diff options
Diffstat (limited to '29590-h')
| -rw-r--r-- | 29590-h/29590-h.htm | 5578 |
1 files changed, 5578 insertions, 0 deletions
diff --git a/29590-h/29590-h.htm b/29590-h/29590-h.htm new file mode 100644 index 0000000..d946416 --- /dev/null +++ b/29590-h/29590-h.htm @@ -0,0 +1,5578 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.1//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml11/DTD/xhtml11.dtd"> + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="nl"> + <head> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /> + <title> + The Project Gutenberg eBook of Uit Sowjet-Rusland, by Henriette Roland Holst. + </title> + <style type="text/css"> + +body {margin-left: 8%; margin-right: 8%;} + +h1 {text-align: center; clear: both; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; font-size: 275%;} +h2 {text-align: center; clear: both; margin-top: 5em; font-size: 100%;} +h3 {text-align: center; clear: both; margin-top: 3em;} + +h2.tinfo {margin-top: 1.5em; font-size: 125%; letter-spacing: 0.2em;} +h2.ch {font-size: 120%;} +p {margin-top: .4em; margin-bottom: .4em; text-align: justify; text-indent: 1em;} + +div.tpv {margin-top: 3em; margin-bottom: 5em; text-align: center;} +div.druk {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; font-size: 110%; + text-align: center; white-space: pre; font-weight: bold; clear: both;} +div.auteur {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; font-size: 190%; + text-align: center;} + +hr {width: 33%; clear: both; + margin-top: 1em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto;} +hr.tb {border-style: none;} +hr.chbegin {width: 5%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em;} +hr.fnsep {width: 10%; margin-top: 0.5em; margin-bottom: 1em; margin-left: 0; margin-right: 0; text-align: left;} +hr.chend {width: 15%; margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1.5em;} + +.pagenum {/* uncomment the next line for invisible page numbers */ + /* visibility: hidden; */ + position: absolute; text-indent: 0em; font-style: normal; + left: 93%; font-size: 90%; text-align: right; color: #888888;} + +/* TABLES */ +table {margin-left: auto; margin-right: auto; + padding: 0; border: 0; border-collapse: collapse;} +table.inhoud {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; font-size: 133%; + margin-left: auto; margin-right: auto; width: 16em; + text-align: left;} +td.blz {width: 2em; text-align: right; vertical-align: bottom;} +td.inh {text-align: left;} + +/* ALIGN */ +.right {text-align: right;} +.floatleft {float: left; width: auto;} + +.g {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em; font-weight: normal; font-style: normal;} +.gh3 {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em; font-weight: bold; font-style: normal;} +span.corr {border-bottom: 1px dotted red;} +span.info {border-bottom: 1px dotted green;} +abbr {border-bottom: 1px dotted green;} + +/* FOOTNOTES */ +.footnote {margin-left: 7%; margin-right: 7%; font-size: 0.9em;} +.footnote p {text-indent: 3em;} +.footnote .label {position: absolute; right: 84%; text-align: right; text-decoration: none; letter-spacing: 0.1em;} +.fnanchor {vertical-align: 0.1em; font-size: 0.9em; text-decoration: none; letter-spacing: 0.1em; margin-left: 0.2em;} + +/* POETRY */ +.poem {margin-left: auto; margin-right: auto;} +.poem br {display: none;} +.poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + +.poem span.i0 {display: block; margin-left: 0em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + +/* Transcriber Note */ +.TNbox {margin: 5% 10% 5% 10%; border: 1px solid; padding: 1em; background-color: #dddddd; font-family: sans-serif; font-size: 90%;} +.TNbox h1 {font-variant: small-caps; font-size: 130%; letter-spacing: 0;} +.TNbox p {text-indent: 0em; margin-top: 0.7em; margin-bottom: 0.7em;} +.TNbox table {width: 100%; font-size: 90%;} +.TNbox th {text-align: left;} +.TNbox td {text-align: left; vertical-align: top;} +td.td2 {width: 20%;} +td.td4 {width: 40%;} + + </style> + </head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Uit Sowjet-Rusland, by Henriette Roland Holst + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Uit Sowjet-Rusland + Beelden en beschouwingen + +Author: Henriette Roland Holst + +Release Date: August 3, 2009 [EBook #29590] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK UIT SOWJET-RUSLAND *** + + + + +Produced by André Engels and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + + + + + +</pre> + + +<div class="TNbox"> + <h1>Opmerkingen van de bewerker</h1> + + <p>De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, verouderde spelling.<br /> + Daarnaast zijn veel woorden verschillend gespeld. + Er is geen poging gedaan dit te corrigeren of de tekst te moderniseren.<br /> + Inconsistent gebruik van verbindingsstreepjes is behouden.</p> + + <p>Overduidelijke, druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd; + deze zijn voorzien van een <span class="corr" title="Bron: dnnne roed stipppellijn">dunne + rode stippellijn</span>, waarbij de Brontekst via een zwevende pop-up beschikbaar is.</p> + + <p>Een overzicht van de aangebrachte correcties is te vinden aan + <a href="#correctie">het eind van dit bestand</a>.</p> + + <p>Voetnoten zijn hernummerd en verplaatst naar het eind van het hoofdstuk.</p> +</div> + +<div class="tpv"> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_1">[1]</a></span></p> + +<h1>UIT SOWJET-RUSLAND</h1> + +<div class="auteur">BEELDEN EN BESCHOUWINGEN<br /> +DOOR HENRIETTE ROLAND HOLST</div> + +<table class="inhoud" id="INHOUD" summary="inhoudsopgave"> +<tbody> + <tr><td class="right"><span class="floatleft"><a href="#INHOUD">INHOUD</a></span> bladz.</td><td class="blz"><a href="#p_1">1</a></td></tr> + <tr><td class="inh"><a href="#TER_INLEIDING">TER INLEIDING</a></td><td class="blz"><a href="#p_3">3</a></td></tr> + <tr><td class="inh"><a href="#I">I.</a> DE HEENREIS</td><td class="blz"><a href="#p_5">5</a></td></tr> + <tr><td class="inh"><a href="#II">II.</a> HET UITZICHT DER DINGEN</td><td class="blz"><a href="#p_21">21</a></td></tr> + <tr><td class="inh"><a href="#III">III.</a> SCHADUWEN OVER HET LAND</td><td class="blz"><a href="#p_33"> 33</a></td></tr> + <tr><td class="inh"><a href="#IV">IV.</a> VOORGANGERS EN BELICHAMERS</td><td class="blz"><a href="#p_44"> 44</a></td></tr> + <tr><td class="inh"><a href="#V">V.</a> DE VROUWEN IN RUSLAND</td><td class="blz"><a href="#p_55"> 55</a></td></tr> + <tr><td class="inh"><a href="#VI">VI.</a> KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE EN NIEUWE SCHOONHEID</td><td class="blz"><a href="#p_83"> 83</a></td></tr> + <tr><td class="inh"><a href="#VII">VII.</a> KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE EN NIEUWE SCHOONHEID (slot)</td><td class="blz"><a href="#p_107">107</a></td></tr> + <tr><td class="inh"><a href="#VIII">VIII.</a> DE TERUGREIS</td><td class="blz"><a href="#p_116">116</a></td></tr> + <tr><td class="inh"><a href="#IX">IX.</a> TOT SLOT</td><td class="blz"><a href="#p_134">134</a></td></tr> + </tbody> +</table> + +<div class="druk"> +UITGEGEVEN DOOR W. L. & J. BRUSSE'S +UITGEVERS MAATSCHAPPIJ, ROTTERDAM, IN +OPDRACHT VAN HET KOMITEE TOT PROPAGANDA +ONDER DE INTELLEKTUEELEN VOOR +HULPVERSCHAFFING AAN SOWJET-RUSLAND +(KOMPINRUS) +</div> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_2">[2]</a></span></p> +</div> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_3">[3]</a></span></p> + +<h2 style="margin-top: 8em;"><a id="TER_INLEIDING"></a>TER INLEIDING.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<p>Een heldere allervroegste voorjaarsdag. Kraaiende hanen, bloeiende +hazelaars. Natuur-ontwaken vóór den tijd.</p> + +<p>Een breede diepe sloot vol water; een heel smal plankje voert er over, +glibberig en half-vergaan. Achter die sloot gaat mijn pad verder; dáár +ligt het land, waar ik heen wil, open. Besluiteloos sta ik en draal, +zet één voet dwars over het plankje, trek hem weer terug. Een +wonderlijke gedachte duikt op: „Als ik er over kom, ga ik nog in dit +voorjaar naar Rusland”. Dwaze gril of ingeving? Ik weet het niet, maar +„iets” dringt mij het plankje op... ik ga de sloot over... Nu <i>weet</i> +ik, dat ik doorzetten zal.</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>Een grijze dag, einde April. Een naargeestig vertrek: het passenbureau +te Rotterdam. Menschen komen, nemen plaats vóór het hekje, wachten, +worden geholpen, gaan weg.</p> + +<p xml:lang="de">„Ein Durchreise-Visum für Berlin? Wo wollen Sie denn hin?”</p> + +<p xml:lang="de">„Nach Russland”.</p> + +<p>Plotselinge stilte. Algemeene on-sympathieke belangstelling in mijn +persoon. Het is, of ik gezegd heb: „naar de hel”.</p> + +<p xml:lang="de">„Bedaure sehr, ich kann Ihnen das Visum nicht geben.”</p> + +<p>De stem binnen in zegt: „ik ga toch.”</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>Een arbeiderswoning, aan den buitenkant van een duitsch grensdorp. Zoo +pas aangekomen. Middernacht. Het licht brandt nog hoog in mijn kamer. +Uit het andere vertrek roept een stem: „<span xml:lang="de">Wollen Sie sogleich das Licht +<span class="pagenum"><a id="p_4">[4]</a></span>austun</span>”. Ja, het was dom van mij, dit niet te bedenken. In het donker +ontkleed ik mij. De dag bracht vele indrukken.</p> + +<p>Pas tegen den morgen val ik in slaap.</p> + +<p>Ik ontwaak door een droomgezicht: een smalle, steenen trap, die steil +en diep afdaalt naar een ondergrondsch water. Het geheel heeft de +sfeer van de <span xml:lang="fr">oubliettes</span> van een of ander middeneeuwsch kasteel. Ik +gevoel mij beklemd. „Wat een ellendige droom: geen gelukkig +voorteeken”.</p> + +<p>Ik slaap weer in: onmiddellijk zie ik weer de trap, steil en diep, +afdalen naar dat donkere water, maar... ditmaal stijgt zij aan den +overkant daarvan weer omhoog.</p> + +<p>Als ik opnieuw ontwaak, is het gevoel van beklemming geweken. Toeval +en onzin, of... wijsheid van het onderbewuste? Wie zal het zeggen?</p> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_5">[5]</a></span></p> + +<h2><a id="I"></a>I.</h2> + +<h2 class="tinfo">DE HEENREIS.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<p>In Berlijn begon de geduldproef: ettelijke honderden afgevaardigden +van verschillende landen, communisten, roode vakbonders en roode +jeugd, waren daar verzameld. Allen wilden naar Moskou voor de +kongressen, maar het gelijktijdig overbrengen van zoovele pelgrims +ging niet gemakkelijk. Men moest wachten op passen, visa, +reisgelegenheid,—dagen lang, somtijds weken. En het wachten verdroot. +De tropische hitte in de ontzaglijke steenwoestenij, die Berlijn is, +matte af en enerveerde. Daarbij kwam de innerlijke onrust. Allen +voelden haar; het meest zij, die voor de eerste keer gingen. Tusschen +hen en het doel hunner wenschen lagen talrijke kwade kansen. Nog +minder dan een gewoon mensch, is een communist ooit zeker, werkelijk +te komen, waar hij komen wil.</p> + +<p>Berlijn was als een oven in die dagen; een paar maal ratelde het +onweer door de straten en gudste de regen, maar die buien brachten +geen verkoeling en weldra brandde de zon weer als te voren.</p> + +<p>Op het weeke asfalt, tusschen de gloeiende steengevaarten, stonden of +zaten de oorlogsinvaliden met hun bedelnap, het opzij-gesmeten +wrakhout van den grooten oorlog. Velen hadden hun standplaats aan den +hoek van een straat of voor den ingang der groote warenhuizen, anderen +onder de spoorwegbruggen van de Stadtbahn, waar de treinen +onophoudelijk overheen donderen. Het aangrijpendst zijn die met de +doode oogen; hun beeld laat u niet los. Eén paar van zulke +menschelijke wrakken is mij vooral bijgebleven. De een, een blinde, +bespeelt een soort miniatuur-orgeltje; zijn handen glijden over de +toetsen, zijn beenen maken onophoudelijke, gejaagde trapbewegingen. +Naast hem staat <span class="pagenum"><a id="p_6">[6]</a></span>zijn makker, die zien kan en fiedelt. Een allerliefst +gezicht heeft de vedelaar, zacht, gevoelig en melancholisch, een +gezicht om nooit te vergeten. En allebei zijn ze zóó jong, zóó +jong.... Je hart krimpt ineen als je denkt hoelang ze nog kunnen +leven, hoe lang nog staan spelen onder de spoorwegbrug, het geluid van +hun spel verloren gaande in het geratel der treinen.</p> + +<p>Ik zou het aantal dier invaliden met een vaste standplaats niet durven +schatten; het zijn er honderden en honderden, en zij vormen slechts +een klein deel van het totaal. De meesten trekken rond, in troepjes, +van straat tot straat en van huis tot huis; op de binnenplaatsen der +groote woonkazernen zingen ze een lied en wachten of barmhartige +menschen hun uit een der vele vensters daarboven wat zullen toewerpen. +Mijn <span xml:lang="de">Wirtin</span>, de weduwe van een goed strijder in de oude beweging, +zegt: „de meeste arbeiders geven iets: een paar <span xml:lang="de">groschen</span>, een stukje +brood. Meer kàn men niet geven; er komen er te velen, soms den +geheelen morgen achtereen. De bourgeoisie geeft dikwijls heelemaal +niets. Ach, wat een ellende”. De tranen schieten haar in de keel. Mijn +<span xml:lang="de">Wirtin</span> is zelf een gebroken stakkerd. De oorlog heeft haar den man +geroofd en den oudsten zoon. De man, die een hartkwaal had, kwijnde +weg; de zoon bezweek in een veldhospitaal in Frankrijk aan een hevige +longontsteking. Hij was sterk, vroolijk en begaafd, de oogappel zijner +moeder. De tweede zoon, een zachte, zwakke jongen met een gezicht als +een meisje, een geboren idealist en pacifist—„ik heb op niemand +geschoten”, verzekert hij mij en ik voel, dat hij waarheid spreekt—, +kreeg óók longontsteking, in Rusland. Op een open slede moest de zwaar +zieke worden vervoerd. Hij is er nooit geheel bovenop gekomen. „Toen +mijn broer dood was, heb ik aan mijn moeder gezworen, dat ik niet weer +terug zou gaan”, vertelt hij; „ik wist, dat ze krankzinnig zou worden +van verdriet, zoo ze mij ook nog moest verliezen.” Een heelen winter +lang verborg hij zich thuis; bij een klopjacht op deserteurs werd hij +gevonden, meegenomen en voor den krijgsraad gebracht. Hij kreeg een +jaar vestingstraf en is gedurende dat jaar chronisch verhongerd. +„Zoo'n honger, als wij gevangenen geleden hebben”, zegt hij, met een +hulpeloozen blik in zijn zachte oogen, „dat is iets verschrikkelijks. +Wij voelden niet meer, dat we een buik hadden van den honger”. Vóór +het <span class="pagenum"><a id="p_7">[7]</a></span>einde van zijn straftijd werd hij ziek; ondervoeding en pleuris +hebben hem voorgoed een knak gegeven; tot werken is hij niet meer in +staat....</p> + +<p>De bedelende oorlogsinvaliden zijn wel het schokkendste verschijnsel +in de Berlijnsche straten, maar daarom nog het droevigste niet. +Misschien zijn dat de vele oude vrouwen, die kranten of bloemen of +lucifers verkoopen, arme oudjes, sjofel maar toch proper in de +kleeren, met oneindig moede, oneindig treurige en oneindig bezorgde +gezichten, geen sprankje meer van protest of hoop in blik en houding, +pathetisch in hun stomme, half versteende gelatenheid. Of misschien +zijn het de jonge kinderen van dertien, veertien jaren, die men 's +avonds bij bosjes tegenkomt—meisjes kan men ze niet noemen, maagden +zijn het niet meer—geblanket en half naakt, cynisch lachend tegen +oude verdorvelingen, die hen tegen zich aandrukken en wier lusten ze +moeten voldoen.</p> + +<p>Ja, dat is, geloof ik, wel het droefst van alles; al die jonge levens +te zien, in den knop aangevreten door afschuwelijk bederf en het zelf +niet beseffend.</p> + +<p>Zoo was Berlijn; ordelijk en voor den oppervlakkigen blik zelfs +levenslustig, met de bloemenslingers, als in de jaren vóór den oorlog, +weer kleurig afhangend van de balkons der deftige huizen, de parken +welverzorgd als goed gekamde en geschuierde menschen, de uitstalkasten +der winkels weer vol verleidingen van lekker eten en mooie kleeren en +de bierhuizen met muziek, in den warmen avond vol naar verstrooiing +dorstig volk. Maar onder het bedriegelijk masker van levenslust +grijnzen ellende, verarming en ontbinding u allerwegen aan.</p> + +<p>Eindelijk, na negen dagen is onze wachttijd ten einde; te Stettin +schepen wij ons in. De groote meerderheid der passagiers zijn +„bolschewiki”. „Was de verhouding in de voornaamste kapitalistische +landen zoo, als zij hier op 't schip is”, zegt onze geleider, „dan had +de revolutie gewonnen spel”. Een internationaal gezelschap zijn wij: +Duitschers, Hollanders, Hongaren, Franschen, Italianen, Spanjaarden, +Grieken en Australiërs. Bij de overige eerste-klasse passagiers zijn +een paar „Baltische baronnen” met hun familie, die naar Estland +terugkeeren. Zij en wij beloeren elkaar met verholen vijandelijkheid.</p> + +<p>Als tusschendekpassagiers voert de boot een heel transport <span class="pagenum"><a id="p_8">[8]</a></span>duitsche +kinderen mee, onder geleide van een paar verpleegsters op weg naar +Finland, om daar den zomer door te brengen. Alles kinderen van witte +gardisten, die geholpen hebben de finsche revolutie neer te slaan. Een +gelijk aantal finsche kinderen zal de zomervakantie in Duitschland +doorbrengen. Zoo versterkt de bourgeoisie haar banden van +internationale saamhoorigheid.</p> + +<p>Welk een bekoring ligt er in zulk een zeevaart, wanneer men, met vele +strijdmakkers te zamen, op weg is naar het land waar het eerste +schemerende gloren der communistische gemeenschap is opgegaan! Velen +van ons hadden elkaar nooit ontmoet, maar men weet van elkaar, men +kent elkaars denkbeelden, men weet, waarin men overeenstemt en waarin +verschilt. Op het dek worden de linnen stoelen uit elkaar gehaald; +gemakkelijk achterover geleund, de oogen gevestigd op de witte kuiven +der aanrollende golven of de strakke lijn der langgerekte eilanden, +waaraan we voorbij varen, beginnen de gesprekken: een zacht, gedempt +praten in groepjes van twee of drie. Men weet nooit, wie aan boord is: +de geleider heeft ons op 't hart gedrukt om voorzichtig te zijn. Op de +boot en ook nog te Reval behooren wij ons zoo te gedragen, dat men zoo +min mogelijk op ons let. Maar zijn raad wordt allesbehalve stipt +opgevolgd. Velen van ons groot gezelschap—er zijn tusschen de vijftig +en zestig „bolschewiki” aan boord—zijn jong, overmoedig en +luidruchtig. Er wordt geschertst en gelachen en luid geboomd en heftig +geredetwist. In Reval gebeuren erger dingen, die den geleider woedend +maken. „Zoo'n ongedisciplineerde bende heb ik nog nooit naar Moscou +gebracht”, zegt hij verontwaardigd. Zijn energiek <span class="corr" id="corr01" title="Bron: gezlcht">gezicht</span> +met den nerveuzen mond en de felle oogen vertrekt in toorn.</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>De russische revolutie heeft noodig verschillende vormen van +zelfopoffering en het bestaan der „groote koeriers”<span class="corr" id="corr02" title="Bron: '"></span> +is er ééne, zeer eigenaardige, van. Een koerier der Sowjet-republiek +moet een mensch zijn met vele bijzondere eigenschappen; hij moet zijn +voorzichtig en beleidvol; hij moet beschikken over takt, geduld en +menschenkennis, een groot verantwoordelijkheidsgevoel, een energie, +die alle bezwaren en belemmeringen enkel ziet als zoovele puzzles om +op te lossen, en een vindingrijkheid, die ze op te lossen vermag; een +tegenwoordigheid <span class="pagenum"><a id="p_9">[9]</a></span>van geest, die nooit faalt, ook niet in de meest +onverwachte omstandigheden, en een onverschrokkenheid, die elk gevaar +rustig onder de oogen ziet. Onze geleider bezat al deze eigenschappen +in hooge mate. Van kleinen jongen af aan in illegaal werk—het over de +grens brengen van revolutionaire literatuur—geschoold, was +hij sedert de Oktober-revolutie koerier in dienst der +Sowjet-republiek. Hij vervulde zijn taak met groote toewijding en +werkelijk meesterschap. Inspannend en zenuwsloopend was die taak ook +nu nog, ofschoon niet in alle opzichten te vergelijken met wat zij +geweest was in de eerste bestaansjaren der republiek, toen zijn weg +hem vaak voerde door verwoeste streken tusschen de linies van den +vijand heen, de jaren, toen hij te voet, te paard, per rijtuig, per +slede, soms honderden kilometers afleggen moest. Onder de huidige +omstandigheden is de fysieke inspanning voor de „groote koeriers” tot +een minimum teruggebracht, de zenuwsloopende verantwoordelijkheid +echter is erger geworden, nu zij geregeld de „diplomatieke post” van +en naar Moscou moeten overbrengen, waartoe niet enkel goederen, maar +ook menschen behooren, zooals wij. Wie onze energieke kameraad aan het +werk zag bij vertrek en aankomst te Stettin en Reval om alles te +regelen en te bestieren voor zijn groot „transport”, wie wist hoe hij +'s nachts in den trein, wanneer wij rustig lagen te slapen op onze +breede gemakkelijke bedden, om beurt met een paar anderen de wacht +hield bij de bagage, die verwonderde zich niet over zijn holle oogen, +zijn lichtgeprikkeldheid en zijn nerveuze manieren; die wenschte hem, +vol stille bewondering voor zooveel toewijding en wilskracht, spoedig +een paar weken verpoozing toe in een rusthuis diep in het woud... Maar +misschien had zijn leven hem onontvankelijk gemaakt om de stilte der +natuur te voelen als een weldaad of zelfs om haar te verdragen. +Misschien is zichzelven daarvoor onontvankelijk te maken, het grootste +offer dat zij brengen, die jaar in jaar uit hun werk verrichten in +geroezemoes en gewoel.</p> + +<p>Den 7den Juni 'smorgens heel vroeg kwamen wij te Reval aan. +Verrukkelijk lag de diepe, breede baai in de zuivere morgenklaarte en +in het midden der baai rees de stad, een feest voor de oogen, +verrassend door haar half-russischen, half-Europeeschen bouwtrant. De +slanke, sobere torens der Duitsche gothiek boorden de lucht in, +uitrijzend hoog boven <span class="pagenum"><a id="p_10">[10]</a></span>de zware +goudglinsterende koepels der Byzantijnsche kerken. De vroegere wallen +waren in boulevards en groene parken herschapen, maar een groot +gedeelte van den ouden stadsmuur stond nog overend, door de massieve, +vierkante torens der middeneeuwsche vestingwerken onderbroken. Daar, +waar vlak achter het marktplein, het oudste stadsdeel op een steilen +kegel omhoog rees, hadden vroegere geslachten den hoogen loodrechten +rotswand aan één zijde als muur gebruikt: boven zijn ongenaakbare +steilte troonden de oude domkerk, de groote nieuwe Russische +kathedraal en de vroegere citadel.</p> + +<p>Het schip legde aan; aan de kade stonden de vuile, smalle, verhavende +russische wagentjes met baardige koetsiers in lange jassen. Maar wij +hadden ze niet noodig; toen, een paar uur later, de tijd gekomen was +om van boord te gaan, marcheerden we in groepjes naar Hotel Petrograd, +de zetel der russische missie. De Sowjet-vaan, verrafeld en +verschoten,<a id="FNa_1_1" href="#FN_1_1" class="fnanchor">1)</a> woei uit van het dak. Het gebouw doet denken aan een +eenvoudig hotel in een of ander afgelegen zwitsersche provincieplaats, +men verwacht de diligence met de postpaarden te zien aanrijden.</p> + +<p>Het is bijna geheel door de bureaux der missie ingenomen; logeeren kan +men er niet, maar wel eten, en wij kregen een goed ontbijt voor de +helft van den prijs, dien men ons elders zou hebben afgenomen. Onze +geleider liet geld voor ons wisselen en gaf ons aanwijzingen over het +koopen van proviand voor de reis naar Moscou; verder waren wij vrij om +ons dien dag, zoo goed wij konden, in Reval te vermaken, mits wij +zorgden, 's avonds op den bepaalden tijd aan den trein te zijn.</p> + +<p>Reval is vol schilderachtigheden. Het oude stadsdeel is zoo goed als +ongerept gebleven; het is een genot te lanterfanten op het rustige, +wel-omslotene marktplein, of te dwalen langs de nauwe straten en +steegjes met de deftige patriciershuizen uit vroeger eeuwen, of, onder +een der oude poorten door, langs trappen omhoog te stijgen, zoekend +een plaats in de bovenstad, waar het heerlijke uitzicht opengaat naar +de benedenwijken, de haven, de lange kustlijn van de baai met haar +landhuizen en parken, en, ver weg, achter de spiegelgladde <span class="pagenum"><a id="p_11">[11]</a></span>baai, de +groote, donkerblauwe zee. De nieuwe stad is heel anders, banaal en +zonder karakter, maar toch behoorlijk op een zomerschen dag, wanneer +de rijkbloeiende lindenlanen op de breede boulevards de lucht ringsom +geurig maken en de groote pleinen fleurig zijn van bloemen en gazons.</p> + +<p>Aan de haven is druk vertier van overzeesche booten en vrachtschepen: +de snel toenemende doorvoerhandel naar Sowjet-Rusland brengt er de +stad weer bovenop.</p> + +<p>Maar ondanks den toover van het verleden en de bekoring van ligging en +omgeving, is Reval een allerellendigste stad. De moreele atmosfeer is +ondragelijk. Men voelt overal de korruptie, het bederf, dat het +Entente-goud verspreidt. Men ruikt den stank ervan, men voelt de +rustelooze pogingen eener internationale bende schavuiten, om zich +door woeker en bedrog, door het uitbuiten der ellende van +Sowjet-Rusland, te verrijken, als een sterken alom tegenwoordigen wil +om zich heen. Dronkenschap is op straat, in de café's en restauraties +een zoo gewoon verschijnsel, dat niemand er op let; het volk zuipt +gemeenen brandewijn, de rijkaard fijnen franschen wijn of champagne. +Alles is te krijgen in Reval, als men betalen wil. De winkels liggen +propvol met allerlei delicatessen, zuidvruchten, zoetigheden en +weelderig gebak. Een bijzonderheid is het fijne, sneeuwblanke +tarwebrood, uit amerikaansch patentmeel vervaardigd; het wordt overal +aan stalletjes en kraampjes verkocht; een broodje, zoo groot als een +nederlandsch kadetje kost 10 Esthische mark, een chinaasappel veertig +à vijftig, een middagmaal in een der hotels op zijn minst honderd, een +slaapkamer, zoo vies, dat je niet durft rondkijken en vol ongedierte, +175 à 250 mark.<a id="FNa_2_2" href="#FN_2_2" class="fnanchor">2)</a></p> + +<p>Maar met de Revalsche hotels behoefden wij ditmaal geen kennis te +maken; tegen middernacht vertrok onze trein, en hoezeer apprecieerden +wij, na een dag, die om half vier 's morgens begonnen was, den +geriefelijken Russischen „diplomatieken wagen”!<span class="corr" id="corr03" title="Bron: ."></span></p> + +<p>Wij strekten ons behagelijk neer en sliepen.</p> + +<p>Zacht wiegend rijden de russische treinen. Zij hebben niet <span class="pagenum"><a id="p_12">[12]</a></span>zoo'n +haast als de onze en maken minder geraas; ook de fluitjes en +toeterseinen klinken gedempter en zachter. Men richt zich in op een +reis van eenige dagen, beschouwt den trein als zijn tijdelijk tehuis, +men keuvelt, drinkt thee, eet en babbelt. Soms stopt de trein in geen +uren en als hij stopt, is het dikwijls aan een klein stationnetje of +in 't vrije veld en voor een lang oponthoud; men kan zich vertreden, +bloemen gaan plukken in de wei, een wandeling maken in het bosch. Dit +alles maakt het reizen in Rusland veel minder vermoeiend dan bij ons; +of, om het nog juister te zeggen, een treinreis van een paar dagen in +Rusland (altijd in de gunstige omstandigheden, waarin wij reisden) +rust uit en ontspant.</p> + +<p>Van Narwa, het Esthische grensstation, waar wij den 8sten Juni 's +morgens aankwamen, zal ik mijn leven lang onthouden, hoe erg ik mij er +heb geschaamd. Onze trein zou een uur stilstaan, niet langer. Wie de +stad in wilde, om brieven te verzenden of nog leeftocht te koopen, kon +gaan, mits hij zorgde op tijd terug te zijn. Maar een der +poolsche afgevaardigden naar het kongres, dien ik +op de boot had leeren kennen, lachte om de aanbevelingen van den +koerier. „Jawel, ik ken dat; als men zegt, één uur in Rusland, dan +bedoelt men er drie. Gaat u gerust met mij mee; ik zal u een prachtig +uitzicht laten zien op de rivier en de oude vesting van Peter de +Groote.”—„Ja, ik zou graag willen: maar als we nu niet in tijds terug +zijn?<span class="corr" id="corr04" title="Bron: '">”</span></p> + +<p>„Och kom, wat bent u toch angstig: ik heb het, toen ik drie maanden +geleden naar Moscou ging, ook gedaan; we hebben hier toen minstens een +paar uur stilgestaan; u begrijpt toch wel dat alléén het nazien van de +bagage langer dan een uur duurt.” Mijn verleider is een van de meest +invloedrijke leden der Poolsche partij; een man tusschen de veertig en +vijftig, die fransch spreekt als een boulevardier, en er uitziet om +door een ringetje te halen, keurig gesoigneerd en met lichte +handschoenen. Hij heeft een jaar gezeten in de citadel te Warschau, +maar is er, bij gelegenheid van den russischen opmarsch, toen de +politieke gevangenen naar elders werden overgebracht, in geslaagd te +ontvluchten. „Och, een gevangenis is een eigenaardig ding. Als je er +komt, heb je eerst het gevoel van alles afgesneden te zijn, maar na +een poosje merk je, dat ook van daar allerlei draden uitgaan tot de +buitenwereld.”</p> + +<p>Geestig en gevat is mijn Pool, vol zelfbewustzijn en zekerheid; <span class="pagenum"><a id="p_13">[13]</a></span>het +zou eenvoudig aanstellerig van mij zijn, niet met hem mee te gaan; +daarenboven wil ik dolgraag de brug en de vesting zien. Prachtig is +het gezicht op de rivier, die in een diepe kloof aan onze voeten +schuimt en met een scherpen elleboog ombuigt naar den langen, grijzen +muur der oude vesting. Terwijl wij kijken en bewonderen, vertelt mijn +geleider mij van de gevechten die in deze buurt geleverd zijn; dan +keeren wij op ons gemak door de breede, armoedige hoofdstraat terug. +„Zouden we ons niet wat haasten? Ik vind het toch vreemd, dat niemand +van onze menschen meer hier schijnt te zijn.”—„Alle tijd, alle tijd, +als u soms nog iets wilt koopen... ga gerust uw gang.” Ik koop nog een +paar chinaasappelen, dan gaan wij doodkalm verder, naar het spoor, waar +onze trein staat. Van ver zien wij de kameraden van uit de raampjes +heftige gebaren maken. Zijn die seinen voor ons? Zouden we toch te +lang weggebleven zijn? Ja; ze wenken ons toe, om spoed te maken en nu +we dichter bij komen, hooren we hen schreeuwen in alle talen „haast je +wat”; „<span xml:lang="de">schneller</span>”; „<span xml:lang="fr">allons vite</span>.” We zetten het op een drafje, +klauteren hijgend de treeplank op. „Waar blijven jullie in godsnaam? +Zijn jullie gek?” „Bijna een half uur te laat. De koerier is woedend, +hij wou den trein al laten vertrekken, maar <span xml:lang="de">Genosse</span> A, en <span xml:lang="de">Genosse</span> B. +en C. hebben gezegd, dat dat niet mocht; ze wilden jullie niet +achterlaten in Estland, en dan zonder pas<a id="FNa_3_3" href="#FN_3_3" class="fnanchor">3)</a>.” Ach, beste <span xml:lang="de">Genossen</span> A. B. en C. wat zijn we jullie dankbaar, dat die dierbare trein niet +zonder ons verder is gestoomd.... Stilletjes neem ik mijn plaats weer +in, maak mij klein in mijn hoekje. Wat schaam ik mij tegenover den +koerier. Zeker zal hij weer met een vloek hebben gezegd, nog nooit +zoo'n ongedisciplineerde bende vervoerd te hebben. Dat de jongelui wel +eens uit den band springen, spreekt vanzelf, maar op mijn jaren.... +Die Polen ook met hun gladde tong; nooit zal ik er meer een gelooven, +al is hij ook zesmaal uit Warschau ontsnapt.... Zoo vliegen de +gedachten door mijn hoofd heen en weer. Ondertusschen staat de trein +nog altijd stil. Zachtjes waag ik het te vragen, waarom we nu niet +vertrekken. „O, toen jullie er toch niet waart, is het personeel maar +gaan theedrinken.” Mijn schaamte begint een beetje te zakken; zij +<span class="pagenum"><a id="p_14">[14]</a></span>zakt nog meer, als we vlak voor de grens een poos midden in 't veld +blijven stil staan, om op de russische lokomotief te wachten. Ik +gebruik de gelegenheid, om den koerier mijn verontschuldigingen aan te +bieden; hij lacht, schijnt het geval niet heel erg te vinden. Als we +om 1 uur te Jamburg aankomen en ik hoor, dat we er tot omstreeks +middernacht zullen blijven, word ik weer wat monterder; dat half uur +kwam er dan toch niet zoo vreeselijk op aan, dunkt me. Met dat al +heeft deze geschiedenis gemaakt, dat het maar half tot mij +doorgedrongen is, toen we de grens passeerden. Ik heb het gevoel of +iets, waar ik mij lang op verheugde, mij is ontgaan.</p> + +<p>Zoodra de trein te Jamburg stil houdt, komen een aantal soldaten +aanhollen. Zij vormen spalier voor onzen wagon, juichen ons toe en +zingen de Internationale. De eerste soldaten van het Roode Leger, +jonge frissche gezichten en op de muts de Sowjetster! De spontane +hartelijkheid dier kameraden ontroert ons, maar maakt ons ook +onrustig, want we voelen in haar—hoe vaak zullen we het nog +voelen—het aanroepen van de Europeesche revolutie.</p> + +<p>Bij de soldaten bevindt zich een klein tenger ventje, jong nog, in +uniform, maar zonder wapen. Dat is de politieke commissaris van de +afdeeling; hij zal onze gids zijn op onzen rondgang door het dorp. Hij +spreekt een paar woorden duitsch en fransch, en waar zijn woordenschat +te kort schiet, vult hij die aan met uitroepen, gebaren, lachen en een +uiterst expressieve mimiek. Een wonderlijk kereltje is die minuscule +commissaris, met energie en geestdrift voor tien in zijn tengere +jongenslijf. De Witte Legers, zegt hij, hebben hem een paar tanden +uitgeslagen; hij spert zijn mond wijd open, om ons de gaten te laten +zien. Vol afschuw vertelt hij van de groote communistenslachting te +Jamburg, toen Joedenitsch het plaatsje binnentrok. Hij laat ons de +plek zien waar honderd-acht-en-zestig genooten vermoord werden. Zijn +felheid en strijdlust, zijn kinderlijk enthousiasme en kinderlijke +naïveteit, het is alles nieuw voor ons en verwonderlijk. In hem voelen +wij voor het eerst de frischheid van ziel, waarmee de russische +arbeiders het communisme omhelzen, en voelen ook de onstuimigheid van +hun strijdlust, hun liefde en hun haat.</p> + +<p>Jamburg is een oninteressant, armoedig plaatsje, zooals er zeker +duizenden en duizenden in het Sowjetrijk zijn. Maar wij zullen ons +bezoek van dien middag nooit vergeten, want daar <span class="pagenum"><a id="p_15">[15]</a></span>in Jamburg zagen wij +voor het eerst de fundamenten der nieuwe maatschappij, de +instellingen, die de russische boeren en arbeiders in broederlijken +arbeid scheppen, verzorgen en in stand houden. Van al wat ik er zag +maakten deze twee dingen het meeste indruk op mij: de school voor +ongeletterde soldaten en de vergadering van de Roode Jeugd in haar +eigen clubgebouw. Wij hadden de kazerne gezien; de kamers waren +zindelijk en luchtig, maar dit was het bijzondere niet, het bijzondere +was, dat men voelde: zoo'n kazerne bestaat niet als iets +afzonderlijks, buiten aanraking met het maatschappelijk leven, maar +zij staat er midden in. Overal hingen kleurige affiches, spotprenten +en agitatorische voorstellingen, de meeste zonder artistieke waarde, +maar zeker geschikt voor hun doel: den soldaten bepaalde eenvoudige +waarheden omtrent de klasse-tegenstellingen, de rol van het +Entente-kapitaal, de noodzakelijkheid den strijd vol te houden, enz. +in te prenten. Nadat wij een aantal kamers doorgeloopen waren, opende +onze geleider een deur en zeide: „In dit lokaal krijgen onze +ongeletterde kameraden les.” Op schoolbanken, over hun lessenaars +gebogen, zaten een paar dozijn jonge mannen, ijverig aan 't werk; op +de lessenaars lagen de a.b.c. boekjes, waaruit ze lezen leerden en de +schriften, waarin hun stijve sterke vingers geduldig de lettervormen +nabootsten. Ze hadden nog slechts enkele weken les gehad, maar ze +lazen al kleine lesjes en schreven al woordjes en ze toonden ons hun +schriften met zekeren trots. Het a.b.c. boekje was speciaal voor +volwassenen samengesteld; de lessen waren geen flauwe kinderpraat, +maar handelden over menschen en dingen, waarnaar hun belangstelling +uitging.</p> + +<p>Tusschen hen in stond de meester, een zachte, vriendelijke man, niet +ouder dan zij zelf, met bloote voeten, in een russische kiel. Hij had +een glimlach om nooit te vergeten, zuiver als bronwater en zacht als +de morgenlucht. Ik kan mij geen schooner en passender binnenkomen in +Sowjet-Rusland voorstellen, dan ons bezoek aan die soldatenschool; wat +wij zagen was zoo kinderlijk, hoopvol en ontroerend naïef, en tevens +maakte het zoovele gedachten wakker over den onmetelijken arbeid, die +nog moet worden verricht...</p> + +<p>In de Jeugdclub was dien avond vergadering te onzer eere; wij hadden +eenige afgevaardigden van jeugdorganisaties bij ons en die moesten +worden begroet. Het lage, armelijke lokaal <span class="pagenum"><a id="p_16">[16]</a></span>liep vol met jongens en +meisjes tusschen 14 en 18 jaar; in dit kleine plaatsje telde de +jeugdorganisatie een paar honderd leden. Aan de wanden hingen +portretten van leiders en martelaars der wereldrevolutie; Lenin, +Trotzky, Zinowiew<span class="corr" id="corr05" title="Niet in Bron">,</span> Liebknecht en Luxemburg vindt men in Rusland +overal, waar arbeiders bijeenkomen. Er werd gezongen en gespeecht in +allerlei talen, maar wat mij het meest interesseerde, was de +bekwaamheid en het zelfvertrouwen, waarmee de voorzitter der +jeugdafdeeling, een heel jonge jongen nog, bijna een kind, de +bijeenkomst leidde; hij sprak met het gemak en de zekerheid van een +ervaren propagandist en toch met al de onstuimigheid der jeugd. Er +moest natuurlijk vertaald worden en een der vertalers, een Pool of een +Hongaar, hield zelf ook nog een toespraak; hij vertelde, hoe de +regeering van zijn land zijn vrouw en hun kindje, om wraak te nemen +over zijn vlucht, in een concentratiekamp hadden opgesloten en hoe hij +sedert maanden geen enkel bericht van hen ontvangen had.... De tranen +liepen hem over de wangen, zijn stem stokte; een groot meegevoel met +de smart van dezen eenzame hing door de zaal.</p> + +<p>Toen we terugkeerden naar het station, vonden we aan den berm van den +weg op het stoffige gras een heel troepje kinderen gelegerd. Twee +vrouwen, een jonge en een oudere, waakten over hen. Het waren de +oudste klassen van een school daar in de buurt; ze gingen een +uitstapje maken naar Petrograd en hadden dien dag vier of vijf uur +geloopen om aan het station te komen; een paar wonderlijk primitieve +boerenkarren—ze stonden er nog, toen we aankwamen—hadden hun bagage +vervoerd. Voor logies was gezorgd en proviand moesten ze meenemen naar +de stad. Ze hadden bij zich groote zakken met hompen zwart brood; dit +was op reis zoowat hun eenige voedsel. Ze hadden gehoopt met den +nachttrein naar Petrograd te kunnen reizen, maar nu maakte de chef +bezwaar. „Wat ze dan zouden doen?” Ja, dat wisten ze niet; hier +wachten, waarschijnlijk tot den volgenden trein. De kinderen kauwden +hun brood en keken ons aan met hun ronde, onnoozele oogen en de beide +vrouwen, de jonge en de oudere, spraken met ons, lief en rustig en +blijmoedig, als hadden ze dien dag geen 20 K.M. geloopen en waren ze +niet gelegerd aan den stoffigen weg met een troep kinderen.</p> + +<p>'s Nachts tegen 12 uur, eer de trein vertrok, woonden we <span class="pagenum"><a id="p_17">[17]</a></span>aan het +station nog een meeting bij voor gedemobiliseerde soldaten. Een +laatste maning kregen ze mee naar hun dorpen, ver weg in de steppe, om +trouw te blijven aan de groote beginselen van Sowjet-Rusland en op te +treden als pioniers daarvan onder hun makkers thuis. De schemer viel, +toen de meeting gesloten werd; het was al over middernacht, maar we +waren nu in het land, waar men, om licht te sparen, de klokken drie +uur vooruit had gezet. Pas tegen éénen stoomde onze trein weg, onder +gezang de duisternis in; voor onzen wagon stond de dappere kleine +commissaris, na een dag van zestien uren, te trappelen en te zingen +met onverminderde energie.</p> + +<p>Toen wij den volgenden morgen tegen 9 uur Petrograd naderden, waren de +zijgangen van onzen wagon nog leeg. Allen waren bezig met aankleeden +en inpakken, want de bagage moest klaar staan om overgebracht te +worden naar een anderen trein. Er was geen gelegenheid om acht te +slaan op de verwoestingen, door de Witte Benden te Gatschina en op +andere plaatsen aangericht, waar de prikkeldraadversperringen nog aan +weerskanten van de spoorlijn zichtbaar zijn, noch om zich voor den +geest te roepen de dagen van angst en ontzetting en exaltatie in +November '19, toen het leger van Joedenitsch op de hoofdstad aantrok, +en het aan de opperste inspanning eener heldhaftige schare gelukte, de +indringers terug te werpen. Zoo somtijds de stoffelijke werkelijkheid +ons beter in staat stelt, groote historische gebeurtenissen te +realiseeren, vaak ook verhinderen <span class="corr" id="corr06" title="Bron: juiste">juist</span> kleine, +bijkomstige omstandigheden, als verstrooiing, materieele zorgen, +vermoeidheid, ons, om dit op de plaats zelf te doen en doorleven wij +de meest intense verwerkelijking van dergelijke gebeurtenissen thuis, +in alleenheid.