publiek heb. Ik ben immers een halve
+koningin.
+
+--Mevrouw, het spijt me, mijn seizoen is zoo goed als bezet en het is te
+laat om nu nog de noodige schouwburgen te kunnen huren.
+
+--Ook niet, wanneer ik de kosten op mij neem?
+
+--Ik wil u niet gaarne aan een verlies blootstellen.
+
+--Dat gaat mij alleen aan. Ik wil alle uitgaven dragen. Of er winst of
+verlies wordt gemaakt, behoeft u u niet aan te trekken. U maakt de
+route voor mij in orde, huurt voor mijn rekening de zalen en zorgt voor
+de noodige reclame, zooals u dat verstaat en gewoon zijt. Ik reken hier
+op en geef u voor uw arbeid en tijdverlies tien duizend francs.
+
+Moeilijk kon ik langer bezwaren maken en nam tegen wil en dank haar
+voorstel aan. Mme Sanz gaf mij bovendien een bedrag van vijf duizend
+francs om de eerste kosten te dekken. Zij had een uitsluitend Spaansch
+schouwspel gecombineerd, dat zij "Noches de Espana" noemde. Twee en
+dertig danseressen van Cadix en Malaga in nationaal costuum van de
+provincies van Spanje zouden de Malagenas, Peterenas, Habaneras
+vertoonen, die later door de bekende #Otero# en andere beroemde
+danseressen over de geheele wereld gedanst zijn, maar toen voor de
+meesten nog gloednieuw. Zij zelf zou in de "entre acten" liederen uit
+"Carmen" en "Orpheus" ten beste geven met medewerking van den bariton
+#Lauwers#, een Belg, die op de Colonne-concerten reeds met groot succes
+was opgetreden.
+
+Zij bouwde minder op haar vroeger succes dan wel op de bekendheid van
+haar relatie tot den koning bij het buitenlandsch publiek, dat zeker
+niet de gelegenheid zou laten voorbijgaan de maitresse van een
+regeerend vorst van nabij te zien. Zij rekende er verder heimelijk op
+overal met groote onderscheiding ontvangen te worden en nam daarom ook
+haar twee jongens mee, die met hun gouverneur elken avond de
+voorstelling zouden bijwonen.
+
+Al mijn bezwaren hadden op haar geen uitwerking. Zij had zich dit nu
+eenmaal voorgenomen en ik was niet in staat haar die verwachtingen uit
+het hoofd te praten. Zij droeg mij zelfs op er voor te willen zorgen,
+dat de verschillende autoriteiten haar waardig zouden kunnen ontvangen.
+
+Behalve een tiental schouwburgen in Duitschland en Oostenrijk, had ik te
+Amsterdam, den Haag en Rotterdam eveneens een zaal weten te huren. Om
+mijn goed betalende zangeres tot vriend te houden had ik mijn broeder te
+Amsterdam geschreven op de een of andere manier haar een waardige
+ontvangst te bereiden, na hem haar "idée-fixe" in kleuren en geuren te
+hebben meegedeeld.
+
+Hij antwoordde mij: Wees gerust, zij zal haar zin hebben, hoe blijft een
+verrassing.
+
+Onze trein komt in Amsterdam aan. Op het perron staat mijn broeder met
+een deftig in het zwart gekleed heer, een veelkleurig lintje in zijn
+knoopsgat, ons op te wachten.
+
+Ik kijk dien heer oplettend aan en herken in hem mijn ouden vriend
+Canter, eigenaar van een heerenconfectiezaak hier ter stede. Mijn broer
+wenkt mij niets te laten merken, nadert Elena Sanz, en haar zijn
+metgezel voorstellend:
+
+--Veroorloof mij, mevrouw u aan Zijn Excellentie, den minister van
+Schoone Kunsten voor te stellen, die namens onze regeering u komt
+verwelkomen.
+
+De meneer drukt een kus op Elena's vleezige hand en steekt zijn van
+buiten geleerde speech af.
+
+Elena, ten zeerste voldaan noodigt hem uit haar naar haar hotel te
+volgen, terwijl mijn broer en ik ons uit de voeten maken.
+
+--Ben jij van Lotje getikt om zoo iets te durven uithalen. Als zij nu
+verneemt, dat wij in Holland niet eens een minister van Schoone Kunsten
+rijk zijn?
+
+Mijn broeder antwoordt doodleuk: Dit plannetje leek mij het eenvoudigst,
+morgen is zij weer vertrokken en onze vriend Canter zal vandaag wel in
+zijn rol weten te blijven.
+
+Dat deed onze "minister", alsof het zijn dagelijksch werk was. Den
+geheelen dag liet hij haar geen oogenblik in den steek en volgde haar
+als 'r schaduw. Hij nam haar uitnoodiging, om samen te dineeren aan en
+verliet haar eerst bij den artiesten-ingang onder belofte in de pauze
+haar nogmaals te komen bezoeken. Tot groote verwondering van Elena Sanz
+verscheen hij echter niet meer en toen zij naar verschillende kanten
+vroeg, waar de minister van Schoone Kunsten bleef, keek men haar wel
+verwonderd aan, doch bleef haar het antwoord schuldig. Canter beangst,
+dat deze mystificatie zou uitlekken had 'm stil geknepen. Z'n taak was
+trouwens geeindigd.
+
+Den volgenden dag moesten wij naar den Haag. Wie beschrijft de verbazing
+van Elena, toen zij de Kalverstraat doorrijdend om zich naar het station
+te begeven aan de deur van zijn magazijn onzen "minister" herkende,
+bezig een boertje een jas aan te praten.
+
+Zou zij toen reeds iets vermoed hebben, of zou zij alleen verrast zijn
+geweest over zoo'n sprekende "gelijkenis"?
+
+       *     *     *     *     *
+
+Te Weenen was Elena Sanz op het dwaze denkbeeld gekomen om op het
+oogenblik dat de voorstelling zou aanvangen en iedereen zijn plaats
+reeds had ingenomen, haar twee jongens in korten broek met zijden
+kousen, en claque onder den arm, voorafgegaan door twee gepoederde
+lakeien en gevolgd door hun gouverneur naar de zaal te zenden, die onder
+groote nieuwsgierigheid en gelach van de toeschouwers hun gereserveerde
+plaatsen gingen innemen. De verschijning van Elena Sanz lokte eveneens
+een spottend lachen uit. Men maakte luide aanmerkingen op den smaak van
+den afwezigen monarch, die eenmaal voor de thans zoo welgedane zangeres
+gegloeid had en wiens nakomelingsschap thans in het publiek vertoond
+werd.
+
+Toen werd het Elena Sanz eerst recht duidelijk, dat zij eerder naar mijn
+raad had moeten luisteren en aan deze dwaze vertooning, die niets
+artistieks had, een einde te maken. Zij zag van de verdere "tournée"
+liever af, trok zich terug op haar buitenverblijf te Billancourt, waar
+zij tot haar dood is voortgegaan met als rouwende vorstin te midden van
+een hofhouding van gepatenteerde klaploopers te leven, die haar kinderen
+met "Hoogheid" aanspraken in ruil voor een diner of een goudstuk. De
+arme vrouw, die overigens een goed karakter had, meende steeds door de
+wettige koningin van Spanje te kort gedaan te worden en bij het
+overlijden van Alphonse XII eischte zij voor haar kinderen titel en
+fortuin op, welke haar bij gerechtelijke uitspraak voor goed geweigerd
+werden.
+
+
+
+
+SOUVENIRS.
+
+
+
+
+Paul Verlaine.
+
+
+Holland heeft steeds ten allen tijde voor de Fransche litteratuur groote
+belangstelling aan den dag gelegd. Toen de dichter #Paul Verlaine# in
+zijn geboorteland nog slechts door een intiemen kring van bewonderaars
+gewaardeerd werd, werd hij bij het verschijnen van zijn eersten
+dichtbundel hier te lande reeds door velen naar waarde geschat en
+begrepen. Men las en genoot zijn gevoelvolle verzen en toen Mr. #van
+Hall# en enkele bekende literatoren van ons land een comité wilden
+vormen om den dichter naar Amsterdam te doen over komen en hem hier te
+huldigen, toonde men zich terstond bereid daaraan gevolg te geven.
+
+Men noodigde den dichter daarop uit voor een uitgelezen gehoor eenige
+van zijn laatste gedichten te komen voordragen, doch Paul Verlaine liet
+weten, dat door een kortgeleden ziekte zijn middelen hem dit niet
+veroorloofden. Terstond werd hem toen zes honderd francs toegezonden met
+verzoek den dag en het uur van zijn komst te willen opgeven. Het comité
+bestaande uit zes heeren had zich naar het station begeven om den
+dichter plechtstatig te ontvangen, terwijl twee open landauers aan den
+uitgang de komst van Paul Verlaine verbeidden.
+
+De trein arriveert, de zes heeren snellen naar de wagon eerste
+klasse.... Niemand!.... Men zoekt de volgende wagons af, alweer zonder
+resultaat. Men maakt zich reeds vol spijt gereed maar weer heen te gaan.
