diff options
Diffstat (limited to '30536-0.txt')
| -rw-r--r-- | 30536-0.txt | 6892 |
1 files changed, 6892 insertions, 0 deletions
diff --git a/30536-0.txt b/30536-0.txt new file mode 100644 index 0000000..cad3e1e --- /dev/null +++ b/30536-0.txt @@ -0,0 +1,6892 @@ +The Project Gutenberg EBook of Rolandkanto, by Anonymous + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Rolandkanto + +Author: Anonymous + +Translator: Eugène Noël + +Release Date: November 24, 2009 [EBook #30536] + +Language: Esperanto + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ROLANDKANTO *** + + + + +Produced by Andrew Sly, Eric Brown, and the Online +Distributed Proofreading Team. Thanks to the Toronto +Esperanto Circle for providing the original book. + + + + + + +KOLEKTO DE «LINGVO INTERNACIA» + + +Rolandkanto + +TRADUKIS + +Doktoro NOËL + + +PARIS + + PRESA ESPERANTISTA SOCIETO + 33, RUE LACÉPÈDE + +1906 + + + +Traduko de «La Chanson de Roland» laŭ oficiala klasika teksto de +Léon Gautier (24-a eldono, ĉe Alfred Marne, Tours, 1899) estas +reviviĝo de manuskripto de Oxford (Oksfordo), kaj enhavas la +originalan verkon kune kun franca traduko. + +Vortoj, versoj aŭ strofoj presitaj per klinitaj literoj ne troviĝas +sur la Oksforda manuskripto, sed estas reeldonitaj el diversaj +tekstoj, el kiuj ĉefa estas la manuskripto de Venizo. + + +Al Sinjoro Th. Cart + + Profesoro en Liceo Henri IV + kaj en la Lernejo de politikaj Sciencoj + +tiun ĉi verkon danke dediĉis + +Doktoro Noël + +Januaro 1905. + + + + +ANTAŬPAROLO + + +Parolante pri Rolandkanto, eminenta scienculo kaj akademiano Gaston +Paris diras: «tiu infano jam fortika kaj sana, plena je forteco, +boneco kaj kuraĝo... estas jam la granda franca popolo.» + +Tute bone, ĉar, efektive, en tiu mezepoka poemo oni jam trovas la +ĉefajn ecojn de nia franca nacio: + +unuflanke, tiun deziron porti al aliaj la proprajn ideojn, tiun _emon +propagandi_, kion oni kredas la vero, kaj tiun inklinon batali por la +progreso en vicoj unuaj, kiel protagonisto: tiel batalas por Kristo +kontraŭ Sarazenoj Rolando, glora nepo de Karlo granda! + +aliflanke, profundan senton de _nacia unueco_, dank' al kiu, +kvankam multaj ekzistas Francujoj malsamaj, kvankam ĉe ni ankaŭ la +kutimoj kiel la kostumoj, la moroj kiel la lingvaĵoj ofte estas tre +diversaj, tamen pli ol iu ajn nacio ni sentas nin antaŭ la fremdo nur +_unu_ popolo, kaj faras eksterlande tiun saman impreson: neniu +lando malpli ol Francujo estas «geografia esprimo» kaj jam en tempo de +nia Rolando. + +Vere franca kaj eĉ france «klasika» estas plie la Rolanda kanto laŭ +la simpleco de la agado, laŭ la sobreco aŭ, pli ĝuste, laŭ la +malesto de epizodoj--oni nur komparu ĝin kun alia belega poemo, +la Nibelungenkanto de la Germanoj--kaj, fine, laŭ la malmulteco +de personaĵoj, super kiuj ĉiam aperas tiu nobla figuro: dolĉa +Franclando. + + * * * * * * * + +D-ro Noël agis tre prave, kiam, kun mirinda lerteco, li tradukis por +Esperantistaro la kanton pri Rolando, kiu en mezepoko ĝuis universalan +famon kaj estis ĉie tradukata aŭ imitata. + +Ĉar, vere, granda estas devo kaj tasko de esperanta beletristiko. Ĝi +devas konigi al ni la ĉefverkojn de naciaj literaturoj, kiuj estas +kvazaŭ morala vivo, kvazaŭ konscienco de ĉiu popolo. Dank' al tiu +kono ne nur ni pli ĝuste ŝatos unu la alian,--kio jam estas granda +profito,--sed ankaŭ, per internacia lingvo Esperanto, plej «konvena» +tradukilo, post multaj, multaj jaroj, iom post iom sed tre certe, +kolektiĝos trezoro komuna de l' homa literatura kulturo kaj +konstruiĝos kiel muzeo de niaj plej ŝatindaj intelektaj riĉecoj, +kien, apud tiu genie tradukita angla Hamleto (por nomi nur ĝin), oni +metos sendube, kun aliaj belaj tradukaĵoj, kanton francan pri Rolando. + +Samtempe aŭ nur poste, sub influo de tiaj verkoj, naciaj laŭ la +deveno, internaciaj laŭ la komuna formo, naskiĝos pure esperanta +literaturo. Geniaj aŭtoroj venos, kiuj, senpere pensante kaj skribante +internacie, esprimos en siaj verkoj novajn internaciajn sentojn, novan +komun-intelektan vivon, novan homan konsciencon. + +Kiel Esperanto _jam_ ekzistas apud la aliaj vivaj lingvoj, tiel +ekzistos internacia literaturo apud la naciaj, ĉiam vivaj. + +Revo! diros kelkaj. + +Jes, eble!... + + * * * * * * * + +Brave batalinte, mortis Rolando, kaj lia revo efektiviĝis. + +Kiel li, brave ni bataladu: + + «Munĝojo! krios ni, deviz' de venko» + +Hometoj, _homunculi_, baldaŭ ni malaperos, sed glore +efektiviĝos nia revo! + + Th. CART. + +Oktobro 1905. + + + + +ROLANDKANTO + + +PERFIDO DE GENO + + + +Komenco de kanto. + + +1 + + Jam Reĝo Karlo, nia glora Estro + En Hispanujo restis dum sep jaroj, + Akiris altan landon ĝis la maro + Kaj submetadis ĉion. Nek kasteloff + Nek urbo, nek remparo kontraŭstaras, + Krom monta Saraguso; ĝin defendas + Marsilo, reĝo Dion malamanta, + Mahometano kaj Apolonano. + Sed nepre malfeliĉo lin atingos. Aŭdu. + + + +Konsiliĝo ĉe Marsilo. + + +2 + + En Saraguso estas Reĝ' Marsilo; 10 + Sub ombro de ĝardffeno fruktodona + Li sidas sur seĝego blumarmora. + Pli ol dudek mil viroj ĉirkaŭ_staras_; + Li diras: «Dukoj, Grafoj, vidu, kia + «Malfeliĉego nin premegas! Karlo, + «Imperiestro de Francujo dolĉa, + «Ĉi-tien venis por nin neniigi; + «Armeon mi ne havas por batali, + «Nek virojn por dispeli liajn virojn! + «Konsilu min, mi petis vin, Saĝuloj, 20 + «Kaj savu min de morto kaj de honto!» + Neniu eĉ respondas unu vorton, + Krom Blankandrino de Val-Fond' Kastelo. Aŭdu. + +3 + + Ĉi-tiu estas plej elturniĝema + El Idolanoj, brava Kavaliro, + Bonkonsilant' por Reĝo; li ekkrias: + «Nun, via Reĝa Moŝto, trankviliĝu; + «Al Karl' fiera, aroganta, skribu; + «Promesu amikecon kaj fervoron; + «Donacu hundojn, ursojn kaj leonojn, 30 + «Sepcent kamelojn, kaj mil akcipitrojn + «Plenaĝajn, kvarcent mulojn ŝarĝigitajn + «Je oro kaj arĝento, _tiom_, _kiom_ + «Forporti povas kvindek veturiloj, + «Por ke li superpagu siajn anojn. + «Li jam de longe tie ĉi militas. + «Francujon baldaŭ, Ajkson li revenos. + «Vi, diru, ke vi sekvos lin je festo + «De Sankta Miĉjo kaj Kristan' fariĝos, + «Kaj estos lia volebonservanto. + «Garantiulojn al li ne rifuzu, 40 + «Dek, dudek, por lin plene konfidigi. + «Ni sendu filojn de edzinoj niaj, + «Mi mem oferos riske mian filon. + «Pli bone estos ili perdu kapon, + «Ol ni majstraĵon kaj propraĵon nian, + «Vivonte nur per peto pri almozo!» + _Respondas Idolanoj: «Ni aprobas!»_ Aŭdu. + +4 + + Sed Blankandrin': «Pro dekstra man' kaj barbo + «Je vento antaŭ mi disbloviĝanta + «Vi tuj ekvidos Francojn translokiĝi, + «Reiri al Francuj', ilia lando. 50 + «Kaj kiam ĉiu estos reveninta + «En hejmon, Karlo en kapelo sia + «Ĉe Ajkso solenigos Sanktan Miĉjon. + «Li vane vin atendos al kunveno; + «Pri ni malestos vortoj kaj novaĵoj. + «Fiera estas Karlo, kormalbone + «Garantiulajn kapojn li tranĉigos! + «Pli bone certe ili perdu _kapon_, + «Ol ni belegan, gloran Hispanujon, + «Kaj tiom da malbonoj ni suferu!» 60 + Ekkrias Idolanoj: «Povas esti!» Aŭdu. + + + +Sendo de deligitoj. + + +5 + + Marsilo reĝo konsiliĝon finis. + Kunvokas li Klarinon Balageran, + Estramarinon, ankaŭ Eŭdropinon, + Priamon kaj Garlanon la barbulon, + Kaj Makineron, lian onklon Mahon, + Transmaran Malbienon, Ĵoimeron, + Kaj Blankandrinon, por _elmontri_ celon. + Li tiel vokas dek plej perfidulojn: + «Sinjoroj kaj baronoj, vi kuniru 70 + «Al Karlo, nun Kordovon sieĝanta; + «Vi, en la mano portos olivbranĉojn, + «Montrante tiel pacon, submetiĝon; + «Kaj se vi scios interkonsentigi, + «Mi donos al vi (kiom vi deziros) + «Arĝenton, oron, kampojn kaj majstraĵojn.» + «_Vi estas prava!_» diras Idolanoj. Aŭdu. + +6 + + Marsilo reĝo finis konsiliĝon. + Li diras: «Nun, Sinjoroj, vi foriru, + «Portante en la mano olivbranĉojn; 80 + «Al Reĝo Karlo mianome diru, + «Ke li, pro Dio lia, min indulgu. + «Ne pasos tiu ĉi monato, antaŭ + «Ol mi lin sekvos kun mil fideluloj. + «Mi tuj aliĝos al Kristana leĝo, + «Servonte lin fidele, ame. Mi ja + «Garantiulojn sendos, se li volos!» + --«Traktaĵo lerta!» diras Blankandrino. Aŭdu. + +7 + + Marsil' venigas dek mulinojn blankajn + _De Reĝ' de Sicilio_ donacitajn. 90 + Jen orbridiloj, kaj jen arĝentseloj, + Jen rajdas la dek viroj delegitaj, + Portante en la mano olivbranĉojn, + _Montrante tiel pacon, submetiĝon_, + Al Karlo, al Francestro ili venas... + Sin gardu Karlo!... Tuj lin ili trompos!... Aŭdu. + + + +Kortego de Karlo. + + +8 + + La Reĝo estas ĝoja, bonhumora; + Kordovon prenis li, rompinte murojn, + Kaj disĵetinte turojn per maŝinoj. + Forprenis kavaliroj grandakiron, + Arĝenton, oron, kaj armaĵojn riĉajn. 100 + Ne restas tie unu idolano + Se ne li mortis aŭ Kristan' fariĝis. + La Reĝo sidas en fruktoĝardeno + Grandega, kun Rolando, Oliviro, + Sansuno duko, kaj Ansejs' fiera, + Gefrejz' de Anĵo, reĝa standardisto; + Gerin' kaj Gerier' ĉi-tie estas; + Kun ili ankaŭ, multe da aliaj + _Barbulaj kaj maljunaj viroj_, kvindek + Mil kavaliroj, _Francoj_ de Francujo. + Ĉi-tiuj sidas sur tapiŝoj blankaj; 110 + Sin distras ili, je tabuloj vetas, + Plej saĝaj kaj maljunaj ŝakojn ludas, + Baŝelieroj plaĉamove skermas... + Jen, sub abio, apud roz' sovaĝa, + Seĝego ora hele brilas; sidas + Ĉi-tie Estro de Francujo dolĉa. + Per lia blanka barbo, bela kapo, + Altkreska kaj fiera eksteraĵo, + Lin oni konas, je rigard' unua. + Al li senditoj piediras, kaj tuj 120 + Salutas lin per kora bondeziro. Aŭdu. + + + +Alveno de Marsilanoj. + + +9 + + L' unua Blankandrino ekparolas: + «Al via Reĝa Moŝto, altsaluto + «Je Dio, la Glorulo, adorinda! + «Jen kion diras brava Reĝ' Marsilo. + «Esploris li pri via leĝ' de l' Savo; + «Li volas al vi partodoni havon, + «Leonojn, ursojn, hundojn kunligitajn, + «Sepcent kamelojn kaj mil akcipitrojn + «Plenaĝajn, kvarcent mulojn ŝarĝigitajn 130 + «Je oro kaj arĝento, tiom kiom + «Forporti povas kvindek veturiloj, + «Por ke vi superpagu viajn anojn. + «Jam de tre longe vi ĉi-tie estas, + «Francujon, Ajkson vi reiru; tien + «Li sekvos vin; ĉi-tion li promesas. + «_Al via leĝo tiam li aliĝos,_ + «_Manplekte, li fariĝos ano via:_ + «_Per vi, li estos Reĝ' de Hispanujo._» + Al Di', Imperiestro levas manojn, + Kaj, mallevinte kapon, ekpripensas. Aŭdu. + +10 + + La Reĝo sidas, kapon mallevinte: + Por parolado li ne tro rapidas, 140 + Kaj nur parolas post pripenso plena. + Li restariĝas kaj fiere diras + Al la senditoj: «Vi ja estas pravaj; + «Sed Reĝ' Marsilo multe min malamas! + «Pri tio kion vi al mi raportis, + «Je kia grado povas mi konfidi?» + --Kaj Sarazeno: «Per garantiuloj; + «Fordonos ni al vi dek, dek kvin, dudek; + «El ili estos riske filo mia; + «Vi ja ne havos pli nobelan ol li. 150 + «Je fest' de Sankta Miĉjo de l' danĝero, + «Sinjoro mia, laŭ promeso, sekvos + «Vin revenintan en palacon reĝan + «En Ajkso (kie por vi Dio fontojn + «Ŝprucigis); li Kristano ekfariĝos.» + --Kaj Reĝo: «Tiel li sin savi povos!» Aŭdu. + +11 + + Belega tago _de nun ekfiniĝas_. + La dek mulinojn Karlo enstaligas, + Kaj en ĝardeno fruktodona tendon + Starigas por loĝigi dek senditojn. 160 + Pri ili zorgas dek du el serĝentoj, + Dum nokt' gardantoj ĝis tagiĝo hela. + Sin levas Estro Karlo frumatene, + Al meso kaj matinoj li ĉeestas... + Imperiestro sidas sub abio; + Li vokas la baronojn al kunveno, + Ĉar nur per Francoj ĉion li plenumos. Aŭdu. + + + +Konsiliĝo ĉe Karlo. + + +12 + + Imperiestro sidas sub abio; + Li vokas la baronojn al kunveno. + Ogiro duk', Turpin' ĉefepiskopo, 170 + Riŝard' maljuna, lia nev' Henriko, + Aslino, brava grafo de Gaskujo, + Tedbaldo Rejmsa, kaj Milun' la kuzo, + Gerin' kaj Gerier' ĉi-tie estas, + Kun ili ankaŭ venas Graf' Rolando + Kaj Oliviro nobla, brava; tie + Pli estas ol mil Francoj de Francujo, + Kaj ankaŭ Geno, perfidonto. Tiam + Malbena konsiliĝo komenciĝas. Aŭdu. + +13 + + «Baronoj noblaj», diras Estro Karlo, 180 + «Marsilo reĝo skribis al mi jenajn: + «Li volas al mi partodoni havon, + «Leonojn, ursojn, hundojn kunligitajn, + «Sepcent kamelojn, kaj mil akcipitrojn + «Plenaĝajn, kvarcent mulojn ŝarĝigitajn + «Je or', kaj pli ol kvindek veturilojn, + «Kondiĉe ke Francujon mi reiru. + «Li sekvos min en Ajkson, en palacon; + «Aliĝos li al nia leĝ' de l' Savo, + «Kristan' fariĝos, kaj de mi ordonos. 190 + «Mi tamen dubas, ĉu li diris veron!» + --Ekkrias Francoj: «Ni nin gardu bone!» Aŭdu. + + + +Paroladoj. + + +14 + + La Reĝo finis sian paroladon. + Rolando graf' neniel lin aprobas, + Sin levas, staras, kaj lin kontraŭdiras: + «Malprave estus fidi al Marsilo! + «Ni, de sep jaroj, venis Hispanujon! + «Por vi, mi prenis Noplon kaj Komiblon, + «Akiris Pinolandon kaj Valternon + «Tuelon, Balageron, Sebilion! 200 + «Pri reĝ' Marsilo, ĉiam li perfidis! + «Li jam alsendis dek kvin idolanojn, + «El ili, ĉiu portis olivbranĉon, + «Parolis ili al vi samajn vortojn. + «Kun viaj Francoj vi konsiliĝadis, + «Ĉi-tiuj malsaĝege vin aplaŭdis. + «Du grafojn sendis vi al l' Idolano, + «Basanz' kaj Basilio estis tiuj. + «Li senkapigis ilin, apud Haltoj! + «Vi, kiel ekbatalis, bataladu! 210 + «Al Saragus' armeon alkonduku, + «Sieĝu urbon, eĉ dum tuta vivo! + «Al perfidulo venĝu mortigitojn!» Aŭdu. + +15 + + Jen Karlo, kun la kapo mallevita! + Li elkaresas barbon kaj lipharojn, + Li nek aprobas nek mallaŭdas nevon. + Silentas ĉiuj Francoj; sed jen Geno + Sin levas; li al Reĝo proksimiĝas + Kaj fierege tiel ekparolas: + «Malprave estas kredi malsaĝulojn, 220 + «Min aŭ l' aliajn; nur profiton celu. + «Nu, kiam vin sciigas Reĝ' Marsilo, + «Ke li, manplekte, submetiĝos al vi, + «Ke, _de vi_, li ricevos hispanujan + «Estrecon, kaj alprenos kredon nian, + «Ĉi-tiu kiu volas lin mallaŭdi + «Je mort' elfariĝonta ne pripensas! + «Konsiloj vantaj ne plu superregu! + «Malsaĝajn lasu ni, kaj saĝajn gardu!» Aŭdu. + +16 + + Alvenas siavice duk' Naimo, 230 + _Barbulo kaj harulo heleblanka,_ + Pli bona kortegano ne troviĝas. + Al Reĝo diras li: «Vi aŭdis bone + «Ĉi-tion, kion Gen' al vi respondis; + «Konsilo saĝa, bona kaj ŝatinda; + «En la milito vi Marsilon venkis, + «Kastelojn ĉiujn vi forprenis de li, + «Per la maŝinoj murojn disĵetinte, + «Vi urbojn bruligadis, virojn venkis; + «Sed nun de vi, li petas nur kompaton! + «Ja, estus peko pli postuli de li 240 + «Pruvinta dirojn per garantiuloj. + «_Ni devas nur baronon sendi al li,_ + «Por ke finiĝu tiu militado!» + Kaj Francoj diras: «Duko estas prava!» Aŭdu. + +17 + + «Baronoj noblaj, kiun ni alsen_dus_ + «En Saraguson al Marsilo reĝo?» + Jen duk' Naim': «Mi iros, se vi jesos; + «Fordonu tuj al mi bastonon, ganton!» + Sed Reĝo diras: «Vi, saĝulo estas; + «Pro barbo kaj lipharoj, mi al vi ne + «Permesos tiel malproksimen iri! 250 + «Sidiĝu; tion mi ordonas al vi!» Aŭdu. + +18 + + «Baronoj noblaj, kiun ni alsendus + «Al Sarazeno, Saragusa estro?» + Rolando diras: «Mi ja povas iri!» + --«Ne, certe», diras grafo Oliviro, + «Ĉar bola kaj fiera via koro, + «(mi tion timas) vin malbonkondukus; + «Mi vole iros, se al Reĝo plaĉas.» + _Imperiestro mallevetas kapon,_ + _Kaj tiam diras_: «Ambaŭ vi silentu! + «Nek unu nek l' alia forvojaĝos! 260 + «Pro tiu barbo blankiĝinta, unu + «El dek du konsilistoj ne eliru!» + Silentas Francoj; ili aŭskultadas. Aŭdu. + +19 + + Turpin' de Rejms' sin levas siavice; + _Li diras laŭte kaj sonore_: «Paco + «Al viaj Francoj, _Via Reĝa Moŝto_. + «Vi, de sep jaroj estas en la lando, + «Baronoj multsuferis kaj klopodis. + «Fordonu al mi ganton kaj bastonon; + «Mi al hispana Sarazen' aliros, + «La taŭgajn vortojn _al li parolonte_.» 270 + --Imperiestro diras kun kolero: + «_Pro tiu barbo, vi neniel faros;_ + «Sidiĝu sur ĉi-tiun blankan ŝtofon. + «Silentu, se ne mi mem vin demandis!» Aŭdu. + + + +Delegado. + + +20 + + «Vi Francaj Kavaliroj», diras Karlo, + «Voĉdonu pri baron' el mia tero, + «Por ke li portu al Marsil' la skribon, + «_Kaj, se necese estos, li ekbatu._» + --Roland': «Jen Geno, mia duonpatro; + «Se restos li, pli bonan vi ne sendos.» + --Kaj Francoj: «Li je tio estas inda; + «Se Reĝo volos, li sukcese iros!» Aŭdu. + +21 + + «Alproksimiĝu Geno», diras Reĝo, 280 + «Vi tuj ricevos ganton kaj bastonon. + «Vi aŭdis, vin elektis voĉ' de Francoj.» + --Sed Geno: «Tion ĉi Rolando faris! + «Neniam plu, dum vivo, mi lin amos, + «Nek plu kolegon lian Oliviron, + «Nek (lin amantajn) dek du Konsilistojn; + «Mi ilin, antaŭ vi, provokas, Reĝo!» + --Sed Reĝo diras: «Vi ja tro koleras! + «Vi tien iru, jen ordono mia!» + --«Mi povas iri, sed ne trovos helpon! 290 + «Basanz' kaj Basilio tion montris!» Aŭdu. + +22 + + «Mi nepre devas iri Saraguson! + «Ve! kiu iras tien ... ne revenos!... + «Memoru pri l' edzin', fratino via,[1] + «Pri l' filo, ja, el ĉiuj la plej bela, + «Baldvino, _se li vivos_, estos brava. + «Mi testamentas al li havon, terojn; + «Vi gardu lin, mi lin plu ne revidos!» + Nun Karl',: «Tro mola estas via koro! + «Ĉar mi ordonas, vi foriri devas!» Aŭdu. + +[1] Ŝia nomo estas «Berta»; ŝi estas patrino de Rolando. + +23 + + Pro tio, korŝirite, Grafo Geno + De siaj ŝultroj prenas mustelfelojn, + Vestata nur per silktolaĵa veŝto. + Jen hel_rigardo_ kaj vizaĝ' fiera, + Gracia korpo, larĝa eksteraĵo! + Li tiel bela! Ĉiuj lin rigardas! + Li diras: «Kial vi, Roland', koleras? + «Ve! Ke mi estas via duonpatro! + «Vi min devigis iri al Marsilo! + «Se Di' el tie savos min, mi kreos 310 + «Al vi _ĉagrenojn kaj_ malhelpojn tiajn, + «Ke ili daŭros tutan vian vivon!» + --Rolando: «Fierec' kaj malsaĝaĵo! + «Jes, vere, mi ne zorgas pri minacoj; + «Sed, se saĝulon oni devas sendi, + «Ĉu Reĝo jesos, mi vin anstataŭos.» Aŭdu. + +24 + + Sed Gen' respondas: «Vi ne iros pro mi! + «Servisto?... Nek mi via, nek vi mia! + «Ordonas Karlo fari lian servon; + «Mi iros Saraguson al Marsilo. 320 + «Mi faros tie ian malsaĝaĵon, + «Por kvietigi mian koleregon!» + --Roland', aŭdinte tion, ekridetas. Aŭdu. + +25 + + Ĉar Geno vidis ridon de Rolando, + Dolore li koleras, korŝiriĝas, + Kaj preskaŭ svenas, sed rediras: «Grafo + «Roland' mi certe vin neniel amas; + «Sur min vi ekfaligis tiun sorton!... + «Imperiestro prava ... jen mi estas, + «Kaj preta por plenumi vian servon!» Aŭdu. + +26 + + _«Sinjoro Geno, diras Karlo, aŭdu:_ + _«Mi scias, tiun sendon vi plenumos._ + _«Je mia nomo, al Marsilo diru,_ + _«Ke li, manplekte, mia an' fariĝu,_ + _«Kaj ankaŭ li ricevu sanktan bapton._ + _«Al li mi donos duonhispanujon,_ + _«L' alia estos al Roland' barono._ + _«Ĉu li ne volas interkonsentiĝi,_ + _«Mi iros por sieĝi Saraguson;_ + _«Li estos ekkaptita, katenita,_ + _«En Ajkson la ĉefurbon kondukita,_ + _«Per juĝo tie li elperdos vivon,_ + _«Li mortos kun doloroj kaj kun honto._ + _«Leteron tiun sigelitan donu_ + _«Al l' idolano en la dekstran manon.»_ Aŭdu. + +27 + + Al Geno, Karlo montras dekstran ganton. + Pli volus grafo esti for de tie. + Li volas preni ganton, sed ĝi falas + Sur teron.--Francoj: «Dio! Kio estos! + «De tio nur malbono ekfariĝos.» + --Kaj Geno: «Vi pri tio eksciiĝos!» Aŭdu. + +28 + + Li diras: «Reĝo, donu forpermeson: + «Ĉar forironta mi plu ne prokrastos.» + La Reĝo diras: «Pro Jesuo, pro mi!» + Per dekstra mano benas, krucalsignas, 340 + Kaj donas la leteron kaj bastonon. Aŭdu. + +29 + + En sian hejmon iras Grafo Geno; + Kaj tuj li sin vestigas per armaĵoj + Plej belaj el la eltroveblaj tie; + El oro spronoj al piedoj ligas, + Murglejson, glavon, al si alflankigas, + Sur Taŝebrun', ĉevalo, li ekrajdas. + Ginmer', la onklo, tenas piedingon. + Da Kavaliroj vidu kiom ploras! + «Barono, diras ili, malfeliĉa! 350 + «Vi jam de longe estas kortegano, + «Vin oni juĝas nobla kaj fidela. + «Pri tiu kiu vin devigis iri, + «Eĉ Karlo ne kapablos lin defendi. + «Rolando grafo vin malprave trafis, + «Ĉar via parencaro estas nobla!» + --Kaj ankaŭ diras: «Grafo, ni kuniru!» + --«Sinjoro Dio! Ne!--respondas Geno, + «Mi mortu, jes, sed ne vi, tiel _kleraj_! + «Sinjoroj, vi Francujon dolĉan iru; 360 + «De mi salutu ja edzinon mian, + «L' amikon kaj samulon Pinabelon, + «Baldvinon mian filon; vi lin konas, + «Lin gardu, kaj _defendu lian havon!_» + Vojiras li, celante Saraguson. Aŭdu. + + + +Foriro de Geno. + + +30 + + Rajdadis Gen' tra altaj olivarboj, + Atingis li senditojn sarazenajn. + Ĉar Blankandrin' haltetis en irado, + Lertege ambaŭ interparoladas. + Ekdiras Blankandrin': «Miriga Karlo! 370 + «Li almilitis Pujlon kaj Kalabron, + «_Konstentinnoblon kaj Saksujon vastan,_ + «Tra l' sala maro li Anglujon iris, + «Por Sankta Petro ĝin depagigante; + «Sed kial, ĉe ni, li nin persekutas?» + Rediras Geno: «Ĉar li tiel volas. + «Ne estas, kiu lin renkonte venkos.» Aŭdu. + +31 + + Kaj Blankandrin': «Bravuloj estas Francoj; + «Sed grafoj, dukoj, tute domaĝigas + «Imperiestron, per konsiloj tiaj + «Lin kaj l' aliajn ili ruinigas!» 380 + --«Kulpulon mi ne scias», diras Geno, + «Se ne Rolandon, al li honto estu! + «Nelonge antaŭ, Reĝ' sub ombro sidis, + «La nevo venas, kun kiraso bela, + «(Li multakiris apud Karkasuno), + «En mano, li ruĝegan pomon tenas, + «Al l' onklo diras: Via Reĝa Moŝt', jen + «De ĉiuj reĝoj mi prezentas kronojn.» + «Puninda estus tia fiereco! + «Li, ĉiutage, riskas morton, iu 390 + «Mortigu lin, ni tiel trankviliĝos!» Aŭdu. + +32 + + Kaj Blankandrin': «Roland' terura estas! + «Li kiu volas submetadi ĉiujn, + «Kaj tiel ekokupi ĉiujn terojn! + «Per kiu pensas li la celon trafi?» + Respondas Geno: «Per la franca gento. + «Ĝi amas lin, neniam ĝi malestos. + «Al ĝi elspezas li arĝente, ore, + «Ĉevale, mule, silke kaj armaĵe. + «Al l' Estro mem li donas, laŭ deziro. 400 + «Ĝis Oriento, li la mondon prenos!» Aŭdu. + +33 (?) + + _Esploras Blankandrin' de Geno belan_ + _Mienon kaj perfidan rigardeton._ + _Tremetas Geno per la tuta korpo;_ + _Al li parolas jenajn Blankandrino:_ + _«Sinjoro Geno, min aŭskultu bone,_ + _«Ĉu volas vi venĝegi al Rolando?_ + _«Pro Mahometo, lin fordonu al ni._ + _«Marsilo Reĝo estas multĝentila,_ + _«La tutan havon al vi li forlasos»._ + _Aŭdinte tion, Gen' mallevas kapon._ Aŭdu. + + + +Alveno de Geno. + + +34 + + Rajdadis Blankandrin' kaj Geno tiel, + Ke ambaŭ konsentiĝis serĉi eblon + Por okazigi morton de Rolando. + Tra vojoj, tra vojetoj ili rajdas + Ĝis Saragus' kaj haltas sub taksuso. + Ĉe ombro de abio kuŝas trono + Per silk' Aleksandria drapirita; + La Reĝ' de Hispanujo sidas tie, + Kaj, ĉirkaŭ li, dudek mil Sarazenoj. 410 + Aŭdata estas nek parol' nek sono, + Ĉar pri novaĵoj ĉiu volus scii. + Jen venas Geno, ankaŭ Blankandrino. Aŭdu. + +35 + + Aliras Blankandrino al _Marsilo_, + Per mano li kondukas grafon Genon + Kaj diras: «Reĝ', salut' je Mahometo + «Kaj Apolono, kies leĝ' nin regas. + «Al Karlo, vian servon ni plenumis; + «La manojn li levadis al ĉielo, + «Al Dio dankis, kaj nenion diris. 420 + «Sed sendis li al vi baronon noblan, + «Ĉi-tiun francon, kaj plej potenculon; + «Per li, vi scios pri milit' aŭ paco.» + Kaj Reĝo: «Li parolu, ni aŭskultu.» Aŭdu. + + + +Interdisputo. + + +36 + + Jen Geno, post momento da pripenso, + Lertege ekparolas, kiel _homo_ + Spertulo pleje por la parolado. + Li diras al la Reĝ': «Salut' je Dio + «Glorulo, kiun devas ni adori. + «Jen kion al vi diras Karl' barono: + «Alprenu vi Kristanan sanktan leĝon; + «Al vi li donos duonhispanujon, + «_L' alia estos al Roland' barono_, 430 + «_(Kolego tre fiera por vi tie)._ + «Se vi ne volos interkonsentiĝi, + «_Li iros por sieĝi Saraguson_, + «Vi estos ekkaptita, katenita, + «En Ajkson la ĉefurbon kondukita, + «Per juĝo tie vi elperdos vivon, + «Vi mortos kun malgloro kaj kun honto!» + Marsilo Reĝo tuj ekkoleregas, + Kaj, per pikstang' je oro ornamita, + Li frapus Genon, se ne malhelpita. Aŭdu. + +37 + + Marsilo Reĝo staras paliĝinta; + Li svingas per la mano sagovergon. + Sed Gen' lin vidas, tuj ekprenas glavon, + Eltiras ĝin je longo da du fingroj, + Kaj diras: «Glavo bela! Glavo hela! + «Dum mi vin tenos ĉe ĉi-tiu reĝo, + «Ne diros, ja, la Estro de Francujo, + «Ke sola mortis mi en fremdolando! + «Plej bonaj pagos vin per sia sango!» + Kaj Idolanoj: «Ni disigu ilin!» Aŭdu. + +38 + + Marsilon petas la Ĉefsarazenoj + Ĝis fine li sidiĝas sur la tronon. + Kalifo diras: «Vi malprava estis, + «Volinte ekataki tiun francon! + «Pli taŭge, vi lin aŭdu kaj aŭskultu.» + Kaj Geno: «Reĝo, tion mi elportos! + «Ne volus mi, eĉ por la oro tuta + «De Di' kreita, aŭ riĉaĵoj ĉiuj + «De land' ĉi-tiu (se nur vi permesos + «Al mi paroli), ne plenumi sendon 460 + «De glora Karlo al vi malamiko!» + Demetas Geno la zibelmantelon + Je silk' Aleksandria ornamitan; + Ĝin ĵetas teren; Blankandrin' ĝin levas. + Sed Gen' ne volas lasi sian glavon, + Per dekstra mano prenas l' orprenilon. + Kaj Idolanoj: «Jen barono nobla!» Aŭdu. + +39 + + Al Reĝo nun alproksimiĝas Geno; + Li diras: «Vi malprave koleregas! + «Jen kion al vi diras Karl' Francestro: 470 + «Kristanan leĝon vi alpreni devas, + «Al vi li donos duonhispanujon, + «L' alia estos al Roland' la nevo, + «Kolego tre fiera por vi tie. + «Ĉu vi ne volos interkonsentiĝi, + «Li iros por sieĝi Saraguson, + «Vi estos ekkaptita, katenita, + «En Ajkson la ĉefurbon kondukita, + «Ĉevalon por batali, por vojiri, + «Aŭ mulon, aŭ mulinon vi ne rajdos; 480 + «Vin oni ĵetos sur portilan bruton; + «Per juĝo tie vi elperdos kapon... + «Jen la letero de l' Imperiestro.» + En dekstran manon li ĝin donas al li. Aŭdu. + +40 + + Marsil' _lertulo estas kaj klerulo,_ + _La idolanan leĝon li ellernis._ + Sigelon li disrompas, sigelvakson + Li ĵetas, kaj leteron tuj tralegas... + _Li ploras, tiras sian blankan barbon,_ + _Sin levas, kaj per laŭta voĉ' ekkrias:_ + «_Sinjoroj, vidu!