</p> + +<p>Aan het Baltische station, waar wij aankwamen, was een groot geloop en +samengehok van honderden menschen; mannen, vrouwen, kinderen, allen +beladen met zakken en pakketten. Men zeide ons, dat zij—zooals sedert +eenigen tijd geoorloofd was—levensmiddelen hadden opgehaald bij de +boeren. Het leek mij onbegrijpelijk, want men ziet zeer weinig +landbouwbedrijf in de buurt van Petrograd, uitgezonderd de breede +gordel aardappel- en groentetuinen, door de arbeiders aangelegd rondom +de stad en die uiterst zorgvuldig bewerkt schenen. Maar toen wij naar +Moskou <span class="pagenum"><a id="p_18">[18]</a></span>reisden, waren de veldvruchten in het noorden nog lang niet +rijp.</p> + +<p>In Petrograd bleven wij slechts enkele uren; net lang genoeg om een +maaltijd te gebruiken in Hotel International en een wandeling te maken +langs het Admiraliteitskwartier, het Winterpaleis, de Hermitage en +over den Newsky-Boulevard terug. Het brood smaakte ons bitter, immers, +wij wisten dat het volk honger leed. De breede straten lagen leeg en +stil in den fellen zonneschijn, tusschen de steenen schoot het gras +hoog op. Ik zag enkel het kil-pompeuze Petrograd der militaire +despotie, niets van de arbeiderswijken, niet de tehuizen voor +geleerden en kunstenaars, niets van de rusthuizen op de eilanden der +Newa. Ik was voornemens dit alles te bezichtigen op den terugkeer maar +er kwam niet van. Verschillende omstandigheden verhinderden mij mijn +voornemen uit te voeren maar misschien lag de diepste grond der +verhindering in mijzelve, in een laffen angst om mij te verdiepen in +het tragische lot der kwijnende stad. Immers, dit is de vreeselijke +waarheid: Petrograd, de wieg der proletarische wereldrevolutie, zooals +Parijs de wieg der burgerlijke revolutie is geweest, de stad van den +grootsten proletarischen heldenmoed en den sterksten revolutionairen +wil, gaat voortdurend achteruit in aantal inwoners, beteekenis en +invloed voor de revolutie, omdat zij geen rol meer speelt als centrum +van productie. De stad als industrie-centrum was een kunstmatige +schepping van de militaire monarchie, van het politiek-overmatige +centraliseerende despotisme. Het Sowjet-bewind kàn en màg Petrograd +niet kunstmatig groot houden. Niet alleen, dat de onmogelijkheid, om +de bevolking van voldoende levensmiddelen te voorzien, de autoriteiten +noodzaakt, het terugvloeien dier bevolking naar het platteland in de +hand te werken... maar het druischt tegen alle regels eener rationeele +ekonomie in, om te pogen de stad als +<span class="corr" id="corr07" title="Bron: grootindustrieeel">grootindustriëel</span> centrum te +behouden. Hoe meer de productie geleid zal worden naar de nieuwe +inzichten, die verlangen dat elk groot bedrijf verrijst zooveel +mogelijk in de buurt der grondstoffen, die het bewerkt, of althans zoo +gelegen dat die grondstoffen gemakkelijk kunnen worden aangevoerd, des +te zekerder is Petrograd veroordeeld om weg te kwijnen. De opheffing +der groote steden, die vreeselijke erfenis van het burgerlijke +tijdperk, door decentralisatie en rationeele verlegging van de +standplaatsen <span class="pagenum"><a id="p_19">[19]</a></span>der grootindustrie, kan onmogelijk bereikt +worden—welke vooruitgang kan het wel?—zonder pijnlijke breuken met +diepgewortelde gehechtheden en schoone tradities. Maar in het geval +van Petrograd wordt de breuk voor ons bewustzijn haast ondragelijk +verscherpt door het onmiddellijk op elkaar volgen van revolutionaire +glorie en reddeloos verval.</p> + +<p>Van Petrograd naar Moscou duurt de reis 16 à 18 uur. Om drie uur +vertrekken wij; dien geheelen middag en avond, tot eindelijk, lang na +middernacht de schemering valt, sporen wij door een dun bewoond land +van wouden en woeste gronden, soms vlak als Holland, soms in flauwe +golvingen hellend en dalend, soms doorsneden van beken en kleine, +traagvlietende rivieren. Hier schijnt nog ruimte voor vele millioenen +menschen, de arbeid van geslachten schijnt noodig om dit nog vage, +vormelooze land naar der menschen wil en voor hun behoeften te +herscheppen, om die moerassen droog te leggen, die eindeloos ons +vergezellende bosschen te stempelen met het merk eener rationeele +kultuur. Bij enkele stadjes en dorpen stoppen wij; rondom hen +onderbreekt een kleine ring van akkerland en weide de eentonige +wijdheid van het ongecultiveerde land.</p> + +<p>Tweemaal op dien rit genieten wij een feest van kleuren. Het eerste is +de zonsondergang. Wij hangen uit de raampjes en strekken de halzen +uit, om rechts achter ons in het noordwesten, de heerlijkheid der +karmozijnen en violette eilanden in de gouden luchtzee te zien +opfonkelen voor onze gretige oogen, zoolang tot hun gloed, als van +robijnen en amethysten, allengs versombert en verdooft. Het tweede is +de verschijning, op het perron van een stationnetje in de wildernis, +van een groep vrouwen in de felle kleurharmonie hunner feestelijke +kleeren, als zomerbloemen, schitterend schoon. Het <span class="corr" id="corr08" title="Bron: wit-">wit</span> en +rood, wit en goudgeel, wit en heldergroen der pronkgewaden verschijnt +en verdwijnt, een sprookje op het grauwe perron. „Boerinnen in +Zondagsche dracht... vandaag is een hooge heiligendag,” zegt +glimlachend Krebelskaya, de beminnelijke vrouw van den bekenden +vakvereenigingsman Belinsky, met wie wij van Stettin af reizen. „Men +ziet de oude volksdracht anders niet veel meer; ze past niet bij het +nieuwe leven, waartoe de boeren ontwaken”, voegt zij er aan toe.</p> + +<p>Om 10 uur 'smorgens, precies op tijd, komen wij aan te Moskou. +<span class="pagenum"><a id="p_20">[20]</a></span>Wij halen onze koffers en +tasschen uit den wagon, zetten ze op een hoop bij elkaar, gaan er op +zitten en wachten af. Er is een oponthoud of een misverstand met de +auto's die ons zouden komen halen, in elk geval ze zijn er niet. Onze +koerier windt zich op en vloekt, dan gaat hij naar den chef en +telefoneert aan Trotzky. „Ik ben aan het station met een groot +transport kongresafgevaardigden en een belangrijke post en kan niet +verder<span class="corr" id="corr09" title="Niet in Bron">.</span>” De auto's zullen dadelijk hier zijn.... Wij, ongeduldige +Europeanen, hebben al een weinig geduld geleerd en wachten rustig, tot +zij komen. Maar als wij ons herinneren de verhalen van onze makkers, +die verleden jaar hier waren, over de opgetogenheid der bevolking, +haar uitbundige ontvangst van de buitenlandsche afgevaardigden naar +het kongres der Derde Internationale, dan voelen wij toch een lichte +pijn van <span class="corr" id="corr10" title="Bron: teleurstelli g">teleurstelling</span>. Scherp dringt het +onherroepelijke dóór tot ons bewustzijn: de wittebroodsweken der +revolutie zijn lang voorbij.</p> + +<hr class="fnsep" /> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_1_1" href="#FNa_1_1" class="label">1)</a> Toen ik half Juli terug kwam, wapperde uit Hotel +Petrograd een mooie, nieuwe helroode Sowjetvlag.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_2_2" href="#FNa_2_2" class="label">2)</a> De Esthische mark heette oorspronkelijk gelijk te staan +met den ouden Tzarenroebel, dus f 1.25 waard te zijn; de koers is nu +ongeveer 0.8 cent.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_3_3" href="#FNa_3_3" class="label">3)</a> Onze passen hadden wij te Stettin aan den koerier moeten +afgeven.</p> +</div> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_21">[21]</a></span></p> + +<h2><a id="II"></a>II.</h2> + +<h2 class="tinfo">HET UITZICHT DER DINGEN.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<p>Zoo de lezers van dit boekje de onzinnige verwachting mochten +koesteren, hierin „de waarheid over Sowjet-Rusland” te vinden, dan +waarschuw ik hen nu meteen, dat zij teleurgesteld zullen worden. En +zoo ik zelf met iets van een dergelijke dwaze verwachting naar Rusland +ging, dan ben ik daarvan in Moskou grondig genezen.</p> + +<p>Wat is dan toch wel „de waarheid” over Sowjet-Rusland, die ik had +moeten mee naar huis brengen? Een wel-onderlegd, omvangrijk weten, +omtrent wat? Omtrent alles? Alle toestanden, verhoudingen en +verschijnselen in een oneindig groot rijk, waarvan de grensgebieden in +uiterst gebrekkige verbinding staan met het centrum? Of is het enkel +de waarheid omtrent Moskou, die mijn lezers verwachten? Maar Moskou is +Rusland niet, noch de spiegel daarvan! Integendeel, in vele opzichten +moet, dunkt mij, Moskou een averechtsch beeld van Rusland geven.</p> + +<p>Of is het misschien enkel „de waarheid” over eenig bepaald punt, die +minder veel-eischende lezers hopen te vernemen? Over de armoede? Over +den honger, den gezondheidstoestand, de prostitutie? Over de +arbeidsprestatie en de stemming der arbeiders? Over de tcheka en de +terreur? Over opvoeding en onderwijs?</p> + +<p>Over geen enkel van deze of andere punten zou ik durven beweren „de +waarheid” in pacht te hebben. Over geen enkel van deze punten kan ik +met zekerheid zeggen: „Zoo en zoo is de toestand in Rusland of zelfs +in Moskou”. Wie, na een verblijf van eenige weken in een reusachtig +land, waarvan bijna geen enkele vreemdeling, die er voor het eerst +komt, de taal voldoende verstaat, om een gesprek tusschen Russen te +kunnen volgen, en waar de geheele samenleving zich <span class="pagenum"><a id="p_22">[22]</a></span>bevindt in een +toestand van uiterst labiel evenwicht, van desorganisatie, verval en +ontbinding aan den eenen kant, reorganisatie, groei en binding aan den +anderen—durft beweren, „de” waarheid omtrent eenig bepaald +verschijnsel te kennen, die bedriegt zichzelf of anderen. Hij zal het, +bij een eerste bezoek, op zijn hoogst zoover brengen dat hij iets van +de waarheid benadert, een paar tonen opvangt en begrijpt van haar +ingewikkeld symphonisch weefsel, een paar glinsterende korrels opraapt +van haar opgehoopte goudbergen.</p> + +<p>Laat ik, om geen indruk te wekken van valsche bescheidenheid, hier +dadelijk aan toevoegen, dat ik mijzelf reken onder hen, wien het +gelukt is een paar tonen waarheid op te vangen, een paar korreltjes +waarheid op te rapen. En dit op grond hiervan, dat ik marxistisch +denk, revolutionnair voel, en eenige kennis bezit van de geschiedenis +van het russische volk.</p> + +<p>Wie burgerlijk denkt en kontrarevolutionnair voelt, die zal in Rusland +geen korrel waarheid oprapen, al doorkruist hij het groote rijk in +alle richtingen, jaren lang. Zijn kontrarevolutionnaire gezindheid +sluit hem hermetisch van de waarheid af. Hij ziet enkel de hardheid, +de armoede, de armzaligheid van het leven onder de proletarische +dictatuur; de verschijnselen, die zijn als een stijve korst om het +nieuwe worden, om het warme, zachte, lenige begin. Hij ziet enkel het +hinderlijke tekort, niet de bizondere waarde van het weinige wat +bereikt werd, omdat dit bereikt werd ondanks zeer ongunstige +omstandigheden en met behulp van het initiatief, de scheppende energie +der massaas.</p> + +<p>Wie naar Rusland komt, zonder de geschiedenis van het russische volk +onder het tzarisme en de geschiedenis der laatste jaren te kennen, wie +niet in zich draagt dat weten als algemeene synthese, het weten van +het regiem van den knoet, van de onkunde en het bijgeloof, van het +revolutionnair ontwaken en den revolutionnairen strijd, de ontzaglijke +verwachtingen, de herhaalde ontgoochelingen, de smart en de +bloedoffers en de tranen en al de inzinkingen en oplevingen en al de +spanning en overspanning; wie niet elke kleine ervaring, elk nietig +voorval, elke inlichting hem verstrekt, kan zetten in het licht van +een algemeen begrijpen, die behoeft niet te probeeren, ook maar één +korreltje van de <span class="pagenum"><a id="p_23">[23]</a></span>waarheid over Sowjet-Rusland op te rapen... het zal +hem niet lukken. Enkel aan wie het bizondere ziet in het licht van het +algemeene, in het oogenblikkelijke den maatgang voelt van een algemeen +worden, enkel aan hen, die het naderen met inzicht en sympathie, geeft +Sowjet-Rusland iets van zijn schatten. Want dat iets, die korreltjes +waarheid, zij zijn schatten van groote waarde. Zij maken ons zeer rijk +aan smartelijk geluk, zij openbaren ons, in vlammende scherpte, weer +die wonderbaarlijke worsteling der menschheid om naar omhoog te leven, +die worsteling waar niemand van weet, noch in welke diepten zij begon, +noch tot welke onzichtbare toppen zij heenvoert.</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>In den beginne viel Moskou mij erg tegen; ik had zooveel gehoord en +gelezen van de schoonheid der stad en ik vond haar rommelig, +oninteressant en onharmonisch, behalve dan natuurlijk het betooverende +Kreml in zijn eigendommelijke, met niets ter wereld te vergelijken, +byzantijnsch-italiaansche pracht. De straat waar wij logeerden, +Twertskaja Oelitza, had niet de minste bekoring, zij was rauw en +banaal tegelijkertijd en een enkel mooi oud kerkje deed vreemd en +bijna misplaatst aan tusschen de groote leelijke steengevaarten.</p> + +<p>Maar, nadat ik een tijdje in Moskou geweest was, voelde ik de stad mij +aan het hart groeien, en toen ik wegging, scheidde ik haast even noode +van haar als van de vrienden, die ik er weergevonden of gekregen had. +De schoonheid van Moskou dringt zich niet onmiddellijk op; zij +overweldigt u niet plotseling. Zij ligt niet voor u gereed in een +omsloten beeld, zooals bijvoorbeeld de schoonheid van Reval. Men moet +haar zoeken en opspeuren tusschen de disharmonieën van den oneindigen +baaierd van straten, tusschen de brutaal-moderne dor-zakelijke +skyscrapers en de nog veel verfoeilijker, monsterlijke paleizen „in +oud-russischen stijl” der ploertige kooplui. In de stille zijstraten +is zij te vinden, waar de kleine, blanke huizen van een of twee +verdiepingen schuil gaan in hun krans van groene tuinen; de oude +liefelijke kapellen en kerken omhangt zij, die in stille, afgelegen +hoekjes, sommige klein als kinderspeelgoed, staan. Zij glanst u tegen +in het licht dat in de onvolprezen Junimaand, die wij te Moskou +doorbrachten, vol afwisseling van zwervende wolkschaduwen en +stralenden zonneschijn was.</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_24">[24]</a></span></p><p>Naar den maatstaf van een West-Europeesche stad, maakt Moskou zeker +een vervallen indruk. Bijna alle huizen zijn wit of lichtkleurig +gekalkt; de kalk die men daarvoor gebruikt is, naar men ons meedeelde, +van slechte kwaliteit en brokkelt al na een paar jaar af. Men moet dus +aldoor repareeren, maar sedert het begin van den oorlog was dat niet +gebeurd; men begrijpt met welk resultaat. Triest doen ook de vele +half-gesloopte houten huizen aan, slachtoffers van het gebrek +aan brandstof; ook tamelijk veel steenen huizen zijn afgebroken of +ineengestort; hier en daar werd het puin opgeruimd, <span class="corr" id="corr11" title="Bron: eld rs">elders</span> +bleef het liggen. Weken, maanden of jaren? Ik weet het niet. Muren, +door vele kogels geschonden; vensters, die niet anders zijn dan +gapende zwarte gaten, vindt men op vele plaatsen in Moscou; sommige +straathoeken en kruispunten vertoonen nog geheel het tragische beeld +van den morgen, volgend op den dag van een volksopstand. In de +Bolschaja Nikitskaja staan twee hooge moderne huizen met balkons van +gegoten ijzer, van wier gevels niets over is als een naakt geraamte +van ijzer en steen.</p> + +<p>Een droevigen indruk maakt ook de verlatenheid van groote bouwwerken, +huizenblokken of fabrieken, voor den oorlog of althans voor de +revolutie begonnen. Wegens gebrek aan materiaal heeft men den bouw +moeten staken: skeletten die nooit geleefd hebben, bouwvallen, die de +tijd met zijn gaven niet verrijkt, verzacht noch getooid heeft, staan +de doellooze rompen in triestige verlatenheid. Zij wekken wrange +gedachten, want er is woningnood in de stad; er zijn nog veel slechte, +ongeschikte woningen, die men niet onbewoonbaar kàn verklaren omdat +men geen andere heeft.</p> + +<p>Men kan geen wandeling maken door Moskou zonder te merken, dat het +regelmatig proces van aanbouw en onderhoud der stad sedert jaren zoo +goed als onderbroken is. En men went er aan, dit op te vatten als een +onderdeel van de algemeene stremming in de productie, die op haar +beurt een onvermijdelijk verschijnsel in de sociale revolutie is. Op +welke wijze, door welke middelen, de groote achterstand op het gebied +van aanbouw en onderhoud van woningen, een achterstand die +waarschijnlijk in alle russische steden bestaat, ingehaald zal kunnen +worden, ook dat is een onderdeel van <span class="pagenum"><a id="p_25">[25]</a></span>het algemeene vraagstuk, hoe +Sowjet-Rusland zijn diepe uitputting te boven zal komen.</p> + +<p>Vuil was Moskou niet. De straten werden goed schoongehouden, de +„hoopen vuilnis” waarover burgerlijke bladen in Europa af en toe +sensatieverhalen opdisschen, zag ik nergens, ook niet op de +binnenplaatsen der huizen, waar ik toevallig kwam. Een bulgaarsche +doktores, die een speciaal onderzoek naar de hygiënische dingen +instelde, vertelde mij, dat de rioleering goed in orde was. Dat de +waterleiding niet te vertrouwen was, wist iedereen. Waarschuwingen, om +geen ongekookt water te drinken, hingen op tal van plaatsen door de +geheele stad. In de kongreszalen en op de arbeidersvergaderingen die +ik bezocht, werd overal gekookt water beschikbaar gesteld. De +voortdurende zorg van het volkscommissariaat voor gezondheidswezen +voor de sociaal-hygiënische opvoeding der massaas bevond ik nog +intenser en omvattender te zijn dan ik mij, na alle berichten +dienomtrent, had voorgesteld. Sprekende gegevens, treffende diagrammen +en teekeningen van den bouw van het menschelijk lichaam, van de +vijanden die het bedreigen, van de verwoestingen der tuberculose en +andere ziekten, afbeeldingen van alle mogelijke bacillen en mikroben +waren in de uitstalkasten der sowjetwinkels tentoongesteld, alles +voorzien van duidelijke verklarende bijschriften. Op weg van het Hotel +naar het Kreml kwamen wij dagelijks zoo'n winkel voorbij; er stonden +altijd menschen van elken leeftijd en elken stand: jonge arbeiders, +soldaten, sowjet-mamsels, boeren, vol aandachtige belangstelling te +kijken en te lezen, soms een geheele rist. Al die platen en diagrammen +werden telkens vernieuwd; zij getuigden van den vasten, verlichten +wil, om bijgeloof, domheid en vuilheid te bestrijden en het volk +begrip van hygiënische levensvoorwaarden bij te brengen. Het kan dunkt +mij niet anders, of dit voortdurende inhameren en inprenten van meer +kennis omtrent de levensverschijnselen en de wijze waarop epidemieën +en ziekten door den eenling en de gemeenschap bestreden kunnen worden, +zal op den duur grooten invloed uitoefenen. Het spreekt vanzelf, dat +deze hygiënische opvoeding door beeld en woord niet enkel geschiedt op +straat, maar overal waar het pas geeft; in alle klinieken, +konsultatiebureaux, sanatoriums, enz. Zoo zag ik twee aardige, +eenvoudige en uiterst begrijpelijke <span class="pagenum"><a id="p_26">[26]</a></span>prenten, om jonge moeders te +leeren, hoe ze behooren na te gaan of de flesch voor hun kindje de +goede temperatuur heeft, in een model-instelling voor zuigelingen, die +ik bezocht.</p> + +<p>In de zoogkamer hingen naast elkaar een voorstelling van een moeder, +die de zuigflesch aan de lippen brengt en een andere, die ze tegen de +wang aandrukt. Onder de eene stond: „Zoo moet ge niet doen”; onder de +andere: „Zoo is het goed”. Natuurlijk wordt aan de vrouwen die daar +komen, door den dokter en de zusters ook verklaard, waarom het eene +fout en het andere goed is. Het gesproken woord en de voorstelling +vullen elkaar aan en maken te zamen een indruk, die <span class="corr" id="corr12" title="Bron: b klijft">beklijft</span>.</p> + +<p>Het spreekt vanzelf, dat Sowjet-Rusland in vele opzichten op +hygiënisch gebied zeer ten achter is bij West-Europa. De taak om het +volk hygiënisch op te voeden, de verpleging van zieken en kraamvrouwen +te organiseeren, is reusachtig. Zij gaat de krachten der +Sowjet-organen heden nog ver en ver te boven. Het ontbreekt evenzeer +aan geschikte personen, als aan stoffelijke hulpmiddelen. Maar de wil, +het streven om alles wat de wetenschap bereikt heeft in het bestrijden +van ziekten, en vooral ook in het kweeken van gezonde menschen met +gezonde kinderen, aan te wenden tot heil der gemeenschap, die wil en +dat streven, zijn in de raden-republiek aanwezig in een mate, zooals +zij het in geen burgerlijken staat kunnen zijn.</p> + +<p>Ik had Moskou nooit eerder bezocht en weet dus niet, welk een indruk +de straten vóór den oorlog en de revolutie maakten; het publiek is +natuurlijk veranderd en er zullen meer equipages, auto's en trams +gereden hebben, maar drukker, levendiger, woeliger, kan de stad +moeilijk geweest zijn. Op alle uren van den dag en zelfs van den +nacht, waren de voornaamste straten vol menschen, de meesten +behoorlijk, sommigen zelfs keurig en met zekere elegantie gekleed. Dit +feit op zichzelf weerlegt al de dwaze, telkens weer opduikende +geruchten over de terreur, die te Moskou zou heerschen; ware dat het +geval, dan zou het natuurlijk onmogelijk zijn, dat een talrijk publiek +van mannen, vrouwen en kinderen zich geheel vrij beweegt. Politie ziet +men niet; er schijnt een soort stedelijk politiekorps te bestaan, maar +ik heb maar ééns een politieagent gezien, die onder veel +belangstelling der toeschouwers een straatdief arresteerde, dikke +pakken <span class="pagenum"><a id="p_27">[27]</a></span>puilden den man zijn zakken uit. De regeeringsgebouwen en de +ingang naar het Kreml worden bewaakt door de jonge blonde russische +soldaatjes. Een soldaat controleerde ook onze propoesks bij den ingang +van het hotel, een paar soldaten bewaakten de tentoonstellingen; bij +de toegangen van schouwburgen, vergaderingen, enz. staan er insgelijks +een paar op post. Kortom, de soldaten verrichten in Rusland +politiediensten en, voor zoover ik gelegenheid had te zien, doen zij +het rustig, gemoedelijk en goed. De manier, b.v. waarop zij de +opdringende massa terughielden, bij de groote parade op het Roode +Plein, was uiterst taktvol, kameraadschappelijk en toch flink. Eéns +heb ik een soldaat een jongen, die het opdringen niet wilde laten, wat +ruw terug zien duwen; dat is de eenige en ergste ruwheid die ik in +Rusland zag. En ééns heb ik een troepje arrestanten, mannen en +vrouwen, door een afdeeling soldaten zien opbrengen; dat was de eenige +dwang-maatregel, dien ik in die maand zag. Ik was eens toevallig op de +markt, op het uur dat die moest worden gesloten; een fluitje klonk, +een soldaat te paard reed langzaam door de menigte, die mannetje aan +mannetje stond, wenkte met de hand, dat het uit moest zijn met koopen +en verkoopen en in een oogwenk waren de stalletjes en kraampjes +afgebroken, de menschen stroomden uit elkaar. Alles ging bijzonder +snel, rustig en geregeld. Wanneer het russische volk in vele opzichten +nog ordelijkheid, stiptheid en organisatie moet leeren, dan lijkt het +mij toch wel zeker, dat het dit leeren zal.—Ja, die markten in +Moskou. Zij waren nog niet zoo lang heropend, toen wij aankwamen en +waren veel interessanter en, men merkte het onmiddellijk, voor het +leven van het volk oneindig belangrijker dan de winkels. De winkels +werden ook heropend, elken dag kwamen er eenige bij. Maar—met +uitzondering van de koöperaties en de sowjet-winkels—hadden de meeste +iets schimmigs, iets onreëels. Om de behoeften van welke +maatschappelijke groep te bevredigen werden zij eigenlijk geopend? Wat +beteekende in Moskou een heel magazijn vol monsterlijk-leelijke +bloemenvaasjes? Die modieuze hoedjes, en fijne trippelschoentjes, en +dat verdacht-elegante ondergoed,—wie begeerde dat alles in Moskou? +Neen, die winkels waren geen prettig gezicht: men zag schimmen van het +verleden, die men overwonnen had gewaand, <span class="pagenum"><a id="p_28">[28]</a></span>herrijzen; men zag het +bestaan van prostituées en weelde-dames en rijke leegloopers weer +gewettigd worden, met de geheele sfeer die ze omgeeft; sfeer van +uitbuiting en roof, van-leegheid-van-hoofd en ruwheid-van-gemoed, van +verveling en corruptie. Men besefte, dat de opening der winkels een +stap achteruit was, een schrede terug naar de verburgerlijking, en dat +veel inspanning, veel strijd, veel energie noodig zouden zijn, om +opnieuw vooruit te komen.</p> + +<p>Maar de markten, dat was een andere zaak. Daar leefde en schuifelde, +en schreeuwde en blèrde, daar kocht en verkocht, daar at en daar dronk +het Russische Volk, boeren en kleinburgers en arbeiders. Alles kon men +er krijgen: wittebrood en zonnepitten, suiker en koekjes, +galanterieën, kleeren, naaigerei, antikiteiten zelfs wanneer men maar +veel geld had en dikwijls terugkeerde, zooals sommige +kongresafgevaardigden deden, die door de mogelijkheid van zùlke +koopjes (1000 roebel = 14 cent) als betooverd waren. Het was er warm +en druk en vroolijk en gezellig. Alles voor wie niet nadacht. Wie het +wél deed, meed liever de markten, want hij voelde er den angstigen +twijfel, erger dan elders, woelen in zijn hart. Den twijfel, of het +Sowjet-bewind er in slagen zou, dit ééne te volvoeren, wat geen +dwangmaatregel—hetzij dan de automatisch-werkende dwang van den +honger—te volvoeren vermag: de massaas der stedelijke bevolking weer +aan het werk te brengen. De markten waren zoo vol en gezellig, omdat +de fabrieken en werkplaatsen ten deele ontvolkt waren.</p> + +<p>Ook buiten de markten werd op straat veel verkocht, meest +levensmiddelen, als brood, sigaretten, zure en zoete melk, ook wel +veldbloemen en op een paar plaatsen stonden boekenstalletjes. Het +waren meest oude vrouwen en kinderen, die verkochten, terwijl de niet +zeer talrijke bedelaars meest mannen waren, verminkten uit den oorlog. +Opvallend weinig kinderen zag men op straat; toen wij onze +verwondering daarover uitdrukten, zeide men ons, dat bijna alle +stadskinderen op het land waren, in de kolonies. Dat was sterk +overdreven, het waren er 40 %. Maar van elke 100 kinderen 40 +weg, dat maakt natuurlijk al een groot verschil, en dan is, ondanks +alle zorg en inspanning, de kindersterfte hoog geweest in deze jaren +van ellende en het geboortecijfer achteruitgegaan.</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_29">[29]</a></span></p><p>Dat er nog talrijke kinderen in Moskou waren, daarvan kon ik mij +overtuigen op een Zondagmorgen toen Kalinina, de inspektrice van alle +instellingen voor kinderen in het goevernement mij inviteerde haar te +vergezellen op een rondrit door de stad. In verschillende wijken waren +dien morgen kinderfeesten georganiseerd; wij hadden moeite genoeg de +plaatsen van samenkomst in publieke tuinen, schoolgebouwen, enz. te +vinden; het groote Moskou is een ware doolhof van straten en stegen en +de tawaritsch-bestuurder van onze auto was pas voor kort uit Petrograd +aangekomen. De aardigste plaats van samenkomst was in den zoölogischen +tuin; de kinderen, in groepen verdeeld en met hun geleidsters, +dribbelden vergenoegd rond en keken naar de watervogels in de vijvers, +in afwachting dat ze allen samen naar het feestlokaal zouden trekken. +Eén meisje, dat haar makkertjes verloren had, zat op een bank +erbarmelijk te huilen—het eenige huilende kind, dat ik in die vier +weken in Moskou heb gezien. Russen schijnen zacht tegen kinderen en +teeder. Veel teederder dan Hollanders of Duitschers. De groote liefde +en ontroerende zorg der sowjet-organen voor de kinderen, is niet iets, +dat van boven af gemaakt of bevolen wordt; het is een uitdrukking en +uitvoering van den algemeenen volkswil. Hoe dikwijls erger ik mij in +Holland aan het ongeduldige, ruwe optreden van +moeders-met-veel-kinderen, op reis in een derde klas. Humeurig, +onophoudelijk verbieden, en als dat niet helpt, heen en weer schudden, +een duw en een stomp—alles erg begrijpelijk bij oververmoeide, +overprikkelde arbeiders- of burgervrouwen. Maar daarom toch erg weinig +beminnelijk. Iets dergelijks zag ik in Moskou niet<a id="FNa_1_4" href="#FN_1_4" class="fnanchor">1)</a>.</p> + +<p>„De kinderen zijn de bloemen des levens”, deze bekoorlijke spreuk +staat niet enkel aan den ingang van vele kindertehuizen en kolonies +geschreven, zij leeft in het hart van het volk. Misschien meer dan +ooit in deze jaren, nu het leven zoo ontzettend hard, zwaar en +tragisch is geworden. Misschien <span class="pagenum"><a id="p_30">[30]</a></span>is het de behoefte, zich zelf te +troosten over de ontberingen, de bitterheid der ontgoochelingen en de +altijd weer nieuw aanstormende smarten, die maken, dat het russische +volk zich met zooveel hartstocht werpt op alles, wat kinderen gelukkig +kan maken en op kinderen betrekking heeft. Waar ter wereld, behalve in +Rusland, bestaat een museum van kinderspeelgoed? Wie zou het voor +mogelijk houden, dat een mensch er onder de stormen der revolutie zijn +levenstaak van maakt, al dat oude of moderne, karakteristieke of +banale gerei, uit het heele rijk bij elkaar te sleepen?</p> + +<p>„Misschien voelt men gedurende een aardbeving juist het eerst de +behoefte om de vlinders te redden”, zei glimlachend tegen mij de man, +die dit onwaarschijnlijke volbracht had. Vol animo en liefde liet hij +ons de bijeengebrachte schatten zien, vertellend en verklarend, en +toen om twaalf uur de eerste kleine bezoekers kwamen, gleed een glans +over zijn gezicht.</p> + +<p>„'s Zondags is het hier vol kinderen; ze komen alleen, zonder geleide, +en zeggen: „dit is ons museum”. Wij hebben ook een werkplaats, waar +het oude boerenspeelgoed gerepareerd en modellen vervaardigd worden”.</p> + +<p>Het „museum voor kinderspeelgoed”, ver weg op een afgelegen boulevard +ingericht, is een plek vol teedere troost voor het hart in het +rumoerige, ontredderde Moskou. Maar er is een andere plek, waar troost +van uitgaat en vrede van hoogere orde, vol plechtige wijding en toch +rustig en mild. Er is een plek, waar men voorbijkomend, altijd weer +gestemd wordt op den toon van eerbied voor de besten der menschen, van +liefde voor hun gouden hart. Die plek is het groene gazon, dat aan den +rechterkant van het uitgestrekte Roode Plein loopt, langs den muur van +het Kremlin, waar de gemeenschappelijke graven zijn der martelaars van +de revolutie en waar ook <span xml:lang="en">John Reed</span> en Swerdloff begraven liggen.</p> + +<p>Bloemen zijn schaarsch te Moscou—behalve de veldbouquetten, die +meisjes van buiten te koop aanbieden. De bloemenwinkels zijn haast +leeg, de perken in de openbare tuinen armzalig. Enkel op het square +voor het groote Theater was er wat meer werk van gemaakt. Maar de +mooiste bloemen, die ik te Moskou zag, zijn die staan op de graven +<span class="pagenum"><a id="p_31">[31]</a></span>der gevallen strijders; veelkleurige violen, reseda, leeuwenbekjes, +alles fleurig en frisch. De bloemranden en perken werden daar geregeld +begoten, de gazons zorgvuldig onderhouden als nergens anders in de +heele stad. Evenwijdig met het gazon vlak onder den hoogen +Kremlin-muur vol kogelgaten, loopt een beschaduwd weggetje. Daar is +altijd koelte en lommer, zacht geritsel van bladeren en vogelgekweel. +Op de banken zitten jongens, verdiept in hun boek,—men ziet veel +lezende menschen in Moskou—, koetsiers, die op een vrachtje wachten, +soldaten en jonge arbeiders-moeders, kijkend naar hun spelende +kinderen. Waarlijk aan het hart van het volk zijn deze dooden gebed; +waarlijk leven zij in zijn hart; waarlijk staan zij op door zijn +gedachte; waarlijk groeien zij mee met den groei van het leven in de +worstelende stad.</p> + +<p>Haast elken dag liep ik dat weggetje onder den Rooden Kremlin-muur, de +vier weken lang, die ik te Moskou doorbracht. Alleen of met kameraden. +In den zonnigen morgen naar de vrouwenconferentie of het kongres, +terug in den zilverblanken avond. Van Twerskaja recht op het +kapelletje toe dat met zijn altijd brandend lichtje staat voor de +Iberische poort, en waarin voortdurend oude vrouwen en baardige boeren +staan te bidden, onbewust van de waarschuwing, links boven hen op den +muur geschreven: „de godsdienst is opium voor het volk”. Dan de poort +door en meteen rechtsaf, aan het monument van <span xml:lang="en">John Reed</span> voorbij, langs +den kogeldoorschoten <span class="corr" id="corr13" title="Bron: r emlin">Kremlin</span>-muur. Over het Roode Plein aan +mijn linkerhand razen de auto's en zware vrachtwagens; zij brengen de +vele afgevaardigden naar de kongreszaal, die het loopen +schijnen te haten of te vreezen. Waarom? Ik begrijp het niet. Hier is +het stil en koel, elken dag gaan nieuwe bloemkelken open, zonnestralen +flitsen door het flappend, wuivend eschdoornblad. Als wij terug komen +van het kongres, is de zon onder en de bloemen slapen. Hoe heerlijk is +die wandeling dan! Eerst langs het wijde terras van het vroegere +keizerlijk paleis, waar het uitzicht opengaat op de rivier, het +westelijk deel van de stad en de Musschenbergen. Dan langs de twee +mooie Byzantijnsche kerken met haar oude frescoschilderingen van +Madonna's en Heiligen, onder de eerste poort door, waar de wacht +staat, die de propoesk's controleert, als men het Kremlin binnenkomt, +en <span class="pagenum"><a id="p_32">[32]</a></span>onder de tweede, waar de kontrole is voor de uit het Kremlin +komenden. En dan weer het pad langs de graven, waar op de banken, +stilletjes opdeinend uit de schemering, nu geen moeders zitten, maar +verliefde paartjes. Schoonheid was daar altijd, de gedachte aan het +bittere verleden, aan het tragische heden en de ongewisse toekomst, +maakten het hart niet onrustig en stoorden zijn vrede niet.</p> + +<p>En nu ik dit schrijf, in den grijzen najaarsdag op mijn stille kamer, +voel ik tusschen het verlangen dat herinnering altijd opwekt, weer in +mij den grooten, sterken vrede, dien ik zooveel malen voelde, gaande +het pad langs de groene graven der helden, dat loopt evenwijdig met +den Kremlin-muur.</p> + +<hr class="fnsep" /> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_1_4" href="#FNa_1_4" class="label">1)</a> Natuurlijk beweer ik niet, dat russische vaders en +moeders hun kinderen nooit slaan of stompen. Uit de +„Jeugdherinneringen” van Gorki leert men de ruwheid kennen, waarmee de +kleinburger van het vorig geslacht zijn kinderen kastijdde. Maar in +het algemeen is, geloof ik, een volk zachter tegenover zijn kinderen, +naarmate het primitiever, natuurlijker en minder gemilitariseerd is.</p> +</div> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_33">[33]</a></span></p> + +<h2><a id="III"></a>III.</h2> + +<h2 class="tinfo">SCHADUWEN OVER HET LAND.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<p>Wanneer men mij vraagt, of ik in Moskou den grooten honger gezien heb, +of de uitputting en de ellende van het volk zich opdrongen aan de +oogen, dan moet ik antwoorden: neen. Ik zag geen ontvleeschde +gezichten, geen vermagerde wankelende gestalten; ik zag geen menschen +neervallen op straat. Bedelaars zag ik, maar naar mij dacht niet veel +meer dan in de groote steden van het „welvarende” Nederland en zeker +veel minder dan in Berlijn. Dien Zondagmorgen dat Kalinina mij meenam +op haar inspektie-tocht door de stad, zag ik vele duizenden kinderen +bijeen. Men zei mij, dat ze tot de allerarmste behoorden, tot de +onderste lagen der bevolking. Zeker waren er bij die er smal en +teertjes uitzagen. Zeker waren vele van deze kinderen, die enkel de +gewone uitdeeling op de scholen kregen, niet het betere, rijkelijke +voedsel, dat in de kolonies gegeven wordt, min of meer ondervoed. +Kollontay zelve vertelde mij, dat de schoolvoeding niet voldoende is. +Maar deze kinderen gaven niet den indruk van honger te lijden, men +werd niet akelig van naar ze te kijken, integendeel. Velen zagen er +frisch en blozend uit en bijna allen waren netjes in de kleeren, niets +minder dan een troep arbeiderskinderen ten onzent die moeder hun beste +spullen aantrekt om naar een schoolfeest te gaan en zeker veel beter +dan de allerarmsten, de verschoppelingen uit de ellende-wijken in ons +land bij zoo'n gelegenheid zouden verschijnen. Naar wat ik zag en +hoorde is de arbeidersbevolking in de steden er wat kleeding aangaat +in 't algemeen beter aan toe dan voor de revolutie, doordat in de +eerste jaren van de diktatuur veel linnen en wollen stof uitgedeeld is +geworden.</p> + +<p>Toch zag men tamelijk veel havelooze, of heel armoedig gekleede +menschen. Onder de bedelaars natuurlijk en dan <span class="pagenum"><a id="p_34">[34]</a></span>onder de jongetjes, +die laat op den avond en tot midden in den nacht op de boulevards, +waar juist een alles behalve stichtelijk „nachtleven” weer begon op te +komen, sigaretten verkochten. Erge schooiertjes waren daaronder, te +nauwernood bekleed met armzalige lompen. Maar de zieligste indruk +maakten de lange rijen mannen, vrouwen en kinderen, die voor de +koöperatieve winkels hun beurt afwachtten om hun karig rantsoen zwart +brood, hun dunne soep, hun beetje vet en haring te halen. Daar, in die +„polonaises” zag men veel ellende; veel menschen in lompen, met een +versufte, gedeprimeerde uitdrukking en uitgedoofde oogen. Natuurlijk +waren de meeste van deze stumperds barrevoets.</p> + +<p>De voeten waren het lichaamsdeel, waaraan de behoeftigheid van het +russische volk het treffendst bleek. Wat ik zelf opmerkte dekte zich +op dit punt volkomen met wat ik in de reisindrukken van anderen, o.a. +die van <span xml:lang="en">Goode, Ransome</span>, <span xml:lang="de">Goldschmidt</span>, +<span xml:lang="en">L. Bryant</span> had gelezen. Men zag +vele zeer behoorlijk en zelfs elegant geschoeide voeten. Maar men zag +ook vele kinderen en volwassenen blootsvoets gaan. In het heerlijke +zomerweer, dat wij genoten,—warm en zonnig en toch telkens weer juist +regen genoeg om het stof van de straten en boulevards weg te +spoelen,—maakte dit volstrekt geen ellendigen of onpleizierigen +indruk. Het leek heel gewoon en natuurlijk, vooral bij kinderen en had +zelfs iets grappig ongegeneerds, als boven de bloote voeten een keurig +linnen rokje en een nette lichte russische blouse uitkwamen. Dan werd +men aan de overtuigden van het een of ander <span xml:lang="de">Kneipsch</span> sanatorium +herinnerd en moest glimlachen. Maar de glimlach verstierf, zoodra men +zich indacht, wat er in den herfst met al die bloote voeten gebeuren +zou, als de straten vol dikke, ijzige modder waren en in den winter, +wanneer de sneeuwval begon. En deze gedachte kwam telkens boven als de +oogen de vele, vele voetenparen opmerkten, die niet bloot waren, maar +in versleten kapotte schoenen gestoken—schoenen, die op den +vuilnishoop thuishoorden—of bedekt met wonderlijke, zelf in elkaar +geflanste bekleedsels van vilt of stof of de hemel weet wat. Niet +iedereen heeft lust om barrevoets te loopen en niet voor allen is het +raadzaam. Ook zullen, dunkt mij, velen zich geneeren dit te doen. Er +waren in Moscou blijkbaar duizenden menschen—arbeiders, beambten, +intellektueelen, mannen zoowel als vrouwen—die <span class="pagenum"><a id="p_35">[35]</a></span>om de een of andere +reden niet barrevoets wenschten te gaan en geen behoorlijk schoeisel +bezaten. Sommigen van hen droegen schoenen, zoo ellendig, zoo geheel +en al verteerd door den tijd en zoo zichtbaar op het punt hun dragers +te begeven, dat ik er haast niet naar durfde kijken. Zulk een paar +schoenen zag ik telkens aan de voeten van een buitengewoon +intelligente en sympathieke vrouw, administratrice van een groote +inrichting voor toegepaste opvoedkunde. Die schoenen hinderden mij, +geneerden mij, gaven mij een onbehagelijk, schuldig gevoel. De +direkteur zelf der inrichting droeg eigen vervaardigd schoeisel +gemaakt uit een soort trijp.