+Een slordig uitziend man, in een grijs colbertje met slappen hoed, in
+zijn rooden zakdoek wat hemden en boorden geknoopt, loopt zoekende het
+perron af en na zich het zweet van zijn ontblooten schedel geveegd te
+hebben, roept hij met schorre stem uit.
+
+--Waar zijn die bliksemsche kerels nou, die me zouden opwachten?...
+
+Geheel uit het veld geslagen door de verschijning van dezen ongeschoren,
+als een zwerver uitzienden man, besluiten enkelen van het comité er stil
+van door te gaan. Een van de heeren offert zich op, daar hij begrijpt
+dat men Verlaine, die onze taal natuurlijk niet machtig is, niet aan
+zijn lot kan overlaten. Hij schiet zijn overjas aan, slaat snel zijn
+kraag op om zijn witte das te verbergen, neemt Verlaine bij den arm en
+stopt hem in den hôtelomnibus, terwijl de overige heeren in de gala
+rijtuigen plaats nemen. Op deze wijze maakte Paul Verlaine zijn
+entrée te Amsterdam.
+
+
+
+
+Maurice Barrès.
+
+
+Een Hollander was mij in mijn woning te Parijs aan den Boulevard
+Hausmann komen opzoeken en na onze zaken beeindigd te hebben, maakten
+wij een wandeling in de buurt. Telkens wanneer iemand mij groette of ik
+door iemand aangesproken werd, wenschte hij den naam van dien persoon te
+weten, zeker om bij zijn terugkeer in Holland te kunnen vertellen, dat
+hij aan verschillende beroemdheden te Parijs was voorgesteld.
+
+Toevallig kwamen wij dien middag bij Café de la Paix #Tristan Bernard#
+tegen en hoe ik er bij kwam, weet ik zelf niet, bij zijn vraag wie deze
+heer met zijn gitzwarten vollen baard was, antwoordde ik: #Maurice
+Barrès#.
+
+--Maurice Barrès, van de Académie, kent U die ook al! Ik heb veel van
+hem gelezen, zou ik hier ergens zijn portret kunnen koopen?
+
+--Dat denk ik wel.
+
+We slaan de Avenue de l'Opéra in, ik breng hem tot voor het magazijn van
+Hautecoeur, waar verschillende photo's van Parijsche beroemdheden
+uitgestald liggen en nam toen onder één of ander voorwendsel afscheid
+van mijn vraagzieken bezoeker.
+
+Den volgenden dag kwam hij bij mij afscheid nemen.
+
+--Die Parijzenaars denken met vreemdelingen toch maar alles uit te
+kunnen halen!.... Verbeeld je, bij mijn vraag naar een portret van
+Maurice Barrès biedt men mij een photo van een geheel gladgeschoren heer
+aan. Ik zeg natuurlijk, dat ik het portret van Maurice Barrès moet
+hebben, dien ik persoonlijk ken en dat ze zich vergissen. De
+winkelbediende houdt vol, dat het portret het goede is, waarop ik zoo
+nijdig word, dat ik hem toesnauw: "Het geeft geen pas iemand in wien men
+den vreemdeling herkent maar wat in de handen te willen stoppen!...."
+Woedend verlaat ik het magazijn, terwijl ik zie, dat dat heerschap me
+nog uitlacht op den koop toe.
+
+Ik heb mijn Hollandschen vriend nooit meer te Parijs ontmoet, doch mocht
+ik hem nog eens tegenkomen, ik denk, dat ik dan beter doe, hem maar
+stil te laten doorloopen.
+
+
+
+
+Mme Segond-Wéber.
+
+
+Deze beroemde Sociétaire van het Théater Français heb ik meerdere malen
+met een tooneel-ensemble rondgeleid. Overal speelde zij met het grootste
+succes haar lijfrollen "Phèdre", "Andromaque", "Pauline" (Polyeucte) en
+"Chimène" (Le Cid). Ook in ons land werd haar komst steeds met verlangen
+tegemoet gezien. Daarom verzochten verscheidene directeuren uit de
+provincie, die anders niet door mij bezocht werden, ook in hun
+schouwburgen een voorstelling te komen geven. Het meest dringend verzoek
+ontving ik van den schouwburgdirecteur te Haarlem.
+
+Ik antwoordde hem dat ik wel daartoe te vinden was, mits mij een vast
+bedrag gegarandeerd werd, hetgeen hij terstond aannam. Ik zond hem
+daarop de text van het affiche, waarop ik omgaand het volgend briefje
+ontving:
+
+     Meneer Schürmann.
+
+     Ik heb niets afgedongen op het bedrag, dat U van mij verlangde voor
+     de voorstelling van Mme Wéber van de Comédie Française. Ik wil dus
+     ook niet bedrogen worden. Ik heb U voor Mme Wéber betaald en
+     vergenoeg mij niet met een tweede Mme Wéber!... (J'ai payé pour
+     avoir la première, je ne veux pas de la seconde.)
+
+
+
+
+Sacha Guitry.
+
+
+#Sacha#, de thans reeds zoo beroemde zoon van #Lucien Guitry# is op reis
+al even charmant en geestig als hij zich in zijn blijspelen en op de
+planken toont.
+
+Ik was zoo onverstandig te meenen dat zijn eigenaardig Parijsch
+repertoire ook in het buitenland zou geapprecieerd worden. Ik ondervond
+helaas het tegendeel, want het publiek scheen zijn geestigheden niet te
+snappen en verliet meermalen reeds den schouwburg vóór z'n stukken
+geeindigd waren.
+
+Sacha scheen zich hier weinig van aan te trekken en bleef er doodkalm
+bij. Waar hij zich meer ongerust over maakte, dat was over zijn
+gezondheid. Hij, die in lichaamsomvang veel van een reus heeft, toonde
+zich vaak nog bezorgder dan Molière's "Malade Imaginaire". Hij was dan
+ook zoo benauwd zeeziek te worden, dat hij weigerde zich in te schepen,
+toen wij van Odessa naar Konstantinopel moesten oversteken. Niets kon
+deze dwaze angst wegnemen en ik was verplicht de "tournée" door Turkije
+op te geven, die mij misschien schadeloos zou hebben gesteld voor de
+verliezen, die ik in Rusland met hem had geleden.
+
+Ik had hem, te Parijs teruggekeerd, een proces kunnen aandoen en
+vergoeding kunnen eischen, hetgeen ik evenwel nagelaten heb, omdat ik,
+eerlijk gezegd, te veel op zijn vriendschap gesteld was.
+
+Dat wist hij en daarom schreef hij op het titelblad van zijn
+tooneelstukken, die hij mij later aanbood:
+
+     A. J. J. Schürmann qui m'a fait tourner en Orient et que j'ai
+     tourné en bourrique, mais amicalement.
+
+     _Sacha Guitry._
+
+Hetgeen vrij vertaald met verlies van de geestige woordspeling wil
+zeggen: Ter herinnering aan onze reis door het Oosten, waarbij ik je
+leelijk den voet heb dwars gezet zonder het te willen.
+
+     _S. G._
+
+
+
+
+Maurice Maeterlinck.
+
+
+Eén mijner belangrijkste en meest succesvolle tournée's is wel die met
+#Georgette Leblanc# geweest in de bekende stukken van haar beroemden
+echtgenoot.
+
+#Maurice Maeterlinck# vergezelde ons geregeld en overal waar wij
+optraden, organiseerde men feesten en soupers hem ter eere. Hij weigerde
+echter steeds daaraan deel te nemen behalve te Berlijn en te Praag. Hij
+ontving dagelijks stapels brieven van jonge meisjes, die hem om zijn
+handteekening of om een korte autografie verzochten en die zich
+voorstelden, dat de auteur van "Pelléas en Mélisande" een jong, teer
+uitziend, en vooral dichterlijk personage was. Groot was dan ook haar
+teleurstelling, toen zij een luidruchtig, zwaarlijvig en ietwat
+burgerlijk type te zien kregen, wiens eerste woorden steeds luidden,
+wanneer hij in een vreemd hôtel afstapte met zijn geprononceerd Gentsch
+accent: "Wat kan ik hier te eten krijgen en wat voor bier wordt hier
+geschonken?"
+
+Nimmer heb ik een schrijver onverschilliger voor zijn werk gezien,
+wanneer hij eenmaal de laatste hand er aan gelegd had. Op de repetities
+zag men hem nooit. Hij stoorde zich evenmin om de "coupures", die men
+noodig achtte aan te brengen en stelde ook weinig belang in de
+aankleeding van zijn stukken.
+
+Toen in den Gymnase schouwburg door mijn toedoen het eerst "Joyzelle"
+werd opgevoerd, is hij het stuk eerst bij de zevende voorstelling komen
+bijwonen en toen bleef hij zelfs niet eens tot het einde.
+
+--Na tienen is men nergens zoo goed als in bed!..
+
+Wij speelden "Monna Vanna" te Lodz in Polen. De schouwburg bevindt zich
+op de binnenplaats van een complex gebouwen en vlak tegenover is een
+badinrichting.
+
+Een heer begeeft zich naar het loket en vraagt "Vanna". De bureaulist
+ziet aan zijn kleeding dat hij geen bezoeker voor de fauteuils is en
+geeft hem een galerijplaats.
+
+--Hoeveel?
+
+--Een roebel.