_ kia _malsaĝaĵo!_ + «Francestro Karlo ĵus alskribis al mi, + «Ke mi memoru pri kolero _grava_,-- + «Ĝi pri Basanz' kaj Basilio, kiujn 490 + «Mi senkapigis apud montoj Haltoj. + «Ĉu mi mem volos vivon deaĉeti, + «Kalifon, onklon, mi alsendi devas; + «Alie, Karl' kun mi ne konsentiĝos!» + _Ne diras unu vorton Idolanoj_, + Krom Marsilido. Tiu ĉi respondas + Al Reĝo: «Geno tiel malprudente + «_Al vi parolis_, ke li devas morti. + «Fordonu lin al mi, kaj mi lin punos.» + Aŭdinte tion, Geno svingas glavon + Kaj alflankiĝas al abia trunko. Aŭdu. + +41 (?) + + _Saragusanoj maltrankviliĝadas._ + _Ĉeestas tie batalanto nobla,_ + _Potenca, filo de Mahometano._ + _Prudente li parolas al la Reĝo:_ + _«Ja, trankviliĝu, Via Reĝa Moŝto,_ + _«Jen perfidulo!... kiel li paliĝis!...»_ Aŭdu. + + +Konsentiĝo. + + +42 + + Nun, en fruktoĝardenon iras Reĝo; + Plej bonajn el la viroj kun si prenas. + Blankhara Blankandrino venas tien, + Ĵurfalo ankaŭ, heredonta fil', kaj + Kalifo, lia onklo kaj amiko. + «La francon voku», diras Blankandrino. + «Li ĵuris al mi por afero nia.» + La Reĝo diras: «Lin konduku al mi!» + Lin prenas Blankandrin' per dekstra mano. + Al Reĝ' irante en fruktoĝardenon, 510 + Parolas ili pri perfid' hontiga. Aŭdu. + +43 + + «Sinjoro Geno», diras Reĝ' Marsilo, + «Mi agis kontraŭ vi malprave, kiam + «Mi volis bati vin pro kolerego; + «Kompensu vin per tiuj zibelfeloj, + «_Hodiaŭ kunkudritaj, pretigitaj_, + «Je pli ol kvincent funtoj orvalore. + «Tuj prenu ilin, bela kompensaĵo!» + _Al lia kol' Marsilo ligas ilin._ + «Mi tute ne rifuzas», diras Geno, + «Kaj Dio volu Mem vin rekompenci.» Aŭdu. + +44 + + Marsilo diras: «Geno _sciu_ vere, 520 + «Ke mi deziras vin tre kore ami; + «_Sekreta restos nia konsiliĝo_, + «Mi tre dezirus aŭdi vin pri Karlo + «Grandaĝa, vivotempon li transpasis, + «Li estas, ŝajne, pli ol ducentjara; + «Li tiom da fremdlandoj trapaŝadis, + «Da _batoj_ sentis sur la bulan ŝildon, + «Da gloraj reĝoj igis mizeruloj! + «Nu! Kiam ĉesos li batali tiel? + «_Francujen, Ajksen, trovus li ripozon!_» + Respondas Geno: «Karl' ne estas tia; + «Ja, ĉiuj kiuj lin ekvidas, konas, 530 + «Ripetas, ke la Reĝo estas nobla. + «Ne povus mi lin inde ŝati, laŭdi; + «Pli nobla kaj pli bona ne troviĝas; + «Valoron lian kiu povus diri? + «Lin Dio faris tiom superulo! + «Mi volus morti pli ol lin forlasi!» Aŭdu. + +45 + + «Mi multe miras», diras l' Idolano, + «Pri Karlo tiel blanka kaj grandaĝa; + «Li estas, ŝajne, pli ol ducentjara; + «Sur tiom da fremdlandoj klopodadis, 540 + «Da batoj per pikstangoj ricevadis, + «Da gloraj reĝoj igis mizeruloj! + «Nu! Kiam ĉesos li batali tiel?» + Kaj Gen': «Ne, certe, dum la nevo vivas, + «La plej kuraĝa sub Ĉielarkaĵo; + «L' amiko Oliviro estas brava, + «La dek du konsilistoj, la amataj, + «Antaŭgvardias kun dudek mil anoj. + «Konfidu Karlo, li neniun timas!» Aŭdu. + +46 + + Rediras l' Idolano: «Mi miregas 550 + «Pri Karlo tiel blanka kaj grandaĝa, + «Li estas, ŝajne, pli ol ducentjara; + «Li tiom da fremdlandoj almilitis, + «Da batoj per tranĉegaj lancoj sentis, + «Da gloraj reĝoj venkis kaj mortigis; + «Nu! Kiam ĉesos li batali tiel?» + Kaj Gen': «Ne, certe, dum Rolando vivas + «La plej kuraĝa ĝis la Oriento; + «L' amiko Oliviro estas brava, + «La dek du konsilistoj, la amataj, 560 + «Antaŭgvardias kun dudek mil Francoj. + «Konfidu Karlo, li neniun timas!» Aŭdu. + +47 + + --«Sinjoro Geno», diras Reĝ' Marsilo, + «Ne estas gento bela pli ol mia. + «Mi povas per kvarcent mil kavaliroj + «Elbataladi Karlon, ankaŭ Francojn.» + --Respondas Geno: «Vi ne kredu tion; + «Multegajn Idolanojn vi nur perdos! + «Ne malsaĝaĵon, sed saĝaĵon faru! + «Al Karlo donu tiom da riĉaĵoj, 570 + «Ke Francoj estu tute mirigitaj. + «Preninte dudek el garantiuloj, + «La Reĝo iros al Francujo dolĉa, + «Kaj malantaŭe lasos postgvardion, + «En kiu estos graf' Roland', mi kredas, + «Kaj Oliviro brava kaj nobela. + «Du grafoj mortos, mi certigas tion; + «Kaj tiel malfieriĝinta Karlo + «Plu ne kuraĝos iam vin batali.» Aŭdu. + + + +Montroj. + + +48 + + «Sinjoro Geno», _diras Reĝ' Marsilo,_ 580 + «Rolandon kiel povos mi mortigi?» + --Kaj Gen': «Mi scios tion al vi diri. + «Trairos Karlo Sizrajn intermontojn; + «Li, malantaŭe, lasos postgvardion. + «Kun nevo graf' Rolando, potenculo, + «Kaj Oliviro, tiel konfidinda; + «Dudek mil Francoj ankaŭ estos tie. + «_Sed vi, kunigu vian belan genton,_ + «Al Francoj sendu centmil Idolanojn + «Por batalegi je l' unua fojo; + «La francan genton ili forte vundos; 590 + «Jes, viaj, eble, estos disĵetitaj; + «Sed, duan fojon, bataladu same; + «El tiuj du, Roland' ne elturniĝos. + «Vi tiel faros belan elmiliton, + «Kaj vi plu ne batalos vivodaŭre!» Aŭdu. + +49 + + «Rolandon, kiu povus pereigi + «Senigus Karlon je la dekstra brako! + «Jes! Plu ne estos la belegaj aroj! + «Anarojn tiajn Karl' ne kunigante, + _«Ne portos plu sur frunto oran kronon,_ + _«Kaj tuta Hispanujo_ trankviliĝos!» 600 + Aŭdinte, Reĝo kisas lin sur kolo. + Kaj tuj trezorojn siajn ekmalfermas. Aŭdu. + + + +Ĵuroj. + + +50 + + Marsilo diras: «Kial paroladi? + «Ne estas konsilant' _se ne_ fidinda! + «_Tuj_ ĵuru al mi, ke Rolando _mortos,_ + _«Ke mi lin trovos en la postgvardio;_ + _«Sur mia leĝo mi promesos al vi,_ + _«Ke mi batalos lin, se mi lin trovos.»_ + --Respondas Gen': «Laŭ via volo estu!» + Sur sanktrestaĵoj en Murglejso glavo + Li ĵuras!... Perfidaĵo plenumiĝis!... Aŭdu. + +51 + + Ĉi-tie staras tron' elefantosta + _Sub olivujo kaj sur blanka ŝildo_. + Marsilo tien alportigas libron 610 + Sur kiu estas leĝ' Tervaga, Maha; + Sur ĝi l' hispana Sarazeno ĵuras: + «Se mi Rolandon trovos postgvardie, + «Mi lin batalos per la tuta gento; + «Rolandon mi mortigos se mi povos, + «_La dek du konsilistoj juĝe mortos!_» + --Kaj Gen': «_Traktaĵo nia_ bonsukcesu!» Aŭdu. + +52 + + Jen venas idolano Valdabruno, + _En majstr' ordeno patro_ de Marsilo, + Li afablege diras: «Gen', Sinjoro, + «Ĉi-glavon prenu, la plej el efikaj, 620 + «Valoras la prenil' pli ol mil skudojn; + «Pro amikec' mi ĝin donacas al vi; + «Sed helpu kontraŭ la baron' Rolando, + «Ke ni lin trovu en la postgvardio.» + --«Tiele estos», diras grafo Geno, + «_Jes, mi certigas, ni lin ekbatalos,_ + «_Kaj mi promesas, ke ni lin mortigos._» + Kaj ili kisas sur menton' kaj vango. Aŭdu. + + +Donacoj. + + +53 + + Jen venas idolano Klimborino; + Li afablege diras: «Gen', Sinjoro, + «Ĉi-kaskon prenu, la plej el fortikaj, + «_Sur nazŝirmilo brilas karbunkolo;_ + «Nin helpu kontraŭ la markiz' Rolando, 630 + «Kaj diru, kiel ni lin malglorigos.» + --«Tiele estos», diras _al li_ Geno. + Sur buŝ' kaj vango interkisas ili. Aŭdu. + +54 + + Alvenas nun Reĝino Bramimundo. + «Sinjoro, diras ŝi, mi vin amegas. + «Ĉar l' edzo, ĉiuj anoj, vin tre ŝatas. + «Mi donas al vi, por edzino via, + «Du ĉirkaŭmanojn, oro kaj juveloj + «Valoras pli ol la trezor' de Romo. + «Neniam via Estro vidis tiajn, 640 + _«Kaj ĉiutage al vi mi donacos.»_ + _--Nun Geno: «Ni plenumos vian servon.»_ + Li metas ĉirkaŭmanojn en la boton. Aŭdu. + +55 + + Alvokas Reĝ' Maldujton, la kasiston: + «Nu? Ĉu pretigis vi por Karl' donacojn?» + --Kasisto diras: «Via Reĝa Moŝto, + «Jen l' or', l' arĝento, sur sepcent kameloj; + «Garantiuloj dudek el plej noblaj.» + _Marsil' al Geno ĵus alproksimiĝis,_ + _Sur sia kor' lin dolĉe ĉirkaŭpremis,_ + _Kaj diris: «Mi ja devas vin tre ami,_ + _«Kaj ĉiutage al vi mi donacos,_ + _«Se, por Rolandon frapi, vi kunhelpos.»_ + _Respondas Geno: «Jes! mi ne prokrastos!»_ Aŭdu. + +56 + + Marsilo tuŝas Genon sur la ŝultro, + Dirante: «Vi tre brava, saĝa, estas; + «Sed pro la leĝo (laŭ vi) la plej bona, + «Vin gardu, ke vi aliiĝu pri ni. 650 + «Mi malavaros por vi mian havon, + «Dek mulojn per araba or' ŝarĝitajn, + «Kaj ĉiujare tiel mi donacos. + «Ŝlosilojn prenu de l' urbego nia, + «Al Karlo donu, je mi, riĉegaĵojn, + «_Kaj ankaŭ dudek ĉi-garantiulojn_. + «Sed igu, ke Rolando postgvardiu. + «Se mi lin trovos intermontirantan, + «Mi kontraŭ li batalos ĝis la morto.» + --Kaj Gen': «Mi pensas, ke mi tro prokrastas!» + Ekrajdas li, kaj iras sian vojon. Aŭdu. + + + +Reveno de Geno. + + +57 + + La Reĝo proksimiĝas sian Regnon, + Li ĵus alvenis al _Valterno_, urbo + Ekokupita iam de Rolando, + Ruinigita ankaŭ de cent jaroj. + Pri Gen' novaĵojn Reĝ' atendas tie. + Ĉu submetiĝos granda Hispanujo? + Tagiĝe, je l' unua matenruĝo, + Jen Grafo Geno venas al tendaro. Aŭdu. + +58 + + _Belega tago kaj brilega suno._ + Sin levis Reĝo Karlo frumatene; + Al meso kaj matinoj li ĉeestis; 670 + Sur verda herbo, apud tendo, sidas + Rolando; brava Olivir' alestas, + Kaj duk' Naimo, kaj grandnombraj anoj + Kaj Geno, perfidulo, ĵurrompinto. + Li perfidege alparolas Reĝon: + «Salut' je Dio, Via Reĝa Moŝto, + «De Saragus' ŝlosilojn mi alportas; + «Jen grandaj trezoraĵoj, kaj jen dudek + «Garantiuloj; bone gardu ilin. + «Marsilo Reĝo petas vin, ke vi ne 680 + «Riproĉu lin pri manko de l' kalifo; + «Ĉar mi mem vidis tricent mil soldatojn, + «(Kaj la kirasojn, kaj la _ŝtalajn_ kaskojn, + «Kaj oregravuritajn glavprenilojn), + «Kun la kalifo ili enŝipiĝis; + «Foriris ili, tute malvolinte + «Ricevi kaj konservi nian kredon. + «Ne marveturis ili tra kvar mejloj, + «Jen ekbruegas fulmotondr' ventego... + «Vi ilin plu ne vidos... ili dronis... 690 + «_Pro tio nun kalifo ne ĉeestas_. + «Se li postvivis, mi lin kunkondukus. + «Sed, l' idolana Reĝo vin certigas, + «Ke, antaŭ ol finiĝas ĉi-monato, + «Li sekvos vin al franca Reĝolando; + «Al leĝ' kristana tiam li aliĝos, + «Manplekte, li fariĝos ano via, + «Per vi, li estos Reĝ' de Hispanujo.» + --Kaj Reĝo diras: «Ni al Dio danku; + «Vi agis bone, Gen', mi ŝuldas al vi.» + --Nun, mil trumpetoj tra kampar' sonoras... 700 + Deloĝas Francoj; ili ŝarĝas brutojn; + Jen ĉiuj iras al Francujo dolĉa... Aŭdu. + + + +Malamikoj. + + +59 + + Nun Reĝo Karlo venkis Hispanujon, + Kastelojn _ruinigis_, urbojn prenis; + Li diras: «Mi ja finis militadon!», + Kaj li rajdadas al Francujo dolĉa. + _Jam tago malheliĝas, krepuskiĝas;_ + Rolando graf' starigis la standardon + Sur altaĵeton, rekte al ĉielo; + Ripozas Francoj sur kamparo vasta. + Jen, tra la valoj, Idolanoj rajdas, 710 + Vestitaj per kirasoj, _ferkiteloj_, + Sur kapo kaskoj, kaj ĉe flanko glavoj, + Je kolo ŝildoj kaj pikstangoj akraj... + Sur monto, en arbaro ili haltas; + Kvarcent mil viroj staras ĝis tagiĝo! + Ho Dio, ve! ne scias tion Francoj! Aŭdu. + + + +Unuaj sonĝoj de Karlo. + + +60 + + La tago malheliĝis, nun noktiĝas; + Ekdormas tie glora Estro Karlo; + Li sonĝas: En la Sizraj intermontoj + Li tenas sian fraksenlignan lancon. 720 + Jen grafo Geno ĝin forprenas de li, + Svingante ĝin kaj skuadante tiel, + _Ke li ĝin rompas, kaj eĉ ĝin frakasas;_ + Ĝis la ĉielo flugas la rompaĵoj... + Dormadas Karlo, ĉar li ne vekiĝis... Aŭdu. + +61 + + Sonĝinte tiel, li denove sonĝas. + Jen en Francujo, en kapel' de Ajkso + La dekstran brakon urso mordis tiel, + _Ke tranĉis ĝi la karnon ĝis la osto:_ + Jen, el Ardeno, kuras leopardo; + Ĝi ankaŭ kruelege lin atakos... + Sed jen, el ĉambro, tuj ĉashundo kuras 730 + Al Karl' per galopegoj, risortiĝoj; + Elmordas hundo dekstran ursorelon, + Kaj brave ekatakas leopardon. + --«Batalo granda--diras Francoj; ili + «Ne scias, kiu estas la venkonto...» + Dormadas Karlo, ĉar li ne vekiĝis. Aŭdu. + + + +Ordono. + + +62 + + Post nokto, la tagiĝo hele venas. + Imperiestro tre fiere rajdas; + _Nun mil trumpetoj_ tra la _gent' sonoras_. + «Baronoj noblaj, diras Estro Karlo, 740 + «Rigardu tien, intermontvojetojn... + «Decidu, kiu marŝos postgvardie.» + Sed Gen': «Rolando, mia duonfilo; + «Neniu estas pli kuraĝa ol li; + «_Li estas la savonto de la gento._» + Aŭdinte, Reĝ' fiere lin rigardas, + Kaj diras: «Vi ja estas mem Diablo; + «Ekscit' mortiga prenis vian korpon; + «Sed kiu do por mi antaŭgvardios?» + Respondas Gen': «Ogiro de Danujo + Plej bona estas por plenumi tion.» Aŭdu. + +63 + + Aŭdinte, ke lin oni nomas, Grafo + Rolando ekparolas kiel Estro: + «Mi, duonpatro, devas vin tre ami, + «Mi, ŝuldos al vi, ke mi postgvardios. + «Francestro Karlo, ja, nenion perdos, + «Ĉar mi zorgeme gardos pri ĉevaloj + «Pri muloj kaj mulinoj surrajd_eblaj_, + «Kaj pri portilaj brutoj. Kiu ilin + «Forprenus, ilin pagos per glavbato.» + --Gen': «Vi ja veron diris, mi vin konas.» Aŭdu. + +64 + + Roland' aŭdinte, ke li postgvardios, + Parolas kun koler' al duonpatro: + «Perfido kaj malbon' de via sango + «Kredigis vin, ke mi ellasos ganton, + «Ĉar antaŭ Karl' faligis vi bastonon!» Aŭdu. + +65 + + Rolando grafo alparolas Karlon: + «El via mano, donu la pafarkon; + «Mi kredas, mi riproĉon ne meritos. + «Ĝi, ja, ne falos de mi, kiel falis + «De Geno dekstra _ganto_ kaj bastono.» 770 + La Reĝo staras, kapon mallevinte, + Li elkaresas barbon kaj lipharojn, + Kaj li ne povas sin deteni plori. Aŭdu. + +66 + + Alvenas siavice Duk' Naimo, + _Barbulo kaj harulo heleblanka_. + Li estas plej ŝatinda kortegano; + Li diras al la Reĝo: «Vi lin aŭdis; + «Rolando grafo estas kolerega, + «_Kaj furioza, ankaŭ terurega;_ + «Al li vi komisiis postgvardion; + «Baronon tian vi neniam trovos. + «Streĉitan de vi, donu la pafarkon 780 + «Al li, kaj li kunprenu bonhelpantojn.» + Pafarkon donas Reĝ'--Roland' ĝin prenas. Aŭdu. + +67 + + Kaj Reĝo Karlo diras al Rolando: + «Sinjoro nevo, ja, vi scias, al vi + «Duonon de l' anaro mi fordonos; + «Ĝin gardu, ĉar ĝi estas la savonto.» + --Sed Grafo: «Ne! Mi tion ĉi ne faros; + «Pro Di' je mia gent' mi restos inda. + «Nur restu dudek mil kuraĝaj Francoj; + «Senriske, vi trairu intermontojn; 790 + «Neniun timu, dum mi estas viva!» Aŭdu. + +68 + + _Rolando grafo staras sur altaĵo;_ + _Li vestis sin per la kiras' plej bela,_ + _Surmetis kaskon indan je barono,_ + _Ĉe l' flanko orprenilan Durendalon,_ + _Al kolo sian ŝildon florpentritan;_ + _Li volas rajdi nur sur Vejlantifo;_ + _En man' pikstango; la standardo blanka_ + _Per oraj franĝoj tuŝas glavprenilon._ + _Montriĝos kiu lin amegas aŭ ne!_ + _Ekkrias Francoj: «Ni vin sekvos tien!»_ Aŭdu. + + + +Postgvardio. + + +69 + + Rolando graf' ekrajdas sur ĉevalo; + Ĉe lia flank', kolego Oliviro, + Gerin' kaj Gerier' la nobla grafo, + Otuno ankaŭ, kaj Berengiero + Kaj duk' Sansuno, kaj Ansejs' _fiera,_ + _Ivono, Ivori' de Reĝ' amataj,_ + Girard' de Rusiluno, la _grandaĝa_ + _Engeliero Gaskujano._ Diras + Ĉefepiskop': «Pro mia kap'! mi iros!» + Kaj Galtiero: «Ankaŭ mi kuniros, 800 + «Mi Rolandano, mi lin ne _forlasu_!» + Jen estas tuj dudek mil kavaliroj. Aŭdu. + +70 + + Roland' alvokas Human[2] Galtieron: + «Vi, kun mil Francoj de Francujo nia, + «Okupu intermontojn kaj altaĵojn, + «Por ke Imperiestr' neniun perdu.» + --Kaj Galtier': «Pro vi, mi faros tion!» + Kun tiuj ĉi mil Francoj de Francujo + Li iras tra altaĵojn, intermontojn. + De tie, kiaj ajn novaĵoj estos, 810 + Li ne revenos, antaŭ ol vidvigi[3] + Sepcent glavingojn. Reĝo Almariso + Belferna lin hodiaŭ batalegos[4]. Aŭdu. + +[2] De urbo «Humo». + +[3] Senigi je glavo. + +[4] Sekvo de tiu epizodo post versoj 1411-a kaj 2040-a. + + +Foriro de Karlo. + + +71 + + _Jen Estro Karl' trairas Rencesvalon._ + _Barono Duk' Ogir' antaŭgvardias;_ + _El tie do, nenio timeginda._ + _Rolando malantaŭe postgvardias_ + _Kun Oliviro, dek du konsilistoj,_ + _Dudek mil anoj, Francoj de Francujo._ + _Al ili helpu Dio dum batalo_ + _Proksima. Tion scias Gen' perfida;_ + _Sed li ricevis oron, kaj silentas!_ Aŭdu. + +72 + + Montaro estas alta! Val' malluma! + Ŝtonego nigra! intermont' terura! + Jen Francoj iras, ne sen dolorego! + Ĝis dek kvin mejloj sonas forirado! + Sed, alveninte Teron Altan, ili + Je vido de Gaskuja patrolando + Rememoriĝas pri propraĵo, hejmo, 820 + Pri junulinoj, pri edzinoj ĉastaj; + Je kortuŝeco ili ĉiuj ploras! + La plej sentema estas Karlo, lasis + Li nevon en Hispanaj intermontoj! + Dolore, li ne sin detenas plori! Aŭdu. + +73 + + En Hispanujo restis Konsilistoj, + Dudek mil Francoj ankaŭ estas tie. + Ne tremas ili, kaj ne timas morton. + Imperiestro iras al Francujo, + _Li ploras, tiras sian blankan barbon_, + Malĝojan frunton kaŝas per mantelo, 830 + Ĉe lia flanko rajdas Duk' Naimo + Dirante: «Reĝo, kia pens' vin premas?» + Respondas Karlo: «Ve! Demand' ofenda! + «Mi estas kortuŝita ĝis la larmoj! + «De Gen' Francujo estos detruita! + «Ĉi-tiun nokton sonĝis mi, ke Geno + «En miaj manoj rompas mian lancon. + «Al postgvardio li irigis _nevon_ + «Rolandon, mi lin lasis en fremdlando! + «Ve! se li mortos, kiu helpos al mi?» Aŭdu. + + + +Kunveno ĉe Marsilo. + + +74 + + Ne povas Karlo sin deteni plori; + Kunkompatadas kun li cent mil Francoj + Timante terurege pri Rolando + Danĝerigita de perfida Geno... + De fremda Reĝ' ricevis li donacojn, + Arĝenton, oron, silkvestaĵojn, mulojn, + Ĉevalojn, kaj kamelojn, kaj leonojn... + Marsil' alvokas de l' anar' baronojn, + Vicgrafojn, grafojn, dukojn, almasurojn, + Emirojn, kaj la filojn de la grafoj, 850 + Kvarcent mil li kunigis post tri tagoj, + Urbanojn alvokinte per tamburoj. + Mahomstatuon starigitan alten + Sur turo ĉiuj preĝas kaj adoras. + Furiozege tiam ili rajdas + Tra la kampar', la valoj kaj la montoj. + Jen ili vidas la standardojn francajn, + Kun postgvardio, dek du konsilistojn... + Ho! nepre batalado ekfariĝos! Aŭdu. + + + +Paroladoj. + + +75 + + Jen nevo de Marsil' antaŭe rajdas 860 + Sur mulo; li ĝin per bastono pikas. + Al l' onklo afablege li parolas: + «Por mia serv' al Via Reĝa Moŝto, + «Elportis mi dolorojn kaj klopodojn, + «Batalis, kaj, venkinto, mi revenis; + «Permesu, ke Rolandon mi ataku; + «Mi lin mortigos per tranĉega lanco; + «Se Mahomet' bonvolos helpi al mi, + «Mi liberigos tutan Hispanujon, + «De Aspraj intermontoj ĝis Duresto. 870 + «For Karlo, Francoj tuj kapitulacos, + «Kaj vi plu ne batalos vivodaŭre!» + Marsilo Reĝo donas al li ganton. Aŭdu. + +76 + + La ganton tenas nevo de Marsilo, + Li fierege diras al la Onklo: + «Ĵus min honoris Via Reĝa Moŝto! + «Elektu nun dek unu estrojn, por ke + «Ni ekataku dek du konsilistojn.» + L' unua ekparolas Falsaruno; + (Ĉi-tiu estas frato de Marsilo), 880 + «Sinjoro nevo, mi kaj vi kuniros. + «Ni ambaŭ certe, tie, batalados + «La postgvardion de anar' de Karlo. + «Ni ĝin mortigos; tio certa estas!» Aŭdu. + +77 + + Jen siavice Korsablino, Reĝo + De Barbarujo; kvankam malvirtulo, + Li ekparolas kiel kuraĝulo: + «Por tuta Dia or', mi ne forkuros. + «_Roland' ĉeestu, tuj mi lin atakos._ + «_Mi estas tria, vi elektu kvaran._» + Sed vidu, jen Malprimo de Brigalo; + Li kuras, pli rapide ol ĉevalo, 890 + Kaj per laŭtvoĉo krias al Marsilo: + «Al Rencesvalo, jes, mi tien iros! + «Roland' ĉeestu, tuj mi lin mortigos!» Aŭdu. + +78 + + Ĉeestas la Emir' de Balagero, + Belkorpa kaj vizaĝ' fiera, hela, + Kaj kiam sur ĉevalo li rajdadas, + Nobele, brave, li armilojn portas. + Famulo pro kuraĝo, se li estus + Kristan', barono estus fariĝinta. + Li venas al Marsil' kaj laŭte diras: 900 + «Al Rencesvalo, jes, mi iros tien; + «Roland' ĉeestu, morte li finiĝos, + «Kaj Oliviro, dek du konsilistoj, + «Kaj Francoj mortos kun doloro, honto! + «Pri Karlo, li, grandaĝa, babiladas; + «De nun li ĉesos nin kontraŭbatali; + «Libera Hispanujo restos al ni.» + Marsilo Reĝo lin tre multe dankas. Aŭdu. + +79 + + Ĉeestas tie Estr' de Moriano, + Plej perfidulo en Hispanolando; 910 + Li al Marsilo fanfaronas jenajn: + «Al Rencesvalo mi kondukos genton, + «Dudek mil virojn kun pikstangoj, ŝildoj. + «Roland' ĉeestu, li certege mortos, + «_Kaj Francoj mortos, kun doloro, honto._ + «Pri ili ĉiutage Karlo ploros!» Aŭdu. + +80 + + Kaj ankaŭ jen Turgiz' de Turteluso. + Li estas grafo, Estro de la urbo; + Kristanojn ruinigi li volegas. + Al la aliaj li alproksimiĝas, + Kaj diras: «Reĝ' ne timu; Maho estas 920 + «Pli forta, ol, en Romo, Sankta Petro; + «Se vi lin servos, _ni akiros_ venkon; + «Al Rencesval' mi iros al Rolando; + «Neniu povos savi lin de morto. + «Rigardu mian glavon, bonan, longan, + «Mi ĝin prezentos kontraŭ Durendalo; + «Vi scios, kiu estos la venkinto. + «Se Francoj ekbatalos, ili mortos. + «Maljuna Karl' dolore, honte vivos, + «Neniam plu _sur kap'_ portante kronon!» Aŭdu. + +81 + + Jen ankaŭ Eskremizo de Valterno; + Li, idolana Estro de ĉi-lando, + Al Reĝo diras, meze de l' anaro: + «En Rencesval' mi humiligos Francojn. + «Roland' ĉeestu, li la kapon perdos; + «Kaj Oliviro, l' Estro de l' aliaj, + «Konsilistaro _iros_ al la morto; + «Francujo dezertiĝos, Francoj mortos, + «Anaron Karlo havos plu neniam!» Aŭdu. + +82 + + Jen ankaŭ idolano Esturganto, 940 + Kun li, Estramarin' kolego lia; + Plej perfiduloj ili ambaŭ estas: + «Sinjoroj, diras Reĝ', antaŭenrajdu, + «Al Rencesvalaj intermontoj iru, + «Kaj helpu al irad' de mia gento.» + --Kaj ili: «Ni plenumos la ordonon; + «Al Oliviro kaj Roland' ni iros, + «Neniu savos dek du Konsilistojn. + «Ĉar niaj glavoj estas bonaj, tranĉaj, + «Ruĝiĝos ili per varmega sango; 950 + «Kaj Francoj mortos, Karl' pri ili ploros, + «Kaj grandan Landon ni donacos al vi; + «Vi ĝin posedos, jes, Sinjoro, venu; + «Imperiestron al vi _ni submetos_!» Aŭdu. + +83 + + Alkuras Margariz' de Sebilio, + Li superregas landon ĝis _la_ maro. + Virinoj amindumas ĉi-belulon. + Se _sinjorino_ vidas lin, ŝi ĝojas, + Kaj, _vole aŭ nevole_, dolĉridetas. + Nenia idolano lin egalas. 960 + En mezo de l' anaro, li, pli laŭte + Ol la aliaj diras: «Reĝ', ne timu; + «En Rencesval' Rolandon mi mortigos, + «Kaj Oliviro ne eliros viva, + «Kaj dek du Konsilistoj ankaŭ mortos. + «Jen vidu mian orprenilan glavon, + «Emir' de Primo ĝin donacis al mi. + «Mi, ja, enigos ĝin en ruĝan sangon! + «Al Francoj morto! Al Francujo honto! + «Maljuna Reĝo Karlo, florbarbulo, 970 + «Kun larmoj kaj koler' travivos tagojn! + «Ĉi-jaron, ni, venkintoj de Francujo, + «En urbo San Deniz' kviete dormos!» + Pripense, idolana Reĝ' sin klinas. Aŭdu. + +84 + + Kaj jen Ŝernublo de la _Nigra Valo_. + Ĝis tero pendas lia kaphararo. + Pli pezan ŝarĝon portas li, ludante, + Ol tiu por kvar muloj ŝarĝegitaj. + _Ĉi-brava graf' forlasis landon, kie_ + Ne brilas suno, kaj ne kreskas greno, 980 + Ne pluvas, roso ne akvumas teron, + Kaj ne troviĝas ŝtono, se ne nigra. + Ĝi ŝajnas esti Hejmo de Diablo! + Kaj li: «Mi zonis mian bonan glavon, + «Mi ja ruĝiĝos ĝin en Rencesvalo! + «Roland' bravul' ĉeestu, mi lin frapos; + «Alie, oni kredu min neniam! + «Per glavo, mi akiros Durendalon! + «Francujo _ruiniĝos_, Francoj mortos!» + Kunvenas dek du fremdaj _Konsilistoj_, 990 + Alprenas al si cent mil Sarazenojn, + Kaj rapidege kuras al batalo. + Sub abiaro ili sin pretigas. Aŭdu. + + + +Pretiĝado por la batalo. + + +85 + + Nun ili vestas sin per sarazenaj + Kirasoj, (ofte je subaĵ' triobla). + Jen ili metas Saragusajn kaskojn, + Kaj zonas glavojn el Viena ŝtalo; + Jen ŝildoj belaj, lancoj de Valenco, + Kaj jen standardoj blankaj, bluaj, ruĝaj! + Ŝarĝilajn brutojn, mulojn ili lasas, 1000 + Kaj rajdas sur ĉevaloj, flank' ĉe flanko... + La tago estas hela, suno bela, + Armaĵoj ĉie brilas kaj flamiĝas, + Mil kornoj miriginde trumpetadas. + Grandega _estas_ bru'! Ĝin aŭdas Francoj. + Jen Olivir': «Sinjor', koleg', mi kredas, + «Ke Sarazenoj eble nin batalos!» + --Roland': «Per tio, Dio nin favoru! + «Ni devas kontraŭstari por la Reĝo, + «Suferi oni devas por la Estro, 1010 + «Por li, elporti varmon kaj malvarmon, + «Kaj perdi ankaŭ haŭton kaj hararon! + «Bategi estas ĉiuhoma devo; + «Ne oni kantu pri ni malbonaĵon! + «Ni estas pravaj kontraŭ Idolanoj; + «Ekzemplo kulpa ja ne estos de mi!» Aŭdu. + + + + +MORTO DE ROLANDO + + + +Komenco de batalego. + + +86 + + Altaĵon Olivir' suprenirinte + Rigardas dekstren tra la herba valo; + Li vidas Idolanan tutan genton. + Rolandon la amikon li alvokas: 1020 + «El Hispanujo, kiom da bruado! + «Da kaskoj brilaj, kaj kirasoj helaj! + «Tuj nepre Francoj multe batalegos! + «_Ĉi-tio estas perfidaĵ' de_ Geno. + «Deĵoriginte tie nin de l' Estro!» + Rolando diras: «Vi, la buŝon bridu, + «Al mi li estas duonpatr'... silentu!» Aŭdu. + +87 + + Altaĵon supreniris Oliviro, + El tie li rigardas Hispanujon. + Kaj Sarazenan densan anaregon. 