</p> + +<p>Hoe de toestand precies was in Moskou in die Junimaand wat de +voedselvoorziening aangaat, kan ik niet zeggen. Beter dan in het +voorjaar, verzekerde men mij; de transporten kwamen geregeld aan en de +vastgestelde rantsoenen konden verstrekt worden. Van Juli af begonnen +er ook meer aardappelen beschikbaar te komen, men zag ze op straat op +de stalletjes. Men zag daar trouwens ook overvloed van lichtbruin +boere(tarwe) brood en zwart regeeringsbrood, maar hoevelen konden het +koopen? Drie à vierduizend roebel per pond was de gewone prijs. Toch +zag men altijd koopers bij die stalletjes; ook vruchten, eieren, zure +melk werden veel gekocht, ondanks de exorbitante prijzen. Dikwijls +waren het zeer eenvoudige lieden die kochten, kleinburgers en +arbeiders. Herhaaldelijk heb ik gevraagd, hoe zij aan 't geld kwamen; +ik kreeg verschillende verklaringen. In het begin der revolutie was op +groote schaal huisraad, linnen, zilverwaren gestolen uit de woningen +der rijken en nu werd telkens iets daarvan in levensmiddelen omgezet. +Een andere verklaring was het veel voorkomende stelen in de fabrieken, +hetzij van grondstoffen of van fabrikaten, die dan werden verkocht of +verruild. Nog een andere: (het officieel-toegestane) vervaardigen in +de fabrieken en werkplaatsen, gedurende een deel van den arbeidstijd, +van kleine gebruiksvoorwerpen, die als ruilobjekten voor +levensmiddelen dienst deden. Het een met het ander kan dunkt mij +eenigszins verklaren hoe een groot deel van de bevolking van Moskou er +zich doorslaat. Maar zeker waren er ook menschen, die zich op +geenerlei wijze extra levensmiddelen konden verschaffen en uitsluitend +of bijna uitsluitend op de rantsoeneering aangewezen waren. Die leden +dan honger. Dat er dezen zomer veel honger geleden werd in Moskou en +<span class="pagenum"><a id="p_36">[36]</a></span>in een groot deel van Rusland, ook buiten het geteisterde gebied, +daaraan twijfelde niemand. Ik heb geen proletariërs-gezin gezien bij +den maaltijd en weet niet precies waaruit het gewone rantsoen bestaat, +maar wie zijn oogen niet met opzet sloot en zijn ooren dichtmetselde, +zag en hoorde den honger ook in Hotel Lux<a id="FNa_1_5" href="#FN_1_5" class="fnanchor">1)</a>, waar een groot deel van +de kongresafgevaardigden logeerden en waar ook vele Russen aten, die +op de een of andere wijze in betrekking stonden tot de Commintern. Een +aantal van de buitenlandsche afgevaardigden, vooral de vrouwen, +bewaarde een gedeelte van hun brood en hun boterrantsoen om het te +geven aan russische vrienden, of aan buitenlandsche kameraden die te +Moskou woonden. Men kreeg ontstellende dingen te hooren over de nood +onder de beide kategorieën. Van de Russen zelf, die in Lux aten namen +<em class="g">zeer velen</em> een deel van hun voedsel mee; de getrouwden onder hen waren +zoo in de gelegenheid hun vrouw en kinderen een extra hapje te +verschaffen. „Voor mijn zieke vrouw”, zeide een partijgenoot uit +Zuid-Slavië eens aan tafel tegen mij, terwijl hij zijn hompje vleesch +zorgvuldig inpakte en in zijn tasch borg. „Wat scheelt uw vrouw”, +vroeg ik. „Zij heeft een miskraam gehad en kan niet op haar verhaal +komen,” luidde het antwoord en somber, half wanhopig, voegde hij eraan +toe: „Het is de honger, die haar ziek maakt; zij moest goed gevoed +worden, zegt de dokter: eieren, melk, vleesch, maar dat is immers +onmogelijk, het zou honderdduizenden roebels kosten. Het zwarte brood +en de zoute haring, zij kàn ze niet eten, zij walgt er van”....</p> + +<p>Het was afschuwelijk om te weten, dat de honger overal rondom ons was +en hem zelf niet te voelen. In Hotel Lux was het eten +overvloedig—onnoodig rijkelijk zelfs in sommige opzichten—en +behoorlijk toebereid. Natuurlijk waren er toch nog gasten, die +klaagden; er zijn altijd van die zonderlinge menschen, die zich +ongelukkig voelen als al hun <span class="pagenum"><a id="p_37">[37]</a></span>dierbare behoeftetjes niet precies op de +minuut bevredigd worden. Ook onder de communisten vindt men ze. Maar +de anderen en dat waren gelukkig de meesten, schaamden zich over wat +het uitgeputte Rusland voor ons deed. Wij kregen onze drie maaltijden +per dag en, verwende westerlingen als wij waren, voelden wij ons +hongerig en flauw wanneer het een enkele keer gebeurde, dat er niet +voor vijf of zes uur gelegenheid was het middagmaal te gebruiken. We +schaamden ons maar we aten, het ongerantsoeneerde brood, de boter en +de kaas en het vleesch, we dronken de thee-met-suiker, alles dingen, +die de massaas van de russische arbeiders en intellektueelen in jaren +niet hebben gezien. We schaamden ons over een gastvrijheid, die een +paar duizend menschen had genoodigd naar de hoofdstad van een +uitgemergeld land, hen daar spijzigde en laafde met het allerbeste, +wat in dat land te vinden was en om hen behoorlijk onder te brengen +zelfs de min kostbare meubels uit eenige van de musea sleepte<a id="FNa_2_6" href="#FN_2_6" class="fnanchor">2)</a>, een +gastvrijheid, te onbedachtzaam, te zorgeloos, te grand seigneur +misschien voor de omstandigheden, maar getuigend van een grootheid van +hart en een edelmoedigheid die de zakenmoraal in de oude +kapitalistische landen grondig heeft uitgeroeid.</p> + +<p>Wat onze schaamte nog erger maakte, was de bijna pijnlijke +onbaatzuchtigheid van onze russische genooten zelven. Ik heb jonge +meisjes, wien ik een plak chocolade aanbood, met een instinktief +gebaar van afweer, als bevreesd voor de verleiding van dit kostbare, +de handen naar den rug zien brengen; bijna altijd was het eerste woord +van degeen, wie men iets van dien aard wilde geven: „maar is het niet +te veel?” En toen wij Moskou verlieten moesten we bijna smeeken, eer +we onze genooten er toe konden bewegen de kleeren, het schoeisel enz. +aan te nemen, dat wij zoo gaarne gaven en zij zoo zeer behoefden. Al +de verteederde bewondering, die zich in de weken van ons verblijf had +opgezameld <span class="pagenum"><a id="p_38">[38]</a></span>in ons hart voor deze zuivere, volkomen onzelfzuchtige +wezens, steeg als een vloed in ons op wanneer wij hun zachte stemmen +hoorden vragen: „maar kunt ge dit waarlijk wel missen?”</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>In de eerste dagen van Juli begonnen de jobstijdingen over de +mislukking van den oogst in het Wolgagebied te Moskou algemeen bekend +te worden. Iswestia en Prawda bevatten de eerste ontstellende opgaven +over den omvang van den misoogst, vele partijgenooten spraken er over +met angst in hun stem en bezorgdheid in hun oogen en een hunner, een +vrouwelijke propagandist zeide tegen mij: „dit is de +genadeslag. Ons volk is uitgeput, het kan niet meer volhouden; het zal +tegen ons opstaan uit wanhoop. Enkel zoo in den loop van den winter de +proletarische revolutie in Midden-Europa zegeviert zullen wij ons +kunnen handhaven; in dat geval zal een nieuwe golf van geestdrift en +hoop door de massaas gaan; zij zullen bereid zijn nog verder voor het +communisme te lijden.”<a id="FNa_3_7" href="#FN_3_7" class="fnanchor">3)</a> In 't algemeen echter kreeg ik den indruk, +dat de beteekenis van de ramp in het zuidoosten, tot de <span class="corr" id="corr14" title="Bron: m esten">meesten</span> +met wie ik erover sprak, gewone partijgenooten, nog niet +geheel was doorgedrongen. Wat de leiders aangaat, zij wachtten +blijkbaar tot na den afloop van het communistisch congres, om met de +buitenlanders een plan van internationale aktie te beramen. De +maatregelen, die in Rusland zelf zouden worden genomen, begonnen juist +bekend te worden, toen ik Moskou verliet. Kolontay sprak mij over de +Alrussische commissie voor hulp aan het hongergebied; het verdroot +haar, dat daarin burgerlijke, antisowjet-elementen zoozeer op den +voorgrond traden. Zij met haar prachtig geloof aan de onuitputtelijke +kracht der massaas betreurde het, dat de regeering niet allereerst een +beroep had gedaan op het initiatief en de solidariteit van het volk. +Reeds de naaste toekomst zou leeren, dat zij én wat de onbetrouwbare +gezindheid van de meerderheid der burgerlijke commissieleden én wat de +broederlijke offervaardigheid der massaas aanging, zich niet +<span class="pagenum"><a id="p_39">[39]</a></span>vergiste. Wat natuurlijk niet wegneemt, dat Lenin gelijk had, den +goeden wil van het Sowjetbewind, om met alle burgerlijke elementen +samen te werken, te demonstreeren.</p> + +<p>De eenige man van gezag, die geheel open en zonder terughouding tot +mij sprak over den misoogst in het Wolgagebied en zijn gevolgen, was +Maxim Gorki. Van hem vernam ik voor het eerst, dat er toen reeds +vreeselijke nood heerschte in Samara, Saratow, Simbirsk en andere +provincien. Vernam ik de droevige waarheid over de afmetingen der +cholera-epidemie en de paniek onder de bevolking der geteisterde +streken. Hij schudde mij wakker en deed mij beseffen dat voor de +organisatie van een groote hulpaktie onder de massaas van West-Europa +te werken, nu de eerste plicht was van elken communist.</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>De groote behoeftigheid van het russische volk, het groote tekort aan +voedsel en kleeren is,—niemand die in Rusland was, kan er aan +twijfelen,—de meest algemeene oorzaak van de veel voorkomende +korruptie en de <span class="corr" id="corr15" title="Bron: b treurenswaardige">betreurenswaardige</span> overwoekering der samenleving door +de bureaukratie. Natuurlijk spelen andere bijkomstige oorzaken ook een +rol, maar het feit, dat, waar één paar schoenen beschikbaar is voor +vijftig paar slecht geschoeide of ongeschoeide voeten, een dubbele en +driedubbele kontrole waken moet, dat dit eene paar schoenen ook +werkelijk de voeten bereikt, die het langst ongeschoeid zijn geweest +of het meest hebben geloopen in dienst van de sowjetrepubliek,—dit +feit dringt zich op aan elk niet door haat of wantrouwen beneveld +oordeel. Insgelijks dat de bezitters van al deze voeten het mogelijke +zullen doen om te bewijzen dat hún nood het grootst is en hun +aanspraken op schoeisel het klemmendst zijn. En wie niet uitblinkt +door een hooge mate van onzelfzuchtigheid en rechtvaardigheid, dat is, +wie niet behoort tot de uitzonderingsmenschen, zal de verleiding niet +kunnen weerstaan om, zoo hij in een der vele kontrole-instellingen +„vrindjes” heeft, te pogen door hun hulp het zoozeer begeerde paar +schoenen machtig te worden. Zoo is de behoefte de moeder van intrige, +gekonkel, nijd, baantjesjagerij en bederf. En wat voor de kleeding +geldt, geldt natuurlijk in nog hoogere mate voor het voedsel. Eten +moet de mensch: uit den tijd der distributie kan ieder Hollander zich +nog <span class="pagenum"><a id="p_40">[40]</a></span>herinneren welk een obsessie het denkbeeld, meér voedsel machtig +te worden dan waarop men recht heeft wordt, zoodra de toegemeten +hoeveelheid kwantitatief en kwalitatief als onvoldoende wordt gevoeld. +Daarom hebben in Rusland thans alle instellingen, waar uit den aard +der zaak het voedsel iets overvloediger en beter van kwaliteit is, +zooals scholen, zuigelingen- en kindertehuizen, enz. een +aantrekkingskracht voor hongerige magen, te vergelijken met die, welke +de kelken van lelies of andere honingrijke bloemen in een bloemen-arm +jaar hebben voor de bijen. In al dergelijke instellingen stroomen de +hulpkrachten toe, zij zijn aanwezig vaak vér boven het aantal, dat +werkelijk noodig is; de persoonlijke arbeidsprestatie zinkt en de +dagdieverij burgert zich in. Dergelijke verschijnselen zijn, hoe +betreurenswaardig ook, eenvoudig onvermijdelijk zoolang het +voedsel-tekort blijft nijpen; enkel de terugkeer van normale +verhoudingen, dat is van verhoudingen, waarbij genoeg voedsel +beschikbaar is voor allen, die willen werken, kan ze doen ophouden.</p> + +<p>Een ergerlijker en minder vergeeflijk korruptie-verschijnsel is de +voortdurende groei van de bureaukratie, het steeds toenemen van het +aantal sowjetambtenaren (in de eerste plaats vrouwen) die in ruil voor +vrije voeding en een kleine geldelijke toelage, een minimale +arbeidsprestatie vervullen. Men behoeft maar een of twee +sowjet-bureaux gezien te hebben om te weten dat wáár is, wat +„iedereen” over het uiterst sloome arbeidstempo in deze broeiplaatsen +van luiheid weet te vertellen. Er is tijd te veel en werk te weinig; +ook vaak een bedroevend gebrek aan hart voor het werk, aan toewijding +en gemeenschapszin. Honderdduizenden handen die produktief werk konden +en behoorden te verrichten, doen niets als wat half noodig of onnoodig +schrijfwerk, dat den bureaukratischen rompslomp nog vermeerdert en den +ingewikkelden toestel der administratie met nieuwe radertjes belast.</p> + +<p>Het vraagstuk hoe de sowjet-bureaukratie te vereenvoudigen en het +aantal ambtenaren te verminderen hield vele hoofden te Moskou, waar +het centrum van het euvel is, in den afgeloopen zomer bezig. Men +hoopte, dat de vrijlating van handel en kleinbedrijf automatisch +gunstig zouden werken, doordat het vooruitzicht op grooter <span class="pagenum"><a id="p_41">[41]</a></span>verdienste +in den handel of de kleinindustrie een aantal ambtenaren er toe zou +brengen, aan den staatsdienst den rug toe te keeren. Men sprak ook van +een beperking van het aantal ambtenaren van hoogerhand.</p> + +<p>Echter, bedenkelijker nog dan het feit op zich zelf van de +overwoekering der sowjet-republiek door de bureaukratie, ofschoon +daarmee nauw verbonden, oordeelden de beste partijgenooten dit andere +feit te zijn: het op groote schaal binnendringen van bureaukraten en +baantjesjagers in de communistische partij zelve.</p> + +<p>Gedurende de eerste jaren der revolutie was de communistische partij +niet enkel de politieke motor, maar ook de moreele ruggegraat der +revolutie geweest. De heldenmoed, de werkdrift, de grenzelooze +toewijding en zelfopoffering der communisten hadden de +sowjet-republiek herhaaldelijk gered in desperaat schijnende +omstandigheden, zooals een geniaal geneesheer een zwaar zieke telkens +opnieuw door een gevaarlijke crisis haalt. Maar in den ongelijken +strijd tegen het wereldkapitaal waren tienduizenden der besten +gevallen, andere duizenden geveld door de typhus, door overwerk +gesloopt. Hun plaatsen waren ingenomen zeker ten deele door nieuwe +geestdriftige proletariërs, vol verlangen hen die heengegaan waren te +volgen op het roemvolle pad, maar jong en zonder ervaring. Echter ook +anderen waren toegestroomd: niet weinigen uit de rijen der arme +boeren, onder dezen waren zeer waardevolle elementen; maar meerderen +uit die der sowjetbureaukratie, den nieuwen middenstand, voor een +groot deel uit den ouden gerekruteerd. Men had ze niet verwijderd +kunnen houden. De gapingen in de gedunde gelederen waren gemakkelijk +aangevuld geworden, ja meer dan dat: in getalsterkte was de partij +gegroeid. Maar zij was achteruit gegaan in innerlijke kracht, in +eenheid, in zuiverheid en in idealisme, in al datgene wat haar in +staat had gesteld haar taak zoo schitterend te volvoeren. Van de +nieuwe leden waren vele tot haar gekomen uit eigenbelang, in de hoop +op voordeel of vrijstelling van bepaalde lasten. Zij gebruikten de +partij als een werktuig van hun eerzucht en hun eigenbaat. Op tal van +plaatsen beheerschten deze soort „nieuw-communisten” de partij reeds; +de oude garde, voor zoover zij nog leefde, morde; eerlijke beproefde +proletariërs <span class="pagenum"><a id="p_42">[42]</a></span>voelden zich verbitterd in hun hart en smadelijk +achteruitgezet door de kersversche communisten van het +sowjet-intellekt; er waren kloven en scheuren in de partij geslagen; +er was de groep, die zich arbeiders-oppositie noemde, zelfs waren er +een of tweemaal pogingen tot afsplintering, tot vorming eener nieuwe +communistische partij geweest.</p> + +<p>Over al deze dingen en wat er mee samenhing werd door russische en +buitenlandsche communisten gedurende het kongres veel gesproken, +wanneer zij vertrouwelijk bijeen waren. Wie ze wist en de beklemming +van dit weten ondervond, stond met gemengde gevoelens bij de +diagrammen op de tentoonstelling van de Commintern, die den snellen +groei der partij sedert 1918 en het bereikte hoogtepunt van meer dan +700.000 leden aangaven.</p> + +<p>Maar toen ik de laatste maal, kort voor mijn vertrek, voor dat diagram +stond, dacht ik weer met meer vertrouwen aan de toekomst der partij. +Het besluit van het centraal-comité was juist bekend geworden dat een +„nieuwe registratie” voorschreef, gelijk reeds een paar keer voordien +was geschied. Ditmaal echter zou de zuivering grondig zijn; er werd +beweerd, dat de partij zich van ongeveer een vijfde van haar leden zou +ontdoen. De voorwaarden der nieuwe inschrijving waren opzettelijk zóó +gekozen, dat zij voor in de laatste jaren toegetreden intellektueelen +en sowjetbeambten veel strenger waren, dan voor gewone arbeiders. Wie +deelgenomen hadden aan spekulatie en dergelijke oncommunistische +praktijken zouden van de ledenlijst geschrapt worden, zoo zij +burgerlijken waren; voor proletariërs werden kleine vergrijpen door de +vingers gezien. Het effekt van dit besluit tot reiniging der partij +werd onder de vooraanstaanden zeer verschillend beoordeeld, al naar de +beoordeelaars optimisten of pessimisten waren. De eenen zagen de +partij reeds hersteld in haar oude innerlijke kracht en tot nieuwen +luister herboren; de anderen zeiden mistroostig, dat het proces van +bureaukratizeering waarschijnlijk te ver voortgeschreden was, dan dat +herstel mogelijk zou zijn. De partijmachinerie was in de macht der +bureaukratie geraakt; zij zou de uitvoering van den maatregel weten te +beletten of dien saboteeren. Of tot deze uitvoering intusschen +geschreden en hoe zij verloopen is, weet <span class="pagenum"><a id="p_43">[43]</a></span>ik niet met zekerheid<a id="FNa_4_8" href="#FN_4_8" class="fnanchor">4)</a>. Ik +voor mij blijf vertrouwen dat de leiders der partij, in samenwerking +met het waarlijk communistische arbeiders- en boerenelement, er in +zullen slagen het euvel meester te worden, dat de partij bedreigt. En +een der goede kanten van de mislukking der samenwerking van het +Sowjetbestuur met de vertegenwoordigers der groote russische +bourgeoisie in de bestrijding van den hongersnood lijkt mij het +hervonden inniger verband met de volksmassaas, van die mislukking +onafscheidelijk. Van onderen moet de kracht komen, die de partij met +nieuw zuiver bloed verrijkt.</p> + +<hr class="fnsep" /> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_1_5" href="#FNa_1_5" class="label">1)</a> Hotel Lux is in gewone tijden ingericht, ten eerste voor +allen, die bij de administratie van de Commintern werkzaam zijn, ten +tweede voor alle buitenlandsche gasten. In den kongrestijd moesten de +russische employes hun kamers aan de toestroomende buitenlanders +afstaan, maar zij behielden het voorrecht, in Lux hun maaltijden te +gebruiken, een uiterst begeerd voorrecht, omdat het voedsel er +rijkelijker en beter is dan overal elders.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_2_6" href="#FNa_2_6" class="label">2)</a> Ik vernam althans van zeer betrouwbare zijde, dat een +registratie van museummeubels voor dit doel had plaats gehad. Of het +tot de uitvoering er van heeft moeten komen, durf ik niet met +zekerheid te zeggen. Maar het feit op zichzelf van het onderbrengen +van een paar duizend afgevaardigden te Moskou is een kunststuk +geweest, dat aan het bekende improvisatietalent van de Russen zware +eischen heeft gesteld.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_3_7" href="#FNa_3_7" class="label">3)</a> Ik geef dit gezegde natuurlijk voor wat het is: een +opwelling, geenszins een beredeneerd oordeel. Maar het is opmerkelijk, +omdat er zoo duidelijk uit spreekt, wat de russische communisten van +Europa verwachten, niet brood alleen, maar moreelen en politieken +steun.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_4_8" href="#FNa_4_8" class="label">4)</a> Volgens burgerlijke organen heeft de zuivering reeds +plaats gehad: ruim 41.000 namen zijn van de lijsten geschrapt +geworden. In de afdeeling der C.P. van Petrograd beval Zinowiew +den met de uitvoering van den maatregel belaste partijgenooten aan, +iedere roekeloosheid en iedere schablone te vermijden. De meerderheid +moest haar macht niet gebruiken, om de minderheid (de z.g. +arbeiders-oppositie) buiten de partij te zetten; ook moest in +aanmerking genomen worden, dat het voor boeren en intellektueelen +moeilijker was, zich geheel en al naar de discipline te schikken, dan +voor arbeiders. Daarentegen moesten alle baantjesgasten, allen, die +blijkbaar uit zelfzuchtige motieven lid waren geworden, zonder +aarzeling worden verwijderd. Lenin heeft aanbevolen, om vooral streng +de gezindheid en de daden der in de laatste jaren toegetreden +mensjewiki te kontroleeren.</p> +</div> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_44">[44]</a></span></p> + +<h2><a id="IV"></a>IV.</h2> + +<h2 class="tinfo">VOORGANGERS EN BELICHAMERS.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<p>Onder de ontelbare belagers en belasteraars van de bolschewiki is er +voor zoover ik weet niet één geweest, die de beide groote leiders der +russische en <span class="corr" id="corr16" title="Bron: teve s">tevens</span> der wereldrevolutie, Lenin en Trotzky, +in ernst heeft durven beschuldigen van wreedheid,<a id="FNa_1_9" href="#FN_1_9" class="fnanchor">1)</a> eigenbaat, of +onbekwaamheid<a id="FNa_2_10" href="#FN_2_10" class="fnanchor">2)</a>. En dit feit is zóó merkwaardig, dat het wel de +moeite waard is, het nader onder de oogen te zien en de oorzaken ervan +te ontleden. Hier zijn een paar mannen, die het initiatief hebben +genomen tot een omwenteling—na deze jaren lang agitatorisch en +organisatorisch voorbereid te hebben—wier doel ingaat tegen de +denkbeelden, de gewoonten en de instinkten, bij de groote meerderheid +der menschen door eeuwen van privaatbezit aangekweekt en tegen +de klassebelangen der heerschenden van alle landen. In den loop van +een vreeselijke worsteling tegen de burgerlijke regeeringen van andere +staten en tegen de reaktionaire, de half reaktionaire en de onzekere +elementen van het eigen land, zijn die mannen herhaaldelijk +genoodzaakt geweest een schrikbewind in te voeren, duizenden hunner +landgenooten te laten opsluiten in gevangenissen of terecht te +stellen. Zij zijn verder genoodzaakt geweest een groot leger te +scheppen, van de arbeiders en boerenbevolking reusachtige bloedoffers +te eischen in den strijd tegen de reaktie, en zelfs eenige malen het +leger te gebruiken tegen verleide matrozen of volksmassaas. Er is niet +één hunner ontelbare vijanden, die op goede gronden durft zeggen: +„deze <span class="pagenum"><a id="p_45">[45]</a></span>mannen zijn bloeddorstig”. Hun gezag over honderdveertig +millioen menschen is ontzaglijk groot, immers hun voorstellen en +meeningen beinvloeden in de hoogste mate de vertegenwoordigers dier +honderdveertig millioen, bij wie het politieke initiatief berust, zij +die over den koers van het schip van staat beslissen. En er is niemand +van hun haters, die in ernst durft beweren, dat hun voorstellen, hun +raadgevingen, vermaningen en waarschuwingen zijn ingegeven door liefde +tot de macht, of bezorgdheid voor hun persoonlijke positie en hun +persoonlijke veiligheid. De inhoud van hun voorstellen en +waarschuwingen is uiterst wisselend al naar de omstandigheden, den +aard der gevaren, waaraan Sowjet-Rusland allereerst het hoofd moet +bieden en de ontelbare, onophoudelijk wisselende faktoren der +binnenlandsche en buitenlandsche politiek. Herhaaldelijk hebben zij +zelf moeten oproepen tot maatregelen, die zij kort tevoren voor +verderfelijk hadden verklaard en vóór moeten gaan bij den terugtocht, +na den aanval te hebben bevolen; zij hebben zelven het werk hunner +handen moeten afbreken, het sein moeten geven tot het afdragen van de +steenen, die op hun bevel ten koste van ontzaglijke offers waren +saamgebracht. En ook deze proef heeft hun reputatie doorstaan, hun +politiek zoowel als hun moreel gezag is onaantastbaar gebleken en +wanneer uit de onoverzienbare rijen der vijanden heden enkele stemmen +opkomen, hen beschuldigend van kortzichtigheid en onbekwaamheid, zoo +vormen die stemmen als het ware het kleine zwakke bijgeluid in het +groote koor, dat gedwongen is hun genialiteit als organisatoren en +politici te erkennen.</p> + +<p>Hoe komt dit alles? Wat is de oorzaak van het zeldzame, misschien +unieke verschijnsel in de geschiedenis, dat de laster die, zou men +zeggen, zoo overvloedig stof moest vinden om deze beide mannen te +besmeuren, hen niet vermag aan te randen en hun vijanden over de +geheele wereld vol innerlijke woede gedwongen zijn, de grootheid +hunner gaven, de onbaatzuchtigheid hunner daden en de onwankelbaarheid +van hun wil te erkennen?</p> + +<p>Voor een zeer groot deel is dit het gevolg van de volkomene, +onloochenbare, niet te betwijfelen overeenstemming hunner daden met +hun woorden, de huidige zoowel als de vroegere. Na hun +machtsverheffing zijn zij gebleven, wat zij <span class="pagenum"><a id="p_46">[46]</a></span>volgens hun beginsel +moesten zijn: de voorgangers der arbeiders en arme boeren, de +voorvechters der sociale revolutie. Elk hunner dagen en uren bracht +een nieuw bewijs hoe zij niets zochten buiten haar dienst, haar +redding en haar bevestiging. Elk hunner maatregelen, hetzij op het +gebied der binnenlandsche of buitenlandsche staatkunde, der +leger-organisatie of der voedselverschaffing was volkomen +gefundeerd in den bodem der revolutionaire, politieke +noodzakelijkheid, wanneer men daaronder verstaat de verzoening der +eischen van het oogenblik met die van de toekomst. Nooit schroomden +zij om de fundamenten van hun politiek bloot te leggen; elke nieuwe +maatregel, waartoe zij rieden of waarop zij aandrongen werd door hen +in redevoeringen of geschriften uiteengezet, verklaard, toegelicht in +haar oorsprong en gevolgen. Hun politiek was zoo eerlijk en zoo vast, +dat zij nimmer den schijn van onvastheid, inkonsekwentie en +bedriegelijkheid had te vreezen. Wie zich de moeite wilde geven hun +uiteenzettingen te volgen en te doordenken, moest, hoe vreemd, +onwenschelijk, verkeerd of gevaarlijk de nieuwe koers, waartoe zij +opriepen, hem aanvankelijk toescheen, ten slotte erkennen, dat door +zulk een koers de belangen van vandaag en van morgen, van de russische +en de wereldrevolutie het best werden gediend. Sedert vele +geslachten—misschien sedert de dagen der fransche omwenteling van +1789,—waren zij de eerste groote politici, die wat zij voorgaven te +willen, ook werkelijk wilden, volkomen en onverdeeld. Het gefundeerd +zijn hunner politiek in waarachtigheid—wat niets te maken heeft met +de toepassing der kunst den vijand door list of misleiding te +verschalken—dringt zich zoozeer op, dat elkeen, ook de ergste +tegenstander, het moet erkennen.</p> + +<p>Hun positie wordt daarbij in hooge mate gesteund door hun persoonlijk +leven. Ook op dit punt zijn hun vijanden genoodzaakt de wapens te +strekken door de erkenning, dat de russische revolutie aan Lenin en +Trotzky persoonlijk niets anders gebracht heeft dan een ontzettende, +verpletterende arbeidslast en een bijna niet in te denken +verantwoordelijkheid. Hun materieel bestaan onderscheidt zich niet +noemenswaard van hun leven als ballingen vóór de wereldkatastrofe, die +hen omhoog hief, noch van het bestaan van tienduizenden hunner +landgenooten. De ijdelheid en de <span class="pagenum"><a id="p_47">[47]</a></span>machtswaan, die voldoening vinden in +praal en pronk, in zinledige ceremoniën en uiterlijke teekenen van +verheffing en onderscheiding, zijn hun ten eenenmale vreemd. Het gezag +dat zij doen gelden is het gezag van hun schitterende begaafdheid, hun +uitzonderlijke vermogens en hun groote ervaring, niet dat hunner +uiterlijke positie. Voor hen is „gezag” en „verantwoordelijkheid” +feitelijk één en hetzelfde begrip. Ondanks het sterke zelfvertrouwen, +waarvan hun uitingen blijk geven, is in hen niets van opgeblazenheid, +aanmatiging of hoogmoed. Op de verwonderlijke hoogte waarop de +wereld-gebeurtenissen hen hieven, hun eigen genialiteit en de wil der +massaas hen handhaafde, zijn zij de oude „kameraden” gebleven. Een +uiterlijke, wereldsche, konventioneele scheidsmuur tusschen hen en den +eenvoudigsten partijgenoot bestaat niet; niets anders dan de +innerlijke afstand, het resultaat van hun onbetwiste en onbetwistbare +meerderwaardigheid. Een dergelijke verhouding, een dergelijk absoluut +ontbreken van alle oude heerschersattributen in deze beide machtigste +menschen ter wereld—immers zij belichamen, zij drukken uit in hun +persoonlijke lijflijkheid den nieuwen levenswil, de nieuwe aspiraties +van vele millioenen—is iets ongehoords in de geschiedenis, een +verschijnsel zonder precedent, de eerste aanloop tot den overgang der +menschheid in het rijk der gelijkheid. Zij inkarneeren het geweten, +het inzicht, de intuitie, het hoogste redelijke willen van millioenen; +geen heerschers zijn zij, boven de massa verheven, van haar gescheiden +door een breede klove, maar de eersten onder gelijken. Zij zijn zooals +zij zijn niet uit berekening, uit effektbejag, uit vrees door +anders-zijn afgunst op te wekken, maar omdat zij niet anders kúnnen +wezen. Zij leven volgens hun beginsel, omdat hun beginsel hen geheel +heeft doordrongen,—het beginsel van de sociale gelijkheid der +menschen, als het naastbij liggende doel van de groote worsteling voor +een betere aarde. Zij zijn zooals zij zijn, niet uit christelijke +nederigheid of ootmoed; nog minder omdat zij nederig en ootmoedig +willen <em class="g">verschijnen</em>, maar omdat zij de uiterlijke, sociale, +menschelijke gelijkheid erkennen, belijden en doorleven. Wie zich het +hoofd breekt—een vrij onnut werk trouwens—over de positie der +hooger-begaafden in een maatschappij, waarin de economische en sociale +gelijkheid is doorgevoerd, vindt <span class="pagenum"><a id="p_48">[48]</a></span>in de positie van Lenin en Trotzky +in Sowjet-Rusland vele aanknoopingspunten ter oplossing van dit +probleem.</p> + +<p>Er is, wat geeft het dit te verhelen, iets angstigs in de mate, waarin +Lenin en Trotzky door het, in twee zoozeer verschillende individuen, +zeldzame komplex van genialiteit, wilskracht, onbaatzuchtigheid, +innerlijke waarachtigheid en zedelijken moed, boven al hun helpers +uitrijzen. Enkele anderen mogen hen in bepaalde eigenschappen ter +zijde treden of overtreffen, hun algemeen evenwaardig is niemand. Hen +aanziend en aanhoorend voelt men somtijds een smartelijke onrust +opstijgen bij de gedachte, hoe broos het menschelijk leven is, hoe +afhankelijk van tallooze kleine omstandigheden. Op de hem eigen +spontane en trouwhartige wijze sprak Loenacharsky die onrust eens +tegen mij uit in de volgende woorden: „ik ben een goed Marxist, maar +toch... zoo men mij vroeger gezegd zou hebben, dat personen een zoo +ontzaglijken invloed kunnen hebben op het sociale geschieden als Lenin +en Trotzky, dan had ik het niet geloofd. Wie onzer wist niet in dezen +winter, dat het roer omgegooid moest worden, wilden wij niet +ondergaan? Maar enkel Lenin had den moed, om een nieuwe koers voor te +stellen”.</p> + +<p>Wanneer men mij zou vragen, wie van de andere bekende russische +communisten Lenin en Trotzky het naast staat, niet in deze of gene +eigenschap maar als menschentypus, dan zou ik zonder aarzelen +Boecharin noemen, ofschoon ik hem in Moscou voor het eerst ontmoette +en slechts enkele malen sprak. Zeker schijnt hij, de veel jongere, +thans minder groot aangelegd dan deze beide, zijn geest kleiner en +meer naar het spitsvondige gericht. Maar iets in zijn wezen verraadt +dezelfde innerlijke vastheid en eenvoud en een misschien nog grootere +louterheid dan de hunne en daarom lijkt het mij mogelijk toe, dat hij +zal uitgroeien tot eene aan hen gelijkwaardige persoonlijkheid. Het +trof mij op een keer toen de gelegenheid zich aanbood, om de +voornaamste leiders der russische en der internationale revolutie tot +één groep vereenigd gade te slaan, hoe duidelijk éénzelfde geestelijke +dampkring de hoofden van deze drie omgaf, hen afzonderend niet enkel +van ons, westerlingen, maar van hun eigen vrienden en makkers.</p> + +<p>Het was op het kongres, gedurende de behandeling van het +tjecho-slowakische vraagstuk door de taktiekkommissie, <span class="pagenum"><a id="p_49">[49]</a></span>die bij +uitzondering haar eerste zitting hield in de groote troonzaal—een om +meer dan een reden zeer belangrijke zitting, waarover ik in een ander +verband al geschreven heb<a id="FNa_3_11" href="#FN_3_11" class="fnanchor">3)</a>. Lenin, Trotzky en Boecharin zaten met +eenige andere bekende leiders aan een afzonderlijk tafeltje, dicht bij +de vensterrij, die evenwijdig loopt met het breede terras, vanwaar men +neerziet op een deel van het Kreml en de westelijke voorsteden van +Moskou. Aandachtig luisterden zij naar Smerals zoetvloeiende rede, +bogen nu en dan over in fluisterend spreken, soms tot elkaar, soms tot +Zinowiew's half lijdenden, half energieken kop aan de andere zijde van +het tafeltje. De spottende lach verdween niet van Lenin's gezicht, +Trotzky keek ernstig en een weinig geërgerd; Boecharin's gelaat droeg +die wonderlijke uitdrukking van „jenseits von gut und böse”, die mij +trof van het eerste oogenblik af aan, dat ik hem zag. Toen, +onverwachts, verscheen op het podium rechts boven hen een allerliefst +kind: het zoontje van Eugen Varga, dat zijn vader zocht. Fluks sprong +de slanke Boecharin de trappen van het podium op om het kind te halen, +nam het in zijn armen en droeg het naar hun tafeltje, waar hij het +neerzette en het een oogenblik bij zich hield aan zijn knie. Toen +wenkte Trotzky het jongetje tot zich, nam het aan zijn borst en +streelde het. Lenin's masker van spottenden faun was plotseling +verzacht tot de uitdrukking van die zuivere, menschelijke mildheid, +welke uit zijn geschriften tusschen vele harde, meedoogenlooze +mokerslagen door, soms zoo ontroerend opstijgt. Wat was zij schoon, de +groep van die drie mannen met dat kind, zoo anders in hun zuivere +spontaniteit dan ons gezelschap troebele westerlingen aan de lange +tafel, zoo vol kracht en zekerheid en zoo eenvoudig menschelijk onder +elkaar. Lenin geleek toen een Pan, een zuiver natuurwezen, vol +wonderbaarlijke intuitie en waar de oerkracht van talloozen in leeft. +Trotzky zat stil en recht in die schoone harmonie van superieure +intelligentie en onverzettelijke wilskracht, die zijn wezen is en +Boecharin's helder gelaat stond zacht en open als een bloem.</p> + +<p>Toen wij dien dag van de zitting naar huis terugkeerden, <span class="pagenum"><a id="p_50">[50]</a></span>ik en de +beide makkers, die plachten met mij de wandeling in het zachte blanke +licht van de niet-eindigende avondklaarte te verkiezen boven het gehos +over de keien in de volgepakte lastauto's, spraken wij tot elkaar in +bewogen woorden over dat oogenblik, waarin het menschelijke wezen dier +drie mannen zich zoo schoon en stil had geuit, over hun gedragingen +onder de zitting en over dat geheimzinnige <em class="g">iets</em>, rondom en boven hen, +wat hen van alle anderen onderscheidde. En vol vertrouwen in wat de +menschheid ging baren, zeiden wij tegen elkaar: „Waarlijk, zij zijn de +apostelen; waarlijk, tusschen hen in staat, voor anderen nog +onzichtbaar, de nieuwe Heiland, het Communisme, blaast hen zijn geest +in en sterkt hen met zijn kracht”.</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>De hierboven beschreven zitting is natuurlijk niet de eenige geweest +waarbij de gelegenheid zich voordeed om de leiders der +wereld-revolutie te observeeren. Maar in den regel schroomde ik dit te +doen, althans voor wat Lenin betreft. Het leek mij onbescheiden, zijn +gelaat te bespieden om te pogen daarop sporen te ontdekken van een +innerlijke worsteling, als deze heldhaftige mensch ongetwijfeld heeft +doorgemaakt, eer hij besloot tot een politieke koersverandering die, +ook in het gunstigst geval, een lange, gevaarlijke omweg op de vaart +naar het communisme beteekent. Het besef van het tragische lot van den +held, worstelend tegenover overmachtige omstandigheden, tegen de +wereldreaktie en niet minder tegen de verblinding, de zelfzucht, de +lafheid, de geestelijke onrijpheid van het grootste deel der +internationale arbeidersklasse, dit besef was altijd pijnlijk levend +in mij, wanneer ik Lenin zag. Het weerhield mij vaak het woord tot hem +te richten en hield er mij ook van terug een persoonlijk onderhoud aan +te vragen. Iets anders was dit met Trotzky. Te Zimmerwald hadden wij +den band van sympathie en vertrouwen gesloten, die, naar ik tot mijn +vreugde bemerkte, ook voor hem in de daarna verloopen jaren, de jaren, +dat hij wereldgeschiedenis maakte, was blijven bestaan. Het onderhoud, +dat ik met hem had in zijn werkkamer—een ruim, licht, rustig en +welgeordend vertrek in de vroegere Keizerlijke Militaire Akademie, +thans de zetel van het Volkskommissariaat voor Nationale +Verdediging—liet als sterkste herinnering bij mij na den indruk <span class="pagenum"><a id="p_51">[51]</a></span>van +onwrikbare vastheid, ruimheid van inzicht en gematigdheid van oordeel, +vereenigd tot schoone en sterke harmonie. Het terugdenken daaraan +blijft voor mij een bron van kracht en heldere vreugde.</p> + +<p>Maar ook mijn denken aan Lenin, al trof het tragische in zijn lot mij +sterker dan het geval was met Trotzky, is vrij van elk deprimeerend of +zwaarmoedig nevengevoel. Immers ik weet, dat zijn kracht hem in geen +enkele omstandigheid zal verlaten, dat geen nederlaag, geen +teleurstelling en geen mislukking hem ooit het besef kan ontnemen van +wat de russische revolutie als historisch verschijnsel beteekent, van +haar waarde als een nieuw uitgangspunt in den bevrijdingsstrijd van de +verdrukten en uitgebuiten der geheele aarde.</p> + +<p>Anders gaat het mij ten opzichte van een anderen grooten belichamer +der ziel van het russische volk, dien ik te Moskou voor het eerst +ontmoette: Maxim Gorky. Wanneer ik aan hem denk, wordt het in mijn +hart donker, omdat ik de smart en de wanhoop voel van edele +menschelijke harten, die zich niet kunnen verzoenen met de ontzaglijke +wreedheid van het geschieden op aarde, niet kunnen aanvaarden de +vreeselijke offers, waarmee elke stap vooruitgang moet worden gekocht.</p> + +<p>Jaren en jaren lang had ik verlangend uitgezien naar een ontmoeting +met Gorky, had ik gehoopt van zijn lippen woorden te hooren, die voor +mij een ander licht zouden doen opgaan over de moeilijke problemen, +waarmee wij, te vroeg of te laat geboren kunstenaars, staande op de +kentering der tijden, dagelijks worstelen. Maar ik ben daarin +teleurgesteld geworden en toen ik de trappen afdaalde van het groote +naargeestige steengevaarte in de smalle straat, waar het Moskousche +Roode Kruis zijn zetel heeft en waarin Gorky tijdelijk een klein +kamertje op de vierde verdieping bewoonde<a id="FNa_4_12" href="#FN_4_12" class="fnanchor">4)</a>, voelde ik mij, voor het +eerst gedurende mijn verblijf te Moscou, beklemd en bijna wanhopig. En +dit was niet—behoef ik het te zeggen—omdat Gorky, met heel de +suggestieve kracht van zijn sterke persoonlijkheid, in mij had +gehamerd het besef van de vreeselijke ramp ginds in <span class="pagenum"><a id="p_52">[52]</a></span>Wolgagebied. Het +was niet om wat hij mij met een uitdrukking van ontzetting in zijn +oogen had verhaald over den honger, de paniek en de cholera, over de +wanhoop der boeren die alles neergooiden en enkel dachten aan +vluchten. Het was ook niet wat hij zeide over de machteloosheid der +sowjet-organen om aan de ramp het hoofd te bieden, wat mij zoozeer +beklemde; ik had dat alles in partijkringen nog sterker gehoord; noch +de afkeurende blik, waarmee hij mij vroeg, of ik goed vond, wat de +regeering deed: duizenden gasten naar Moskou halen en rijkelijk eten +geven, terwijl er honger geleden werd door millioenen; dergelijke +gedachten had ik immers herhaaldelijk in mijzelf voelen opkomen.