+
+--Dat is duur!
+
+--Goedkooper heb ik ze niet.
+
+Na eenige minuten komt deze heer woedend terug.
+
+--Zeg, ben je mal!... Laat je mij een roebel betalen voor een plaats in
+een zaal, waar ik een man en vrouw hoor schreeuwen in een taal, waar ik
+geen woord van versta, terwijl ik nergens gelegenheid zie om een bad te
+nemen, niettegenstaande ik duidelijk om "Vanna" gevraagd heb!..
+
+Mijn bureaulist had gemeend, dat hij "Vanna" wilde zien en vermoedde
+niet dat "vanna" op zijn Poolsch "bad" beteekent.
+
+Eens vroeg ik Maeterlinck of hij alleen werkte, wanneer hij zich
+geïnspireerd gevoelde?
+
+--Geïnspireerd!.. Als ik daarop moest wachten, kwam er geen woord op
+papier!
+
+
+
+
+Björnsterne Björnson.
+
+
+In samenwerking met #Etienne de la Neuville#, wiens "nom de plume"
+#Jacques Lemaire# luidt, had ik een Fransche vertaling van #Bjoernson#'s
+"Faillissement" het licht doen zien. #Antoine# besloot het drama in
+studie te nemen, nadat wij de vijf bedrijven tot vier ingekort hadden.
+Toen de repetities reeds aangevangen waren, schreef Bjoernson.
+
+--Ik zie door deze willekeurige inkorting van mijn stuk, waarover men
+mij niet geraadpleegd heeft van mijn auteursrecht af en wil ook niet op
+de affiches genoemd worden.
+
+Het drama heeft veel succes. Prachtige verslagen verschijnen in de
+dagbladen, terwijl #Antoine# en #Gémier# om strijd geprezen worden.
+
+Terstond telegrafeert Bjoernson.
+
+--Laat mijn naam aankondigen en zend mij omgaand exemplaar der
+bewerking.
+
+Sindsdien liet Bjoernson het stuk overal in de nieuwe bewerking
+opvoeren, die hij eerst afgekeurd had en nog steeds wordt
+"Faillissement" in vier bedrijven vertoond.
+
+
+
+
+Ibsen.
+
+
+"Hedda Gabler", "Nora" en "Spoken", hetzij door #Duse#, #Agnes Sorma#,
+#Suzanne Desprès# of #Antoine# gedurende mijn "tournées" gespeeld,
+hadden steeds het grootste succes. Geen wonder, dat toen ik mij in 1903
+te Christiana bevond, ik van verlangen brandde met den auteur dier
+beroemde stukken kennis te maken. Ik had vernomen, dat #Ibsen# eertijds
+gewoon was tegen half drie in het Grand-Hotel zijn middagmaal te
+gebruiken, temidden der vele stamgasten en vreemdelingen, niet weinig
+trotsch den schrijver van zooveel meesterwerken in hun midden te hebben,
+wiens bronzen konterfeitsel op het plein van het "National Teatret"
+tegenover dat van Björnsterne Björnson prijkt.
+
+Ik trof het echter slecht. Ibsen kwam al lang niet meer in het
+Grand-Hotel, omdat de groote schrijver aan het sukkelen was geraakt en
+zijn kamer moest houden. Nog steeds waren zijn hersenen even gezond als
+in vroeger dagen, doch zijn gedachten in woorden omzetten scheen hij
+verleerd en hij sprak geheel andere woorden, dan hij wilde bezigen.
+Wanneer hij bijvoorbeeld iemand een stoel aanbood, zei hij: "neem een
+sigaar".
+
+Eerst hadden deze vergissingen hem woedend gemaakt, zeer tot nadeel van
+zijn gezondheid. Daarom had zijn familie besloten hem zoo weinig
+mogelijk uit te laten gaan en verboden dat hij bezoekers ontving. Deze
+afzondering van de wereld had den bejaarden schrijver melancholiek
+gestemd. Hij, die gewoon was door de menigte toegejuicht te worden, kon
+zich niet goed aan deze kalmte wennen.
+
+Als bewijs hoezeer hij op publieke hulde gesteld was, diene volgende
+bijzonderheid.
+
+Zoodra Ibsen een stuk geëindigd had, meldden alle kranten van Christiana
+met vette letters: "Hendrik Ibsen heeft een nieuw stuk voltooid. Morgen
+tegen tien uur zal hij het manuscript naar den schouwburg brengen."
+
+Wanneer dan de schrijver den volgenden dag op het vastgestelde uur
+deftig en met afgemeten passen zijn manuscript opgerold in de
+rechterhand zich naar den schouwburg begaf, stond het publiek aan
+weerszijden van den weg "en haie" opgesteld. Zoodra Ibsen zijn stuk
+afgegeven had en huiswaarts keerde, begonnen de toeschouwers, die tot
+nog toe zich kalm hadden gehouden luidkeels te juichen. Ibsen wuifde hen
+met de hand toe en glimlachte zelfbewust zijn roemvollen taak van
+apostel volbracht te hebben.
+
+Zijn familie had nu het volgende verzonnen om hem van de hulde te laten
+genieten waaraan hij zoozeer gewoon was. Daar hij zich niet meer in het
+publiek bewoog, dekte men de tafel vlak vóór het venster van de eerste
+étage zijner woning, die links van het paleis van koning Oscar II aan
+den wandelweg gelegen was.
+
+Zoodoende konden de inwoners van Christiania hun afgod aan het
+middagmaal zien zitten en hiervan was ik op mijn beurt eveneens getuige.
+
+De oude meester zag er nog kranig uit. Zijn hoogrood gelaat werd door
+zijn sneeuwwitte haren en baard waardig omlijst en men kon hem niet
+aanzien, dat hij lijdende was. Zijn dochter naderde hem en fluisterde
+hem iets in het oor: Ibsen stond toen op, wuifde met zijn servet naar
+het publiek, waarna de gordijnen werden neergelaten. De voorstelling was
+afgeloopen...
+
+
+
+
+Gabriele d'Annunzio.
+
+
+d'Annunzio is een trouw bezoeker van Parijs en men weet, dat hij zijn
+laatste tooneelstuk in het Fransch heeft geschreven. Hij is op en top
+een "charmeur" en wie hem heeft leeren kennen of onder zijn gehoor is
+geweest, moet toegeven, zelfs al is men geen vriend van zijn werk, dat
+er een bijzondere bekoring van hem uitgaat, terwijl men verbaasd staat
+over zijn uitgebreide kennis en artistieken smaak.
+
+Meermalen ben ik met verschillende gezelschappen in Athene geweest en
+heb bij die gelegenheid den Acropolis en het Parthenon bezocht, zonder
+evenwel sterk onder den indruk der schoonheden van het oude Griekenland
+te komen. Die grauwe bergen, de onverdraaglijke stof, de vele kopieën
+van standbeelden,--de echte bevinden zich grootendeels te Londen in het
+Britsch-Museum--lieten mij vrijwel koud, zoodat ik mij veel liever naar
+Phalera aan zee begaf, waar ik tenminste van de frissche lucht kon
+genieten.
+
+Tijdens onze omzwervingen met #Eleonora Duse# en haar gezelschap door
+Europa, vergezelde de schrijver van "La Gioconda", "la Gloria" en "Il
+Sogno" zijn beroemde en geliefde ster. Toen wij te Athene kwamen vroeg
+Annunzio mij hem naar den Acropolis te vergezellen. Veel lust toonde ik
+om bovengenoemde redenen nu juist niet.
+
+--Als het je niet interesseert, dan heb je er ook niets van begrepen en
+gezien. Ik wil niet dat je Athene met zoo'n oordeel weer den rug
+toekeert. Ga met me mee en je zult je tocht niet berouwen.
+
+Daar viel niet veel tegen in te brengen en samen bestegen we het
+Parthenon.
+
+Dien dag zal ik niet licht vergeten, al ontbreekt mij het talent mijn
+gevoelens in schoone woorden om te zetten. Gedurende vier uur luisterde
+ik met één en al verrukking naar zijn woorden, toen hij het roemrijke
+verleden van Hellas uit het stof wist te doen herrijzen. Ik leefde
+wederom de heldendaden der oude Grieken mee en door zijn dichterlijke
+verklaringen kwam het mij voor als of ik naast den ouden, blinden
+#Homerus# liep, dien onuitputtelijken verteller van Grieksche sagen, nu
+een tweede dichter als #Gabriele d'Annunzio# opnieuw aan mijn verrukte
+oogen deze wonderen uit het grijze verleden wist te verklaren.
+
+
+
+
+Osman Pacha.
+
+
+Toen =Abdul-Hamid= over Turkije nog den scepter zwaaide, werden de
+buitenlandsche gezelschappen, die Konstantinopel aandeden, vaak op hoog
+bevel uitgenoodigd te Yildiz Kiosk op te treden.
+
+Een voordeel was dit overigens niet, hetgeen uit het volgende blijken
+zal.
+
+De sultan had voor deze privé-voorstellingen naar gelang van haar
+beteekenis veel over, alleen gingen zijn "cachets" door zooveel handen,
+dat de belanghebbende directie er hoogstens een vierde van ontving.