1030 + Jen brilas oraj, juvelhavaj kaskoj, + Kaj ŝildoj, kaj broditaj subkirasoj, + Pikstangoj, kaj standardoj sur la hastoj! + La rotojn li ne povas kunkalkuli! + Ilian nombron kiu povus diri? + Li mem fariĝas tute miriĝinta. + Penade de monteto li revenis; + Al Francoj li raportas pri l' vidaĵo! Aŭdu. + +88 + + Li diras: «Ili estas tiom kiom + «Ne eble estas dungi pli ol ilin. 1040 + «Ĉeestas _ja pli ol_ cent mil, kun ŝildoj, + «Kaj kaskoj kaj kirasoj brilegantaj, + «Pikstangoj rektaj, kaj brunhelaj hastoj! + «Vi nepre miriginde batalegos. + «Sinjoroj francaj, Dio helpu al vi! + «Ni ĉiuj kontraŭstaru por la venko!» + --«Malben' al forkuranto, diras Francoj, + «Ni ĉiuj estas pretaj, eĉ por morti!» Aŭdu. + + + +Fiereco de Rolando. + + +89 + + Jen Olivir': «Grandnombraj Idolanoj, + «Kaj nur malmultaj Francoj, al mi ŝajnas! 1050 + «Roland' amiko, sonorigu kornon; + «Ĝin aŭdos Karlo, kaj reiros gento.» + Roland' respondas: «Mi malsaĝa estus, + «Kaj perdus gloron en Francujo dolĉa! + «Per Durendalo mi fortege batos; + «Ruĝiĝos ĝia plat' ĝis l' orprenilo, + «_Kaj ankaŭ Francoj frapos kuraĝege!_ + «Jes! pentos Idolanoj intermontojn + «Irinte; ili ĉiuj nepre mortos!» Aŭdu. + +90 + + «Roland' amiko, prenu Olifanton; + «Aŭdinte, Karlo reirigos genton. 1060 + «La Reĝo kaj baronoj helpos al ni!» + --Rolando: «Dio gardu, ke mi estu + «Al parencaro kaŭzo de mallaŭdo + «Pro malhonoro al Francujo dolĉa! + «Fortege batos mi per Durendalo, + «La bona glavo, tie ĉi je l' flanko. + «Ruĝiĝos ĝia ŝtala plat' per sango + «De Idolanoj tien ĉi malprave + «Venintaj; ili ĉiuj nepre mortos!» Aŭdu. + +91 + + «Roland' amiko, prenu Olifanton; 1070 + «Ĝin aŭdos Karlo intermontiranta, + «Kaj kun li Francoj ja returnen iros!» + --Rolando: «Dio gardu! kaj neniam, + «Tra mondo, iu povu diri, _ke mi_ + «Pro Idolanoj sonorigis kornon! + «Mi tiel ne hontigos parencaron! + «Sed kiam estos mi en batalego + «Mi tranĉefrapos mil kaj sepcent foje! + «Ruĝiĝos ŝtala Durendal' per sango! + «Kuraĝe batalegos bravaj Francoj; 1080 + «Kaj Sarazenoj ne evitos morton!» Aŭdu. + +92 + + Kaj Olivir': «Ne estus hontindaĵo! + «Mi vidis la hispanajn Sarazenojn; + «De ili plenaj estas valoj, montoj, + «Kaj ankaŭ stepoj, ĉiuj ebenaĵoj! + «Potenca estas fremda anarego, + «Kaj nur malmultenombra nia gento!» + --Roland': «El tio la fervoro kreskas! + «Min gardu Dio kaj Anĝeloj _sanktaj_, + «Ke iam mi Francujon malaltigu! 1090 + «Pli bona morto ol malhonoriĝo! + «Ni frapu, Karlo ŝatas kuraĝulojn!» Aŭdu. + +93 + + Rolando estas nobla, Oliviro + Prudenta; ambaŭ miriginde bravaj, + Rajdante, armiĝinte, multplivolus + Mortiĝi ol seniĝi je batalo! + Belkoraj grafoj noble ekparolas... + Ĉar Idolanoj fervorege rajdas, + Ekkrias Olivir': «Rolando, vidu, + «Ĉeestas ili, tro malestas Karlo! 1100 + «Ho! Kial vi ne sonorigis kornon? + «Alestus Reĝo, kaj ni estus fortaj! + «_Al ili, tie, oni ne riproĉu!_ + «Rigardu supren, _Asprajn_ intermontojn, + «Vi vidos plendan postgvardion!... kiu + «Nun estas tie, estos plu nenie!» + --«He, babilaĵo! diras graf' Rolando, + «Malbeno estu al malkuraĝulo! + «Sur kampo ni fortege kontraŭstaros; + «De ni devenos batoj kaj batalo!» Aŭdu. + +94 + + Roland' vidante bataladon certan, 1110 + Pli ol leon' aŭ leopard' fiera, + Al Francoj kaj al Oliviro diras: + «Koleg' amiko, ne parolu tiel; + «Ĉar Karlo kiu lasis al ni Francojn + «Kunigis tiujn dudek mil el ili. + «Li scias, ke ni ĉiuj estas bravaj. + «Por l' Estro multe ni suferi devas, + «Elporti varmon ankaŭ la malvarmon, + «Kaj malavari sangon kaj eĉ karnon! + «Al vi _la_ hasto, al mi Durendalo 1120 + «La bona glavo, de la Reĝ' donaco; + «Post mi la posedanto povos diri, + «Ke ĝi al nobla grafo apartenis!» Aŭdu. + +95 + + Turpin' ĉefepiskopo estas tie, + Ĉevalon pikas, monton supreniras, + Alvokas Francojn kaj predikas tiel: + «Baronoj noblaj, Karl' ĉi-tie lasis + «Nin; por li ni bravege morti devas, + «Por helpi al defend' de Kristanaro! + «Vi tuj batalos, tio certa estas; 1130 + «Vi vidas, tie estas Sarazenoj. + «Pri pekoj, petu Dion por pardono! + «Animojn viajn mi tuj senpekigos; + «Kaj se vi mortos, vi, martiroj sanktaj, + «Sidiĝos en altaĵoj Paradizaj.» + --Nun Francoj piediras, genufleksas; + Ĉefepiskop', je Dio, ilin benas: + «Vi pentofaru per fortegaj batoj!» Aŭdu. + +96 + + Nun Francoj releviĝas _sur_ piedoj, + Senkulpigitaj, kvitaj je la pekoj; 1140 + Ĉefepiskop' je Dio benis ilin. + Ekrajdas ili sur ĉevaloj viglaj, + Armaĵojn portas, kiel kavaliroj + Por la batalo tute pretiĝintaj. + Rolando graf' alvokas Oliviron: + «Sinjor' kolego, vi pravege _diris_, + «Ke grafo Geno ĉiujn nin _perfidis_! + «Li prenis donojn, oron kaj arĝenton! + «Imperiestro prave nin venĝegus! + «Marsilo Reĝo, komercinte pri ni, 1150 + «Per niaj glavoj nur ricevos pagon!» Aŭdu. + +97 + + Roland' trairas hispanintermontojn + Sur Vejlantif' ĉevalo sia bona. + Plej taŭga estas lia armilaro, + Li noble tenas per la pugn' pikstangon + Al la ĉielo direktatan; pendas, + Je supr', standardo tute blanka, kies + Franĝaĵoj oraj _kovras_ lian _manon_, + Rolando estas vigla, ĝoja, gaja. + Amiko Oliviro sekvas lin, kaj 1160 + Francanoj krias: «Li savonto estas!» + Li tiam fierege Sarazenojn + Rigardas ... sed pasie, dolĉe, Francojn; + Ĝentilan vorton li al ili diras: + «Baronoj noblaj, paŝu malrapide; + «Al sia perdo iras Idolanoj! + «Hodiaŭ ni akiron prenos ... riĉan + «Pli ol akiris iam franca reĝo!» + De tiam la anaroj renkontiĝas. Aŭdu. + +98 + + Jen Oliviro: «Mi ne parolados!... 1170 + «Ĉar vi ne volis sonorigi kornon, + «Neniam helpon Reĝo donos al vi. + «Ne scias Karlo, li do estas prava! + «Al ili tie oni ne riproĉu! + «Baronoj noblaj, laŭ la povo rajdu; + «De nun, neniu iru malantaŭen! + «Pro Dio! Pensu nur pri du aferoj: + «Kaj doni, kaj ricevi fortajn batojn! + «Nu, ni memoru pri deviz' de Karlo!» + Je tiu vorto, Francoj ekkriadas: 1180 + «Munĝojo!»--Kiu aŭdus ilin, povus + Nur pensi pri plej alta kuraĝeco! + Ho Dio! Kiel bela la rajdado! + Rapidigante marŝon per spronbatoj + Tuj ekfrapegos ili ... (Ĉu ne pravaj?), + Sed Sarazenoj pro nenio timas... + Jen Francoj, Idolanoj, brust' ĉe brusto. Aŭdu. + + + +Interpuŝo. + + +99 + + La nevo de Marsilo, Aelroto, + Unue rajdas antaŭ la anaro. + _(Armiloj bonaj kaj ĉevalo forta)._ + Li tiel ekinsultas niajn Francojn: 1190 + «Perfidaj Francoj, tuj vin ni batalos! + «Perfidis, kiu devus vin defendi! + «Malsaĝa Reĝo vin ĉi-tie lasis! + «Francujo dolĉa perdos tuj la gloron, + «Kaj granda Karl' de korpo dekstran brakon! + «_Hispanaj montoj fine kvietiĝos!_» + Roland' lin aŭdas; Dio! kia bato! + Per oraj spronoj li ĉevalon pikas, + Furiozege frapas l' Idolanon; + Kirason rompas, ŝildon dispecigas, + _Tra l' korpo puŝas sian grandan glavon_, + Distranĉas bruston, kaj disrompas ostojn, 1200 + Disigas tutan spinon de la dorso; + Per hasto li forpelas la animon, + Kaj tiel li ŝanceliĝintan korpon + Faligas de ĉeval' per unu bato. + La kolo distranĉiĝas en du pecoj! + Ne lasas lin Roland', sed al li diras: + «For, malŝatinda! Karlo ne malsaĝa, + «Ĉar li neniam amis perfidaĵon! + «En Intermontoj prave li nin lasis! + «Francujo dolĉa tuj ne perdos gloron! 1210 + «Frapadu, Francoj, jen komenco estas! + «Ni pravaj, malsatuloj-ĉi malpravaj!» Aŭdu. + +100 + + Jen estas tie Duko Falsaruno. + Ĉi-tiu estas frato de Marsilo, + Kaj Estro super Dato, Abiruno; + El ĉiuj plej malnobla kaj perfida. + Tro larĝa lia frunto inter la du + Okuloj almezuras duon futon. + Je vido de mortinta nev', dolore + Li ĝemas, el amas' antaŭenkuras, 1220 + Ekkrias idolanan signaldiron, + Kaj kolerege kontraŭ Francoj, diras: + «Francujo dolĉa perdos tuj honoron!» + Lin aŭdas Olivir' kun kora bato! + Per oraj spronoj li ĉevalon pikas, + Kaj tuj majstrece frapas Falsarunon; + Kirason rompas, ŝildon dispecigas, + Trapikas lin per pinto de standardo, + Faligas lin de selo unubate, + Kaj al sternita tere malsatulo 1230 + Li fierege alparolas tiel: + «Malnobla! mi ne zorgas pri minacoj! + «Frapadu, Francoj, ĉar ni certe venkos! + «Munĝojo» krias li, «Deviz' de Karlo!» Aŭdu. + +101 + + Jen estas tie Korsablino, Reĝo + De Barbarujo, malproksima lando. + Aliajn Sarazenojn li alvokas: + «En la batalo, ni ja povas venki, + «Ĉar Francoj estas nur malmultenombraj, + «Kaj ĉiuj ĉeestantoj malŝatindaj! 1240 + «Neniam unu eĉ al Karl' eliros, + «Dum tiu tago, ili nepre mortos!» + Turpin' ĉefepiskop' lin aŭdas, kaj lin + Malamas _pli ol_ kiun ajn sur tero. + Per oraj spronoj li ĉevalon pikas, + Kaj terurege frapas Korsablinon; + Kirason rompas, ŝildon dispecigas, + Trapikas lian bruston per pikstango, + Kaj tiel forte, ke ŝancelas teren + La korpon mortigitan unubate! 1250 + Nun al sternita tere malsatulo, + Turpin' ne povas sin deteni diri: + «Malnobla idolano, vi mensogis! + «Sinjoro Karlo ĉiam nin defendas! + «Neniam Francoj volos forkuradi! + «Anaron vian ni haltigos tie! + «Vi ankaŭ devos suferadi morton! + «Frapadu, Francoj, jes, sen interrompo! + «Jen nia komencaĵ', ni danku Dion! + «Munĝojo!» krias li, «Deviz' de venko!» Aŭdu. + +102 + + Malprimon de Brigal' Gerin' ekfrapas. + Ne unu groŝon bona ŝild' valoras, + Ĉar disrompiĝis ĝia centra bulo + Kristala, kies peco falas teren. + Kiraso ekfendiĝas ĝis sur karno, + Jen la pikstango akra ĝin trapikas, + Jen l' Idolano teren, unubate! + Satano prenu for animon lian! Aŭdu. + +103 + + Kaj Gerier' ekfrapas Amuraflon, + Kirason rompas, ŝildon dispecigas, 1270 + En koron li enigas akran haston, + Trapikas korpon per fortega bato. + Jen mortigito teren, unubate. + Jen Olivir': «Batalo nia bela!» Aŭdu. + +104 + + Ekfrapas Almasuron Duk' Sansuno. + Li rompas oran kaj floretan ŝildon. + Kiraso servas por nenio. Koro, + Hepato, pulmo estas distranĉitaj! + _Mortinto_ teren! (Pri li ploru aŭ ne!). + Ĉefepiskopo diras: «Jen majstraĵo!» Aŭdu. + +105 + + Ansejs' forlasas bridon al ĉevalo, + Kaj kuras al Turgiz' de Turteluso. + Li rompas ŝildon sub orita bulo, + Kaj, sub kiras', duoblan ŝtofon fendas. + Eniĝas bona hasto tra la korpon, + Tiele, ke feraĵo ĝin trapikas! + Jen mortigito teren, unubate. + Rolando diras: «Jen kuraĝulaĵo!» Aŭdu. + +106 + + Engelier', Burdela Gaskujano, + Per spronoj pikas, kaj forlasas bridon; 1290 + Atakas Eskremizon de Valterno. + Sur lia kol' disrompas lian ŝildon, + Disŝiras mentonumon de kiraso, + Kaj frapas tra la brusto, inter ŝultroj; + Faligas lin de selo, unubate, + Kaj diras: «Ĉiuj vi al morto iros!» Aŭdu. + +107 + + Otun' ekfrapas fremdan Esturganton + Sur ledon de antaŭa ŝildsupraĵo, + Fortranĉas ruĝajn, blankajn ornamaĵojn, + Kaj disrompinte pecojn de kiraso, 1300 + Tra lian bruston puŝas fortan haston; + Faligas lin senvivan de ĉevalo, + Kaj ankaŭ diras: «Vin neniu savos!» Aŭdu. + +108 + + Berengier' Estramarinon frapas, + Kirason rompas, ŝildon dispecigas, + Tra lian korpon puŝas fortan haston, + Kaj lin mortigas ĉe mil Sarazenoj... + El dek du Konsilistoj, jam dek mortis, + El ili du vivantoj nur postrestas: + Ŝernublo, ankaŭ grafo Margarizo. Aŭdu. + +109 + + Jen Margariz' tre nobla kavaliro, + Rapida, vigla, forta, bela, pikas + Per spronoj. Li atakas Oliviron; + Sub ora bulo li disrompas ŝildon, + Kaj frapas lin laŭlonge de la ripoj. + Sed Dio gardas ... bato ne efikas... + Kaj hast' tuŝetas sed ne tranĉas karnon!... + _Ne malhelpite_, Margariz' foriras; + Por voki anojn, sonorigas kornon. Aŭdu. + +110 + + Batalo estas ĉie miriginda! 1320 + Rolando graf' ne timas riski morton. + Li frapas dum en mano restas hasto. + Ĝin dek kvin batoj _rompis_ kaj frakasis! + Li elingigas bonan Durendalon, + Per spronoj pikas, kuras al Ŝernublo, + Pecigas karbunkole brilan kaskon, + Disigas same ĉapon kaj hararon, + Detranĉas la okulojn kaj vizaĝon, + Kirason blankan lerte laboritan, + Kaj tutan korpon ĝis tra la femuroj, 1330 + Ĝis selo ornamita per oraĵoj; + Tra dorson de ĉevalo glavon puŝas, + Disigas spinon, malgraŭ interosto; + Faligas ambaŭ sur la densan herbon, + Kaj diras: «Vi, malnobla, eraregis! + «Al vi ne helpos Mahometo via! + «Neniam tia malsatulo venkos!» Aŭdu. + +111 + + Rolando graf' trarajdas batalejon. + En mano, Durendalon akran, tranĉan, + Mortigan ĉie, inter Sarazenoj. 1340 + Mortintoj amasiĝas sur mortintojn; + Sur teron disverŝiĝas varma sango! + Ruĝiĝas brakoj kaj kiras' de l' Estro, + Ruĝiĝas kol' kaj ŝultroj de l' ĉevalo! + Jen Oliviro ne prokrastas frapi, + Jen dek du konsilistoj laŭdindegaj, + Jen ĉiuj Francoj frapas kaj mortigas, + Jen Idolanoj svenas aŭ mortiĝas! + Ĉefepiskopo: «Brave por baronoj! + «Munĝojo!» diras li, «Deviz' de Karlo!» Aŭdu. + +112 + + Trarajdas Oliviro batalejon, + (En mano restas nur rompaĵ' de hasto!), + Atakas Idolanon Malsarunon, + Disrompas oran kaj floretan ŝildon, + Elĵetas el la kapo du okulojn, + (Cerbaĵo defaladas sur piedojn), + Mortigas lin kun sepcent samgentulojn, + El kiuj Estorguzon kaj Turgizon. + Proksime de la man' rompiĝas hasto! + --Rolando: «Kion faras vi, kolego? 1360 + «Batali per bastono vi ne povas! + «Per fer' kaj ŝtalo vi pli bone agas! + «Ĉu vi forgesis glavon Haltekleron + Je orprenilo kaj kristala bulo? + --Kaj Olivir': «Ĝin kiel elingigi? + «Ne povas mi, ĉar mi ne ĉesas frapi!» Aŭdu. + +113 + + Eltiras Oliviro bonan glavon + Pri kiu tiom petis lin Rolando, + Kaj montras ĝin al li per nobla gesto. + Ĵustinon de Fervalo li ekfrapas, + De lia kapo faras du pecaĵojn, + Distranĉas korpon kaj kirason flavan, + Kaj selon, kie brilas or', belŝtonoj; + Samtempe spinon de ĉeval' _distranĉas_, + Kaj ekfaligas ilin ambaŭ teren. + --Rolando: «_Nun_, en vi mi vidas fraton, + «Ĉar tiaj batoj plezurigas Karlon!» + «Munĝojo!», oni krias ĉiuflanke. Aŭdu. + +114 + + Gerino rajdas sur ĉeval' Sorelo, + Kaj Gerier', l' amik', sur Pasacervo; 1380 + Forlasas bridojn kaj per spronoj pikas, + Atakas idolanon Timozelon; + Unua ŝildon, dua la kirason + Ekrompas; ambaŭ tranĉas bruston, + Faligas lin senvivan sur la kampon. + (Ĉar mi ne aŭdis, mi ne scias, kiu + El ili tiam estis pli rapida). + _Engeliero de_ Burdel' _mortigas_ + Esperverinon, filon _de Borelo_, + Ĉefepiskopo same Siglorelon, 1390 + Sorĉiston revenintan de Infero, + Ĉar Ĉefdiabl' lin alkondukis tien. + --Turpin': «Ĉi-tiu _estis perfidulo_!» + --Roland': «Venkita estas malnoblulo! + «Frat' Olivir' mi ŝatas tiajn batojn!» Aŭdu. + + + +Interpuŝego. + + +115 + + Batalo de nun pligrandiĝas, Francoj + Kaj Idolanoj frapas per glavbatoj; + Atakas aŭ kontraŭbatalas ĉiuj! + Ho! Kiom da standardoj, lancoj, hastoj, + Per sango makulitaj aŭ rompitaj! 1400 + Kaj kiom da bonegaj Francoj mortas, + Ne vidos plu patrinojn nek edzinojn, + Nek francanaron tie sopirantan! + Pri ili, glora Karlo ploras, ĝemas! + Por kio? Ve! Nenia helpo venos! + Ĉar Gen' al ili malutilis, kiam + En Saragus' li vendis patronomon! + De nun, li perdos membrojn, ankaŭ vivon, + En Ajks' li juĝe estos disŝirata, + Kaj kun li tridek el parencoj liaj, 1410 + Al kiuj morto estos devigata! Aŭdu. + +116 (??) + + _Kun la korpuso, Reĝo Almariso_[5] + _Per flanka kaj mirinda trairejo,_ + _Aliras Galtieron, kiu monton_ + _Gvardias en hispanaj intermontoj._ + _Ekdiras Galtier': «Perfida Geno_ + _«Nin interŝanĝis por domaĝo nia!»_ Aŭdu. + +[5] Pri tiu epizodo estas parolate ĉe verso 812-a. + +117 (??) + + _Sur monton iras Reĝo Almariso;_ + _Sesdek mil Idolanoj ĉeestantaj_ + _Atakas forte, furioze Francojn,_ + _Kolere frapas ilin, kaj mortigas_ + _Aŭ forkurigas ĉiujn ilin. Pli ol_ + _Aliaj, Galtiero koleregas._ + _Li tiras glavon, kaj kunpremas ŝildon,_ + _Antaŭan vicon malrapidirante,_ + _Malbone li salutas, kaj stariĝas._ Aŭdu. + + +118 (??) + + _Apenaŭ Galtier' ĉi-tie staras,_ + _Sur ĉiujn flankojn ili lin atakas;_ + _Fortegan ŝildon ili ekdisrompas,_ + _Kirason blankan ŝiras, senornamas._ + _Li, de kvar hastoj trapikita, resti_ + _Ne povas; li kvarfoje ŝanceliĝas,_ + _Kaj, vole aŭ nevole, li foriras!_ + _Laŭ povo, li malsupreniras monton,_ + _Kaj krias al Roland': «Baron'! Por helpo!»_[6] Aŭdu. + +[6] Sekvo de tiu epizodo ĉe verso 2040. + + + +Fulmotondro. + + +119 + + Batalo estas granda, mireginda! + Roland' kaj Olivir' fervore frapas, + Ĉefepiskop' pli ol milfoje batas, + Kaj dek du konsilistoj rapidegas, + Kaj Francoj kontraŭbatas ĉiuflanken... + Po cent kaj po mil, Idolanoj mortas. + Jes! kiu ne forkuras ne evitos + La morton! Nepre ili ĉiuj mortas. + Sed Francoj perdas la plej bonajn ilojn, 1420 + _La hastojn fortajn kaj la lancojn tranĉajn,_ + _Kaj la standardojn bluajn, ruĝajn, blankajn!_ + _De glavoj ekrompiĝis ŝtala plato!_ + _Da bravaj kavaliroj kiom mortis!_ + Ne vidos ili plu parencojn, patrojn, + Nek Karlon atendantan ilin tie!... + + * * * * * * * + + Renverso stranga regas sur Francujo. + Jen estas fulmotondroj, turnoventoj, + Pluvegoj, kaj hajladoj eksterordaj! + Jen estas akraj, oftaj fulmotondroj! + Kaj (tio tute certa) jen tertremo! + De Sankta Miĉjo de l' danĝer' ĝis Kölno, + De Besancuno ĝis Gitsand' _haveno_, + En ĉiuj _urboj_, muroj disĵetiĝas, 1430 + Je la tagmezo, mallumiĝas. Oni + Ekvidas nur se _nubo_ ekfendiĝas! + Tremegas ĉiuj kiuj vidas tion! + Kaj kelkaj diras: «Jen finiĝ' de mondo! + «Konsumo de centjaroj plenumiĝas!» + Eraro! ĉar neniel scias ili + Funebron pro la morto de Rolando! Aŭdu. + +120 + + _Teruraj mirindaĵoj, fulmotondroj_ + _Aperas antaŭsignoj en Francujo:_ + _De la tagmez' ĝis horo de la Vesproj,_ + _Densega, mallumega nokto regas;_ + _Ne brilas suno kaj ne lumas luno._ + _Je tia vido, oni nur ekpensas_ + _Pri mort'; kaj tute prave, ĉar mortiĝas_ + _Rolando, kondukinto de l' aliaj!..._ + _Neniam egalulo Idolanojn_ + _Batalis kaj Reĝlandojn almilitis!_ Aŭdu. + + + +Daŭrigo de Interpuŝego. + + +121 + + _Grandega, terurega batalado!_ + _Per tranĉaj glavoj ĉiuj Francoj frapas._ + _Per sango ruĝiginte glavojn, ĉiuj_ + _Ekkrias: «Je Munĝoj', devizo glora!»_ + _Forkuras Sarazenoj tra kamparo._ + _El batalejo Francoj sekvas ilin._ + _Jes, certe, estis batalad' terura!_ Aŭdu. + +122 + + _Malgaje kaj kolere, Idolanoj_ + _Eliras el batalo kaj forkuras..._ + _Sed viglaj Francoj persekutas ilin._ + _Vi kredus, ke kamparo drapiriĝis;_ + _Ĉar tere kuŝas multaj Sarazenoj,_ + _Fervestoj helaj kaj kirasoj brilaj,_ + _Rompitaj hastoj, kaj standardaj pecoj._ + _En la batalo, Francoj certe venkis,_ + _Sed, ve! penad' ankoraŭ pligrandiĝos!_ + _Kaj Karlo iom perdos forton, gloron!_ + _Francujo dolorege ekfrapiĝos!_ Aŭdu. + +123 + + Kuraĝe kaj fervore Francoj _frapas_; + Po mil, po masoj Idolanoj mortis. + El cent mil, nun apenaŭ du mil vivas. 1440 + _Ĉefepiskop'_: «Bravuloj estas niaj, + «Nenie ia _Reĝo_ havas tiajn! + «En franca Gesto estas priskribite: + --«_Estiĝas plena rajt' en Franca Tero_, + «Ke niaj estroj _havu bravajn_ anojn.»-- + Tra kampo ili iras, serĉas fratojn, + Dolore, kortuŝite, ploras larmojn + Pro kora amo al parencoj. Baldaŭ + Marsil' al ili venos kun anaro! Aŭdu. + +124 + + _Rolando estas brava kavaliro,_ + _Kaj Olivir' kaj dek du konsilistoj,_ + _Kaj ankaŭ Francoj estas laŭdegindaj._ + _Jes, ili mortigadis Idolanojn,_ + _El cent mil ne nur unu mil postvivas,_ + _Kun Margarizo ... sed jen li forkuras..._ + _Vi ne riproĉu lin pri tio, ĉar li_ + _Sur korpo povas montri noblajn vundojn._ + _Li estas trapikata de kvar batoj..._ + _Al Hispanujo li returnen iras;_ + _Al Reĝ' Marsilo li rakontos ĉion._ Aŭdu. + +125 + + _Forkuris sola Reĝo Margarizo._ + _Rompiĝis hasto; ŝildo, traborita,_ + _Sub centr' nur almezuras duonfuton,_ + _Per sang' ruĝiĝis ŝtalo de la glavo,_ + _Fervesto disŝiriĝis, disrompiĝis._ + _Li estas trapikita de kvar batoj,_ + _Kaj brave batalinte, li revenas!_ + _Ho! Kiel nobla se Kristan' li estus!_ + _Al Reĝ' Marsilo li rakontas ĉion._ + _Subite, antaŭ Reĝ' li genufleksas,_ + _Kaj diras: «Via Reĝa Moŝto, rajdu,_ + _«Vi trovos Francojn de Francujo lacajn;_ + _«Ĉar ili nin frapadis kaj batadis;_ + _«Iliaj hastoj estas disrompitaj,_ + _«El ili pli ol la duono mortis,_ + _«Kaj nunvivantoj estas nur malfortaj._ + _«Ruĝiĝis la plimulto per vundsango;_ + _«De nun malestas helpaj armilaĵoj,_ + _«Kaj vi facile venĝos niajn. Francoj_ + _«Venkeblaj estas, Via Reĝa Moŝto!»_ + + * * * * * * * + + _Sed Francoj krias: «Olivir', Rolando,_ + _«Kaj dek du konsilistoj, donu helpon!»_ + _Ĉefepiskop' unua ekparolas:_ + _«Dianoj! Estu viglaj kaj fieraj;_ + _«Hodiaŭ vi kroniĝos per glorlaŭroj,_ + _«Kaj Sankta Paradizo vin ricevos!»_ + _En korkuneco kaj doloro, ili_ + _Pro amikeco ploras reciproke,_ + _Kompate kisas nun la alian!_ + _--Rolando diras: «Vi, baronoj, rajdu_ + _«Ĉar jen Marsilo kun cent mil rajdantoj!»_ Aŭdu. + + + +Alveno de Marsilo. + + +126 + + Marsilo Reĝo trairadas valon. + Armeon multenombran li kunigis; + Korpusojn dudek dispartigis de ĝi. + Rebrilas oraj kaj belŝtonaj kaskoj, + _Pikstangoj, hastoj kaj standardoj rektaj_, + Kaj ŝildoj kaj fervestoj ornamitaj. + Sep mil trumpetoj «Por atak'» sonoras. + Tra la kamparo, kia granda bruo! + --Rolando: «Olivir', kolego, frato, + «Perfida Geno ĵuris, ke ni mortu; + «Videbla estas lia perfidaĵo; + «Imperiestro nin venĝegos al li. + «Hodiaŭ ni fortege batos; oni 1460 + «Neniam vidis tian renkontiĝon! + «Ni frapu, mi per glavo Durendalo, + «Kaj vi, koleg', per via Halteklero. + «(Ni ilin tiom portis tra fremdlandoj, + «Per ili tiom venkis en bataloj!) + «Ne oni kantu pri ni malbonaĵon!» Aŭdu. + +127 + + _Ĉar_ Francoj vidas Idolanojn tiom + Amasiĝintajn sur kamparo, ili + Alvokas Oliviron kaj Rolandon, + Kaj dek du konsilistojn por la helpo, 1470 + Ĉefepiskopo diras taŭgajn vortojn: + «Sinjoroj kaj baronoj, vi ne timu; + «Je Dio! Ne forkuru, por ke pri vi + «Koruloj ne kantadu malbonaĵojn! + «Pli bone estas en batalo morti! + «Jes! Certe estas, ke ni tuj mortiĝos! + «Post tiu tago ni ne restos vivaj! + «Mi tamen povas certe diri al vi, + «Ke Sankta Paradizo vin ricevos, + «Ke morgaŭ vi sidiĝos ĉe Sanktuloj!»... 1480 + Aŭdinte, Francoj viglaj kaj fieraj + _Per spronoj pikas, kaj antaŭenrajdas_, + Kaj ĉiuj ekkriegas: «Je Munĝojo!» Aŭdu. + +128 + + _Marsilo Reĝo estas Reĝ' malbona;_ + _Li diras: «Idolanoj, vi min aŭdu;_ + _«Rolando grafo estas potenculo,_ + _«Ni povus venki lin nur malfacile,_ + _«Kaj du bataloj, ŝajne, ne sufiĉos;_ + _«Trifoje ni batalos, ĉu vi volos._ + _«Unue, dek korpusoj atakados,_ + _«La dek aliaj restos tie kun mi._ + _«Hodiaŭ Karlo iom perdos povon,_ + _«Kaj vidos malgloregon de Francujo!»_ + _Li donas al Grandojn' standardon oran,_ + _Por ke li gvidu genton kontraŭ Francoj,_ + _Kaj al li donas altestrecon reĝan._ Aŭdu. + +129 + + _Marsilo Reĝo restis sur monteto._ + _Grandojn' malsupreniras en la valon;_ + _Tri oraj najloj fiksas la standardon;_ + _Li laŭte krias: «Nun, baronoj, rajdu!»_ + _Mil kornoj tiam hele sonoradas;_ + _Kaj Francoj diras: «Patra Dio! kion_ + _«Ni faros? Ve al ni! pro Grafo Geno!_ + _«Ĉar certe li nin perfidege vendis,_ + _«Por helpo venu dek du konsilistoj!»_ + _--Ĉefepiskop' unua ekrespondas:_ + _«Hodiaŭ kuraĝuloj honoriĝos;_ + _«Al vi disdonos Dio kronojn, florojn,_ + _«En Paradizo, inter la Gloruloj;_ + _«Malkuraĝuloj ne eniros tien!»