</p> + +<p>Neen wat voor mij het onderhoud met Gorky zoo pijnlijk maakte, was het +duidelijk gemis bij dezen grooten zoon van zijn volk van het +besef,—een besef, uit de leiders der revolutie als een innerlijk +licht naar buiten stralend—dat door de arbeidende massaas van Rusland +een werk beproefd werd, dat niet kon falen, omdat ook het geringste +succes bij dit werk, elk begin van zelfordening en zelfbestuur, van +vestiging eener economische demokratie, van ontzaglijk belang was voor +het geheele wereldproletariaat. Met bittere woorden sprak hij tot mij +over den afkeer van het russische volk van geregelden arbeid, over de +achterlijkheid en de apathie van dat volk en de voordeelen der +westersche kultuur. Het was duidelijk, dat van de tallooze heldhaftige +daden, door dat volk in de laatste jaren begaan, den diepsten indruk +op hem gemaakt had de moed en de toewijding van sommige geleerden, die +in uiterst ongunstige en kwellende omstandigheden hun gewonen +beroepsarbeid hadden voortgezet. „Dat zijn helden, helden”, herhaalde +hij met een warmte in zijn stem, die mij weldadig aandeed. Maar voor +de heldhaftigheid der roode arbeiders en der roode soldaten vond hij +geen enkel woord; hun lijden scheen hem te diep ter neer te slaan, dan +dat hij zich over hun daden kon verheugen. En toen ik hem vroeg of hij +dacht, dat een groote revolutionaire opleving in Europa Rusland zou +helpen de zware geestelijke krisis te boven te komen, antwoordde hij +treurig: „Wat zou de revolutie kunnen doen? Brood is het wat wij +noodig hebben”. En opnieuw bezwoer hij mij te pogen de groote en rijke +arbeidersorganisaties van West-Europa en Amerika op te wekken tot het +zoo snel mogelijk verleenen van stoffelijken <span class="pagenum"><a id="p_53">[53]</a></span>hulp. Het was duidelijk, +dat zijn ziel in smart verbloedde: de gedachte aan het vreeselijke +lijden van millioenen wezens had in haar het vertrouwen in de +scheppende kracht der massaas gedood.</p> + +<p>Ik vroeg hem naar zijn letterkundigen arbeid; hij antwoordde mij, +zonder iets van bitterheid of spijt, dat het hem niet mogelijk was +geweest sedert het begin van de revolutie iets te scheppen; hij was al +te zeer in beslag genomen door het vele andere werk, dat hij het zijn +plicht voelde te verrichten. De ongewilde tragiek van dat antwoord +sneed als een dolk door mijn hart. Weer een, de grootste der levende +russische kunstenaars, die als zoovelen voor hem, als Tolstoi zelf, de +grootste van allen, aan zijn waarachtige menschelijkheid, aan de +diepte van zijn tot daden dringend medegevoel, zijn kunstenaarschap +opofferde. Ik dacht aan de velen in alle landen, die zich +„revolutionnaire kunstenaars” noemen, omdat zij in hun werk zekere +thema's, die met de revolutie in uiterlijk verband staan, behandelen, +zonder ooit zelfs een flauwe poging gedaan te hebben, haar ontzaglijke +tragiek innerlijk te doorleven, laat staan in zich zelf te overwinnen. +Maar ook dacht ik aan anderen, aan enkele uit het volk voortgekomen +jonge russische dichters, wier eerste pogingen, hoe gebrekkig ook, +iets hadden van den glans van een dagbegin in het vroegste voorjaar. +Ik dacht aan de uitdrukking van Gorky's gelaat, toen hij mij gesproken +had van den grooten honger naar kennis en schoonheid in de massaas; in +zijn oprechte oogen, om zijn sterke en toch sensitieve mond had een +oogenblik een glans gespeeld; die glans was weer gedoofd en met een +zucht had hij gezegd: „maar wij hebben geen papier; er kunnen geen +boeken meer verschijnen en die nog verschijnen zijn te slecht gedrukt; +de ongeletterde boeren kunnen dien kleinen druk niet lezen. Zóó +moesten de letters zijn”;—en hij sloeg een boekje open en toonde het +mij met groote, duidelijke letterteekens bedrukt, als een eerste +leesboekje voor kinderen.</p> + +<p>Het leek mij, dat zoo hij slechts had kunnen vasthouden het +vertrouwen, dat de honger naar kennis en schoonheid in de massaas ten +leste over hun apathie, hun onwetendheid, hun afkeer van geregelden +arbeid zouden zegevieren;—goed had kunnen vasthouden de overtuiging, +dat alle smart en alle verschrikkingen der revolutie niet nutteloos +zijn, zoo <span class="pagenum"><a id="p_54">[54]</a></span>zij in de massaas den drang tot hooger leven, tot +aktieviteit en persoonlijke zelfbeschikking opwekken, <em class="g">en enkel de +revolutie dien drang opwekken kan</em>, misschien langen tijd eer zij hem +kan voldoen,—hij niet zoo vertwijfelend gestaan zou hebben bij het +lijden van zijn volk. Wellicht had hij dan ook beelden kunnen vinden, +dat volk troostend over zijn lijden, door het de schoonheid en de +waarde ervan voor de menschheid voor oogen te stellen. Maar noch ik, +noch wie ook, kon hem dat vertrouwen geven: het is de gave die geen +mensch een ander te schenken vermag. Ik kon hem niet troosten, hij kon +mij geen bron zijn van krachten. Wij reikten elkaar de hand en gingen +zwijgend uiteen.</p> + +<hr class="fnsep" /> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_1_9" href="#FNa_1_9" class="label">1)</a> Wreedheid is: het toebrengen van onnoodig leed.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_2_10" href="#FNa_2_10" class="label">2)</a> Natuurlijk beteekent dit niet, dat deze mannen onfeilbaar +en alwetend zijn. Zij zijn de eersten om te bekennen, dat zij vele +vergissingen hebben begaan en in hun oordeel over personen en +verhoudingen vaak gedwaald hebben.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_3_11" href="#FNa_3_11" class="label">3)</a> In mijn artikelenreeks over het internationaal +communistisch kongres.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_4_12" href="#FNa_4_12" class="label">4)</a> Gorky woont in de nabijheid van Petrograd en komt slechts +nu en dan te Moskou.</p> +</div> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_55">[55]</a></span></p> + +<h2><a id="V"></a>V.</h2> + +<h2 class="tinfo">DE VROUWEN IN RUSLAND.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<h3>I. <em class="gh3">Kroepskaja</em>.<a id="FNa_1_13" href="#FN_1_13" class="fnanchor">1)</a></h3> + +<p>De ontroeringen duiken op uit de onbegrepen diepte, als de golven der +zee. Men kan ze niet roepen en niet bevelen.</p> + +<p>Vijftien jaar lang had ik verlangd naar in Rusland te zijn en toen wij +op een warmen zomermorgen de grens passeerden, voelde ik mij enkel +beschaamd over een domme streek die ik had uitgehaald, ondanks mijn +grijzende haren... Petrograd was sedert 1905 voor mijn verbeelding de +heilige stad der proletarische wedergeboorte, maar toen onze trein het +naderde heb ik niets gevoeld als een lichte ergernis over het feit, +dat mijn mede-reizigers die nadering schenen te verslapen.... Toen het +kongres „plechtig” geopend werd, bleef ik zoo koud als een steen. En +nog vele andere malen dat ik ontroerd had behooren te zijn, voelde ik +niets.</p> + +<p>Maar toen ik u zag staan, Kroepskaja, vrouw van Lenin, onverwacht, een +paar passen vóór mij op het podium—stil-ongemerkt waart ge gekomen, +stil-ongemerkt sloopt ge weer heen—toen ge begont te spreken met +zachte schuchtere stem, toen plotseling sloeg een hooge golf van +eerbiedige ontroering door mijn hart heen en zijn klop werd als in de +dagen mijner jeugd. Voornamelijk een doodzieke vrouw scheent ge mij +dien morgen, zonder andere bekoring dan die van den grooten eenvoud, +de zelfvergetelheid die wij niet kennen, en die u maakte tot een bijna +onpersoonlijke persoonlijkheid. Uw dunne, steile haar was in een +toetje achter <span class="pagenum"><a id="p_56">[56]</a></span>op uw hoofd gebonden, uw gelaat geel als was, uw oogen +waren omwald als van een zwaar zieke. Ge droegt een langen verkleurden +mantel, als een vrouw uit het volk draagt, die op een natten +November-morgen boodschappen gaat doen....</p> + +<p>Het was op de vrouwenkonferentie; van de vreemde afgevaardigden kenden +u maar weinigen en ge hadt uitgesproken en u omgekeerd, eer de meesten +goed begrepen wie ge waart en wat ge belichaamdet. Ik stond achter u +en kon u slecht verstaan, maar een der russische vrouwen zeide +glimlachend tegen mij: „zij heeft ons een lesje gegeven in het +marxisme.” Ge kreegt geen ovatie. Ach, gij en een ovatie dat past ook +niet bij elkaar...</p> + +<p>Zoodra ik u die eerste maal zag, voelde ik in u de verpersoonlijking +van geheele geslachten russische revolutionnairen. Zij hadden geleefd +en waren gestorven zonder ander levensdoel dan de zaak te dienen. Zij +hadden zichzelf gegeven, gestreden en volhard toen alles donker was, +toen de zege oneindig veraf scheen. Hun liefde voor de menschheid had +niet gewankeld, hun trouw geen oogenblik gefaald. Ik zag ze in de +bevrozen wildernissen van Siberië en in de kerkers van den tzaar, +gesard, mishandeld door ruwe bewakers. Ik zag hun lichamen verscheurd +worden door de folterende geeselslagen; ik zag ze zwart en stijf, +bengelen aan de galgen. Ik zag de revolutionnaire emigranten, +honderden, duizenden, zwerven in den vreemde, hun hart verteren in +bitterheid. Ik zag hun ongeduld, hun armoede, hun lange beproeving, +hun twisten over den juisten weg. Maar ik zag hen ook te midden der +arbeiders van de landen waar zij leefden, ik zag hun inzicht in het +wezen der beweging ruim worden en diep. Ik zag hen uitzenden, over +landen en zeeën heen, naar het verre Rusland, het gedachtezaad dat al +opkwam in 't verborgene; ik zag hen voorbereiden, volhardend en +geduldig, den grooten opstand der massa's. Ik zag uzelve en Lenin, +altijd samen, in de kleine vertrekjes van zwitsersche of +oostenrijksche steden. Ik zag het groote tranenrijke verleden en het +groote tranenrijke heden één worden in u. Ik was ontroerd, niet omdat +ik deze dingen van u wist, niet omdat ik dacht, „zoo en zoo heeft die +vrouw geleefd, dit en dat geleden”, maar omdat uw trouw, uw +zelfverzaking, uw verwonderlijk <span class="pagenum"><a id="p_57">[57]</a></span>gemis aan besef van uw eigen +heiligheid, in u zoo zichtbaar leefden, als 't ware heenschijnend door +uw geheele persoonlijkheid.</p> + +<p>Na dien eersten keer zag ik u weer terug op den avond der „feestelijke +opening” van het kongres, dien vervloekten avond zonder warmte, zonder +gloed, zonder waarachtigheid en oorspronkelijkheid. En het beste, het +meest vertroostende en verwarmende van dien avond,—behalve dan den +klagenden herdenkingszang, den dooden makkers gewijd en de gezichten +der Moskousche proletariërs, zooals zij straalden van verrukking toen +Chaliapin<a id="FNa_2_14" href="#FN_2_14" class="fnanchor">2)</a> zong, hun zielen omwikkelend met zijn toover,—dat waart +gij. Men bracht u naar de „keizerloge” in het Groote Theater, waar de +„internationale figuren” der vrouwenbeweging zaten, als te pronk, +....en de nulliteiten die zich aan hen vastklampten.</p> + +<p>Ik moest glimlachen toen ik u daar zag staan, een vreemde +verschijning. Gij in uw grooten eenvoud, in die loge, banaal van +fluweel en verguldsel.</p> + +<p>Maar toen, een paar oogenblikken later, mijn oogen van uit de zaal u +weer zochten, vonden ze u niet meer. Ik zag rond en ontdekte u, op een +zijbank, omringd van jonge, onbekende vrouwen en meisjes, als +weggedoken tusschen hen. En weer moest ik glimlachen, in stille +voldoening.</p> + +<p>Later ontmoette ik u herhaaldelijk op het kongres; wij zaten op de +stoelenrij tegen den muur en ge spraakt met mij over de dingen die u +het meest ter harte gaan: de opvoeding der massa's, het verspreiden +van kennis en schoonheid onder de scharen van het volk.</p> + +<p>Een paar maal naamt ge mijn hand tusschen uw magere, verdorde vingers. +Moeilijk kwamen uw woorden; uw gedachte vorm te geven in het fransch +of duitsch kostte u, verzwakt als ge waart, zichtbare inspanning. Ik +zeide, dat ge russisch kondt praten tegen mij als ge het langzaam +wildet doen. Och, mijn beetje kennis van het russisch schoot meestal +te kort bij den woordenstroom van anderen, maar u verstond ik altijd. +Het was zoo eenvoudig en klaar, wat ge zeidet, zoo eenvoudig en klaar +als uw eigen leven en uw eigen hart.</p> + +<p>Hoe verbrokkeld en onzuiver, hoe vol hoogmoed en burgerlijk +<span class="pagenum"><a id="p_58">[58]</a></span>individualisme, voelde ik mij vaak naast uw gave zelfvergetelheid.... +Ge „gaaft mij een lesje”, niet enkel in het marxisme; ik dank u +daarvoor.</p> + +<p>Op u valt de schaduw van den dood; allen weten dat ge moet sterven, +gij zelf weet het ook zekerlijk. Maar waarom zou het te weten +verandering brengen in uw leven, daar ge immers ternauwernood in u +zelve leeft....</p> + +<p>Gij goede, zachte, zelfvergetene, reine;—nooit zag ik zuiverder dan +in u, de revolutionnaire en communistische, het eeuwige wezen der +vrouw, haar hóógste wezen: de sterke liefde die zich wil geven, opdat +het leven stroome uit haar.</p> + +<p>Ach, dat het zoet besef van deze gedachte: „wij zaligen gaan op ter +overwinning; het Communisme groeit onder onze hand,” uw laatste dagen +heerlijk kon omglanzen....</p> + +<p>Maar het is niet zoo, helaas.</p> + +<p>De zaak <span class="corr" id="corr17" title="Bron: waaroor">waarvoor</span> ge geleefd hebt lijdt groote +verduistering; de sterke wil, het heldhaftig volharden blijken +machteloos tegen den druk van overzware vijandelijke krachten. Onze +harten zijn bedrukt.</p> + +<p>Maar wanneer ik denk aan u, Kroepskaja, vrouw van Lenin, aan uw klare +vastheid en rustige blijmoedigheid tusschen de afgronden van leven en +dood, en aan de velen, velen, die zijn als gij zijt en als gij +gelooven en dienen, zich zelf vergetend, dan weet ik dat het +Communisme in Rusland ondanks alles uit zijn verduistering herrijzen +en zich herstellen, groeien en leven en eenmaal overwinnen zal.</p> + +<h3>II. <em class="gh3">Alexandra Kollontay</em>.</h3> + +<p>Kollontay, mijn vroolijke, sterke, dappere kameraad: gij zijt de +tweede van de russische vrouwen, die ik wil herdenken. Zooals ik mij +vaak beschaamd voelde door de oneindige offervaardigheid van anderen, +zoo door uw oneindigen levensmoed.</p> + +<p>Ge hebt de revolutie doorleefd en haar verschrikkingen; gij die „de +eerste nachten na den òmkeer niet kondt slapen”, wanneer ge niet wist +dat de gevangen-gezette ministers van den tzaar „een kussen hadden +onder hun hoofd”,—ge hebt den burgeroorlog gezien en de terreur zien +opkomen; ge hebt zèlf bevel moeten geven, menschen gevangen te zetten; +ge hebt het bloed zien stroomen op de slagvelden <span class="pagenum"><a id="p_59">[59]</a></span>waar het Roode Leger +streed, en dat bloed „verschrikte u niet”—maar ook ànder bloed hebt +ge zien stroomen, bloed van veroordeelde klasse-vijanden, en ge hebt +uw hart voelen huiveren, maar ge hebt uw hart overwonnen, niet +eenmaal, maar duizend malen. Duizendmalen hebt ge tot uw oproerig hart +gesproken: „zwijg mijn hart: het moet, het moet.”</p> + +<p>Ge hebt begrepen, dat de kracht der vrouw noodig is om de revolutie te +volbrengen.—Hoe kon het anders zijn? Is zij niet de voortbrengster +van het nieuwe leven?—Ge zijt gegaan tot de groote leiders, uw +broeders, en hebt tot hen gezegd: „Wij moeten de arbeidsters +organiseeren, wij moeten hen inwijden in de revolutie, opdat die +kracht drinke uit hun frissche kracht.” En sommigen van hen +antwoordden: „Laat ons eerst de mannen organiseeren: daarna wordt het +der vrouwen tijd”; en anderen zeiden: „Het is goed: beproef de taak”; +maar in hun oogen verschoot een klein spotlicht van twijfel, want de +man kent nooit de volle kracht der vrouw.</p> + +<p>Maar gij hadt het vertrouwen, dappere Kollontay, en anderen hadden +het, helpsters en genooten; en samen vatten zij aan de taak, de +arbeidsvrouwen te organiseeren in Rusland en volvoerden zij haar. +Volvoerden haar zóó, dat ge thans kondt getuigen: „De gezindheid der +fabriekarbeidsters is een der sterkste bolwerken van het sowjetstelsel +in Rusland; de liefde en de geestdrift van honderdduizenden +vrouwenharten voeren het russische communisme nieuwe krachten toe.”</p> + +<p>Gij hebt geworsteld tegen onverschilligheid, <span class="corr" id="corr18" title="Bron: wanbegip">wanbegrip</span> en +tegenwerking en ze overwonnen. En ge hebt ook geworsteld met vijanden +van binnen: tweestrijd, bitteren twijfel, smart over de donkere +onvolkomenheden die de zuiverheid der revolutie bevlekken. Maar ge +hebt uitgehouden en niet versaagd. Niets berouwd hebt ge en niets +verloren; noch uw menschelijkheid, noch uw vrouwelijke warmte, noch uw +spontaan vertrouwen, noch uw dapperen lach. Ik heb u lief om al uw +bewonderenswaardige eigenschappen: om uw energie, uw ruimhartigheid, +uw takt en uw kloekheid; om uw enthousiast geloof in het scheppend +vermogen der massa's. Maar het liefst heb ik u toch om uw moedige +levensblijheid, om den gezonden levenslust, die plotseling opschittert +<span class="pagenum"><a id="p_60">[60]</a></span>uit uw vermoeid-staande oogen en breekt uit uw klankvolle stem. Ik +heb in u lief de onverwoestbare kracht van het russische volk.</p> + +<p>Wanneer ik aan u denk, wordt mijn hart verruimd. Want achter u zie ik +staan de duizenden vrouwen, die door uw woord en uw daad gewonnen +werden; achter u zie ik lange risten van vrouwelijke propagandisten en +organisatoren, van afgevaardigden der fabriekarbeidsters, van +vrouwelijke instrukteurs en kommissaressen bij de Roode Legers, lange +risten van oude en jonge vrouwen, van bezorgde moeders en vroolijke +meisjes, allen met één wil willend, dat Rusland communistisch +wordt....</p> + +<p>Gij en ik, wij gingen met elkaar om als twee vrouwen, die ruimte +voelen in elkaar en vele verwantheden.</p> + +<p>Al te weinig heb ik zulk een omgang genoten in mijn leven en hij +maakte mij zeer gelukkig. Over vele dingen hebben wij samen gesproken: +over de nieuwe moraal der geslachten, zooals zij oprijst uit de +maatschappij-in-wording. Over het harde en bittere der diktatuur en +haar gevaren, over de plicht der partijtucht en hare grenzen. Onze +ervaringen in de beweging wisselden wij uit in vertrouwelijke, soms +spottende woorden. Dan glimlachten onze oogen elkaar toe, met den +glimlach der oude auguren, wanneer zij elkaar ontmoetten....</p> + +<p>Ik heb tegen uw meening gesproken op het kongres, omdat ik vind dat +het westersche communisme het russische zoo sterk mogelijk moet +steunen. En zeer voorzichtig zijn met de kritiek. Want wij peilen de +moeilijkheden en problemen waar het russische communisme voor staat +maar ten deele. Maar dit eene weten wij zeker: zijn benardheid is ons +aller gemeenschappelijke schuld.</p> + +<p>Het deed mij in mijn ziel leed, dat ik tegen u moest spreken.</p> + +<p>Omdat ik u liefheb, en omdat uw geloof in de scheppende energie der +massa's ook het mijne is. Toen wij elkaar weer ontmoetten daarna +zeidet ge enkel dat het ook u leed had gedaan, immers het was noodig +de partij er telkens aan te herinneren, dat alle kracht van beneden +komt..</p> + +<p>Daags daarop moest ik spreken voor de arbeidsters. En gij vertaaldet +voor hen mijn rede, met zóó groot begrip en zóó diepe warmte en tevens +zóó uitmuntend aangepast aan <span class="pagenum"><a id="p_61">[61]</a></span>het bijzondere milieu, waarin zij werd +gehouden, dat ik na uw vertaling niet anders kòn dan in mijn gebroken +russisch getuigen. „Vrouwen, Alexandra heeft u meer gegeven dan ik had +kunnen doen.”</p> + +<p>Zoo eerden wij elkaar en waren gelukkig in elkaars omgang. Voor u was +dat alles heel gewoon. Maar voor mij was het bijzondere lafenis; +immers ik kwam uit een land van kleine omstandigheden en kleine +menschjes, van kleine afgunst en kleinen strijd.</p> + +<p>En nu, naar dat land teruggekeerd, herdenk ik u in groote liefde. Ik +zie u voor mij staan, zooals ik u zoo vaak zag op de +vrouwenkonferentie, uw grijze linnen kleed, in vol leven en vuur en +energie. Ik zie uw rijzige gestalte, uw ruime gebaren, als schepen +zeilend voor den wind, ik hoor uw volle, klankrijke stem woorden van +vertrouwen spreken. En ik voel mij, over landen en zeeën heen, in +vertrouwen aan u verbonden, mijn sterke, vroolijke, dappere kameraad.</p> + +<h3>III. <em class="gh3">De politieke kommissaresse bij het leger</em>.</h3> + +<p>Een nog jonge, slanke vrouw met een lang, mager gezicht, niet knap, +maar aantrekkelijk door de levendige en intelligente uitdrukking. Het +donkere, krullende haar is met zorg opgemaakt; de nette zomer-uniform: +een hagelwit linnen jakje met roode tressen, een kort donkerblauw +cheviot rokje, draagt zij met zekere coquetterie. „Eigenlijk hooren er +hooge laarzen bij, maar die hoeven we gelukkig enkel aan het front te +dragen; ze zijn erg zwaar,” zegt ze. „Wat bent u precies, towaritsch, +wat is uw werk,” vraag ik.</p> + +<p>„Ik ben bijna generaal,” antwoordt zij lachend en in dien lach klinkt +zelfbewustzijn en trots, „politieke kommissaresse bij een +brigadegeneraal; hij mag geen besluiten nemen zonder mij te raadplegen +en ik ben verantwoordelijk dat hij niets doet, wat de Sowjetrepubliek +zou kunnen schaden.”</p> + +<p>Zoo'n zinnetje is als een opflitsende straal, den afstand tusschen +Sowjet-Rusland en het oude Europa plotseling fel verlichtend. Een +leek, een vrouw nog wel, die een generaal controleert en gezag heeft, +de uitvoering zijner besluiten te verhinderen: wat een instorting van +oude tradities en zeden, wat een verscheuring van vastgewortelde +begrippen, <span class="pagenum"><a id="p_62">[62]</a></span>maar ook, welk een vertrouwen in de ontwakende kracht der +vrouw blijkt daaruit. In gedachte zie ik een ouden snorrebaard met +„zijn” politieke kommissaresse over de stafkaarten gebogen, stuursch +en brommig haar vragen beantwoorden. Of—is de generaal misschien een +oolijke ouwe heer, die denkt: „als 't dan tòch moest, dan in godsnaam +maar een vrouw; beter dan dat ze mij zoo'n onbehouwen kerel op mijn +dak stuurden,”—en zich schikt met gratie?....</p> + +<p>In elk geval: als hij dit kwieke vrouwtje wil bedotten, moet hij vroeg +opstaan, de generaal!</p> + +<p>Ondertusschen vertelt zij rustig verder: over haar arbeid aan het +front, onder de soldaten. „Ik ben ook aangewezen voor de politieke +propaganda in het Roode Leger, en dat doe ik eigenlijk 't liefst; het +is zulk dankbaar werk. Maar op 't oogenblik agiteer ik hier te Moskou +onder de fabriekarbeidsters; het werken onder de vrouwen vind ik ook +heerlijk, en juist die afwisseling houdt je frisch.”</p> + +<p>Ik denk hoe zij daar straks op de vergadering de vrouwen heeft +toegesproken; in den vorm van een sprookje hun inprentend vertrouwen +in het nieuwe leven en liefde tot kameraadschap. Gevoelig sprak zij en +vurig; de vrouwen luisterden vol aandacht, gegrepen in hun hart. Ik +geloof graag dat zij 't werken onder de vrouwen heerlijk vindt; echte +vrouw als zij is, ondanks haar militair buisje en roode tressen.</p> + +<p>„Waarom hebt u uw haar niet afgeknipt, towaritsch, zooals de meeste +vrouwelijke propagandisten doen,” vraag ik weer. „Ik kon er niet toe +komen,” zegt ze eenvoudig, en met een glimlach voegt ze er aan toe: +„zeker mijn vrouwelijke ijdelheid.”—We praten dan over het aantal +vrouwen dat soldatendienst verricht in het Roode Leger. „Daar zijn +vreeselijk overdreven verhalen van gedaan, op 't oogenblik zijn 't er +nog maar weinig, aan 't front zijn bijna geen vrouwen meer, het had te +veel bezwaren. Ja, natuurlijk, in oogenblikken van groot gevaar voor +de republiek, als toen Joedenitsch voor de poorten van Petrograd +stond, dan is 't wat anders, toen trokken vele vrouwen die de wapens +konden hanteeren, mee uit, in de eerste plaats wij communisten. Maar +in 't algemeen worden de vrouwen in het leger gebruikt voor de +propaganda en het onderwijs en de verpleging en de administratie, op +al die gebieden zijn ze noodig en doen ze goed werk.”</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_63">[63]</a></span></p><p>Zij is moedig en opgewekt, de jonge politieke kommissaresse; geen +overspannen dame met aangebrande dwaze ideeën over volstrekte +gelijkheid der geslachten, maar een flinke, redelijke, verstandige +vrouw.</p> + +<h3>IV. <em class="gh3">De propagandiste uit het Roode Petrograd</em>.</h3> + +<p>Nikolajewa is haar naam, een naam bekend ook buiten Rusland. Op de +vrouwenkonferentie, waar zij een der vertegenwoordigsters van de +fabriekarbeidsters te Petrograd was, had ik gelegenheid haar gade te +slaan en in stilte te bewonderen. Alles aan haar was opmerkelijk en +leek mij bewonderenswaardig: haar scherpzinnig gezicht met de +gekoncentreerde uitdrukking der diepliggende donkere oogjes; haar gave +open voorhoofd; de trek van vastberaden energie om haar smallen mond, +haar fijne sterke handjes en gedecideerde gebaren, haar overtuigende +wijze van spreken, rustig logisch beginnend, om weldra te stijgen tot, +toch altijd beheerschte, hartstochtelijkheid.</p> + +<p>Ik zag in haar een dier menschen van het nieuwe ras, in den laaienden +gloed der revolutie gelouterd tot klare onzelfzuchtigheid, in haar +geweldige smidse gehamerd tot stalen kracht. Wanneer zij, klein en +tenger, op het podium naar voren trad en begon te spreken, dan was 't +vaak of wij uit een sfeer van onzeker twijfellicht plotseling kwamen +in den grooten helderen dag. De donkere, diepliggende oogjes schoten +vonken; de eerlijke, overtuigende stem vond accenten van felle +verbazing en verontwaardigde smart. Waar bleven onze bezwaren, waar +bleef onze mismoedige twijfel of het mogelijk zou zijn, de arbeidsters +in West-Europa te wekken tot leven? Wat kwamen wij ons zelf +stumperachtig en wankel voor, tegenover dien wil en die overtuiging, +dat rustige vertrouwen en die vlammende energie.</p> + +<p>Al onze redevoeringen betoogden, dat het zoo moeilijk was, omdat de +arbeidsters zoo stompzinnig en lijdzaam waren en zoo weinig +ontvankelijk voor de propaganda, en dat wij den weg nog niet wisten +tot hun hart. Maar zij, die kleine magere vrouw met haar gaaf, +verstandig gezicht en haar eerlijken hartstocht, zeide ons dat de weg +gevonden kon worden, zoo wij hem slechts zochten met den vasten wil +<span class="pagenum"><a id="p_64">[64]</a></span>hem te vinden. En in ons hart wisten wij, dat zij gelijk had, want +waren de stompzinnigheid en de achterlijkheid en volgzaamheid der +vrouw juist in Rusland niet erger dan waar ter wereld ook? En toch +hadden zij veld gewonnen, wonnen elken dag meer.</p> + +<p>Als Nikolajewa dan daarna bij je kwam zitten om wat te vragen over de +beweging in je eigen land en het leven der arbeidsters, als zij je +aankeek met dien vasten, verstandigen blik, waar plotseling een groote +warmte in welde, wat voelde je dan ineens dat diepe gemoed vol +schieten van zachte gevoelens! Hoe versmolt de strenge, bijna +fanatieke ijver van het apostelschap tot eenvoudige menschelijke +mildheid. En op dien avond dat Trotzky kwam, om de konferentie toe te +spreken, met welk een aandoenlijke mengeling van eerbied, schroom en +liefkoozende teerheid legde zij haar handje op zijn arm, haar gezicht +dicht bij het zijne brengend om hem iets te vragen. Wat was dat +menschelijk en vol bekoring, dat opblinken, even, van zachte +kameraadschap tusschen dien man en die vrouw, beide hun arbeids- en +levenssfeer met zoo rustige zekerheid beheerschend.</p> + +<p>Nikolajewa is opgekomen uit de rijen der fabriekarbeidsters te +Petrograd; zij heeft een zeer groot aandeel aan hunne organisatie. Zij +is zelve een voorbeeld van het omhoog stijgen tot bewust en volhardend +redelijk willen van wezens, die tot voor kort enkel leefden uit +duistere instinkten. En haar groote kracht trekt velen uit dat +duistere leven tot het helle, stralende, van doelbewust pogen omhoog.</p> + +<h3>V. <em class="gh3">De Moskousche fabriekarbeidster en de boerin uit Wiatka</em>.</h3> + +<p>In Moskou is het karakter der arbeidende bevolking veel +kleinburgerlijker en kleinboerscher dan in Petrograd. De beweging +onder de vrouwen is er van jonger datum en onrijper, zij heeft nog +niet uit haar schoot soortgelijke groote organisatorische talenten als +Nikolajewa voortgebracht; zij bevindt zich nog in het eerste stadium +van kinderlijke overgave en ontroerende geestdrift. De vrouwen die te +Moskou als leidsters van die groote beweging van vele duizenden +arbeidsters—allen naar fabrieken en werkplaatsen +<span class="pagenum"><a id="p_65">[65]</a></span>georganiseerd—optraden, waren zelf nog meest „gewone” arbeidsters, +nog weinig gewend in het openbaar te spreken en weinig geschoold in de +routine van het organisatiewerk. Maar zij deden dat werk met een +volheid van vreugde, een blijmoedig geloof en kinderlijk vertrouwen +die aandoenlijk waren om te zien.</p> + +<p>Een van hen, een klein vrouwtje met een verschrompeld gezichtje, jong +oud door 't gemis van een paar voortanden, is mij vooral bijgebleven. +Een arme fabriekarbeidster met een groot gezin. Jarenlang, zegt ze, +had zij gehunkerd naar iets wat zij niet kende en niet wist dat +bestond. Waren er dan geen menschen die de wereld anders, beter wilden +maken; was er dan geen kracht die de arbeidersklasse wilde verlossen +uit wat zij voelde een onmenschelijk leven te zijn? Van haar omgeving +scheen niemand het te bemerken en er onder te lijden; haar eigen man +was<span class="corr" id="corr19" title="Bron: ,"></span> „partijloos”; bemoeide zich niet met de +politiek.... Zoo tobde zij voort, een eenzaam-opstandige. Tot op een +dag het sterke bruisen van een groote trilling tot haar drong: „waakt +op, verworpenen der aarde.” Het was in het tweede jaar der revolutie, +dat zij een vergadering bijwoonde der <span class="corr" id="corr20" title="Bron: commmunisti che">communistische</span> +partij. Een licht ging op in haar hart: hier +was wat zij altijd gezocht had. Zij sloot zich aan, nam deel aan +kursussen, leerde het communisme <span class="corr" id="corr21" title="Bron: begijpen">begrijpen</span>, en nu is zij +bestuurslid der fraktie voor de propaganda onder de vrouwen in het +„Krasnaja Presna”-kwartier, de grootste arbeidersbuurt van Moskou. +„Het is moeilijk”, zegt ze, „voor een arbeidersvrouw, om in de +beweging te werken; er is thuis <span class="corr" id="corr22" title="Bron: alijd">altijd</span> zooveel te doen.” +Haar man is nog altijd geen communist; zij bekent het met zekere +schaamte: maar haar twee kinderen van vijftien en zestien jaar zijn +lid van de jeugdorganisatie; ze doen flink hun best. Haar tandelooze +mond glimlacht: bij haar kinderen heeft zij althans niet gefaald. „En +de kleintjes?”—„Ja, dat is juist het ellendige, dat ik die zoo +dikwijls onverzorgd moet achterlaten; maar gelukkig, de partijgenooten +hebben er zich mee bemoeid, en nu gaan ze naar een kinderkolonie.<span class="corr" id="corr23" title="Niet in Bron">”</span> +Haar ouwelijk, rimpelig gezicht wordt mooi van geluk; de kinderen +buiten, goed verzorgd, en zij zelf, vrij met haar geheele ziel zich te +geven aan de beweging. Iets anders begeert zij niet; iets te begeeren +voor haar zelve—het komt niet bij haar op.</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_66">[66]</a></span></p><p>Nog een zuster met zulk een eenvoudig, zuiver kinderhart leerde ik +kennen in een boerenvrouwtje uit Wiatka in het hongergebied. Zij was +naar de konferentie afgevaardigd geworden, maar had die door +tegenwerking in haar distrikt—een telegram dat dagen lang liggen +bleef—te laat bereikt.</p> + +<p>Ook zij was klein en mager, met een zacht, onschuldig gezicht en +lieve, bescheiden manieren. Haar kleeren waren sjofel, maar uiterst +proper, zooals bij bijna alle arbeidersvrouwen die ik zag, op straat +en op vergaderingen; het onverschillige, verslonsde vrouwentype uit +onze achterbuurten, met afgetrapten rok en slordige haren, heb ik in +Moskou niet gezien. Maar wat vooral zoo sympathiek aan haar aandeed, +het was ook weer de warme spontaniteit, de kinderlijke vreugde over +het eigen ontwaken....</p> + +<p>Toen zij uit Wiatka aankwam, was de vrouwenconferentie net afgeloopen, +het komitee voor huisvesting en verzorging funktioneerde niet langer; +wat moest zij, alléén in het rumoerige, overvolle Moskou, overvol +afgevaardigden van alle landen en volken? Maar een der russische +partijgenooten—een bekende propagandiste—ontfermde zich over haar, +bracht haar onder in haar eigen kamer, wist wat kleeren voor haar bij +elkaar te krijgen, een voedselkaart, nam haar mee naar een paar +vergaderingen en naar een tooneel-uitvoering, en bezorgde haar een +toegangskaart voor de feestelijke opening van het communistisch +kongres. Het vrouwtje uit Wiatka zag de Sowjet-gebouwen en het Huis +der Vakbonden; zij zag de muur van het Kreml met de graven der +gevallen strijders; zij hoorde Zinowiew en Kamenew spreken en +Chaliapin zingen en het groote orkest de Internationale spelen. Wat +was zij blij en verrukt over alles wat ze gezien en gehoord had! „En +dan, dat ik Clara Zetkin heb leeren kennen, en jullie allemaal, die in +je eigen land werken om de vrouwen te brengen tot het communisme, dat +vind ik toch zoo heerlijk,” zei ze met haar oprechte stem. Haar oogen +zochten onze oogen en haar hart boog over naar onze harten met zijn +warme, zachte last van zusterlijke liefde.</p> + +<p>Een jaar geleden—vertelde partijgenoote Stahl ons,—was zij lid van +de partij geworden. Zij verbeeldde zich, dat alle communisten heiligen +waren en toen zij velen van <span class="pagenum"><a id="p_67">[67]</a></span>hen als zeer onvolkomen menschen had +leeren kennen, ja enkelen als gewone intriganten en baantjesjagers, +tuk op eigen voordeel, was haar teleurstelling groot geweest. Maar zij +had zich dapper gehouden, had dat alles verwerkt met haar zuivere +verstand en haar onbedorven hart, had begrepen hoe niet met één slag +de oude zelfzucht, de omkoopbaarheid en eigenbaat overwonnen kunnen +worden, hoe afgunst en nijd een vruchtbaren bodem vinden in armoe en +gebrek. Nu agiteert zij onvermoeid onder de boerenbevolking van het +distrikt en is zij ook werkzaam bij de Tcheka. Eerst vond zij het +vreeselijk, dat geweld en dwang moest worden aangewend, maar door wat +zij zag van de wreedheden der kontra-revolutionnairen leerde zij +begrijpen dat het niet anders kòn en zij doet nu ook dit werk van +ganscher harte.</p> + +<p>Na een dag of tien is zij weer teruggereisd, den langen weg naar +Wiatka, met nieuwe kleeren aan, nieuw gesterkt en dapper van hart. +Haar naam weet ik niet meer, maar vaak zie ik haar vóór mij, zooals ik +haar een paar keer zag geduldig zitten wachten in de vestibule van het +hotel tot Stahl haar kwam ophalen, bescheiden, kleintjes en proper met +haar kleurigen hoofddoek en haar lichte jak. En ik hoor weer die +diepe, zuivere blijheid en aanstekelijke warmte in haar stem, zooals +ze mij antwoordde toen ik haar vroeg, of zij tevreden was over haar +verblijf in Moscou, „en dan, dat ik jullie, jullie heb leeren kennen.”</p> + +<h3>VI. <em class="gh3">De Inspectrice der Kinderkolonies</em>.</h3> + +<p>In deze zomermaanden kon men vaak in de provincie Moskou een van de +ruime, sterke regeeringsauto's over de hobbelige keiwegen zien razen +of zachtjes heen schieten door het weeke zand van de breede, +onbestrate berkenlanen. In die auto zit—soms alleen, maar meestal +vergezeld door belangstellende genooten uit andere landen—een kleine, +tengere vrouw met een fijn, vermoeid gezichtje. Zij draagt een langen +grijslinnen mantel tegen de stof en een wit linnen hoedje, waar een +weduwen-sluier omheen is gewonden. Dit is partijgenoote Kalinina, de +inspectrice van alle kindertehuizen in het goevernement Moskou. Dag +aan dag gaat zij er op uit, om de kolonies, waarvan sommigen wel een +halve <span class="pagenum"><a id="p_68">[68]</a></span>dagreis ver in de bosschen liggen, te inspekteeren. Somtijds +ook doorkruist zij, b.v. als er een kinderfeest is, in haar auto de +verschillende distrikten van de groote wijd-uitgebouwde stad. In haar +hand heeft zij dan een lijst met aanteekeningen over de plaatsen van +bijeenkomst, het aantal voor elk feest ingeschreven kinderen en andere +bijzonderheden. Zij wil alles zelf zien, zich persoonlijk overtuigen +of alles in orde is. Dat lijkt heel eenvoudig, maar is het allerminst, +want niemand weet den weg door heel Moskou—zooals niemand den weg +weet door heel Berlijn of heel Londen of Parijs—en men moet telkens +vragen en weer vragen en nog eens vragen, eer men vindt 't volkshuis +of den speeltuin of de school of het zomertheater waar het +verzamelpunt is voor de kinderen uit een bepaalde wijk. En op de +tochten buiten is 't dikwijls ook een heele kunst om den weg naar een +dorp of een kolonie te vinden. Wegwijzers schijnen er niet veel te +zijn,—ik zag ze althans nergens in de buurt van Moskou—en zoo moet +je dan maar vragen aan wie je al zoo tegenkomt, en een eindje +teruggaan als je je vergist hebt, zoo lang tot je er eindelijk komt.</p> + +<p>Kalinina is dol op haar werk en dol op de kinderen. En wat bijna +onbegrijpelijk is: zij interesseert zich voor hen, niet enkel in +massa, maar ook persoonlijk. Een goede 40.000 kinderen zijn in het +gouvernement Moscou in de zomer-kolonies ondergebracht; je zoudt +zeggen, bij zoo'n groot getal is het niet mogelijk, dat ze voor haar +iets anders vertegenwoordigen dan cijfers en abstraktie. En toch is +dit volstrekt niet zoo. In de twee kolonies, die ik met Kalinina +bezocht, zag ik de kinderen haar tegemoet huppelen, haar vol vreugde +kussen en omarmen. Men merkte dat er een persoonlijke band was +tusschen haar en de kinderen; zij interesseerde zich voor hen +persoonlijk en als ze je bijzonderheden vertelde over het karakter of +het leven van een van hen, verzachtte een uitdrukking van moederlijke +teerheid haar scherpe vermoeide trekken.</p> + +<p>Het zijn vooral de meest misdeelde en verwaarloosde kinderen waartoe +Kalinina's hart uitgaat. Men merkt aan alles, aan haar stem en haar +oogen en de uitdrukking van haar gelaat, hoe dit haar groote geluk is: +zich vergewissen dat zij die zoo bitter veel te kort zijn gekomen in +hun jonge levens, nu zoo goed mogelijk worden verzorgd en met +liefdevolle <span class="pagenum"><a id="p_69">[69]</a></span>zorgvuldigheid opgevoed. „Ik zou zoo graag het +kindermodeldorp „Dietski Gorod” willen zien”, waar de anderen +geweest zijn, zei ik op een dag tot haar, <span class="corr" id="corr24" title="Niet in Bron">„</span>kunt u mij niet +daarheen meenemen?”<a id="FNa_3_15" href="#FN_3_15" class="fnanchor">3)</a> <span class="corr" id="corr25" title="Niet in Bron">„</span>Och ja wel”, luidde het antwoord, maar dat +is een demokratische kolonie;—meest kinderen van sowjet-beambten en +zoo zijn daar ondergebracht; maar Zondag ga ik een andere kolonie +inspekteeren, die bijna uitsluitend uit echt proletarische kinderen +bestaat, veel weezen en <span class="corr" id="corr26" title="Bron: verwaaarloosde">verwaarloosde</span> kinderen, +slachtoffers van den oorlog en de kontra-revolutie: die kolonie laat +ik u veel liever zien, al is zij dan niet „model”. Ik ging mee en zag +het glorieuze kinderfeest, waarover ik in een volgend hoofdstuk +schrijf.</p> + +<p>Een anderen keer vergezelde ik Kalinina op haar inspektie naar een +konservatorium in de bosschen, waar een 80 kinderen een opleiding +kregen, speciaal voor muziek en tooneel. De leerlingen dansten en +zongen en musiceerden voor ons en het was aandoenlijk om Kalinina's +gezicht te zien, zooals ze ons telkens aankeek en met haar blikken +vroeg hoe we het alles vonden en zelve straalde van vreugde over de +bewondering en ontroering die zij in onze oogen las. Eén leerling was +haar bijzondere lieveling, een groot forsch meisje van een jaar of +veertien met een echt-russisch gezicht: breede wangbeenderen, volle +lippen en een platten neus. Zij had een mooie, diepe stem en scheen +muzikaal en dramatisch zeer begaafd. Kalinina vertelde hoe dat kind +een jaar geleden van de straat opgeraapt was geworden, haar moeder was +een prostituée en het vroegrijpe, begaafde kind dreigde verloren te +gaan in afschuwelijke ontucht. Nu zinkt dat verleden van gemeenheid en +liederlijkheid elken dag wat dieper weg; in een zuivere atmosfeer van +liefde en schoonheid, midden tusschen statige bosschen, groeit het +nieuwe wezen in haar op.</p> + +<p>Kalinina te zien, zooals zij dat meisje kuste en streelde, haar +vertrouwelijk onder den arm nam en met haar praatte als een moeder met +een al-groote dochter—dat was nog mooier dan het zingen en dansen der +kinderen; dat was een uiting van het nieuwe moederschap, niet begrensd +tot het kind of de kinderen, uit haar lijflijken schoot geboren, maar +<span class="pagenum"><a id="p_70">[70]</a></span>haar liefde en zachtheid meedeelend aan alle kinderen, waarmee zij in +aanraking komt, hen allen koesterend en helpend, allen van haar +onuitputtelijke krachten mee-deelend, en in dat meedeelen gelukkig.</p> + +<h3>VII. <em class="gh3">Op bezoek bij de afgevaardigden der fabriekarbeidsters</em>.