+
+Toen Osman Pacha, de held van Plewna, mij dan ook verzocht in het Paleis
+van den Sultan een voorstelling te komen geven met het
+vaudeville-gezelschap, waarvan #Valentine Joissant# de ster was, had ik
+daar ternauwernood ooren na, omdat ik in den Winterschouwburg "des
+Petits-Champs" van de hoofdstad meer kon verdienen. De beroemde
+generaal begreep niets van mijn terughoudendheid en drong er op aan de
+reden te vernemen.
+
+Ik deelde hem mee, dat ik door mijn vroegere ervaringen steeds geld bij
+zoo'n voorstelling ten paleize had moeten bijpassen, waarop hij mij
+verzekerde, dat hij er borg voor bleef, dat ik het volle bedrag, door
+den sultan vastgesteld zonder één enkele korting zou ontvangen.
+
+Hieromtrent dus gerustgesteld, besloot ik de "Dame van Maxim" voor deze
+gelegenheid te kiezen en de affiches werden met strooken beplakt,
+vermeldend, dat de avondvoorstelling eerst om elf uur zou aanvangen,
+omdat het gezelschap in het paleis van den sultan dien dag optrad.
+
+De zaal van het paleis bood den gewonen aanblik. De haremdames in de
+loges waren aan het oog van de artiesten onttrokken door breede gazen
+gordijnen die van den éénen hoek van het balcon naar den anderen waren
+gespannen, terwijl neger-eunuchen de toegangen bewaarden, gekleed in
+lange zwarte overjassen. Alleen de sultan en Osman Pacha zaten in de
+zaal. Natuurlijk hadden de artiesten alle moeite van de wereld om in
+zoo'n ongezellige omgeving behoorlijk hun rollen te vertolken en wat
+méér zegt, de noodige "entrain" aan den dag te leggen. Het eerste
+bedrijf loopt ongestoord af te midden van een doodsche stilte. In het
+tweede bedrijf weerklinkt nu en dan het gelach der haremdames, alleen de
+sultan verroert zich niet.
+
+Ontmoedigd door zoo weinig bijval, gaf ik onzen regisseur last de pauze
+zoo kort mogelijk te maken en terstond met het derde bedrijf aan te
+vangen, doch aleer dit gebeurt, komt men mij waarschuwen, dat Osman
+Pacha mij wenscht te spreken.
+
+Ik ga naar hem toe.
+
+--Zijne Majesteit is zeer in zijn schik. Het tweede bedrijf staat hem
+bijzonder aan. Laat dus het derde weg en laat het tweede nogmaals
+opvoeren.
+
+Ik moest dit vreemde verzoek wel opvolgen en had er geen spijt van, want
+terwijl ik achter de schermen de zaal inkijk, zie ik een bijna
+onmerkbaren lach om de lippen van den heerscher der geloovigen zweven,
+den eenigen man ter wereld, die nooit lacht.
+
+Na afloop word ik voor de tweede maal geroepen en ben reeds bezorgd, dat
+men mij opnieuw dit bedrijf zal laten spelen. Gelukkig was deze angst
+ongegrond.
+
+Een hooge beambte overhandigt mij een zijden beurs vol goud, voorzien
+van het keizerlijk zegel.
+
+--Laat het scherm rijzen, zei hij tot mij, en groet zijne Majesteit.
+Draag daarbij zorg dat zijne Majesteit zich overtuigen kan, dat men u de
+beurs ter hand gesteld heeft en de zegel nog ongeschonden is.
+
+Ik verschijn ten tooneele, buig en toon de zijden beurs.
+
+De sultan staat op, richt zijn kijker naar mij en wenkt mij, dat hij
+tevreden is.
+
+Ik open de beurs op mijn bureau. Er zaten vier honderd Turksche ponden
+in, de eerste en eenige maal, dat ik in Turkije bij een voorstelling ten
+paleize het volle bedrag ontving.
+
+
+
+
+Anna Judic.
+
+
+Bij een tournée met deze beroemde operette-ster waren wij te Napels
+aangekomen en besloten wij de bouwvallen van Pompeï eens van nabij te
+aanschouwen. We troffen het echter heel slecht, de doodenstad was
+gedurende vier dagen voor bezoekers gesloten, juist zoolang als wij te
+Napels zouden vertoeven.
+
+Wat te doen?....
+
+Na een tijdlang ons bedacht te hebben, verzon ik er het volgende op. Ik
+bestelde een zeer elegant open rijtuig, waar #Anna Judic#, #Henri
+Emmanuel# en #Edouard Georges# in plaats namen, terwijl ik als vierde
+met hen mee reed. Als hoofddeksel had ik een echt Turksche "fez"
+opgezet.
+
+Voor de poort van Pompeï aangekomen, stapt Emmanuel uit en vraagt den
+directeur der opgravingen te spreken.
+
+--De zwager van den Sultan bevindt zich in ons rijtuig en wenscht Pompeï
+te bezoeken. We hebben zoo juist vernomen, dat de toegang voor het
+publiek gedurende eenige dagen verboden is.
+
+Moet Zijne Keizerlijke Hoogheid naar Napels terug keeren om de
+Italiaansche regeering verlof aan te vragen de belangrijke opgravingen
+in oogenschouw te nemen en zijn bezoek een dag uitstellen?
+
+--Is die meneer met zijn fez op de zwager van den sultan?
+
+--Juist.
+
+--Spreekt hij Fransch of Italiaansch?
+
+--Geen van beide.
+
+--Laat dan zijn Keizerlijke Hoogheid onder een of ander voorwendsel
+eenige minuten geduld hebben, opdat ik mij even kan aankleeden en ik zal
+Zijne Hoogheid zelf rondgeleiden.
+
+--Afgesproken, doch laat zijn Hoogheid niet lang wachten.
+
+Binnen enkele minuten kwam de geleerde ingenieur terug, onberispelijk
+gekleed, met een hoogen zijden hoed. Hij liet ons alles zien, doch deed
+geen mond open. Alleen bij het afscheid nemen, wees hij op zijn
+knoopsgat om mij te toonen, dat hij nog nimmer gedecoreerd was.
+
+Ik glimlachte veelbeteekenend en bij het afscheid nemen drukte de
+directeur met groot ontzag een kus op mijn hand.
+
+Den volgenden dag vertelden de Napolitaansche bladen van het keizerlijk
+bezoek te Pompeï, tot groote verwondering van de Turksche ambassade, die
+natuurlijk van niets afwist.
+
+Wat de directeur betreft, hij wacht nog steeds op het lintje van zijn
+zwijgenden vorstelijken gast.
+
+
+
+
+Amerikaansche Indrukken.
+
+
+Mijn tournée door de Vereenigde Staten met #Eleonora Duse# in 1896 is in
+alle opzichten voorspoedig geweest, zoowel artistiek als financieel met
+uitzondering alleen gedurende ons verblijf te Chicago, waar de groote
+actrice niet verkoos op te treden.
+
+Ik had met Mme Duse gecontracteerd voor zestig voorstellingen verdeeld
+over New-York, Washington, Boston, Philadelphia, Chicago, Brooklyn,
+St.-Louis en Quibec. Den 10en Januari was ik te Hâvre met de "Bretagne"
+van de Trans-Atlantische Maatschappij scheep gegaan, terwijl Mme Duse
+twee weken later te Liverpool aan boord stapte van de "Majestic". Haar
+gezelschap vertrok van Genua met den "Bismarck". 27 April bevonden wij
+ons wederom te Parijs, nadat wij den 18en New-York hadden verlaten.
+
+Reeds op de heenreis deed mijn goed gesternte mij kennis maken met den
+heer #Malcolm Turner#, chef van de douane, die uit respect voor de
+groote kunstenares haar zeven en twintig koffers ongemoeid liet. De heer
+#Davis#, vertegenwoordiger van Mr. #Miner#, den directeur van het "Fifth
+Avenue Theater", wachtte mij te New-York op en van hem ontving ik een
+vingerwijzing, die mij de Amerikaansche manier van optreden en zaken
+doen duidelijk verklaarde.
+
+Het was bij mijn aankomst een echt hondenweer geworden. De regen gudste
+met stroomen van den hemel, vandaar, dat Mr. Davis een rijtuig aanhield
+en den koetsier vroeg:
+
+--Hoeveel van hier naar het Fifth Avenue Theater?
+
+--Drie dollars.
+
+--All right!
+
+In tien minuten waren wij aan onze bestemming aangekomen.
+
+--Hoe nu! riep ik verwonderd uit. U betaalt drie dollar voor zoo'n
+kleinen afstand?
+
+--Zeker. Ik heb twee dollar te veel betaald, doch U moet niet vergeten
+"time is money". Als ik was gaan afdingen en op mijn stuk was blijven
+staan om niet meer dan één dollar te geven, zou de goeie man
+geprotesteerd hebben en hoogst waarschijnlijk stonden wij er nog. Nu
+zijn we voor den regen geborgen, de man rijdt extra hard. Had ik hem
+niet betaald, wat hij mij vroeg, dan zou hij zich niet haasten, zoo
+mogelijk iemand aanrijden en hiermee mijn tijd in beslag nemen, dien ik
+inderdaad beter kan besteden. Iedereen wil hier veel geld verdienen. In
+plaats van ons woedend te maken op hem, die van de omstandigheden
+profiteert, bewonderen wij hem integendeel en spitsen wij ons op onze
+beurt nog meer te verdienen, zoodra wij in de gelegenheid zijn.