_ + _--Kaj Francoj diras: «Ni kuniru kune!_ + _«Ni ne perfidos Dion, malgraŭ morto!»_ + _Jen ili pikas per oritaj spronoj,_ + _Kaj kuras al malnoblaj perfiduloj._ Aŭdu. + + + +Dubataloj. + + +130 + + _Marsil' dividas genton en du partojn;_ + _Ordonas dek korpusoj restu kun li,_ + _Kaj dek aliaj rajdu por batali._ + _Kaj Francoj: «Dio! Nepre ni tuj mortos!_ + _«Ĉu eksaviĝos dek du konsilistoj?»_ + _Ĉefepiskop' Turpin' unua diras:_ + _«Vi kuraĝuloj, kiuj amas Dion,_ + _«Hodiaŭ vi ricevos kronojn, florojn,_ + _«Vi sidos en ĉielaj sanktaj floroj,_ + _«Malkuraĝuloj ne eniros tien!»_ + _--Respondas Francoj: «Ni kuraĝaj estos!_ + _«Al Dia Volo ni ne kontraŭstaros!_ + _«Ni batalados kontraŭ malamikoj!_ + _«Malmultaj estas ni, jes, sed kuraĝaj!»_ + _Per spronoj ili pikas por ataki._ + _Jen Francoj, Sarazenoj, brust' ĉe brusto!_ Aŭdu. + +131 + + En Saraguso, ia Idolano + Posedas la duonon de la urbo + Li estas Klimborin', _neniel_ nobla. + De grafo Geno li ricevis ĵuron, + Pro amikeco kisis lin sur buŝo, + Al li donacis glavon, karbunkolon. + Ekdiras li: «Mi volas malhonori + «Francujon kaj de kron' senigi Karlon!» 1490 + Li rajdas sur ĉevalo Barbamuŝo, + Rapida pli ol nizo aŭ hirundo; + Per spronoj pikas kaj forlasas bridon; + Engelieron de Gaskuj' atakas, + Kaj malŝatante ŝildon kaj kirason, + Trapikas lian korpon per pikstango, + Kaj tiel forte, ke ferpint' transiras, + Faligas lin senvivan unubate, + Kaj diras: «Ĉiuj estas elvenkeblaj, + «Por rompi vicojn, Idolanoj frapu!» 1500 + --Kaj Francoj: «Ve! Doloro pri bravulo! Aŭdu. + +132 + + Al Oliviro, graf' Rolando diras: + «Amik', Engeliero ja mortiĝis! + «Pli brava kavaliro ne troviĝis!» + --Kaj Olivir': «Pro Dio, mi lin venĝos!» + Per oraj spronoj li ĉevalon pikas; + Li tenas sangoruĝan Haltekleron, + Atakas kuraĝege l' idolanon; + _Ĉevalon li mortigas per glavbato_, + Kaj svingas glavon... Sarazeno falas... + Demonoj prenu for animon lian! 1510 + Kaj li mortigas dukon Alfainon, + Eltranĉas kapon de Eskababio, + Kaj elseligas sep Arabojn, kiuj + Neniam plu ekrajdos por batali! + --Rolando: «Jen, l' amiko ekscitiĝas, + «Kaj apud mi batalas laŭdeginde! + «Pro tiaj batoj Karlo nin pli amos!» + --Kaj, laŭte: «Nu! frapadu, kavaliroj!» Aŭdu. + +133 + + Jen estas idolano Valdabruno, + En majstr' ordeno patro de Marsilo. 1520 + Sur maro, li posedas kvarcent ŝipojn, + Maristoj rekomendas sin nur de li; + Jerusalemon li perfide prenis, + Eniris malrespekte Sliman templon, + Mortigis Patriarkon apud fontoj; + De grafo Geno li ricevis ĵuron, + Al li donacis glavon kaj mil skudojn. + Li rajdas sur ĉevalo Gramimundo, + (Ĝi estas rapidmova pli ol falko), + Li pikas ĝin per siaj oraj spronoj; 1530 + Sansunon gravan dukon li atakas, + Kirason rompas, ŝildon dispecigas, + Trapikas lin per pinto de standardo, + Faligas lin de selo unubate, + _Kaj diras: «Vi, malnoblaj, ĉiuj mortos,_ + «Frapadu, Idolanoj, ni ja venkos!» + --Kaj Francoj: «Ve! Doloro pri barono!» Aŭdu. + +134 + + Rolando vidas, ke Sansuno mortis, + Dolore li premiĝas, (kompreneble), + Per spronoj pikas, kontraŭ Valdabruno + Sin ĵetas, frapas tiel forte kiel 1540 + Li povas (per multkosta Durendalo), + Sur oran kaj belŝtonan lian kaskon; + Li tranĉas kapon, bruston kaj kirason, + Kaj ankaŭ oran kaj juvelan selon, + Kaj, tre profunde, dorson de ĉevalo; + Mortigas ambaŭ (lin aprobu aŭ ne). + Kaj Idolanoj: «Terurega bato!» + --Rolando diras: «Mi ja vin malamas, + Ĉar vi malsaĝaj estas, kaj malpravaj!» Aŭdu. + +135 + + Alvenis de Afriko, afrikano, 1550 + Li Malkvidido (fil' de Reĝ' Malkvido) + El oro estas lia armilaro, + Pli ol aliaj ĝi je sun' rebrilas. + Li rajdas sur ĉevalo Saltperduto, + (Rapida pli ol ĝi ne estas, certe). + _Li pikas ĝin per siaj akraj spronoj_, + Ansejson li ekfrapas sur la ŝildon, + Eltranĉas ruĝajn, bluajn ornamaĵojn, + Disŝiras la flankaĵon de kiraso, + Trapikas lian korpon per pikstango. + Ansejs' mortiĝas... li la vivon finis! 1560 + Kaj Francoj: Ve, barono malfeliĉa!» Aŭdu. + +136 + + Ĉefepiskop' Turpin' trairas ĉien. + Neniam tia pastro kantis meson, + Kaj faris tiajn mirindaĵojn. Jen li + Al l' Idolano: «Dio vin malbenu! + «Vi ĵus mortigis, kiun mi amegis!» + Li ekgalopas sur ĉevalo vigla, + Frapegas lin sur ŝildon de Toledo, + Faligas lin senvivan sur herbejon. + _--Kaj Francoj: «Brave al ĉefepiskopo!»_ Aŭdu. + +137 + + Kaj jen Grandojno, idolano, filo 1570 + De Kapuelo, reĝ' de Kapadoco. + Li rajdas sur ĉevalo Marmorio, + (Pli rapidmova ol fluganta birdo), + Forlasas bridon kaj per spronoj pikas, + Gerinon furioze ekatakas, + _Mirindan_ baton frapas, ŝildon rompas, + Sambate _tutan_ la kirason ŝiras, + Kaj lin trapikas per standardo blua, + Lin faligante apud alta ŝtono. + Kaj li mortigas ankaŭ Gerieron, 1580 + Berengieron, Gion, Antonion; + Ekfrapas gravan dukon Aŭstorion, + De Rono _kaj Valenco estron_, kaj lin + Mortigas. Idolanoj ĝojegadas; + Sed Francoj: «Granda nia defalaĵo!» Aŭdu. + +138 + + Rolando tenas sangoruĝan glavon, + _Ĝin suprenlevas, ĉiuflanken montras._ + Sed, ĉar li aŭdis Francojn ploregantajn, + Premiĝas pro doloro lia koro. + Li diras al Grandojno: «Dio venĝu! + «Vi kare pagos kiun vi mortigis!» 1590 + Per spronoj pikas kaj antaŭenkuras. + Jen ambaŭ ĉeestantaj por duelo. Aŭdu. + +139 + + Grandojno estas saĝa kaj kuraĝa, + Kaj maltimema en batalo. Jen li + Tra vojo renkontiĝas kun Rolando; + Neniam lin vidinte, li lin konas + Pro lia fiereco, korpbeleco, + Kaj pro rigard' kaj nobla eksteraĵo. + _Li vidas sangoruĝan Durendalon_, + Ne povas sin deteni ektimegi, + Kaj volus kuri for. Sed li ne povas. 1600 + Roland' atakas tiel forte, ke li + Ekrompas kaskon ĝis nazŝirmileto, + Disrompas nazon, buŝon kaj makzelon, + Kaj tutan korpon, kaj kirason retan, + El ora selo du arĝentajn pletojn, + Kaj, tre profunde, dorson de ĉevalo; + Kaj li mortigas ambaŭ senespere.... + Dolorokrias la Hispanujanoj; + --Kaj Francoj: «Nia estro brave frapas!» Aŭdu. + + + +Batala kampo. + + +140 + + Mirinda la batalo kaj rapida. 1610 + Varmege, kolerege Francoj frapas, + Eltranĉas manradikojn, ripojn, spinojn, + Vestaĵojn ĝis la karno sangoruĝa! + _Ho Dio! Kiom da tranĉitaj kapoj!_ + _Kaj kiom da kirasoj disŝiritaj!_ + Sur verdan herbon sango defluadas! + _--Kaj Idolanoj: «Ni ne povas resti!_ + «Ho Tero Granda! Maho vin malbenu! + «Ĉar viaj filoj estas plej kuraĝaj!» + --Kaj ĉiuj ekkriadas: «Ho, Marsilo, + «Ekrajdu, Reĝo, ni bezonas helpon!» Aŭdu. + +141 + + Mirinda kaj grandega batalado! 1620 + Per ŝtalaj hastoj Francoj ekfrapegas! + Vi povus vidi multojn suferantajn, + Vunditajn, sangadantajn kaj mortintajn, + Sur ĉiuj flankoj, unu sur l' alia! + _Kaj kiom da ĉevaloj tra kamparo_ + _Kun bridoj ellasitaj antaŭ brusto!_ + Nun Idolanoj plu ne povas resti, + Kaj vole aŭ nevole forkuradas. + Sed Francoj varme persekutas ilin; + _Ĝis ĉe Marsilo ilin mortigadas!_ Aŭdu. + +142 + + _Rolando frapas forte, kuraĝege;_ + _Ne haltas nek ripozas lia gento,_ + _Ĉar Francoj rapidrajdas sur ĉevaloj,_ + _Galope, trote, sekvas Idolanojn_ + _Per sango ruĝiĝintaj ĝis la zono,_ + _Ĉar glavoj malrektiĝis aŭ rompiĝis,_ + _Armiloj nun malestas por sin gardi!_ + _Sed ili memoriĝas pri trumpetoj,_ + _Pri kornoj, kaj pli fortaj refariĝas_ + _--Jen Idolanoj: «Ni malprave venis_ + _«En intermontojn por domaĝo nia!»_ + _Kaj turniĝante, ili forkuradas..._ + _Frapegas ilin Francoj. De mortintoj_ + _Puŝado iras ĝis la Reĝ' Marsilo!_ Aŭdu. + +143 + + Vidinte tian mortiĝadon, Reĝo + Ordonas sonorigi ĉiujn kornojn. + Li mem ekrajdas kun anaro tuta. 1630 + Abismo, Sarazen', unue rajdas; + Pli perfidulo ol li ne troviĝas + Nek pli krimulo. Li neniel kredas + En Dio, fil' de Sankta Manjo. Nigra + Li estas, kiel peĉ' fluidiĝinta; + Perfidon _kaj mensogon_ li preferas + Pli ol riĉaĵojn de Galico; kaj lin + Neniu iam vidis ridi, ŝerci! + Li estas kuraĝega kaj bravega; + Pro tio amas lin Marsil' perfida. 1640 + Li portas standarddrakon, kunvensignon. + Ĉefepiskopo lin ne povus ami, + Ĉar lin vidinte, li lin volas frapi. + En sia koro li kviete pensas: + «Ĉi-tiu al mi ŝajnas herezulo! + «Mi ŝatas nek timulojn nek timecon, + «Mi mortu, se mi mem lin ne mortigos!» Aŭdu. + + + +Daŭrigo de batalego. + + +144 + + Ĉefepiskop' atakas. Li rajdadas + Sur la ĉeval' prenita jam al Reĝo + Grosajo, mortigita en Danujo. 1650 + Ĉevalo estas vigla kaj rapida; + Al ĝi piedoj belaj, kruroj plataj, + Femur' mallonga kaj postaĵo larĝa, + Riparo longa kaj dorsspino alta, + _Belforma ĝia kol', de kap' ĝis brusto_, + Kaj vosto blanka, kolhararo flava, + Orel' malgranda kaj brunruĝa kapo. + Nenia besto kun ĝi komparebla. + Ĉefepiskopo ĝin per spronoj pikas, + _Forlasas oran bridon kaj gvidilojn_. + Bravege li alkuras al Abismo; + Ekfrapas sur la miregindan ŝildon 1660 + Brilantan per belŝtonoj, ametistoj, + Topazoj, karbunkoloj kaj kristaloj, + Donacon de Emir' Galafr', al kiu + El Valmetaso ĝin Diablo donis. + Turpin' ĝin frapas (post fortega bato + Ne unu groŝon plu valoras ŝildo); + Li tranĉas korpon, transpuŝante lancon, + Kaj teren faligante lin senvivan, + _Li krias: «Je Munĝoj', deviz' de Karlo!»_ + --Kaj Francoj: «Jen bravulo, la bastono + «Ĉefepiskopa estas bontenita, 1670 + «_Al Karlo donu Dio multon tiajn!_» Aŭdu. + +145 + + Rolando graf' alvokas Oliviron: + «Sinjor' amiko, ĉu ne pensas vi, ke + «Ĉefepiskopo estas vera majstro! + «Pli nobla ol li ne troviĝas, tiom + «Li frapas per pikstango kaj per hasto!» + --Kaj Olivir': «Ni iru helpi al li!» + Jen tiam Francoj ree bataladas; + Fortega estas bata interpuŝo! + Kristanoj dolorege suferadas! Aŭdu. + +146 + + _Armilojn perdis Francoj de Francujo;_ + _Sed restas tricent tranĉaj glavoj; ili_ + _Ankoraŭ povas frapi brilajn kaskojn._ + _Ho Dio! Kiom da rompitaj kapoj,_ + _Kirasoj, kaj fervestoj, kaj piedoj,_ + _Kaj pugnoj, kaj vizaĝoj disŝiritaj!_ + _--Jen Idolanoj: «Francoj nin difektas,_ + _«Kontraŭstaranto nur prokrastas morton!_ + _Aliras ili rekte al Marsilo,_ + _Kaj diras: «Bona Reĝa Moŝto, helpu!»_ + _Marsilo aŭdas ilin kaj respondas:_ + _«Ho Granda Tero! Maho vin detruu,_ + _«Ĉar via gento venkis mian genton,_ + _«Preninte tiel multajn urbojn, kiujn_ + _«Hodiaŭ tenas blankabarba Karlo!_ + _«Akiris li Kalabron, Pujlon, Romon,_ + _«Kostentinnoblon kaj Saksujon fortan!_ + _«Mi mortu pli ol kuri for de Francoj!..._ + _«Ne pripensante vian savon, frapu;_ + _«Ni venkos Karlon se Rolando mortis;_ + _«Sed, se li vivas, estos ni venkitaj!»_ Aŭdu. + +147 + + _Perfidaj Sarazenoj, per pikstangoj_ + _Frapegas ŝildojn, rebrilantajn kaskojn._ + _Nur feran, ŝtalan bruon oni aŭdas;_ + _Fajreroj elflugadas ĝis ĉielo!_ + _Jen cerboj, sango, kvazaŭ per riveroj!_ + _Roland' en sia koro ekpremiĝas_ + _Vidante morti tiom da bravuloj;_ + _Sed ĉar li memoriĝas pri Francujo,_ + _Pri sia Onklo, bona Reĝo Karlo,_ + _Li, vole aŭ nevole, elreviĝas._ Aŭdu. + +148 + + _Rolando kuras en la interpuŝo._ + _Kaj tie li ne ĉesas batalegi._ + _Li tenas Durendalon, eltiritan_ + _El ingo, rompas kaskojn kaj kirasojn,_ + _Distranĉas korpojn, manradikojn, kapojn,_ + _Mortigas Idolanojn, kiuj falas_ + _Po centoj, ĉiuj sin juĝinte bravaj!_ Aŭdu. + +149 + + _Jen aliflanke staras Oliviro;_ + _Por atakado li antaŭenkuras,_ + _El ingo tiras karan Haltekleron,_ + _(Krom Durendal' ne estas pli efika)._ + _Ĝin tenas grafo; li varmege frapas;_ + _Je ruĝa sang' kovriĝis liaj brakoj._ + _--Rolando diras: «Dio! Jen bravulo!_ + _«He! Nobla grafo, tiel prava, brava!_ + _«Hodiaŭ nia amikec' finiĝos!_ + _«Disiĝo dolorega ekfariĝos!_ + _«Imperiestro nin plu ne revidos!_ + _«Neniam estos en Francujo dolĉa_ + _«Doloro tia! Kaj nenia Franco_ + _«Por ni preĝados plu en monaĥejoj!_ + _«Animoj niaj estos en ĉielo!»_ + _Aŭdinte, Olivir' per spronoj pikas,_ + _Aliras al Roland' tra interpuŝo:_ + _«Ĉi-tien venu, diras ambaŭ, Dio_ + _«Permesu, ni ne mortu, se ne kune!»_ Aŭdu. + +150 + + Ho! vidu Oliviron kaj Rolandon 1680 + Batadi per tranĉrando de glavegoj! + Ĉefepiskopo frapas per pikstango. + La kvanton da mortintoj oni scias: + Ilia nombro estas sur nomaroj; + Sur Gesto enskribiĝis pli ol kvar mil. + Jam kvar unuaj puŝoj bonsukcesis, + Sed kvina terurege malprosperas! + Mortiĝis tiam ĉiuj francaj estroj, + Krom sesdek, kiujn Dio gardis; antaŭ + Ol morti, ili bondefendos vivon! Aŭdu. + + + +Sonora korno. + + +151 + + Rolando vidas francan defalaĵon! + Li diras al kolego Oliviro: + «Sinjor' amik', vin benu Dio! Vidu + «Falintajn teren ĉiujn kuraĝulojn! + «Ni ploru pri Francujo dolĉa, bela, + «De nun vidvinigita je bravuloj! + «Ho! Reĝ' amiko, se nur vi ĉeestus! + «Ho! Frato Oliviro! Kion fari + «Por sendi al li pri novaĵoj niaj?» + --Kaj Olivir': «Mi tion ĉi ne scias! 1700 + «Sed mort' pli bona ol malhonoriĝo!» Aŭdu. + +152 + + Rolando: «Mi tuj sonorigos kornon, + «Ĝin aŭdos Karlo intermontiranta, + «Kaj kun li Francoj, ja, returnen, iros!» + --Sed Olivir': «Hontiga tio estus! + «Kaj hont' al tuta via parencaro + «Malhonorigus ĝin dum tuta vivo! + «Pli frue mi konsilis vin, nenion + «Vi faris; sed nun, mi vin ne aprobas, + «Ĉar sonorigi nun ne estus brave! 1710 + «Rigardu viajn brakojn sangoruĝajn!» + --Rolando: «Jes! fervore mi batalis!» Aŭdu. + +153 + + Rolando diras: «Varma batalego! + «Mi sonorigos kornon, Karl' ĝin aŭdos!» + --Sed Olivir': «Ne estus kuraĝaĵo! + «Ve! kiam mi konsilis, vi ne volis! + «Se Karl' ĉi-tie estus ĉeestinta, + «Nun ni ne estus tiel domaĝitaj! + «Al ili tie oni ne riproĉu!» + «Pro mia barb', rediras Oliviro, + «Se mi fratinon, belan Aldon vidos, 1720 + «En ŝiajn brakojn _vi_ neniam iros!» Aŭdu. + +154 + + Rolando: «Kial pri mi vi koleras?» + --Kaj Oliviro: «Vi mem estas kulpa; + «Kuraĝo saĝa pelas malprudenton; + «Deteno pli valoras ol kolero; + «Pro via malsingardo Francoj mortis! + «Neniam Karl' de ni ricevos servon! + «Neniel vi min kredis! Reĝo estus + «Estinta kun ni, kaj ni... elvenkintoj, + «Kaj Reĝ' Marsil' kaptita, mortigita! 1730 + «Braveco via ĵus malhelpis al ni! + «Vi mem ne helpos plu al Karlo glora, + «(Plej glora kiel eble ĝis finjuĝo) + «Francuj' malhonoriĝos, vi mortiĝos, + «Tuj nia nobla amikec' finiĝos! + «Ni estos dolorege disigitaj!» + _Jen ili ploras unu pri l' alia!_ Aŭdu. + +155 + + Ĉefepiskopo aŭdas inter ili + Disputon; li per oraj spronoj pikas, + Alproksimiĝas ilin por riproĉi. + «Rolando kaj vi Oliviro, mi vin 1740 + «Petegas, tiel vi ne _ekscitiĝu!_ + «_Sed vidu Francojn nepre mortiĝontajn!_ + «Sonora korn' nin ne sendanĝerigos, + «_Ĉar Karlo tro forestas, tro prokrastos!_ + «Pli bone tamen estas sonorigi, + «Ĉar alveninte, Reĝ' nin venĝi povos, + «Kaj Idolanoj ne foriros ĝoje! + «Piedirante de ĉevaloj, Francoj + «Nin trovos mortigitajn, disŝiritajn, + «_Kunigos niajn brustojn, niajn kapojn,_ + «Nin mortdrapiros sur portilaj bestoj, + «Plorados pro doloro kaj kompato, + «Nin enterigos en preĝejajn sojlojn;... 1750 + «Nin ne manĝados lupoj, aproj, hundoj!» + --Roland': «Sinjor', vi estas tute prava!» Aŭdu. + +156 + + _«Roland' amiko, sonorigu kornon,_ + _«Ĝin aŭdos Karlo intermontiranta,_ + _«Mirinda anareg' returnen iros:_ + _«Ĝi trovos nin mortintajn, disŝirintajn;_ + _«Sed Francoj povos venĝi mortigitojn_ + _«De Hispananoj en la batalado!_ + _«Forportos ili kune niajn korpojn;_ + _«Ne manĝos ilin hundoj, lupoj, aproj!»_ + _--Roland': «Jen estas, ja, parolo prava!»_ Aŭdu. + + + +Franca anaro. + + +157 + + Rolando prenas sian Olifanton + Al buŝo, kaj fortege sonorigas. + Tra altaj montoj flugas sonorado; + Je tridek mejloj oni ĝin aŭdadas. + Ĝin aŭdas Karlo kaj anaro tuta. + Kaj Reĝo: «Jen batalas niaj anoj!» + --Sed Geno: «Se alia tion estus + «Dirinta, oni kredus, li mensogis!» Aŭdu. + +158 + + Rolando graf', dolore, malfacile + Kaj pene sonorigas Olifanton; + El lia buŝo ŝprucas ruĝa sango, + Tempio ekfendiĝas, sed el korno + Trairas sonorado malproksimen... + Ĝin aŭdas Karlo intermontiranta, + Naimo aŭdas, Francoj aŭskultadas; + --Kaj Reĝ': «Mi aŭdas vokon de Rolando! + «Ne sonorigus li, se ne batalus!» + --Sed Geno: «Ne, ne estas eĉ batalo! 1770 + «Grandaĝa estas _vi_ kaj heleblanka + «Kaj viaj vortoj indaj je infano! + «Vi konas memestimon de Rolando, + «_Li, forta, brava, granda kaj mirinda_; + «Plej strange estas, ke Di' lin toleru! + «Li prenis Noplon sen ordono via! + «Ĉar, post forir' de urbo, Sarazenoj + «Rolandon la bravulon ekbatalis, + «_Per Durendalo li mortigis ilin_, + «Lavigis kvazaŭ per riveroj sangon + «Sur tero por forigi eĉ postsignojn. + «Nur pro leporo li sonorigadus! 1780 + «Kun konsilistoj eble li ŝercadas! + «Neniu, ja, kuraĝus lin ataki! + «Rajdadu, Via Reĝa Moŝto, kial + «Nun halti, malproksime de Francujo?» Aŭdu. + +159 + + Rolando graf' kun buŝo sangadanta, + Tempio sur la frunto ekfendita, + Dolore, pene, prenas Olifanton. + Ĝin aŭdas Karlo, ĝin aŭskultas Francoj! + --Kaj Reĝo: «Tiu korno longspiradas!» + --Naimo: «_Tie, ja, Roland'_ suferas! 1790 + «Li bataladas ... tio certa ... jes, lin + «Perfidis tiu ĉi hipokritulo!... + «Armilojn prenu, kriu kunvenvorton, + «Kaj helpu al nobela via gento! + «Vi aŭdis ja ĝemadon de Rolando!» Aŭdu. + +160 + + Ordonas Karlo sonorigi kornojn. + Malsupreniris Francoj, kaj sin armas + Per kaskoj kaj kirasoj, oraj glavoj, + Kaj belaj ŝildoj, grandaj, fortaj hastoj, + Kaj per standardoj blankaj, ruĝaj, bluaj. 1800 + Ekrajdas ĉiuj estroj de anaro, + Per spronoj pikas; dum intermontiro, + Diradas ĉiuj unu al l' alia: + «Se ni alvenos al Rolando viva + «Kun li mirindajn batojn ni frapados!» + Por kio servas?... Ili tro prokrastis!... Aŭdu. + + + +Unua puno al Geno. + + +161 + + Foriĝis noktmallumo, nun tagiĝas. + Je suno armilaĵoj rebrilegas, + Kaj kaskoj kaj fervestoj ekfajriĝas, + Kaj ankaŭ brilas flordesegnaj ŝildoj, 1810 + Kaj ankaŭ hastoj kaj standardoj oraj. + Imperiestro rajdas kolerege; + Malĝojas, korpremiĝas ĉiuj Francoj, + Jen ĉiuj varme, dolorege ploras! + Jen ĉiuj _mult_timegas pri Rolando! + + * * * * * * * + + Nun Reĝo ekkaptigas grafon Genon, + Fordonas lin al kuirejservistoj, + Kaj diras al Besgun' ilia estro: + «Vi zorge gardu tiun perfidulon, + «Ĉar li perfidis tutan mian genton!» 1820 + Besgun' ekkaptas Genon, kontraŭmetas + Al li cent malhumanajn kuiristojn. + Eltiras ili barbon kaj lipharojn, + Kvarfoje ĉiu batas lin per pugno, + Frapegas lin per vergoj kaj bastono, + Ŝnuregon volvas ĉirkaŭ lia kolo, + Lin ligas per katenoj kvazaŭ urson; + Lin hontan metas sur portilan bruton. + Lin ili gardos ĝis redon' al Karlo. Aŭdu. + + + +Reiro de Karlo. + + +162 + + Mallumaj, longaj, altaj estas montoj! 1830 + Profundaj valoj! fortaj akvofaloj! + Antaŭe, malantaŭe sonoradas + Ripetas kornoj Olifantan vokon. + Imperiestro rajdas kolerege, + Kun furiozaj kaj malĝojaj Francoj; + Kaj ĉiuj senescepte ploras, ĝemas, + Al Dio preĝas por Roland', ĝis kiam + Alvenos ili sur batalan kampon, + Kaj kun Rolando fierege frapos... + Por kio servas tio?... Por nenio! 1840 + Ĉar ili ne alvenos ĝustatempe! Aŭdu. + +163 + + _Nun Reĝo Karlo_ kolerege rajdas. + Ho! kiel blanka barbo sur kiraso! + Baronoj de Francuj' per spronoj pikas, + Kaj ĉiuj malĝojegas kaj bedaŭras + Ne esti ĉe Rolando, l' Estro, kiu + Batalas nun hispanajn Sarazenojn! + Se estos li vundita, ĉiuj mortos! + Kun li nur sesdek restas! jes, sed kiaj? + Neniam Reĝ' aŭ Estro havis tiajn! Aŭdu. + +164 + + _Tra longaj intermontoj Karlo rajdas,_ + _Dolore kaj kolere premegita!_ + _Li diras: «Sankta Manjo, helpu al ni!_ + _«Per Geno, mi en malĝojegon falis!_ + _«Malnova historio diras jenajn:_ + _«De Gen' prapatroj estis perfiduloj;_ + _«Je perfidaĵoj ili nur kutimis._ + _«En Roma Kapitol' eĉ ili kaŭzis_ + _«Mortigon de Cesaro grandaĝulo!_ + _«Sed ili terurege estingiĝis!_ + _«Dolore ili mortis per fajrpuno._ + _«El sang' ilia estas vere Geno._ + _«Mortigis li Rolandon, mian genton,_ + _«De mia kapo li fortiras kronon!_ + _«Ne restas defendonto por Francujo!»_ + _Li ploras, tiras sian blankan barbon._ + _«Ve! diras Francoj, malfeliĉo sur nin!»_ + _Spronpikas ili; dum intermontiro_ + _Neniu de ĉeval' retiras bridon._ + _Sed antaŭ ol alvenos Francoj tien,_ + _Rolando estos akirinta venkon,_ + _Marsilon, lian genton elvenkinte._ Aŭdu. + + + +Malvenkego. + + +165 + + Roland' sur montojn, stepojn, trarigardas + Mortintajn Francojn! Kiom kuŝas tie! + Pri ili grandanime li ploradas: + «Baronoj noblaj, Dio al vi estu + «Favora, kaj en Paradizon metu + «Animojn viajn, inter sanktajn florojn! + «Pli bonajn ol vi, mi neniam vidis; + «Ĉar vi utilis al mi ĉiam, ĉiel, + «Por almiliti tiom al la Reĝo! + «Ve! Li malprave vin alprenis al si! 1860 + «Ho, Franca Tero, dolĉa lando! Vi nun + «_Je la plej bonaj estroj_ vidviniĝas! + «Baronoj, mi vin vidas morti por mi! + «Ve! mi ne povas vin defendi, savi! + «Ho! helpu al mi Dio, Li Memvero! + «Mi restos kun vi, Oliviro, Frato! + «Doloro (se ne malamika bato,) + «Mortigos min! Ni iru rebatali!» Aŭdu. + +166 + + _Roland' sur montojn, valojn, trarigardas._ + _Vidinte Idolanojn tiel multajn,_ + _Al Oliviro noble li parolas:_ + _«Belfrato, ni kun Francoj devas tie_ + _«Mortiĝi!» Tiam Graf' Roland' paliĝas,_ + _Kvarfoje laŭte krias: «Je Munĝojo!»_ + _Per korno sonorigas: «Por atako:»_ + _Per spronoj forte pikas Vejlantifon._ + _Li tuj ekfrapos per tranĉega glavo._ Aŭdu. + +167 + + Roland' revenas sur batalan kampon; + Per Durendalo li kuraĝe frapas. 1870 + Distranĉas li Faldrunon de la Pujlo, + Kaj dudek kvar plej glorajn Idolanojn. + Neniam estos tia batalanto! + Kiele cervoj saltas antaŭ hundoj + Tiele Idolanoj kuras de li. + Ĉefepiskopo diras: «Mirindaĵo! + «Ĉi-tio estas inda je bravulo + «Bonarmiĝinta kaj rajdanta noble! + «Li estu en batal' fiera, forta; + «Alie, ja, nenion li valoras; 1880 + «Fariĝu li monaĥ' en monaĥejo, + «Pro niaj pekoj ĉiam li preĝadu!» + --Rolando diras: «Frapu; ne indulgu!» + Aŭdinte tion, Francoj rebatalas. + Kristanoj multe domaĝiĝis tie! Aŭdu. + +168 + + Nenian savon atendante, viro + Kuraĝe sin defendas en batalo. + Pro tio, Francoj fieriĝas kvazaŭ + Leonoj. Jen Marsil' je nobla ŝajno! + Li rajdas sur ĉevalo Gainuno, 1890 + _(Ĝi estas rapidmova pli ol falko)_, + Per spronoj pikas kaj Bevunon frapas, + (Ĉi estas Estr' de Belno kaj Diguno). + Li ŝildon rompas kaj kirason ŝiras, + _Majstrece_ lin senvivan ĵetas teren; + Ivonon, Ivorion kaj Girardon + De Rusiluno ankaŭ li mortigas. + Ne malproksime estas Graf' Rolando; + Li tiam diras: «Dio vin malbenu! + «Ĉar vi malrajte mortigadis miajn + «Amikojn, tuj per bato vi elpagos; 1900 + «Kun mia glavo vi ekkonatiĝos!» + Li kuraĝege ekatakas Reĝon, + Distranĉas lian dekstran manradikon, + Distranĉas ankaŭ kapon de la blonda + Ĵurfalo, propra filo de Marsilo. + Kaj Idolanoj: «Helpu al ni, Maho! + «Ho! Dioj niaj! Venĝu nin al Karlo! + «Li lasis ĉe ni tiajn anojn, kiuj, + «Eĉ antaŭ morto, kampon ne fordonos!» + Kaj ankaŭ diras: «He! Ni kuru for!» Jen 1910 + Forkuras cent mil viroj... kiu povus + Haltigi ilin?... Ili ne revenos... + +169 + + _Marsil' seniĝis je la dekstra mano._ + _Li tiam teren ĵetas sian ŝildon,_ + _Per akraj spronoj li ĉevalon pikas,_ + _Forlasas bridon, kaj al Hispanujo_ + _Forkuras kun dudek mil Idolanoj_ + _Vunditaj; ili ĉiuj diras unu_ + _Al la alia: «Nev' de Karlo venkis!»