</h3> + +<p>Ons bezoek aan de samenkomst der afgevaardigden van de +fabriekarbeidsters was den eersten keer mislukt, zooals zooveel +afspraken mislukken in Moscou, door gebrek aan organisatorische +stiptheid. De vrouwen hadden een paar uur op ons gewacht, toen was de +boodschap gekomen dat we niet zouden komen, omdat we geen tolk konden +krijgen en toen we eindelijk kwamen, mèt een tolk, waren ze in den +stroomenden regen naar huis gegaan. Maar nu was de zaak in orde.</p> + +<p>In de groote, lichte, prettig-aandoende zaal van wat vroeger een +chique zomer-restaurant geweest was, zaten een paar honderd +fabriekarbeidsters ons op te wachten. Weer trof het mij, hoe netjes in +de kleeren en proper de meesten er uitzagen.</p> + +<p>Het eerst worden wij begroet door de voorzitster van de vrouwensektie, +dan spreken nog een paar anderen, waaronder de „politieke +kommissaresse” bij het leger en dan <span xml:lang="fr">Lucie Colliard</span> voor Frankrijk, +<span xml:lang="de">Rosa Grimm</span> voor Zwitserland en ik. Elisarowa<a id="FNa_4_16" href="#FN_4_16" class="fnanchor">4)</a>, die meegekomen is als +tolk, vertaalt onze redevoeringen en dan worden de papiertjes +ingeleverd van wie vragen hebben te stellen. Ach, het is altijd +dezelfde vraag, die op alle vergaderingen terugkeert, vergaderingen in +Moskou en in de provincie, van mannen en van vrouwen, van +fabriekarbeiders en van arme boeren. Het is de ééne vraag, die vele +millioenen in Rusland, aan de afgevaardigden uit andere landen +stellen, met de oogen en de lippen en het hart „wanneer, o wanneer +zullen de arbeiders van uw land opstaan en hun heerschende klassen +verjagen, zooals wij het de onzen hebben gedaan.”</p> + +<p>En wij kunnen daarop alleen antwoorden, dat het tijdstip van een +revolutionnair ontwaken nooit vooruit bepaald kan <span class="pagenum"><a id="p_71">[71]</a></span>worden, maar dat +wij ons best zullen doen het zooveel mogelijk te verhaasten. En dan +verklaren we zoo goed mogelijk waarom de bourgeoisie in onze +westersche landen zoo sterk is en het proletariaat zoo zwak en +verdeeld en verburgerlijkt van geest. En altijd weer voelen we ons, +ondanks onze uitstekende gronden—„wetenschappelijk” is er niets op +aan te merken—, o zoo klein en beroerd tegenover de mannen en vrouwen +van Sowjet-Rusland. We voelen dat er <em class="g">iets</em> is wat wij niet verklaren of +wat zij niet begrijpen kunnen—omdat zij de revolutie hebben <em class="g">gemaakt</em> +en vier jaar voor haar hebben doorstaan alles, wat menschen vermogen +te doorstaan.<a id="FNa_5_17" href="#FN_5_17" class="fnanchor">5)</a></p> + +<p>Het is moeilijk, vooral voor <span xml:lang="fr">Lucie Colliard</span>—een vurige, toegewijde +propagandiste van de fransche partij en de syndikalistische +beweging—om die vraag geheel eerlijk te beantwoorden. Ik zie haar +worstelen tegen een gevoel van groote beschaming, zooals ons allen in +Rusland vaak overvalt; tegen een groot verlangen om woorden van +bemoediging en hoop op spoedigen omkeer te spreken, die zij niet +spreken mag. Zij is eerlijk en spreekt ze niet. Even zweeft door de +zaal een grijze wolk van teleurstelling. Arme dappere, veelbeproefde +genooten, hoe vaak zult ge nog worden teleurgesteld?</p> + +<p>Dan wordt de Internationale gezongen en de vergadering is ten einde. +Het bestuur noodigt ons uit, mee te gaan theedrinken en we stijgen een +breede trap op naar de bovenverdieping. Daar, in een bijna leege +lichte kamer met uitzicht op een <span class="corr" id="corr27" title="Bron: lommerijken">lommerrijken</span> tuin, +staat een ronde tafel, keurig gedekt met <span class="corr" id="corr28" title="Bron: sneeuwit">sneeuwwit</span> damast +en fijne geslepen glazen. Er wordt thee ingeschonken, een soort +ringetjes van brooddeeg hard als scheepsbeschuit, en zoete rozijnen +worden daarbij gepresenteerd,—een van de weinige lekkernijen, die de +arbeiders en soldaten hun gasten kunnen voorzetten in Rusland, +geschenken door hen ontvangen van hun broeders in Turkestan.</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_72">[72]</a></span></p><p>Wij praten en drinken thee, en al pratend daagt voor mij op het beeld +van de gasten die hier vroeger plachten te zitten, kinderen der wereld +en der ijdelheid; vette, luidruchtige kooplui met hun opgedirkte +vrouwen of hun geblankette liefjes. Ik moet denken hoe zij parelenden +wijn dronken uit deze zelfde glazen, en hoe op het fijne damast de +schotels stonden, beladen met overvloed van lekkernijen uit alle +werelddeelen.... Zij zijn weg uit Moscou, de rijke kooplui met hun +vrouwen en dochters en liefjes, en wat zij achterlieten, geeft geen +hoogen dunk van hun beschaving. Hun groote huizen en hun meubels, het +was alles een grove nabootsing der burgerlijk-Europeesche of der +vroeg-russische cultuur, smakeloos en overladen. En hier, waar zij zoo +vaak zaten en poogden hun leegheid-van-ziel te vergeten en hun +verveling te verdooven, zitten wij nu met de afgevaardigden der +fabriekarbeidsters, vereenigd in een sfeer van zusterlijke +hartelijkheid en warm vertrouwen. Wij spreken met de vrouwen over het +harde leven, over den nood en den honger, die zoo anders zijn, wanneer +men ze lijdt ter wille van de vrijheid dan wanneer door hen de macht +en rijkdom der heeren bestendigd wordt; over de kinderen, hoe zij +gedijen in de zomerbosschen, zorgzaam gekoesterd, gevoed met het beste +wat Sowjet-Rusland heeft. Geesten van moed en standvastigheid en +vertrouwen omzweven ons, het is ons wonderwel te moede; wij voelen hoe +hier en thans het nieuwe leven geboren wordt.</p> + +<p>Als wij vertrekken, zwiept een windvlaag over den breeden boulevard, +de regen striemt ons in het gezicht, het is plotseling koud geworden. +Onder de portiek dringt een troepje schooiertjes opeen, schuil zoekend +voor den regen, van het soort dat 's avonds laat sigaretten verkoopen +op de boulevards. Hun jasjes en broekjes zijn vol scheuren en gaten, +de bloote beenen en voeten doen armzalig aan in dit hondenweer, nu de +slecht geplaveide straat bij de minuut meer verandert in een +modderpoel. Hoe dikwijls heb ik mij niet geërgerd, die kinderen +omstreeks middernacht nog aan het venten te zien. Tegen de russische +genooten die ons vergezellen, uit ik mijn smartelijke verbazing in +sterke woorden: „Hoe zoo iets in Sowjet-Rusland nog mogelijk is? +Waarom men die kinderen niet in de kolonies opneemt? Waarom men de +ouders niet straft, die hun kinderen 's avonds laat de straat opsturen +om te venten?”</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_73">[73]</a></span></p><p>Zachtjes klinkt het antwoord en treurig. „Wij kunnen niet allen +opnemen, wij hebben immers geen brood en geen huizen en geen kleeren +voor allen en geen verzorgsters. En wij kunnen toch ook de ouders niet +straffen; zij lijden zelf honger en de kinderen brengen wat in. Het is +natuurlijk verkeerd. Waren wij maar niet zoo arm<span class="corr" id="corr29" title="Bron: .">,</span> dan zou het +niet gebeuren!”</p> + +<p>De auto wacht. Wij stappen in. Weer brandt in mijn hart de schaamte.</p> + +<h3>VIII. <em class="gh3">De vrouwen uit het Oosten</em>.</h3> + +<p>Het was de laatste avond der vrouwenkonferentie. Trotzky zou komen om +ons toe te spreken; allen verheugden wij ons en zagen uit naar zijn +komst. Maar er stond ons nog een andere vreugde te wachten, waarvan de +meesten niets vermoedden: de vrouw uit het oosten zou ons verschijnen, +onze nieuwe zuster, onze nieuwe strijdgenoote in de lange, zware +worsteling der vrouw om een volwaardig menschelijk wezen te worden. +Zij zou ons verschijnen met om haar heen de atmosfeer van een geheel +andere maatschappij, door een geheel andere geschiedenis gevormd; een +atmosfeer van tradities en zeden, die aan het westen onduldbaar en +vaak afschuwelijk toeschijnen, maar ook van een edelen, harmonischen +levensstijl, dien het westen sedert lang niet meer kent.</p> + +<p>In het voorjaar was besloten geworden om na de internationale +konferentie een kongres te houden van vrouwen uit het oosten. Toen de +moeilijkheden met de voedselvoorziening steeds nijpender bleken te +worden, had men dit uitgesteld tot beter tijden. Het bericht van dit +uitstel bereikte echter de Sowjet-republieken van het oosten te laat; +een goede tachtig vrouwen waren al op weg naar Rusland, toen de +jobstijding bekend werd. En zoo verlangend waren allen om Moskou te +zien, de stad waar het groote licht was opgegaan dat tot alle +verdrukten en verworpenen der aarde heenstraalt, dat zij besloten tòch +door te reizen: zij wilden eenvoudig niet terugkeeren. Nu waren zij +aangekomen, nog juist bijtijds om de slotzitting der konferentie bij +te wonen.</p> + +<p>Toen zij de witte ronde schouwburgzaal waar deze gehouden werd, +binnenkwamen, zwijgend-statig in haar oostersche <span class="pagenum"><a id="p_74">[74]</a></span>kleederdracht, een +voor een door de smalle zijgangen schrijdend om haar plaatsen in te +nemen op de eerste rijen, toen voelden wij allen, geloof ik, die daar +te samen waren, dat het ons gegeven was een oogenblik vol diepe +beteekenis te beleven, voor het lot der menschheid.</p> + +<p>De eerste teekenen waren zij van een ontzaglijke komende verandering, +het eerste begin van een worsteling, die bitter zou zijn en langdurig. +Haar opzegging aan de mannenmaatschappij van de oude slaafsche +gehoorzaamheid, haar opstanding tot mensch-willen-worden, het +beteekende een omwenteling in het bewustzijn en de zede, een +omwenteling in de verhoudingen der geslachten, even groot en diep en +onmetelijk in haar werkingen, als de omwenteling der +klasse-verhoudingen in Europa en Amerika. Het beteekende, dat de +historische ontwikkeling in Azië in stormachtige vaart het eeuwenlang +verzuimde ging inhalen. Het beteekende een plotseling verzinken van +pijlers, waarop tallooze geslachten hun leven hadden gebouwd.</p> + +<p>Met langzamen, slependen gang schreden de vrouwen één voor één +zwijgend door de zaal. Ver, ver uit de binnenlanden van Azië kwamen +zij, uit de streken, waar de vrouw sedert duizenden jaren een lastdier +is, een willoos instrument voor den man om te bespelen, al naar het +driftige of langoureuse rythme zijner lusten, een voorwerp om te +gebruiken of weg te smijten, naar hem geviel. Tot verschillende volken +en stammen behoorden zij; sommigen hadden een blanke huid en fijne, +arische trekken; anderen waren donkergeel van gelaatskleur, met de +platte neuzen en breede jukbeenderen van het mongoolsche ras. De +gezichten van enkelen dezer laatsten waren zonder uitdrukking en haar +oogen hadden een doffen, leegen blik. Het was duidelijk, dat haar +zielen pas begonnen te ontwaken, haar trekken hadden nog geen tijd +gehad zich den ouden plooi van onderworpen lijdzaamheid af te wennen +en de eerste vage, persoonlijke zielsbewegingen te leeren uitdrukken. +Maar ook waren er niet weinigen onder, wier gelaten wij zelfs niet zóó +konden zien, zooals men een gesloten boek ziet, vol belangstelling +gissend naar den inhoud. Hare trekken bleven onder den zwaren, +ondoorzichtigen sluier der oostersche vrouw verborgen. +Wonderlijk-vreemd was dit denken: zij en wij waren zusters; haar +hoofden en harten verwerkten, <span class="pagenum"><a id="p_75">[75]</a></span>anders dan wij natuurlijk, in +overeenstemming met de wereld van voorstellingen die zij in zich +droegen, dezelfde groote gedachten over de solidariteit van alle +menschen, over den arbeidsplicht als grondslag der politieke en +ekonomische rechten, over de gelijkwaardigheid der geslachten, die ons +leiden; hetzelfde ideaal van almenschelijke broederschap, dat onze +poolster is op de levensvaart. Wij konden enkel gissen, hoeveel zij +hadden doorleden, hoe volhardend aangehouden en onverschrokken +gewaagd, om ons te kunnen bereiken. Immers al beschermt de +Sowjet-wetgeving de vrouw in de zuster-republieken van het oosten, de +machten van het verleden, de kerk, de traditie, de zede, die de vrouw +stempelt met het merk der minderwaardigheid, zij allen staan nog +overeind en kunnen enkel door een moeitevollen arbeid van geslachten +gesloopt worden. De vrouw die tegen hen opstaat, weet haar leven +bedreigd. Dapper trotseerden deze vrouwen die bedreigingen, maar haar +aangezicht ontblooten, den sluier afwerpen, het zichtbare teeken van +haar dienstbaarheid en afhankelijkheid, dat vermochten zij niet; den +blik van een man op haar gelaat te voelen rusten, zij konden het niet +verdragen. Het zou haar eigen gevoel van betamelijkheid en eerbaarheid +te diep gekwetst hebben, het had haar in eigen oogen vernederd.</p> + +<p>Tweemaal daarna had ik nog gelegenheid de vrouwen uit het oosten te +zien en een weinig te spreken met de partijgenooten onder haar, een +paar vrouwelijke propagandisten uit Turkestan, die vloeiend russisch +spraken. De eerste maal was, toen wij haar bezochten in het +sowjet-gebouw waar zij logeerden. Dit gebouw was de overruime woning +van een of ander rijkaard geweest; de vertrekken beneden waren +ingericht voor bureaux; boven op een groot portaal scheen een +permanente tentoonstelling van zaden en landbouwvoortbrengselen +gehouden te worden. Op de gangen en trappen was een druk +heen-en-weer-geloop van jonge arbeiders en beambten; door het groote +huis stroomde onafgebroken een pratende en lachende menigte van druk +gebarende menschen. Ik dacht, hoe vreemd velen van die vrouwen zich +moesten voelen in dit milieu, gewend als zij waren aan de stille rust +en de afgezonderdheid van hun bestaan in het oosten. Maar ook hoe +anders zij zouden terugkeeren, na deze persoonlijke aanraking met het +jonge <span class="pagenum"><a id="p_76">[76]</a></span>bruisende leven van Sowjet-Rusland. Na een paar lange gangen te +zijn doorgegaan, kwamen wij in een groote slaapzaal, waar zeker dertig +of veertig bedden stonden: dat was het verblijf der vrouwen. Sommigen +lagen te rusten of te slapen, anderen waren bezig met naaiwerk of +speelden met haar kleintjes. Zij hadden ons niet verwacht, maar er was +geen spoor van opgeschriktheid of gegeneerdheid in de wijze, waarop +zij opstonden en naar ons toekwamen, enkel beminnelijke gratie en +edele kalmte. Zij noodden ons om op de bedden plaats te nemen (er +waren maar enkele stoelen), glimlachten ons vriendelijk toe, brachten +thee en de gewone lekkernijen: ringetjes van hardgebakken deeg en +zoete rozijnen. Het waren allen eenvoudige vrouwen, voor het grootste +deel huisarbeidsters uit Turkestan, een land van bloeiend +kunst-ambacht en kleinbedrijf. Maar haar natuurlijke wellevendheid en +eenvoudige gastvrijheid was vol bekoring. Ik kon het niet helpen, dat +mij inviel, hoe gegeneerd hollandsche burgerjuffrouwen zouden zijn, +als een heel gezelschap vreemden plotseling in hun slaapkamer voor hen +stonden, hoe ze zouden opspringen en zich excuseeren over dit en over +dat, hoe een drukte ze zouden maken en ons laten voelen, dat wij, +onverwacht gekomenen, onwelkom waren.</p> + +<p>Hier was niets van dit alles. Hier was een levenskunst, die nooit +faalde en een vastgevoegde levensstijl, waarbinnen de eenling zich +bewoog met harmonieuze zekerheid. Nu ik dit schrijf, zie ik weer die +zachte, beminnelijk-glimlachende vrouwen ons uitgeleide doen tot aan +de trap en haar handen ons vriendelijk „tot weerziens” toewenken, en +ik voel weer als toen den wensch opkomen in mijn hart: o moge de +leelijke haast, de disharmonie, de onrust en verscheurdheid van onze +burgerlijk-individualistische wancultuur hun bespaard blijven; moge de +stille waardigheid en gratie van het oosten niet in hen ontaarden tot +de drukke, bonte stijlloosheid van het kapitalistische westen! Moge +een goedgunstig lot hun beschikken om uit het oostersche leven, het +verstarde en verschrompelde maar nog altijd in edele vormen gevatte, +rechtstreeks over te gaan tot de broederlijke zede, den grootschen en +ruimen, maar ook lieflijk-harmonischen levensstijl van het Communisme!</p> + +<p>De laatste maal, dat ik de vrouwen uit het oosten zag, <span class="pagenum"><a id="p_77">[77]</a></span>was in de +Ermitage, een vroeger zomertheater, thans door de <span xml:lang="de">Proletkult</span> in beslag +genomen. Zij hadden de afgevaardigden van het internationaal +communistisch kongres daar genoodigd; er zouden oostersche dansen +gedanst worden en velen wilden die zien. Toen wij kwamen, was het in +de volle zaal geheel donker. Op het tooneeltje, tusschen banale +schermen die een stad voorstelden, zat een vrouw neergehurkt in een +wijd-geplooid, kleurig gewaad. Over haar rug hingen de lange zwarte +vlechten. Zij murmelde iets in een onverstaanbare taal, een +zacht-eentonig geprevel met geringe modulatie. Dit ging langen tijd +zoo door; toen zij eindelijk zweeg, verhief zich van uit de zaal een +andere stem in hooge, driftige klanken. De taal, die zij onder elkaar +gebruikten, klonk in onze ooren niet welluidend; in het begin moest ik +altijd aan het hooge geblaf van een hond denken.</p> + +<p>Een paar maal ging het tweegesprek zoo heen en weer; toen wij later +vroegen, wat het beteekend had, zeide men ons, dat de eene der +sprekenden een lange klacht had gezongen over het leed en de +verdrukking, die het lot is der vrouw in het oosten, de andere +opgeroepen tot strijd voor de bevrijding. Wèl getuigde het van een +beminnelijke naïveteit, hun geloof, dat de vreemde gasten genoeg +geduld bezaten om zulk een langen dialoog in een voor hen +onverstaanbare taal te waardeeren!</p> + +<p>Hierna kwamen de dansen: twee vrouwen uit Turkestan voerden ze uit. +Zij hadden zich gekleed in feestgewaden, schoon van lijn en rijk +versierd met kleurige stiksels; hare bewegingen waren kuisch en +ingehouden, zonder een zweem van zinnelijk begeeren. Ons deed het aan +minder als een dans dan als een edele ceremonie, een symbolisch +uitdrukken van bepaalde gedachten en gevoelens door middel van het +lichaam. Allen bewonderden wij dit voorname, zinvolle dansen; en de +vergelijking met de stuitende wulpschheid, gemeenheid en +liederlijkheid, waartoe de ontaarding van den dans, te samen met de +ontaarding der geheele burgerlijke beschaving, in het Westen gevoerd +heeft, drong zich vol wrangheid op.</p> + +<h3>IX. <em class="gh3">Slotbeschouwing</em>.</h3> + +<p>Wat Kollontay en anderen mij vertelden, kwam geheel overeen met mijn +eigen indruk van wat de revolutie voor <span class="pagenum"><a id="p_78">[78]</a></span>de vrouwen in Rusland had +gedaan. Onder de arbeidsters en de boerenvrouwen was een groot +ontwaken. Zij genoten de bevrijding van het enge gekluisterde leven en +het inzetten hunner eigendommelijke krachten en gaven in het wijde +maatschappelijk arbeidsveld. Ik begreep de uitdrukking van Boecharin, +die ik een poosje geleden in een artikel over een arbeidsterskongres +gelezen had. „In de menschenwereld wordt een nieuw wezen geboren”. En +ik begreep, wat mij van verschillende kanten werd meegedeeld, hoe de +frissche geest, de moedige wil en de spontane overgave van duizenden +en duizenden vrouwen een der sterkste krachten zijn, die zoowel de +Sowjetinstellingen als de communistische partij thans dragen en een +algemeene inzinking verhoeden. De mannen zijn lang voor de vrouwen—in +de revolutie telt iedere dag voor weken of zelfs maanden—in den +strijd gegaan; er is àl te veel van hen gevergd; velen hebben geen +spankracht meer, de bronnen van hun lichamelijke en geestelijke +energie zijn tijdelijk uitgeput. De vrouwen kwamen later in beweging; +zij beschikken nog over zekere krachtreserves; misschien ook gaat het +uithoudingsvermogen der vrouw, wanneer zij haar geheele hart geeft, +dat van den man te boven. Waar de mannen mij somtijds toeschenen door +overgroote vermoeidheid een weinig hard en onverschillig geworden, +voelde ik in den omgang met vrouwen telkens de weldoende warmte, het +tegelijk vurige en teedere van begin en groei.... En dit geldt niet +alleen voor de communistische vrouwen die de propaganda voeren onder +de arbeiders en boeren, of in het Roode Leger: het geldt ook voor +duizenden en duizenden vrouwen, die geen lid zijn der communistische +partij, maar die haar werk in de scholen en de vakantiekolonies en de +kindercrèches opvatten in communistischen geest, als een gewijde taak +die zij verrichten ter wille van de gemeenschap, dat is voor het +gemeenschappelijk heil. Men behoeft slechts enkele weken in +Sowjet-Rusland te zijn, om op te kunnen merken—wanneer men ooren en +oogen en verstand en gemoed openzet—welk een ontzaglijk verschil het +maakt of een groot aantal vrouwen voor het eerst maatschappelijken +arbeid verricht in een samenleving, aan alle kanten begrensd door de +burgerlijk-kapitalistische gedachte, zooals dat in West-Europa het +geval is geweest, of in eene die deze gedachte-sfeer heeft <span class="pagenum"><a id="p_79">[79]</a></span>doorbroken +en bewust—wat niet noodzakelijk beteekent in een rechte lijn, noch in +een altijd-eender tempo—koers zet naar het communisme. Een ontzaglijk +verschil maakt dit voor de geheele wijze, waarop de vrouw haar taak +opvat en waarop deze op haar inwerkt; in het eene geval zullen de +individualistische en egocentrische, in de andere de altruïstische en +genootschappelijke kiemen en aandriften in haar gevoed en versterkt +worden.</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>Tegenover de vreugde en het geluk, dat talrijke russische vrouwen uit +de arbeidersklasse en den middenstand vinden in het uitslaan hunner +vleugelen, staat veel donkers en moeilijks. Het oude vraagstuk voor de +vrouw, die een huisgezin te verzorgen heeft èn maatschappelijken +arbeid verricht: hoe haar dubbele taak te volvoeren, zonder dat haar +werk, haar kinderen of haar eigen krachten er onder lijden, is in +Rusland allerminst opgelost. De verstrekking van gemeenschappelijke +maaltijden is in hoofdzaak beperkt tot Sowjet-beambten en arbeiders in +grootbedrijven; de kinderkolonies kunnen bijna alleen de weezen, +halfweezen en verwaarloosde kinderen tot zich nemen, wier aantal +ontstellend groot is. De groote meerderheid der vrouwen heeft evengoed +als bij ons, een huishouden te verzorgen en moet haar socialen +werkkring daarmee zoo goed mogelijk vereenigen. Al de gewone +moeilijkheden, het getob, de eeuwige tweestrijd, de overspanning, +komen daarbij natuurlijk voor. En ook waar voor de kinderen gezorgd +wordt, is het dikwijls hard voor de moeders om hen te moeten verlaten. +Eens toen wij laat in den avond van het kongres kwamen, trad een +partijgenoote ons tegemoet op het voetpad dat aan de groene graven der +gevallen strijders voorbij langs den Kremlinmuur loopt. Ik kende haar +niet, maar zij begon een gesprek, vroeg met groote belangstelling naar +wat dien dag besloten was geworden. „Ik had eigenlijk op de +alrussische konferentie voor de propaganda moeten zijn”, zei de ze; +„maar ik heb den Zondag vrij genomen om mijn kinderen te bezoeken, die +allebei ziek liggen in een kinderkolonie”. De ouders mogen hun +kinderen overal vrijelijk bezoeken, in <em class="g">alle</em> instellingen, scholen, +kolonies, enz.; maar die instellingen liggen soms ver van de stad, de +vervoermiddelen zijn slecht en zoo ontbreekt vaak de gelegenheid. +Zeker zijn er <span class="pagenum"><a id="p_80">[80]</a></span>wel kinderhartjes, die ondanks de hartelijkheid en +teerheid der verzorgsters iets ontberen. „Waar ben je liever, hier of +bij mammie”, vroeg een onzer eens aan een klein ventje, die op de +zalige warande van een heerlijke boschschool zijn pap op te peuzelen +zat. „Bij mammie”, luidde het antwoord onmiddellijk en zonder +aarzeling. „Maar waarom dan?” „Het is zoo pleizierig bij haar”, kwam +er weer even gedecideerd uit. Het was een kind van arme, ongeschoolde +arbeiders—ik geloof dat hij zei dat zijn vader straatveger was of zoo +iets, en dat het zeker in de kolonie oneindig beter <span class="corr" id="corr30" title="Bron: had">was</span> +dan thuis, maar er was toch iets „pleizierigs” bij mammie, wat voor +zijn gevoel hier ontbrak. „Ik zie mijn dochtertje maar zelden”, zei de +kindervriendin Kalinina tegen mij, als iets geheel natuurlijks; +„meestal moet ik 's morgens héél vroeg weg en ben pas 's avonds thuis; +vaak ook kom ik in 't geheel niet overnachten; zij is overdag op +school en blijft daar eten; gelukkig woon ik samen met een vriendin, +die wat meer thuis is dan ik”.</p> + +<p>Voor de aktieve communisten bestaat het huiselijke leven feitelijk +niet meer. Het is volkomen onvereenigbaar met het recht der partij, +haar leden te „mobiliseeren”, zonder in het minst rekening te houden +met hun persoonlijke omstandigheden. Wie communist is in Rusland, +stelt zijn of haar geheele persoonlijkheid in den dienst der partij.</p> + +<p>Herhaaldelijk ontmoette ik vrouwelijke communisten die mij vertelden, +hoe zij door de partij naar het zuidelijk front waren gestuurd, +terwijl hun man een zending te vervullen kreeg in den Kaukasus, den +Oeral of ook wel buiten Rusland. In zulke gevallen worden de kinderen, +zoo die er zijn, natuurlijk in kolonies opgenomen. „Ik ben een jaar +getrouwd geweest, maar ik heb mijn man in dien tijd bijna niet +gezien”, zei een jonge partijgenoote tegen mij in een gesprek over +deze dingen. Ik ben vergeten of hij na dat jaar gestorven was of wel +dat zij gescheiden waren.</p> + +<p>Natuurlijk zijn zulke gevallen betrekkelijke uitzonderingen; immers +het aantal militante communisten maakt slechts een zeer klein +percentage der bevolking uit, en deze zijn ook niet allen gehuwd. Op +het platteland, onder de boerenmassa's, zullen de vormen van +het leven nog wel weinig veranderd zijn bij vroeger, en voor de +meerderheid der proletariers-gezinnen zal dit eveneens 't geval wel +zijn. Het <span class="pagenum"><a id="p_81">[81]</a></span>groote verschil met vroeger zal wel zijn: het sterk +toegenomen zelfbewustzijn der vrouw. „Bij ons in Petrograd”, vertelde +partijgenoote Kutela, een bekende propagandiste der oude garde mij, +„durven de arbeiders hun vrouwen niet meer slaan of uitschelden. +Immers, wanneer zij dat doen, zeggen de vrouwen kalm: „als je mij niet +goed behandelt, ga ik weg”—en de mannen weten, dat zij hun dreigement +zullen uitvoeren ook”.</p> + +<p>De nieuwe Sowjet-wetgeving maakt scheiding gemakkelijk, voor de +kinderen wordt in het ergste geval wel gezorgd. De vrouwen begrijpen, +dat ze zich niet meer alles behoeven te laten welgevallen, en ze +willen het ook niet, nu ze hun menschelijke waardigheid zijn gaan +voelen.</p> + +<p>Dit alles is verheugend en een groote vooruitgang, maar er zijn ook +donkere plekken in het leven der vrouwen in Rusland, wreede kloven en +troebele wateren, waarvan niemand nog weet, waar ze heenvoeren: naar +een nieuwe schoone zede of naar zedelijke verwarring en verwildering. +De plotselinge verwrikking van den levensbouw heeft veel pijlers +vernield, veel stutten weggeslagen, ook op het gebied der +geslachtelijke verhoudingen, waarvoor nog niets anders en beters in de +plaats is gekomen. De ontzettende, soms in 't ondragelijke stijgende +spanningen in het sociale en politieke leven, werken natuurlijk na in +de sexueele sfeer; met de algemeene ineenstorting der oude +levensvormen verdwijnt de stadigheid der affektie; de onrust en +woeling der buitenwereld verwarren het hart, dat telkens grijpt naar +nieuwe voorwerpen, telkens nieuw-bekoord en gestreeld wil zijn. De +gemakkelijke—misschien àl te gemakkelijke—ontbinding der huwelijken +geeft aan de veranderlijkheid der neiging vrij spel.</p> + +<p>In alle klassen en alle kringen komt deze tot uiting. Men bevalt +elkaar, huwt, gaat spoedig,—na enkele maanden, ja, soms na enkele +dagen,—weer uiteen, huwt opnieuw.... verlaat elkaar weder.... Zoo +althans is het in de groote steden. Ook voor de sexueele verhoudingen +geldt de wet, dat afbreken veel gemakkelijker is dan opbouwen. De +vernietiging van het oude voltrekt zich, wanneer zij eenmaal begonnen +is, bijna van zelf, omdat zij een aantal moeizaam aan banden gelegde +aandriften in den mensch gelegenheid geeft zich uit te vieren. Maar de +vestiging van een nieuwe <span class="pagenum"><a id="p_82">[82]</a></span>zede is een werk van geslachten; immers zij +maakt de beheersching en betooming dier aandriften noodzakelijk; zij +eischt voorzichtigheid, zelfbeheersching en geduld.</p> + +<p>Terugkeer tot de begrippen, vormen en sankties der burgerlijke moraal +op geslachtelijk gebied is uitgesloten voor elk land, waar de stroom +der revolutie de ekonomisch-sociale pijlers dier moraal geheel of +gedeeltelijk heeft weggeslagen. De maatschappij is op weg naar het +communisme; zij zal de vormen van geslachtelijk verkeer en verband +moeten zoeken, uitwerken en vaststellen die bij het communisme passen. +En aan de vrouw, de reeds onthevene van de lijdelijkheid die de zede +haar oplaadde, van het schuwe verbergen der harte-neiging en de vrees +voor de „schande” van het onwettige moederschap, zal hierbij de +zwaarste taak toevallen. Met haar hartetranen en haar hartebloed zal +zij het zoeken en tasten, het beproeven en vaststellen, moeten +betalen, zoolang tot de schoonere, hoogere vorm gevonden is en de +ruimere, mildere zede vastgesteld.</p> + +<p>Niet tot wat de gedachteloozen en oppervlakkigen „geluk” noemen, +bevrijdt de strijd voor een nieuwe samenleving de vrouw van de oude +onzelfstandigheid en slaafsheid, maar tot het verwerkelijken van +nieuwe idealen, tot omhoog-reiking en stijging, tot bewogener +genieting en edeler levenspijn.</p> + +<hr class="fnsep" /> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_1_13" href="#FNa_1_13" class="label">1)</a> Kroepskaja; zoo wordt de vrouw van Lenin vaak genoemd, +bij haar ouden schuilnaam van vóór de revolutie.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_2_14" href="#FNa_2_14" class="label">2)</a> Chaliapin is de grootste Russische zanger; het volk heeft +hem lief.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_3_15" href="#FNa_3_15" class="label">3)</a> Aan de excursie naar dat „modelstadje” had ik niet kunnen +deelnemen.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_4_16" href="#FNa_4_16" class="label">4)</a> Een zuster van Lenin.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_5_17" href="#FNa_5_17" class="label">5)</a> Ik zou de gezichten van russische arbeiders wel eens +willen zien, zoo ze hoorden dat er communisten zijn die beweren dat +Lenin de Europeesche revolutie wil tegenhouden en daarvoor de Derde +Internationale gebruikt, omdat enkel het kapitalisme Sowjet-Rusland +weer op de been kan helpen. „Wat zijn dat voor rare communisten die +zoo iets gelooven”, zouden zij vragen. Hun eigen intuïtie en +klasse-gevoel zeggen hun het tegendeel.</p> +</div> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_83">[83]</a></span></p> + +<h2><a id="VI"></a>VI.</h2> + +<h2 class="tinfo">KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE EN NIEUWE SCHOONHEID.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<p>„Wie naar Rusland komt”, zeide Trotzky op het kongres, „om onze +instellingen te bewonderen, die is geen goed communist”. Een +eigenaardige uitspraak uit den mond van een der leiders van +Sowjet-Rusland, en toch volkomen logisch en begrijpelijk. Trotzky +bedoelde, dat wie gelooft in Sowjet-Rusland de communistische +inrichting van het leven, al is 't ook slechts op een bepaald +onderdeel van het maatschappelijk gebied, kant en klaar en tot +volkomenheid gebracht te vinden, blijk geeft niets van de wording +eener nieuwe samenleving te begrijpen.</p> + +<p>In de burgerlijke maatschappij is sedert vele jaren alles betrekkelijk +stabiel en „af”, d.w.z. de staatkundige en maatschappelijke +instellingen staan in hun groote omtrekken vast, enkel aan de details +wordt nog geprutst, dat zijn de zgn. hervormingen.<a id="FNa_1_18" href="#FN_1_18" class="fnanchor">1)</a> In het land waar +nieuwe klassen, die der arbeiders en boeren, de macht veroverden, is +dit alles anders. Het geheele leven, in zijn volle oppervlak en zijn +verborgen diepten, is in beweging geraakt en die beweging is +tweeledig. Er is de elementaire drang der massaas naar land, naar +vrijheid, naar kennis, naar schoonheid en er is de bewuste +communistische wil om nieuwe levensvormen te scheppen. Tastend gaat +men voorwaarts, doet een stouten sprong vooruit, komt op zijn schreden +terug, <span class="pagenum"><a id="p_84">[84]</a></span>richt op en breekt weer af. Kortom, men experimenteert +voortdurend, niet doelloos en in het wilde weg, maar doelbewust, +uitgaande van bepaalde grondbeginselen en bepaalde richtsnoeren +volgend. Niemand in Rusland gelooft dat de inrichtingen, de +instellingen, de wetten, de scholen, de kunstwerken, die in deze jaren +geschapen worden, het laatste woord van communistische wijsheid en +schoonheid zijn;—maar wel zijn zij er het eerste gestamel van en als +zoodanig onze belangstelling, liefde en bewondering overwaard.</p> + +<p>Over eenige instellingen, die ik bezocht, eenige samenkomsten, die ik +bijwoonde en waarin de eerste kiemen van nieuw leven en nieuwe +schoonheid zich manifesteeren, wil ik hier iets mededeelen. Dat ik +juist deze bezocht of bijwoonde, was geheel toevallig; wat ik zag was +niet opzettelijk „klaargemaakt” om aan vreemde gasten vertoond te +worden, maar behoorde tot het dagelijksche, normale leven van +Sowjet-Rusland. De hier volgende beschrijvingen zijn als het ware het +resultaat van proefpunkties in dat groote lichaam, die evengoed op tal +van andere plaatsen hadden kunnen worden verricht.</p> + +<h3>I. <em class="gh3">Een Modelinrichting voor Zuigelingen en Moeders</em>.</h3> + +<p>Een bulgaarsche doktores vertelde mij op een dag onder het middagmaal +verschillende bizonderheden over de inrichtingen voor jonge moeders en +zuigelingen, die ze te Moscou had bezocht. Het waren er meer dan +twintig en de totaalindruk was, de omstandigheden in aanmerking +genomen, zeer gunstig. Men moet de toestanden natuurlijk niet enkel +meten met West-Europeeschen maat, maar ze ook vergelijken met die +onder het tzarisme en dan is de vooruitgang treffend groot. In het +oude kinderziekenhuis, waar de zuigelingensterfte vóór de revolutie 98 pCt. +bedroeg, is zij thans gereduceerd tot ongeveer 40 pCt., de koks +die er sedert vele jaren werken, zeggen dat het voedsel voor de +grootere kinderen thans veel beter is dan vroeger.</p> + +<p>Van de vele tehuizen voor moeders en kinderen, die de doktores +bezocht, was er vooral één, dat grooten indruk op haar gemaakt had. +„Zulke babies heb ik nog nooit gezien, <span class="pagenum"><a id="p_85">[85]</a></span>zoo gezond, zoo vol +levenskracht,” zeide zij bewonderend, „gaat u daar vooral naar toe.” +Wat zij van de inrichting vertelde wekte in hooge mate mijn +belangstelling op en een der laatste dagen van mijn verblijf te Moskou +slaagde ik er in haar nog te zien, in gezelschap van <span xml:lang="de">Rosa Grimm</span> en van +een paar italiaansche socialisten. Wij werden niet verwacht maar er +was niet het minste bezwaar om ons toe te laten; alleen moesten we +over onze kleeren heen een paar witlinnen schorten met lange mouwen +aantrekken en onze handen wasschen en schuieren, „ten minste als we de +kindertjes wilden aanraken”. In een westersche kliniek zou men ons, +denk ik, verzocht hebben dit geheel na te laten, maar de Russen vinden +het vanzelf sprekend, dat je zulke peutertjes graag eens op je arm +neemt of over hun zachte wangetjes streelt.</p> + +<p>Met den dokter en een der verpleegsters gingen we de drie of vier +verschillende kamers door, waarin de bedjes stonden. In het geheel +waren er op 't oogenblik 35 kinderen en 25 moeders. De hééle +kleintjes, van 3 tot 6 maanden,<a id="FNa_2_19" href="#FN_2_19" class="fnanchor">2)</a> lagen in één vertrek bijeen; de +iets ouderen en de „grooten” (van 9 maanden ongeveer tot 1 jaar) waren +ook weer samen. In de kamer van de heele kleintjes mochten we slechts +even een kijkje nemen; we moesten fluisterend spreken om ze niet +wakker te maken of te verschrikken, want ze moesten 't nog heel rustig +hebben. Maar van de „grooteren” waren de meeste wakker; ze lagen te +spelen of te lachen en te kraaien in hun bedjes; we mochten gerust +naar hen toe gaan, tegen ze praten en ze op den arm nemen. „Ze zijn +niets schuw of eenkennig”, zei de dokter, „het zijn al sociale +wezentjes, die het heel gezellig vinden als je bij hen komt en je wat +met hun bemoeit”. De grootere kinderen, voor zoover ze wakker waren, +lagen in hun bedjes met niets dan een kort hemdje zonder mouwen aan, +en 't dek heelemaal weggeslagen; je zag hun roze voetjes, hun bloote +beentjes en buikjes; de ramen stonden wijd-open, de lekkere zomersche +lucht stroomde uit den tuin naar binnen en de kindertjes schenen zich +in dat licht- en luchtbad erg behaaglijk te voelen, ze <span class="pagenum"><a id="p_86">[86]</a></span>trappelden en +lachten en er waren er maar een paar, die even een deuntje huilden. +Zoodra er eentje in slaap viel kwam gauw een van de jonge, zachte +zusters en dekte het lekker warm toe, want ze mochten natuurlijk +alleen zoo bloot liggen, zoolang ze wakker waren en zich konden +bewegen.</p> + +<p>Onder 't rondgaan vertelde de dokter ons een en ander van de algemeene +hygiënisch-paedagogische beginselen, waarnaar deze kinderen werden +opgevoed. Werktuiglijke uniformiseering als in de oude gestichten acht +men uit den booze, maar evenzeer de overdreven individualiseering van +het burgerlijke gezin, waar in den regel twee personen, de moeder en +de dienstbode, noodig zijn om één kind te verzorgen, dat zich +onvermijdelijk al vroeg de spil gaat voelen waar het huishouden om +heen draait. „Wij probeeren hier van onze kinderen sociale wezens te +maken, daarom hebben we graag bezoek, en als de kinderen groot genoeg +zijn om in de box te spelen, zetten we er twee of drie bij elkaar; het +is grappig hoe jong ze al op elkaar gesteld worden en affektie voor +elkaar gaan gevoelen.”</p> + +<p>„De voeding is zoo geregeld, dat zooveel mogelijk elk kind al is het +slechts een paar borstvoedingen per etmaal krijgt; de moeders, die +veel zog hebben, helpen degene met weinig zog en natuurlijk ook de +moederlooze kindertjes, want we hebben tamelijk veel weezen en +half-weezen hier. We probeeren niet enkel de kinderen op te voeden, +maar ook de moeders. We leeren hun reinheid en hygiëne en we leeren +hun ook de blinde instinctmatige liefde voor hun eigen kind over te +dragen op andere kinderen, het moederlijke en sociale gevoel te +verbreeden.”</p> + +<p>Een bijzonder sympathieke kerel was die dokter, met een vriendelijk, +levendig en schrander gelaat en innemende manieren. Menschelijkheid en +vertrouwen straalden van hem uit; de manier waarop hij onder het +praten soms ineens naar een van de bedjes toestapte, een van de kleine +bewoners er van beetpakte en in zijn sterke kloeke handen naar boven +haalde, juist zooals je een vischje uit de goudvisschenkom of een jong +hondje uit zijn nest zou tillen;—de warme zachtheid en de rustige +beslistheid waarmee hij met die teere wezentjes omsprong, waren +alleraardigst om te zien. Later hoorde ik tot mijn verwondering, dat +hij geen <span class="pagenum"><a id="p_87">[87]</a></span>partijgenoot was; de mentaliteit van een communist scheen +hij mij in hooge mate te bezitten.</p> + +<p>De meeste kinderen zagen er kostelijk uit; blozend, niet te dik, maar +stevig, met heldere oogen en heerlijk levenslustig. Een paar +miesertjes waren er onder: ééntje vooral, zoo'n echt +embryo-van-een-aapje-op-sterk-water, zou je gezegd hebben; met een +mager ouwemannetjes gezichtje, beentjes en armpjes als lucifers. „Die +is nog pas een paar weken hier”, zeide de dokter, „zijn moeder, een +arme boerin, heeft hem gevoed met gekauwd roggebrood en hij was er +bijna geweest. Gelukkig maar, dat hij hier is gekomen, hij zal best +opknappen; een echt proletariërtje is hij, een dapper kereltje vol +levenskracht, hij huilt haast nooit.”</p> + +<p>De zaaltjes, waar de kinderen lagen waren dood-eenvoudig, op 't +armoedige af, een bloeiend plantje hier en daar op de vensterbank +vormde de eenige versiering. Maar de zuster zei, dat men de kamers +voor de moeders op de bovenverdieping zoo gezellig en gerieflijk +mogelijk had ingericht.<a id="FNa_3_20" href="#FN_3_20" class="fnanchor">3)</a> „Wij vinden, dat vrouwen, die voeden, een +rustige, prettige omgeving moeten hebben.” Sommigen van de moeders +hielpen in huis, de meesten werkten op fabrieken; wie te ver weg +moesten om in de middagpauze terug te kunnen komen ten einde hun +kleintje te voeden, lieten voldoende zog achter vóór een maaltijd of +wel er werd op dat uur een flesch gegeven.