+
+Te Washington--het Versailles van de Vereenigde Staten--maakte ik voor
+het eerst kennis met den president #Grover Cleveland#, die Mme Duse en
+mij uitgenoodigd had, hem in "La Maison Blanche" te komen bezoeken.
+
+Zijn residentie staat trouwens voor iedereen open, zooals het onder een
+waar democratisch bestuur betaamt. Geen schildwacht, geen consigne, die
+U den toegang beletten. Wil men den president over de een of andere zaak
+persoonlijk spreken, men heeft zich slechts met zijn particulieren
+secretaris te verstaan en het onderhoud wordt verleend. Buiten deze
+privé audiëntie is de president driemaal per week gedurende een uur
+voor iedereen te spreken. Hij staat elkeen zonder onderscheid te woord
+en bij het afscheid nemen, reikt hij U de hand.
+
+Groot liefhebber van tooneel had hij met zijn echtgenoote de vijf
+voorstellingen van Mme Duse te Washington alle bijgewoond en telkens het
+teeken tot applaus gegeven. Bovendien was hij zoo attent geweest, de
+loge van onze ster met chrysantemums en witte rozen te laten versieren.
+Bij het afscheid nemen bood hij Mme Duse zijn portret met opschrift aan
+en bedankte ook mij voor de genotvolle oogenblikken, die haar kunst hem
+en zijn eega hadden verschaft.
+
+Een tweede kennismaking, waarop ik niet weinig trotsch ben, was die met
+#Thomas Alva Edison#.
+
+Hoewel stokdoof bezocht de geniale uitvinder trouw alle voorstellingen
+van Mme Duse en tusschen de koulissen zag ik hoe deze "naieve reus"
+geheel in haar spel opging, terwijl zijn droomerige blauwe oogen elk van
+haar bewegingen met gespannen aandacht volgden.
+
+Na afloop der voorstelling zond ik hem een portret van La Duse en reeds
+den volgenden morgen ontving ik onderstaand schrijven.
+
+     Orange, N. Y. March 20, 1896.
+
+     Dear Sir.
+
+     I beg to advise you that the Photograph of Madame Duse came safely
+     to hand for which I am very thankful. I enclose you herewith my
+     photograph for your self and will be very glad to have you come out
+     and see me. I am very glad to hear that Mme Duse is going to visit
+     my laboratory.
+
+Yours truly,
+_Thos. A. Edison._
+
+Orange Park ligt aan de overzijde van den Hudson. Daar te midden van de
+eeuwenoude boomen, die zijn groote werkplaats beschaduwen, zijn die
+wonderen gewrocht, die ons dagelijksch leven als het ware hebben
+herschapen.
+
+Edison ontving ons hartelijk, eenvoudig. Hij liet ons zijn instrumenten
+zien, als gold het de kennismaking met een simpel stuk speelgoed, zonder
+den minsten ophef of vertoon. Als groote gunst verzocht hij Mme Duse
+haar verliefde smartkreten uit het vijfde bedrijf van "la Dame aux
+Camélias" aan één zijner phonograafplaten toe te vertrouwen.
+
+Een handdruk vóór zij heenging, aldus namen die twee geniale
+kunstenaars voor goed afscheid van elkander om zich met nieuwen moed te
+wijden aan de verheffing van het menschdom.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Niettegenstaande de onderlinge naijver tusschen New-York, Boston en
+Philadelphia zijn deze steden het eens in haar verachting voor Chicago.
+Een klassieke anecdote is hier het bewijs van.
+
+--Eigenaardig toch, merkte een inwoner van Chicago op. Bij ons worden de
+kamers der hoogste verdiepingen steeds het eerst verhuurd.
+
+--Verwondert U dat, luidde het antwoord van iemand uit New-York. Mij
+niet, want het is bekend genoeg, dat jullie altijd zoover mogelijk van
+elkaar verwijderd trachten te blijven.
+
+Daar elke groote stad in de Vereenigde Staten haar eigenaardig cachet
+draagt, valt het den bezoeker van Boston steeds op, hoe vormelijk en
+correct de inwoners van Boston zich gedragen. Boston is dan ook de meest
+aristocratische stad van het vaste land, het middelpunt van kunsten en
+wetenschappen. De inwoners gaan prat er op af te stammen van de helden
+der onafhankelijkheid. Zag #Benjamin Franklin# in dit Athene van het
+Noorden niet het levenslicht? Toch zijn de straten van Boston verre van
+fraai, en twee vergeten begraafplaatsen ontsieren de voornaamste wijk,
+de Fremont Street.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Niettegenstaande de grootste artiesten, aangelokt door de hooge
+"cachets" den Amerikanen van hun kunst hebben laten genieten, ondanks
+het feit, dat de Vereenigde Staten zeer groote kunstenaars hebben
+voortgebracht, staat de vertolking der diverse kunstwerken daar steeds
+op een zeer laag peil.
+
+New-York heeft twee vaste gezelschappen, waarvan die van #Daly# de
+bekendste is, welke troep te Parijs in den Vaudeville-Schouwburg eenige
+voorstellingen van #Shakespeare's# "Getemde Feeks" is komen geven. De
+overige tooneel-, opera- en concert-combinaties missen elke
+homogeniteit. Geen spoor van een duurzaam ensemble, van een hecht
+samenspel valt er, in welke hoofdstad ook, aan te wijzen. Alles is
+gebaseerd op het z.g. "stersysteem", het donkere punt in het tooneel- en
+muziekleven van de Vereenigde Staten.
+
+De grootste instelling te New-York, het "Metropolitan Opera House", dat
+terecht een wereldreputatie geniet en waar men voor een stalles plaats
+minstens een pond te betalen heeft, geeft tweemaal per week een gala
+voorstelling met een "ster", waarbij het entree dan verdubbeld wordt.
+Zoo'n "ster", hoe schitterend ook bij stem, kan moeilijk alleen een
+voorstelling dragen. Steeds heeft men met hetzelfde euvel te kampen. Er
+is geen éénheid. Of de andere solisten zijn minderwaardig, òf de koren
+zijn te zwak en zingen valsch. De "mise en scène" lijkt eenvoudig op
+niets. (Dit is tegenwoordig heel wat verbeterd) en wat het orkest
+betreft, men merkt aan het spel der solisten dat zij hun vak verstaan,
+doch zelden wordt er voldoende gerepeteerd en de totaal indruk is al
+even bedroevend.
+
+Wie en wat men in Amerika mist? Een man van smaak, één met een ijzeren
+wil, een regisseur, die van "wanten" weet, in het kort: een artistieke
+leiding.
+
+
+
+
+Louis Bouwmeester.
+
+
+Mijn vriend #Boucher#, de bekende "sociétaire" der Comédie Française
+voelde zich na een 15-jarigen tooneeldienst te vermoeid om langer aan
+het Huis van Molière verbonden te blijven. Reeds lang te voren had hij
+met mij over zijn afscheidsvoorstelling zitten spreken en naar een
+nummer, "clou" gezocht, die aan het programma een bijzonder "cachet" zou
+geven.
+
+Daar ik bij een vorig bezoek te Amsterdam in gesprek met Holland's
+grootsten tooneelspeler te weten was gekomen, hoe begeerig #Louis
+Bouwmeester# was het oordeel van een Parijsch publiek over zijn machtige
+kunst te vernemen, viel mij op eens in, dat dit een schitterende
+gelegenheid zou zijn om mijn grooten landgenoot een dienst te bewijzen
+en tegelijkertijd Boucher aan een trekpleister te helpen, zooals nog
+nimmer te Parijs vertoond was. Een Hollandsch acteur in het "Théâter
+Français", optredende in zijn eigen taal.
+
+Boucher, geheel meester over het programma, hoewel zelden buitenlandsche
+elementen bij zoo'n gelegenheid hun medewerking verleenen, had daar
+eerst wel ooren naar. Hij kende Bouwmeester persoonlijk niet, had van
+#Got-# en #Mounet-Sully# echter met grooten lof over hem hooren spreken,
+doch oordeelde het optreden van een Hollandsch acteur, hoe beroemd in
+eigen land, van weinig aantrekkingskracht voor het Parijsche publiek,
+vooral wanneer hij een of ander dramatisch gedicht of monoloog in een
+vreemde taal zou voordragen.
+
+Natuurlijk gaf ik mijn plan niet terstond op en daar ik in ieder geval
+moest weten of Bouwmeester midden in het seizoen van het "Nederlandsch
+Tooneel" vrijaf zou kunnen krijgen, de afscheidsvoorstelling zou nl.
+kort na de Kerstdagen van 1900 plaats vinden, stelde ik mij schriftelijk
+in verbinding met den directeur-gérant van den Stadsschouwburg, den heer
+#van Korlaar#. Plotseling kwam ik op het idée Bouwmeester in z'n
+schitterrol "Shylock" bij de Parijzenaars te introduceeren, omgeven door
+de artiesten van zijn eigen troep, die in brokstukken van
+#Shakespeare's# meesterwerk dus als 't ware een afgesloten geheel konden
+vertoonen.