_ Aŭdu. + +170 + + Por kio servas? Jes, Marsil' forkuras; + Sed restas lia onklo, _la Kalifo_. + Li, Estro de Kartaĝ', Alfern', Garmajo, + Etiopujo malbenita tero, + Kaj ankaŭ Estro de la nigra gento + Je naz' dikega kaj orelo larĝa. + Jes! pli ol kvindek mil el ili, tie + Rajdadas fierege, kolerege, 1920 + Kaj krias idolanan kunvenvorton. + --Rolando diras: «Tuj ni oferiĝos! + «Mi scias... ni ne longe plu vivados... + «Malben' al _kiu_ vivon ne pagigos + «Karege!... Estroj, frapu per la glavoj, + «Defendu viajn morton, vivon, por ke + «Ne estu honto al Francujo dolĉa. + «Se Karlo venos sur la batalejon, + «Se vidos li mortintajn Sarazenojn, + «Po unu el la niaj ... dek kvin ilin, 1930 + «Imperiestro povos nin nur beni!» Aŭdu. + + + +Morto de Oliviro. + + +171 + + Rolando vidas malbenitan genton, + Pli nigran ol la inko, kaj montrantan + Blankaĵon ian nur sur la dentaro. + Li tiam diras: «Mi ja estas certa, + «Kaj vidas mi, ke ni hodiaŭ mortos! + «Refrapu, Francoj, mi frapegas ree!» + --Kaj Olivir': «Malben' al prokrastantoj!» + Jen Francoj interĵetas sin antaŭen. Aŭdu. + +172 + + Je vido de malmulto da Francaro 1940 + Hispanoj kuraĝigas sin, ĝojegas, + Kaj diras: «Karlo estas malpravega!» + _Kalifo_ rajdas sur ĉeval' flavruĝa; + Li pikas ĝin per siaj oraj spronoj. + El malantaŭe, mezen de la dorso, + Li frapas Oliviron, rompas blankan + Kirason, kaj trans korpon puŝas haston. + Li diras: «Por vi, jen mortiga bato! + «Malprava Karlo lasis vin ĉi-tie; + «Li malutilis al vi, sed li pentos, 1950 + «Ĉar mi la miajn plene venĝis al vi!» Aŭdu. + +173 + + Eksentas Olivir', ke vundo estas + Mortiga; _li sin venĝi ne prokrastas_; + Per hela ŝtala Haltekler', kalifon + Li frapas sur la oran pintan kaskon; + El ĝi dissemas _ŝtonojn_ kaj kristalojn, + Distranĉas kapon ĝis la dentoj; glavon + Svinginte, li faligas lin senvivan, + Kaj diras: «Idolan' al vi malbeno! + «Eblege Karlo iomete perdis, + «Sed al l' edzino, al virino ia, 1960 + «En via lando, vi ne fanfaronos, + «Ke vi al _Karlo_ prenis _eĉ_ moneron, + «Aŭ lin senigis je mi aŭ alia!» + --Kaj ankaŭ diras li: «Rolando, helpu!» Aŭdu. + +174 + + Eksentas Olivir', ke vundo estas + Mortiga; li ne haltas por venĝado. + _Per Haltekler', li forte bataladas_, + En la amaso li kuraĝe frapas, + Distranĉas bulajn ŝildojn, kaj pikstangojn, + Piedojn, manojn, _ŝultrojn_ kaj brustkestoj. + Lin kiu vidus Sarazenojn tranĉi, 1970 + Mortinton sur mortinton ĵeti _teren_, + Nur povus pensi pri kuraĝo vera! + Li memoriĝas pri deviz' de Karlo: + «Munĝojo!» krias li per forta voĉo; + Rolandon, fraton kaj amikon vokas: + «Kolego, venu pli proksimen je mi! + «Hodiaŭ dolorege ni disiĝos!» + _Kaj ambaŭ ploras unu pri l' alia!_ Aŭdu. + +175 + + Roland' rigardas Oliviron, kies + Vizaĝ' paliĝis kaj senkoloriĝis; + Elfluas _el la_ brusto ruĝa sango 1980 + Falanta teren kvazaŭ per riveroj! + Rolando diras: «Dio! Kion fari! + «Amiko! Ve, pri via grandanimo! + «Neniam estos iu samvalora! + «Francujo dolĉa! Vi tuj vidviniĝos + «Je kuraĝuloj, kaj vi honte _falos!_ + «Imperiestro grande domaĝiĝos!» + Rolando tiam svenas sur ĉevalo! Aŭdu. + +176 + + Rolando tie svenas sur ĉevalo, + Kaj Olivir' sangadas el la vundo 1990 + Mortiga, ĝis vidado konfuziĝas; + Proksime, malproksime, li ne povas + Plu eldistingi _kiun ajn_ vivantan. + Jen, kun Rolando li ekrenkontiĝas. + Li frapas oran kaj juvelan kaskon, + Kaj ĝin distranĉas ĝis la nazŝirmilo. + Feliĉe, glavo ne eniras kapon. + Roland' je tiu bato, lin rigardas, + Kaj dolĉe, kvietege, al li diras: + «Amik', ĉu vi intence faris tion? 2000 + «Roland' mi _estas_, kaj vin mi amegas. + «Vi ne elvokis min al dubatalo!» + --Kaj Olivir': «Mi aŭdas, sed ne vidas + «Vin parolantan! Dio vin rigardu! + «Mi frapis vin! Pardonu tion al mi!» + --Roland': «Negrava bato! jes, mi al vi + «Pardonas nun, kaj antaŭ Dio ankaŭ!» + Salutas ambaŭ unu la alian; + Kun tia amo ili sin disigas. Aŭdu. + +177 + + Eksentas Olivir' ke mort' lin premas; 2010 + Okuloj vidturniĝas en la kapo! + Li plu ne aŭdas kaj li plu ne vidas! + Li piediras, kaj kuŝiĝas teren, + Kaj laŭte petas pri pardon' de pekoj, + Manplektas al ĉiel', al Dio preĝas, + Por ke li donu al li Paradizon, + Li benu Karlon kaj Francujon dolĉan, + Rolandon karan al li pli ol ĉiujn... + Sed haltas koro, kaj kliniĝas kapo; + Li falas teren tute sterniĝinta... 2020 + Jen grafo mortis!... Jen finiĝis ĉio!... + Rolando ploras kaj sopiras pri li! + Pli plendan homon vi neniam vidos! Aŭdu. + +178 + + Rolando, _kiam li_ amikon _vidas_ + Senvivan, kun vizaĝ' _al Oriento,_ + _Ne povas sin deteni je plorado_ + _Kaj ĝemo_; dolĉe li sopiras pri li: + «Amiko, ve, pro via kuraĝeco! + «Ni jarojn, tagojn, kune kunvivadis! + «Ne malutilis unu al l' alia! + «Vi mortis!... Mi dolore vin postvivas!» 2030 + Je tiuj vortoj, la markizo svenas + Sur la ĉeval' nomata Vejlantifo; + Sed oraj piedingoj lin subtenas, + Kaj ĉiuflanken li ne povas fali. Aŭdu. + +179 + + Sed jen, apenaŭ li rekonsciiĝis + El sveno, maldolĉege li revivas, + Ĉar li ekvidas grandan malfeliĉon! + Li perdis ĉiujn Francojn, mortiĝintajn + Krom du: Ĉefepiskop' kaj Galtiero + De Humo. Ĉi malsupreniris monton[7] 2040 + Sur kiu li Hispanojn bataladis. + Anaro mortis, Idolanoj venkis; + Li vole aŭ nevole reen venis, + _Kaj_ krias al Roland': «Sinjoro nobla! + «Ĝentila! Kie estas vi, bravulo? + «Vi ĉeestante, mi neniam timis; + «Mi Galtier' akiris Maelguton, + «Mi nevo de grandaĝa blanka Druo, + «Mi kunhelpint' al viaj heroaĵoj, + «_Mi bataladis Sarazenojn tiel_, + «Ke hasto ekrompiĝis, ankaŭ ŝildo 2050 + «Peciĝis kaj kiraso disŝiriĝis! + «Vundita _estas_ mi per lancoj, mi tuj + «Mortiĝos, sed terure vendis vivon!» + Je tiu vort' Rolando lin _rekonis_, + Per spronoj pikas kaj galopas al li. Aŭdu. + +[7] Pri tiu epizodo estas parolate ĉe verso 812-a kaj post verso 1411. + +180 + + Rolando diras: «_Nobla Galtiero,_ + _«Vi bataladis idolanan genton,_ + _«Sed ĉar vi estas brava kaj kuraĝa,_ + _«Mil anojn el plej bonaj vi alprenis;_ + _«Redonu ilin al mi; ili estis_ + _«La miaj, kaj nun mi bezonas ilin!»_ + _--Sed Galtier': «Vi plu ne vidos ilin_ + _«Lasintajn sur terura kampo, kie_ + _«Ni trovis tiel multajn Sarazenojn,_ + _«Erminojn, Turkojn, Gajojn, Kanananojn,_ + _«Kaj bravajn Balisanojn sur arabaj_ + _«Ĉevaloj rapidmovaj rajdadantajn!_ + _«Ni bataladis tiel, ke pri tio_ + _«Nenia idolano fanfaronos;_ + _«Sesdek mil mortis; ili kuŝas tere..._ + _«Ha! ni nin venĝis per tranĉegaj glavoj!_ + _«Sed, ve, ni perdis ĉiujn niajn Francojn!_ + _«Kiraso mia disrompiĝis! Vundoj_ + _«De brusto kaj de ventro ruĝan sangon_ + _«Ŝprucigas el mi kvazaŭ per riveroj!_ + _«Jen tuta mia korpo malfortiĝas!_ + _«Mi vere sentas, ke mi tuj mortiĝos!..._ + _«Mi estas via, ĉar vi estas l' Estro..._ + _«Se mi forkuris, min vi ne mallaŭdu!»_ + _--Rolando diras: «Tion mi ne faros!_ + _«Sed al mi helpu, tiel longe kiel_ + _«Vi vivas!» Li kolere ŝvitas, ĝemas,_ + _Eltranĉas de si veŝtopecon; per ĝi_ + _Al Galtiero li bandaĝas bruston._ Aŭdu. + +181 + + Rolando dolorege koleradas, + Kaj forte frapas en interpuŝego. + Hispanojn dudek kvin li mem mortigas; + Ses, Galtiero; kvin Ĉefepiskopo. + Kaj Idolanoj: «Tiuj teruregaj! 2060 + «Ni gardu nin, ke ili elturniĝu. + «Al forkuranto estu honto! Honto + «Precipe al preterlasonta ilin!» + Hispanoj rekomencas kriadadi, + Kaj ĉiuflanke ĉirkaŭstaras Francojn. + _Al ili helpu Dio, Li Memvero!_ Aŭdu. + + + +Karlo alvojiras. + + +182 + + Rolando estas _brava kaj fiera,_ + Kaj Galtiero Huma, nobla estro, + Ĉefepiskopo ankaŭ kuraĝulo. + Ja, ne forlasus unu la alian. + Ĉirkaŭe, ili frapas Idolanojn. 2070 + Mil Sarazenoj de nun piediras, + Kaj kvardek mil rajdadas por batali; + Sed ili ne kuraĝas proksimiĝi; + El malproksime ĵetas lancojn, hastojn, + Sagegojn, hokajn sagojn, ponardegojn. + En la komenc' mortiĝis Galtiero, + Turpin' de Rejms' vundiĝis sur la kapo + Ĉar lia ŝildo disŝiriĝis, kasko + Rompiĝis kaj kiraso disfendiĝis; + Eniĝis en la bruston kvar pikstangoj; 2080 + Ĉevalo lia mortas sub rajdanto. + Ĉefepiskopo falas! Malfeliĉe!... + _Al ili helpu Di', Ĉielglorulo!_ Aŭdu. + +183 + + Turpin' eksentas, ke li malfortiĝas + Pro kvar pikstangobatoj tra la brusto; + Li brave iom releviĝas, serĉas + Rolandon per rigard', al li alkuras, + Kaj diras nur: «Ne estas mi venkita! + «Bravul' fordonas vivon, sed ne glavon!» + Almason, sian ŝtalan glavon, tiras, + En la amas' pli ol mil fojojn frapas. 2090 + Atestis Karl': «Turpin' senĉese frapis, + «Ĉar kuŝis ĉirkaŭ li kvarcent mortintoj; + «El ili estis jen vunditaj, jen dis- + «tranĉitaj, jen je kapo senigitaj!» + Ĉi-tion diras Gest', kaj ĉeestinto + Barono _Sankta_ Gilo, miraklisto, + En Laŭna monaĥejo priskribinte. + Nur malklerulo tion ĉi ne scias. Aŭdu. + +184 + + Rolando graf' kuraĝe bataladas, + Ŝvitadas sur varmega tuta korpo, 2100 + Suferas teruregan kapdoloron. + (Tempio _krevis_ dum sonorigado). + Li volus scii ĉu alvenos Karlo; + Reprenas Olifanton, sed malforte + Ĝin sonorigas... Karlo, tie, haltas, + Aŭskultas, kaj: «Sinjoroj, malfeliĉo! + «Hodiaŭ nev' Rolando mankos al ni! + «Laŭ sonorig', li ne longtempe vivos! + «Al li ni rapidrajdu sur ĉevaloj; + «Nun, ĉiuj kornoj de anar' sonoru!» 2110 + Sesdek mil kornojn ili sonorigas; + Tiele, ke ripetas montoj, valoj... + Ekaŭdas Idolanoj, kaj malĝojas, + Kaj diras: «Reĝo Karlo nun alvenas!» Aŭdu. + +185 + + Kaj ankaŭ: «Jen Imperiestr' reiras! + «Ĉar aŭdas ni sonorajn francajn kornojn. + «Se Karl' alvenos, ni la venkon perdos, + «Kaj se Roland' postvivos, la milito + «Rekomenciĝos! Ve, por Hispanlando!» + Kuniĝas kvarcent armiĝintaj viroj 2120 + El la anaro plej bonegaj; ili + Rolandon ekatakas terurege. + Ho! _kiom_ grafo devas klopodadi! Aŭdu. + +186 + + Ilian alproksimiĝadon vidas + Roland'; li fieriĝas, kuraĝiĝas; + Li preta por ĝis morto _kontraŭstari;_ + _Ĉar mort' pli bona estas ol forkuro_. + Li rajdas sur ĉevalo Vejlantifo, + Li pikas ĝin per siaj oraj spronoj, + Kaj meze de anaro batalegas. + Turpin' ĉefepiskopo kun li iras; 2130 + --Kaj Sarazenoj: «Kuru for, _amikoj,_ + «De franca gent' ni aŭdis sonorkornojn! + «Potenca Reĝo Karlo ree venas!» Aŭdu. + +187 + + Rolando graf' ne ŝatas malbravulojn, + Nek malbonulojn, nek _fanfaronulojn_, + Malŝatas ankaŭ estrojn ne fidelajn. + Li diras al Turpin' ĉefepiskopo: + «Sinjor' mi rajdas kaj vi piediras! + «Pro amo al vi, mi piedestaros; + «Ni, kune prenos bonon kaj malbonon; 2140 + «Por kiu ajn, ja, mi vin ne forlasos! + «Ni ambaŭ reataku Idolanojn; + «Plej bonajn batojn frapas Durendalo!» + Ĉefepiskopo: «Jen batala veto! + «_Ci-tio estos por ni, certe, lasta!_ + «Ĉar Karlo venas, li nin plene venĝos!» Aŭdu. + +188 + + Nun Idolanoj diras: «Ni naskiĝis + «Por malfeliĉo! Ve! En tiu tago + «Malĝoja, ni Sinjorojn, Estrojn perdis! + «Jen glora Karlo venas kun anaro! + «Ni aŭdas sonorantajn francajn kornojn, 2150 + «Kaj grandan krian bruon de «Munĝojo»! + «Rolandon, pli ol kiu ajn fieran + «Neniu povas venki; ni frapadu + «El malproksime, kaj lin lasu tere!» + Alĵetas ili hastojn, ponardegojn, + Pikstangojn, lancojn kaj barbulajn sagojn; + Pecigas, fendas ŝildon de Rolando, + Disrompas, _senornamas_ la kirason + Ne povas ili vundi lian korpon; + Sed Vejlantif' ricevis tridek vundojn, 2160 + Kaj ĝi sub grafo _falas_ mortigita!.. + Forkuras Idolanoj kaj forlasas + Rolandon solan kaj piedirantan! Aŭdu. + +189 + + _Forkuras tremegantaj Idolanoj,_ + _Kaj al si diras: «Nin Rolando venkis!_ + _«Imperiestro iras malantaŭen!_ + _«De franca gento aŭdu sonorkornojn!_ + _«Ĉar venas Karlo, li alportas morton!_ + _«Li venkis tiom da potencaj Reĝoj!_ + _«Marsil' ne povos certe nin defendi,_ + _«Ni perdos gloran Hispanujon, se ne_ + _«Emir' mem venos ĝin defendi por ni!»_ Aŭdu. + + + +Lasta beno de Ĉefepiskopo. + + +190 + + Forkuras Idolanoj kun kolero, + Kaj rapidiras al Hispanolando. + Rolando graf' ne persekutas ilin, + Ĉar li ĉevalon Vejlantifon perdis, + Kaj vole aŭ nevole piediras. + Li helpos al Turpin' Ĉefepiskopo. + Sur lia kap' deligas oran kaskon, 2170 + Detiras blankan subkirason, ŝiras + Ĉemizon por _bandaĝi_ larĝajn vundojn; + Kaj tiam ame li lin ĉirkaŭprenas, + Lin dolĉe sternas sur la verdan herbon, + Kaj, kortuŝite, diras al li jenajn: + «Nobela! Donu al mi forpermeson; + «Kolegoj, kiujn ni tre amis, estas + «Mortintaj! Ni ne lasu ilin tie! + «Mi volus serĉi kaj rekoni ilin, + «Kaj meti ilin antaŭ vin, laŭ vico!» 2180 + Ĉefepiskopo: «Iru kaj revenu! + «Pro Dio! kampo estas via... mia!» Aŭdu. + +191 + + Roland' trairas sola batalejon, + Li serĉas jen sur valo, jen sur monto; + _Li trovas Ivorion kaj Ivonon_, + Gerinon kaj amikon Gerieron, + _Engelieron grafon de Gaskujo_. + Otunon ankaŭ, kaj Berengieron, + Ansejson ankaŭ kune kun Sansun', kaj + Girard' la grandaĝul' de Rusiluno. + Ĉi-tiujn dek baronojn li forportas, 2190 + Returnen iras al ĉefepiskopo; + Kaj antaŭ li, laŭ vico, sternas ilin! + Ĉefepiskopo sin deteni plori + Ne povas, levas manon por benadi, + Kaj diras: «Malfeliĉaj Estroj! Viajn + «Animojn Glora Dio benu, ilin + «Ricevu en ĉielajn sanktajn florojn! + «Min malĝojigas propra morto, ĉar mi + «Imperiestron grandan plu ne vidos!» Aŭdu. + +192 + + Roland' returnen iras en la kampon 2200 + _Jen, apud roz' sovaĝa, sub abio_, + Amikon Oliviron li retrovas, + Kaj tiam ame li lin ĉirkaŭprenas. + Laŭ povo, li revenas, kaj l' amikon + Sur ŝildon metas apud la aliaj. + Ĉefepiskopo benas, senpekigas! + Ho ve! la larmoj! Ho ve! la korŝiro! + Rolando diras: «Olivir'! Karulo! + «Vi filo de _bonega graf'_ Reniro, + «Limlandoestro _ĝis river' de Ĝenno!_ + «Por rompi lancon kaj pecigi ŝildon, 2210 + «_Por trapenetri, ŝiri ferajn vestojn_, + «Por prave konsiliĝi kun bonuloj, + «Por venki, neniigi perfidulojn, + «Neniu estis, ja, pli taŭga ol vi!» Aŭdu. + +193 + + Rolando Graf' vidinte ĉiujn estrojn + Mortintajn, ankaŭ karan Oliviron, + En koro ekpremiĝas kaj ekploras, + Senkoloriĝas; tia estas lia + Doloro, ke li plu ne povas stari, + Kaj vole aŭ nevole svenefalas! 2220 + --Ĉefepiskop': «Barono malfeliĉa!» Aŭdu. + +194 + + Ĉefepiskop' vidinte lian svenon, + Ŝiriĝas tiel kiel iam eble! + Etendas manon, prenas Olifanton. + El Rencesvala rivereto akvon + Li volas ĉerpi, por ke l' grafo trinku. + _Penege li sin levas_, per paŝetoj + Ŝanceliĝante li sin ŝovas tien... + Sed li malforte tiel... li ne povas + Antaŭeniri... li tro perdis sangon!... + Ve! antaŭ ol li faros tridek paŝojn, 2230 + La koro haltas!... li antaŭen falas!... + Ve! Jen maldolĉegaĵoj de la morto!... Aŭdu. + +195 + + Rolando Graf' rekonsciiĝas tiam; + Li sin levetas!... Ho, doloro tranĉa! + Antaŭen, malantaŭen li rigardas, + Trans la amikojn sur la verda herbo... + Li vidas tere noblan la baronon, + Ĉefepiskopon, Dian rajtigiton! + Ĉi-tiu sin kulpigas, suprenlevas + Okulojn, kaj manplektas al ĉielo; 2240 + Li preĝas: «Dio donu Paradizon!»... + Turpino mortis _por la serv'_ al Karlo; + Per glavfrapegoj, belaj predikadoj, + Li ĉiam bataladis Idolanojn! + Al li redonu Dio sanktan benon! Aŭdu. + +196 + + _Roland' vidinte, ke li mortis, se ne_ + _Pro Olivir' neniam pli sopiris!_ + _Li tiam diras korŝirantan vorton:_ + _«Ho! Karlo de Francujo! kiel eble_ + _«Rajdadu plej rapide! Ĉar el niaj_ + _«En Rencesval' fariĝis granda perdo!_ + _«Sed Reĝ' Marsilo perdis siajn anojn..._ + _«Po unu el ni, ili mortis kvardek...»_ Aŭdu. + +197 + + Roland' Ĉefepiskopon vidas tere! + Sur lia ventr' intestoj malvolviĝas, + Cerbaĵo moviĝetas sur la frunto! + Roland' sur bruston, meze inter ŝultroj, + Plektigas la du blankajn, belajn _manojn_, 2250 + Kaj, laŭ kutimo de la land', ekplendas: + «Nobela Estro! Nun mi vin fordonas + «En manojn de Glorulo de Ĉielo! + «Neniu pli fervore servis al Li, + «_Neniam_, de la apostolaj tempoj, + «Profeto tia leĝon gardis, homojn + «Konvertis! Kvietiĝu la animo + «Fluganta tra la Paradizajn pordojn!» Aŭdu. + + + +Morto de Rolando. + + +198 + + Ĉeestas morto! Ĝin Rolando sentas! + Elfluas la cerbaĵo tra oreloj! 2260 + Por samgentuloj li alpreĝas Dion + Kaj por si mem Anĝelon Gabrielon. + Li prenas Olifanton (ne riproĉu) + Kaj ankaŭ tenas glavon Durendalon. + Pli longe ol forĵeto per pafarko, + Sur fremda kampo li antaŭenkuras; + Monteton li suriras; sub du arboj + Belkreskaj kuŝas kvar marmoraj ŝtonoj; + Sur verdan herbon li renverse falas; + Li svenas _tie_, ĉar alvenas morto! Aŭdu. + +199 + + Montaro estas alta, arboj altaj; + Ĉi-tie brilas kvar marmoraj ŝtonoj; + Sur verda herbo Graf' Rolando svenas. + Lin tamen observadas Sarazeno + Mortŝajniĝanta tere inter ĉiuj, + Vizaĝ' kaj korpo sangomakulataj. + Ĉi-tiu ekleviĝas kaj alkuras. + Li estas bela, forta kaj tre brava, + Fiera, kaj mortige furioza. + Armaĵon, korpon de Roland' li prenas, 2280 + Kaj krias: «Jen venkita nev' de Karlo; + «Jen glavo, mi ĝin portos Arabujon!» + _Li prenas ĝin kaj tiras lian barbon._ + Tirite tiel, Graf' rekonsciiĝas. Aŭdu. + +200 + + Rolando Grafo sentas ŝtelan movon; + Okulojn li malfermas kaj nur diras: + «Mi scias... vi ne estas el la niaj!» + Per Olifanto, ĉiam prigardata, + Li frapas sur juvelan oran kaskon, + Li rompas ŝtalon, kapon, ankaŭ ostojn + El kap' la du okulojn elsaltigas, 2290 + Faligas mortigiton sur la teron, + Kaj: «Senkorulo! kiel vi kuraĝis + «Min, prave aŭ malprave, ekataki? + «Pri tio ĉiuj juĝos vin malsaĝa; + «Fendita estas Olifantrandaĵo, + «Belŝtonoj kaj oraĵoj falis el ĝi?» Aŭdu. + +201 + + Eksentas nun Roland', ke mort' lin premas! + Li staras sur piedoj, kaj plej eble + Penadas; (Ve! vizaĝ' senkoloriĝis;). + Li elingigas glavon Durendalon, + Starantan antaŭ li ŝtonegon _brunan_ 2300 + Dekfoje frapas kun kolero tranĉa; + Tuj ŝtalo sonas, forta, ne rompita. + Li diras: «Sankta Manjo, helpu al mi! + «Vi, Durendalo mia! Malfeliĉo! + «Foriras mi! Ve! kio vi fariĝos! + «Per vi, mi, tiom batalinte venkis, + «Akiris tiom da reĝlandoj vastaj, + «Regataj nun de blankabarba Karlo, + «Vin ne heredoprenu forkuranto! + «_Neniu de mi viva vin forprenos!_ + «Mi brave vin portadis; similulo 2310 + «Libera en Francujo plu ne vivos!» Aŭdu. + +202 + + Rolando frapas _Sardanian_ ŝtonon; + Tuj ŝtalo sonas, forta, ne rompita. + Vidinte glavon ne rompeblan, Grafo + En propra koro pri ĝi ekkompatas: + «Ho Durendalo! kiel hela, blanka! + «Ho! kiel vi je sun' flamiĝas, _brilas!_ + «En Moriana valo estis Karlo; + «Anĝel' de Dio de Ĉiel' ordonas, + «Ke li vin donu al kuraĝa grafo; 2320 + «Kaj nobla, glora Reĝ' vin donis al mi, + «Per vi, mi venkis _Anĵon_, Britanujon, + «Per vi mi venkis Pejton kaj Mainon, + «Kaj per vi, la liberan Normandujon, + «Per vi, Provencon kaj Akitanujon, + «Lombardon, ankaŭ tutan Romanujon, + «Per vi, Flandrujon tutan, Bajerlandon, + «Kaj _Bugerion_, kaj Polujon tutan, + «Kostentinnoblon submetiĝan al li, + «Saksujon sklavan laŭ bontrovo lia, 2330 + «Per vi, Eskujon, Galon kaj Irlandon, + «Anglujon, kie estas lia hejmo; + «Kaj kiom da prenitaj landoj, teroj, + «De mi al Karl' blankhara akiritaj! + «Pri tiu glavo mi dolore ĝemas! + «Mi mortu, ĝi ne restu al fremdulo! + «De tia hont' Francujon Dio gardu!» Aŭdu. + +203 + + Rolando frapas dubebrunan ŝtonon; + Pli ol mi povus diri, ĝin disrompas; + Tuj glavo sonas forta, ne rompebla, 2340 + El ŝton', aeron tranĉas al ĉielo. + Vidinte Grafo, ke li ĝin ne rompos, + Dolĉege, kore, pri ĝi li plendadas: + «Ho, Durendalo! tiel bela, sankta! + «En bulo kuŝas sanktrestaĵoj: dento + «De Sankta Petro, sang' de Sankta Baĉjo, + «Harar' de Lia Moŝto San Denizo, + «Peceto de vestaĵ' de Sankta Manjo; + «Malrajte vin posedus Idolanoj! + «Ĉar nur Kristano estas inda je vi! 2350 + «_Per vi mi finis tiom da bataloj!_ + «Per vi mi prenis tiom da vastlandoj + «Tenataj nun de florbarbulo Karlo, + «Per kiuj l' Estro estas forta, riĉa! + «Neniam tenu vin malkuraĝulo! + «_De tia hont' Francujon Dio gardu!_» Aŭdu. + +204 + + Rolando sentas, ke alestas morto; + _De_ l' kapo en la koron ĝi penetras! + Li kuras, sub abion li sin ĵetas; + Sur verdan herbon li sin ventresternas, + Sub sin li metas Olifanton, glavon. + Vizaĝon turnas al la fremda gento. 2360 + Li faris tion, ĉar li volas vere + Sciigi al Francaro kaj al Karlo, + Ke li, kuraĝa grafo, mortis brave. + Pri siaj kulpoj li repetas Dion, + Pri pekoj al ĉiel' li montras ganton... + _Anĝeloj venas al renkonto de li._ Aŭdu. + +205 + + Rolando sentas, ke finiĝas vivo; + Li _kuŝas_ sur altaĵ' al Hispanujo, + Kaj per la mano frapas al si bruston: + «El mia kulpo, Dio, Potenculo! + «Pri miaj grandaj kaj malgrandaj pekoj! 2370 + «Pri ĉiuj, kiuj estas de naskiĝo + «Ĝis tiu tago de mortiĝo mia!» + Al Dio li prezentas dekstran ganton... + Anĝeloj de ĉiel', malsupreniris. Aŭdu. + +206 + + Rolando Grafo kuŝas sub abio, + Al Hispanujo li direktis frunton. + Li ekmemoras pri la pasintaĵoj, + Pri ĉiuj landoj, _kiujn_ li akiris, + Pri parencaro, pri Francujo dolĉa, + Pri Karlo, Reĝo kiu zorgis pri li, 2380 + _Pri Francoj, al li tiel sindonemaj!_ + Deteni larmojn, ĝemojn, li ne povas; + Sed sin mem li ne volas pli forgesi, + Kulpigas sin, de Di' pardonon petas: + «Ho! Vera Patr'! Neniam mensoginta! + «Per kiu San Lazaro reviviĝis, + «Kaj Daniel' saviĝis el leonoj, + «Animon mian savu el danĝeroj + «Pro pekoj, kiujn mi dum vivo faris!» + Al Dio li prezentas dekstran ganton... + Ĝin prenas de li Sankta Gabrielo. 2390 + Kliniĝas lia kapo sur la brakon, + Manplekte, li foriris al finiĝo!... + _Al_sendas Dio unu el keruboj, + Kaj sanktajn _Rafaelon_, Gabrielon, + Kaj Miĉjon de l' danĝer' sur maro. Grafan + Animon ili portas Paradizen. Aŭdu. + + + + +REVENĜOJ + + + +Reveno de Karlo. + + +207 + + Rolando mortis... Di' animon lian + Ricevis.--Karl' en Rencesvalon venas. + Sur ĉiuj vojoj kaj vojetoj, spacoj + De kamp', plataĵoj plej malvastaj, kuŝas 2400 + Korpaĵ' de Franco aŭ de Idolano. + Ekkrias Karlo: «Nev'! Vi kie estas! + «Kaj kie Olivir'! Ĉefepiskopo! + «Gerino! kaj l' amiko Geriero! + «Otuno! kaj Berengiero grafo! + «Ivono, Ivorio tiel karaj! + «Engeliero, estro de Gaskujo! + «Sansuno duko! kaj Ansejs' _fiera!_ + «Girard' la grandaĝul' de Rusiluno! + «Kaj dek du konsilistoj postgvardie 2410 + «Lasitaj!»--Sed por kio?--Ĉar neniu + Respondos!--Reĝo diras: «Ho! dolore + «Premiĝas mi, ĉar mi ne ekbatalis!» + Li kolerege tiras sian barbon; + Li, ankaŭ ĉiuj _bravaj_ estroj ploras! + Dudek mil viroj svenas, falas teren! + Pri ili Duk' Naim' kompate plendas! Aŭdu. + +208 + + _En Rencesvalo ĉiuj malĝojegas!_ + Jes, ĉiuj kavaliroj kaj baronoj + Pri ili kompatadas, kaj varmege + Ploradas nun pri filoj, fratoj, nevoj, 2420 + Amikoj aŭ subulaj noblaj estroj! + Jes, grandanombro svenas, falas teren! + Sed Duk' Naimo, noble ekparolas; + L' unua, diras: «Via Reĝa Moŝto, + «_Rigardu_ tien, je du mejloj de ni, + «Ĉu vi polvaĵojn vidas sur la vojoj? + «Ĉi-tio estas idolana gento! + Ekrajdu, kaj doloron tian venĝu!» + --Tuj Karl': «Jam ili estas malproksime! + «Ni _iru_ pro honor' kaj _rajto_! Ili 2430 + «Forprenis floron de Francujo dolĉa!» + --Parolas Reĝ' al Gebuino, Oto, + Tedbaldo Rejmsa kaj Miluno Grafo: + «Vi gardu kampon, valojn, montojn; lasu + «Mortintojn tie, kie ili kuŝas; + «Por ke ne venu besto aŭ leono, + «Ne venu ĉevalisto aŭ servisto, + «Aŭ kiu ajn; pri tio bone zorgu + «Ĝis ni revenos per favor' de Dio!» + Nun kvar baronoj dolĉe, ame diras: 2440 + «Al Via Reĝa Moŝto ni obeos.» + Mil kavalirojn ili prenas kun si. Aŭdu. + + + +Miraklo. + + +209 + + Ordonas Reĝo sonorigi kornojn; + Li noble rajdas antaŭ anarego, + Hispanajn _postmarŝantojn_ ili _trovas_, + Kaj fervorege persekutas ilin. + Ekvidas Reĝ', ke baldaŭ vesperiĝos. + Li piediras sur herbejo verda, + Li genufleksas kaj petegas Dion, + Ke por li Li ordonu--Suno _haltu_, 2450 + Kaj nokto malfruiĝu, tago daŭru-- + Jen tuj Anĝelo alkutimiĝinta + Paroli kun la Reĝo diras jenajn: + «Rajdadu, Karlo, lumo ne malestos; + «Vi perdis floron de Francujo, Dio + «Ĉi-tion scias, vin vi povas venĝi + «Al krima gento!.. Tiam Reĝ' ekrajdas. Aŭdu. + +210 + + Por Karlo, Dio faras mirindaĵon; + Haltigas sunon en ĉiel'. Fremduloj + Forkuras. Francoj persekutas ilin, 2460 + Atingas ilin en Tenebra-Valo, + Ĝis Saragus' kun batoj persekutas, + Terure frapas kaj mortigas ilin, + Sur ĉiuj vojoj ilin haltiginte. + Rivero Sebr' irejon kontraŭbaras; + Profunda akvo kaj terura fluo! + Malestas ŝipo, barko, transirilo. + Fremduloj preĝas _Mahon_, kaj Tervagon, + _Kaj Apolonon por al ili helpi._ + En Sebron ili ĵetas sin, sed savon + Ne trovos. Pro armaĵ' tro multepeza 2470 + Profunde subakviĝas grandanombro; + Aliaj pene naĝas laŭ fluego; + La plej feliĉaj maldolĉege trinkas; + Sed, fine, ĉiuj dronas terurege... + Jen Francoj: «_Vidu_ venĝon de Rolando!» Aŭdu. + + + +Bivako. + + +211 + + Ĉar vidis Karlo ĉiujn Idolanojn + Aŭ mortigitajn aŭ dronintajn, (grandan + Akiron prenis liaj kavaliroj), + Li noble piediras de ĉevalo, + Li genufleksas, kaj al Dio dankas... 