<a id="FNa_4_21" href="#FN_4_21" class="fnanchor">4)</a></p> + +<p>De gezondheidstoestand van de kinderen is schitterend: wij vroegen +naar het sterftecijfer: in het afgeloopen jaar was er van de vijftig +kleintjes één gestorven, dat is dus 2 pCt. „Maar”, zeide de dokter, +„vergeet niet, dat het allemaal, geheel of ten deele borstkinderen +zijn.”</p> + +<p>Een vriendelijk proper zaaltje naast de kinderkamers was voor het +voeden, het wegen van de kleintjes, enz. ingericht. De muren hangen +vol platen en terwijl de zoogende moeders er rustig zitten, de voeten +op een bankje, het klokkende mondje aan haar borst, dwalen hare +blikken langs de wanden en vangen de voorstellingen op, die de +hygiënische <span class="pagenum"><a id="p_88">[88]</a></span>lessen, welke men hun inprent versterken. Een paar van +deze platen heb ik al beschreven; een andere serie die mij bijbleef, +bracht in beeld het wisselen der kindersterfte al naar de seizoenen. +Op elke prent van deze groep van vier was een berk afgebeeld; op de +eene met kale wintersche takken, op de tweede in teere lentedos, op de +derde dicht en vol bebladerd en op de vierde met 't gele verflenste +herfstblad er omheen gestrooid. Bij elke berk stond een troepje +kinderen, grooter of kleiner, al naar de kindersterfte in dat seizoen +grooter of kleiner placht te zijn; en in overeenstemming daarmee, een +paar, meerdere of vele houten kruisen, zooals men ze op de kerkhoven +vindt. Er was iets zeer suggestiefs in deze eenvoudige, sober +gekleurde voorstellingen; ik kon mij denken, hoe een moeder, die +maanden lang dagelijks daar op heeft gestaard onder het voeden van +haar kindje, ze nooit vergeten zal, en als de gevaarlijke zomermaanden +komen, bij de gedachte aan die eene prent met de talrijke houten +kruisjes, haar zorg en waakzaamheid verdubbelen zal.</p> + +<p>Aan de inrichting is een vrouwelijke psycholoog verbonden die de +gedragingen der kinderen (b.v. het aantal malen, dat een kind naar een +speelgoed grijpt voor het dit weggooit; of het al dan niet uit drift +huilt en tal van dergelijke dingen) bestudeert en systematiseert om +gegevens te verzamelen over den aanleg en de ontwikkeling van het +karakter in het eerste levensjaar. Tot onzen spijt was zij er dien dag +niet, zoodat we slechts enkele losse mededeelingen over haar arbeid +kregen. „Wij gelooven volstrekt niet, dat we hier alles het beste +doen,” zeide de dokter mij bij het afscheid, „we zijn zoo zeer +afgezonderd geweest van Europa, dat we in 't geheel niet weten welke +vorderingen men daarginds in de verzorging en opvoeding van +zuigelingen heeft gemaakt, en we verheugen ons, nu het verkeer wordt +hersteld, met soortgelijke inrichtingen onze ervaringen uit te +wisselen.”</p> + +<p>Ik antwoordde niet veel en beperkte er mij toe, den hupschen monteren +dokter warm te bedanken voor wat wij goeds en belangwekkends gezien en +gehoord hadden. Maar in mijn hart dacht ik: „mooier en beter +ingerichte zuigelingenklinieken zullen er ongetwijfeld in West-Europa +vele zijn; en even ongetwijfeld nog veel meer vondelingen- en +bestedelingengestichten waar 't heel wat minder is. <span class="pagenum"><a id="p_89">[89]</a></span>Maar de geest van +sociale saamhoorigheid en kameraadschap, dien men hier poogt den +kinderen en moeders in te prenten,—waar vindt men dien, behalve in +Sowjet-Rusland?”</p> + +<p>Bij den uitgang nam een van de italiaansche socialisten mij apart, om +zijn kritiek tegen mij te luchten. Hij was een dokter en had een paar +keer aan de zusters diepzinnige vragen gedaan, of de fleschjes in +stoom of in kokend water werden gewarmd en dergelijke. Ik echter had +mij in stilte aan hem geërgerd, omdat hij zoo overluid sprak en +lachte, dat de muren trilden en de kindertjes lagen te schudden in hun +ledikantjes. „Heel aardig, heel aardig”, zei hij op neerbuigenden +toon, „maar wat zijn die Russen toch onsystematisch! De dokter had ons +natuurlijk eerst beneden een algemeene uiteenzetting moeten geven, dat +zou het bezoek zeer bespoedigd hebben. En dan, met die melk, ja dat is +ook niet heelemaal in den haak. Hoorde u wat ik aan de zuster vroeg of +de flesschen wel „<span xml:lang="fr">au bain Marie</span>” gewarmd worden? Dat heeft n.l. een +anderen invloed op de microben dan......<span class="corr" id="corr31" title="Niet in Bron">”</span></p> + +<p>En hij wou een geleerde uiteenzetting beginnen over de veranderingen +die melk door verschillende verhittingsprocessen ondergaat. Maar ik +gaf er hem de gelegenheid niet toe, zei dat ik geen tijd meer had en +slipte weg. De gedachte flitste door mij heen: „Man, je bent een +Italiaan geboren, maar je behoorde.... een Duitscher te zijn.”</p> + +<h3>II. <em class="gh3">Scholen in het Bosch</em>.</h3> + +<p>Onder mijn prettigste herinneringen aan Sowjet-Rusland zijn die van +enkele autotochten naar buiten, die ik in klein gezelschap maakte om +scholen of kinderkolonies te bezoeken<span class="corr" id="corr32" title="Niet in Bron">.</span> Het leven was druk en +rommelig te Moskou; de maaltijden in het overvolle karavanserail +brachten niet veel verpoozing tusschen of na de zittingen van het +duizendhoofdig kongres. Welk een heerlijkheid, ontvoerd te worden aan +het geroezemoes, de twistgesprekken en de politieke opwinding van die +sfeer, om met enkel de vriendelijke gezichten van Kalinina <span class="pagenum"><a id="p_90">[90]</a></span>en +Elizarowa tegenover en dat van de een of andere verheugde tochtgenoot +naast je, in de geruischloos voortjagende auto de vage, slordige +buitenwijken van Moskou achter je te laten, de leelijke optrekjes en +magere akkertjes voorbij te vliegen en de donkere lijn der bosschen +elke minuut naderbij te zien komen. Van den hobbeligen straatweg +afbuigend, een dier tallooze breede berkenlanen in, die naar de +eindeloosheid schenen te voeren, bereikten wij dan, in den regel niet +zonder eenig dwalen, de idyllische plek-in-het-woud, waar wij moesten +wezen. Van achter de statige stammen der reuzensparren, of uit de +breede waranda van een stevig, eenvoudig houten huis, kwam een troepje +kinderen met uitroepen van vreugde op „de auto van Kalinina” +toegesprongen, de vreemde genooten vol vertrouwende hartelijkheid +begroetend. De eerste keer dat Kalinina en Elizarowa mij op zulk een +uitstapje meenamen, bezochten wij het „Muziektechnikum”, zooals de +russische uitdrukking luidt, van Tarasowka, hetzelfde dorp waar ik een +paar weken later, in een ander deel van het groote natuurpark dat het +omringt, zulk een schitterend kinderfeest zou bijwonen.</p> + +<p>Ook hier waren, evenals in alle andere instellingen voor kinderen +buiten die ik bezocht, de ongeveer tachtig interne leerlingen met de +verzorgers en opvoeders gehuisvest in een aantal dicht bij elkaar +gelegen datschas. Een paar van deze huizen bevatten de frissche +slaapkamers, in een ander zijn de lokalen voor onderwijs en +handenarbeid, in een derde gebouw bevindt zich de club, enz. De +maaltijden worden 's zomers hetzij op een grasperk vóór het huis of in +een der ruime waranda's gebruikt, die bijna elke wat grootere datscha +bezit. Een dergelijke paviljoen-indeeling sluit natuurlijk de +eenvormigheid en naargeestigheid van het gestichtsleven volkomen uit, +de sfeer doet denken half aan die van een talrijke +familie-met-veel-kinderen-te-logeeren buiten, half aan de +genoeglijkheid van een bestendige picnic.</p> + +<p>In het muziektechnikum te Tarasowka onderging ik voor den eersten keer +die stemming van rust en mildheid, van onbezorgdheid en overgave, van +een geheel ongedwongen, affektueuzen omgang tusschen opvoeders en +kinderen, die mijn herinnering aan deze uren, in de kinderkolonies +doorgebracht, met zulk een zachten, weldadigen glans omgeeft.</p> + +<p>Eerst moesten wij natuurlijk aanzitten om met den professor-direkteur +<span class="pagenum"><a id="p_91">[91]</a></span>en een paar van de leerkrachten thee te drinken. Dit gebeurde in een +dier lichte, eenvoudige kamers met weinig meubelen, weinig gordijnen, +en op den tuin uitziende vensters, zooals men ze ook in ons land in +ouderwetsche, wat afgelegen buitenhuizen nog wel vindt. Alleen plegen +daar de muren witgekalkt of met een licht behangseltje overtrokken te +zijn, terwijl wij hier zaten tusschen lichtbruin gebeitste houten +wanden. Buiten speelden gouden zonnestralen door het jonge loover van +eschdoorns en berken, een merel dichtbij, jubelde zijn blij-glanzend +wijsje. En ik, die noode de vroeg-zomersche geneugten van Holland had +achtergelaten, voelde een verteederd verlangen als een zoete pijn +schieten door het hart....</p> + +<p>De direkteur van het muziektechnikum van Tarasowka is een +oud-professor van het Moskousche konservatorium, een goede vijftiger, +denk ik, maar zijn hartgrondige stem en de loutere blik van zijn +bebrilde oogen hebben de kinderlijke argeloosheid en het roerend +levensvertrouwen van wie eeuwig jong blijven. Een zonnige natuur, +muziek-enthousiast en kindervriend, zooals heel zijn wezen verraadde, +leek hij bij uitstek geschikt voor zijn taak, aan +volkskinderen-met-aanleg een goede algemeen-muzikale opleiding te +geven. Over zijn werk sprak hij met groote warmte. Zijn vriendelijk +rond gezicht, met den fijnen mond, zijn gulle lach en zijn opgewekte +manieren straalden liefde uit, voldoening en geluk. Eenmaal slechts +trok een wolk over zijn voorhoofd: het was toen hij klaagde tegen ons +over het groote gebrek aan snaren voor strijkinstrumenten, dat in +Rusland bestaat: of het ons niet mogelijk zou zijn, vroeg hij, hem die +uit het buitenland te verschaffen? Ik beloofde, thuis gekomen, te +zullen doen wat ik kon<a id="FNa_5_22" href="#FN_5_22" class="fnanchor">5)</a>.</p> + +<p>De professor kende enkel Russisch; van de jongere leerkrachten spraken +er een paar Duitsch, andere Fransch of Engelsch. Behalve in muziek, +harmonieleer en moderne talen, kregen de leerlingen ook les in +rekenen, natuurkunde, aardrijkskunde en geschiedenis. Het +muziekonderwijs werd gegeven op half-klassikalen, half individueelen +grondslag; koorzang, <span class="pagenum"><a id="p_92">[92]</a></span>samenspel en rythmische gymnastiek vormden de +basis; de meer begaafden leerden daarenboven een of meer +muziekinstrumenten bespelen. Om de kinderen te oefenen zich vrij en +gemakkelijk te bewegen en de scheppende verbeelding op te wekken, was +als een der leervakken de „dramatische improvisatie” ingevoerd. De +leeraar gaf een thema op aan twee of meer leerlingen; na enkele +minuten voorbereiding moesten zij dit, al dan niet gekostumeerd, +mimeeren. Allerlei themata werden voor deze kleine pantomines +gebruikt; de meest geliefde waren, zoo ik mij niet vergis, die uit +oude of gemoderniseerde sprookjes.</p> + +<p>De leeraar in de dramatische vakken, die mij dit alles vertelde was +een jonge, lange, broodmagere blonde man—zelf schrijver van +tooneelstukken—met een zacht gezicht en enthousiaste oogen. In het +algemeen trof mij, bij alle opvoeders, met wie ik bij mijn bezoeken +aan de instellingen voor kinderen in aanraking kwam, een +aantrekkelijke eenvoud en een groote menschelijke mildheid. Zij deden +mij het meest denken aan enkele mij bekende onderwijzers van onze +„humanitaire scholen”. Het ouderwetsche type „schoolmeester” of +„schooljuffrouw” ontmoette ik niet.</p> + +<p>Op het theedrinken volgde een bezoek aan de verschillende huizen. Wij +zagen de gewone, uiterst eenvoudig gemeubelde, maar zindelijke en +frissche slaapzaaltjes, die ik elders ook zou vinden, verder een +aantal muziekkamertjes, waar niets anders dan een groote vleugel, een +pianokruk en een lessenaar stond. Een paar kinderen zaten ijverig te +studeeren; de gamma's en Czerny-études klonken op dien zonnigen +zomermorgen door de gangen even droomerig en half onwezenlijk als zij +dat hadden gedaan in mijn vaders huis, toen ik zelf een kind was.</p> + +<p>Wat het meest indruk op mij maakte bij dezen rondgang was het vertrek, +waar netjes achter gordijnen (kasten waren er niet) de kleeren van de +kinderen geborgen werden: kleurige, frissche linnen of katoenen jurken +voor de meisjes, russische blouses voor de jongens en stapeltjes +helder gewasschen, netjes gevouwen ondergoed. Een hollandsche +huisvrouw zou er schik in gehad hebben. Daarnaast was de afdeeling +„tooneelgarderobe”, zorgvuldig gerangschikt en goed <span class="pagenum"><a id="p_93">[93]</a></span>voorzien. Een +suggestie van heerlijke verkleedpartijen, fantastische charades en +pantomimes ging hiervan uit. Er waren bonte boerendrachten, +zwart-en-roode hemden voor duivels en heksen, prachtgewaden voor +prinsen en prinsessen uit de sprookjes, het meeste in huis vervaardigd +van eenvoudig materiaal, maar met smaak en fantasie. Het gebrek aan +zijde, gaas en fluweel had er toe gevoerd, de ornamenten op de linnen +en katoenen stof te schilderen. Daarmee waren heel aardige effecten +bereikt. Maar wat hing daarin tusschen die „<span xml:lang="en">home-made</span>” tooneelkleeren, +kostbaar-glanzend, met een diepen, kleurigen weerschijn? Twee jurken +van bebloemd brokaat waren het, van een zijde, zoo stijf en zwaar, dat +ze leken te zullen blijven staan waar je ze neerzette. Uit de +garderobe van welk keizerlijk theater <span class="corr" id="corr33" title="Bron: zoud n">zouden</span> die +pronkstukken wel afkomstig zijn geweest? Of—uit de diepe kleerkast +van welke prinses-van-den-bloede?</p> + +<p>Terwijl wij een en ander bekeken, hadden de kinderen de uitvoering +voorbereid. Het tooneel, waarop deze plaats zou vinden, gaf aan den +voorkant toegang tot een soort park; daar stonden eenige rijen +ruw-houten banken, die, naar ik schatte, een publiek van een kleine +honderd personen plaats boden. Wij gingen vooraan zitten, en de +opvoering begon: koorzang, orkestspel (het orkest bestond nog slechts +enkele maanden) vocale en instrumentale soli, nationale dansen, en +dramatische improvisaties. De kinderen musiceerden zonder eenige +gegeneerdheid of verlegenheid; ze waren er heelemaal in. En het +musiceeren was hun blijkbaar een groot genot. Het samenspel en de +koren klonken beschaafd en zuiver; er waren een paar goede, klankvolle +stemmen bij, en een meisje met een lage, volle altstem maakte den +indruk van een bijzonder muzikaal en dramatisch talent.</p> + +<p>Het was bijna niet te gelooven, dat de school pas sedert een jaar +bestond en de leerlingen zonder uitzondering voortkwamen uit een +milieu, waarin ze nooit gelegenheid gehad hadden muziek te leeren. +Misschien levert de veel voorkomende muzikale en dramatische +begaafdheid bij het russische volk voor dit feit de verklaring, in +verband natuurlijk met de bezielende persoonlijkheid van den directeur +en met de concentratie bij het werk, die de ligging der school, verweg +van de verstrooiing en versnippering van het stadsleven, ongetwijfeld +in hooge mate moet bevorderen.</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_94">[94]</a></span></p><p>Terwijl wij daar zaten en luisterden, waren er telkens nieuwe +toehoorders bij gekomen: leerlingen, schoolpersoneel, arbeiders en +zomergasten uit de buurt. Zachtjes kwamen zij over het tuinpad +aanloopen en namen tusschen ons plaats op de withouten banken. Allen +waren welkom, allen genoten de harmonieën der muziek en, naar mij +voorkwam, ook de geestelijke harmonieën van vrede en louterheid en +broederlijkheid, die voor het hart hier hoorbaar werden. Maar voor mij +was er wrangheid gemengd in dezen beker. Nooit heb ik de kinderen van +Sowjet-Rusland gezien bij hun spel en hun werk en hun maaltijd, of een +ontroering kropte in mijn keel, en mijn hart sloeg in smartelijk +verlangen. Het beeld van de millioenen proletariërskinderen in de +rijke landen van West-Europa, opgroeiend in de oude dofheid, de oude +verwaarloozing, <span class="corr" id="corr34" title="Bron: reeds">rees</span> als een bittere vloed in mij op. En +niet minder bitterheid was er in de gedachte aan de toegewijde zorg, +liefde en teederheid, die in dit uitgemergelde land het onmogelijke +beproefden om van de kinderen ontbering en armoe ver te houden, hun +jeugdjaren te maken tot het tooverland vol wisselende vreugden, wat +zij voor alle kinderen behoorden te zijn.......</p> + +<p>De eigenlijke bosch-school, die ik eenige weken later,—ditmaal niet +in gezelschap van Kalinina en Elizarowa, maar met twee of drie +mede-afgevaardigden—bezocht, lag veel dichter bij Moskou, op zijn +best een kilometer of tien van de buitenwijken verwijderd. Ik meen mij +te herinneren, dat de instelling „Het Kindernestje” heette, en +inderdaad lag zij als een nestje verscholen tusschen het hooge +geboomte van een lommerrijk park, waar onze auto moeite had haar te +vinden. „We zijn er gelukkig; als er nu ook nog een stalowoi (eetzaal, +restaurant) in de buurt was,” zei de towaritsch-chauffeur lachend, +terwijl hij den wagen onder de hooge berken van de laan, naast het +hek, terzijde van een groot, wat vervallen uitziend buitenhuis deed +stilstaan. Zijn wensch zou spoediger vervuld worden dan hij dacht: de +tafel stond gedekt onder de open waranda, de soep werd juist +opgediend. Er waren slechts weinig kinderen tehuis; de meesten maakten +een uitstapje. Plaats genoeg dus voor de onverwachte en ongenoode +gasten! We schikten aan tusschen den leider, het schoolpersoneel en de +jongere kinderen, die thuis waren gebleven; onze chauffeur en de <span class="pagenum"><a id="p_95">[95]</a></span>tolk +waren natuurlijk ook van de partij. Het menu was groentesoep met brood +en een soort grove haverpap; enkel de kinderen kregen een beetje zure +melk toe. Het voedsel was lang niet meer zoo goed en overvloedig als +in de eerste jaren der republiek, zeide men ons, al kregen de kinderen +nog altijd het beste wat men te geven had.</p> + +<p>Het huis waar wij ons bevonden was een zoogenaamde proefschool voor +normale kinderen, dat er naast een openluchtschool voor zwakken en +tuberculeuzen. Wat verder het park in stond het gebouw voor de +onderwijzeressen, die in hun vacantie hier een kursus in practische +opvoedkunde volgden. De leider der geheele inrichting maakte zich, tot +mijn vreugde en verrassing, bekend als een broer van den genialen +Rosarow, den man van de Moskousche theatervoorstellingen voor +kinderen en het groote kinderfeest te Tarasowka. Nu kon ik hem nog de +boodschap meegeven aan zijn broer, hoezeer ik dien dag had genoten. Na +den maaltijd liet hij ons de geheele inrichting zien. Zij was vroeger +de bezitting geweest van een zeer vermogend man, die haar echter reeds +voor den oorlog wegens financieelen achteruitgang had laten +verwilderen en vervallen. Alles was grootsch aangelegd, er waren +reusachtige boomgaarden—dit jaar leeg van vruchten helaas—en +uitgestrekte moeslanden. Er was ook een boerderij met een paar koeien +en paarden en wat klein vee. Onder leiding van den tuinman-instructeur +hielpen de kinderen de groente- en aardappelenlanden onderhouden. +Daarenboven had elk hunner zijn eigen tuintje, waar hij kon zaaien en +planten net wat hij wou. Rosarow maakte ons op een dier tuintjes +opmerkzaam, waar de planten veel te dicht op elkaar stonden. „Daar +komt niets van terecht natuurlijk, maar wij laten de kinderen rustig +begaan: zij moeten leeren door hun fouten.” Twee andere van die +langwerpige reepjes tuin naast elkaar wees hij ons, van boven +verbonden door een halven cirkel, waarin het koren al hoog opschoot. +„Aardig hè?” zeide hij, „dat is van twee zusjes; hiermee willen ze +aangeven, dat hun tuintjes half-gemeenschappelijk zijn.” Behalve den +arbeid in den tuin en op het land verrichten de kinderen ook huiswerk, +onder toezicht van de verschillende „instructeurs”. Aan dit huiswerk +namen alle leerkrachten deel; dienstboden waren er niet. Alle kinderen +leerden muziek, ook teekenen <span class="pagenum"><a id="p_96">[96]</a></span>werd aangemoedigd; voor eenige +zwak-begaafden, die moeite hadden het gewone onderricht te volgen, +wilde men een naaikamer en een hoedenmakerij inrichten.</p> + +<p>In het huis voor de kursisten zaten een aantal meisjes en vrouwen, ook +weer in zoo'n heerlijke breede waranda, ijverig aanteekeningen te +maken onder leiding van de directrice, een sympathieke +persoonlijkheid, innemend en vol beheerschte kracht. Onder de meisjes +troffen mij veel lieve, schrandere gezichten. Dit waren allen +onderwijzeressen aan dorpsscholen; na den kursus van twee maanden hier +gevolgd te hebben, zouden zij weer naar het platteland terug gaan. +Vóór de waranda lag een groot stuk grond, blijkbaar versch omgespit en +gereed om bezaaid te worden. „Dat stuk hebben de kursisten vanmorgen +omgewerkt, nu kunnen er nog rapen op gezaaid worden voor den winter,” +zeide de directrice. „En op 't oogenblik waren wij juist bezig een en +ander te bespreken over de keuken: de waarde van verschillende +voedingsmiddelen en zoo.” Zij stond op om ons de keuken te toonen; een +model van zindelijkheid en netheid was die.</p> + +<p>In de openlucht-school voor de zwakke kinderen werd toen we kwamen, +juist thee gedronken. Zooveel mogelijk worden deze sterker gevoed dan +hun gezonde kameraadjes; ik zag dat ze boterhammen met boter en suiker +kregen en vruchtenthee met melk. De normale kinderen krijgen een half +pond brood per dag, de zwakken een heel pond; het brood is voedzaam en +smakelijk, dank zij het meel der Amerikaansche en Engelsche kwakers. +„Hadden wij maar wat meer technische hulpmiddelen tot onze +beschikking,” zeide Rosarow bij het afscheid tot ons, „vooral machines +en werktuigen; wij zouden zoo graag veel willen doen, de nieuwe +onderwijsmethode op grondslag der polytechniek doorzetten. Maar +Rusland is nu te arm, enkel de naakte aarde hebben wij en onze handen +om haar te bewerken—en dat is niet genoeg”. Hij zei het met een lach, +maar het sneed mij door de ziel.</p> + +<p>Ook deze man antwoordde mij, toen ik er hem naar vroeg, geen +georganiseerd communist te zijn. Maar in hoeveel wèl-georganiseerde +communisten ten onzent leeft zulk een warm en daadkrachtig +gemeenschapsgevoel als waarvan zijn uitingen en heel zijn wijze van +doen getuigden!</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_97">[97]</a></span></p> + +<h3>III. <em class="gh3">Het groote Kinderfeest te Tarasowka</em>.</h3> + +<p>....Dien morgen kwamen Kalinina en Elizarowa mij met een der ruime, +sterke auto's van het Uitvoerend Komité der <abbr title="Russische Socialistische Federatieve Sovjet-Republieken">R. S. F. S. R.</abbr>—„de auto +van Lenin”, zooals het in den volksmond heet,—halen om een groot +kinderfeest te zien in een kolonie ongeveer 30 <span class="info" title="1 werst = 1066,78 meter">werst</span> +van Moskou verwijderd. Met een vaart ging het over de hobbelige keien +van den grooten weg naar het zuiden; eerst door triestige, vervallen +voorsteden, toen langs velden en bosschen. Het had de laatste dagen +veel geregend; het gras aan de bermen van den weg, de akkers en de +boomen zagen er frisch en verzadigd uit. Een paar keer passeerden we +een dorp; maar het echte platteland was dit nog niet: van de povere +houten huizen behoorden niet velen aan boeren, het waren optrekjes +voor den zomer, zoogenaamde datschas. Er stonden er nogal wat leeg: de +moeilijkheden met de voedselvoorziening hielden veel menschen er van +terug, naar buiten te gaan; in de stad werkte de rantsoeneering beter. +Of ze zich dan niet op het land zelf konden voorzien, vroeg ik. In den +omtrek van Moskou zeker niet, luidde het antwoord, daar was sedert +lang alles kaalgevreten; men moest dan véél dieper het binnenland +ingaan.</p> + +<p>Even voorbij een klein stationnetje, eenzaam tusschen de bosschen, +boog onze auto van den grooten weg af. Wij sloegen een van die +verrukkelijke landwegen in, zooals men ze enkel in Rusland vindt, héél +breed,—drie of vier karresporen naast elkaar—en bezoomd met +prachtige, statige berken. In voor- en najaar zijn die wegen niet te +berijden, maar nu ging het best, al was er wel eens een diepe met +modder gevulde kuil, die de auto noodzaakte zijn vaart te minderen. Nu +moest onze towaritschbestuurder, evenals op de vorige tocht, telkens +naar de juiste route informeeren: hij kwam uit Petrograd, was nog maar +kort te Moskou in dienst. En er zijn er zooveel van die breede, met +berken bezoomde lanen, en ze lijken allemaal zoo op elkaar! Echter, de +menschen van de streek wisten allemaal waar „de kinderkolonie van de +Tarasowka” lag, en zoo kwamen we dan, met veel vragen en slechts +weinig dwalen, ten slotte waar we moesten zijn.</p> + +<p>Langs de lanen waar we nu doorreden had men kleinere <span class="pagenum"><a id="p_98">[98]</a></span>of grootere +stukken bosch—van een halve tot een paar hectaren schatte ik +ze—omgeven door vrij primitieve palissaden. Op elk dier stukken +stonden enkele houten huizen van verschillende afmetingen, allen in +zwitsersche chaletstijl, maar armoediger en minder smaakvol: dit was +Tarasowka. Het is geen eigenlijk dorp maar een villakolonie tusschen +groote bosschen, echt russische bosschen van gemengd loof- en +naaldhout: sparren, beuken en eschdoorns, een heerlijkheid van welig, +krachtig hout. Hoeveel mijlen strekken de bosschen om Tarasowka zich +uit?—Ik weet het niet. „O, ze zijn groot, heel groot,” zeide men mij +toen ik er naar vroeg, met een wijd gebaar naar de ruimte. De Rus +verliest zich in de mateloosheid van zijn land.</p> + +<p>Van de 500 chalets waaruit Tarasowka bestaat, zijn er 150 +genationaliseerd en tot kinderkolonies ingericht geworden<a id="FNa_6_23" href="#FN_6_23" class="fnanchor">6)</a>; ze +liggen niet allemaal op een kluitje, maar tusschen de anderen in. We +moesten het huis „Clara Zetkin” hebben: het te vinden werd weer een +heel gezoek in dat labyrinth van lanen! Gelukkig kwam ons uit een der +andere kinderhuizen een jongen tegemoet, een flink, zelfstandig +jog, vrijmoedig en behulpzaam. Hij was voorzitter van de +kindercommune, zei hij, en zou ons brengen waar we moesten zijn.</p> + +<p>Daar hoorden we dat de ochtend-parade met gemeenschappelijk gezang en +gymnastiek al afgeloopen was. We hadden die verzuimd doordat Kalinina +'s morgens een feest van Moskousche kinderen had moeten inspecteeren. +De kinderen van Tarasowka waren juist allemaal naar de tehuizen terug +om te eten en te rusten. Maar het eigenlijke feest begon pas 's avonds +om 6 uur<a id="FNa_7_24" href="#FN_7_24" class="fnanchor">7)</a>, dat zouden we dus bijwonen. Den middag konden we +gebruiken om het schoolgebouw, het clubhuis en enkele huizen te +bezoeken en zoo een indruk te krijgen van de dagelijksche omgeving der +kinderen.</p> + +<p>De houten chalets, waarin de meeste kinderkolonies zijn ondergebracht, +hebben voor ons gevoel, gewend als wij <span class="pagenum"><a id="p_99">[99]</a></span>Hollanders zijn aan witte +muren en lichte behangsels, iets sombers. Dit komt door de kale bruine +sigarenkistjesachtige wanden, en doordat ze liggen aan alle kanten +tusschen het hooge hout. Gedempt valt het daglicht binnen door de +kleine vensters. Maar de meesten van die huizen hebben groote open +waranda's en balkons, en dat is voor de kinderen een heerlijkheid! +Daar spelen de kleintjes, daar gebruiken allen hun maaltijden, +kinderen en personeel. Ook nu stonden de tafels gedekt. In alle +kolonies en scholen die ik zag, wordt geprobeerd het voor de kinderen +aan tafel en in huis gezellig te maken; overal was met een wit +tafellaken gedekt en versierden groote bouquetten veldbloemen de +tafels; sommigen van hen bekoorden door hun schilderachtigheid en het +fijne gevoel voor kleurschakeering. Ook de huizen zelf die we +bezochten waren versierd ter eere van het feest; de kinderen hadden +dit zelf gedaan met takken en twijgen die ze uit het bosch haalden en +aan de muren spijkerden; een frissche geur van hars en dennen kwamen +ons uit de kamers te gemoet. Wat waren die kamers eenvoudig! Er stond +niets dan het hoognoodige: enkele tafels en stoelen. Kasten zag ik +bijna nergens, behalve kleine open kastjes voor speelgoed en +leermiddelen. De kleeren worden geborgen achter een gordijn; voor 't +wasschen zijn afzonderlijke ruimten ingericht. Doordat dit alles +huizen geweest waren van middenstanders, beambten enz.—dus +betrekkelijk klein en eenvoudig,—waren er nergens groote slaapzalen +met tientallen bedden. Dat paste trouwens ook heelemaal niet in het +systeem: men wilde de kinderen opvoeden wel buiten de bekrompenheid en +engheid van 't „burgerlijke” gezin, maar niet in een kazerneachtige +omgeving. Elk „huis” leefde als een groote familie; slaapkamers met +meer dan vier à zes bedden vormden een uitzondering. Blijkbaar deed +men zijn best om vooral de slaapkamers der grootere meisjes met +geringe hulpmiddelen, als wat snuisterijtjes aan de muur, een enkel +aardig kleedje enz. zoo knus mogelijk te maken. In bijna alle kamers +hingen portretten van Lenin en Trotzky—en wàt voor portretten, groote +goden! Wat voor denkbeeld, dacht ik dikwijls, moeten de kinderen zich +wel vormen van de leiders van den staat, waarvan zij zooveel goeds +hooren en die zij als zulke monsters zien voorgesteld.—Maar ook zag +ik telkens in de slaapkamers aan de muren bidprentjes <span class="pagenum"><a id="p_100">[100]</a></span>hangen, die de +kinderen meegebracht hadden of toegestuurd kregen.</p> + +<p>Van uniforme kleeding was natuurlijk geen sprake. Enkele groepen zag +ik,—kinderen van één huis—in een bijzonder pakje; ik herinner mij +een zeer smaakvolle combinatie van groen-en-wit; maar er waren geen +middelen om dat voor een zoo groot aantal door te voeren. De kinderen +zagen er frisch en fleurig uit; de meesten met kortgeknipte haren, wat +noodig is door het groote gebrek aan zeep; de rantsoenen zelfs voor de +kindertehuizen waren heel klein en konden niet eens altijd regelmatig +uitgedeeld worden. Lang niet allen hadden schoenen en kousen aan, maar +in dit lekkere zomersche weer leek blootvoets gaan op het warme zand +of het zachte mos tusschen de boomen heelemaal geen straf.</p> + +<p>Wij zagen de school, wij zagen boetseerwerk in klei; vruchten en +dieren, door de kinderen naar eigen drang en fantasie vervaardigd. We +zagen opmerkelijke teekeningen van kinderen van 9 à 10 jaar, kleurige +schetsen van menschen en boomen naar de natuur en dekoratieve +ontwerpen. We zagen eenige kinderen boerendansen uitvoeren met veel +animo en groote vaardigheid, terwijl de anderen, een kring vormend om +hen heen, de maat klapten met de handen. We hoorden ze zingen: eerst +de Internationale, toen volksliederen, vroolijke en droefgeestige, +koorzang en soli, en we verheugden ons weer over de algemeenheid der +muzikale en dramatische begaafdheid van het russische volk. We dronken +koffie-surrogaat-met-melk (een weelde-artikel, waar in den vrijen +handel 1500 roebel voor één glas melk werd betaald) en aten kasja<a id="FNa_8_25" href="#FN_8_25" class="fnanchor">8)</a> +met gestoofd fruit. We praatten met de leiders en leidsters, zachte, +vriendelijke menschen, idealisten en kindervrienden die uit roeping +zich gaven aan dit werk. Stil en vreedzaam lagen de kleine houten +huizen te midden van het statige bosch; stil en vreedzaam vlood het +leven in de kolonie ver van het geroezemoes, de onrust, de wilde +geruchten, de verlokking en opwinding der stad. Een kleine harmonische +wereld op zichzelf; voor de kinderen een bad van rust en kalmte, een +lafenis voor de geschokte <span class="pagenum"><a id="p_101">[101]</a></span>zenuwen der volwassenen. En door geheel +Rusland lagen overal in de heerlijke, geurende zomerbosschen, +kinderkolonies als deze: millioenen stadskinderen, veilig gebed in den +zuiveren schoot der natuur.</p> + +<p>Intusschen was het zes uur geworden: het feest zou beginnen.</p> + +<p>Van alle kanten trokken, in het warm-stralende middaglicht, de groepen +kinderen uit de verschillende tehuizen door de groene lanen aan op het +verzamelpunt, een breed grasperk door een kubistisch beschilderde +eereboog naar één kant afgesloten. In hun handen bloeiden de vaandels +als bewegelijke bloemen in kleurige pracht. Bekoorlijke voorstellingen +betooverden de zinnen, machtige symbolen schoten hun vlammende +beteekenis uit door het denken, naïve en heldhaftige opschriften +ontroerden het hart. „Wij smeders smeden het nieuwe geluk”, luidde er +een; „Vrij als vogels willen wij zijn en schoon als sterren”, een +ander; „Dapper den weg op naar geluk en schoonheid”, bezwoer een groot +schild, in feestelijke kleuren bemaald; „Wij hebben de sprookjes lief” +getuigde een vierde, waarop gestyleerde dieren uit de Russische +sprookjeswereld waren afgebeeld. Tusschen de talrijke schoone schilden +was een groep van nog grooter kleurenweelde en lieflijkheid dan de +andere; het waren die, welke voor het bloemenfeest zouden dienen; een +groote kleur-fonkelende bloemenmand was daarbij, zijn overdaad +afhangend naar alle kanten, en een volle zon als een triomfantelijke +lach. Een heel vendel kleine vaantjes omstuwde die groote +voorstellingen, betooverend van tint, prezen zij in mooie, sierlijke +letters het wonder der lente.</p> + +<p>Nu schaarden de kinderen hunne diepe stoeten voor den eereboog op het +breede grasveld, ter weerszijden waarvan zich een dichte drom +volwassen toeschouwers verdrong. Er klonk een fluitje. Van af een +klein platvorm, tegen de eereboog aangebracht, sprak een schonkige +jonge man met een van die leelijke maar expressieve vogelkoppen die +zoo sympathiek kunnen zijn het kindervolk toe. Nooit heb ik iemand zóó +tegen kinderen hooren spreken, zoo geheel als oude kameraad tegen +jongere kameraadjes, zoo warm broederlijk, zoo heerlijk fantastisch en +tevens met zóó uitnemenden paedagogischen takt. Hij begon met aan de +kinderen te vragen of ze wisten wat organisatie en georganiseerd-zijn +eigenlijk <span class="pagenum"><a id="p_102">[102]</a></span>beteekende, en toen honderden stemmen in koor „neen” +antwoordden, maakte hij het hun begrijpelijk aan den aard van hun +eigen lichaam, aan de opstelling hunner stoeten, aan het lied dat hij +aangaf en dat allen medezongen, het frissche, vroolijke smeden-lied, +het lievelingslied der russische jeugd. En alles met grapjes, het +lachen was niet van de lucht. Toen—ik weet niet meer in welk +verband—kwam hij over sinaasappelen te spreken, vroeg wie er wel eens +eentje gezien en geproefd had—veel handen gingen de lucht in—wie er +in de laatste drie jaar nog wel eens een had gegeten,—heel wat minder +handen ditmaal—sprak over de armoe en den nood der wereld en over den +gezamenlijken arbeid en den eendrachtigen wil die haar konden +overwinnen en het leven maken lieflijk, rijk aan geluk. „En nu gaan +wij een reis maken door alle werelddeelen en overal onze +menschenmakkers leeren kennen en hen meenemen op onzen tocht en dan +zullen wij de aarde maken tot één groote sinaasappelgaarde”, besloot +hij zijn improvisatie. Een groot gejuich ging op onder de +kinderschaar. Van nu af aan zou het idee communisme voor hen leven in +het beeld van een heerlijken, wereldwijden tuin met flonkerende +vruchten. Ik dacht aan de mooie regels uit Gorter's „Pan”, zooals hij +daarin Parijs beschrijft gedurende de Commune: „Parijs was toen een +roode granaatappel, die met zijn roode wangen altijd lacht”.</p> + +<p>Ook dit moest een dichter zijn.... Wie is hij, vroeg ik aan een der +russische makkers. „Rosarow, de organisator der schouwspelen voor +kinderen te Moskou, hij is met een heel troepje artiesten hierheen +gekomen om het feest voor te bereiden”. „Maar wat is hij van beroep, +paedagoog of kunstenaar”. „Beide”, was het antwoord. Toen begreep ik +het, en ik dacht in stilte „ja dit is wat wij noodig hebben, om de +opvoeding te vestigen op grondslagen van gemeenschapszin en +schoonheid: de paedagoog, de kunstenaar en de communist, in één +persoon vereenigd”.</p> + +<p>En nu gingen wij op weg „naar alle werelddeelen”, de honderden +kinderen met hun banieren en schilden in het midden van de breede +laan, en op de voetpaden aan beide kanten de volwassenen. Een +onvergetelijke tocht werd het in het klare gouden licht, met boven ons +aan den hemeltent de blanke zeilen der wolken gespannen en om ons heen +<span class="pagenum"><a id="p_103">[103]</a></span>het bruisen der vroolijke koperen marschmuziek. Eerst kwamen wij bij +een groot veld, dat cirkelvormig tusschen de bosschen lag. Op den +achtergrond stond een klein zomertheater, daar werd eerst een +poppendans opgevoerd en toen volgde op het open, cirkelvormige veld +het lentespel, de „dans der bloemen”. Het was vol bekoring en lief, en +het allerliefst was een heel klein kindje in 't wit, dat in een +wagentje, met groote bossen korenbloemen mooi gemaakt, tusschen de +dansers werd rondgereden.</p> + +<p>Maar dat was enkel een voorspel, daarna begonnen de pret en de pracht +pas goed. Met z'n allen liepen we verder, kinderen en volwassenen, +door de groene lanen, het stof opjagend met onze voeten, tot we kwamen +in Amerika, bij de Roodhuiden. Ze waren bijna geheel naakt, hun huid +had den warmen tint van rood koper, ze droegen groote bossen veeren in +een krans rechtopstaande om het hoofd en prachtige ringen om polsen en +enkels. Eerst voerden zij naar den eisch een fantastischen krijgsdans +uit; toen trokken zij, met pijl en boog gewapend, de indringers +tegemoet en het gevecht begon. Dapper en hardnekkig vochten ze, die +kleine Indianen, maar eindelijk moesten ze zich gewonnen geven en ze +gingen mee, met ons verder de wijde wereld in; ver, vele vele mijlen +ver, naar Azië tot in het land der Chineezen. Die stonden daar, mannen +en vrouwen, in hun dorpje op het groene gras achter hun kraampjes, ze +hadden wijde kleurige tabbaarden aan en lange sluike zwarte staarten; +hun huid was geel als oker en ze brabbelden een taal die niemand +verstond. In de kramen lagen allerlei wonderlijke vruchten met +helgloeiende wangen, uit gebakken klei, bedriegelijk nagebootst. En +waarachtig, op 't eind van de kramenrei, half achter een dikken +boomstam verscholen, daar stond een groot Boedhabeeld ook uit klei, de +eerste schets leek wel van een groot beeldhouwer, onvolkomen maar +uiterst suggestief.</p> + +<p>Toen we al dat moois hadden bewonderd en de Chineesjes aan hun +staarten getrokken en wonderlijke pompelmoezen gekocht, namen we +afscheid. We moesten weer verder, want de aarde is groot en we werden +verwacht in Afrika. Daar was 't nog 't mooist van alles. Het +negerdorp, met zijn hutten van bamboe en stroo, en de nikkertjes zelf, +glimmend zwart als blank gepoetste laarzen en hun gekke wollige +kroeskoppen <span class="pagenum"><a id="p_104">[104]</a></span>en prachtige kralen kettingen en wonderlijke, barbaarsche +neus- en oorversiersels en hun lendeschorten van uitgeplozen wollen +draadjes en vodjes—'t was alles zoo mooi en zoo echt, dat je zoudt +gezworen hebben in Afrika te zijn en toch weer anders, want 't was het +Afrika-der-fantasie waar je was, en dat is veel mooier en +tooverachtiger dan 't werkelijke Afrika, en ook veel echter. En toen +stortten de dappere zwartjes zich met speer en pijl en boog gewapend +op de blanken en een verschrikkelijk gevecht begon, waarin zij zoo +waar er in slaagden, die blanke indringers op de vlucht te drijven. +Met woest geschreeuw vlogen ze op de muzikanten aan, ontroofden die +hun koperen trompetten en renden met hun buit juichend terug naar hun +dorp, om die rare gele dingen waar muziek uit kwam aan hun +vreemdsoortige bonte afgoden te offeren. En toen voerden ze een wilden +prachtigen oorlogsdans uit. Maar 't eind was natuurlijk toch dat de +blanken terugkwamen en hun de instrumenten weer afnamen, net als in de +werkelijkheid, maar anders dan in de werkelijkheid eindigde deze krijg +met een groot verbroederingsfeest en een algemeene dans, waar blank en +rood en geel en zwart aan deelnamen. Toen was de wereld vereenigd en +de steeds meer aangegroeide kinderstoet met al zijn vaandels en +schilden en banieren trok verder door de groene lanen die lagen in den +rijpen gloed van late middagzon. De muziek speelde en speelde, weer +klonken de klanken van het dappere smedenlied, honderden heldere +stemmen zongen het mee. En tusschen den langen kinderstoet en het +bosch, op de smalle zijpaden, daar verdrong zich het opgetogen publiek +dat den geheelen middag van alle kanten was toegestroomd: vaders en +moeders, stralend van vreugde over hunner kinderen genot; +partijgenooten en artiesten uit Moskou, per trein naar Tarasowka +gekomen om het groote kinderfeest te zien; boeren, arbeiders, +kleinburgers, keurige meneertjes en opgeschikte bourgeoisdames, die in +de niet-onteigende villa's woonden en ook rare slampampers, waarvan je +niet begreep wat ze er bij deden. Maar dat geheele publiek, hoe bont +samengesteld ook, leefde in die uren spontaan en hartelijk mee met de +heerlijke blije kinderen, met hun vrije, scheppende en toch geleide en +georganiseerde aktiviteit, met den schoonheidstoover van kleur en +klank, van lijn en beweging, die hun spel, hun dans en hun zang in de +zomerbosschen wrocht.