+
+Dit denkbeeld liet mij niet meer los. Boucher wist ik thans geheel voor
+mijn plan te winnen, vooral toen ik hem meedeelde, dat de geheele
+Hollandsche kolonie te Parijs zou kunnen opdagen en daar het Nederl.
+Tooneel het praedicaat "Koninklijk" voert, zouden wij aan de pers
+volgend "communiqué" kunnen zenden:
+
+"Les comédiens de la Reine de Hollande prêteront leurs secours dans
+"Shylock, le Marchand de Venise", tragédie de W. Shakespeare," en dan
+"en vedette" de naam van Louis Bouwmeester!...
+
+Toen ik daarop naar Amsterdam kon seinen, dat de Nederl. gezant te
+Parijs, Jhr. Ridder #de Stuers# zich eveneens voor dit kunstevenement
+interesseerde en den Raad van Beheer met de Hollandsche artiesten in
+zijn salon aan de Fransche collega's hoopte te kunnen voorstellen, waren
+alle bezwaren als met een tooverslag uit den weg geruimd en begaven zich
+de Hollandsche tooneelspelers op Vrijdag 27 Dec. op reis. Reeds hadden
+de Parijzenaars kennis kunnen maken met den "Shylock" van #Novelli#, den
+grooten Italiaanschen acteur, geen wonder dat de belangstelling hoog
+gespannen was en er voor niet minder dan 22.000 francs aan plaatsen
+waren genomen.
+
+De voorstelling, die schitterend slaagde werd bijgewoond door den
+Minister van Schoone Kunsten, den heer #Leygues#, die na afloop den
+Nederlandschen gezant verzocht Louis Bouwmeester mee te deelen, dat hij
+hem de palmen van "Officier d'Académie" verleende. Voorwaar een
+onderscheiding op het slagveld gewonnen!
+
+
+
+
+Reisherinnering aan Havana.
+
+
+Niets is interessanter dan een groote sigarenfabriek te Havana te
+bezoeken.
+
+In Europa meent men algemeen dat elk bekend merk het eigendom is van den
+fabrikant. Toch is dat niet zoo. "Henry Clay", "Bock", "Corona",
+"Cubanas" en een twintigtal andere merken behooren aan één groote
+Amerikaansche tabaktrust. De benaming en hun handelswaarde verschillen,
+de tabak is echter steeds dezelfde. Alleen de firma's #Upmann# en
+#Rodriguez Arguêlles# ("Romeo y Julietta") en nog drie of vier andere
+maken geen deel van deze trust uit, werken voor eigen rekening en hebben
+een eigen plantage.
+
+Het salaris der werklieden dat door de trust uitbetaald wordt, varieert
+tusschen de 10 à 200 dollar per 1000 sigaren, dit verschil zit hem
+voornamelijk in vorm, grootte en kwaliteit der sigaren. De trust levert
+dagelijksch 4 à 5 honderd duizend sigaren, waarvan zij jaarlijks niet
+minder dan 120 à 150 millioen exporteert.
+
+De minimale verkoopprijs is 180, de maximale 7500 frs. per mil. Het huis
+Rodriguez Arguêlles alleen exporteert reeds 20 à 24 millioen sigaren,
+merk "Romeo y Julietta". Het exportcijfer van Upmann stemt daarmee
+overeen.
+
+Het fabriceeren dezer sigaren is een ongezond bedrijf en de tuberculose
+is dan ook epidemisch zoowel onder de arbeiders als arbeidsters. De
+vrouwen doen niets dan de bladen bereiden, sorteeren en emballeeren, de
+mannen maken uitsluitend de sigaren. Zij zitten per 200, soms wel 300 in
+groote ruime lokalen, waar lucht en licht vrij binnenstroomen. Midden in
+elke zaal staat hoog verheven een leuningstoel voor den voorlezer. Deze
+wordt door de kameraden hiervoor betaald en leest hardop 's morgens de
+kranten, 's middags één of anderen roman of novelle.
+
+Toen ik de fabriek van Upmann bezocht, was men bezig den roman van
+#Pierre Decourcelle# "Les deux Gosses" voor te lezen.
+
+Deze manier van hardop voorlezen belet het spreken onderling, waardoor
+de werklieden hun geheele aandacht aan hun bezigheden kunnen wijden.
+
+De misvormde sigaren, dat zijn de slecht gerolde, de te groote of te
+kleine worden onder de werklui verdeeld, die ze voor een kleinigheid aan
+de bezoekers afstaan. Ook de patroons zijn zeer scheutig met het
+schenken van de uitstekende "puros" aan iedereen, die hun magazijnen
+komt bezoeken, alleen de inboorlingen worden terecht geweerd. Zoo worden
+jaarlijks aan de vreemdelingen gratis in elke fabriek duizenden
+rondgedeeld, natuurlijk met het oog op de reclame van het merk.
+
+Toen mijn vrouw, mijn zoontje en ik met de Albingia van de "Nord
+Deutsche Lloyd" van Cuba weer naar Europa stoomden, waren wij de eenige
+passagiers, die te Hâvre aan wal stapten, alle anderen gingen door naar
+Hamburg.
+
+Men bracht onze koffers in de douaneloods, waar zij ingeklaard moesten
+worden. Dit vooruitzicht bezorgde mij een angstig oogenblik, want ik had
+niet minder dan duizend Havanna's meegebracht.
+
+Het beste was nog maar ze openlijk aan te geven, toen mij het volgende
+inviel.
+
+Op de vraag van den chef of ik sigaren bij mij had, antwoordde ik kalm:
+Jawel en dat is heel dom van mij.
+
+--Hoezoo?
+
+--Ze zijn niet voor mij, want ik rook niet.
+
+Ze zijn bestemd als geschenk voor den minister en nu had ik veel beter
+gedaan Zijn Excellentie ze direkt van uit Havana aan het Ministerie te
+zenden.
+
+--Zeker, want dat zou u niets gekost hebben.
+
+--Daarom juist.
+
+--Kent u den minister goed?
+
+--Heel goed. Hij is een vriend van me.
+
+De chef aarzelt een oogenblik, dan haalt hij zijn naamkaartje te
+voorschijn, geeft het mij en zegt:
+
+--Hier is mijn kaartje. U wilt wel bij gelegenheid aan mij denken. Wat
+uw sigaren betreft, u kunt beschouwen, dat u ze inderdaad direkt langs
+den diplomatieken weg verzonden hebt.
+
+Zonder mijn koffers te openen, teekende de chef ze met een kruis en ik
+kon ongemoeid de reis naar Parijs voortzetten.
+
+Nog steeds denk ik aan dezen goedgeloovigen chef, maar of het hem baten
+zal, betwijfel ik sterk.
+
+
+
+
+Charles Lebargy.
+
+
+Van dezen beroemden ex-sociétaire van de Comédie Française te Parijs,
+wel het meest bekend om de steeds wisselende keur en vorm van zijn
+fraaie dassen, die hij gewoon was te lanceeren, wordt de volgende
+anecdote verteld.
+
+Op een goeden dag komt een acteur uit de provincie, voorzien van de
+beste aanbevelingen zich aan het woonhuis van Lebargy in de Rue du
+Cirque aanmelden, met het verzoek om zijn voorspraak voor een engagement
+aan het Theater Français.
+
+--Reken niet op mij, waarde vriend, want ik zou je al terstond moeten
+teleurstellen. Er is bij ons zelfs geen plaats voor de "premiers prix"
+van het Conservatoire, wier engagement verplicht is. Er zijn er bij ons
+te veel. U hebt eerste rollen in de provincie gespeeld en nu wilt U
+daarmee ook te Parijs succes hebben, dat zou bij ons, gesteld dat u
+aangenomen werd, immers niet gaan.
+
+Probeert u het liever eens bij #Sarah Bernhardt#, bij #Hertz# en
+#Coquelin# met aanbeveling van den schrijver, in wiens stukken u in de
+provincies met succes optrad, dat is het eenige wat ik er op weet.
+
+--Dan rest mij niets anders dan afscheid te nemen!
+
+--Inderdaad, doch à propos, wat draagt u daar voor een vreemd soort das!
+
+--Dat is een gloednieuwe, die ik te Montpellier gekocht heb, vóór ik op
+reis ging.
+
+--Dacht ik het niet! U moet die das zoo spoedig mogelijk afdoen, daarmee
+zult u nergens hier slagen.
+
+Metéén opent Lebargy een kast, haalt er een doos uit en na eenig zoeken
+toont hij den verbaasden acteur een felkleurige bonte das.
+
+--La cravate c'est l'homme, le noeud c'est l'artiste! Aan mijn dassen
+dank ik een groot deel van mijn succes. De keuze van een das is het
+criterium van den goeden smaak hier te Parijs, denk daar wèl om.
+
+Hierop knoopt Lebargy hem de das om, trekt en plooit net zoo lang, tot
+hij over zijn werk tevreden is en houdt hem tenslotte een spiegel voor.
+
+De overgelukkige acteur weet niet hoe hij Lebargy bedanken moet.