2480 + Kuŝiĝis suno, kiam li stariĝas... + Li diras: «Ni pasigu nokton ie, + Ĉar tro malfrue estas por reveni + «Al Rencesvalo, de ĉevaloj lacaj + «Formetu selojn, bridojn, lasu ilin + «Sensoifigi sin en la herbejoj.» + --Kaj Francoj: «Prava estas Via Moŝto!» Aŭdu. + +212 + + Imperiestro haltas tie; Francoj + Okupas _inter Sebro kaj Valterno_, + Kaj formetinte selojn de ĉevaloj, 2490 + Forprenas de la kapoj orajn bridojn, + Kaj lasas bestojn sur herbejo verda. + Ne povas fari pli ol tion Francoj + Senfortaj; ili sur la ter' ekdormas... + Dum tiu nokto, oni ne gvardias. Aŭdu. + +213 + + La Reĝo nun kuŝiĝas sur herbejon, + Lancegon metas apud sian kapon. + Ĉar li ne volas dormi ne armita, + Li sin vestigas per kiraso blanka, + Sur kapo ligas oran kaskon, zonas 2500 + Nekompareblan glavon «Ĝojulinon», + (Ĝi tridekfoje diverskoloriĝas + Dum taĝo)--Vi ja _aŭdis_ pri la lanco + Trapenetrinta jam sur kruco Nian- + Sinjoron; dank' al Dio, Karl' posedas + Feraĵon ĝian, kiun li enmetis + En glavprenilon. Pro honor' kaj eco, + Li donis al ĝi nomon «Ĝojulino». + Baronoj francaj tion ne forgesus; + De ĝia nom' «Munĝojo» venis krio. 2510 + Pro tio, ja, neniu ilin venkos. Aŭdu. + + + +Lastaj sonĝoj de Karlo. + + +214 + + La nokto estas hela, luno lumas... + Kuŝiĝis Karlo; li dolore pensas + Pri Oliviro, pri Rolando kaj pri + La dek du konsilistoj, ĉiuj Francoj + En Rencesval' mortintaj, sangverŝintaj! + Ve! Li ne povas sin deteni plori! + Li petas Dion, Li animojn savu. + Sed laca Reĝo multsuferas, fine, + Dolore premegita li ekdormas. 2520 + Dormadas ĉie Francoj sur herbejoj; + Ne eĉ ĉeval' kapablas stari; kaj ĝi + Por manĝi herbon, restas kuŝiĝinta! + Spertulo granda kiu korŝiriĝis! Aŭdu. + +215 + + Dormadas Karl', dolore premegita; + Alsendas Dio Sanktan Gabrielon + Komisiitan pri _la zorg'_ de Karlo; + Anĝel' pasigas nokton apud Reĝo, + Per sonĝo lin sciigas, ke al Francoj + Batal' terura ekfariĝos; al li 2530 + Gravegan sencon de vidaĵ' klarigas. + Okulojn al ĉiel' suprenlevinte, + Ekvidas Karlo tondrojn, frostojn, ventojn, + Kaj fulmotondrojn, renversegojn, fajrojn, + Kaj flamojn pretigitajn.--Jen, subite + Sur francan genton ĉio defaladas! + Jen ekbruliĝas pom-fraksenaj lancoj, + Jen ekflamiĝas la orbulaj ŝildoj, + Rompiĝas stangoj de tranĉegaj hastoj, + Grincadas ŝtalaj kaskoj kaj kirasoj! 2540 + Al Francoj kiom da dolor'! Jen kuras, + Por ilin ŝiri, ursoj, leopardoj, + Serpentoj, kaj drakonoj, kaj diablaj + Estaĵoj, kaj pli ol tridek mil hundoj... + Jen ili ĉiuj ĵetas sin sur Francojn... + Jen Francoj krias: «Karlo, Karlo, helpu!» + Dolore kaj kompate, Reĝo volus + Alkuri tien, sed jen kontraŭaĵo: + Al li el la arbar' leono kuras; + Grandega kaj fiere terurega, 2550 + Kruela besto Reĝon mem atakas, + Kaj _ambaŭ_ bataladas brust' ĉe brusto! + Sed li ne scias, kiu falos, kiu + Faligos!.. Tamen Reĝo ne vekiĝas. Aŭdu. + +216 + + Post tiu sonĝo, Karl' denove sonĝas. + Li, en Francuj', en Ajkso, sur perono, + Duoble katenitan urson tenas. + Jen venas el Ardeno ankaŭ tridek + Aliaj, parolantaj kiel homoj, + Dirante: «Reĝo, ĝin redonu al ni; 2560 + «Malrajte estas, ke vi ĝin retenu; + «Ni devas helpi al parenco nia!» + El la palaco _kuras nobla hundo_; + Plej grandan el la bestoj ĝi atakas + Sur verda herbo, apud kunestantoj. + Ĉeestas Reĝ' al stranga batiĝado; + Sed li ne scias, kiu falos, kiu + Faligos!... ĉion-ĉi l' Anĝelo montras. + Dormadas Karlo ĝis morgaŭa fruo. Aŭdu. + + + +Marsilo en Saraguso. + + +217 + + Marsil' kurante venas Saraguson, 2570 + Sub ombr' de olivujo piediras; + Li sin senigas je kiraso, glavo, + Kaj kasko, kun dolor' sur verdan herbon + Sin kuŝas; el tranĉita dekstra mano + Defluas sango; li malĝojas... svenas... + Jen, apud li, edzino Bramimundo + Ploregas, krias, korŝirite plendas; + Pli ol tridek mil viroj, kun ŝi, tie + Malbenas Karlon kaj Francujon dolĉan, + Aliras al la niĉ' de Apolona 2580 + Statuo, kaj per plendoj bruegadas: + «Malbona Dio! Kial vi alportis + «Malgloron? Kial vi forlasis reĝon? + «Ĉu kompensaĵ' al viaj fideluloj?» + Forprenas de statuo sceptron, kronon, + Pendigas ĝin je manoj _al_ kolono, + Renverse ĝin turnigas sub piedojn, + Ĝin frapas per bastonoj kaj pecigas. + Forprenas de Tervago karbunkolon, + Kaj Mahon ĵetas ili en fosaĵon. 2590 + Ĝin mordas surpaŝantaj aproj, hundoj! + _Neniam Dioj tiel malŝatiĝis!_ Aŭdu. + +218 + + Marsil' de sveno nun rekonsciiĝas. + Lin oni portas en arkaĵan ĉambron, + (Skrib-desegnaĵoj kuŝas sur la muroj). + Reĝino Bramimundo ploregadas, + Kapharojn siajn tiras, kaj plendegas, + Kaj laŭte ekparolas vortojn jenajn: + «Ho, Saraguso! Vi ja nun seniĝis + «Je nobla Reĝo, kiu vin posedis! + «Ho! Niaj Dioj estas perfiduloj! 2600 + «Ĉar ili en batalo nin forlasis! + «Emiro restas al ni! Ĉu kuraĝos + «Li bataladi kontraŭ brava gento, + «Kuraĝa, ne timante eĉ la morton? + «Imperiestro ĝia, florbarbulo, + «Multnobla estas, eĉ bravega; li ja + «Neniam ekforkuros el batalo! + «Domaĝe, ke ne iu lin mortigu!» Aŭdu. + + + +Alveno de Emiro Baliganzo. + + +219 + + Imperiestro forte kaj potence + En Hispanujo restis dum sep jaroj. 2610 + Li prenis tie urbojn kaj kastelojn. + Marsilo Reĝ' malkvietiĝis pro li. + Unuan jaron, Reĝ' por help' petskribis + Al Reĝ' de Babiluno, Baliganzo, + (Emiro grandaĝulo, longvivinta, + Pli ol Homero, pli ol Virgilio), + Li venu Saraguson, helpu al li, + Se ne... Marsil' forlasos siajn Diojn, + Kaj ĉiujn adoratajn Idolaĵojn, + Kristan' fariĝos, interkonsentiĝos 2620 + Kun Reĝo Karlo.--Pro malproksimiĝo, + Ĝis nun malestas Baliganzo; tamen + El kvardek landoj li kundungis anojn, + Pretigis grandan marveturilaron, + Boatojn, barkojn, ŝipojn kaj ŝipetojn; + Al marhaven' Aleksandrio, fine, + Li kunvenigis tutan la ŝiparon. + En Majo, (proksimiĝas la somero), + Li marforveturigas anaregon. Aŭdu. + +220 + + Sennombra estas fremda anarego. 2630 + Rapide, ŝiparmeo sin direktas, + Fornaĝas; sur la mastoj, sur la altaj + Velstangoj, multaj lampoj, fokusvitroj, + El supre ĉirkaŭĵetas lumon tian, + _Ke_ tra la nokto plibeliĝas maro. + Ŝipar' alproksimiĝas Hispanujon, + Rebrilas kaj lumiĝas tuta lando. + Pri tio al Marsil' sciigo flugas: + _«En Hispanujon venis Baliganzo;_ + _«Armeon li kondukas el plej belaj,_ + _«Kaj dek sep reĝoj kun li ĝin komandas!»_ + _Ho, vera Patro! Dio! Gardu Karlon_ + _En bataleg' dolora, terurega!_ Aŭdu. + +221 + + Ne haltas tie idolana gento; + De l' maro ĝi eniras sur riveroj; 2640 + Marbrison kaj Marbruson ĝi transiras; + Sur Sebro kontraŭflue naĝas tuta + Ŝiparo; _sur la mastoj, sur la longaj_ + _Velstangoj_, multaj lampoj, fokusvitroj + Brilege lumigadas tra la nokto. + Ĉi-tagon ĝi eniras Saraguson. Aŭdu. + +222 + + La tago estas hela; suno brilas. + Emir' eliras el la ŝipo; marŝas + Espaneliz' ĉe lia dekstra flanko, + Kaj dek sep Reĝoj sekvas ilin, Grafojn + Kaj Dukojn kiu povas kunkalkuli? 2650 + Sub ombro de laŭrarbo, je l' kampmezo, + Sur verdan herbon oni metas blankan + Tapiŝon kaj elefantostan seĝon. + Sur ĝin sidiĝas fremda Baliganzo. + Ĉirkaŭe, _ĉiuj_ Idolanoj staras. + Unue, Baliganzo ekparolas: + «Aŭskultu, bravaj, noblaj kavaliroj; + «Imperiestro Karlo, Estr' de Francoj + «Nutraĵon manĝos nur se mi permesos! + «En Hispanujo li min tro militis; 2660 + «Mi _volas_ iri ĝis Francujo dolĉa + «Por lin batali. Mi neniam haltos, + «Se ne li mortis aŭ obeis!»--Sian + Genuon frapas li per dekstra ganto. Aŭdu. + + + +Senditoj de Baliganzo. + + +223 + + Ĉar li ĉi-tion diris, li obstinas. + Ol ĉiujn riĉegaĵojn sub ĉiel', li + Preferas iri Ajkson, kie Karlo + Regadas. _Gent'_ lin laŭdas kaj aprobas. + Nun, li alvokas du el kavaliroj; + Ĉi, fratoj, Klarifan' kaj Klariano: 2670 + «Vi estas filoj de Maltrajo Reĝo; + «Volonte, ofte, sendojn li plenumis. + «Mi volas, ke vi iru Saraguson; + «Vi al Marsil', je mia nomo, diru: + «Mi venis helpi al li kontraŭ Francoj. + «Ho! Se mi trovos ilin, batalego + «Fariĝos! Prenu l' orbroditan ganton, + «Vestigu per ĝi lian dekstran manon. + «Forportu ankaŭ tiun _orbastonon_. + «Saluton lian ricevinte, mi tuj 2680 + «Francujon iros por ataki Karlon. + «Se Karl' rifuzos submetiĝi al mi, + «Kaj malkonfesi la kristanan leĝon, + «El lia kapo mi fortiros kronon!» + --Kaj ili: «Prava estas via Moŝto!» Aŭdu. + +224 + + Kaj Baliganzo: «Nu! Baronoj, rajdu; + «Forportu, vi, bastonon; kaj vi, ganton.» + --Kaj ili: «Ni obeos, Via Moŝto + «Emira!»--Ili rajdas Saraguson, + Trapaŝas sub dek pordoj kaj kvar pontoj, 2690 + Trairas stratojn plenajn je urbanoj. + Proksimiĝinte al altaĵ' de l' urbo + Ekaŭdas ili grandan bruon apud + Palaco: tie multaj Idolanoj + Ploradas, kaj kriadas, kaj ĝemadas, + Kaj plendas kontraŭ siaj Dioj, Maho, + Tervago, Apolono, kies helpo + Malestis; kaj ekkrias: «Ho! Ve al ni! + «_Sur_ nin faladis honto, malfeliĉo! + «Marsilon Reĝon perdis ni hieraŭ! 2700 + «Rolando tranĉis al li dekstran manon! + «Neniel vivas plu Ĵurfal' blondulo! + «Tuj Francoj prenos tutan Hispanujon!» + Nun du senditoj iras al palaco. Aŭdu. + +225 + + Sub olivujo, du servistoj prenas + Per bridoj la ĉevalojn; kaj senditoj + Piedirantaj tenas sin per vesto, + Suriras la ŝtuparon de palaco, + Eniras en l' arkaĵan ĉambron, kaj tuj + Salutas Reĝon ame sed malpie: 2710 + «Tervago kaj Sinjoro nia Maho + «Kaj Apolono, kiuj nin protektas, + «Reĝinan, Reĝan Moŝtojn savu, gardu!» + --Sed Bramimund': «Ho! kia malsaĝaĵo! + «Diaĵoj niaj estas malbravuloj! + «En Rencesvalo ili malutilis, + «Forlasis niajn Estrojn mortiĝantajn, + «Forlasis edzon mian en batalo! + «De lia brako mankas dekstra mano! + «Ĝin al li tranĉis nobla Graf' Rolando! 2720 + «Tuj Karlo prenos tutan Hispanujon! + «Ve, malfeliĉa! Kio mi fariĝos? + «Domaĝe, ke ne iu min mortigu!» Aŭdu. + +226 + + Kaj Klarian': «Reĝina Via Moŝto, + «Aŭskultu! Baliganz' min sendis al vi; + «Li diras: «Mi vin savos, Reĝ' Marsilo.»-- + «Li sendas al vi ganton kaj bastonon. + «Nun sur rivero Sebro ni posedas + «Kvar mil boatojn kaj rapidajn ŝipojn, + «Neniu povus kunkalkuli barkojn. 2730 + «Emiro estas riĉa kaj potenca; + «Francujen li persekutados Karlon, + «Kaj Karlo submetiĝos aŭ mortiĝos!» + --Reĝin': «Vi ne bezonos iri tien, + «Ĉar vi renkontos Francojn pli proksime. + «Ĉi-tie ili estas de sep jaroj; + «Imperiestro estas nobla, brava, + «Li mortos antaŭ ol forkuri; kun li + «Kompare, Reĝoj estas nur infanoj! + «Neniun nunvivantan Karlo timas!» Aŭdu. + +227 + + Marsilo, al Reĝino: «Vi, silentu!» + Kaj, al Senditoj: «Estroj, mi parolos!... + «Vi vidas!... mi mortige korŝiriĝas! + «Ne filo, nek filin', nek heredonto + «Post mi alestos! Filo mortigiĝis + «Hieraŭ! Via Estro min vizitu. + «Li havas rajton sur Hispanolandon; + «Mi ĝin al li fordonos, se li volos. + «Li nur ĝin ekdefendu kontraŭ Francoj. + «Mi mem lin bonkonsilos kontraŭ Karlo. 2750 + «Li estos elvenkinta post monato. + «De Saragus' ŝlosilojn al li portu, + «Kaj diru: «Mi konsilas, li _profitos_!» + --_Kaj_ ili: «Prava estas Via Moŝto!» Aŭdu. + +228 + + Marsilo diras: «Estro Karlo al mi + «Mortigis anojn, dezertigis landon, + «Per almilito ruinigis urbojn; + «_Li kun anaro haltis apud Sebro_, + «De tie ĉi sep mejlojn mi kalkulis. + «Vi diru al Emir': _Li alkonduku_ 2760 + «_Anaron sian tien, kie Francojn_ + «_Li trovos._ Diru ankaŭ: Li preparu + «Batalon, _kiun Francoj ne rifuzos_.» + Li donas la ŝlosilojn de la urbo. + Senditoj lin salutas, petas de li + La forpermeson kaj returnen iras. Aŭdu. + + + +Reiro de Senditoj. + + +229 + + La du senditoj rajdas sur ĉevaloj, + Eliras senprokraste el la urbo, + _Tre_ ekscitite iras al Emiro, + De Saragus' ŝlosilojn _al li_ donas. + Jen Baliganzo diras: «Kion trovis + «Vi? Kie estas Reĝo postulita?» 2770 + Kaj Klarian': «Mortige li vundiĝis! + «Hieraŭ Karl' trapaŝis Intermontojn, + «Por reen veni al Francujo dolĉa. + «Li metis korteganan postgvardion, + «Rolando Graf', la nevo, restis en ĝi, + «Kun Oliviro, dek du konsilistoj, + «Kaj dek dumil bravuloj de Francujo. + «Marsilo Reĝo bataladis ilin, + «_Li renkontiĝis_ kun Rolando, kiu + «Per Durendalo lin frapegis tiel, 2780 + «Ke li distranĉis lian dekstran manon, + «Mortigis ankaŭ lian karan filon, + «Kaj la baronojn kondukitajn tien! + «Marsil' ne povis resti kaj forkuris; + «Imperiestro lin persekutadis, + «Nun Reĝo petas, ke vi helpu al li, + «Kaj li fordonas al vi Hispanujon!» + Pri tio, Baliganzo ekpripensas, + Kaj, pro doloro, preskaŭ freneziĝas! Aŭdu. + +230 + + Kaj Klariano: «Via Moŝt' Emira, 2790 + «Hieraŭ, apud Rencesvalo, oni + «Batalis. Oliviro kaj Rolando, + «Kaj dek du konsilistoj la amataj, + «Kaj dudek mil Francanoj mortis tie; + «Sed Reĝ' Marsilo perdis dekstran manon, + «Lin Karlo terurege persekutis, + «Eĉ unu viro plu ne restas tie, + «Ĉar ĉiuj mortis, aŭ en Sebron dronis! + «Sur bordon, Francoj metis la tendaron; + «Jen ili haltis, tre proksime de ni, 2800 + «Kaj se vi volos, ili ne foriros!» + Jen Baliganzo, kun rigard' fiera, + Kaj koro plena je videbla ĝojo, + De trono tuj leviĝas. Li stariĝas, + Kaj diras: «Vi, baronoj, ne prokrastu! + «Eliru el la ŝipoj kaj ekrajdu! + «Se ne forkuros la maljuna Karlo, + «Hodiaŭ ni Marsilon venĝos al li. + «Al Reĝ' pro dekstra man', mi donos kapon!» Aŭdu. + + + +Vojaĝo de Baliganzo. + + +231 + + El ŝipoj elirinte, Idolanoj 2810 + Ekrajdas sur ĉevaloj kaj sur muloj, + Antaŭenrajdas, (ĉu ne pravaj ili?) + Ekiriginte ilin, Baliganzo + Alvokas tuj amikon Gemalfinon: + «Ĉar mi ordonas, _regu_ la anaron.» + Sur sia brunĉevalo li ekrajdas, + Foriras kune kun kvar el la Dukoj, + Ĝis Saraguso li senhalte rajdas; + Malsupreniras sur marmoran ŝtupon. + Kvar grafoj piedingon al li tenas. 2820 + Ŝtuparon de palac' li supreniras; + Renkonten de li, iras Bramimundo; + Ŝi diras: «Kia malfeliĉo sur min! + «Mi honte edzon mian perdis, nevo + «_De Karlo lin mortigis, malglorigis!_» + Ŝi falas antaŭ li; ŝin li subtenas; + Malĝoje ambaŭ iras en ĉambregon. Aŭdu. + +232 + + Je vid' de Baliganzo, Reĝ' Marsilo + Alvokas du hispanajn Sarazenojn: + «Min prenu sub la brakoj, min relevu!» + Li prenas ganton per maldekstra mano, 2830 + Kaj al li diras: «Reĝ', Sinjor', Emiro, + «Mi _donas_ al vi tutan _mian_ landon; + «Mi donas Saraguson, ĉirkaŭaĵon; + «Mi perdis min mem, ankaŭ _tutan_ genton!» + --Emiro: «Mi pri tio malĝojegas! + «Kun vi mi ne longtempe parolados, + «Ĉar certe Karl' min ne atendos tie! + «Nun tamen mi ricevas vian ganton!» + Li dolorege ploras kaj eliras, + Malsupreniras la ŝtuparon, rajdas, 2840 + Per spronoj pikas al la gento, tiel + Rajdadas ĝis la fronto de l' anaro, + Kaj _oftajn_ fojojn krias: «Idolanoj! + «Antaŭen! Ĉar jam nun forkuras Francoj!» Aŭdu. + + + +Karlo en Rencesvalo. + + +233 + + Je la tagiĝ' unua, frumatene + Imperiestro Karl' vekiĝis; super + Li, Sankta Gabriel', anĝel' gardanta, + Etendis manon, faris krucan signon. + _Sin levas_ Reĝo; li formetas siajn + Armilojn; same faras kavaliroj. 2850 + Jen ili ĉiuj rapidege rajdas + Tra longaj vojoj kaj tra larĝaj kampoj, + Por vidi teruregan malfeliĉon, + En Rencesvalo, sur batala kampo! Aŭdu. + +234 + + En Rencesvalon Karl' returnen _iras._ + Je vido de mortintoj, li ekploras, + Al Francoj diras: «Iru malrapide, + «Mi volas iri sola antaŭ ĉiuj, + «Por ke mi povu trovi nevon mian! + «En Ajkso, iam, en solena festo, 2860 + «Kuraĝaj _knaboj_ brave paroladis + «Pri noblaj, fortaj batoj de militoj; + «Rolando, (mi lin aŭdis) diris, ke se + «En Fremdolando iam li mortiĝus, + «Li kuŝos antaŭ anoj kaj amikoj, + «Kun la vizaĝ' al malamiko, tiel + «Li montros, ke li noble, brave mortis!» + Pli longe ol forĵeto de baston', li + Antaŭen iras, supreniras monton. Aŭdu. + +235 + + Imperiestro serĉas sian nevon; 2870 + Li paŝas sur herbejo, kies floroj + Ruĝiĝis per la sango de baronoj, + Kaj, kortuŝite, li nur plori povas! + Jen, _supre_, sub du arboj, li rekonas + Sur la tri ŝtonoj batojn de Rolando; + Sur verda herbo, li ekvidas nevon!... + Se Karlo ekkoleras, vi ne miru! + Piedirante, ne haltante, Reĝo + _Al Grafo_ kuras, kaj lin ĉirkaŭ_prenas_ + Kaj dolorege svenas sur la korpo! Aŭdu. + +236 + + Imperiestro nun rekonsciiĝas; + Naimo Duko kun Aslino Grafo, + Gefrejz' de Anĵo, lia frat' _Tiero_ + Sidigas Estron Karlon sub abio. + Li vidas tere korpon de la nevo, + Kaj kortuŝite li sopiras pri li: + «_Amik' Roland'_, al vi kompatu Dio! + «Neniam oni vidis similulon + «Por regi, fini tiajn batalegojn! + «Ve! Mia gloro de nun dekliniĝis!» 2890 + Ne povas Karlo sin deteni sveni! Aŭdu. + +237 + + Ĉar Reĝo Karlo ĵus rekonsciiĝis, + Per manoj, kvar baronoj lin subtenas. + Li vidas tere nevan korpon, kies + Mieno fieriĝis kaj paliĝis, + Okuloj renversiĝis, malheliĝis! + Jen kore, ame, Karlo plendas pri li: + «Amik' Roland'! Vin Dio metu inter + «Glorulojn de Ĉiel', en sanktajn florojn! + «En Hispanujon vi _por_ morti venis! 2900 + «Ve! Ĉiutage mi plorados pri vi! + «Foriros de mi forto kaj honoro! + «Neniu plu starigos mian gloron! + «Mi plu ne havas eĉ amikon! Inter + «Parencoj, kiu estus inda je vi!» + Li per du manoj tiras siajn harojn, + _Kaj kortuŝite svenas sur la nevo!_ + Tiele malĝojegas cent mil Francoj, + Ke ili ĉiuj varme ploregadas! Aŭdu. + +238 + + «Amik' Roland', mi iros al Francujo! + «Min, post reveno Laŭnon, en Palaco, 2910 + «Se el diversaj Regnoj, fremdaj homoj + «Demandos: «kie estas Grafa Estro?» + «Mi diros: «Li en Hispanujo mortis!» + «Mi malĝojege regos mian Regnon! + «Mi ĉiutage ploros kaj plendados!» Aŭdu. + +239 + + «Amik' Rolando, brava, belejuna, + «Se post reiro Ajkson, en kapelo, + «Fremduloj venos kaj demandos pri vi; + «Mi diros kun malĝojo kaj korŝiro: + «Ve, mortis nevo, kiu _ĉiam_ venkis!» 2920 + «Ribelos baldaŭ kontraŭ mi Hungaroj, + «Bulgaroj, Saksoj, kiom da aliaj!... + «Romanoj, anoj de Palerno, Pujlo, + «Kaj ankaŭ de Afriko, Kaliferno! + «Doloro kaj malĝojo pligrandiĝos! + «Ĉu iu povus tiel alkonduki + «Anaron kiel vi ĵus _mortiĝinta!_ + «Francujo _dolĉa_, vi orfin' fariĝis! + «Ve! Pro doloro, volus mi ne esti!» + Li tiam tiras sian blankan barbon, 2930 + Kaj ankaŭ, per du manoj, la kapharojn! + Jen cent mil Francoj svenas, falas teren! Aŭdu. + +240 + + «Amik' Rolando, _vi la vivon perdis!_ + «Animo via loĝu en Ĉielo! + «Ve! Mortiginto _malhonoris dolĉan_ + «_Francujon!_ Pro dolor' mi nun vivadi + «Ne volus! Pro mi, tuta gento mortis! + «Favoru Dio, Fil' de Sankta Manjo, + «Je la trair' en Sizraj Intermontoj, + «Disiĝu el la korp' animo mia, 2940 + «Kaj ĝi aliĝu inter la aliaj, + «Dum kuŝos korpo ĉe iliaj korpoj!» + Li ploras, tiras sian blankan barbon! + --Kaj Duk' Naimo: «Karlo korŝiriĝas!» Aŭdu. + +241 + + Gefrejz' de Anĵo: «Via Reĝa Moŝto + «Detenu sin pri malĝojeg'! Pli bone + «Mi serĉu tra la kamp' korpaĵojn, kiujn + «Mortigis Idolanoj! Vi ordonu + «Por enfosigi ilin ĉiujn kune!» + Jen Reĝo diras: «Sonorigu kornon!» Aŭdu. + +242 + + Gefrejz' de Anĵo sonorigas kornon. + Ĉar Karl' ordonis, Francoj piediras, + Translokas kaj kunmetas en fosaĵon + Amikojn ĉiujn, kiujn ili trovis. + Ĉeestas episkopoj, kanonikoj, + Monaĥoj, pastroj kaj abatoj; ili + Je Dio benas kaj mortpreĝojn kantas, + Bruligas mirhon kaj aromojn; ĉiuj + Fervore balancadas fumilaĵojn. + Belege oni enterigas ilin!... 2960 + Nun Francoj lasas ilin. (Ĉu ne pravaj?). Aŭdu. + +243 + + Ordonas Karlo apartigi l' nevon + Kaj Oliviron kaj Ĉefepiskopon + Turpinon; oni prenas l' internaĵojn; + La korojn oni metas en silktukon, + Kaj korpojn en marmorajn blankajn ĉerkojn. + De l' tri baronoj oni lavas korpojn + Per vino kunmiksita kun ruĝpipro, + Kaj volvas ilin en cervfeloj. Reĝo + Ordonas al Tedbaldo, Gebuino, 2970 + Miluno Grafo kaj Oton' Markizo: + «Konduku ilin per tri veturiloj!» + Sur ilin oni metas silktolaĵon. Aŭdu. + + + +Alveno de fremda anaro. + + +244 + + _Post enterig' de Estroj kaj Baronoj,_ + _Krom tri por porti ilin ĝis Blaivo_, + Pretiĝas Estro Karlo por foriri. + Sed jen antaŭgvardio idolana + Aperas. Je Emiro, du senditoj + El front' eliras, pri batal' sciigas: + «Fiera Reĝ' forkuri vi ne _povos_; + «Ĉar Baliganzo rajdis, li ĉeestas + «Kun bela anareg' de Arabujo. 2980 + «Hodiaŭ, ni ekvidos ĉu vi estas + «Bravulo!» Karlo tiras sian barbon, + Memoras pri dolor' kaj ruiniĝo + _De l' tago de batal' en Rencesvalo_; + Noblege anaregon li rigardas + Kaj laŭte, forte krias: «Francaj Estroj! + «Armilojn prenu, rajdu, kaj antaŭen!» Aŭdu. + +245 + + L' unua, Karlo prenas armilaron, + Vestiĝas per kiraso, ligas kaskon, + Kaj zonas glavon Ĝojulinon, kies + Helec' _blindigas_ kiel sunradio; + Al kol' pendigas ŝildon de _Girundo_, 2990 + Ekprenas lancon (en Blandun' faritan), + Ekrajdas sur ĉevalo Tencenduro, + (Li ĝin akiris ĉe Marsunaj bordoj + Malpalon de Nerbuno mortiginte), + Li lasas bridojn kaj per spronoj pikas: + Tuj ekgalopas antaŭ _cent_ mil viroj, + Alvokas Dion. Roman apostolon... + _Post preĝo, li ne timas batalsorton._ + Kaj Francoj: «Tia viro devas reĝi!» Aŭdu. + +246 + + Sur tuta valo, Francoj piediras. + Pli ol cent mil sin armevestas kune. 3000 + Ho! Kiel la armaĵoj estas brilaj + Ĉevaloj viglaj kaj armiloj belaj! + Standardoj pendas ĝis la kaskoj; Francoj + Lertege rajdas. Ho! se ili trovos + Fremdulojn, batalego ekfariĝos! + Vidinte ilin tiel pretajn, Karlo + Alvokas Ĵoseranon de Provenco, + Naimon Dukon, kaj Antelmon estron + De Majnso: «Kiu ne al ili fidus? + «Jes, malesperi estus malsaĝaĵo! 3010 + «Se ne forkuros Idolanoj, ili + «Elpagos kare morton de Rolando!» + Respondas Duk' Naimo: «Dio volu!» Aŭdu. + + + +Formado de Franca anaro. + + +247 + + Alvokas Karl' Rabelon kaj Ginmanon; + Li diras: «Jen ordono; Vi, Rolandon + «Kaj Oliviron anstataŭos--unu + «Alprenos glavon, kaj l' alia kornon. + «Nun antaŭ anarego vi kuniru, + «Kaj kune kun vi dek kvinmil el Francoj, + «El la plej bravaj, viglaj, ĉiuj junaj; 3020 + «Post ili iru dek kvin mil aliaj, + «Kun estroj Gebuino kaj Loranto.» + Naimo Duk' kaj Ĵoserano Grafo + Tuj ekpretigas tiujn du korpusojn. + Fremduloj venu! Kia batalego! + _Per tranĉaj glavoj kiom da bategoj!_ Aŭdu. + +248 + + Konsistas nur el Francoj du unuaj + Korpusoj; oni fondas nun la trian. + En tiun ĉi eniras Bajeranoj. + Ilia nombro estas tridek _miloj_. + Ja, de batalo ne forkuros ili 3030 + De Karl' el plej amataj sub ĉielo, + Krom Francoj, kiuj venkas reĝolandojn. + Ogiro de Danujo brave prenas + Estrecon. Kiel bela la anaro! Aŭdu. + +249 + + _Jam_ Estro Karlo havas tri korpusojn; + Naimo Duko fondas nun la kvaran. + Konsistas ĝi el la plej kuraĝuloj + El anoj de Germana _limolando_. + Laŭ l' diro, ili estas dudek miloj; + Ĉevaloj fortaj, kaj armiloj bonaj; 3040 + Kaj malgraŭ morto, ili ne forkuros. + Hermano, Duk' de Trac' kondukas ilin; + Li mortos pli ol fari malbravaĵon. Aŭdu. + +250 + + Naimo Duk' kaj Ĵoserano Grafo + Korpuson kvinan fondas el Normanoj. + Laŭ l' diro, ili estas dudek miloj; + Armiloj belaj, bonĉevaloj viglaj. + Eĉ antaŭ morto ne kapitulacos + Ĉi-tiuj _plej_ obstinaj _kiel eble_. + Ilia Estro, grandaĝul' Riŝardo, 3050 + Batalos forte per tranĉega hasto. Aŭdu. + +251 + + Britanoj fondas la korpuson sesan. + Ilia nombro estas _kvardek_ miloj, + Kaj ili noble rajdas sur ĉevaloj, + Kun hastoj longaj kaj standardoj rektaj! + Sinjor' ilia, Oelduno, donas + Estrecon al du grafoj, Neveluno, + Tedbaldo Rejmsa, kaj markizo Oto: + «Konduku genton, mi ĝin al vi donas.» + _Kaj la tri Estroj diras: «Ni obeos!»_ Aŭdu. + +252 + + Imperiestro havas ses korpusojn. 3060 + Naimo Duko fondas nun la sepan, + El anoj de Alverno kaj de Pejto. + Ilia nombro estas kvardek miloj, + Ĉevaloj bonaj kaj armiloj belaj! + En valo, sur altaĵo, ilin benas + Imperiestro per la dekstra mano. + Godselm' kaj Ĵoseran' kondukas ilin. Aŭdu. + +253 + + Naimo fondas nun korpuson okan, + El anoj de Flandrujo kaj de Frizo. + Ilia nombro estas kvardek miloj. 3070 + Ja, ili ne forkuros el batalo. + «Plenumos ili mian servon», diras + La Reĝ'. Rembald', Hamuno de Galico + Majstrece gvidos ilin al batalo. Aŭdu. + +254 + + Naimo Duk' kaj Ĵoserano Grafo + Korpuson naŭan fondas el bravuloj + El Loheranoj kaj el Burginanoj. + Ilia nombro estas kvindek miloj. + Ho! belaj kaskoj kaj kirasoj, _glavoj_ + _Ĉe flanko, kaj duobla ŝild' al kolo,_ + Mallongaj stangoj de fortegaj hastoj! 3080 + Se ne forkuras Idolanoj, ili + Ricevos fortajn batojn en batalo! + Arguna Duk', Tiero, gvidas ilin. Aŭdu. + +255 + + Baronoj de Francujo fondas dekan + Korpuson; ili estas cent mil el plej + Bonegaj kaj agemaj; eksteraĵo + Fiera, kapo bela, barbo blanka! + Vestiĝis ili per kiras' duobla, + Kaj zonis francajn aŭ hispanajn glavojn; + Sur ŝildoj diversdistingigaj signoj. 3090 + _Iliaj hastoj kaj pikstangoj fortaj!