</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_105">[105]</a></span></p><p>Zoo trok de zingende stoet verder, tot het punt van uitgang weer was +bereikt. Nog een korte toespraak, vaandelgezwaai en gejuich, toen viel +hij uiteen in verschillende groepen die door de groene lanen zich stil +naar alle kanten verspreidden en het feest met al zijn heerlijkheid, +met zijn opwinding en uitgelaten vreugde was voorbij.</p> + +<p>Het was voorbij—maar zijn werkingen zouden voortduren voor allen die +het hadden bijgewoond, voor de kinderen natuurlijk het sterkst. Morgen +zou een zware dag voor hen zijn, een moeilijke tuimeling zouden ze +moeten doormaken, van het Zondagsche leven der fantasie naar het +alledaagsche der werkelijkheid. Maar overmorgen al zou de herinnering +haar gezegend werk beginnen en al het doorleefde zetten in zóó +schoonen gloed, als het oogenblik zelf niet doorstraald had.</p> + +<p>Die weken van voorbereiding—hoe verrukkelijk zouden zij herleven! Dat +knutselen en knoeien met klei, dat naaien en kralen-rijgen en verwen, +dat kijken en meehelpen bij alles wat de groote towaritschi deden die +uit Moskou gekomen waren, zij die alles schenen te kennen en zoo +vroolijk waren en net zooveel schik hadden als de kinderen zelf. En +dan de repetities van de dansen en spiegelgevechten, het leeren van al +de ingewikkelde passen en bewegingen, het zich inspannen, lijf en +ziel, om het toch allemaal goed en mooi te doen.</p> + +<p>De tinteling van al die genotrijke inspanning zou telkens bij de +herinnering in hen herleven; ze zouden voelen, hoe arbeid vreugde is, +hoe scheppende arbeid hoogste vreugde kan zijn.</p> + +<p>En dan de dag zelf! Als een verrukking van kleuren en zon en muziek, +van heerlijke opwinding, beheerscht door niet van bovenaf opgelegde +maar zelf-gewilde orde, van schoon bereiken door gezamenlijke +inspanning, zou hij voortleven. En in al zijn genot voor het lijf en +de zinnen zou vervlochten zijn dat eene zinnebeeld wat hem beheerscht +had: die tocht, de wijde wereld door, om alle volken één te maken en +de aarde welig als een groote sinaasappeltuin. En naarmate zij ouder +werden zouden zij den zin van dat symbool steeds beter verstaan, +steeds dieper, wijder en grootscher zou het voor hen worden, zij +zouden gaan begrijpen wat dat eigenlijk was, de eenheid der volken, +die enkel het <span class="pagenum"><a id="p_106">[106]</a></span>communisme maken kon. En zij zouden misschien later, in +moeilijkheden en beproevingen, gesteund worden in hun overtuiging door +de herinnering aan dien verren feestdag, dat zij onbewust het +communisme als glans en schoonheid en fantastische werkelijkheid +hadden doorleefd.</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>Op het grasveld voor het clubgebouw zaten wij nog een poosje bijeen +met eenige van de artisten die het feest hadden helpen voorbereiden en +een paar paedagogen uit de kolonie. Wij zaten aan een lange houten +tafel, we aten zwart brood met sprot-uit-een-blikje, dat Elizarowa had +meegebracht en dronken theesurrogaat, gemaakt uit rozijnen en +gedroogde appelen.</p> + +<p>Daarna voerde de mooie sterke „auto van Lenin” ons door de avondkoelte +naar Moskou terug. De zon zonk achter ons weg aan den klaren horizon, +het land lag in kalme schoone effenheid, aan den hemel ontbloeide een +feërieke tuin met robijnroode, goudgloeiende en paarlmoeren +bloemenwolken.</p> + +<p>Toen verstilde allengs het vlammende karmozijn en goud tot al zachter +tinten en de duisternis viel. Wij spraken weinig, de dag was +vermoeiend geweest en het zwijgende rijden door den koelen avond +verkwikking. Maar diep in ons hart leefde een warme rustige vreugde, +de vreugde die het gelukkig maakt, wanneer het zich overgeeft, zonder +bijgedachte of achterhoudendheid, aan de sterke machten van liefde en +vertrouwen.</p> + +<hr class="fnsep" /> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_1_18" href="#FNa_1_18" class="label">1)</a> Feitelijk dateert deze toestand reeds van het tijdperk, +dat de liberale bourgeoisie haar groote oogmerken bereikte en de +maatschappij naar hare behoeften inrichtte; met hem gaat samen het +verval, de verstarring of het uiteenvallen der oude politieke +partijen. Zelfs de oorlog heeft weinig verandering gebracht, doordat +de maatschappelijke grondslagen dezelfde zijn gebleven.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_2_19" href="#FNa_2_19" class="label">2)</a> Jongere kinderen waren hier niet; immers twee à drie +maanden na de bevalling blijven de moeders en de kleintjes in de +inrichtingen voor kraamvrouwen.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_3_20" href="#FNa_3_20" class="label">3)</a> Ik had tot mijn spijt geen tijd om die nog te zien.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_4_21" href="#FNa_4_21" class="label">4)</a> Er zijn natuurlijk eenige bezwaren verbonden aan een +dergelijke inrichting, die wegvallen, wanneer de moeders hun +zuigelingen meenemen naar de fabriekscrêches.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_5_22" href="#FNa_5_22" class="label">5)</a> Misschien zijn er onder de lezers van dit boek een paar +„muziekmenschen”, die mij willen helpen mijn belofte te vervullen.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_6_23" href="#FNa_6_23" class="label">6)</a> 1500 kinderen zijn in de kolonie Tarasowka ondergebracht, +dat zou dus in doorsnede 10 kinderen per huis zijn. Dit getal is +natuurlijk te klein: maar er zijn ook huizen alleen als school en +werkplaats ingericht; ook moet gedacht worden aan de ruimte voor het +talrijke paedagogische personeel.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_7_24" href="#FNa_7_24" class="label">7)</a> De klokken waren in Sowjet-Rusland (om licht te sparen) +drie uur voorgezet; 6 uur is dus in werkelijkheid 3 uur.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_8_25" href="#FNa_8_25" class="label">8)</a> Drooggekookte pap van boekweitgrutten, die op het +platteland veel gegeten wordt.</p> +</div> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_107">[107]</a></span></p> + +<h2><a id="VII"></a>VII.</h2> + +<h2 class="tinfo">KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE EN NIEUWE SCHOONHEID.</h2> + +<h2 style="font-size: 100%; margin-top: 1em; font-weight: normal;"><i>(Slot.)</i></h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<h3>IV. <em class="gh3">Twee tooneeluitvoeringen te Moscou</em>.</h3> + +<p>Mijn voornemen om gedurende mijn verblijf in Sowjet-Rusland de +tooneelkunst te bestudeeren, zooals die daarginds sedert de revolutie +in de steden en op het platteland opgekomen is, heb ik helaas niet ten +uitvoer kunnen brengen. De duur van mijn bezoek was te kort en het +tijdstip er van voor een dergelijke studie slecht gekozen; immers een +aantal theaters, waaronder die van den <span xml:lang="de">Proletkult</span>, zijn gedurende de +zomermaanden gesloten. Er kwam bij, dat de zittingen van het +communistisch kongres in den regel 's avonds gehouden werden; eenige +opvoeringen, die mij zeer interesseerden, van drama, volkszang, dans, +heb ik tot mijn groote spijt „ambtshalve” moeten verzuimen.</p> + +<p>Ik zag dus heel weinig, maar het weinige dat ik zag was belangwekkend, +het versterkte in mij het geloof dat de dramatische kunst +waarschijnlijk gedurende de sociale revolutie als eerste werkelijke +gemeenschapskunst zal opbloeien. Althans voor Rusland verwacht ik dit +zeker; de elementen van een dramatische volkskunst zijn er, verstrooid +en verspreid weliswaar, reeds aanwezig. Die elementen zijn voor een +deel nog uit het verleden afkomstig. De pogingen om de gevoelens, +aspiraties en gedachten van het nieuwe tijdperk dramatisch uit te +beelden, vinden de stof, het materiaal voor die uitbeelding in de oude +sprookjes en sagen, de boerendansen en de volksliederen, en de +mogelijkheid, het dramatisch kunstwerk tot opvoering te brengen, dat +is tot leven, bestaat, dank zij de onder het russische volk veel +<span class="pagenum"><a id="p_108">[108]</a></span>voorkomende mimische en muzikale gaven. De russische volksmassaas +hebben—het is onnoodig op het groote gewicht van dit verschil te +wijzen—in tegenstelling tot de West-Europeesche niet eeuwenlang +moeten teren op den afval of de surrogaten der burgerlijke kultuur, +maar hun eigen volkskultuur in leven gehouden, onophoudelijk +gevarieerd, verrijkt en tevens zelf genoten<a id="FNa_1_26" href="#FN_1_26" class="fnanchor">1)</a>.</p> + +<p>De beweging tot vernieuwing en verheffing der dramatische kunst, die +ten deele, maar volstrekt niet alleen door den +„<span xml:lang="de">Proletkuer</span>” gedragen wordt, kan niet anders dan de +draden van die oude volkskultuur verder spinnen, haar inhoud vervormen +en haar vormen vernieuwen, zonder de kontinuïteit met haar te +verbreken.</p> + +<p>Ook de beweging voor „Fysieke Kultuur”, die thans zeer populair is, +levert eenige elementen voor de herleving eener dramatische +gemeenschapskunst. Behalve op het turnen in massa (evenals de sport +iets geheel nieuws in Rusland en dat daarom groote belangstelling +vindt) legt men zich ook toe op de rythmische gymnastiek en de +dramatische pantomime. Op een groot gymnastiekfeest, dat wij in de +buurt van Moskou op het prachtige sportterrein aan den Musschenberg +bijwoonden, werd, nadat 8000 gymnasten, jongelieden, jonge meisjes en +kinderen een aantal vrije- en orde-oefeningen hadden +uitgevoerd<a id="FNa_2_27" href="#FN_2_27" class="fnanchor">2)</a>, door een klein aantal <span class="pagenum"><a id="p_109">[109]</a></span>deelnemers nog een dramatische +pantomime, „De Val van den Tyran”, vertoond. De bewegingen en standen +waren zeer schoon en de opvoering stond aesthetisch op een hoog peil, +al zou het geheel beter tot zijn recht gekomen zijn in een kleiner, +meer besloten ruimte, een openluchttheater in een park b.v., dan op +het onmetelijke sportterrein aan den Musschenberg.</p> + +<p>Ongetwijfeld zijn de Russen veel dichter bij een herleving der oude +„dans”-kunst, d.w.z. der kunst, om door bewegingen van het lichaam +diepe, grootsche, collectieve, aandoeningen uit te drukken, dan welk +ook der West-Europeesche volken. Dit spreekt immers vanzelf, daar zij +het eenige volk zijn, dat thans grootsche en diepe collectieve +aandoeningen uit te drukken heeft.</p> + +<p>De pogingen tot het scheppen eener dramatische volkskunst met +revolutionnairen inhoud, zijn voor ons, West-Europeesche communisten, +vooral verbonden aan den naam en de werkzaamheid van den „<span xml:lang="de">Proletkult</span>”. +Best mogelijk echter zal niet deze instelling, maar het Roode Leger +voor komende geslachten gelden als de wieg, het uitgangspunt eener +herleving op tooneelgebied, en misschien ook op dat van andere +kunsten<a id="FNa_3_28" href="#FN_3_28" class="fnanchor">3)</a>.</p> + +<p>Buiten Rusland geeft men er zich veel te weinig rekenschap <span class="pagenum"><a id="p_110">[110]</a></span>van, dat +het Roode Leger niet enkel een voornaam centrum van militaire kracht, +organisatorisch vermogen en politiek inzicht, maar ook van +revolutionnaire cultuur geworden is—misschien zelfs in verband met de +betreurenswaardige, maar onvermijdelijke tijdelijke verzwakking en +declasseering der arbeidersklasse, op het oogenblik het voornaamste +centrum van een en ander. Een aantal omstandigheden hebben dit in de +hand gewerkt. Ten eerste de concentratie in het leger van millioenen +jonge arbeiders en boeren, die een enorm materiaal van geestelijke +selectie vormden; dan het betrekkelijke gemak, waarmee men, tengevolge +van deze concentratie, allerlei instellingen op kultuurgebied kon +vormen en het algemeen geestelijke peil door voordrachten, kursussen, +voorstellingen van de beste wetenschappelijke en artistieke krachten +verhoogen. En als derde factor werkte de noodzakelijkheid, om een +sterke, over de materieele moeilijkheden zegevierende ideologie te +scheppen, dat wil zeggen een kern van bewuste en enthousiaste +communisten.</p> + +<p>Geheel toevallig kreeg ik gelegenheid, iets te zien van wat in de +leger-organisatie op dramatisch gebied nagestreefd wordt, door het +bijwonen van een uitvoering van leerlingen der „School voor Roode +Kommandanten” te Moskou. Inderdaad zoo toevallig mogelijk, want wij +waren, een mijner vrouwelijke mede-gedelegeerden en ik, van plan naar +de opera te gaan en <span class="corr" id="corr35" title="Bron: r eds">reeds</span> op weg daarheen, toen een +russisch kameraad, die in dezelfde auto zat, ons vertelde, dat hij en +de vierde tochtgenoot, de fransche afgevaardigde Vaillant-Couturier, +na ons bij den schouwburg afgezet te hebben, hun weg zouden vervolgen +naar het Kreml om daar een „door soldaten gegeven” voorstelling bij te +wonen. Onze belangstelling was gewekt, wij vroegen nadere inlichtingen +en besloten al gauw, de opera te laten schieten en mee te gaan naar +het Kreml. Wij hadden er geen spijt van. Want zoowel wat wij daar +zagen, als de sfeer waarin wij het zagen, was belangwekkend en +sympathiek, vol glans van belofte en vol opbloeiend leven.</p> + +<p>Opgevoerd werd een gemoderniseerd satyrisch sprookje met muziek en +zang. Het hoofdthema was, hoe de heerschende klassen—vertegenwoordigd +door een ridder, een pope, een wetgeleerde enz.—na den dood van een +Tsaar <span class="pagenum"><a id="p_111">[111]</a></span>in diens plaats een pop opstellen en het „domme volk” daar voor +buigt en zich met zijn smeekbeden wendt aan den vermeenden heerscher. +Eindelijk wordt de list ontdekt, dappere jonge arbeiders dringen, +aangevuurd door de traditioneele Vrijheidsfiguur, het paleis binnen, +rukken het levenlooze schijnbeeld der macht het masker af en +veroordeelen de heerschenden, die er zich achter verscholen, tot +verschillende humoristische straffen. Het stuk eindigt met een soort +apotheose: de Vrijheid, die zich met den Arbeid verbindt. Voor zover +ik den tekst volgen kon, was die vlot en levendig, in den volkstoon +geschreven, soms fel-satyrisch, soms goedmoedig spottend, en alleen op +'t eind, bij de obligate apotheose van de Vrijheid en den Arbeid, even +vervallend in deklamatorische rethoriek. De communistische ideologie +heeft nog geen nieuwe symbolen geschapen, noch een nieuwen heroïschen +stijl voortgebracht, en zoolang dit niet het geval is, zullen frissche +satyre, geestige spot en teedere lyriek, de aesthetische meest +waardevolle elementen van het volkstooneel zijn.</p> + +<p>De uitvoering was zeer verzorgd, een genot voor oogen en ooren. Men +vertelde ons, dat een vakman bij de regie had geholpen, verder was +alles het werk van de leerlingen en oudleerlingen der school. +Uitstekend leek mij het probleem opgelost der verbinding van +fantastische styleering met satyrische typeering tot één harmonisch +geheel. Het—zeer sobere—decor was prachtig van lijnen en kleuren, en +enkele kostuums, vooral dat van de oud-russische figuur van den +bogatyr, den ridder, waren verrukkelijk om naar te zien. De akteur +(een oud-leerling der school), die deze rol vervulde, speelde niet +alleen bijzonder goed, maar hij had een zoo mooi vol, klankrijk +bas-orgaan, als men slechts zelden hoort. Trouwens, er waren meer +mooie stemmen bij, en het spel was zonder uitzondering goed, levendig +en toch beheerscht. Het was bijna onbegrijpelijk, dat dit alles +dilettanten waren. Bijzonderen indruk maakten de kollektieve momenten +in het stuk; ik herinner mij een episode met drie boeren in de +klassieke russische volksdracht, die zich voor den gewaanden Tsaar op +de knieën werpen om hem te verbidden. De onduleerende bewegingen, +waarmede de drie handenwringende gedaanten in hun lange witte gewaden +langzaam nader kropen tot den troon, waren prachtig van expressie. Men +zag <span class="pagenum"><a id="p_112">[112]</a></span>werkelijk even een verschiet van plastisch-dramatische schoonheid +open gaan.</p> + +<p>Telkens moest ik dien avond denken aan de stumperige +dilletanten-uitvoeringen van realistische eenakters, waarop men ten +onzent in vroeger jaren getrakteerd werd, wanneer men als +„feestredenaar” op <abbr title="Sociaal-Democratische Arbeiders Partij">S.D.A.P.</abbr>-avonden optrad. En ook dacht ik, hoe thans +nog wel „revolutionnaire” vereenigingen op hun feestavonden, uit +aesthetische armoe, de toeschouwers vergasten op typisch-burgerlijke, +individualistisch-dekadente danskunst<a id="FNa_4_29" href="#FN_4_29" class="fnanchor">4)</a><span class="corr" id="corr36" title="Niet in Bron">.</span></p> + +<p>Voor en na de opvoering hadden wij gelegenheid met onze gastheeren, de +jonge leerlingen der „school voor Roode Kommandanten” en hun +superieuren kennis te maken. Mijn eigen indruk kwam geheel en al +overeen met het oordeel, dat een der leidende krachten van de school +tegen mij over de leerlingen uitsprak: „dit is een door en door gezond +element, vol zuiver enthousiasme”. Hij vertelde ons, hoe in den +vorigen winter, toen tengevolge van de plotselinge vermindering der +broodrantsoenen de bevolking van Moskou onrustig was, de leerlingen +soms een etmaal achtereen patrouilledienst moesten verrichten. Ook hun +eigen rantsoenen waren verminderd geworden, maar toen zij bemerkten, +dat de arbeiders 't nog veel ellendiger hadden dan zij, en somtijds +van uitputting neervielen in de fabrieken, deden zij ten behoeve dier +ongelukkige makkers afstand van een deel van hun eigen rantsoen.</p> + +<p>De jongens zelf—verreweg de meesten waren boerenzoons, ongeveer één +vierde arbeiders—maakten een allerprettigsten indruk. Zoo echt-jong +en levenslustig waren zij, zoo vol begeerte naar +ontwikkeling—Fransch, Engelsch, literatuur, wat al niet wilden zij +leeren;—zoo vol belangstelling in de arbeidersbeweging van andere +landen. Zij gaven mij het tijdschrift, dat zij zelf redigeerden en met +eigen bijdragen: verhalen, schetsen, verzen, dialogen, vulden; een +hunner, een jonge dichter, schreef ook een opdracht daarin. Helaas, de +opdracht heb ik, evenals die van de toegewijde <span xml:lang="de">Proletkult</span>-menschen, +<span class="pagenum"><a id="p_113">[113]</a></span>van mijn lieftallige armenische genoote +met het mooie olijfkleurige gelaat, van mijn dappere vriendin +Kollontay en van nog anderen, moeten scheuren uit de boeken, brochures +of manuscripten, die ze mij schonken, uit beduchtheid voor mogelijke +chicanes van nijdasserige esthische of duitsche douane-beambten.</p> + +<p>Iets geheel anders dan de opvoering van het satyrische sprookje in de +school voor Roode Kommandanten was de voorstelling, welke ik zag van +„<span xml:lang="fr">Mysterie Bouffes</span>”, een soort revue-feërie door Majakowski, den meest +beroemden dramaturg der revolutie, ter gelegenheid van het congres +geschreven. Het stuk werd op twee verschillende plaatsen, met geheele +afwijkende monteering en enscèneering, vertoond: in een tamelijk klein +volkstheater, met russischen tekst, voor het Moskousche publiek; en in +een groot cirque, met duitschen tekst, voor de buitenlandsche gasten.</p> + +<p>Ook Majakowski heeft in dit stuk traditioneele gegevens en motieven, +voornamelijk uit het Oude Testament, gebruikt en ze verwerkt tot een +fantastisch, half symbolisch half satyrisch geheel. Loenascharski +karakteriseerde zijn werk m.i. zeer gelukkig met de woorden „een +dramatisch affiche”. Het stuk, dat in een serie symbolische tafereelen +de uitbuiting, den strijd en de zegepraal van het proletariaat als een +grooten tocht door verschillende levenssfeeren, met overwinning van +allerlei belemmeringen en hindernissen in beeld brengt, leek mij rijk +aan inventie, aan vernuft, aan treffende situaties en gezegden, maar +tamelijk inkongruent, zonder innerlijken band en zonder eenige +werkelijke dramatische spanning. Een der aardigste scènes is die, +waarin de arbeiders, na de hel zegevierend doorschreden te hebben, het +„mensjewistisch paradijs” bezoeken. Hier vinden zij behalve <span xml:lang="fr">Rousseau</span> +en Tolstoi, nog vele andere minder bekende apostelen van de +klassen-harmonie, waaronder de „wolkenmelkende” droomer. +Natuurlijk is de figuur van den verzoening-predikenden mensjewiek, die +tenslotte door alle partijen gehoond wordt en van alle kanten slaag +krijgt, een der bestgeslaagde van het stuk. Na hel en hemel achter +zich te hebben gelaten, komen de arbeiders in „de sfeer van den +chaos”; zij dreigen ten onder te gaan, maar een uiterste +<span class="corr" id="corr37" title="Bron: kracht inspanning">krachtsinspanning</span> redt hen en voert hen in het rijk van +den broederlijken, gemeenschappelijken Arbeid: de communistische +samenleving begint.</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_114">[114]</a></span></p><p>Toevallig had ik gelegenheid, om op denzelfden avond een groot deel +der russische voorstelling en de duitsche in haar geheel te zien; +zoodat ik interessante vergelijkingen kon maken. In beide gevallen +waren het de kubisten, die de enscèneering verzorgd hadden, en toch +was het verschil tusschen de twee opvoeringen enorm groot. De +russische was in elkaar gezet met weinig materiëele hulpmiddelen en +slechts een klein aantal personen, naar schatting 25 à 30, namen aan +haar deel, terwijl in de ge-europaniseerde alles zeer grootscheeps en +met het oog op massale werking was opgezet; het aantal spelers en +figuranten bedroeg ongeveer 350. Ik voor mij gaf verreweg de voorkeur +aan de russische monteering; zij was een weinig plomp en armoedig, +maar bereikte hier en daar treffende dekoratieve werkingen en haar +naïf karakter paste, naar mij toescheen, bijzonder goed bij den +volks-dommelijken aard van het stuk. Vooral scheen mij dit het geval +in de scènes, waar men beneden op het tooneel den hellemond zag gapen, +terwijl wat hooger, door een soort rotswildernis van de aarde +gescheiden, het paradijs zichtbaar werd, met engelen en heiligen in +middeneeuwschen trant. Dit gedeelte deed mij in de russische +opvoering, ook door de boert en spot die er in vervlochten waren, +denken aan middeneeuwsche mysteries. Alleen zijn daarin enkel de +duivels kluchtige personaadjes geworden; de engelen en heiligen +vervullen de rol, die in de revolutionnaire russische kunst is +toebedeeld aan de arbeiders.</p> + +<p>De ge-europaniseerde voorstelling kon mij, al gaf zij enkele mooie +tooneel-effecten te zien slechts matig bekoren. Ik vond haar overdruk +en woelig en, naar mij docht, sterk geinspireerd op motieven van +Reinhardt. Ook de gemaakte, sleepende wijze, waarop de tekst werd +gezegd, in een soort dreun en met overmaat van rethorische akcenten, +scheen mij slecht bij den aard der verzen te passen. Wat ik +buitengemeen bewonderde, was het groote scherm, dat aan den achterkant +de arena afsloot en gedurende de verschillende tafereelen onveranderd +bleef. Kubistische vormgeving en een sterk kleurgevoel hadden hier te +zamen iets bereikt, wat mij ongeëvenaard leek op de Europeesche +theaters; konstruktief en tegelijkertijd vol sterke, stoutmoedige +schoonheid.</p> + +<p>De twee onderling zoo zeer verschillende en toch ook onderling +verwante stukken, die ik in Sowjet-Rusland zag <span class="pagenum"><a id="p_115">[115]</a></span>opvoeren, waren voor +mij hierom verheugend, omdat er uit bleek dat, al heeft de nieuwe +dramatische volkskunst nog niet volkomen met het kleinburgerlijk +realisme gebroken, toch de meer interessante en belangrijke +tooneel-experimenten in een geheel andere richting plaatsvinden. +En ook kreeg ik den indruk dat zoo het kubisme, voor zoover ik zag, in +Rusland de schilderkunst vernieuwd noch verrijkt heeft met nieuwe +meesterwerken, het daarentegen geroepen schijnt, de wat rauwe +aankleeding te leveren, die bij dit eerste begin eener nieuwe +dramatische gemeenschapskunst past.</p> + +<hr class="fnsep" /> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_1_26" href="#FNa_1_26" class="label">1)</a> Dit werd mij ook duidelijk uit een bezoek aan een +tentoonstelling van russische volkskunst (meubelen, +gebruiksvoorwerpen, weefsels, kant, enz.) die te Moskou voorbereid +werd en die ik door de vriendelijkheid van den direkteur van het +museum van oude kunst voor de opening kon bezoeken. Het prachtige +houtsnijwerk der boerenkunst, dat vele motieven ontleent aan de oude +sagen (fantastische monsters, vogels, bloemen, enz.) en soms aan +Balineesche kunst doet denken, kwam pas in de laatste decenniën in +verval door het werken voor den verkoop, dat zich ontwikkelde. Naar +men mij mededeelde is het uiterst moeilijk vast te stellen wanneer +bepaalde voorwerpen vervaardigd zijn, doordat een algemeene stijl zich +langen tijd krachtig heeft gehandhaafd.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_2_27" href="#FNa_2_27" class="label">2)</a> Een aantal van de jongens, die aan dit gymnastiekfeest +deelnamen, en eveneens de meeste vaandeldragers, waren, op een +lendendoek na, geheel naakt. Ook bij de afdeelingen, die tezamen met +meisjes turnden, (deze droegen een witte blouse en een kort blauw +rokje) waren er velen, die niet meer droegen dan dit allerprimitiefste +kleedingstuk. Al die jonge, gebronsde lichamen in den klaren zomerdag +te zien bewegen tusschen de groene berken, op het golvend terrein van +den Musschenberg, dat was zóó mooi, zoo edel en natuurlijk, zoo vèr +uit boven de valsche schaamte en de conventies van het westersch +puritanisme,—om niet te spreken van minderwaardige sexueele +gevoelens, die het ontbloot gaan b.v. in de fransche badplaatsen +opwekt—dat men het gevoel kreeg of de helleensche kultuur herrezen of +een nieuw kultuurtijdperk begonnen was. +</p> +<p>Onder de jongelingen en vaandeldragers, waren er enkele van een +statueske schoonheid. Ik had gelegenheid om den leider der turnfeesten +even te spreken en hem te vragen, of er in den beginne geen sterke +tegenstand bij de massaas geweest was tegen deze „naaktlooperij”. +„Ja,” antwoordde hij, „vooral te Petrograd waren de kleine burgerij en +een deel der arbeiders er fel tegen; eenmaal werden zelfs een aantal +turners, die in de gebruikelijke ontkleeding van een oefening +terugkwamen, gearresteerd en men telefoneerde naar Moskou, wat men met +hen moest doen. Natuurlijk luidde het antwoord: „dadelijk loslaten”. +Ook werd er onder het volk gezegd, „dat de bolsjewiki de menschen +naakt lieten loopen, om kleeding uit te sparen”. Maar nu is die +tegenstand overwonnen; sport en gymnastiek worden zeer populair”.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_3_28" href="#FNa_3_28" class="label">3)</a> Zoo hoorde ik, dat ook op het gebied van teekenen en +schilderen in het Roode Leger veel meer is gedaan en veel grooter +resultaten bereikt zijn dan door den „<span xml:lang="de">Proletkult</span>”.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_4_29" href="#FNa_4_29" class="label">4)</a> Ook in Rusland trouwens gebeuren nog rare dingen. Zoo +trakteerde men ons, op den avond der „plechtige opening” van het +communistisch kongres, na ontelbare redevoeringen op de trillers en +het geroekoeloer eener typisch-burgerlijke sopraan-zangeres met een +uitgesneden japon en lange wit-glacé handschoenen aan!</p> +</div> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_116">[116]</a></span></p> + +<h2><a id="VIII"></a>VIII.</h2> + +<h2 class="tinfo">DE TERUGREIS.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<p>Het kongres, dat reeds vroeger had zullen eindigen, hield zijn laatste +avondzitting toen ik vertrok. Ik wilde niemand storen, ging weg zonder +afscheid te nemen, beklemd door de gedachte zoovele voornemens +onuitgevoerd te hebben gelaten, zoo weinige goudkorrels slechts te +hebben kunnen oprapen van de al schatten, die liggen verstrooid en +vaak verscholen tusschen de chaotisch-dooreengeworpen elementen van +het russische leven. Het was een van die dagen, dat alle rijke +lieflijkheid van den zomer plotseling en ontijdig op de vlucht schijnt +gejaagd door de barsche voorboden van den herfst. Windvlagen omgierden +den trein, zoodra wij uit den kap van het station wegstoomden; tegen +de raampjes van den waggon kletterde de regen. Vaarwel Moscou, gij +schoone blanke stad met de gouden koepels uwer duizend kerken, vaarwel +Kreml met uw fantastisch-italiaansche pracht. En gij dappere russische +genooten, groot van moed, onbuigzaam van wil en teeder van hart, +vaartwel en moge de toekomst u lichter zijn dan het heden is. Of ik +tot u weer zal komen weet ik niet, maar wel, dat ik altijd naar weer +te komen zal verlangen.</p> + +<p>De treinvaart naar Reval, in de komfortabele russische waggons en met +gezellige reismakkers, was een verpoozing na het enerveerende leven te +Moskou met zijn onvermijdelijke spanningen, teleurstellingen en +inzinkingen. Wij waren onder de eerste buitenlandsche gasten, die +vertrokken: de zwitsersche delegatie, de zweedsche, een paar duitsche +partijgenooten en ik. Ook reisde in onzen wagen een russische +ingenieur met zijn gezin, die opdrachten der sowjet-regeering te +vervullen had te Stockholm en te Londen.</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_117">[117]</a></span></p><p>Met de zwitsersche delegatie: de magere, levendige <span xml:lang="de">Rosa Grimm</span>, den +dikken zwaarmoedigen <span xml:lang="de">Schaffner</span> (nooit zag ik hem glimlachen, maar ik +wist dat hij dag en nacht met plannen bezig was, hoe Sowjet-Rusland te +helpen), beide redacteurs van de „<span xml:lang="de">Basler Vorwärts</span>”, en hun +mede-afgevaardigde <span xml:lang="de">Lindau</span>, een dappere, toegewijde proletariër, +propagandist onder de hardleersche bevolking van Basel-land,—deelde +ik de koupee. Af en toe bezochten wij de Zweden in de hunne, of wel +deze vriendelijke kameraden zochten ons op en brachten ons een +geurigen, zelfgezetten kop koffie. Vooral de vrouwen van hun +gezelschap waren in hooge mate aantrekkelijk, zoo zuiver, rustig en +zacht: een hunner had een russisch oorlogskind bij zich, dat over +Stockholm verder zou reizen naar Parijs, om zijn moeder terug te zien, +waarvan oorlog en blokkade het vele jaren gescheiden hadden.</p> + +<p>'s Avonds, den 13den Juli, kwamen wij te Petrograd aan. De trein hield +slechts een paar uur stil; er was geen gelegenheid, den wagen te +verlaten. Somber en dood lag de stad onder de grauwe hemelen; de eene +harde kletterbui joeg de andere; zelden, heb ik het zóó lang achtereen +zoo hevig zien regenen, als op de treinreis van Moskou naar Reval. Wat +waren de moeslanden met kool en aardappels, die de stad met hun +breeden gordel van groen omringden, in de weken, verloopen sedert wij +de reis maakten in omgekeerde richting, welig gegroeid! De kollektieve +arbeid van vele vlijtige handen had die moeslanden aangelegd, bezaaid +en zorgvuldig onderhouden; het resultaat scheen uitnemend. Gelukkig, +dat de tuinbouw een goede oogst beloofde. Met heimelijken angst +zochten onze blikken het woud der tallooze fabrieksschoorsteenen af, +om na te gaan, hoevele daarvan rookten: het waren er slechts enkele, +een half dozijn misschien.<a id="FNa_1_30" href="#FN_1_30" class="fnanchor">1)</a></p> + +<p>„Toen ik verleden jaar December uit Londen terugkwam,” vertelde de +ingenieur, terwijl de trein langzaam in een wijden <span class="pagenum"><a id="p_118">[118]</a></span>boog om de stad +reed van het zuid-oosten naar het baltische station in het +westen,—„toen ik verleden winter terugkwam en wij Petrograd naderden, +was ik ten hoogste verbaasd. Haast alle fabrieksschoorsteenen rookten: +er scheen een wonder gebeurd. Maar wij hebben ons optimisme en onzen +overmoed duur moeten betalen, reeds een paar weken later begonnen de +moeilijkheden met de brandstoffen en de levensmiddelen. Wij hadden het +vermogen van onze transportmiddelen vèr overschat.”</p> + +<p>Ik herinnerde mij mijn gesprek met <span xml:lang="fr">Pierre Pascal</span>, den intelligenten +schranderen Franschman met het wel-gedokumenteerde en gefundeerde +oordeel, een der zeer enkele buitenlanders die mij, ook door zijn +grondige kennis van de russische taal, tot oordeelen werkelijk bevoegd +leek. Ook hij zocht den sleutel voor de huidige weinig bevredigende +situatie ten deele in de gevolgen van de vreeselijke brandstoffen- en +voedselkrisis van den vorigen winter. Als een bliksemstraal, komend +uit den helderen hemel, was die geweest. Men had zoo vast vertrouwd, +de ergste moeilijkheden te boven te zijn, werkelijk op weg naar het +communisme te wezen en toen ineens die ineenstorting. Nog waren haar +moreele gevolgen van neerslachtigheid en ontmoediging niet geheel +overwonnen, toen het hongerspook dreigend aan de kimmen +verscheen......</p> + +<p>„Het eerstnoodige”, ging de ingenieur voort, „is nu het herstel van +den landbouw en de vermeerdering der voedselvoorraden. Wij +intellektueelen hebben ons onze vroegere weelde-behoeften grondig +afgewend; wij zijn tevreden als we onzen kinderen voldoende brood +kunnen geven, maar de zekerheid van geen honger te zullen lijden, diè +moet er zijn, eer van toeneming der industriëele productie sprake kan +wezen. Zooals de toestand thans is, moeten de technici en andere +intellektueelen veel te veel tijd besteden aan improductieven arbeid. +Ook in de regeling van het stedelijk verkeer moet verbetering komen. +Thans verricht een ingenieur b.v. dagelijks niet meer dan 2 à 3 uur +arbeid in zijn speciaal vak, de rest van den dag heeft hij noodig voor +allerlei werk, zooals hout aansleepen en kleinhakken voor den winter, +er op uittrekken om op het platteland levensmiddelen te koopen, enz. +Daarenboven moet hij dagelijks te voet den langen weg heen en terug +afleggen naar <span class="pagenum"><a id="p_119">[119]</a></span>zijn bureau. Dit alles is verspilling van +arbeidsvermogen. Daarom heeft de regeering gelijk, om door de nieuwe +belastingregeling den arbeidslust der boeren te prikkelen; de +vermeerdering van de levensmiddelen zal gunstig werken op het herstel +der kleinindustrie. Wij hebben de vreemde kapitalisten daarvoor niet +noodig; in Rusland zelf is nog kapitaal genoeg. Enkel om de +grootindustrie weer op de been te helpen is de hulp van het +buitenlandsche kapitaal en de buitenlandsche techniek onontbeerlijk. +Maar alles zal in langzaam tempo en voorzichtig moeten gaan; zoo men +ons op het oogenblik b.v. plotseling duizend lokomotieven op ons dak +stuurde, wij zouden er niets mee kunnen aanvangen. Immers het mangelt +ons niet enkel aan locomotieven, maar ook aan waggons, aan steenkool, +aan dwarsliggers, aan technici; kortom aan alles. Daarom kàn men het +herstel van het ekonomische leven niet forceeren; wij moeten eerst +b.v. 5 of 10 of 20 pCt. van de vroegere productie in bepaalde takken +van bedrijf herstellen en deze dan allengs hooger opvoeren; alleen zoo +zullen nieuwe katastrophen voorkomen worden. Wij zitten ingeklemd in +den betooverden cirkel van het gebrek-aan-alles, maar het eenige punt, +waarop die booze cirkel doorbroken kan en moet worden, dat is de +landbouw.”</p> + +<p>Deze ingenieur was naar mij verteld werd, evenmin lid der +communistische partij als de dokter van het model-zuigelingen tehuis +en de leider der proefschool in de bosschen. Maar hij scheen mij den +geest der nieuwe dekreten, zoowel als de noodzakelijkheid waaruit ze +geboren werden, beter te begrijpen dan menig buitenlandsch +partijgenoot!......</p> + +<p>Tusschen Petrograd en de grens, niet ver van Gatschina, kwam de +prowoznik ons roepen, om van uit het gangetje achter in den wagen een +typisch-russisch tafereeltje te zien. Op den rand van den waggon +achter den onzen zaten tegen elkaar aangedrukt, met de voeten rustend +op den koppelstang en de ruggen steunend tegen de wand, twee meisjes, +haveloos, zichtbaar verkleumd en toch met al den overmoed der jeugd +ons toelachend! „Ze zijn te Gatschina stilletjes op de treeplank +geklauterd,” vertelt de prowoznik, „nu reizen ze als blinde passagiers +mee tot het volgend station; daar gaan ze melk en eieren van de boeren +koopen, keeren, als ze kunnen, weer op dezelfde manier terug, om hun +waren <span class="pagenum"><a id="p_120">[120]</a></span>met een zoet winstje van de hand te doen. Kleine spekulanten +zijn het, zooals er thans duizenden door Rusland trekken.”</p> + +<p>Ik zou zeker groot medelijden met de kinderen voelen, die daar zitten, +slecht beschut tegen den nog altijd neerstroomenden regen en den guren +noord-westenwind, zoo ze ons niet zoo zielsvergenoegd met hun +blinkende tandjes toelachten. Ze maken heelemaal geen zieligen indruk. +Maar <span xml:lang="de">Rosa Grimm</span>, blijkbaar weeker van hart dan ik, smeekt onzen +prowoznik de kleine avonturiersters in onzen wagen op te nemen. Hij +echter weigert beslist; zijn open gelaat, zijn vaste heldere stem, +alles aan hem ademt onvermurwbaarheid. „Wij, die den diplomatieken +waggon begeleiden”, zegt hij, „staan onder ijzeren militaire +discipline”. Tweemaal herhaalt hij met grooten nadruk „jeliozni +militaricheski disziplin”. En of partijgenoote <span xml:lang="de">Grimm</span> ook buiten zich +zelf raakt van boosheid, hij houdt voet bij stuk. „Gij, die de oude +bureaucratie vernietigd hebt, drijft nu zelf een bureaucratischen +vormendienst,” zegt het driftige vrouwtje verontwaardigd. „Ik mag het +niet doen”, antwoordt hij, en schudt het hoofd. „Als het dan +onmogelijk is, ze hier op te nemen, mogen ze dan niet in een der +andere waggons binnengehaald worden? Ze zijn heelemaal blauw van de +kou.” „Over de andere waggons heb ik niets te zeggen”.—Het einde is +dat de kinderen blijven waar ze zijn; een van ons brengt hun brood met +boter en kaas; hun lachende gezichtjes glunderen nu nog meer en ze +zetten hun tanden in de dikke hompen zwart sowjet-brood, onverschillig +voor den gierenden wind en den kletterenden regen. Een kwartier later +stopt de trein: vlug als katten springen ze de treeplank af en +verdwijnen in het gewoel.</p> + +<p>Donderdag, den 15den Juli tegen den avond kwamen wij te Reval aan; +ternauwernood staan wij stil, of er wordt getikt tegen het raampje van +den wagen. Een der hollandsche kameraden, een paar dagen voor mij uit +Moskou vertrokken, knikt mij lachend toe. „Nog hier?”—„Ja, er gaat +geen boot voor morgen. Gaat u met mij mee? Er is nog plaats in het +hotel”. Het vooruitzicht, om na een reis van 48 uur een warm bad te +kunnen nemen en in een „echt bed” te slapen, lokt mij wel aan. Ik neem +afscheid van mijn reisgenooten, die er de voorkeur aan geven in den +wagen te <span class="pagenum"><a id="p_121">[121]</a></span>overnachten, en ga mee. Maar het hotel, waar mijn kameraad +mij heen brengt, maakt een zoo afschuwelijken indruk op mij, dat ik +direkt spijt krijg, niet te zijn gebleven waar ik was. Het water, wat +uit de kraan in het bad stroomt, is vuil donkergeel en de kamer...... +beter niet rond te kijken! Niet naar den vloer en niet naar de sofa en +de smerige antimakassars op de stoelen en vooral, neen vooral niet +naar de muren! Beter maar gauw in bed te kruipen—oppassen dat de +deken niet tegen je gezicht komt—en gauw je oogen dicht te doen. Ach, +het was in Moskou nu ook niet precies, wat een ouderwetsche +hollandsche huisvrouw onberispelijk netjes noemt. Het water uit de +leiding was vaak zandig; arme russische genooten, het gebrek aan +materiaal en technici neep ook op dit punt; een groot aantal buizen en +pijpen waren defekt en men kon ze niet repareeren; de ingenieur op de +roode kommandantenschool zei me, dat van de 13 millioen per +etmaal opgepompte emmers water er 6 à 7 verloren gingen.<a id="FNa_2_31" href="#FN_2_31" class="fnanchor">2)</a> En het +schoonhouden van onze kamer geschiedde ook op een beetje een +eigenaardige manier: de vrouwen, die met dit werk belast +waren—vriendelijke, aardige towaritschi met heldere witte +hoofddoeken,—hadden de gewoonte, eerst alle ramen dicht te doen, en +dan met bezemen het stof van den vloer naar de lage bedden op te +jagen.... Mijn kraakzindelijke kamergenoote doorstond telkens, als ze +het zag, met heroïschen moed ware kwellingen des geestes. „In +Sowjet-Rusland mag men niet klagen”. Maar in elk geval: de kamers +werden min of meer schoongehouden; af en toe kwamen ineens een paar +mannen met boenwas en lappen en wreven den vloer spiegelglad. Ze +schenen zelf schik in 't werk te hebben. „Jammer, dat we zoo weinig +was mogen gebruiken, maar ge weet wel, towaritsch, er is niet meer”, +zeiden ze en lieten ons hun bijna leege bussen zien. Men deed, wat men +kon, ook tegen de luizen. Wie daarvan last had, behoefde enkel de +„opzichters van het huis”—voor <span class="pagenum"><a id="p_122">[122]</a></span>Lux waren dat onze vriend <span xml:lang="de">Jansen</span> en +Mevrouw <span xml:lang="de">Rosmer</span>—te waarschuwen, en nog denzelfden dag kwam de +„brigade” met terpentijn of iets dergelijks en nam de boel onder +handen. Dan was het weer voor een heelen tijd goed.</p> + +<p>Maar deze kamer in Reval...... en dat heele hotel.... Daar wàs geen +schoonmaken meer aan; het eenvoudigst leek mij het heele zaakje te +verbranden. Ik zag er tegen op, daar te slapen. Niet enkel om de +fysieke smerigheid, maar vooral omdat een atmosfeer je benauwde van +zoo ellendige moreele degradatie, dat de weerzin je naar de keel +steeg.<a id="FNa_3_32" href="#FN_3_32" class="fnanchor">3)</a> „In godsnaam”, troostte ik mij, „het is maar voor één +nacht”. Maar dat zou anders uitkomen.</p> + +<p>Den volgenden morgen moesten wij naar het duitsche gezantschap (een +konsulaat is er te Reval niet), voor de visa. De Zwitsers kregen de +hunnen direkt, de Duitschers ook natuurlijk. Toen kwam mijn beurt.... +Pasboekje geven, lijsten invullen.... In Reval werken ze nog met de +oude formulieren van 't eerste jaar na den oorlog. Ze moeten alles +weten, wie je vader en moeder waren en waar die geboren werden, en zoo +voort, tot in 't vierde geslacht. De ambtenaar-aan-'t-tafeltje neemt +mijn ingevulde formulier aan, kijkt het door, staat op en gaat naar de +andere kamer.... Wat blijft hij lang weg...... dat lijkt mij geen goed +teeken. Eindelijk komt hij, geeft mij het boekje terug: „<span xml:lang="de">ich kann +Ihnen das Visum nicht geben.... Fahren Sie über England zurück, wenn +Sie nach Hause wollen.</span>”</p> + +<p>Weer een stilte, zooals die keer op het passenbureau te Rotterdam, +enkele maanden geleden. Maar nu van een andere soort. Mijn kameraden +zijn verontwaardigd en vol sympathie. Ze vinden het beroerd, dat ik +hier in die muizenval moet achterblijven. „En wat gaat u nu +doen?”—vragen ze belangstellend. „Ja, dat weet ik nog niet. Er zal +wel uitkomst komen.”</p> + +<p>En de uitkomst kwam werkelijk gauw genoeg: enkele dagen na hen ben ik +ook „<span xml:lang="de">gefahren</span>”.... niet over Engeland.... Meer zal ik niet zeggen.</p> + +<p>Door den dwazen angst der duitsche autoriteiten werd mijn verblijf te +Reval onvrijwillig een paar dagen verlengd.</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_123">[123]</a></span></p><p>Het was niet prettig de kameraden te zien weggaan en alleen achter te +blijven. Al was de stad nog zoo schilderachtig en belangwekkend, de +atmosfeer van woedenden winsthonger, schrille demoralisatie en +slampamperij waarvan zij doortrokken was, stond mij ditmaal nog +heviger tegen dan op de heenreis. Men kon de peperdure lekkernijen in +de volle winkelkasten niet zien lokken, de matrozen niet stomdronken +over de straat zien rollen en de vuile schieber- en spekulantenbende 's +avonds in de café's champagne zuipen tot zinneloosheid toe, zonder vol +bitterheid te bedenken, dat het niet enkel het Entente-goud was, +waardoor het esthische volk gedemoraliseerd en bedorven werd. +Sowjet-Rusland mòest levensmiddelen en werktuigen invoeren tot elken +prijs: de kleine, machtelooze roofstaat aan de zee, sterk door het +bezit van de beste haven in den Baltischen Golf, en door den steun der +machtige imperialistische landen van het westen, profiteerde +schaamteloos van den grooten nood der boeren- en arbeidersrepubliek.</p> + +<p>In die dagen van gestrand-zijn te Reval ondervond ik veel +vriendelijkheid en hulp. Ten eerste, natuurlijk, van de leden der +russische missie, en verder, wat minder natuurlijk schijnt voor een +communist die uit Sowjet-Rusland terugkeert, van een paar burgerlijke +landgenooten, nl. den nederlandschen konsul en diens vrouw. Ik ging +naar het konsulaat om een hollandsch visum te halen, en vond tot mijn +blijde verrassing in den heer Van den Bosch een man, die zijn ambt +opvat op ruimhartige en humane wijze, iets wat nu juist niet van alle +hollandsche konsuls gezegd kan worden. „Het behoort tot mijn taak om +Nederlanders, die terug willen naar hun land, daarbij behulpzaam te +zijn”, dat was zijn stelregel, en hij hield zich daaraan zonder +aanzien des persoons. Toen hij van mij vernam, in welke moeilijkheid +ik door de kleinzieligheid der duitsche autoriteiten gekomen was, +telegrafeerde hij onmiddellijk voor mij naar Riga en Libau, of vandaar +wellicht in de eerste dagen een nederlandsch schip naar Holland zou +vertrekken. En toen de chikaneuze politie-autoriteiten te Reval +dreigden 't mij lastig te maken bij 't verkrijgen van een +toestemming-tot-verblijf en een uitreis-vergunning, gaf hij mij een +met 't opknappen van dergelijke zaakjes vertrouwd Esthlander mee, +zoodat alles direkt in orde kwam.</p> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_124">[124]</a></span></p><p>In den heer Van den Bosch en zijn vrouw leerde ik landgenooten +kennen, die, ofschoon burgerlijk denkend en zelfs zonder de minste +neiging tot communistische beginselen, de dwaze, bekrompen en +mallotige opvattingen van den gewonen nederlandschen bourgeois over +revolutie en bolschewiki geenszins deelden. Bij hen, die, tot groote +ontsteltenis hunner familieleden en vrienden in Nederland, den +geheelen duur van den oorlog en van de omwenteling te Reval gebleven +waren, vond ik een ruimen blik op de gebeurtenissen en een begrip van +historische oorzaken en werkingen, als ten onzent ook bij menschen van +hooge ontwikkeling en onbetwistbare superieuriteit al te vaak +ontbreekt.</p> + +<p>Deze beide interprenante Nederlanders,—in November '18 op weg naar 't +vaderland te Berlijn aankomend op 't eigen oogenblik dat daar de +omwenteling uitbrak, besloten zij er voorloopig te blijven „omdat het +zoo interessant was, de midden-Europeesche met de russische revolutie +te kunnen vergelijken”; één zoo'n trekje typeert—spraken over den +afkeer van den doorsnee-Hollander voor alles wat zijn behagelijke rust +stoort, zijn ziekelijke gehechtheid aan zijn pietluttigste gewoonten, +zijn doodsangst voor de stormen en gevaren van het groote, wilde leven +buiten zijn landje met een lichte ironische verwondering. Zij +gevoelden Holland een kooitje te zijn, waarin zij het onmogelijk op +den duur meer zouden kunnen uithouden.</p> + +<p>De heer Van den Bosch bewoont 's zomers de villa Mariënberg, een +landhuis van graaf Orlow-Dawidow, vóór de revolutie een der rijkste +russische grondbezitters, eigenaar van eenige tienduizenden desjatinen +grond, verdeeld over zeven-en-twintig groote en kleine landgoederen. +Mariënberg zelf, met zijn siertuin, zijn boerderij en zijn prachtig +park, zijn gazons en boschages, was geen landgoed maar enkel een +„datscha”, waar de graaf zoo af en toe eens kwam neerstrijken. Voor +mij, die in de buurt van Moskou slechts de bescheiden datschas der +vroegere middenklasse had leeren kennen, was het bijzonder interessant +nu ook nog dit typisch russische zomerverblijf van een lid der +eigenlijke heerschende klasse uit het voorrevolutionnaire tijdperk te +zien.</p> + +<p>Mariënberg ligt een klein uur gaans ten noorden van Reval, aan den +straatweg die langs den zeeboezem naar het dorpje Kosch voert. De weg +loopt een meter of wat <span class="pagenum"><a id="p_125">[125]</a></span>boven de zee; beneden zingt de branding haar +doffe klacht, brekend tegen rotsblokken en steenen. Heerlijk is het +gezicht voor wie van Reval naar Marienberg wandelt op de grijsblauwe +baai en de gebogen kustlijn met haar zoom van donkergroene bosschen en +parken. Aan den voet van den heuvelkam, die boven de baai oprijst, +liggen de zomerverblijven der oude heeren van het land, tusschen zwaar +geboomte, meest eschdoorns, berken en linden. Wie de wandeling in +omgekeerde richting maakt, geniet van het uitzicht op de stad, met +haar slanke, spitse kerktorens en glinsterende koepeldaken, haar oude, +massieve muren, en op de eilandjes in de baai, waar het tsarisme, kort +vóór den wereldoorlog, groote vestingwerken aanleggen liet.... Op een +mooien zomerschen middag aan het einde der week, zooals ik te Reval +trof, is de weg naar Marienberg en Kosch vol vroolijke troepjes +menschen en kinderen, die er op uittrekken om ergens in de bosschen te +kampeeren en den heelen Zondag in de vrije natuur door te brengen. Hun +proviand nemen ze mee in langwerpige ronde trommels van licht hout, +met riemen om de schouders bevestigd, zoodat het er uitziet of zij +allen verwoede plantenverzamelaars zijn. Het volk is gehard en dol op +natuursport; jong en oud geniet zooveel mogelijk van den korten zomer. +Half Augustus reeds beginnen de koude noordelijke winden te waaien, de +vogels vliegen naar het zuiden, het loof verschrompelt en valt af.</p> + +<p>Links van den weg, vlak tegenover het hek dat toegang geeft tot +Mariënberg, had graaf Orlow-Dawidow een vorstelijke landingsplaats +voor zijn motorboot laten aanleggen; van een breed steenen bordes +daalt een dubbele trap naar het water af. De trappen en het bordes +zijn nog in goeden staat, maar de boven de baai uitgebouwde houten +brug is in den revolutietijd vernield en verdwenen. Het zware ijzeren +hek wordt aan weerskanten bekroond door twee groote leelijke ijzeren +adelaars. Een meter of tien verder, aan 't eind van een laantje, ligt +het grijze steenen huis, half landhuis, half kasteel, plomp, grauw, +massief, meer duitsch dan russisch. In den muur is het wapen der +Orlow-Dawidows uitgehouwen.</p> + +<p>Bij het binnenkomen staat men verbaasd over de kolossale afmetingen +van gangen en kamers. In de vestibule hangen jachttrofeeën; twee +reusachtige bruine beren staan op hun achterpooten ter weerszijden van +de lange, breede gang. <span class="pagenum"><a id="p_126">[126]</a></span>Aan den eenen kant geeft deze toegang tot een +suite van vier kamers, alle groot en ruim, en een dichte waranda; aan +den anderen kant ligt een reusachtige biljartkamer, zoo groot als een +kleine concertzaal. Daar kwamen 's avonds, na een zeilwedstrijd of een +dag jagen, de talrijke gasten van graaf Orlow bijeen, daar werd +gedanst en gekaart en werden de groote feesten gegeven.... Het lijkt +alles onnoemelijk lang geleden, een verhaal van oude, oude dagen. In +de jaren van den wereldoorlog en de revolutie en kontra-revolutie +heeft deze zaal als „kasino” voor de officieren der zeer verschillende +troependeelen gediend, die hier achtereenvolgens ingekwartierd waren: +Kaukasiërs met hun buffelkudden, duitsche infanteristen en +artilleristen, esthische en engelsche vliegeniers. Voor het eerst +sedert 1919 waren de heer en mevrouw Van den Bosch dezen zomer vrij +van inkwartiering: de groote zaal was afgesloten, verlaten en kil.</p> + +<p>In alle vertrekken, ook in die dagelijks gebruikt werden, droegen, op +zijn russisch, de meubels hun hoezen van effen of gebloemd katoen, dat +de sleten en scheuren van het oude overtrek genadig voor het oog +verbergt. Een deel van die meubels dateerde nog uit den tijd van +Katharina, zij waren rijk gebeeldhouwd of met inlegwerk kwistig +versierd. Russische nabootsing van fransche stijlen, alles werk van +hoorige ambachtslieden, vaardige en vlijtige slaven, maar de gratie en +bevalligheid der fransche origineelen ontbraken er volkomen aan. Het +trof me dat in dit vorstelijk ingerichte buitenverblijf van een der +aanzienlijkste russische geslachten niet één enkel ding van werkelijke +schoonheid was, behalve een paar antieke kleedjes uit Beloedsjistan, +die mevrouw Van den Bosch had meegebracht. Opnieuw werd mij +aanschouwelijk gemaakt, hoe de russische adel evenmin als de russische +bourgeoisie ooit een eigen bouwstijl, in de ruimste beteekenis van het +woord, hebben bezeten. Sedert de dagen van Peter den Groote hebben zij +niet anders gedaan dan innerlijk-onbegrepene, bij hun zijn en +bewustzijn niet passende, westersche stijlvormen overnemen en naäpen. +Alleen de boeren zijn in de laatste eeuwen de dragers van een +eigendommelijken, met land en leven saamgegroeiden stijl geweest.</p> + +<p>Ondertusschen leek Mariënberg mij een heerlijk huis om <span class="pagenum"><a id="p_127">[127]</a></span>te bewonen, +met zijn overvloed van ruime kamers, zeewind en zon. Een heerlijk huis +voor de drie allerliefste dochtertjes van mijn gastheer—alle drie +oorlogskinderen, één er van geboren op 't oogenblik dat een bom, door +een vijandelijken vlieger op de buitenste vestingwerken van Reval +geworpen, ontplofte vlak vóór het huis—om in te ravotten en +verstoppertje en verlos te spelen. Een heerlijk huis óók, als ik zelve +ervoer, om te logeeren in een van die lichte, witte kamers, zooals men +ze ook in oude hollandsche buitenhuizen vindt, waar de groene takken +der boomen van het park bijna de ramen binnengroeien en ge 's morgens +onder het aankleeden met welbehagen de zuivere, prikkelende +ochtendlucht insnuift. Het kontrast met mijn weerzinwekkende kamer in +het hotel was werkelijk groot.</p> + +<p>Terzijde van het huis, door een gang er mede verbonden, staat het +groote bijgebouw waarin zich de oude „<span xml:lang="de">herrschaftliche</span>” keuken bevond, +die thans niet meer gebruikt wordt. Twaalf koks, keukenmeisjes en +helpsters, ruim een derde deel van het totale dienstpersoneel van +graaf Orlow, waren hier in de oude dagen van den morgen tot den avond +in de weer om korhoenders en faizanten te plukken, groenten schoon te +maken, „warenie” (vruchtenmoes) en wodka naar de oude +familierecepten te koken, „pirogs” (pasteien) te bakken en alle +mogelijke verdere lekkernijen te bereiden voor den heer en zijn +gasten. Uit die groote keuken werden alle spijzen de gang door +gedragen naar een kleinere, die met de eetzaal in verbinding stond: +daar werden ze voor zoover noodig opgewarmd en kunstig opgemaakt, om +den smaak der verwende, overvoede gasten te prikkelen.... Het was of +de gastronomische genietingen, in de eerste hoofdstukken van +„Oblomoff” beschreven, pas goed levend voor mij werden toen ik die +gargantuaansche keuken zag. In het geheel had de graaf te Mariënberg +35 bedienden. Welk een verleden van verspilling van arbeidskracht, +opvoeding tot luiheid en dagdieverij ligt achter het Russische volk! +Welk een zelfoverwinning en zelfopvoeding zullen noodig zijn om te +komen tot ordelijke, gedisciplineerde samenwerking!</p> + +<p>In het park van Mariënberg staan een aantal bijgebouwen, zooals men +die bij alle russische landhuizen vindt: stallen en schuren, het +waschhuis, de woningen voor de getrouwde bedienden, enz. Thans waren +die gebouwtjes bijna allemaal <span class="pagenum"><a id="p_128">[128]</a></span>in beslag genomen door vluchtelingen +uit Rusland, tschinowniki en grondbezitters, die tegen het +sowjet-bestuur gekonspireerd hebben of willen konspireeren, +spekulanten en schieber, die angst voor het waakzaam oog en de strenge +hand der Tscheka over de grenzen drijft. Sommigen leven hun armzalig +leventje, terend op meegebrachte kostbaarheden, die zij stuk voor stuk +verkoopen; anderen hebben in Estland het een of ander baantje weten +machtig te worden, enkelen geven lessen of vormen strijkjes. Toen ik +met den heer Van den Bosch Maandagmorgen vroeg naar de stad +terugkeerde, liet hij halverwege de auto even stoppen om den +ex-gouverneur van Kiew, dien wij inhaalden, op te pikken. Een klein +mannetje met een baard, hoffelijk en opgewekt, en die vloeiend fransch +sprak.... Zoo heb ik dan toch in Rusland met één <span xml:lang="fr">ci-devant</span> kennis +gemaakt.</p> + +<p>Van de baltische baronnen zelf zijn de meesten in den aanvang van de +revolutie gevlucht en niet teruggekeerd, sommigen van hen die bleven +wonen nog in hun oude landhuizen. Men heeft hun die, met een weinig +grond erbij gelaten: de boeren zelf konden er toch niets mee doen. +Voor het overige heeft de agrarische revolutie hier denzelfden loop +gevolgd als elders in Rusland: de boeren hebben de bezittingen van den +adel onteigend en onder elkaar verdeeld. De grond is niet zeer +vruchtbaar, en daar hun de kennis en het kapitaal ontbreekt om in +veeteelt en landbouw verbeteringen in te voeren, is de opbrengst van +het land na de revolutie snel gezonken. De betere methoden van +bewerking, door enkele grootgrondbezitters toegepast, zijn op de +kleine bedrijven van de arme boeren niet in zwang. Vleesch is goedkoop +in Estland, maar dat is een veeg teeken: de boeren slachten hun vee, +omdat zij geen voeder genoeg hebben. Een groote agrarische krisis is +in de toekomst onvermijdelijk.</p> + +<p>Hij die mij dit alles vertelde was een esthisch ingenieur, +mede-direkteur van een groote papierfabriek, evenmin neigend tot het +bolschewisme als mijn gastheeren, maar ruimdenkend als zij. +Ruimdenkend genoeg ook om de ultra-nationalistische gezindheid niet te +deelen waar de doorsnee-burgerman in Estland thans mee te koop loopt. +Estland met zijn 1 à 2 millioen inwoners, oordeelde hij, kon geen +staat op zichzelf blijven vormen, het had er de stof niet voor, +economisch-afhankelijk van Rusland als het was. Reval leefde thans van +<span class="pagenum"><a id="p_129">[129]</a></span>den doorvoerhandel naar Rusland. Maar ook de industrie, voornamelijk +papierfabrikage, produceerde voornamelijk voor de russische markt. De +fabrieken hadden bijna den geheelen oorlog door kunnen werken: +grondstof zoowel als brandstof leverden de Estlandsche bosschen. Maar +nu in den laatsten tijd, begon een zware concurrent op te komen in +Finland. De finsche papierindustrie beschikte als motorische kracht +over de vele wateren en stroomen van „het land der duizend meren”; +daarenboven was zij veel meer geconcentreerd; de grootste finsche +papierfabriek had alleen evenveel machines in werking als alle +estlandsche te zamen. Vóór den oorlog was de finsche concurrentie niet +gevaarlijk geweest, doordat Rusland inkomende rechten hief op de +finsche industrieproducten; na den oorlog had de esthische nijverheid +een tijdlang geprofiteerd van den papierhonger van Rusland, dat geen +handelsbetrekkingen met Finland onderhield. Nu echter was een +handelstraktaat tusschen beide landen tot stand gekomen: wilden de +esthische papierfabrikanten op den duur de russische markt niet +verliezen, dan zouden zij het bedrijf moeten moderniseeren, de +productiviteit van den arbeid opvoeren door betere machines.</p> + +<p>De meer verstandige leden der esthische bourgeoisie, meent mijn +zegsman, zien zelven wel in, dat nauwe aaneensluiting met +Sowjet-Rusland noodig en op den duur onvermijdelijk is. Zij droomen +van een toekomst, waarin Estland, zijn eigen regeerings- en +bestuursvorm behoudend, in alles wat het verkeerswezen, het postwezen, +het muntwezen enz. betreft, met de sowjet-republiek een eenheid vormen +zou.</p> + +<p>Ik heb geen lust om een politieke discussie te beginnen, waarvan ik de +onvruchtbaarheid inzie. Dus ik zwijg. Maar in mij zelf denk ik: een +sowjet-staat kan onmogelijk staatjes in zich opnemen, die nog op grond +van den burgerlijk-parlementairen regeeringsvorm geregeerd worden; zij +zouden vreemde lichamen in zijn lichaam zijn. De vereeniging der +verschillende randstaten met Sowjet-Rusland kan enkel een vrucht zijn +der revolutionnaire ontwikkeling.</p> + +<p>Al pratend waren wij den hollen, steilen weg opgestegen, omhoogvoerend +van den achterkant van het park naar de hoogvlakte, die, van den +straatweg af gezien, mij een langen heuvelkam had toegeschenen. Voor +onze oogen lag het eentonige plateau: steenige, armoedige heidegrond; +hier en <span class="pagenum"><a id="p_130">[130]</a></span>daar graasden enkele schapen of runderen; ver weg aan de +kimmen, rezen de daken van een paar boerenhofsteden omhoog. Wanneer +wij ons omkeerden zagen wij in de diepte onder ons de zee, wier +staalblauwe tint al tot staalgrijs verdonkerde; ook het wijnrood en +purper der goudgerande avondwolken in het westen vergrauwde snel....</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>De laatste dag van mijn verblijf te Reval was een Zondag. Over de stad +hing, toen ik in den stillen, grijzen morgen trad, een stemming van +rust en vrede. De winkels waren gesloten, de straten leeg van +menschen, een enkele verlate kerkganger repte zich over het smalle +trottoir. Op de markt bruiste, komend uit een der nauwe straatjes die +op haar toeloopen, krachtig, helder koorgezang mij tegen. Ingeklemd +tusschen de oude huizen stond een Luthersche kerk; ik trad binnen en +luisterde met genot naar den psalmzang der gemeente, niet +zeurderig-gerekt als ten onzent, maar vol rythmische kracht. Maar toen +een gebefte, betogaadde dominee den kansel besteeg, kreeg ik het +benauwd en vluchtte, bang voor de verveling van de preek. Een +trappensteeg bracht mij op de bult in het hart der oude stad, waar de +groote russische kerk stond. De dienst zou net beginnen. Te Moskou had +ik aldoor plan gehad een kerkdienst bij te wonen, maar geen +gelegenheid gevonden. Ik was blij dat die zich nu toch dien laatsten +dag nog voordeed.</p> + +<p>Het was de eerste keer in mijn leven, dat ik een grieksch-katholieke +lithurgie hoorde en ik had mij die niet voorgesteld van een zóó +ontroerende schoonheid. Een heerlijke, diepe basstem zingt het +recitatief, een hoogere respondeert, telkens valt het onzichtbare koor +in, getuigend en smeekend. De klanken zwellen en nemen weer af, het is +een voortdurend vloeden en terugstroomen, een deining zonder einde, +als een lied der natuur. Maar een natuurlied verdiept door menschelijk +hunkeren en smachten; een uitstorting en reiniging van het menschelijk +gemoed, beheerscht toch en vol melancholie van berusting. Een +oneindige mildheid, een zachte vertroosting, een heerlijke innigheid +doorruischt dien zang, maar alles verdroomd en los van de aarde. De +ziel wordt uitgevoerd boven smarten en twijfelingen; zoete rust keert +tot haar in. Telkens vervloeit een hoogtepunt van pathos tot een nieuw +gemurmel, dat dan, op zijn <span class="pagenum"><a id="p_131">[131]</a></span>beurt in zich opnemend de ongestilde +verlangens en geheime droomen van het menschenhart, weer uitstroomt in +rijke bewogenheid, als een rivier, door duizend verborgen bronnen en +liefelijke beken gevoed.</p> + +<p>Na afloop van den dienst zoek ik een bank in een der groene +plantsoenen, de vroegere bolwerken, om ongestoord mijn gedachten na te +gaan. Het is, als begrijp ik nu pas goed het waarschuwend woord, dat +het sowjet-bestuur te Moskou aanplakken liet boven de oude Iberische +kapel bij het Kremlin met het wonderdadige Moedergodsbeeld: „De +godsdienst is opium voor het volk”. Ja waarlijk is het zoo: die +heerlijke muziek is thans gevaarlijk; zij verzwakt den +werkelijkheidszin, zij sust het hart tot rust over de slechte dingen +dezer wereld, in plaats van het te wekken tot daadkracht; zij effent +den gang van het bloed tot verdroomde maten, in stee van het staal toe +te voeren tot den strijd. De schoonheid der oude kerkmuziek, wij mogen +van haar bedwelming niet te diep drinken....</p> + +<p>Terwijl ik daar zit, eenzaam op mijn bankje, komt het oude verlangen +naar een nieuwe schoonheid als een vloed in mij op, schoonheid die zal +zijn de verpuurde essence van onze eigen smarten en vreugden, onze +aspiraties en onze zelfverzakingen, de gouden bekroning van onzen +levensbouw, de nieuwe hemel boven onze nieuwe aarde. Mijn hart trekt +samen in smachtend begeeren naar haar stralende klaarte, haar +jubelende verrukkingen en haar verstilde droefheid. Hoe zal zij zijn, +de nieuwe gemeenschapskunst? Welke vormen zal de nieuwe, broederlijke +mensch vinden om te beelden zijn vertrouwen in makkers, welke klanken, +welke tonen zullen uitzingen zijn liefde voor het ongedeelde, +oneindige leven? Ach, kon ik haar slechts éénmaal doorleven in haar +volle, zachte vervulling, de nieuwe gemeenschapskunst, niet enkel haar +eerste rauwe stamelingen opvangen en onzekere omtrekken zien dagen, +maar genieten haar vol dragen pracht. Genieten een ritueel, door den +stroom des levens verzuiverd en geslepen, als de steen door het +schuren van ontelbare wateren geslepen wordt. Genieten de +verbeeldingen, die de ervaringen en verlangens van vele geslachten in +zich opzogen, en het allerkostelijkste daarvan laagje na laagje hebben +verpuurd tot parelzuivere schoonheid. Hoe zal zij zijn, de kunst van +het communisme? Ik weet dat zij de deemoedige overgave van vroeger +geslachten <span class="pagenum"><a id="p_132">[132]</a></span>aan het onbegrepene niet meer zal kennen, dat zij de fiere +levenshouding zal terugstralen van den vermaatschappelijkten mensch, +heerscher over zelfgeschapen krachten. Maar ik weet ook dat zij de +grondelooze diepten des levens niet schuwen en aan de donkere +labyrinten der smart niet voorbijgaan zal. Hoe zal zij zijn?....</p> + +<hr class="tb" /> + +<p>Den dag daarna ben ik naar Holland teruggekeerd, over een +moiree-zijden zee, waar het ploegende schip een kleine borreling van +groen en wit schuimsel in opriep. Aan weerszijden van de vore die het +trok liepen lange zilvergrijze rimpelingen, en zilverwitte meeuwen +omzwierden met sierlijke vleugelslagen zijn boeg. Het was een vaart +vol vredige schoonheid.</p> + +<p>Ik was de eenige bolsjewiek aan boord; de gesprekken der anderen—over +valuta-spekulaties en vermakelijke of buitensporige voorbeelden van +bedriegelijkheid—interesseerden mij weinig. Ik had alle gelegenheid +mij te bezinnen op het doorleefde, de opgezamelde indrukken te +verbinden tot een algemeen beeld en naar de stemmen, die het hart +opzond, te luisteren. Er was iets in mijzelve, wat ik niet begreep.</p> + +<p>Als alle oprechte communisten in en buiten Rusland doorleef ik een +brandend leed van teleurstelling, de bitterheid er van stijgt bij +oogenblikken van mijn hart, naar mijn oogen, mijn wangen, mijn +voorhoofd.</p> + +<p>Het communisme, dat even vlak bij scheen, wijkt weer naar verdere +verschieten; de objectieve en de subjektieve krachten der geschiedenis +roepen opnieuw den titanischen wil en de heroïsche zelfopoffering +eener voorhoede een onverbiddelijk: „tot hiertoe en niet verder” toe. +De Communistische Internationale is als een organisme te schielijk +gegroeid, vol zwakke plekken en voosheden, en tusschen het +fanfaregeschal der nieuwe namen en leuzen kan men al te +veelvuldig de bedachtzame influisteringen hooren van den ouden geest. +Ik weet terug te gaan naar een land, waar het leven een kleine en +trage pols heeft, een land van sektarisme en zieligheid. Het +bloedelooze denken ziet er uit ijle hoogten neer op elke poging van de +bloeddoorstroomde daadkracht; de sterke rythmen van een massalen wil +doordreunen er het communisme niet. De dorst naar makkerschap <span class="pagenum"><a id="p_133">[133]</a></span>blijft +er ongelescht, en de wereldstrijd over de taktiek wordt er doorleefd +als een opeenvolging van verbeten half-persoonlijke twisten.</p> + +<p>Ik weet dit alles; illusies heb ik zeker verloren, „geestdriftig +gestemd” in den letterlijken zin keer ik niet terug. Het heroïsch +avontuur der wereldrevolutie eischt te veel bloed en tranen, zijn +wezen en zijn verloop zijn te tragisch, zijn blij-einde verschemert te +ver weg, achter schuimende maalstroomen en bittere zeeën, om den +mensch, die de jaren zijner jeugd achter zich heeft gelaten, nog tot +„geestdriftigheid” te kunnen vervoeren.</p> + +<p>Niet geestdrift zoozeer leerde ik in Rusland, als wel geduldige +standvastigheid.</p> + +<p>In de nederlaag, en in de reeks van nederlagen, vast te houden het +vertrouwen in eindelijke overwinning; het wrange van teleurstelling en +ontgoocheling te verdragen met een ongeschokt gemoed; door het op- en +neervloeden van den strijd te gaan rustig als een, dien de goden een +heerlijk geheim hebben toevertrouwd: dit is de +gemoedsgesteldheid,—leerde ik daar ginds—die het communisme van zijn +belijders eischt en waartoe het ze opvoedt.</p> + +<hr class="fnsep" /> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_1_30" href="#FNa_1_30" class="label">1)</a> Nadat dit geschreven werd, bereikt mij het +September-nummer van het Amerikaansche tijdschrift „<span xml:lang="en">Soviet-Russia</span>”, +met een artikel van <span xml:lang="de">Victor Kopp</span> over de beginnende herleving van +Petrograd als handels- en industriestad. Een mededeeling, volgend op +dat artikel bevat de namen van drie machinefabrieken en één +verffabriek, die in den laatsten tijd weer begonnen te werken.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_2_31" href="#FNa_2_31" class="label">2)</a> Op hun karakteristieke manier probeerden de Russen, in +den tijd van ons verblijf te Moskou, het euvel te verhelpen door het +parool van „een leidingweek” uit te geven, d.w.z. een week, waarin +zooveel mogelijk alle beschikbare middelen op de reparatie der +leidingen werden gekoncentreerd. Het resultaat vernam ik niet; in elk +geval zal het water-verlies wel wat zijn verminderd.</p> +</div> + +<div class="footnote"> +<p><a id="FN_3_32" href="#FNa_3_32" class="label">3)</a> Naar ik later hoorde, vergiste ik mij niet: het „hotel” +had een allerslechtste reputatie. Maar er was nergens anders een kamer +te krijgen.</p> +</div> + +<hr class="chend" /> + +<p><span class="pagenum"><a id="p_134">[134]</a></span></p> + +<h2><a id="IX"></a>IX.</h2> + +<h2 class="tinfo">TOT SLOT.</h2> + +<hr class="chbegin" /> + +<div class="poem" style="width: 26.5em;"> + <div class="stanza"> + <span class="i0">Wij zullen U niet zien, Lichtende Vrede,<br /></span> + <span class="i0">wij zullen niet voelen Uw weligheid<br /></span> + <span class="i0">van onze lippen naar ons hart gegleden<br /></span> + <span class="i0">en zullen niet wikklen om onze leden<br /></span> + <span class="i0">de weeke plooi Uwer broederlijkheid.<br /></span> + </div> + <div class="stanza"> + <span class="i0">Wij zullen niet wone' in het voorportaal<br /></span> + <span class="i0">dier eenheid glorieus, waarnaar wij staren<br /></span> + <span class="i0">met huivring van ontzag, en niet de donkre scharen,<br /></span> + <span class="i0">eendrachtig tot de worstling op zien varen:<br /></span> + <span class="i0">wij zullen hen niet in hun roem zien gaan.<br /></span> + </div> + <div class="stanza"> + <span class="i0">De groote Denker met den fellen blik,<br /></span> + <span class="i0">hij heeft het lot van dit geslacht voorteekend,<br /></span> + <span class="i0">heeft ons wanklen voorgerekend,<br /></span> + <span class="i0">het droeve, het armzalige beschik.<br /></span> + </div> + <div class="stanza"> + <span class="i0">Wij zijn het geslacht, dat moet vergaan,<br /></span> + <span class="i0">opdat een beter oprijze uit onze graven:<br /></span> + <span class="i0">wij zijn het geslacht dat zich moet laven<br /></span> + <span class="i0">aan zijn gebrokenheid en smartelijken waan:<br /></span> + <span class="i0">wij zijn het geslacht welks gansche have<br /></span> + <span class="i0">is als 't flauwe schimsel van d'eerste maan.<br /></span> + </div> + <div class="stanza"> + <span class="pagenum"><a id="p_135">[135]</a></span> + <span class="i0">Onze besten heeft het noodlot bereikt:<br /></span> + <span class="i0">zij vielen in de ongewisse uren;<br /></span> + <span class="i0">en andre grooten, levenden, verduren<br /></span> + <span class="i0">de kwellingen, die donkre machten sturen:<br /></span> + <span class="i0">verschiet, dat nabij scheen en weder wijkt.<br /></span> + </div> + <div class="stanza"> + <span class="i0">Voor hen uit ging een stralend licht...<br /></span> + <span class="i0">Zij vlogen, zij voelden zich als bevleugeld,<br /></span> + <span class="i0">hun wil schoot vooruit, onbeteugeld...<br /></span> + <span class="i0">Nu hullen zij in zwijgen hun gezicht.<br /></span> + </div> + <div class="stanza"> + <span class="i0">Nu klemmen zij de lippe' opeen<br /></span> + <span class="i0">die zoo heerlijke lach bloeiend omspeelde;<br /></span> + <span class="i0">zij zijn als boomen die een dor seizoen vergeelde,<br /></span> + <span class="i0">en diep in hen, als in het dicht struweel de<br /></span> + <span class="i0">bron weent, is het verborgen zielsgeween...<br /></span> + </div> + <div class="stanza"> + <span class="i0">Wij zullen U niet zien, Lichtende Vrede;<br /></span> + <span class="i0">wij zullen niet worde' in Uw glans gewijd;<br /></span> + <span class="i0">d'extase van den laatsten aardestrijd<br /></span> + <span class="i0">zal niet zette' in gloed onze leden<br /></span> + <span class="i0">en vulle' ons hart boordevol zaligheid.<br /></span> + </div> + <div class="stanza"> + <span class="i0">Wij zijn de bouwers van den tempel niet.<br /></span> + <span class="i0">Wij zijn enkel de sjouwers van de steenen;<br /></span> + <span class="i0">wij zullen niet doen rijze' en zich vereenen<br /></span> + <span class="i0">zijn stoute pijlers; wij krielen dooreenen<br /></span> + <span class="i0">omlaag, in verwarring en haar verdriet.<br /></span> + </div> + <div class="stanza"> + <span class="pagenum"><a id="p_136">[136]</a></span> + <span class="i0">Wie 't niet kan willen en standvastig blijven,<br /></span> + <span class="i0">hij verlate ons en keere niet weer,<br /></span> + <span class="i0">hij ga nog heden en late ons onze eer,<br /></span> + <span class="i0">hij neme mede zijn geluksbegeer<br /></span> + <span class="i0">en late ons, verscheurde ziele' en lijven.<br /></span> + </div> + <div class="stanza"> + <span class="i0">Wij zullen in het grauw gewaad<br /></span> + <span class="i0">onzer kleine en schaarsche daden schrijden,<br /></span> + <span class="i0">wij zullen hunne schamelheid belijden<br /></span> + <span class="i0">met heldren blik en ons hierin verblijden<br /></span> + <span class="i0">dat zij van heerlijkere zijn het zaad.<br /></span> + </div> + <div class="stanza"> + <span class="i0">Wij zullen U niet zien, Lichtende Vrede;<br /></span> + <span class="i0">wij zullen niet voelen Uw zaligheid,<br /></span> + <span class="i0">een golf van glans, omvloeien onze leden;<br /></span> + <span class="i0">wij zullen 't hunkeren naar uw zachtheden<br /></span> + <span class="i0">meedrage', ongelescht, door de eeuwigheid.<br /></span> + </div> +</div> + +<div class="TNbox"> +<a id="correctie"></a> + +<h1>Overzicht aangebrachte correcties</h1> + +<p>De volgende correcties zijn aangebracht in de tekst:</p> + +<table summary="correcties in tekst"> + <tbody> + <tr><th>Plaats</th><th>Bron</th><th>Correctie</th></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr01">Blz. 8</a></td><td class="td4">gezlcht</td><td class="td4">gezicht</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr02">Blz. 8</a></td><td class="td4">'</td><td class="td4">[<i>Verwijderd</i>]</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr03">Blz. 11</a></td><td class="td4">.</td><td class="td4">[<i>Verwijderd</i>]</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr04">Blz. 12</a></td><td class="td4">'</td><td class="td4">”</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr05">Blz. 16</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">,</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr06">Blz. 17</a></td><td class="td4">juiste</td><td class="td4">juist</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr07">Blz. 18</a></td><td class="td4">grootindustrieeel</td><td class="td4">grootindustriëel</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr08">Blz. 19</a></td><td class="td4">wit-</td><td class="td4">wit</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr09">Blz. 20</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">.</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr10">Blz. 20</a></td><td class="td4">teleurstelli g</td><td class="td4">teleurstelling</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr11">Blz. 24</a></td><td class="td4">eld rs</td><td class="td4">elders</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr12">Blz. 26</a></td><td class="td4">b klijft</td><td class="td4">beklijft</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr13">Blz. 31</a></td><td class="td4">r emlin</td><td class="td4">Kremlin</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr14">Blz. 38</a></td><td class="td4">m esten</td><td class="td4">meesten</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr15">Blz. 39</a></td><td class="td4">b treurenswaardige</td><td class="td4">betreurenswaardige</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr16">Blz. 44</a></td><td class="td4">teve s</td><td class="td4">tevens</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr17">Blz. 58</a></td><td class="td4">waaroor</td><td class="td4">waarvoor</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr18">Blz. 59</a></td><td class="td4">wanbegip</td><td class="td4">wanbegrip</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr19">Blz. 65</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">[<i>Verwijderd</i>]</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr20">Blz. 65</a></td><td class="td4">commmunisti che</td><td class="td4">communistische</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr21">Blz. 65</a></td><td class="td4">begijpen</td><td class="td4">begrijpen</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr22">Blz. 65</a></td><td class="td4">alijd</td><td class="td4">altijd</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr23">Blz. 65</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">”</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr24">Blz. 69</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">„</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr25">Blz. 69</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">„</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr26">Blz. 69</a></td><td class="td4">verwaaarloosde</td><td class="td4">verwaarloosde</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr27">Blz. 71</a></td><td class="td4">lommerijken</td><td class="td4">lommerrijken</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr28">Blz. 71</a></td><td class="td4">sneeuwit</td><td class="td4">sneeuwwit</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr29">Blz. 73</a></td><td class="td4">.</td><td class="td4">,</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr30">Blz. 80</a></td><td class="td4">had</td><td class="td4">was</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr31">Blz. 89</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">”</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr32">Blz. 89</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">.</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr33">Blz. 93</a></td><td class="td4">zoud n</td><td class="td4">zouden</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr34">Blz. 94</a></td><td class="td4">reeds</td><td class="td4">rees</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr35">Blz. 110</a></td><td class="td4">r eds</td><td class="td4">reeds</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr36">Blz. 112</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">.</td></tr> + <tr><td class="td2"><a href="#corr37">Blz. 113</a></td><td class="td4">kracht inspanning</td><td class="td4">krachtsinspanning</td></tr> + </tbody> +</table> +</div> + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of Project Gutenberg's Uit Sowjet-Rusland, by Henriette Roland Holst + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK UIT SOWJET-RUSLAND *** + +***** This file should be named 29590-h.htm or 29590-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/9/5/9/29590/ + +Produced by André Engels and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> |