+
+--U bent me volstrekt geen dank schuldig, onder confraters zijn we dat
+niet gewoon, maar wel twaalf francs vijftig, want dat is de prijs.
+
+Niettegenstaande onze vriend met zijn das van drie francs vijftig wel
+zoo ingenomen was, dorst hij uit vrees Lebargy te beleedigen niets tegen
+zeggen en betaalde gelaten voor een oude das het vierdubbele van wat hij
+te Montpellier voor een gloednieuwe had moeten besteden.
+
+       *     *     *     *     *
+
+Als bewijs dat Lebargy zijn waren aard niet verloochende, dient volgende
+anecdote.
+
+Mijn secretaris #Simonot# maakte in den winter van 1896 met Lebargy en
+Mlle #Dorziat# een tournée door Oostenrijk en Roemenië. Ik zelf kon het
+gezelschap van Mme #Duse# niet in den steek laten, zoodat de leiding
+geheel op Simonet berustte. Telkens moest ik van hem hooren, dat hij
+niet uitkwam en dat de kosten door hem beraamd niet toereikend waren.
+Wat was het geval.
+
+Elken avond na afloop der voorstelling riep Lebargy mijn secretaris bij
+zich en noodigde hem dan uit plaats in zijn rijtuig te nemen, doch
+zoodra het op betalen aankwam, scheen hij niet voldoende bij zich te
+hebben en was Simonot genoodzaakt met den koetsier af te rekenen. Ook
+gebeurde het vaak dat Simonot vroegtijdig bij de kassa aanwezig moest
+zijn vóór het openen van den schouwburg en geen tijd had te dineeren.
+Hij haalde zijn schade dan na afloop der voorstelling in en gewoonlijk
+vergezelde Lebargy hem naar het restaurant.
+
+Met de noodige variaties speelden zich dan de volgende tooneeltjes af.
+
+Nadat de "ober" de spijskaart had gebracht en zijn boekje te voorschijn
+haalde om de "plats" te noteeren, antwoordde Lebargy geregeld:
+
+--Ik houd meneer maar wat gezelschap, want ik ben niet gewoon 's avonds
+laat zooveel te eten.
+
+Een omelet wordt opgebracht. Nauwelijks heeft Simonot zijn mes er in
+gezet of Lebargy roept den kelner.
+
+--Zeg, vriend, breng me eens vlug een couvert.
+
+--Wenscht meneer dan toch te soupeeren?
+
+--Dank je, doe echter wat ik je vraag.
+
+Zoodra hij zijn bord en servies ontvangen heeft.
+
+--Je permitteert, die omelet ziet er zoo smakelijk uit, ik wil er wel
+een stukje van mee eten.
+
+Na de omelet komt de beurt aan de lamscôtelet met gebakken
+aardappeltjes.
+
+--Het is gek, honger heb ik niet, maar die côtelet ruikt zoo lekker....
+
+Bij elk gerecht, de zelfde geschiedenis. Zelfs van de kaas en de
+vruchten ligt weldra de helft op Lebargy's bord.
+
+Zeg, Simonot, nu we zoo heerlijk gegeten hebben, kan je me wel een
+sigaar en een kop koffie offreeren. Ik heb je nu al zoo lang gezelschap
+gehouden!... Je weet, zoodra ik een avond vrij ben, inviteer ik je te
+dineeren.
+
+Dat dit diner lang op zich liet wachten, behoeft na het bovenstaande wel
+geen betoog.
+
+
+
+
+
+EEN NIEUWE ONDERNEMING
+
+DE MEULENHOFF-EDITIE
+WIL EEN GOED BOEK IN
+EEN GOED KLEED GEVEN
+VOOR WEINIG GELD
+
+
+De boeken zijn alle in degelijke, keurige cartonnage met geïllustreerd
+omslag verkrijgbaar. Tegen zeer geringe prijsverhooging zijn de werken
+der MEULENHOFF-EDITIE ook verkrijgbaar in smaakvollen prachtband met
+goudsnede.
+
+Voor een zeer billijken prijs ontvangt men een goed boek, =goed= van
+inhoud en =goed= van uiterlijk. In de Meulenhoff-Editie worden boeken
+opgenomen van onze eerste schrijvers op elk gebied. Onze boeken zijn
+niet ernstig en geleerd; het zijn boeken voor _ieder_, zij vormen een
+bibliotheek voor
+
+     =huiskamer= en =salon=.
+
+Wij laten hier achter de titels volgen, die reeds verschenen zijn.
+
+
+
+DE MEULENHOFF-EDITIE
+
+
+No. 1. DE POLITIE-SPION.
+Roman uit den tijd van de Revolutie in Rusland, door Maxim Gorki   f 0.75
+      (Uitverkocht).
+
+
+No. 2. SARAH BERNHARDT.
+Gedenkschriften door haar zelf geschreven.--Jeugd.--Eerste
+Tooneeljaren.
+2e druk. (6e-10e duizendtal)      f 0.75
+
+=Een zeer ter lezing aanbevolen prettig geschreven boek, deze
+gedenkschriften zijn als de schrijfster zelf, opgewekt, dartel, geestig,
+vol leven en beweging.=
+
+=J. H. Rössing, in het N. v. d. Dag.=
+
+
+No. 3. HET HUWELIJK VAN EEFKE BRIËST.
+Roman door Th. Fontane. 2e druk      f 0.75
+
+=Effi Briest is psychologisch stellig zijn beste roman. Het is het
+verhaal van een huwelijk tusschen een ouderen volkomen gerijpten man en
+een "blutjunge" vrouw.=
+
+=Elsevier's Maandschrift.=
+
+
+No. 4. NAPOLEON. Opkomst en Grootheid.
+Met vele illustratiën, door H. P. Geerke. 2e druk.
+(6e-10e duizendtal).     f 0.75
+
+=Een degelijk, boeiend boek over Napoleon, keurig uitgegeven en rijk
+geïllustreerd.=
+
+=Utr. Dagblad.=
+
+
+No. 5. WALLIJ.
+De Roman van een Kelnerin, door Edw. Stilgebauer
+2e druk      f 0.75
+
+=De auteur van "Götz Krafft" geeft hier een eenvoudig en treffend
+verhaal, onopgesmukt en daardoor overtuigend. Het banale geval is niet
+banaal of eenzijdig behandeld. Een mooi boek.=
+
+=De Avondpost.=
+
+
+No. 6. DE FRAAIE COMEDIE.
+Een Haagsch Verhaal, door Henri van Booven      f 0.75
+
+=In dit boek vindt men een prachtige zelf-analyse en een leuke
+bespotting van burgerlijk Den Haag.=
+
+=G. v. Hulzen.=
+
+
+No. 7. SARAH BERNHARDT.
+Gedenkschriften door haar zelf geschreven.--Na den oorlog.--Sarah
+Bernhardt als "Ster"      f 0.75
+
+=Heel interessant is dit boek. Men kan dankbaar zijn voor deze uitgaaf.
+Een boek dat er in zal gaan.=
+
+=Het Vaderland.=
+
+
+No. 8. LIEFDE, door Björnstjerne Björnson.
+Uit het Noorsch door Cl. Bienfait      f 0.75
+
+=Met vreugde hebben wij dit meesterwerk van den eeuwig-jeugdigen Noor
+gelezen, met een blij oog voor het vele zonnige, het fijn typeerende,
+echt dichterlijke en zacht harmonische in dit verhaal van prachtig en
+sterk uit Noorschen bodem verrezen menschen.=
+
+=De Hofstad.=
+
+
+No. 9. DE VAL VAN NAPOLEON,
+door A. Kielland en H. P. Geerke. Geïllustreerd      f 0.75
+
+=Een boeiende beschrijving, met vele illustraties, die zeker met
+genoegen gelezen zal worden.=
+
+=Algemeen Handelsblad.=
+
+
+No. 10. ALS HET IJZER GESMEED WORDT.
+Roman door Clara Viebig      f 0.75
+
+=Deze roman is als een monumentaal gebouw, dat door zijn grootsche
+eenheid imponeert en liefde opwekt tot het waarachtig schoone. Het is
+wel een zeer bizonder talent, dat zulk een kunstwerk heeft gewrocht. Een
+bizonder mooi boek.=
+
+=N. Arnh. Courant.=
+
+
+No. 11. RICHARD WAGNER.
+Zijn leven en werken, door J. Hartog. Rijk geïllustreerd      f 0.95
+
+=Een keurig uitgevoerd prachtwerk, met rijken inhoud, dat zich prettig
+laat lezen, en velen--ook om den zeer lagen prijs--hoogst welkom zal
+zijn. De schrijver geeft hier een zuiver, onpartijdig oordeel. Een
+welverdiend succes zal het boek wachten.=
+
+=C. v. d. Linden, (in de Muziekbode).=
+
+
+No. 12. KIPPEVEER of Het geschaakte Meisje.
+Roman door Cosinus, 415 bladzijden.
+Deel I. 5e druk      f 0.85
+
+
+No. 13. KIPPEVEER of Het geschaakte Meisje.
+Roman door Cosinus, 420 bladzijden.
+Deel II. 5e druk      f 0.85
+
+=Deze beroemd geworden, ALLERVERMAKELIJKSTE roman zal ongetwijfeld in
+den nieuwen vorm weder vele lezers vinden. Aardige illustraties van
+Raemaekers.=
+
+=Nieuws v. d. Dag.=
+
+
+No. 14. GALERIJ van beroemde Fransche Tooneelspelers.
+Hun intiem leven, anecdotisch beschreven, door J. H. van der Hoeven,
+met vele illustraties      f 0.75
+
+=Een kostelijke bundel, luchtig geschreven kantteekeningen van meer of
+minder piquante gedenkschriften. Het is een keurige uitgaaf, ook naar
+het uiterlijk.=
+
+=F. Lapidoth in de Nieuwe Crt.=
+
+
+No. 15. MONNA VANNA,
+door M. Maeterlink, vertaling van Frans Mijnssen, met 1 portret.
+4e druk      f 0.65
+
+=De meesterlijke vertaling van Frans Mijnssen in een nieuw aantrekkelijk
+gewaad. (De bekende Meulenhoff-Editie).=
+
+=Avondpost.=
+
+
+No. 16. HET HEKSENLIED,
+door Von Wildenbruch, op maat overgezet voor de muziek van Max
+Schillings door Fr. Pauwels      f 0.45
+
+=Een handige uitgaaf van het beroemde "Heksenlied" in goede bewerking,
+en in maat overgezet voor de muziek van Max Schillings.=
+
+=Utr. Dagblad.=
+
+
+No. 17. EEN VROUWENBIECHT.
+Oorspronkelijke roman door G. van Hulzen      f 0.75
+
+=Het goede in dit boek is de voortreffelijke psychische uitbeelding, en
+vooral, dat de overgave van deze vrouw zelfsprekend is geworden.=
+
+=De Groene Amsterdammer.=
+
+
+No. 18. MARIE ANTOINETTE.
+Jeugd.--Eerste jaren der Revolutie, door Cl. Tschudi. Naar de
+oorspronkelijke Noorsche uitgaaf door J. Clant van der Mijll Piepers.
+Met vele illustraties      f 0.85
+
+=Een aanbevelenswaardig boek; levendig is hier de geschiedenis van de
+ongelukkige koningin beschreven; men leest het boek als een diep
+tragische roman.=
+
+=Opr. Haarl. Courant.=
+
+
+No. 19. DRIE SPELEN VAN RECHT.
+De jonggehuwden; Een handschoen; Leonarda door Björnstjerne Björnson.
+      f 0.85
+
+=De bekende, in korten tijd populair geworden Meulenhoff-Editie, brengt
+een verdienstelijke uitgaaf van Björnson's dramatische werken waarin de
+gelijkheid van man en vrouw behandeld wordt wat betreft het peil van
+zedelijkheid, recht en maatschappelijk optreden.=
+
+=Alg. Bibl.=
+
+
+No. 20. MARIE ANTOINETTE EN DE REVOLUTIE, door Cl. Tschudi. Naar de
+oorspronkelijke Noorsche uitgaaf door J. Clant van der Mijll Piepers.
+Met vele illustraties. 469 bladz.      f 0.95
+
+=Dit boek toont ons het leven van de arme Koningin op haar lijdenspad
+naar het treurige einde.
+
+De schokkende gebeurtenissen der Fransche Revolutie met al haar
+verschrikkingen ziet men hier levendig, en getrouw aan de historische
+feiten, wedergegeven. Het geheel is in onderhoudenden, boeienden trant
+verteld.=
+
+
+No. 21. HALFBLOED. Een huwelijk in de tropen.
+Roman door A. Perrin. Vertaald door D. Jacobson      f 0.75
+
+=Een goed doorgewerkte roman; de strijd tusschen liefde en bijgeloof van
+de indische vrouw is goed weergegeven.=
+
+
+No. 22. NA HET DERDE KIND.
+Roman door H. von Mühlau, vertaald door
+Anna van Gogh-Kaulbach      f 0.75
+
+=Was het derde kind gewenscht?
+
+Mag men deze vraag zelfs opwerpen?
+
+Ziedaar een stukje sociale questie waarover deze roman handelt, en die
+in den tegenwoordigen tijd aller belangstelling zal wekken.=
+
+
+No. 23. VERLOVING EN HUWELIJK IN VROEGER
+TIJDEN, door Prof. dr. L. Knappert.
+Rijk geïllustreerd      f 0.95
+
+=Een historisch overzicht met vele bizonderheden over "hoe men elkaar
+vroeger vond en kreeg."=
+
+=Interessant geïllustreerd.=
+
+
+No. 24. DE OORLOG. Geïllustreerde Geschiedenis van den Wereldoorlog,
+door H. P. Geerke en G. A. Brands.
+Deel I. Rijk geïllustreerd      f 0.95
+
+=Een interessant boek, dat met zijn vele illustraties en documenten een
+blijvende herinnering aan dezen oorlog vormt. "Een en ander geeft aan
+het boekje een eigenaardig cachet. De heer Meulenhoff heeft voor een
+fraaie uitvoering gezorgd. 't Is eigenlijk onnoodig dit te zeggen. Men
+kent zijn "Editie's".=
+
+=Prov. Overijss. en Zwoll. Courant.=
+
+
+No. 25. OPGANG. De Roman van een vrouwenleven.
+Oorspronkelijke roman door Anna van Gogh Kaulbach      f 0.95
+In extra fraaien band      f 1.20
+
+="Opgang is de roman van een slachtoffer der tweedracht in een huwelijk.
+Het is de ellende, door dit laatste veroorzaakt, die Anna van
+Gogh-Kaulbach ons duidelijk voor oogen wil stellen, en ze slaagt daarin
+volkomen".=
+
+=De Haagsche Vrouwenkronik.=
+
+
+No. 26. "DE WAPENS NÊER."
+Roman van Bertha v. Suttner.
+Deel I      f 0.85
+
+="Hoe goed heeft deze vrouw opgemerkt, wat heeft zij van veel, dat ons
+nog altijd met wilde verbazing vervult, de alledaagsche, onschuldig
+schijnende oorzaken aangetoond."=
+
+=De Telegraaf.=
+
+
+No. 27. "DE WAPENS NÊER."
+Roman van Bertha v. Suttner.
+Deel II      f 0.85
+
+="Dit boek, dat den oorlog van 1866 en 1870 schildert, herleeft thans.
+Heele citaten waren aan te halen, woordelijk op de toestanden van thans
+toepasselijk.=
+
+=Utrechtsch Prov. Sted. Dagblad.=
+
+=De bekende letterkundige Peter Rosegger
+zegt van dit boek:=
+
+    "Toen ik gedurende een mooien stemmingsvollen herfstdag in de
+    boschrijke streken van Kriegslach vertoefde, las ik "De Wapens
+    neer!" van Bertha von Suttner. Ik las het boek in twee dagen uit, en
+    die twee dagen blijven steeds een gebeurtenis in mijn leven. Toen ik
+    het boek beëindigd had, had ik slechts één wensch, namelijk dat het
+    boek in alle talen vertaald, en in alle bibliotheken opgenomen zou
+    worden. Evenals er vereenigingen bestaan voor de verspreiding van
+    den bijbel, zoo moesten er ook vereenigingen bestaan voor de
+    verspreiding van dit boek. Het is een merkwaardig, een goed boek,
+    dat door iedereen gelezen moet worden."
+
+
+
+
+WAT ONZE LETTERKUNDIGEN VAN DE MEULENHOFF-EDITIE ZEGGEN.
+
+
+=IS. QUERIDO= zegt van de Meulenhoff-Editie:
+
+Een alleraardigste uitgaaf, keurig gedrukt in prettig formaat, die heel
+wat goeds en interessants brengt.
+
+
+=J. REDDINGIUS= zegt:
+
+Goed en voortreffelijk, een nieuwe onderneming die aller steun verdient.
+
+
+=J. H. RöSSING= zegt:
+
+Een aardige, prettige uitgaaf, =goede= boeken, =goed= gedrukt op =goed=
+papier.
+
+
+=G. VAN HULZEN= zegt:
+
+_Hoe voortréffelijk zijn al deze goedkoope Meulenhoff-deeltjes naar
+inhoud en uiterlijk en hoe aardig staan ze in de kamer, met die effen
+gegreinde roode bandjes, goud gedrukt: ik ben er waarlijk zeer mee
+ingenomen._
+
+
+=INA BOUDIER-BAKKER= zegt:
+
+Een mooie, sympathieke uitgaaf.
+
+
+=HENRI VAN BOOVEN= zegt:
+
+Aardige deeltjes, prettig formaat en uitstekend uitgegeven.
+
+
+=ANNA VAN GOGH-KAULBACH= zegt:
+
+Een mooie onderneming, het uiterlijk is keurig; met genoegen nam ik
+kennis van de reeds verschenen deelen.
+
+
+
+***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ACHTER DE SCHERMEN***
+
+
+******* This file should be named 30592-8.txt or 30592-8.zip *******
+
+
+This and all associated files of various formats will be found in:
+http://www.gutenberg.org/dirs/3/0/5/9/30592
+
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://www.gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.gutenberg.org/fundraising/pglaf.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://www.gutenberg.org/about/contact
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit:
+http://www.gutenberg.org/fundraising/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+