_ + _Ĝis ungoj ili armis sin per retaj_ + _Fervestoj_, rajdas, petas al batalo, + «Munĝoj'», ekkrias. Antaŭ Karlo portas + Gefrejz' de Anĵ' standardon. Ĝi en tempo + De Sankta Petro estis «Romanino»; + Sed ĝia nomo estas nun «Munĝojo». Aŭdu. + + + +Preĝo de Karlo. + + +256 + + La Reĝo, de ĉevalo, piediras. + Li genufleksas sur la verda herbo, + Al suno leviĝanta li rigardas, + Al Dio preĝas el tutkoro, diras: + «Ho, Vera Patro! Vi hodiaŭ helpu! 3100 + «Ho, Vi savinte ja de mort' Jonason + «For el baleno, kiu lin _englutis!_ + «Ho, Vi savinte reĝon de Ninivo, + «_Kaj urbon, ankaŭ tutan lian genton!_ + «Savinte Danielon de terura + «Turmento en fosaĵo kun leonoj! + «Savinte el la fajro tri infanojn! + «Hodiaŭ, Via Amo zorgu pri mi! + «Mi petas, Vi indigu faciligi, + «Por ke hodiaŭ mi Rolandon venĝu!» + Li finis sian preĝon; li sin levas, 3110 + Sur frunton faras la favoran signon + De kruco, kaj ekrajdas. Duk' Naimo + Kaj Ĵoserano tenas piedingon. + Li prenas ŝildon kaj tranĉegan lancon. + Ho! Kiel bela, forta, nobla korpo! + Ho! helvizaĝ'! fiera eksteraĵo! + Li majstre sur ĉeval' antaŭenrajdas. + Antaŭe, malantaŭe kornoj bruas, + Supersonoras ĉiujn Olifanto. + Sopiras pri Roland' kaj ploras Francoj! Aŭdu. + + + +Kunveno de anaroj. + + +257 + + Imperiestro noble rajdas, kaj li + Sur la kiraso plilarĝigis barbon. + Pro amo, ĉiuj Estroj same faras. + Per tiu signo estas rekoneblaj + La cent mil Francoj. Ili trairadas + Ŝtonegojn, montojn kaj terurajn valojn, + Eliras el krutegaj intermontoj, + Alvenas en hispanan limolandon, + Kaj haltas en _la mezo_ de herbejo... + Al Baliganz' revenas la Senditoj; 3130 + El ili Suliano diras jenajn: + «Ni vidis fieregan Reĝon Karlon, + «Terurajn liajn anojn, kiuj nepre + «Vin ekatakos! Kuru al armiloj!» + --Kaj Baliganz': «Ĝojego por bravuloj! + «Por Idolanoj sonorigu kornojn!» Aŭdu. + +258 + + Nun Idolanoj tra anaro tuta + Bruegas per tamburoj kaj per kornoj + Sonoraj, ili prenas armilaron. + Unua, Baliganzo, sin rapide 3140 + Vestigas per kiras' je orsubaĵoj, + Sur kapo ligas orjuvelan kaskon, + Sur la maldekstran flankon zonas glavon. + Li, pro vanteco (ĉar li ankaŭ aŭdis + Paroli pri la glav' de Karlo), nomon + «_Mirindulino_» donis _al la sia_. + Ĉi-nomo estas lia kunvenvorto; + Per ĝi kriegas liaj kavaliroj. + Nun li pendigas al la kolo grandan + Kaj larĝan ŝildon je orbulo kaj je + Randaĵo brila per kristaloj; ĝian 3150 + Rimenon belornamas ŝtof' desegna. + Li prenas lancon; ĝia nomo «Malto», + Lignaĵo estas dika kiel trunko, + Feraĵo peze ŝarĝus unu mulon. + Nun li ekrajdas sur ĉeval'. Transmara + Markulo tenas lian piedingon. + Emiro per beleco de la korpo, + Fortegaj koksoj, kaj maldikaj flankoj, + Belformo kaj forteco de la brusto + Per altaj ŝultroj, kaj rigardo bela, 3160 + Per la vizaĝ' fiera kaj buklharoj, + Ekŝajnas tiel blanka kiel floroj + Someraj; ofte li kuraĝon pruvis. + Se li Kristano, kia _nobelulo!_ + Ĝis sango li per spronoj pikas, rajdas + Galope, kaj risorte suprensaltas + Fosaĵon larĝan pli ol kvindek futojn. + Barbaroj krias: «Li defendos kampon! + «Se kontraŭstaros al li, Karlo, vole + «Nevole, perdos vivon; Estro Karlo 3170 + «Malprudentiĝas, ĉar li restas tie!» Aŭdu. + +259 + + Emir' similas vere al barono; + (Blankiĝis lia barbo kiel floro), + El Idolanoj plej kuraĝa, kaj en + Batalo, fierega, terurega. + Malprimo, lia filo, estas brava, + Li granda, forta kiel la prapatroj + Al patro diras: «Ni antaŭenrajdu! + «Ĉu eble ni kun Karlo renkontiĝu!» + --Kaj Baliganz': «Jes, ĉar li estas brava; 3180 + «Per oftaj diroj oni laŭdas pri li, + «Sed li Rolandon, sian nevon, perdis, + «Kaj li ne povos kontraŭstari al ni!» Aŭdu. + +260 + + «Malprim' Karulo!»--diras Baliganzo, + «Hieraŭ mortis fidelul' Rolando, + «Kun nobla kaj kuraĝa Oliviro, + «Kaj dek du konsilistoj la amataj, + «Kaj dudek mil Francanoj de Francujo. + «Pri la aliaj... mi malŝatas ilin! + «Imperiestro, ja, ĉi-tien venis; 3190 + «Sendito Sulian' sciigis tion, + «_Ke_ Karlo _fondis_ dek korpusojn grandajn. + «Bravuloj estas kornsonoriganta, + «Kaj tiu klare ripetanta post li; + «Rajdadas ili antaŭ la aliaj; + «Post ili venas dek kvinmil Francanoj, + «Junuloj, kiujn Karl' «Infanoj» nomas; + «Kaj poste, ankaŭ dek kvinmil aliaj!... + «Fiere ili ĉiuj batalados!» + --Malprim': «Permesu, ke mi ekataku!» Aŭdu. + +261 + + «Malprim' Karulo!» diras Baliganzo, + «Al via peto mi konsenton donas. + «Tuj iru por ataki Francojn, kun vi + «Kuniru Reĝo de Persuj' Torluo, + «Kaj Reĝo de Leŭtizoj, Dapamorto. + «Se vi elvenkos Karlon, _kaj malhelpos_ + «_Ke Olifanto tiel bruegadu_, + «Mi donos al vi parton de la lando + «De Kerianto ĝis Markiza Valo.» + --Malprim': «Mi dankas Vian Reĝan Moŝton!» + Li proksimiĝas kaj ricevas donon: 3210 + Ĝi estis tero jam al Reĝo Fluro... + Malprimo ĝin neniam povos vidi, + Reĝecon sur ĝi li neniam prenos! Aŭdu. + + + +Formado de fremda anaro. + + +262 + + Emiro rajdas tra anaro; ĉien + Lin sekvas lia filo, grandegulo, + Kun Reĝoj Dapamorto kaj Torluo. + El la anaro, ili fondas tridek + Korpusojn (tiel multaj estas anoj!) + En plej malgranda estos _kvindek_ miloj + Da viroj. La unuan fondas anoj 3220 + De Butentroto (_patroland' de Judo_ + _Pro oro liverinta Dion_). Fondas + La duan dikkapegaj Micenanoj, + Haruloj sur la dorso kiel aproj; + La trian, Nubianoj kaj Blosanoj; + La kvaran, Esklavanoj kaj Brunsanoj; + La kvinan, Sorbresanoj kaj Sorsanoj; + La sesan, Erminanoj kaj Morsanoj; + La sepan, Ĵerikanoj; kaj la okan + Negranoj; kaj la naŭan, Dikeganoj; + La dekan, fine, anoj de Balido- 3230 + La-forta, gent' malbona kaj malnobla. + Emir' alvokas per fervoraj preĝoj + De Mahomet' potencon kaj ĉeeston: + «Malprave rajdas Karlo de Francujo! + «Ni ekbatalos; li, se ne forkuros, + «Ne portos plu sur kapo oran kronon!» Aŭdu. + +263 + + Nun Idolanoj fondas dek aliajn + Korpusojn; la unuan el malbelaj + Kanelianoj (el Valfujt' venintaj). + La duan fondas Turkoj; kaj la trian 3240 + Persanoj; ili ankaŭ kun Pincanoj + La kvaran; Avaranoj kaj Soltranoj + La kvinan; Ormalanoj, Eŭglezanoj + La sesan; anoj de Samul' la sepan; + La okan, Bruisanoj; Esklaversoj + La naŭan; kaj la dekan anoj de la + Dezerta Oksianto, malamantaj + Sinjoron Dion, kaj plej perfiduloj. + Ilia haŭt', malmola kiel fero + Ebligas lasi for kirason, kaskon; 3250 + Kruelaj ili estas en batalo! Aŭdu. + +264 + + Emiro fondas ankaŭ dek korpusojn. + Unuan el Gajanoj de Malpruso; + El Hunsoj, duan; el Hungaroj, trian; + El anoj de Baldis'-la-longa, kvaran; + El anoj de Penusa Valo, kvinan; + El Marusanoj _kaj Ĵojanoj_, sesan; + El Leŭsoj kaj el Astrimanoj, sepan; + El Argoj, okan; el Klarbanoj, naŭan; + El Barbulanoj de _Val_fundo, dekan. 3260 + Ĉi-tiu gent' neniam amis Dion. + Skribaĵo franca kunkalkulis tridek + Korpusojn, multenombrajn, bruegantajn! + Jen Idolanoj fierege rajdas! Aŭdu. + +265 + + Emiro estas bela kaj potenca + Antaŭe rajdas Drakonstandardisto, + Kaj standardistoj de Tervag' kaj Maho, + Kaj figuraĵ' de perfidul' Apolo. + Apude, _dek_ Kanelianoj rajdas. + Kaj per laŭtvoĉo krias: «Kiu volas, 3270 + «Ke niaj Dioj helpu al li, devas + «Al ili preĝi, ankaŭ genufleksi!» + Mallevas tiam Idolanoj kapon, + Mentonon kaj helrebrilantajn kaskojn. + --Kaj Francoj: «Malnoblegaj! Vi tuj mortos! + «Favoru Dio, por ke vin ni venku, + «Al Estro Karl' hodiaŭ Li favoru, + «Kaj al li donu venkon en batalo!» Aŭdu. + +266 + + Emir' lertulo estas kaj klerulo; + Li vokas sian filon kaj du Reĝojn: 3280 + «Baronoj noblaj, rajdu antaŭ ĉiuj, + «Ĉar vi korpusojn ĉiujn kunkondukos, + «Retenas mi, el la plej bonaj, nur tri, + «Ĉi-tiuj estos Turkoj, Ormalanoj, + «Gajanoj de Malpruso; plie, restos + «Ĉe mia flanko gent' de Oksianto. + «Mi ilin kontraŭmetos al Francanoj, + «Kaj Karlo, se li volos min batali, + «El lia kolo mi distranĉos kapon, + «Nur tion rajte li postulus de mi!» Aŭdu. + + + +Pretiĝado por batalego. + + +267 + + Anaroj grandaj kaj korpusoj belaj! + Malestas en la interspaco, monto, + Monteto, valo, arbaret', arbaro; + Facile ili povas sin rigardi + Sur vasta ebenaĵ'. Jen Baliganzo: + «Ekrajdu, Idolanoj, ekbatalu!» + Standardon Oluferna Amborio + Portadas; ĉiuj krias: «Munmirindo!» + --Sed Francoj: «Dio volu ruinigi + «Hodiaŭ vin!--Munĝojo!», krias ili. 3300 + Nun Karl' ordonas sonorigi kornojn, + Jen Olifant' supersonoras ĉiujn. + --Kaj Idolanoj: «Bela gent' de Karlo! + «Ni forte, terurege batalados!» Aŭdu. + +268 + + Sur granda ebenaĵo, larĝa lando, + _Kunvenis anareg' grandega._ Ĉie + Rebrilas oraj kaj juvelaj kaskoj, + Fervestoj orsubŝtofaj, ŝildoj, hastoj, + Standardoj sur la supro de pikstangoj! + Jen ĉiuj kornoj klare sonorantaj! + Jen forta sonorad' de Olifanto! 3310 + Emiro tiam vokas sian fraton + Kanabon, reĝon de Florido, estron + De lando ĝis Valsevro, kaj montrinte + Al li de Karlo _dek_ korpusojn, diras: + «Francujo glora rajte fieriĝas! + «Imperiestro noble rajdas, tie + «Li estas inter ĉi-barbuloj, kiuj + «Sur la kirasoj plilarĝigis barbon; + «Ĝi estas tiel blanka kiel neĝo + «Sur frosto; ili frapos ja per lancoj, 3320 + «Per glavoj; forte ni batalos; oni + «Neniam vidus tian batalegon!» + Kaj Baliganzo, je pli malproksime + Ol ĵeto de baston' antaŭenrajdas, + Kaj krias al anaro: «Idolanoj! + «Antaŭen! Al vi mi direkton montras!» + Li tiam svingas stangon de lancego, + Kaj ŝajnas celi Karlon per feraĵo! Aŭdu. + +269 + + Rigard' de Karlo iras sur Emiron, + Drakonon, flagon kaj standardon, kaj sur 3330 + Arabajn anojn tiel multenombrajn. + Jes! ili kovras tutan ebenaĵon, + Krom loko okupata de Francanoj. + Nun Reĝo de Francujo laŭte krias: + «Baronoj francaj, vi kuraĝaj estas, + «En militadoj tiom batalinte! + «Jen Idolanoj! Ili perfiduloj, + «Malbravaj estas, kaj ilia leĝo + «Nur malŝatinda! Sed vin ne haltigu + «Ilia nombr' por ni ne grava! Sekvu 3340 + «Min! _ĉar mi nepre ekatakos ilin!_» + Nun Karl' per spronoj pikas Tencenduron; + Ĉevalo faras kvar saltegojn; Francoj + Ekkrias: «Kiel brava nia Estro! + «Rajdadu, Reĝ', neniam ni vin lasos!» Aŭdu. + +270 + + La tago hela, ĉar la suno brilas! + Anaroj grandaj, kaj rotegoj belaj! + Jam nun kontraŭstariĝas du unuaj + Korpusoj; jam Rabelo kaj Ginmano + Forlasis bridojn al ĉevaloj viglaj, + Per spronoj pikas. Francoj ekgalopas, 3350 + Kaj ekfrapegas per pikstangoj tranĉaj! Aŭdu. + + + +Dueloj. + + +271 + + Rabelo Graf', kuraĝa kavaliro, + Per oraj spronoj pikas la ĉevalon; + Torluon, reĝon de Persuj' li frapas. + Nenia ŝildo nek kiraso povus + Post tia bato resti ne rompita. + Per ora lanc' vundita, Reĝo falas + Sur _floran_ arbetaĵon. Francoj krias: + «Al prava Karl' ni restu! Dio helpu!» Aŭdu. + +272 + + Ginman' atakas reĝon de Leŭtizoj; 3360 + Disrompas li florornamitan ŝildon, + Kirason. Pikstandard' trapikas korpon, + Kaj Reĝ' mortinta falas. (Ĉu pri tio + Vi ploras, ĉu vi ridas, Reĝo falis!) + Je tia vido Francoj krias: «Frapu, + «Baronoj, senprokraste; Karlo havas + «La rajton kontraŭ _idolana_ gento. + «Ĉi-tio vere estas Dia juĝo!» Aŭdu. + +273 + + Malprimo rajdas sur ĉeval' tutblanka; + En mezon de Francanoj li sin ĵetas, 3370 + Multegajn fortajn batojn li frapadas, + Mortinton sur mortinton li faligas. + Jen Baliganz' ekkrias: «He! Baronoj, + «Pri kiuj mi longtempe zorgis, vidu + «Vi filon mian, _kiu_ serĉas Karlon, + «Provokas tiom da Baronoj... Ja li + «Plej brava estas. Nun vi helpu al li + «Per tranĉaj lancoj!»--Tiam Idolanoj + Antaŭenkuras kaj terure frapas! + Varmega interpuŝo! Kaj premega 3380 + Kaj miriginda batalego! Tian + Nek poste, nek antaŭe oni vidis! Aŭdu. + +274 + + Anaroj grandaj kaj rotegoj belaj! + Korpusoj ĉiuj nun kontraŭstariĝas! + Ho! terurege frapas Idolanoj; + Ho, Dio! Kiom da rompitaj hastoj, + Da disŝiritaj ŝildoj kaj kirasoj! + Sur tero amasiĝis tiel multaj + Mortintoj, ke verdherbaj folietoj + _Ruĝiĝis per la sango de vunditoj!_ 3390 + Emir' denove vokas siajn anojn: + «Baronoj frapu nun Kristanan genton!» + Batalo estas varma, terurega! + Neniam oni vidis tian! Jes ĝis + La _morto_, batalantoj ne disiĝos! Aŭdu. + +275 + + Emir' ankoraŭ vokas sian genton: + «Vi devas nur frapadi, Idolanoj; + «Mi donos al vi belajn kaj agrablajn + «Edzinojn, terojn, domojn kaj bienojn!» + --Kaj Idolanoj: «Ni frapadi devas!» 3400 + Pro troaj frapoj ili perdas hastojn, + Tuj pli ol cent mil glavojn elingigas! + Grandega, terurega interpuŝo! + Jes! Ĉeestantoj vidis batalegon! Aŭdu. + +276 + + Imperiestro kuraĝigas Francojn: + «Baronoj noblaj, mi vin amas, ankaŭ + «Al vi mi fidas; ĉar por mi, vi multe + «Batalis, landojn prenis, reĝojn venkis... + «Mi scias... Mi kompense ŝuldas al vi + «Arĝenton, terojn, eĉ la propran korpon... 3410 + «Sed venĝu filojn, fratojn, anojn, kiuj + «En Rencesval' _ĵus mortis_... Ĉar vi scias + «Ni estas pravaj kontraŭ Idolanoj!» + --Kaj Francoj: «Via Reĝa Moŝto prava!» + _Al Karlo_ dudek mil, per unu voĉo, + Certigas, ke lin ili ne forlasos + Eĉ malgraŭ la danĝeroj aŭ la morto. + Jen tiam ĉiuj frapas per pikstangoj, + Kaj senprokraste batas per la glavoj. + Batal' terure miriginda estas! Aŭdu. + +277 + + Malprim' _baron'_, tra batalejo rajdas, + Li terurege frapas sur Francanojn; + Jen Duk' Naim' fiere lin rigardas, + Kaj lin atakas per kuraĝa bato; + De lia ŝild' supraĵon li disrompas, + Disŝiras subkirason, lin trapikas + Per flavkolora flago, kaj sur sepcent + Aliajn _lin faligas_ mortigitan. Aŭdu. + +278 + + Kanabo Reĝo, frato de Emiro + Per spronoj forte pikas la ĉevalon, 3430 + Eltiras glavon je kristalprenilo, + Naimon frapas sur la princan kaskon, + Per tranĉa ŝtalo ĝin disigas, ankaŭ + Disrompas kvin el kaskaj rimenetoj. + Al Duko ne utilas ferplataĵa + Subkasko, ĉar subaĵo ĝis la karno + Tranĉiĝis kaj pecaĵo falas teren. + Per tia bato Duk' senkonsciiĝas; + Li estus mem falinta se ne Dio + Protektus. Li je l' kolo ĉirkaŭprenas 3440 + Ĉevalon. Sed, se Idolano frapos + Denove, nobelulo nepre mortos. + Jen venas Karlo de Francuj' por helpo. Aŭdu. + +279 + + Naimo Duk' ekstreme danĝeriĝas, + Ĉar Idolan' rapidas reataki. + Sed Karl': «Malnobla, Vi pri tio pentos!» + Kaj kuraĝege Karlo lin atakas, + Disrompas ŝildon kontraŭ lia brusto, + Disŝiras mentonumon de kiraso, + _Per lanc' trapikas korpon_, lin faligas + Senvivan de malokupita selo. Aŭdu. + +280 + + Dolore premegiĝas Reĝo Karlo + Vidinte antaŭ si Naimon _Dukon_ + Vunditan, kies sang' makulas verdan + Herbaĵon. Tiam Karlo diras jenajn: + «Sinjor' Naimo, apud mi nun rajdu. + «Ĵus mortis malnoblulo atakinta; + «Per lanco mi trapikis lian bruston!» + --Kaj Duk': «Mi kredas Vian Reĝan Moŝton; + «Se mi ne mortos, mi plenumos ŝuldon!» + Konfide, ame, ili kune rajdas, 3460 + Kaj ankaŭ dudek mil Francanoj, ĉiuj + Terure kaj fiere bataladas. Aŭdu. + +281 + + Emir' tra batalejo rajdas, _tenas_ + _En mano sian grandan, tranĉan lancon;_ + Sin ĵetas sur Ginmanon Grafon, rompas + Sur lia koro lian blankan ŝildon, + Disŝiras la subaĵon de kiraso, + Distranĉas bruston, flankojn; lin mortintan + Faligas de ĉeval'; mortigas ankaŭ + Loranton, Gebuinon kaj Riŝardon + Grandaĝan estron de Normanoj. Krias 3470 + Fremduloj: «Brava batalant'! Terura + «Mirindulino! Nu, baronoj, frapu!» Aŭdu. + +282 + + Arabaj kavaliroj estas belaj! + Basklanoj, Argoj, Oksianoj frapas + En interpuŝo per teruraj lancoj! + Sed Francoj ne forkuros; tial, multe + Da viroj ambaŭflanke mortas, kaj ĝis + Vespero, oni forte batalados. + Baronoj francaj amasege mortas! + Ho! Kiom da doloroj, ĝis finiĝo! Aŭdu. + +283 + + Fortege frapas Francoj kaj Araboj; + Pecigas ili glavojn kaj pikstangojn! + Ho, ve! Je l' vido de rompitaj ŝildoj, + Je l' aŭdo de la kaskoj kaj de blankaj + Kirasoj bruegantaj kontraŭ ŝildoj, + Je l' vido de falantaj kavaliroj, + Je l' aŭd' de plendaj ĝemoj de mortantoj, + Ho! Kiu ne premiĝus per korŝiro! + Ve! Terurega estas batalego! + Alvokas Baliganzo Apolonon, 3490 + Tervagon, Mahometon: «Niaj Dioj! + «Sinjoroj! Mi plenumis Vian servon! + «Mi vin glorigos per statuoj oraj + «_Se vi bonvolos helpi kontraŭ Karlon!_» + Amiko lia, Gemalfin' sciigas + Novaĵojn plej malbonajn: «Via Moŝto + «Emira! Tago por vi pereiga! + «Ĉar vi Malprimon, vian filon, perdis! + «Kanabo, via frato, ankaŭ mortis! + «Prosperis al du Francoj frapi ilin! 3500 + «Laŭ mia juĝ', el tiuj estas Karlo, + «Altkreska kaj fiera, tiel blanka + «Per barbo kiel floro en Aprilo!» + Emiro nun mallevas mentonumon + De kask'; sur bruston ekkliniĝas kapo... + Pro doloreg' li pensas, ke li mortas... + Al si li vokas Janglon la transmaran. Aŭdu. + +284 + + Emiro diras: «Jangl', alproksimiĝu! + «Vi estas brava, klera kaj al viaj + «Konsiloj ĉiam mi _alkonformiĝis_. 3510 + «Nu! diru kion pensas vi pri Francoj + «Kaj pri Araboj? _Ĉu_ ni venkos?»--Janglo: + «Emira Via Moŝto ne saviĝos! + «Ne kredu, ke vin savos viaj Dioj, + «Fiera estas Karlo, liaj anoj + «Kuraĝaj kaj plej taŭgaj por batalo! + «Alvoku tamen Oksianojn, Turkojn, + «Arabojn, Enfrunanojn kaj Gajanojn, + «Por senprokraste fari devan agon!» Aŭdu. + + + +Kunigo de fremda anaro. + + +285 + + Emiro sur kiras' larĝigas harojn 3520 + De barbo tiel blanka kiel floro + Krataga; li neniel volus halti; + Al buŝo metas klaran sonorkornon; + Ĝin sonorigas. Ĉiuj Idolanoj + Lin aŭdas. Li korpusojn kunvenigas. + Bruege ekblekadas Oksianoj, + Bojadas Argoj_anoj_ kiel hundoj. + Freneziĝantaj ĉiuj serĉas Francojn, + Sin ĵetas mezen de Francanoj, ilin + Disigas! Jen sep mil mortintoj falas! Aŭdu. + +286 + + Ogiro estas brava, ĉar neniam + Pli bona ol li portis la kirason. + Li vidas Francojn disigitajn, vokas + Tieron dukon de Argun', Gefrejzon + De Anĵo, ankaŭ grafon Ĵoseranon; + Al Karl' fiere diras: «Vidu, kiom + «Mortigas Idolanoj viajn virojn! + «Forprenu Dio vian kronon, se vi + «Ne venĝos la malgloron per bategoj!» + Neniu eĉ respondas; sed jen ĉiuj 3540 + Per spronoj pikas kaj forlasas bridojn, + Kaj serĉas, kaj batalas Idolanojn. Aŭdu. + +287 + + Terure frapas Reĝo Karlo, Duko + Naimo, kaj Ogiro de Danuj', kaj + Gefrejz' de Anĵo, reĝa standardisto. + Ogiro de Danujo, plej terure, + Per spronoj pikas, bridojn lasas, jen li + Sin ĵetas sur la Drakonstandardiston, + Per unu bat' faligas la Drakonon + Kaj flagon de Emiro. Baliganzo 3550 + Ekvidas sian flagon, kaj standardon + De Mahometo ekĵetitajn teren, + Sen ia defendant', kaj ekpripensas, + Ke rajto estas, malgraŭ li, al Karlo. + Jen Idolanoj _malpli kuraĝiĝas_, + Jen Karl' _al Francoj_ diras: «Ĉu, pro Dio, + «Vi helpos al mi?»--Ekrespondas Francoj: + «Demando tia estus insultaĵo! + «Malben' al kiu ne batados varme!» Aŭdu. + + + +Duelo inter Karlo kaj Baliganzo. + + +288 + + La tago malheliĝas; vesperiĝas; 3560 + Per glavoj frapas Francoj, Idolanoj. + Kunvenigintaj ilin Estroj estas + Bravegaj, _sed_ memoras kunvenvorton. + Ekkrias Baliganzo: «Munmirindo!» + --«Munĝojo!», krias glora Reĝo Karlo. + Sin ili konas per laŭtvoĉoj klaraj; + En interpuŝo ambaŭ renkontiĝas, + Sin ĵetas, frapas unu la alian + Per lancoj sur florornamitajn ŝildojn, + Disrompas ŝildojn sub la larĝa bulo, 3570 + Disŝiras la subaĵon de kirasoj... + Sed, pli terura bato ne sukcesas. + Rompiĝis selrimenoj; renversiĝas + Du seloj... kaj du reĝoj _falas_ teren... + Rapide ili restariĝas; ambaŭ + Fiere tiras glavon el la ingo... + Jes, tiu dubatalo ne finiĝos + Nur se mortigos unu la alian! Aŭdu. + +289 + + Bravulo, Karlo de Francujo dolĉa. + Sed Baliganzo lin neniel timas. 3580 + _Li diras: «Vi mortigis mian filon,_ + _«Malrajte vi okupas mian landon,_ + _«Sed submetiĝu, mi ĝin al vi donos!»_ + Per glavoj helaj ili kontraŭstaras, + Multfoje forte frapas ŝildojn, kies + Ŝiriĝas leda ligna duoblaĵo; + Elfalas najloj, disrompiĝas buloj; + Senpere ili frapas sur kirasojn. + Fajreroj ŝprucas el la helaj kaskoj! + Jes, tiu dubatalo ne finiĝos + Nur se mortiĝis unu aŭ l' alia! Aŭdu. + +290 + + Emiro diras: «Karlo! Vi pripensu, + «Decidu, ke vi petu pri pardono. 3590 + «Mi scias, vi mortigis filon mian, + «Malrajte vi postulas teron mian, + «Vi submetiĝu, mi ĝin donos al vi, + «De tie ĉi ĝis Orient' obea.» + Sed Karlo diras: «Kia hontigaĵo! + «Al Idolano mi ne ŝuldas pacon + «Nek amon! Vi akceptu Dian leĝon, + «Kristan' fariĝu kaj tuj _mi_ vin amos; + «Sed kredu, servu Ĉiopovan Reĝon!» + --Kaj Baliganz': «Mi aŭdas sensencaĵojn! 3600 + «_Per tranĉa glavo mi pli volas morti!_» Aŭdu. + +291 + + Emiro estas terurege forta. + Li frapas Karlon sur brunŝtalan kaskon; + Sur kapo li ĝin fendas kaj disrompas; + La ŝtalo tranĉas harojn, kaj fortranĉas + El la kapkarno pecon larĝan pli ol + Manplat'; kranio tie malkovriĝas. + Jen Karlo ŝanceliĝas, preskaŭ falas! + Sed Dio volas, ke li vivas, restas + Venkinto. Sankta Gabriel' alvenas, 3610 + Kaj diras: «Glora Reĝ'! Vi kion faras?» Aŭdu. + +292 + + Aŭdinte sanktan voĉon de l' Anĝelo, + Ne timas Karlo minacantan morton, + Kaj koro plifortiĝas. Li Emiron + Frapegas tuj per glavo de Francujo; + Ekrompas brilŝtonornamitan kaskon, + Disrompas kapon, kaj distranĉas cerbon, + _Kaj_ tutan la vizaĝon ĝis blankbarbo; + Faligas lin mortintan senespere... + «Munĝojo!», krias li, por sin konigi. 3620 + Jen Duk' Naim' alkuras, Tencenduron + Kondukas; Karl' ekrajdas; Idolanoj + Nun forkuradas!... Tion Dio volas! + Nun Francoj trafis celon de l' milito. Aŭdu. + +293 + + Ĉar Dio volas, Idolanoj kuras + For. Ilin persekutas Karl' kaj Francoj. + Jen Reĝo: «Estroj! venĝu la suferojn! + «Kun ĝojo nun frapadu, ĉar mi, antaŭ + «Nelonge, vidis vin plorantajn!»--Francoj: + «Ĉi estas rajto! Via Reĝa Moŝt'!» kaj 3630 + Plej forte kiel eble ili frapas... + Saviĝis nur malmultaj Idolanoj. Aŭdu. + + + +Morto de Marsilo. + + +294 + + Dum tag' varmega kaj tra polvo densa + Nun Idolanoj forkuradas; Francoj + Ĝis Saraguso persekutas ilin. + Sur supron de la Turo supreniris + Reĝino Bramimund' kun korteguloj, + Kaj kanonikoj ne amantaj Dion, + Ne sakramentigitaj herezuloj, + Ne tonsuritaj. Tuj Reĝino vidas 3640 + Malvenkon; _al Marsil' sciigas pri ĝi:_ + «He! Nobla Reĝ', ne venkis niaj anoj! + «Emir' malglore mortis!» Ŝin aŭdinte, + Marsil' al muro turnas, kaŝas kapon... + Li ploras... Pro korŝiro li mortiĝas... + Sed ĉar li ne puriĝis de la pekoj, + Diabloj prenas for animon lian. Aŭdu. + +295 + + Jam mortis Idolanoj, kaj nur kelkaj + _Forkuris_. Karlo venkis en batalo. + Disĵetiginte pordon de la urbo, 3650 + Li scias, ke ĝin oni ne defendos + Plu; tiam gent' eniras Saraguson + Prenitan. Tie ĉi venkintoj nokton + Pasigas. Fieriĝas Reĝ' blankbarba. + Reĝin' al li fordonas turojn, kvindek + Malgrandajn kaj dek grandajn. Ellaboras + Mirinde tiu, kiun Dio helpas. Aŭdu. + +296 + + Nun mallumiĝis tago; vesperiĝas; + Heliĝas luno, treme brilas steloj. + Imperiestro regas Saraguson. 3660 + Mil Francoj, laŭ l' ordon', trairas urbon, + Disĵetas per hakiloj, fermarteloj + Preĝejojn idolanajn kaj hebreajn, + Pecigas _Mahon_, ĉiujn idolaĵojn; + Ne restas plu mensoga sorĉa ia + Postsigno. Reĝo kredas Dion, volas + Plenumi Lian servon. Episkopoj + Sanktigas akvon, en baptejon puŝas + La Idolanojn.... Se rifuzos iu, + Li mortu per pendiĝo, fajr', aŭ glavo! 3670 + Kristanaj ekfariĝas pli ol cent mil + Baptitoj; sed Reĝin' aparte estas + Kaptita; oni prenos ŝin ĝis dolĉa + Francujo. Reĝo volas ŝin konverti. Aŭdu. + +297 + + For nokto; jen leviĝas hela tago. + Provizas Karlo Saragusajn turojn, + Restigas tie mil bravegajn anojn, + Por gardi urbon al Imperiestro. + _Ekrajdas_ Reĝo, ĉiuj liaj anoj, + Kaj Bramimundo malliberigita. 3680 + Intencas li nur bonfaradi al ŝi... + Reiras ĉiuj ĝoje kaj glorege. + Perforte ili paŝas tra Nerbuno, + Al _nobla_ urb' Burdelo iras. Karlo + Almetas sur altaron de barono + Sanktul' Sevrino Olifanton plenan + Je ormoneroj. Tie pilgrimantoj + Ĝin povas vidi. Reĝo per ŝipegoj + Trairas sur Girundo, ĝis Blaivo; + Kondukas nevon, Oliviron, ankaŭ 3690 + Ĉefepiskopon tiel saĝan, bravan. + En blankajn ĉerkojn oni metas ilin + Ĉe San Roman'. Nun ili estas tie... + Por ili Francoj preĝas per multnomoj + Al Dio? Karl' transrajdas valojn, montojn, + Ĝis Ajkso; li ne haltas en rajdado; + Alvenas tien kaj malsupreniras + Ĉe pordo de palaco. En ĉambregon + Irinte, li kunvokas konsilistojn, + Saksanojn, Bajeranojn, Loheranojn, 3700 + Frizanojn, Alemanojn, Burginanojn, + Pejtanojn kaj Britanojn kaj Normanojn, + Kaj la plej prudentulojn en Francujo. + Tuj komenciĝos juĝo kontraŭ Genon. Aŭdu. + + + +Morto de Aldo. + + +298 + + El Hispanujo venis Estro Karlo + Al Ajkso, urb' plej bona en Francujo. + En ĉambron de palaco li eniras; + _Fraŭlino_ bela, Aldo, al li venas. + Ŝi diras: «Kie estas Estr' Rolando + «Ĵurinta min, ke li edziĝos kun mi?» 3710 + Sed Reĝo ekpremiĝas pro doloro! + Li ploras, tiras sian blankan barbon, + «Fratino! Pri mortinto vi demandas! + «Mi lin kompensos al vi, Karulino! + «Pli bonan ol Ludviko mi ne konas; + «Li, mia filo, estros miajn terojn!» + Respondas Aldo: «Stranga parolado! + «Min gardu Di', Sanktuloj kaj Anĝeloj, + «Ke vivos mi post morto de Rolando!» + Ŝi ekpaliĝas, svenas antaŭ Karlo!... 3720 + Ŝi mortis!... Dio! Prenu la animon!... + Baronoj francaj ĝemas, ploras pri ŝi! Aŭdu. + +299 + + Ĵus bela Aldo iris al finiĝo! + La Reĝo pensas, ke ŝi nur svenadas; + Li kompatadas pri ŝi, ploras larmojn; + Li prenas ŝiajn manojn, ŝin subtenas, + Sed kap' de Ald' kliniĝas sur la ŝultrojn! + Nun, kiam Karlo vidas ŝin mortintan, + Li tuj venigas kvar grafinojn, kiuj + En monaĥejon baldaŭ ŝin forportas, 3730 + Kaj gardas korpon ĝis la plentagiĝo. + Ŝin oni bele metis sub altaron; + Funebron grandan Reĝo faris al ŝi. Aŭdu. + + + +Dua puno al Geno. + + +300 + + Imperiestro ĵus revenis Ajkson. + Nun katenata perfidulo Geno + Alkondukiĝas al palac' de urbo. + Serĝentoj lin alligas kontraŭ fosto, + Kunligas liajn manojn per cervfelaj + Rimenoj, frapas lin per skurĝoj kaj per + Bastonoj, (al li justa pun'); atendas 3740 + Li tiel dolorege juĝkunsidon. Aŭdu. + + + +Juĝa kunsido kontraŭ Genon. + + +301 + + Laŭ priskribaĵo sur antikva Gesto + Kunvokis Karl', el ĉiuj landoj, virojn. + Kunvenis ili en kapelon Ajksan, + Dum glora tago de solena festo + De San Silvestro, laŭ la dir' de kelkaj. + Nun komenciĝas juĝo; kaj novaĵojn + Pri Gen' perfida, vi tuj eksciiĝos.... + La Reĝ' ordonas: «Lin konduku al mi!» Aŭdu. + +302 + + Tuj diras Estro Karl': «Baronoj noblaj, 3750 + «Vi juĝu Genon laŭ la justa rajto! + «Li venis Hispanujon kun l' anaro; + «De mi li prenis dudek mil Francanojn, + «Kaj nevon, kiun vi plu ne revidos, + «Kaj Oliviron noblan kaj ĝentilan, + «Kaj dek du konsilistojn... por riĉiĝi!» + Sed Gen': «Malben' al mi, se mi ne jesos! + «_Roland'_ min domaĝigis je arĝento + «Kaj or'; mi tial volis danĝeriĝon + «Kaj morton lian. Tio?... ne perfido!» 3760 + Jen Francoj: «Ni pri tio konsiliĝos!» Aŭdu. + +303 + + Nun staras Geno antaŭ Reĝo. Per la + Korpaĵo vigla kaj mieno bela, + Se li verema estus, ŝajnus nobla! + Ĉirkaŭe, li rigardas Francojn, ĉiujn + Juĝontojn, kaj apude, siajn tridek + Parencojn. Jen li per laŭt_voĉo_ diras: + «Pro Dio, petas mi, baronoj, aŭdu! + «Mi estis en l' anar' kun Reĝo, kaj mi + «Plenumis lian servon fide, ame. 3770 + «Rolando, lia nev', min ekmalamis, + «Li volis puŝi min al mort' dolora! + «Mi iris kun sendaĵ' al Reĝ' Marsilo! + «Nur pro lerteco mia mi ne mortis! + «Rolandon bravan, Oliviron, ĉiujn + «Iliajn anojn tiam mi provokis, + «Min aŭdis Karlo kaj baronoj noblaj. + «Ĉi-tio estis venĝo... ne perfido!» + Jen Francoj: «Ni pri tio konsiliĝos!» Aŭdu. + +304 + + Vidinte, ke juĝego komenciĝas, 3780 + _Kunvokas_ Geno tridek el parencoj; + El ili la plej rimarkinda estas + Sorenca kastelestro, Pinabelo. + Li estas plej ŝatinda, ĉu li devas + Kontraŭparoli aŭ kontraŭbatali. + Ekdiras al li Gen': «_Mi fidas_ al vi. + «Eltiru min de morto, de malgloro!» + --Kaj Pinabelo: «Jes, mi vin defendos! + «Se franco vin kondamnos al la morto + «Aŭ min batalos (laŭ l' ordono reĝa), 3790 + «Per ŝtala glavo mi lin malpravigos!» + Jen antaŭ li sin klinas grafo Geno. Aŭdu. + +305 + + Nun konsiliĝas Saksoj, Bajeranoj, + Kaj Francoj, kaj Pejtanoj, kaj Normanoj, + Grandnombraj Alemanoj kaj Tejdanoj. + Pli malseveraj estas Alvernanoj, + Pli bonintencaj kontraŭ Pinabelo. + Ĉar ili diras: «Kial ni daŭrigu? + «Forlasu ni la juĝon, kaj ni petu + «La Reĝon, ke al Geno li pardonu! 3800 + «Lin Geno servos de nun ame, fide; + «Rolando mortis, vi lin plu ne vidos, + «Eĉ per elspez' de oro kaj arĝento! + «_Ja_, dubatalo estus malsaĝaĵo!» + Baronoj ĉiuj jesas, krome unu: + Tiero, frat' de Lia Moŝt' Gefrejzo. Aŭdu. + +306 + + Al Karl' irinte, la baronoj diras: + «Ni petas Vian Reĝan Moŝton, por ke + «Al grafo Geno de nun vi pardonu; + «Ĉar de nun li vin servos fide, ame; 3810 + «Lin lasu vivi, ĉar li estas nobla. + «_Rolando mortis, ni lin plu ne vidos_, + «Eĉ per elspez' de oro kaj arĝento!» + Ekkrias Reĝ': «Vi estas perfiduloj!» Aŭdu. + + + +Duelo inter Tiero kaj Pinabelo. + + +307 + + Ĉar vidas Estro Karl', ke ĉiuj serĉas + Por elturniĝi, li mallevas kapon, + Dolore diras: «Ve! Malfeliĉulo!» + Jen antaŭ li stariĝas kavaliro: + _Tiero_, frat' de Duk' Gefrejz' de Anĵo. + Tiero estas je korpaĵ' gracia, 3820 + Maldika, nigraj haroj, brunkolora + _Vizaĝo_, kaj nek granda nek malgranda. + Li afablege diras al la Reĝo: + «Nun trankviliĝu, via Reĝa Moŝto; + «Vi konas min al vi tutsindonema; + «Ĉar pro prapatroj, mi voĉdoni devas, + «Nu, kiel ajn Rolando domaĝigus + «Al Gen', ĉi-tiu devis sin deteni + «Pro vi. Sed Gen' perfidis vian nevon, + «Kaj, per ĵurrompo li sin montris kulpa. 3830 + «Li estas inda je pendiĝo, morto! + «Jes! oni ĵetu for _al hundoj_ korpon, + «Ĉar tia estas pun' al perfiduloj. + «Se iu el parencoj kontraŭdiros + «Min, per ĉi-tiu glav', ĉe mia flanko, + «Mi estas preta por tuj min pravigi!» + Kaj Francoj diras: «Ja, li estas prava!» Aŭdu. + +308 + + Alvenas apud Reĝon Pinabelo, + Li granda, forta, vigla kaj kuraĝa, + Mortigas, kiujn li ekfrapas. Jen li: 3840 + «Kunsidon regas via Reĝa Moŝto; + «Ordonu, por ke ĉesu tia bruo! + «Tiero ĵus voĉdonis, sed mi volas + «Lin kontraŭdiri, lin batali!» Dekstran + Cervledan ganton li al Reĝo donas. + Sed Karl': «Garantiuloj, kie _estas?_» + --_Parencoj tridek leĝe garantias._-- + Nun Reĝ': «Mi ankaŭ tiel garantios!» + Li prenas ilin ĝis fariĝos _juĝo_. Aŭdu. + +309 + + Tiero preta por dueli, donas 3850 + Al Reĝo Karlo sian dekstran ganton. + Pri li garantiulojn Karlo donas, + Kaj alportigas tien ĉi kvar benkojn, + Sur kiujn duelontoj nun sidiĝas. + L' aferon reguligas voĉ' komuna; + Ogiro de Danujo voĉojn skribis. + «Ĉevalojn alkonduku, kaj armilojn + «Alportu al ni!» diras _batalontoj._ Aŭdu. + +310 + + Nun ili konfesinte, puriĝinte + De pekoj, ricevinte pastran benon, + Aŭdinte meson, komuniiĝinte, 3860 + Por monaĥejoj malavariĝinte, + Al Karl' revenas ambaŭ. Ili ligis + Sur la piedoj spronojn, sur la brustoj + Kirasojn blankajn, fortajn kaj malpezajn, + Sur siaj kapoj brilajn kaskojn, kaj sur + La flankoj glavojn je prenilo ora, + Sur ŝultroj la facetajn ŝildojn. Ili + Per dekstra mano tenas tranĉan haston, + Kaj rajdas sur ĉevaloj viglaj. Tiam + Ekploras cent mil kavaliroj, kiuj 3870 + Kompatas kun Tiero pro Rolando... + Finiĝon de ĉi-tio.... Dio scias! Aŭdu. + +311 + + Sur vasta ebenaĵ', sub urbo Ajkso, + Pretiĝas por dueli du baronoj. + Ho! Ambaŭ estas noblaj kaj kuraĝaj! + Ĉevaloj viglaj kaj rapidaj! Ili + Per spronoj pikas kaj forlasas bridojn, + Terure frapas unu la alian + Pecigas ambaŭ ŝildojn kaj disrompas 3880 + Kirasojn; _disŝiriĝas_ selrimenoj, + Rondiras _seloj.... Jen rajdantoj falas!_ + Je tia vido, cent mil viroj ploras. Aŭdu. + +312 + + Ĉar ili falis teren, batalantoj + Rapide restariĝas sur piedoj. + Lertege plirapidas Pinabelo. + Sin serĉas ili (de nun sen ĉevaloj). + Per glavoj je tenilo ora, ili + Ekfrapas kaj refrapas ŝtalajn kaskojn. + Per tranĉaj kaj teruraj batoj. Varme + Ekĝemas ĉiuj francaj kavaliroj! 3890 + Kaj Karlo: «Dio triumfigu rajton!» Aŭdu. + +313 + + Kaj Pinabel': «Tiero, vi reprenu + «La dirojn; mi vin servos ame, fide; + «Laŭ volo via, mi riĉigos vin, sed + «Pacigu inter Reĝ' kaj Gen'!»--Tiero: + «Pri tio mi ne volas eĉ ekpensi! + «Hontego estu al mi, se mi jesos! + «Tuj Dio inter ni elmontros rajton!» Aŭdu. + +314 + + Tiero diras: «Pinabel', vi estas + «Barono vera, forta, granda, bela. 3900 + «Samuloj viaj scias vin kuraĝa, + «Nu, tiun ĉi duelon ni forlasu! + «Kun Karlo mi vin nepre konsentigos; + «Pri Geno, li ricevos punon tian, + «Ke plu neniam oni aŭdos pri li!» + --Sed Pinabelo: «Gardu Di'! mi volas + «Pravigi tutan mian parencaron. + «Neniu min haltigos! Mi pli volus + «Mortiĝi ol meriti la mallaŭdon!» + Nun ili reciproke ree frapas 3910 + Per glavoj sur la orjuvelajn kaskojn! + Fajreroj _flugas_ ĝis ĉielo. Kiu + Disigus ilin? Tio ne finiĝos + Nur se mortigos unu la alian! Aŭdu. + +315 + + Sorenca Estro, Pinabelo, brave + Tieron frapas sur Provencan ŝildon. + Fajreroj ŝprucas, ekbruligas herbon. + De ŝtala glavo pinton li sursvingas + Sur frunton de Tier', _disfendas kaskon_; + Malsupren frapas ĝis en mezo de la 3920 + Vizaĝ', (el dekstra vango fluas sango); + Kiraso disrompiĝas ĝis la ventro; + Sed Dio gardas kaj Tieron savos. Aŭdu. + +316 + + Tiero, malgraŭ vundo sur vizaĝo + El kiu sang' defluas sur herbejon, + Frapegas Pinabelon sur la kaskon + Brunŝtalan, rompas ĝin ĝis nazŝirmilo. + De lia kap' cerbaĵ' sur teron fluas! + Tiero svingas glavon, lin faligas + Senvivan! Tiel dubatal' finiĝas. 3930 + Ekkrias Francoj: «Di' miraklon faris! + «Nun estas juste pendigindaj Geno, + «Kaj parencaro lin garantiinta!» Aŭdu. + +317 + + Tiero venkis en la dubatalo. + Al li alproksimiĝas Estro Karlo, + Kaj, kun la Reĝo, _kvar_ el la baronoj; + Naimo Duk', Ogiro de Danujo, + Gefrejz' de Anĵo kaj Vilam' Blaiva. + Lin Karlo ĉirkaŭprenas, viŝas lian + Vizaĝon per la mustelfelaj ŝtofoj 3940 + De siaj ŝultroj alivestigitaj. + Senarmigita dolĉe, kavaliro + _Ekrajdas tiam_ sur araba mulo; + Kaj tiel, ĝoje, glore li revenas. + Al Ajkso iras, sur la placo haltas. + Tuj komenciĝos puno al aliaj. Aŭdu. + +318 + + Alvokas Karlo grafojn, dukojn: «Kion + «Konsilas vi pri la garantiuloj? + «Por Geno ili venis al juĝejo, + «Por Pinabelo ili garantiis!» 3950 + Respondas Francoj: «Ili ĉiuj mortu!» + Alvokas Karlo ĉefekzekutiston + Basbrunon: «Vi pendigu ĉiujn ilin + «Al tiu arb'.--_Pro_ mia blanka barbo, + Se unu eĉ forkuros, vi mem mortu!» + --Basbruno: «Via Reĝa Moŝt', mi faros + «_Ne malpli!_»--Kvar serĝentoj prenas ilin + Kaj ĉiuj tridek estas pendigataj!... + Sin kaj l' aliajn perdis perfidulo! Aŭdu. + + + +Morto de Geno. + + +319 + + Kunvenas Bajeranoj, Alemanoj, 3960 + Pejtanoj kaj Britanoj kaj Normanoj. + Nun ĉiuj, sed precipe Francoj, volas, + Ke Gen' sufere kaj terure mortu. + Al kvar ĉevaloviroj, Geno estas + Ligita je piedoj kaj je manoj. + Malkvietegajn kaj rapidajn bestojn + Kondukas kvar serĝentoj ĝis la mezo + De kampo, kie estas ĉevalino! + Ho! kiel terurege mortas Geno! + Streĉiĝas dolorege ĉiuj nervoj, 3970 + El lia korp' ŝiriĝas ĉiuj' membroj, + Sur verdan herbon fluas ruĝa sango... + Malbrave, perfidule, Geno mortas... + Malrajte perfidulo fanfaronus. Aŭdu. + +320 + + Imperiestro, post revenĝo tia, + Alvokas episkopojn de Francujo, + De Bajerlando kaj de Germanujo: + «En la _kortego_ estas mallibera + «Nobelulino. Ŝi, aŭdinte bonajn + «Raportojn kaj konsilojn, volas kredi 3980 + «En Dio, kristanin' fariĝi. Baptu + «Ŝin, por ke Dio benu ŝin!»--Kaj ili: + «Vi donu al ŝi kiel baptpatrinoj + «Nobelulinojn plej altrangajn!»--Multa + _Anaro_ venis en Ban-Ajkson. Tie + Reĝino de Hispanolando estas + Baptata sub la nomo "Ĵuliino", + Kaj vole ŝi fariĝas kristanino. Aŭdu. + + + +Finiĝo de kanto. + + +321 + + Imperiestro trudis justan punon, + Kaj kvietigis sian koleregon. + Reĝino Bramimund' ricevis bapton. 3990 + Nun tago malheliĝis... nun noktiĝas... + Kuŝiĝis Reĝo en arkaĵa ĉambr'.... Jen + Je Dio, Sankta Gabriel' alvenas, + Kaj diras: «Karl'! Kunigu la anarojn, + «Kaj rapidege iru al Birland', por + «Al Reĝ' Vivio helpi en Imfurbo. + «Ĉar tiun Idolanoj sieĝadas, + «Kristanoj fervorege vin alvokas!» + Pli volus Karlo ne foriri tien, + Li diras: «Dio! Kiom ŝarĝa vivo!» 4000 + Li ploras, tiras sian blankan barbon!... + + * * * * * * * + +Tie finiĝas Gesto de Turoldo. + + + + +TABELO + +PERFIDO DE GENO + + Komenco de kanto 1 + I. Konsiliĝo ĉe Marsilo 2 + Sendo de delegitoj 5 + II. Kortego de Karlo 8 + Alveno de Marsilanoj 9 + Konsiliĝo ĉe Karlo 12 + Paroladoj 14 + Delegado komisiita al Geno 20 + III. Foriro de Geno 30 + Alveno de Geno 34 + Interdisputo 36 + Konsentiĝo 42 + Montroj 48 + Ĵuroj 50 + Donacoj 52 (53) + Reveno de Geno 57 + IV. Malamikoj 59 + Unuaj sonĝoj de Karlo 60 + Ordono por postgvardio 62 + Postgvardio 69 + Foriro de Karlo 71 + V. Kunveno ĉe Marsilo 74 + Paroladoj 75 + Pretiĝado por batalo 85 + + +MORTO DE ROLANDO + + I. Komenco de batalego 86 + Fiereco de Rolando 89 + Interpuŝo 99 + Interpuŝego 115 + II. Fulmotondro 119 + Daŭrigo de interpuŝego 121 + Alveno de Marsilo 126 + Dubataloj 130 + Batala kampo 140 + Daŭrigo de batalego 144 + Sonora korno 151 + Franca anaro 157 + Unua puno al Geno 161 + Reiro de Karlo 162 + IV. Malvenkego 165 + V. Morto de Oliviro 171 + Karlo alvojiras 182 + VI. Lasta beno de Ĉefepiskopo 190 + VII. Morto de Rolando 198 + + +REVENĜOJ + + I. Reveno de Karlo 207 + Miraklo 209 + Bivako 211 + Lastaj sonĝoj de Karlo 214 + Marsilo en Saraguso 217 + II. Alveno de Emiro 219 + Senditoj de Baliganzo 223 + Reiro de senditoj 229 + Vojaĝo de Baliganzo 231 + III. Karlo en Rencesvalo 233 + Alveno de fremda anaro 244 + IV. Formado de franca anaro 247 + Preĝo de Karlo 256 + Kunveno de anaroj 257 + V. Formado de fremda anaro 262 + Pretiĝado por batalego 267 + Dueloj 271 + VI. Kunigo de fremda anaro 285 + Duelo inter Karlo kaj Baliganzo 288 + Morto de Marsilo 294 + VII. Morto de Aldo 298 + Dua puno al Geno 300 + Juĝa kunsido kontraŭ Genon 301 + Duelo inter Tiero kaj Pinabelo 307 + Morto de Geno 319 + Finiĝo de kanto 321 + + + +NOMARO + +Abiruno, 1215. +Abismo, 1631, 59. +Aelroto, 1188. +Afriko, 1550; 2924. +Ajkso (_22 fojojn, de verso 36 ĝis 3985_). +Akitanujo, 2325. +Aldo, 1720; 3708, 17, 23, 27. +Aleksandrio, 408, 63; 2626. +Alemanoj, 3701, 95; 3960. +Alfaino, 1511. +Alferno, 1915. +Almariso, 812 (ĉ. 116, 1); (ĉ. 117, 1). +Almaso, 2089. +Almasuro, 1275. +Alvernanoj, 3796. +Alverno, 3062. +Amborio, 3297. +Amuraflo, 1269. +Anglujo, 372; 2332. +Anĵo, 2322 (v. Gefrejzo). +Ansejso, 105; 796; 1281; 1556; 1560; 2188; 2408. +Antelmo, 3008. +Antonio, 1581. +Apolono, 8; 417; 2468#1; 2580; 2697; 2712; 3268; 3490. +Araboj, 3481; 3512, 18. +Arabujo, 652; 2282; 2980. +Ardeno, 728; 2558. +Argoj, 3259; 3474. +Argojanoj, 3527. +Arguno, 3083; 3534. +Aspraj intermontoj, 870; 1103. +Aslino, 172; 2882. +Astrimanoj, 3258. +Aŭstorio, 1582. +Avaranoj, 3242. + +Babiluno, 2614. +Bajeranoj, 3028; 3700, 93; 3960. +Bajerlando, 2327; 3977. +Balagero, 63; 200; 894. +Baldiso la longa, 3255. +Baldvino, 296; 363. +Balido la forta, 3230. +Baliganzo (_27 fojojn, de verso 2614 ĝis 3600_). +Balisanoj (ĉ. 180, 11). +Barbamuŝo, 1491. +Barbarujo, 886; 1236. +Barbulanoj, 3260. +Basanzo, 208, 91; 490. +Basbruno, 3953, 56. +Basilio, 208, 91; 490. +Basklanoj, 3474. +Belferno, 813. +Belno, 1892. +Berengiero, 795; 1304; 1581; 2187; 2405. +Besancuno, 1429. +Besguno, 1818, 21. +Bevuno, 1891. +Birlando, 3995. +Blaivo, 2973#2; 3689; 3938. +Blanduno, 2991. +Blankandrino (_17 fojojn, de verso 23 ĝis 509_). +Blosanoj, 3224. +Borelo, 1389. +Bramimundo, 634; 2576, 95; 2714; 2822; 3637, 80; 3990. +Brigalo, 889; 1261. +Britanoj, 3052; 3703. +Britanujo, 2322. +Brunsanoj, 3225. +Bugerio, 2328. +Bulgaroj, 2922. +Burdelo, 1289; 1388; 3684. +Burginanoj, 3077; 3701. +Butentroto, 3221. + +Cesaro (ĉ. 164, 9). + +Danielo, 2386; 3104. +Danujo, 1650; 3033; 3544, 46; 3856; 3937. +Dapamorto, 3205, 16. +Dato, 1215. +Demonoj, 1510. +Diablo, 746; 983; 1664; 3647. +Diaĵoj, 2715. +Diguno, 1892. +Dikeganoj, 3229. +Dio (_127 fojojn, de verso 7 ĝis 4000_). +Dioj, 1907; 2591#1; 2600, 18, 96; 3271; 3491; 3514. +Druo, 2048. +Durendalo (_23 fojojn, de verso (ĉ. 68#4) ĝis 2780_). +Duresto, 870. + +Enfrunanoj, 3518. +Engeliero, 798; 1289; 1388; 1494; 1503, 2186#1; 2407. +Erminanoj, 3227. +Erminoj (ĉ. 180, 10). +Eskababio, 1512. +Esklavanoj, 3225. +Esklaversoj, 3245. +Eskremizo, 931; 1291. +Eskujo, 2331. +Espanelizo, 2648. +Esperverino, 1389. +Estorguzo, 1358. +Estramarino, 64; 941; 1304. +Esturganto, 940; 1297. +Etiopujo, 1916. +Eŭdropino, 64. +Eŭglezanoj, 3243. + +Faldruno, 1871. +Falsaruno, 879; 1213; 1226. +Fervalo, 1370. +Flandrujo, 2327; 3069. +Florido, 3312. +Fluro, 3211. +Francujo (_58 fojojn, de verso 36 ĝis 3976_). +Francujo dolĉa (_25 fojojn, de verso 16 ĝis 3674_). +Frizanoj, 3701. +Frizo, 3069. + +Gainuno, 1890. +Gajanoj, 3253, 85; 3518. +Gajoj (ĉ. 180, 10). +Galafro, 1663. +Galico, 1637; 3073. +Galo, 2331. +Galtiero (_15 fojojn, de verso 800 ĝis 2076_). +Garlano, 65. +Garmajo, 1915. +Gaskujo, 172; 798; 819; 1289; 1494; 2186#1; 2407. +Gebuino, 2432; 2970; 3022; 3469. +Gefrejzo, 106; 2883; 2945, 51; 3093; 3534, 45; 3806, 19; 3938. +Gemalfino, 2814; 3495. +Ĝenno, 2209. +Geno (_105 fojojn, de verso 178 ĝis 3973_). +Geriero, 107; 174; 794; 1269; 1380; 1580; 2186; 2404. +Gerino, 107; 174; 794; 1261; 1379; 1575; 2186; 2404. +Germanujo, 3038; 3977. +Gesto, 1443; 1685; 2095; 3742; 4002. +Ginmano, 3014; 3348, 60; 3464. +Ginmero, 348. +Gio, 1581. +Girardo, 797; 1895; 2189; 2409. +Girundo, 2990; 3689. +Gitsando, 1429. +Godselmo, 3067. +Ĝojulino, 2501, 08; 2989. +Gramimundo, 1528. +Grandojno (ĉ. 128, 11); (ĉ. 129, 2); 1570, 89, 93. +Grosajo, 1650. + +Halteklero, 1363; 1463; 1507 (ĉ. 149, 3); 1953, 66#1. +Haltoj, 209; 491. +Hamuno, 3073. +Henriko, 171. +Hermano, 3042. +Hispanujo, Hispanolando (_50 fojojn, de verso 2 ĝis 3986_). +Homero, 2616. +Humo, 803; 2040, 67. +Hungaroj, 2921; 3254. +Hunsoj, 3254. + +Imfurbo, 3996. +Irlando, 2331. +Ivono, 796; 1895; 2185; 2406. +Ivorio, 796; 1895; 2185; 2406. + +Janglo, 3507, 08, 12. +Jerusalemo, 1523. +Jesuo, 339. +Jonaso, 3101. +Judo, 3221. + +Ĵerikanoj, 3228. +Ĵoimero, 67. +Ĵojanoj, 3257. +Ĵoserano, 3007, 23, 44, 67, 75; 3113; 3535. +Ĵuliino, 3987. +Ĵurfalo, 504; 1905; 2702. +Ĵustino, 1370. + +Kalabro, 371 (ĉ. 146, 16). +Kaliferno, 2924. +Kalifo, 453, 93; 505; 681, 85, 90#1; 1914, 43, 53. +Kanabo, 3312; 3429, 99. +Kanananoj (ĉ. 180, 10). +Kanelianoj, 3239, 69. +Kapadoco, 1571. +Kapuelo, 1571. +Karkasuno, 385. +Karlo (_237 fojojn, de verso 1 ĝis 3999_). +Kartaĝo, 1915. +Kerianto, 3208. +Klarbanoj, 3259. +Klariano, 2670; 2724, 71, 90. +Klarifano, 2670. +Klarino, 63. +Klimborino, 627; 1485. +Kölno, 1428. +Komiblo, 198. +Kordovo, 71, 97. +Korsablino, 885; 1235, 46. +Kostentinnoblo, 372 (ĉ.146, 17); 2329. + +Laŭno, 2097; 2910. +Leŭtizoj, 3205; 3360. +Leŭsoj, 3258. +Loheranoj, 3077; 3700. +Lombardo, 2326. +Loranto, 3022; 3469. +Ludviko, 3715. + +Maelguto, 2047. +Maho (Estro), 66. +Maho, Mahometo (_21 fojojn, de verso 8 ĝis 3664_). +Maino, 2323. +Majnso, 3009. +Makinero, 66. +Malbieno, 67. +Maldujto, 642. +Malkvido (ido), 1551. +Malpalo, 2995. +Malprimo (de Brigalo), 889; 1261. +Malprimo (Reĝido), 3176, 84; 3200, 01, 09, 12; 3369; 3421, 98. +Malpruso, 3253, 85. +Malsaruno, 1353. +Malto, 3152. +Maltrajo, 2671. +Marbriso, 2641. +Marbruso, 2641. +Margarizo, 955; 1310, 11, 18 (ĉ. 124#6); (ĉ. 125, 1). +Markiza Valo, 3208. +Markulo, 3156. +Marmorio, 1572. +Marsilido (v. Ĵurfalo), 495. +Marsilo (_77 fojojn, de verso 7 ĝis 3773_). +Marsuno, 2993. +Marusanoj, 3257. +Micenanoj, 3222. +Miluno, 173; 2433; 2971. +Mirindulino, 3146; 3472. +Moriano, 909; 2318. +Morsanoj, 3227. +Munĝojo (_17 fojojn, de verso 1181 ĝis 3620_). +Munmirindo, 3298; 3564. +Murglejso, 346; 607. + +Naimo (_28 fojojn, de verso 230 ĝis 3937_). +Negranoj, 3229. +Nerbuno, 2994; 3683. +Neveluno, 3057. +Ninivo, 3103. +Noplo, 198; 1775. +Normandujo, 2324. +Normanoj, 3045; 3470; 3702, 94; 3961. +Nubianoj, 3224. + +Oelduno, 3056. +Ogiro, 170; 749 (ĉ. 71, 2); 3033; 3531, 44, 46; 3856; 3937. +Oksianoj, 3474; 3517; 3526. +Oksianto, 3247, 86. +Olifanto (_17 fojojn, de verso 1059 ĝis 3686_). +Oliviro (_78 fojojn, de verso 104 ĝis 3775_). +Oluferno, 3297. +Oriento, 401; 558; 2025; 3594. +Ormalanoj, 3243; 3284. +Oto (Karlano), 2432; 2971; 3058. +Otuno (Rolandano), 795; 1297; 2187; 2405. + +Palerno, 2923. +Pasacervo, 1380. +Pejtanoj, 3702, 94; 3961. +Pejto, 2323; 3062. +Penusa Valo, 3256. +Persanoj, 3241. +Persujo, 3204; 3354. +Pinabelo, 362; 3783, 88, 97; 3838, 85, 92, 99; 3906, 15, 26, 50. +Pincanoj, 3241. +Pinolando, 199. +Polujo, 2328. +Priamo, 65. +Primo, 967. +Provenco, 2325; 3007; 3916. +Pujlo, 371 (ĉ. 146, 16); 1871; 2923. + +Rabelo, 3014; 3348; 3352. +Rejmso, 173; 264; 2433; 3058. +Rembaldo, 3073. +Rencesvalo (ĉ. 71, 1), 892; 901, 12, 23, 34, 44, 63, 85; + 2225 (ĉ. 196, #6); 2398; 2417#1, 84; 2516; + 2716, 91; 2854, 55; 2983#1; 3412. +Reniro, 2208. +Riŝardo, 171; 3050; 3469. +Rolando (_219 fojojn, de verso 104 ĝis 3871_). +Romanino, 3094. +Romanoj, 2923. +Romanujo, 2326. +Romo, 639; 921 (ĉ. 146, 16), (ĉ. 164, 8); 2998. +Rono, 1583. +Rusiluno, 797; 1896; 2189; 2409. + +Saksanoj, 3700. +Saksoj, 2922, 3793. +Saksujo, 372 (ĉ. 146, 17); 2330. +Saltperduto, 1554. +Samulo, 3244. +San Denizo, 973; 2347. +San Lazaro, 2385. +San Romano, 3693. +San Silvestro, 3746. +Sankta Baĉjo, 2346. +Sankta Gabrielo, 2262; 2390, 94; (2452); 2526; 2847; 3610; 3993. +Sankta Gilo, 2096. +Sankta Manjo, 1634 (ĉ. 164, 3); 2303, 48; 2938. +Sankta Miĉjo, 38; 53; 151; 1428; 2395. +Sankta Petro, 373; 921; 2346; 3094. +Sankta Rafaelo, 2394. +Sankta Sevrino, 3686. +Sansuno, 105; 796; 1275; 1531, 37; 2188; 2408. +Saraguso (_31 fojojn, de verso 6 ĝis 3676_). +Sardanio, 2312. +Satano, 1268. +Sebilio, 200; 955. +Sebro, 2465, 69, 89; 2642; 2728, 58, 98. +Sicilio, 90. +Siglorelo, 1390. +(Nia) Sinjoro, 2504. +Sizraj intermontoj, 583; 719; 2939. +Slimo, 1524. +Soltranoj, 3242. +Sorbresanoj, 3226. +Sorelo, 1379. +Sorenco, 3783; 3915. +Sorsanoj, 3226. +Suliano, 3131; 3191. + +Ŝernublo, 975, 1310; 25. + +Taŝebruno, 347. +Tedbaldo, 173; 2433; 2970; 3058. +Tejdanoj, 3795. +Tencenduro, 2993; 3341; 3621. +Tenebra Valo, 2461. +Tervago, 611; 2468; 2589; 2697; 2711; 3267; 3491. +Tiero, 2883; 3083; 3534; 3806, 19, 20, 43, 50, 71, 92, 95, 99; + 3916, 19, 23, 24, 29, 34. +Timozelo, 1382. +Toledo, 1568. +Torluo, 3204, 16; 3354. +Traco, 3042. +Tuelo, 200. +Turkizo, 916; 1282; 1358. +Turkoj (ĉ. 180, 10); 3240, 84; 3517. +Turoldo, 4002. +Turpino, 170; 264; 1124; 1243, 52; 1393 (ĉ.130, 6); 1562; 1665; + 2077, 83, 91; 2130, 37, 69; 2242; 2964. +Turteluso, 916; 1282. + +Valdabruno, 617; 1519, 39. +Valenco, 998; 1583. +Valfondo, 23; 3260. +Valfujto, 3239. +Valmetaso, 1664. +Valo nigra, 975. +Val Sevro, 3313. +Valterno, 199; 662; 931; 1291; 2489. +Vejlantifo, (ĉ. 68, 6); 1153 (ĉ. 166, 8); 2032; 2127, 60, 67. +Vieno, 997. +Vilamo, 3938. +Virgilio, 2616. +Vivio, 3996. + + + +NOMARO DE GLAVOJ + + Almaso, Glavo de Turpino. + Durendalo, -- Rolando. + Ĝojulino, -- Karlo. + Halteklero, -- Oliviro. + Mirindulino, -- Baliganzo. + Murglejso, -- Geno. + Romanino, -- Sankta Petro. + Malto, Lanco de Baliganzo. + + + +NOMARO DE ĈEVALOJ + + Barbamuŝo, ĉevalo de Klimborino. + Gainuno, -- Marsilo. + Gramimundo, -- Valdabruno. + Marmorio, -- Grandojno. + Pasacervo -- Geriero. + Saltperduto, -- Malkvidido. + Sorelo, -- Gerino. + Taŝebruno, -- Geno. + Tencenduro, -- Karlo. + Vejlantifo, -- Rolando. + + + +PORTRETOJ + + Abismo 1631 + Baliganzo 3157, 3172 + Emiro de Balagero 894 + Falsaruno 1213 + Geno 301 + Karlo 116 + Malprimo de Brigalo 890 + Rolando 1152, 1596 + Tiero 3818 + Ĉevalo de Ĉefepiskopo 1651 + + + +Notoj de la tekstpreparinto: + +Notu, ke la tradukinto uzis kelkajn nekutimajn vortojn. Ekzemple, +"Kölno" anstataŭ "Kolonjo". Mi konservis linionumerojn kiel en la +originala presaĵo; notu, ke la kursivaj linioj ne estas numerata. +La spacado post apostrofaj artikoloj diferencis. Mi samigis ĝin. +Aliajn ŝanĝojn mi registris per komentoj en HTML-a markado. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Rolandkanto, by Anonymous + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ROLANDKANTO *** + +***** This file should be named 30536-0.txt or 30536-0.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/3/0/5/3/30536/ + +Produced by Andrew Sly, Eric Brown, and the Online +Distributed Proofreading Team. Thanks to the Toronto +Esperanto Circle for providing the original book. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |