initial commit of ebook 29590HEADmain

7 files changed, 10997 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/29590-8.txt b/29590-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..c31ae35
--- /dev/null
+++ b/29590-8.txt
@@ -0,0 +1,5403 @@
+The Project Gutenberg EBook of Uit Sowjet-Rusland, by Henriette Roland Holst
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Uit Sowjet-Rusland
+       Beelden en beschouwingen
+
+Author: Henriette Roland Holst
+
+Release Date: August 3, 2009 [EBook #29590]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK UIT SOWJET-RUSLAND ***
+
+
+
+
+Produced by André Engels and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+
+
+
+   +--------------------------------------------------------------+
+   |                                                              |
+   |                 OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER:                 |
+   |                                                              |
+   | De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele,   |
+   | verouderde spelling. Daarnaast zijn veel woorden             |
+   | verschillend gespeld. Er is geen poging gedaan dit te        |
+   | corrigeren of de tekst te moderniseren.                      |
+   | Inconsistent gebruik van verbindingsstreepjes is behouden.   |
+   |                                                              |
+   | Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn     |
+   | gecorrigeerd. Aan het eind van het boek volgt een overzicht  |
+   | van de aangebrachte correcties.                              |
+   |                                                              |
+   | Bladzijde-nummering is verwijderd. Afgebroken woorden aan    |
+   | het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld.           |
+   | Voetnoten zijn hernummerd en verplaatst naar het eind van    |
+   | het hoofdstuk.                                               |
+   |                                                              |
+   | In het origineel worden lage en hoge aanhalingstekens        |
+   | gebruikt. Deze zijn in dit bestand weergegeven als           |
+   | »aanhalingstekens«. De cursief gedrukte tekst in het         |
+   | origineel is in dit bestand weergegeven als _cursief_.       |
+   | Uitgespatieerde tekst is weergegeven als +uitgespatieerd+.   |
+   |                                                              |
+   +--------------------------------------------------------------+
+
+
+
+
+                          UIT SOWJET-RUSLAND
+
+                       BEELDEN EN BESCHOUWINGEN
+                      DOOR HENRIETTE ROLAND HOLST
+
+
+                INHOUD                  bladz.        1
+                TER INLEIDING                         3
+                I. DE HEENREIS                        5
+                II. HET UITZICHT DER DINGEN          21
+                III. SCHADUWEN OVER HET LAND         33
+                IV. VOORGANGERS EN BELICHAMERS       44
+                V. DE VROUWEN IN RUSLAND             55
+                VI. KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE
+                   EN NIEUWE SCHOONHEID              83
+                VII. KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE
+                   EN NIEUWE SCHOONHEID (slot)      107
+                VIII. DE TERUGREIS                  116
+                IX. TOT SLOT                        134
+
+
+                 UITGEGEVEN DOOR W. L. & J. BRUSSE'S
+                UITGEVERS MAATSCHAPPIJ, ROTTERDAM, IN
+               OPDRACHT VAN HET KOMITEE TOT PROPAGANDA
+                    ONDER DE INTELLEKTUEELEN VOOR
+                 HULPVERSCHAFFING AAN SOWJET-RUSLAND
+                             (KOMPINRUS)
+
+
+
+
+TER INLEIDING.
+
+
+Een heldere allervroegste voorjaarsdag. Kraaiende hanen, bloeiende
+hazelaars. Natuur-ontwaken vóór den tijd.
+
+Een breede diepe sloot vol water; een heel smal plankje voert er over,
+glibberig en half-vergaan. Achter die sloot gaat mijn pad verder; dáár
+ligt het land, waar ik heen wil, open. Besluiteloos sta ik en draal,
+zet één voet dwars over het plankje, trek hem weer terug. Een
+wonderlijke gedachte duikt op: »Als ik er over kom, ga ik nog in dit
+voorjaar naar Rusland«. Dwaze gril of ingeving? Ik weet het niet, maar
+»iets« dringt mij het plankje op... ik ga de sloot over... Nu _weet_
+ik, dat ik doorzetten zal.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Een grijze dag, einde April. Een naargeestig vertrek: het passenbureau
+te Rotterdam. Menschen komen, nemen plaats vóór het hekje, wachten,
+worden geholpen, gaan weg.
+
+»Ein Durchreise-Visum für Berlin? Wo wollen Sie denn hin?«
+
+»Nach Russland«.
+
+Plotselinge stilte. Algemeene on-sympathieke belangstelling in mijn
+persoon. Het is, of ik gezegd heb: »naar de hel«.
+
+»Bedaure sehr, ich kann Ihnen das Visum nicht geben.«
+
+De stem binnen in zegt: »ik ga toch.«
+
+       *       *       *       *       *
+
+Een arbeiderswoning, aan den buitenkant van een duitsch grensdorp. Zoo
+pas aangekomen. Middernacht. Het licht brandt nog hoog in mijn kamer.
+Uit het andere vertrek roept een stem: »Wollen Sie sogleich das Licht
+austun«. Ja, het was dom van mij, dit niet te bedenken. In het donker
+ontkleed ik mij. De dag bracht vele indrukken.
+
+Pas tegen den morgen val ik in slaap.
+
+Ik ontwaak door een droomgezicht: een smalle, steenen trap, die steil
+en diep afdaalt naar een ondergrondsch water. Het geheel heeft de
+sfeer van de oubliettes van een of ander middeneeuwsch kasteel. Ik
+gevoel mij beklemd. »Wat een ellendige droom: geen gelukkig
+voorteeken«.
+
+Ik slaap weer in: onmiddellijk zie ik weer de trap, steil en diep,
+afdalen naar dat donkere water, maar... ditmaal stijgt zij aan den
+overkant daarvan weer omhoog.
+
+Als ik opnieuw ontwaak, is het gevoel van beklemming geweken. Toeval
+en onzin, of... wijsheid van het onderbewuste? Wie zal het zeggen?
+
+
+
+
+I.
+
+DE HEENREIS.
+
+
+In Berlijn begon de geduldproef: ettelijke honderden afgevaardigden
+van verschillende landen, communisten, roode vakbonders en roode
+jeugd, waren daar verzameld. Allen wilden naar Moskou voor de
+kongressen, maar het gelijktijdig overbrengen van zoovele pelgrims
+ging niet gemakkelijk. Men moest wachten op passen, visa,
+reisgelegenheid,--dagen lang, somtijds weken. En het wachten verdroot.
+De tropische hitte in de ontzaglijke steenwoestenij, die Berlijn is,
+matte af en enerveerde. Daarbij kwam de innerlijke onrust. Allen
+voelden haar; het meest zij, die voor de eerste keer gingen. Tusschen
+hen en het doel hunner wenschen lagen talrijke kwade kansen. Nog
+minder dan een gewoon mensch, is een communist ooit zeker, werkelijk
+te komen, waar hij komen wil.
+
+Berlijn was als een oven in die dagen; een paar maal ratelde het
+onweer door de straten en gudste de regen, maar die buien brachten
+geen verkoeling en weldra brandde de zon weer als te voren.
+
+Op het weeke asfalt, tusschen de gloeiende steengevaarten, stonden of
+zaten de oorlogsinvaliden met hun bedelnap, het opzij-gesmeten
+wrakhout van den grooten oorlog. Velen hadden hun standplaats aan den
+hoek van een straat of voor den ingang der groote warenhuizen, anderen
+onder de spoorwegbruggen van de Stadtbahn, waar de treinen
+onophoudelijk overheen donderen. Het aangrijpendst zijn die met de
+doode oogen; hun beeld laat u niet los. Eén paar van zulke
+menschelijke wrakken is mij vooral bijgebleven. De een, een blinde,
+bespeelt een soort miniatuur-orgeltje; zijn handen glijden over de
+toetsen, zijn beenen maken onophoudelijke, gejaagde trapbewegingen.
+Naast hem staat zijn makker, die zien kan en fiedelt. Een allerliefst
+gezicht heeft de vedelaar, zacht, gevoelig en melancholisch, een
+gezicht om nooit te vergeten. En allebei zijn ze zóó jong, zóó
+jong.... Je hart krimpt ineen als je denkt hoelang ze nog kunnen
+leven, hoe lang nog staan spelen onder de spoorwegbrug, het geluid van
+hun spel verloren gaande in het geratel der treinen.
+
+Ik zou het aantal dier invaliden met een vaste standplaats niet durven
+schatten; het zijn er honderden en honderden, en zij vormen slechts
+een klein deel van het totaal. De meesten trekken rond, in troepjes,
+van straat tot straat en van huis tot huis; op de binnenplaatsen der
+groote woonkazernen zingen ze een lied en wachten of barmhartige
+menschen hun uit een der vele vensters daarboven wat zullen toewerpen.
+Mijn Wirtin, de weduwe van een goed strijder in de oude beweging,
+zegt: »de meeste arbeiders geven iets: een paar groschen, een stukje
+brood. Meer kàn men niet geven; er komen er te velen, soms den
+geheelen morgen achtereen. De bourgeoisie geeft dikwijls heelemaal
+niets. Ach, wat een ellende«. De tranen schieten haar in de keel. Mijn
+Wirtin is zelf een gebroken stakkerd. De oorlog heeft haar den man
+geroofd en den oudsten zoon. De man, die een hartkwaal had, kwijnde
+weg; de zoon bezweek in een veldhospitaal in Frankrijk aan een hevige
+longontsteking. Hij was sterk, vroolijk en begaafd, de oogappel zijner
+moeder. De tweede zoon, een zachte, zwakke jongen met een gezicht als
+een meisje, een geboren idealist en pacifist--»ik heb op niemand
+geschoten«, verzekert hij mij en ik voel, dat hij waarheid spreekt--,
+kreeg óók longontsteking, in Rusland. Op een open slede moest de zwaar
+zieke worden vervoerd. Hij is er nooit geheel bovenop gekomen. »Toen
+mijn broer dood was, heb ik aan mijn moeder gezworen, dat ik niet weer
+terug zou gaan«, vertelt hij; »ik wist, dat ze krankzinnig zou worden
+van verdriet, zoo ze mij ook nog moest verliezen.« Een heelen winter
+lang verborg hij zich thuis; bij een klopjacht op deserteurs werd hij
+gevonden, meegenomen en voor den krijgsraad gebracht. Hij kreeg een
+jaar vestingstraf en is gedurende dat jaar chronisch verhongerd.
+»Zoo'n honger, als wij gevangenen geleden hebben«, zegt hij, met een
+hulpeloozen blik in zijn zachte oogen, »dat is iets verschrikkelijks.
+Wij voelden niet meer, dat we een buik hadden van den honger«. Vóór
+het einde van zijn straftijd werd hij ziek; ondervoeding en pleuris
+hebben hem voorgoed een knak gegeven; tot werken is hij niet meer in
+staat....
+
+De bedelende oorlogsinvaliden zijn wel het schokkendste verschijnsel
+in de Berlijnsche straten, maar daarom nog het droevigste niet.
+Misschien zijn dat de vele oude vrouwen, die kranten of bloemen of
+lucifers verkoopen, arme oudjes, sjofel maar toch proper in de
+kleeren, met oneindig moede, oneindig treurige en oneindig bezorgde
+gezichten, geen sprankje meer van protest of hoop in blik en houding,
+pathetisch in hun stomme, half versteende gelatenheid. Of misschien
+zijn het de jonge kinderen van dertien, veertien jaren, die men 's
+avonds bij bosjes tegenkomt--meisjes kan men ze niet noemen, maagden
+zijn het niet meer--geblanket en half naakt, cynisch lachend tegen
+oude verdorvelingen, die hen tegen zich aandrukken en wier lusten ze
+moeten voldoen.
+
+Ja, dat is, geloof ik, wel het droefst van alles; al die jonge levens
+te zien, in den knop aangevreten door afschuwelijk bederf en het zelf
+niet beseffend.
+
+Zoo was Berlijn; ordelijk en voor den oppervlakkigen blik zelfs
+levenslustig, met de bloemenslingers, als in de jaren vóór den oorlog,
+weer kleurig afhangend van de balkons der deftige huizen, de parken
+welverzorgd als goed gekamde en geschuierde menschen, de uitstalkasten
+der winkels weer vol verleidingen van lekker eten en mooie kleeren en
+de bierhuizen met muziek, in den warmen avond vol naar verstrooiing
+dorstig volk. Maar onder het bedriegelijk masker van levenslust
+grijnzen ellende, verarming en ontbinding u allerwegen aan.
+
+Eindelijk, na negen dagen is onze wachttijd ten einde; te Stettin
+schepen wij ons in. De groote meerderheid der passagiers zijn
+»bolschewiki«. »Was de verhouding in de voornaamste kapitalistische
+landen zoo, als zij hier op 't schip is«, zegt onze geleider, »dan had
+de revolutie gewonnen spel«. Een internationaal gezelschap zijn wij:
+Duitschers, Hollanders, Hongaren, Franschen, Italianen, Spanjaarden,
+Grieken en Australiërs. Bij de overige eerste-klasse passagiers zijn
+een paar »Baltische baronnen« met hun familie, die naar Estland
+terugkeeren. Zij en wij beloeren elkaar met verholen vijandelijkheid.
+
+Als tusschendekpassagiers voert de boot een heel transport duitsche
+kinderen mee, onder geleide van een paar verpleegsters op weg naar
+Finland, om daar den zomer door te brengen. Alles kinderen van witte
+gardisten, die geholpen hebben de finsche revolutie neer te slaan. Een
+gelijk aantal finsche kinderen zal de zomervakantie in Duitschland
+doorbrengen. Zoo versterkt de bourgeoisie haar banden van
+internationale saamhoorigheid.
+
+Welk een bekoring ligt er in zulk een zeevaart, wanneer men, met vele
+strijdmakkers te zamen, op weg is naar het land waar het eerste
+schemerende gloren der communistische gemeenschap is opgegaan! Velen
+van ons hadden elkaar nooit ontmoet, maar men weet van elkaar, men
+kent elkaars denkbeelden, men weet, waarin men overeenstemt en waarin
+verschilt. Op het dek worden de linnen stoelen uit elkaar gehaald;
+gemakkelijk achterover geleund, de oogen gevestigd op de witte kuiven
+der aanrollende golven of de strakke lijn der langgerekte eilanden,
+waaraan we voorbij varen, beginnen de gesprekken: een zacht, gedempt
+praten in groepjes van twee of drie. Men weet nooit, wie aan boord is:
+de geleider heeft ons op 't hart gedrukt om voorzichtig te zijn. Op de
+boot en ook nog te Reval behooren wij ons zoo te gedragen, dat men zoo
+min mogelijk op ons let. Maar zijn raad wordt allesbehalve stipt
+opgevolgd. Velen van ons groot gezelschap--er zijn tusschen de vijftig
+en zestig »bolschewiki« aan boord--zijn jong, overmoedig en
+luidruchtig. Er wordt geschertst en gelachen en luid geboomd en heftig
+geredetwist. In Reval gebeuren erger dingen, die den geleider woedend
+maken. »Zoo'n ongedisciplineerde bende heb ik nog nooit naar Moscou
+gebracht«, zegt hij verontwaardigd. Zijn energiek gezicht met den
+nerveuzen mond en de felle oogen vertrekt in toorn.
+
+       *       *       *       *       *
+
+De russische revolutie heeft noodig verschillende vormen van
+zelfopoffering en het bestaan der »groote koeriers« is er ééne, zeer
+eigenaardige, van. Een koerier der Sowjet-republiek moet een mensch
+zijn met vele bijzondere eigenschappen; hij moet zijn voorzichtig en
+beleidvol; hij moet beschikken over takt, geduld en menschenkennis,
+een groot verantwoordelijkheidsgevoel, een energie, die alle bezwaren
+en belemmeringen enkel ziet als zoovele puzzles om op te lossen, en
+een vindingrijkheid, die ze op te lossen vermag; een tegenwoordigheid
+van geest, die nooit faalt, ook niet in de meest onverwachte
+omstandigheden, en een onverschrokkenheid, die elk gevaar rustig onder
+de oogen ziet. Onze geleider bezat al deze eigenschappen in hooge
+mate. Van kleinen jongen af aan in illegaal werk--het over de grens
+brengen van revolutionaire literatuur--geschoold, was hij sedert de
+Oktober-revolutie koerier in dienst der Sowjet-republiek. Hij vervulde
+zijn taak met groote toewijding en werkelijk meesterschap. Inspannend
+en zenuwsloopend was die taak ook nu nog, ofschoon niet in alle
+opzichten te vergelijken met wat zij geweest was in de eerste
+bestaansjaren der republiek, toen zijn weg hem vaak voerde door
+verwoeste streken tusschen de linies van den vijand heen, de jaren,
+toen hij te voet, te paard, per rijtuig, per slede, soms honderden
+kilometers afleggen moest. Onder de huidige omstandigheden is de
+fysieke inspanning voor de »groote koeriers« tot een minimum
+teruggebracht, de zenuwsloopende verantwoordelijkheid echter is erger
+geworden, nu zij geregeld de »diplomatieke post« van en naar Moscou
+moeten overbrengen, waartoe niet enkel goederen, maar ook menschen
+behooren, zooals wij. Wie onze energieke kameraad aan het werk zag bij
+vertrek en aankomst te Stettin en Reval om alles te regelen en te
+bestieren voor zijn groot »transport«, wie wist hoe hij 's nachts in
+den trein, wanneer wij rustig lagen te slapen op onze breede
+gemakkelijke bedden, om beurt met een paar anderen de wacht hield bij
+de bagage, die verwonderde zich niet over zijn holle oogen, zijn
+lichtgeprikkeldheid en zijn nerveuze manieren; die wenschte hem, vol
+stille bewondering voor zooveel toewijding en wilskracht, spoedig een
+paar weken verpoozing toe in een rusthuis diep in het woud... Maar
+misschien had zijn leven hem onontvankelijk gemaakt om de stilte der
+natuur te voelen als een weldaad of zelfs om haar te verdragen.
+Misschien is zichzelven daarvoor onontvankelijk te maken, het grootste
+offer dat zij brengen, die jaar in jaar uit hun werk verrichten in
+geroezemoes en gewoel.
+
+Den 7den Juni 'smorgens heel vroeg kwamen wij te Reval aan.
+Verrukkelijk lag de diepe, breede baai in de zuivere morgenklaarte en
+in het midden der baai rees de stad, een feest voor de oogen,
+verrassend door haar half-russischen, half-Europeeschen bouwtrant. De
+slanke, sobere torens der Duitsche gothiek boorden de lucht in,
+uitrijzend hoog boven de zware goudglinsterende koepels der
+Byzantijnsche kerken. De vroegere wallen waren in boulevards en groene
+parken herschapen, maar een groot gedeelte van den ouden stadsmuur
+stond nog overend, door de massieve, vierkante torens der
+middeneeuwsche vestingwerken onderbroken. Daar, waar vlak achter het
+marktplein, het oudste stadsdeel op een steilen kegel omhoog rees,
+hadden vroegere geslachten den hoogen loodrechten rotswand aan één
+zijde als muur gebruikt: boven zijn ongenaakbare steilte troonden de
+oude domkerk, de groote nieuwe Russische kathedraal en de vroegere
+citadel.
+
+Het schip legde aan; aan de kade stonden de vuile, smalle, verhavende
+russische wagentjes met baardige koetsiers in lange jassen. Maar wij
+hadden ze niet noodig; toen, een paar uur later, de tijd gekomen was
+om van boord te gaan, marcheerden we in groepjes naar Hotel Petrograd,
+de zetel der russische missie. De Sowjet-vaan, verrafeld en
+verschoten,[1] woei uit van het dak. Het gebouw doet denken aan een
+eenvoudig hotel in een of ander afgelegen zwitsersche provincieplaats,
+men verwacht de diligence met de postpaarden te zien aanrijden.
+
+Het is bijna geheel door de bureaux der missie ingenomen; logeeren kan
+men er niet, maar wel eten, en wij kregen een goed ontbijt voor de
+helft van den prijs, dien men ons elders zou hebben afgenomen. Onze
+geleider liet geld voor ons wisselen en gaf ons aanwijzingen over het
+koopen van proviand voor de reis naar Moscou; verder waren wij vrij om
+ons dien dag, zoo goed wij konden, in Reval te vermaken, mits wij
+zorgden, 's avonds op den bepaalden tijd aan den trein te zijn.
+
+Reval is vol schilderachtigheden. Het oude stadsdeel is zoo goed als
+ongerept gebleven; het is een genot te lanterfanten op het rustige,
+wel-omslotene marktplein, of te dwalen langs de nauwe straten en
+steegjes met de deftige patriciershuizen uit vroeger eeuwen, of, onder
+een der oude poorten door, langs trappen omhoog te stijgen, zoekend
+een plaats in de bovenstad, waar het heerlijke uitzicht opengaat naar
+de benedenwijken, de haven, de lange kustlijn van de baai met haar
+landhuizen en parken, en, ver weg, achter de spiegelgladde baai, de
+groote, donkerblauwe zee. De nieuwe stad is heel anders, banaal en
+zonder karakter, maar toch behoorlijk op een zomerschen dag, wanneer
+de rijkbloeiende lindenlanen op de breede boulevards de lucht ringsom
+geurig maken en de groote pleinen fleurig zijn van bloemen en gazons.
+
+Aan de haven is druk vertier van overzeesche booten en vrachtschepen:
+de snel toenemende doorvoerhandel naar Sowjet-Rusland brengt er de
+stad weer bovenop.
+
+Maar ondanks den toover van het verleden en de bekoring van ligging en
+omgeving, is Reval een allerellendigste stad. De moreele atmosfeer is
+ondragelijk. Men voelt overal de korruptie, het bederf, dat het
+Entente-goud verspreidt. Men ruikt den stank ervan, men voelt de
+rustelooze pogingen eener internationale bende schavuiten, om zich
+door woeker en bedrog, door het uitbuiten der ellende van
+Sowjet-Rusland, te verrijken, als een sterken alom tegenwoordigen wil
+om zich heen. Dronkenschap is op straat, in de café's en restauraties
+een zoo gewoon verschijnsel, dat niemand er op let; het volk zuipt
+gemeenen brandewijn, de rijkaard fijnen franschen wijn of champagne.
+Alles is te krijgen in Reval, als men betalen wil. De winkels liggen
+propvol met allerlei delicatessen, zuidvruchten, zoetigheden en
+weelderig gebak. Een bijzonderheid is het fijne, sneeuwblanke
+tarwebrood, uit amerikaansch patentmeel vervaardigd; het wordt overal
+aan stalletjes en kraampjes verkocht; een broodje, zoo groot als een
+nederlandsch kadetje kost 10 Esthische mark, een chinaasappel veertig
+à vijftig, een middagmaal in een der hotels op zijn minst honderd, een
+slaapkamer, zoo vies, dat je niet durft rondkijken en vol ongedierte,
+175 à 250 mark.[2]
+
+Maar met de Revalsche hotels behoefden wij ditmaal geen kennis te
+maken; tegen middernacht vertrok onze trein, en hoezeer apprecieerden
+wij, na een dag, die om half vier 's morgens begonnen was, den
+geriefelijken Russischen »diplomatieken wagen«!
+
+Wij strekten ons behagelijk neer en sliepen.
+
+Zacht wiegend rijden de russische treinen. Zij hebben niet zoo'n haast
+als de onze en maken minder geraas; ook de fluitjes en toeterseinen
+klinken gedempter en zachter. Men richt zich in op een reis van eenige
+dagen, beschouwt den trein als zijn tijdelijk tehuis, men keuvelt,
+drinkt thee, eet en babbelt. Soms stopt de trein in geen uren en als
+hij stopt, is het dikwijls aan een klein stationnetje of in 't vrije
+veld en voor een lang oponthoud; men kan zich vertreden, bloemen gaan
+plukken in de wei, een wandeling maken in het bosch. Dit alles maakt
+het reizen in Rusland veel minder vermoeiend dan bij ons; of, om het
+nog juister te zeggen, een treinreis van een paar dagen in Rusland
+(altijd in de gunstige omstandigheden, waarin wij reisden) rust uit en
+ontspant.
+
+Van Narwa, het Esthische grensstation, waar wij den 8sten Juni 's
+morgens aankwamen, zal ik mijn leven lang onthouden, hoe erg ik mij er
+heb geschaamd. Onze trein zou een uur stilstaan, niet langer. Wie de
+stad in wilde, om brieven te verzenden of nog leeftocht te koopen, kon
+gaan, mits hij zorgde op tijd terug te zijn. Maar een der poolsche
+afgevaardigden naar het kongres, dien ik op de boot had leeren kennen,
+lachte om de aanbevelingen van den koerier. »Jawel, ik ken dat; als
+men zegt, één uur in Rusland, dan bedoelt men er drie. Gaat u gerust
+met mij mee; ik zal u een prachtig uitzicht laten zien op de rivier en
+de oude vesting van Peter de Groote.«--»Ja, ik zou graag willen: maar
+als we nu niet in tijds terug zijn?«
+
+»Och kom, wat bent u toch angstig: ik heb het, toen ik drie maanden
+geleden naar Moscou ging, ook gedaan; we hebben hier toen minstens een
+paar uur stilgestaan; u begrijpt toch wel dat alléén het nazien van de
+bagage langer dan een uur duurt.« Mijn verleider is een van de meest
+invloedrijke leden der Poolsche partij; een man tusschen de veertig en
+vijftig, die fransch spreekt als een boulevardier, en er uitziet om
+door een ringetje te halen, keurig gesoigneerd en met lichte
+handschoenen. Hij heeft een jaar gezeten in de citadel te Warschau,
+maar is er, bij gelegenheid van den russischen opmarsch, toen de
+politieke gevangenen naar elders werden overgebracht, in geslaagd te
+ontvluchten. »Och, een gevangenis is een eigenaardig ding. Als je er
+komt, heb je eerst het gevoel van alles afgesneden te zijn, maar na
+een poosje merk je, dat ook van daar allerlei draden uitgaan tot de
+buitenwereld.«
+
+Geestig en gevat is mijn Pool, vol zelfbewustzijn en zekerheid; het
+zou eenvoudig aanstellerig van mij zijn, niet met hem mee te gaan;
+daarenboven wil ik dolgraag de brug en de vesting zien. Prachtig is
+het gezicht op de rivier, die in een diepe kloof aan onze voeten
+schuimt en met een scherpen elleboog ombuigt naar den langen, grijzen
+muur der oude vesting. Terwijl wij kijken en bewonderen, vertelt mijn
+geleider mij van de gevechten die in deze buurt geleverd zijn; dan
+keeren wij op ons gemak door de breede, armoedige hoofdstraat terug.
+»Zouden we ons niet wat haasten? Ik vind het toch vreemd, dat niemand
+van onze menschen meer hier schijnt te zijn.«--»Alle tijd, alle tijd,
+als u soms nog iets wilt koopen... ga gerust uw gang.« Ik koop nog een
+paar chinaasappelen, dan gaan wij doodkalm verder, naar het spoor,
+waar onze trein staat. Van ver zien wij de kameraden van uit de
+raampjes heftige gebaren maken. Zijn die seinen voor ons? Zouden we
+toch te lang weggebleven zijn? Ja; ze wenken ons toe, om spoed te
+maken en nu we dichter bij komen, hooren we hen schreeuwen in alle
+talen »haast je wat«; »schneller«; »allons vite.« We zetten het op een
+drafje, klauteren hijgend de treeplank op. »Waar blijven jullie in
+godsnaam? Zijn jullie gek?« »Bijna een half uur te laat. De koerier is
+woedend, hij wou den trein al laten vertrekken, maar Genosse A, en
+Genosse B. en C. hebben gezegd, dat dat niet mocht; ze wilden jullie
+niet achterlaten in Estland, en dan zonder pas[3].« Ach, beste
+Genossen A. B. en C. wat zijn we jullie dankbaar, dat die dierbare
+trein niet zonder ons verder is gestoomd.... Stilletjes neem ik mijn
+plaats weer in, maak mij klein in mijn hoekje. Wat schaam ik mij
+tegenover den koerier. Zeker zal hij weer met een vloek hebben gezegd,
+nog nooit zoo'n ongedisciplineerde bende vervoerd te hebben. Dat de
+jongelui wel eens uit den band springen, spreekt vanzelf, maar op mijn
+jaren.... Die Polen ook met hun gladde tong; nooit zal ik er meer een
+gelooven, al is hij ook zesmaal uit Warschau ontsnapt.... Zoo vliegen
+de gedachten door mijn hoofd heen en weer. Ondertusschen staat de
+trein nog altijd stil. Zachtjes waag ik het te vragen, waarom we nu
+niet vertrekken. »O, toen jullie er toch niet waart, is het personeel
+maar gaan theedrinken.« Mijn schaamte begint een beetje te zakken; zij
+zakt nog meer, als we vlak voor de grens een poos midden in 't veld
+blijven stil staan, om op de russische lokomotief te wachten. Ik
+gebruik de gelegenheid, om den koerier mijn verontschuldigingen aan te
+bieden; hij lacht, schijnt het geval niet heel erg te vinden. Als we
+om 1 uur te Jamburg aankomen en ik hoor, dat we er tot omstreeks
+middernacht zullen blijven, word ik weer wat monterder; dat half uur
+kwam er dan toch niet zoo vreeselijk op aan, dunkt me. Met dat al
+heeft deze geschiedenis gemaakt, dat het maar half tot mij
+doorgedrongen is, toen we de grens passeerden. Ik heb het gevoel of
+iets, waar ik mij lang op verheugde, mij is ontgaan.
+
+Zoodra de trein te Jamburg stil houdt, komen een aantal soldaten
+aanhollen. Zij vormen spalier voor onzen wagon, juichen ons toe en
+zingen de Internationale. De eerste soldaten van het Roode Leger,
+jonge frissche gezichten en op de muts de Sowjetster! De spontane
+hartelijkheid dier kameraden ontroert ons, maar maakt ons ook
+onrustig, want we voelen in haar--hoe vaak zullen we het nog
+voelen--het aanroepen van de Europeesche revolutie.
+
+Bij de soldaten bevindt zich een klein tenger ventje, jong nog, in
+uniform, maar zonder wapen. Dat is de politieke commissaris van de
+afdeeling; hij zal onze gids zijn op onzen rondgang door het dorp. Hij
+spreekt een paar woorden duitsch en fransch, en waar zijn woordenschat
+te kort schiet, vult hij die aan met uitroepen, gebaren, lachen en een
+uiterst expressieve mimiek. Een wonderlijk kereltje is die minuscule
+commissaris, met energie en geestdrift voor tien in zijn tengere
+jongenslijf. De Witte Legers, zegt hij, hebben hem een paar tanden
+uitgeslagen; hij spert zijn mond wijd open, om ons de gaten te laten
+zien. Vol afschuw vertelt hij van de groote communistenslachting te
+Jamburg, toen Joedenitsch het plaatsje binnentrok. Hij laat ons de
+plek zien waar honderd-acht-en-zestig genooten vermoord werden. Zijn
+felheid en strijdlust, zijn kinderlijk enthousiasme en kinderlijke
+naïveteit, het is alles nieuw voor ons en verwonderlijk. In hem voelen
+wij voor het eerst de frischheid van ziel, waarmee de russische
+arbeiders het communisme omhelzen, en voelen ook de onstuimigheid van
+hun strijdlust, hun liefde en hun haat.
+
+Jamburg is een oninteressant, armoedig plaatsje, zooals er zeker
+duizenden en duizenden in het Sowjetrijk zijn. Maar wij zullen ons
+bezoek van dien middag nooit vergeten, want daar in Jamburg zagen wij
+voor het eerst de fundamenten der nieuwe maatschappij, de
+instellingen, die de russische boeren en arbeiders in broederlijken
+arbeid scheppen, verzorgen en in stand houden. Van al wat ik er zag
+maakten deze twee dingen het meeste indruk op mij: de school voor
+ongeletterde soldaten en de vergadering van de Roode Jeugd in haar
+eigen clubgebouw. Wij hadden de kazerne gezien; de kamers waren
+zindelijk en luchtig, maar dit was het bijzondere niet, het bijzondere
+was, dat men voelde: zoo'n kazerne bestaat niet als iets
+afzonderlijks, buiten aanraking met het maatschappelijk leven, maar
+zij staat er midden in. Overal hingen kleurige affiches, spotprenten
+en agitatorische voorstellingen, de meeste zonder artistieke waarde,
+maar zeker geschikt voor hun doel: den soldaten bepaalde eenvoudige
+waarheden omtrent de klasse-tegenstellingen, de rol van het
+Entente-kapitaal, de noodzakelijkheid den strijd vol te houden, enz.
+in te prenten. Nadat wij een aantal kamers doorgeloopen waren, opende
+onze geleider een deur en zeide: »In dit lokaal krijgen onze
+ongeletterde kameraden les.« Op schoolbanken, over hun lessenaars
+gebogen, zaten een paar dozijn jonge mannen, ijverig aan 't werk; op
+de lessenaars lagen de a.b.c. boekjes, waaruit ze lezen leerden en de
+schriften, waarin hun stijve sterke vingers geduldig de lettervormen
+nabootsten. Ze hadden nog slechts enkele weken les gehad, maar ze
+lazen al kleine lesjes en schreven al woordjes en ze toonden ons hun
+schriften met zekeren trots. Het a.b.c. boekje was speciaal voor
+volwassenen samengesteld; de lessen waren geen flauwe kinderpraat,
+maar handelden over menschen en dingen, waarnaar hun belangstelling
+uitging.
+
+Tusschen hen in stond de meester, een zachte, vriendelijke man, niet
+ouder dan zij zelf, met bloote voeten, in een russische kiel. Hij had
+een glimlach om nooit te vergeten, zuiver als bronwater en zacht als
+de morgenlucht. Ik kan mij geen schooner en passender binnenkomen in
+Sowjet-Rusland voorstellen, dan ons bezoek aan die soldatenschool; wat
+wij zagen was zoo kinderlijk, hoopvol en ontroerend naïef, en tevens
+maakte het zoovele gedachten wakker over den onmetelijken arbeid, die
+nog moet worden verricht...
+
+In de Jeugdclub was dien avond vergadering te onzer eere; wij hadden
+eenige afgevaardigden van jeugdorganisaties bij ons en die moesten
+worden begroet. Het lage, armelijke lokaal liep vol met jongens en
+meisjes tusschen 14 en 18 jaar; in dit kleine plaatsje telde de
+jeugdorganisatie een paar honderd leden. Aan de wanden hingen
+portretten van leiders en martelaars der wereldrevolutie; Lenin,
+Trotzky, Zinowiew, Liebknecht en Luxemburg vindt men in Rusland
+overal, waar arbeiders bijeenkomen. Er werd gezongen en gespeecht in
+allerlei talen, maar wat mij het meest interesseerde, was de
+bekwaamheid en het zelfvertrouwen, waarmee de voorzitter der
+jeugdafdeeling, een heel jonge jongen nog, bijna een kind, de
+bijeenkomst leidde; hij sprak met het gemak en de zekerheid van een
+ervaren propagandist en toch met al de onstuimigheid der jeugd. Er
+moest natuurlijk vertaald worden en een der vertalers, een Pool of een
+Hongaar, hield zelf ook nog een toespraak; hij vertelde, hoe de
+regeering van zijn land zijn vrouw en hun kindje, om wraak te nemen
+over zijn vlucht, in een concentratiekamp hadden opgesloten en hoe hij
+sedert maanden geen enkel bericht van hen ontvangen had.... De tranen
+liepen hem over de wangen, zijn stem stokte; een groot meegevoel met
+de smart van dezen eenzame hing door de zaal.
+
+Toen we terugkeerden naar het station, vonden we aan den berm van den
+weg op het stoffige gras een heel troepje kinderen gelegerd. Twee
+vrouwen, een jonge en een oudere, waakten over hen. Het waren de
+oudste klassen van een school daar in de buurt; ze gingen een
+uitstapje maken naar Petrograd en hadden dien dag vier of vijf uur
+geloopen om aan het station te komen; een paar wonderlijk primitieve
+boerenkarren--ze stonden er nog, toen we aankwamen--hadden hun bagage
+vervoerd. Voor logies was gezorgd en proviand moesten ze meenemen naar
+de stad. Ze hadden bij zich groote zakken met hompen zwart brood; dit
+was op reis zoowat hun eenige voedsel. Ze hadden gehoopt met den
+nachttrein naar Petrograd te kunnen reizen, maar nu maakte de chef
+bezwaar. »Wat ze dan zouden doen?« Ja, dat wisten ze niet; hier
+wachten, waarschijnlijk tot den volgenden trein. De kinderen kauwden
+hun brood en keken ons aan met hun ronde, onnoozele oogen en de beide
+vrouwen, de jonge en de oudere, spraken met ons, lief en rustig en
+blijmoedig, als hadden ze dien dag geen 20 K.M. geloopen en waren ze
+niet gelegerd aan den stoffigen weg met een troep kinderen.
+
+'s Nachts tegen 12 uur, eer de trein vertrok, woonden we aan het
+station nog een meeting bij voor gedemobiliseerde soldaten. Een
+laatste maning kregen ze mee naar hun dorpen, ver weg in de steppe, om
+trouw te blijven aan de groote beginselen van Sowjet-Rusland en op te
+treden als pioniers daarvan onder hun makkers thuis. De schemer viel,
+toen de meeting gesloten werd; het was al over middernacht, maar we
+waren nu in het land, waar men, om licht te sparen, de klokken drie
+uur vooruit had gezet. Pas tegen éénen stoomde onze trein weg, onder
+gezang de duisternis in; voor onzen wagon stond de dappere kleine
+commissaris, na een dag van zestien uren, te trappelen en te zingen
+met onverminderde energie.
+
+Toen wij den volgenden morgen tegen 9 uur Petrograd naderden, waren de
+zijgangen van onzen wagon nog leeg. Allen waren bezig met aankleeden
+en inpakken, want de bagage moest klaar staan om overgebracht te
+worden naar een anderen trein. Er was geen gelegenheid om acht te
+slaan op de verwoestingen, door de Witte Benden te Gatschina en op
+andere plaatsen aangericht, waar de prikkeldraadversperringen nog aan
+weerskanten van de spoorlijn zichtbaar zijn, noch om zich voor den
+geest te roepen de dagen van angst en ontzetting en exaltatie in
+November '19, toen het leger van Joedenitsch op de hoofdstad aantrok,
+en het aan de opperste inspanning eener heldhaftige schare gelukte, de
+indringers terug te werpen. Zoo somtijds de stoffelijke werkelijkheid
+ons beter in staat stelt, groote historische gebeurtenissen te
+realiseeren, vaak ook verhinderen juist kleine, bijkomstige
+omstandigheden, als verstrooiing, materieele zorgen, vermoeidheid,
+ons, om dit op de plaats zelf te doen en doorleven wij de meest
+intense verwerkelijking van dergelijke gebeurtenissen thuis, in
+alleenheid.
+
+Aan het Baltische station, waar wij aankwamen, was een groot geloop en
+samengehok van honderden menschen; mannen, vrouwen, kinderen, allen
+beladen met zakken en pakketten. Men zeide ons, dat zij--zooals sedert
+eenigen tijd geoorloofd was--levensmiddelen hadden opgehaald bij de
+boeren. Het leek mij onbegrijpelijk, want men ziet zeer weinig
+landbouwbedrijf in de buurt van Petrograd, uitgezonderd de breede
+gordel aardappel- en groentetuinen, door de arbeiders aangelegd rondom
+de stad en die uiterst zorgvuldig bewerkt schenen. Maar toen wij naar
+Moskou reisden, waren de veldvruchten in het noorden nog lang niet
+rijp.
+
+In Petrograd bleven wij slechts enkele uren; net lang genoeg om een
+maaltijd te gebruiken in Hotel International en een wandeling te maken
+langs het Admiraliteitskwartier, het Winterpaleis, de Hermitage en
+over den Newsky-Boulevard terug. Het brood smaakte ons bitter, immers,
+wij wisten dat het volk honger leed. De breede straten lagen leeg en
+stil in den fellen zonneschijn, tusschen de steenen schoot het gras
+hoog op. Ik zag enkel het kil-pompeuze Petrograd der militaire
+despotie, niets van de arbeiderswijken, niet de tehuizen voor
+geleerden en kunstenaars, niets van de rusthuizen op de eilanden der
+Newa. Ik was voornemens dit alles te bezichtigen op den terugkeer maar
+er kwam niet van. Verschillende omstandigheden verhinderden mij mijn
+voornemen uit te voeren maar misschien lag de diepste grond der
+verhindering in mijzelve, in een laffen angst om mij te verdiepen in
+het tragische lot der kwijnende stad. Immers, dit is de vreeselijke
+waarheid: Petrograd, de wieg der proletarische wereldrevolutie, zooals
+Parijs de wieg der burgerlijke revolutie is geweest, de stad van den
+grootsten proletarischen heldenmoed en den sterksten revolutionairen
+wil, gaat voortdurend achteruit in aantal inwoners, beteekenis en
+invloed voor de revolutie, omdat zij geen rol meer speelt als centrum
+van productie. De stad als industrie-centrum was een kunstmatige
+schepping van de militaire monarchie, van het politiek-overmatige
+centraliseerende despotisme. Het Sowjet-bewind kàn en màg Petrograd
+niet kunstmatig groot houden. Niet alleen, dat de onmogelijkheid, om
+de bevolking van voldoende levensmiddelen te voorzien, de autoriteiten
+noodzaakt, het terugvloeien dier bevolking naar het platteland in de
+hand te werken... maar het druischt tegen alle regels eener rationeele
+ekonomie in, om te pogen de stad als grootindustriëel centrum te
+behouden. Hoe meer de productie geleid zal worden naar de nieuwe
+inzichten, die verlangen dat elk groot bedrijf verrijst zooveel
+mogelijk in de buurt der grondstoffen, die het bewerkt, of althans zoo
+gelegen dat die grondstoffen gemakkelijk kunnen worden aangevoerd, des
+te zekerder is Petrograd veroordeeld om weg te kwijnen. De opheffing
+der groote steden, die vreeselijke erfenis van het burgerlijke
+tijdperk, door decentralisatie en rationeele verlegging van de
+standplaatsen der grootindustrie, kan onmogelijk bereikt worden--welke
+vooruitgang kan het wel?--zonder pijnlijke breuken met diepgewortelde
+gehechtheden en schoone tradities. Maar in het geval van Petrograd
+wordt de breuk voor ons bewustzijn haast ondragelijk verscherpt door
+het onmiddellijk op elkaar volgen van revolutionaire glorie en
+reddeloos verval.
+
+Van Petrograd naar Moscou duurt de reis 16 à 18 uur. Om drie uur
+vertrekken wij; dien geheelen middag en avond, tot eindelijk, lang na
+middernacht de schemering valt, sporen wij door een dun bewoond land
+van wouden en woeste gronden, soms vlak als Holland, soms in flauwe
+golvingen hellend en dalend, soms doorsneden van beken en kleine,
+traagvlietende rivieren. Hier schijnt nog ruimte voor vele millioenen
+menschen, de arbeid van geslachten schijnt noodig om dit nog vage,
+vormelooze land naar der menschen wil en voor hun behoeften te
+herscheppen, om die moerassen droog te leggen, die eindeloos ons
+vergezellende bosschen te stempelen met het merk eener rationeele
+kultuur. Bij enkele stadjes en dorpen stoppen wij; rondom hen
+onderbreekt een kleine ring van akkerland en weide de eentonige
+wijdheid van het ongecultiveerde land.
+
+Tweemaal op dien rit genieten wij een feest van kleuren. Het eerste is
+de zonsondergang. Wij hangen uit de raampjes en strekken de halzen
+uit, om rechts achter ons in het noordwesten, de heerlijkheid der
+karmozijnen en violette eilanden in de gouden luchtzee te zien
+opfonkelen voor onze gretige oogen, zoolang tot hun gloed, als van
+robijnen en amethysten, allengs versombert en verdooft. Het tweede is
+de verschijning, op het perron van een stationnetje in de wildernis,
+van een groep vrouwen in de felle kleurharmonie hunner feestelijke
+kleeren, als zomerbloemen, schitterend schoon. Het wit en rood, wit en
+goudgeel, wit en heldergroen der pronkgewaden verschijnt en verdwijnt,
+een sprookje op het grauwe perron. »Boerinnen in Zondagsche dracht...
+vandaag is een hooge heiligendag,« zegt glimlachend Krebelskaya, de
+beminnelijke vrouw van den bekenden vakvereenigingsman Belinsky, met
+wie wij van Stettin af reizen. »Men ziet de oude volksdracht anders
+niet veel meer; ze past niet bij het nieuwe leven, waartoe de boeren
+ontwaken«, voegt zij er aan toe.
+
+Om 10 uur 'smorgens, precies op tijd, komen wij aan te Moskou. Wij
+halen onze koffers en tasschen uit den wagon, zetten ze op een hoop
+bij elkaar, gaan er op zitten en wachten af. Er is een oponthoud of
+een misverstand met de auto's die ons zouden komen halen, in elk geval
+ze zijn er niet. Onze koerier windt zich op en vloekt, dan gaat hij
+naar den chef en telefoneert aan Trotzky. »Ik ben aan het station met
+een groot transport kongresafgevaardigden en een belangrijke post en
+kan niet verder.« De auto's zullen dadelijk hier zijn.... Wij,
+ongeduldige Europeanen, hebben al een weinig geduld geleerd en wachten
+rustig, tot zij komen. Maar als wij ons herinneren de verhalen van
+onze makkers, die verleden jaar hier waren, over de opgetogenheid der
+bevolking, haar uitbundige ontvangst van de buitenlandsche
+afgevaardigden naar het kongres der Derde Internationale, dan voelen
+wij toch een lichte pijn van teleurstelling. Scherp dringt het
+onherroepelijke dóór tot ons bewustzijn: de wittebroodsweken der
+revolutie zijn lang voorbij.
+
+VOETNOTEN:
+
+[1] Toen ik half Juli terug kwam, wapperde uit Hotel Petrograd een
+mooie, nieuwe helroode Sowjetvlag.
+
+[2] De Esthische mark heette oorspronkelijk gelijk te staan met den
+ouden Tzarenroebel, dus f 1.25 waard te zijn; de koers is nu ongeveer
+0.8 cent.
+
+[3] Onze passen hadden wij te Stettin aan den koerier moeten afgeven.
+
+
+
+
+II.
+
+HET UITZICHT DER DINGEN.
+
+
+Zoo de lezers van dit boekje de onzinnige verwachting mochten
+koesteren, hierin »de waarheid over Sowjet-Rusland« te vinden, dan
+waarschuw ik hen nu meteen, dat zij teleurgesteld zullen worden. En
+zoo ik zelf met iets van een dergelijke dwaze verwachting naar Rusland
+ging, dan ben ik daarvan in Moskou grondig genezen.
+
+Wat is dan toch wel »de waarheid« over Sowjet-Rusland, die ik had
+moeten mee naar huis brengen? Een wel-onderlegd, omvangrijk weten,
+omtrent wat? Omtrent alles? Alle toestanden, verhoudingen en
+verschijnselen in een oneindig groot rijk, waarvan de grensgebieden in
+uiterst gebrekkige verbinding staan met het centrum? Of is het enkel
+de waarheid omtrent Moskou, die mijn lezers verwachten? Maar Moskou is
+Rusland niet, noch de spiegel daarvan! Integendeel, in vele opzichten
+moet, dunkt mij, Moskou een averechtsch beeld van Rusland geven.
+
+Of is het misschien enkel »de waarheid« over eenig bepaald punt, die
+minder veel-eischende lezers hopen te vernemen? Over de armoede? Over
+den honger, den gezondheidstoestand, de prostitutie? Over de
+arbeidsprestatie en de stemming der arbeiders? Over de tcheka en de
+terreur? Over opvoeding en onderwijs?
+
+Over geen enkel van deze of andere punten zou ik durven beweren »de
+waarheid« in pacht te hebben. Over geen enkel van deze punten kan ik
+met zekerheid zeggen: »Zoo en zoo is de toestand in Rusland of zelfs
+in Moskou«. Wie, na een verblijf van eenige weken in een reusachtig
+land, waarvan bijna geen enkele vreemdeling, die er voor het eerst
+komt, de taal voldoende verstaat, om een gesprek tusschen Russen te
+kunnen volgen, en waar de geheele samenleving zich bevindt in een
+toestand van uiterst labiel evenwicht, van desorganisatie, verval en
+ontbinding aan den eenen kant, reorganisatie, groei en binding aan den
+anderen--durft beweren, »de« waarheid omtrent eenig bepaald
+verschijnsel te kennen, die bedriegt zichzelf of anderen. Hij zal het,
+bij een eerste bezoek, op zijn hoogst zoover brengen dat hij iets van
+de waarheid benadert, een paar tonen opvangt en begrijpt van haar
+ingewikkeld symphonisch weefsel, een paar glinsterende korrels opraapt
+van haar opgehoopte goudbergen.
+
+Laat ik, om geen indruk te wekken van valsche bescheidenheid, hier
+dadelijk aan toevoegen, dat ik mijzelf reken onder hen, wien het
+gelukt is een paar tonen waarheid op te vangen, een paar korreltjes
+waarheid op te rapen. En dit op grond hiervan, dat ik marxistisch
+denk, revolutionnair voel, en eenige kennis bezit van de geschiedenis
+van het russische volk.
+
+Wie burgerlijk denkt en kontrarevolutionnair voelt, die zal in Rusland
+geen korrel waarheid oprapen, al doorkruist hij het groote rijk in
+alle richtingen, jaren lang. Zijn kontrarevolutionnaire gezindheid
+sluit hem hermetisch van de waarheid af. Hij ziet enkel de hardheid,
+de armoede, de armzaligheid van het leven onder de proletarische
+dictatuur; de verschijnselen, die zijn als een stijve korst om het
+nieuwe worden, om het warme, zachte, lenige begin. Hij ziet enkel het
+hinderlijke tekort, niet de bizondere waarde van het weinige wat
+bereikt werd, omdat dit bereikt werd ondanks zeer ongunstige
+omstandigheden en met behulp van het initiatief, de scheppende energie
+der massaas.
+
+Wie naar Rusland komt, zonder de geschiedenis van het russische volk
+onder het tzarisme en de geschiedenis der laatste jaren te kennen, wie
+niet in zich draagt dat weten als algemeene synthese, het weten van
+het regiem van den knoet, van de onkunde en het bijgeloof, van het
+revolutionnair ontwaken en den revolutionnairen strijd, de ontzaglijke
+verwachtingen, de herhaalde ontgoochelingen, de smart en de
+bloedoffers en de tranen en al de inzinkingen en oplevingen en al de
+spanning en overspanning; wie niet elke kleine ervaring, elk nietig
+voorval, elke inlichting hem verstrekt, kan zetten in het licht van
+een algemeen begrijpen, die behoeft niet te probeeren, ook maar één
+korreltje van de waarheid over Sowjet-Rusland op te rapen... het zal
+hem niet lukken. Enkel aan wie het bizondere ziet in het licht van het
+algemeene, in het oogenblikkelijke den maatgang voelt van een algemeen
+worden, enkel aan hen, die het naderen met inzicht en sympathie, geeft
+Sowjet-Rusland iets van zijn schatten. Want dat iets, die korreltjes
+waarheid, zij zijn schatten van groote waarde. Zij maken ons zeer rijk
+aan smartelijk geluk, zij openbaren ons, in vlammende scherpte, weer
+die wonderbaarlijke worsteling der menschheid om naar omhoog te leven,
+die worsteling waar niemand van weet, noch in welke diepten zij begon,
+noch tot welke onzichtbare toppen zij heenvoert.
+
+       *       *       *       *       *
+
+In den beginne viel Moskou mij erg tegen; ik had zooveel gehoord en
+gelezen van de schoonheid der stad en ik vond haar rommelig,
+oninteressant en onharmonisch, behalve dan natuurlijk het betooverende
+Kreml in zijn eigendommelijke, met niets ter wereld te vergelijken,
+byzantijnsch-italiaansche pracht. De straat waar wij logeerden,
+Twertskaja Oelitza, had niet de minste bekoring, zij was rauw en
+banaal tegelijkertijd en een enkel mooi oud kerkje deed vreemd en
+bijna misplaatst aan tusschen de groote leelijke steengevaarten.
+
+Maar, nadat ik een tijdje in Moskou geweest was, voelde ik de stad mij
+aan het hart groeien, en toen ik wegging, scheidde ik haast even noode
+van haar als van de vrienden, die ik er weergevonden of gekregen had.
+De schoonheid van Moskou dringt zich niet onmiddellijk op; zij
+overweldigt u niet plotseling. Zij ligt niet voor u gereed in een
+omsloten beeld, zooals bijvoorbeeld de schoonheid van Reval. Men moet
+haar zoeken en opspeuren tusschen de disharmonieën van den oneindigen
+baaierd van straten, tusschen de brutaal-moderne dor-zakelijke
+skyscrapers en de nog veel verfoeilijker, monsterlijke paleizen »in
+oud-russischen stijl« der ploertige kooplui. In de stille zijstraten
+is zij te vinden, waar de kleine, blanke huizen van een of twee
+verdiepingen schuil gaan in hun krans van groene tuinen; de oude
+liefelijke kapellen en kerken omhangt zij, die in stille, afgelegen
+hoekjes, sommige klein als kinderspeelgoed, staan. Zij glanst u tegen
+in het licht dat in de onvolprezen Junimaand, die wij te Moskou
+doorbrachten, vol afwisseling van zwervende wolkschaduwen en
+stralenden zonneschijn was.
+
+Naar den maatstaf van een West-Europeesche stad, maakt Moskou zeker
+een vervallen indruk. Bijna alle huizen zijn wit of lichtkleurig
+gekalkt; de kalk die men daarvoor gebruikt is, naar men ons meedeelde,
+van slechte kwaliteit en brokkelt al na een paar jaar af. Men moet dus
+aldoor repareeren, maar sedert het begin van den oorlog was dat niet
+gebeurd; men begrijpt met welk resultaat. Triest doen ook de vele
+half-gesloopte houten huizen aan, slachtoffers van het gebrek aan
+brandstof; ook tamelijk veel steenen huizen zijn afgebroken of
+ineengestort; hier en daar werd het puin opgeruimd, elders bleef het
+liggen. Weken, maanden of jaren? Ik weet het niet. Muren, door vele
+kogels geschonden; vensters, die niet anders zijn dan gapende zwarte
+gaten, vindt men op vele plaatsen in Moscou; sommige straathoeken en
+kruispunten vertoonen nog geheel het tragische beeld van den morgen,
+volgend op den dag van een volksopstand. In de Bolschaja Nikitskaja
+staan twee hooge moderne huizen met balkons van gegoten ijzer, van
+wier gevels niets over is als een naakt geraamte van ijzer en steen.
+
+Een droevigen indruk maakt ook de verlatenheid van groote bouwwerken,
+huizenblokken of fabrieken, voor den oorlog of althans voor de
+revolutie begonnen. Wegens gebrek aan materiaal heeft men den bouw
+moeten staken: skeletten die nooit geleefd hebben, bouwvallen, die de
+tijd met zijn gaven niet verrijkt, verzacht noch getooid heeft, staan
+de doellooze rompen in triestige verlatenheid. Zij wekken wrange
+gedachten, want er is woningnood in de stad; er zijn nog veel slechte,
+ongeschikte woningen, die men niet onbewoonbaar kàn verklaren omdat
+men geen andere heeft.
+
+Men kan geen wandeling maken door Moskou zonder te merken, dat het
+regelmatig proces van aanbouw en onderhoud der stad sedert jaren zoo
+goed als onderbroken is. En men went er aan, dit op te vatten als een
+onderdeel van de algemeene stremming in de productie, die op haar
+beurt een onvermijdelijk verschijnsel in de sociale revolutie is. Op
+welke wijze, door welke middelen, de groote achterstand op het gebied
+van aanbouw en onderhoud van woningen, een achterstand die
+waarschijnlijk in alle russische steden bestaat, ingehaald zal kunnen
+worden, ook dat is een onderdeel van het algemeene vraagstuk, hoe
+Sowjet-Rusland zijn diepe uitputting te boven zal komen.
+
+Vuil was Moskou niet. De straten werden goed schoongehouden, de
+»hoopen vuilnis« waarover burgerlijke bladen in Europa af en toe
+sensatieverhalen opdisschen, zag ik nergens, ook niet op de
+binnenplaatsen der huizen, waar ik toevallig kwam. Een bulgaarsche
+doktores, die een speciaal onderzoek naar de hygiënische dingen
+instelde, vertelde mij, dat de rioleering goed in orde was. Dat de
+waterleiding niet te vertrouwen was, wist iedereen. Waarschuwingen, om
+geen ongekookt water te drinken, hingen op tal van plaatsen door de
+geheele stad. In de kongreszalen en op de arbeidersvergaderingen die
+ik bezocht, werd overal gekookt water beschikbaar gesteld. De
+voortdurende zorg van het volkscommissariaat voor gezondheidswezen
+voor de sociaal-hygiënische opvoeding der massaas bevond ik nog
+intenser en omvattender te zijn dan ik mij, na alle berichten
+dienomtrent, had voorgesteld. Sprekende gegevens, treffende diagrammen
+en teekeningen van den bouw van het menschelijk lichaam, van de
+vijanden die het bedreigen, van de verwoestingen der tuberculose en
+andere ziekten, afbeeldingen van alle mogelijke bacillen en mikroben
+waren in de uitstalkasten der sowjetwinkels tentoongesteld, alles
+voorzien van duidelijke verklarende bijschriften. Op weg van het Hotel
+naar het Kreml kwamen wij dagelijks zoo'n winkel voorbij; er stonden
+altijd menschen van elken leeftijd en elken stand: jonge arbeiders,
+soldaten, sowjet-mamsels, boeren, vol aandachtige belangstelling te
+kijken en te lezen, soms een geheele rist. Al die platen en diagrammen
+werden telkens vernieuwd; zij getuigden van den vasten, verlichten
+wil, om bijgeloof, domheid en vuilheid te bestrijden en het volk
+begrip van hygiënische levensvoorwaarden bij te brengen. Het kan dunkt
+mij niet anders, of dit voortdurende inhameren en inprenten van meer
+kennis omtrent de levensverschijnselen en de wijze waarop epidemieën
+en ziekten door den eenling en de gemeenschap bestreden kunnen worden,
+zal op den duur grooten invloed uitoefenen. Het spreekt vanzelf, dat
+deze hygiënische opvoeding door beeld en woord niet enkel geschiedt op
+straat, maar overal waar het pas geeft; in alle klinieken,
+konsultatiebureaux, sanatoriums, enz. Zoo zag ik twee aardige,
+eenvoudige en uiterst begrijpelijke prenten, om jonge moeders te
+leeren, hoe ze behooren na te gaan of de flesch voor hun kindje de
+goede temperatuur heeft, in een model-instelling voor zuigelingen, die
+ik bezocht.
+
+In de zoogkamer hingen naast elkaar een voorstelling van een moeder,
+die de zuigflesch aan de lippen brengt en een andere, die ze tegen de
+wang aandrukt. Onder de eene stond: »Zoo moet ge niet doen«; onder de
+andere: »Zoo is het goed«. Natuurlijk wordt aan de vrouwen die daar
+komen, door den dokter en de zusters ook verklaard, waarom het eene
+fout en het andere goed is. Het gesproken woord en de voorstelling
+vullen elkaar aan en maken te zamen een indruk, die beklijft.
+
+Het spreekt vanzelf, dat Sowjet-Rusland in vele opzichten op
+hygiënisch gebied zeer ten achter is bij West-Europa. De taak om het
+volk hygiënisch op te voeden, de verpleging van zieken en kraamvrouwen
+te organiseeren, is reusachtig. Zij gaat de krachten der
+Sowjet-organen heden nog ver en ver te boven. Het ontbreekt evenzeer
+aan geschikte personen, als aan stoffelijke hulpmiddelen. Maar de wil,
+het streven om alles wat de wetenschap bereikt heeft in het bestrijden
+van ziekten, en vooral ook in het kweeken van gezonde menschen met
+gezonde kinderen, aan te wenden tot heil der gemeenschap, die wil en
+dat streven, zijn in de raden-republiek aanwezig in een mate, zooals
+zij het in geen burgerlijken staat kunnen zijn.
+
+Ik had Moskou nooit eerder bezocht en weet dus niet, welk een indruk
+de straten vóór den oorlog en de revolutie maakten; het publiek is
+natuurlijk veranderd en er zullen meer equipages, auto's en trams
+gereden hebben, maar drukker, levendiger, woeliger, kan de stad
+moeilijk geweest zijn. Op alle uren van den dag en zelfs van den
+nacht, waren de voornaamste straten vol menschen, de meesten
+behoorlijk, sommigen zelfs keurig en met zekere elegantie gekleed. Dit
+feit op zichzelf weerlegt al de dwaze, telkens weer opduikende
+geruchten over de terreur, die te Moskou zou heerschen; ware dat het
+geval, dan zou het natuurlijk onmogelijk zijn, dat een talrijk publiek
+van mannen, vrouwen en kinderen zich geheel vrij beweegt. Politie ziet
+men niet; er schijnt een soort stedelijk politiekorps te bestaan, maar
+ik heb maar ééns een politieagent gezien, die onder veel
+belangstelling der toeschouwers een straatdief arresteerde, dikke
+pakken puilden den man zijn zakken uit. De regeeringsgebouwen en de
+ingang naar het Kreml worden bewaakt door de jonge blonde russische
+soldaatjes. Een soldaat controleerde ook onze propoesks bij den ingang
+van het hotel, een paar soldaten bewaakten de tentoonstellingen; bij
+de toegangen van schouwburgen, vergaderingen, enz. staan er insgelijks
+een paar op post. Kortom, de soldaten verrichten in Rusland
+politiediensten en, voor zoover ik gelegenheid had te zien, doen zij
+het rustig, gemoedelijk en goed. De manier, b.v. waarop zij de
+opdringende massa terughielden, bij de groote parade op het Roode
+Plein, was uiterst taktvol, kameraadschappelijk en toch flink. Eéns
+heb ik een soldaat een jongen, die het opdringen niet wilde laten, wat
+ruw terug zien duwen; dat is de eenige en ergste ruwheid die ik in
+Rusland zag. En ééns heb ik een troepje arrestanten, mannen en
+vrouwen, door een afdeeling soldaten zien opbrengen; dat was de eenige
+dwang-maatregel, dien ik in die maand zag. Ik was eens toevallig op de
+markt, op het uur dat die moest worden gesloten; een fluitje klonk,
+een soldaat te paard reed langzaam door de menigte, die mannetje aan
+mannetje stond, wenkte met de hand, dat het uit moest zijn met koopen
+en verkoopen en in een oogwenk waren de stalletjes en kraampjes
+afgebroken, de menschen stroomden uit elkaar. Alles ging bijzonder
+snel, rustig en geregeld. Wanneer het russische volk in vele opzichten
+nog ordelijkheid, stiptheid en organisatie moet leeren, dan lijkt het
+mij toch wel zeker, dat het dit leeren zal.--Ja, die markten in
+Moskou. Zij waren nog niet zoo lang heropend, toen wij aankwamen en
+waren veel interessanter en, men merkte het onmiddellijk, voor het
+leven van het volk oneindig belangrijker dan de winkels. De winkels
+werden ook heropend, elken dag kwamen er eenige bij. Maar--met
+uitzondering van de koöperaties en de sowjet-winkels--hadden de meeste
+iets schimmigs, iets onreëels. Om de behoeften van welke
+maatschappelijke groep te bevredigen werden zij eigenlijk geopend? Wat
+beteekende in Moskou een heel magazijn vol monsterlijk-leelijke
+bloemenvaasjes? Die modieuze hoedjes, en fijne trippelschoentjes, en
+dat verdacht-elegante ondergoed,--wie begeerde dat alles in Moskou?
+Neen, die winkels waren geen prettig gezicht: men zag schimmen van het
+verleden, die men overwonnen had gewaand, herrijzen; men zag het
+bestaan van prostituées en weelde-dames en rijke leegloopers weer
+gewettigd worden, met de geheele sfeer die ze omgeeft; sfeer van
+uitbuiting en roof, van-leegheid-van-hoofd en ruwheid-van-gemoed, van
+verveling en corruptie. Men besefte, dat de opening der winkels een
+stap achteruit was, een schrede terug naar de verburgerlijking, en dat
+veel inspanning, veel strijd, veel energie noodig zouden zijn, om
+opnieuw vooruit te komen.
+
+Maar de markten, dat was een andere zaak. Daar leefde en schuifelde,
+en schreeuwde en blèrde, daar kocht en verkocht, daar at en daar dronk
+het Russische Volk, boeren en kleinburgers en arbeiders. Alles kon men
+er krijgen: wittebrood en zonnepitten, suiker en koekjes,
+galanterieën, kleeren, naaigerei, antikiteiten zelfs wanneer men maar
+veel geld had en dikwijls terugkeerde, zooals sommige
+kongresafgevaardigden deden, die door de mogelijkheid van zùlke
+koopjes (1000 roebel = 14 cent) als betooverd waren. Het was er warm
+en druk en vroolijk en gezellig. Alles voor wie niet nadacht. Wie het
+wél deed, meed liever de markten, want hij voelde er den angstigen
+twijfel, erger dan elders, woelen in zijn hart. Den twijfel, of het
+Sowjet-bewind er in slagen zou, dit ééne te volvoeren, wat geen
+dwangmaatregel--hetzij dan de automatisch-werkende dwang van den
+honger--te volvoeren vermag: de massaas der stedelijke bevolking weer
+aan het werk te brengen. De markten waren zoo vol en gezellig, omdat
+de fabrieken en werkplaatsen ten deele ontvolkt waren.
+
+Ook buiten de markten werd op straat veel verkocht, meest
+levensmiddelen, als brood, sigaretten, zure en zoete melk, ook wel
+veldbloemen en op een paar plaatsen stonden boekenstalletjes. Het
+waren meest oude vrouwen en kinderen, die verkochten, terwijl de niet
+zeer talrijke bedelaars meest mannen waren, verminkten uit den oorlog.
+Opvallend weinig kinderen zag men op straat; toen wij onze
+verwondering daarover uitdrukten, zeide men ons, dat bijna alle
+stadskinderen op het land waren, in de kolonies. Dat was sterk
+overdreven, het waren er 40 %. Maar van elke 100 kinderen 40 weg, dat
+maakt natuurlijk al een groot verschil, en dan is, ondanks alle zorg
+en inspanning, de kindersterfte hoog geweest in deze jaren van ellende
+en het geboortecijfer achteruitgegaan.
+
+Dat er nog talrijke kinderen in Moskou waren, daarvan kon ik mij
+overtuigen op een Zondagmorgen toen Kalinina, de inspektrice van alle
+instellingen voor kinderen in het goevernement mij inviteerde haar te
+vergezellen op een rondrit door de stad. In verschillende wijken waren
+dien morgen kinderfeesten georganiseerd; wij hadden moeite genoeg de
+plaatsen van samenkomst in publieke tuinen, schoolgebouwen, enz. te
+vinden; het groote Moskou is een ware doolhof van straten en stegen en
+de tawaritsch-bestuurder van onze auto was pas voor kort uit Petrograd
+aangekomen. De aardigste plaats van samenkomst was in den zoölogischen
+tuin; de kinderen, in groepen verdeeld en met hun geleidsters,
+dribbelden vergenoegd rond en keken naar de watervogels in de vijvers,
+in afwachting dat ze allen samen naar het feestlokaal zouden trekken.
+Eén meisje, dat haar makkertjes verloren had, zat op een bank
+erbarmelijk te huilen--het eenige huilende kind, dat ik in die vier
+weken in Moskou heb gezien. Russen schijnen zacht tegen kinderen en
+teeder. Veel teederder dan Hollanders of Duitschers. De groote liefde
+en ontroerende zorg der sowjet-organen voor de kinderen, is niet iets,
+dat van boven af gemaakt of bevolen wordt; het is een uitdrukking en
+uitvoering van den algemeenen volkswil. Hoe dikwijls erger ik mij in
+Holland aan het ongeduldige, ruwe optreden van
+moeders-met-veel-kinderen, op reis in een derde klas. Humeurig,
+onophoudelijk verbieden, en als dat niet helpt, heen en weer schudden,
+een duw en een stomp--alles erg begrijpelijk bij oververmoeide,
+overprikkelde arbeiders- of burgervrouwen. Maar daarom toch erg weinig
+beminnelijk. Iets dergelijks zag ik in Moskou niet[1].
+
+»De kinderen zijn de bloemen des levens«, deze bekoorlijke spreuk
+staat niet enkel aan den ingang van vele kindertehuizen en kolonies
+geschreven, zij leeft in het hart van het volk. Misschien meer dan
+ooit in deze jaren, nu het leven zoo ontzettend hard, zwaar en
+tragisch is geworden. Misschien is het de behoefte, zich zelf te
+troosten over de ontberingen, de bitterheid der ontgoochelingen en de
+altijd weer nieuw aanstormende smarten, die maken, dat het russische
+volk zich met zooveel hartstocht werpt op alles, wat kinderen gelukkig
+kan maken en op kinderen betrekking heeft. Waar ter wereld, behalve in
+Rusland, bestaat een museum van kinderspeelgoed? Wie zou het voor
+mogelijk houden, dat een mensch er onder de stormen der revolutie zijn
+levenstaak van maakt, al dat oude of moderne, karakteristieke of
+banale gerei, uit het heele rijk bij elkaar te sleepen?
+
+»Misschien voelt men gedurende een aardbeving juist het eerst de
+behoefte om de vlinders te redden«, zei glimlachend tegen mij de man,
+die dit onwaarschijnlijke volbracht had. Vol animo en liefde liet hij
+ons de bijeengebrachte schatten zien, vertellend en verklarend, en
+toen om twaalf uur de eerste kleine bezoekers kwamen, gleed een glans
+over zijn gezicht.
+
+»'s Zondags is het hier vol kinderen; ze komen alleen, zonder geleide,
+en zeggen: »dit is ons museum«. Wij hebben ook een werkplaats, waar
+het oude boerenspeelgoed gerepareerd en modellen vervaardigd worden«.
+
+Het »museum voor kinderspeelgoed«, ver weg op een afgelegen boulevard
+ingericht, is een plek vol teedere troost voor het hart in het
+rumoerige, ontredderde Moskou. Maar er is een andere plek, waar troost
+van uitgaat en vrede van hoogere orde, vol plechtige wijding en toch
+rustig en mild. Er is een plek, waar men voorbijkomend, altijd weer
+gestemd wordt op den toon van eerbied voor de besten der menschen, van
+liefde voor hun gouden hart. Die plek is het groene gazon, dat aan den
+rechterkant van het uitgestrekte Roode Plein loopt, langs den muur van
+het Kremlin, waar de gemeenschappelijke graven zijn der martelaars van
+de revolutie en waar ook John Reed en Swerdloff begraven liggen.
+
+Bloemen zijn schaarsch te Moscou--behalve de veldbouquetten, die
+meisjes van buiten te koop aanbieden. De bloemenwinkels zijn haast
+leeg, de perken in de openbare tuinen armzalig. Enkel op het square
+voor het groote Theater was er wat meer werk van gemaakt. Maar de
+mooiste bloemen, die ik te Moskou zag, zijn die staan op de graven der
+gevallen strijders; veelkleurige violen, reseda, leeuwenbekjes, alles
+fleurig en frisch. De bloemranden en perken werden daar geregeld
+begoten, de gazons zorgvuldig onderhouden als nergens anders in de
+heele stad. Evenwijdig met het gazon vlak onder den hoogen
+Kremlin-muur vol kogelgaten, loopt een beschaduwd weggetje. Daar is
+altijd koelte en lommer, zacht geritsel van bladeren en vogelgekweel.
+Op de banken zitten jongens, verdiept in hun boek,--men ziet veel
+lezende menschen in Moskou--, koetsiers, die op een vrachtje wachten,
+soldaten en jonge arbeiders-moeders, kijkend naar hun spelende
+kinderen. Waarlijk aan het hart van het volk zijn deze dooden gebed;
+waarlijk leven zij in zijn hart; waarlijk staan zij op door zijn
+gedachte; waarlijk groeien zij mee met den groei van het leven in de
+worstelende stad.
+
+Haast elken dag liep ik dat weggetje onder den Rooden Kremlin-muur, de
+vier weken lang, die ik te Moskou doorbracht. Alleen of met kameraden.
+In den zonnigen morgen naar de vrouwenconferentie of het kongres,
+terug in den zilverblanken avond. Van Twerskaja recht op het
+kapelletje toe dat met zijn altijd brandend lichtje staat voor de
+Iberische poort, en waarin voortdurend oude vrouwen en baardige boeren
+staan te bidden, onbewust van de waarschuwing, links boven hen op den
+muur geschreven: »de godsdienst is opium voor het volk«. Dan de poort
+door en meteen rechtsaf, aan het monument van John Reed voorbij, langs
+den kogeldoorschoten Kremlin-muur. Over het Roode Plein aan mijn
+linkerhand razen de auto's en zware vrachtwagens; zij brengen de vele
+afgevaardigden naar de kongreszaal, die het loopen schijnen te haten
+of te vreezen. Waarom? Ik begrijp het niet. Hier is het stil en koel,
+elken dag gaan nieuwe bloemkelken open, zonnestralen flitsen door het
+flappend, wuivend eschdoornblad. Als wij terug komen van het kongres,
+is de zon onder en de bloemen slapen. Hoe heerlijk is die wandeling
+dan! Eerst langs het wijde terras van het vroegere keizerlijk paleis,
+waar het uitzicht opengaat op de rivier, het westelijk deel van de
+stad en de Musschenbergen. Dan langs de twee mooie Byzantijnsche
+kerken met haar oude frescoschilderingen van Madonna's en Heiligen,
+onder de eerste poort door, waar de wacht staat, die de propoesk's
+controleert, als men het Kremlin binnenkomt, en onder de tweede, waar
+de kontrole is voor de uit het Kremlin komenden. En dan weer het pad
+langs de graven, waar op de banken, stilletjes opdeinend uit de
+schemering, nu geen moeders zitten, maar verliefde paartjes.
+Schoonheid was daar altijd, de gedachte aan het bittere verleden, aan
+het tragische heden en de ongewisse toekomst, maakten het hart niet
+onrustig en stoorden zijn vrede niet.
+
+En nu ik dit schrijf, in den grijzen najaarsdag op mijn stille kamer,
+voel ik tusschen het verlangen dat herinnering altijd opwekt, weer in
+mij den grooten, sterken vrede, dien ik zooveel malen voelde, gaande
+het pad langs de groene graven der helden, dat loopt evenwijdig met
+den Kremlin-muur.
+
+VOETNOTEN:
+
+[1] Natuurlijk beweer ik niet, dat russische vaders en moeders hun
+kinderen nooit slaan of stompen. Uit de »Jeugdherinneringen« van Gorki
+leert men de ruwheid kennen, waarmee de kleinburger van het vorig
+geslacht zijn kinderen kastijdde. Maar in het algemeen is, geloof ik,
+een volk zachter tegenover zijn kinderen, naarmate het primitiever,
+natuurlijker en minder gemilitariseerd is.
+
+
+
+
+III.
+
+SCHADUWEN OVER HET LAND.
+
+
+Wanneer men mij vraagt, of ik in Moskou den grooten honger gezien heb,
+of de uitputting en de ellende van het volk zich opdrongen aan de
+oogen, dan moet ik antwoorden: neen. Ik zag geen ontvleeschde
+gezichten, geen vermagerde wankelende gestalten; ik zag geen menschen
+neervallen op straat. Bedelaars zag ik, maar naar mij dacht niet veel
+meer dan in de groote steden van het »welvarende« Nederland en zeker
+veel minder dan in Berlijn. Dien Zondagmorgen dat Kalinina mij meenam
+op haar inspektie-tocht door de stad, zag ik vele duizenden kinderen
+bijeen. Men zei mij, dat ze tot de allerarmste behoorden, tot de
+onderste lagen der bevolking. Zeker waren er bij die er smal en
+teertjes uitzagen. Zeker waren vele van deze kinderen, die enkel de
+gewone uitdeeling op de scholen kregen, niet het betere, rijkelijke
+voedsel, dat in de kolonies gegeven wordt, min of meer ondervoed.
+Kollontay zelve vertelde mij, dat de schoolvoeding niet voldoende is.
+Maar deze kinderen gaven niet den indruk van honger te lijden, men
+werd niet akelig van naar ze te kijken, integendeel. Velen zagen er
+frisch en blozend uit en bijna allen waren netjes in de kleeren, niets
+minder dan een troep arbeiderskinderen ten onzent die moeder hun beste
+spullen aantrekt om naar een schoolfeest te gaan en zeker veel beter
+dan de allerarmsten, de verschoppelingen uit de ellende-wijken in ons
+land bij zoo'n gelegenheid zouden verschijnen. Naar wat ik zag en
+hoorde is de arbeidersbevolking in de steden er wat kleeding aangaat
+in 't algemeen beter aan toe dan voor de revolutie, doordat in de
+eerste jaren van de diktatuur veel linnen en wollen stof uitgedeeld is
+geworden.
+
+Toch zag men tamelijk veel havelooze, of heel armoedig gekleede
+menschen. Onder de bedelaars natuurlijk en dan onder de jongetjes, die
+laat op den avond en tot midden in den nacht op de boulevards, waar
+juist een alles behalve stichtelijk »nachtleven« weer begon op te
+komen, sigaretten verkochten. Erge schooiertjes waren daaronder, te
+nauwernood bekleed met armzalige lompen. Maar de zieligste indruk
+maakten de lange rijen mannen, vrouwen en kinderen, die voor de
+koöperatieve winkels hun beurt afwachtten om hun karig rantsoen zwart
+brood, hun dunne soep, hun beetje vet en haring te halen. Daar, in die
+»polonaises« zag men veel ellende; veel menschen in lompen, met een
+versufte, gedeprimeerde uitdrukking en uitgedoofde oogen. Natuurlijk
+waren de meeste van deze stumperds barrevoets.
+
+De voeten waren het lichaamsdeel, waaraan de behoeftigheid van het
+russische volk het treffendst bleek. Wat ik zelf opmerkte dekte zich
+op dit punt volkomen met wat ik in de reisindrukken van anderen, o.a.
+die van Goode, Ransome, Goldschmidt, L. Bryant had gelezen. Men zag
+vele zeer behoorlijk en zelfs elegant geschoeide voeten. Maar men zag
+ook vele kinderen en volwassenen blootsvoets gaan. In het heerlijke
+zomerweer, dat wij genoten,--warm en zonnig en toch telkens weer juist
+regen genoeg om het stof van de straten en boulevards weg te
+spoelen,--maakte dit volstrekt geen ellendigen of onpleizierigen
+indruk. Het leek heel gewoon en natuurlijk, vooral bij kinderen en had
+zelfs iets grappig ongegeneerds, als boven de bloote voeten een keurig
+linnen rokje en een nette lichte russische blouse uitkwamen. Dan werd
+men aan de overtuigden van het een of ander Kneipsch sanatorium
+herinnerd en moest glimlachen. Maar de glimlach verstierf, zoodra men
+zich indacht, wat er in den herfst met al die bloote voeten gebeuren
+zou, als de straten vol dikke, ijzige modder waren en in den winter,
+wanneer de sneeuwval begon. En deze gedachte kwam telkens boven als de
+oogen de vele, vele voetenparen opmerkten, die niet bloot waren, maar
+in versleten kapotte schoenen gestoken--schoenen, die op den
+vuilnishoop thuishoorden--of bedekt met wonderlijke, zelf in elkaar
+geflanste bekleedsels van vilt of stof of de hemel weet wat. Niet
+iedereen heeft lust om barrevoets te loopen en niet voor allen is het
+raadzaam. Ook zullen, dunkt mij, velen zich geneeren dit te doen. Er
+waren in Moscou blijkbaar duizenden menschen--arbeiders, beambten,
+intellektueelen, mannen zoowel als vrouwen--die om de een of andere
+reden niet barrevoets wenschten te gaan en geen behoorlijk schoeisel
+bezaten. Sommigen van hen droegen schoenen, zoo ellendig, zoo geheel
+en al verteerd door den tijd en zoo zichtbaar op het punt hun dragers
+te begeven, dat ik er haast niet naar durfde kijken. Zulk een paar
+schoenen zag ik telkens aan de voeten van een buitengewoon
+intelligente en sympathieke vrouw, administratrice van een groote
+inrichting voor toegepaste opvoedkunde. Die schoenen hinderden mij,
+geneerden mij, gaven mij een onbehagelijk, schuldig gevoel. De
+direkteur zelf der inrichting droeg eigen vervaardigd schoeisel
+gemaakt uit een soort trijp.
+
+Hoe de toestand precies was in Moskou in die Junimaand wat de
+voedselvoorziening aangaat, kan ik niet zeggen. Beter dan in het
+voorjaar, verzekerde men mij; de transporten kwamen geregeld aan en de
+vastgestelde rantsoenen konden verstrekt worden. Van Juli af begonnen
+er ook meer aardappelen beschikbaar te komen, men zag ze op straat op
+de stalletjes. Men zag daar trouwens ook overvloed van lichtbruin
+boere(tarwe) brood en zwart regeeringsbrood, maar hoevelen konden het
+koopen? Drie à vierduizend roebel per pond was de gewone prijs. Toch
+zag men altijd koopers bij die stalletjes; ook vruchten, eieren, zure
+melk werden veel gekocht, ondanks de exorbitante prijzen. Dikwijls
+waren het zeer eenvoudige lieden die kochten, kleinburgers en
+arbeiders. Herhaaldelijk heb ik gevraagd, hoe zij aan 't geld kwamen;
+ik kreeg verschillende verklaringen. In het begin der revolutie was op
+groote schaal huisraad, linnen, zilverwaren gestolen uit de woningen
+der rijken en nu werd telkens iets daarvan in levensmiddelen omgezet.
+Een andere verklaring was het veel voorkomende stelen in de fabrieken,
+hetzij van grondstoffen of van fabrikaten, die dan werden verkocht of
+verruild. Nog een andere: (het officieel-toegestane) vervaardigen in
+de fabrieken en werkplaatsen, gedurende een deel van den arbeidstijd,
+van kleine gebruiksvoorwerpen, die als ruilobjekten voor
+levensmiddelen dienst deden. Het een met het ander kan dunkt mij
+eenigszins verklaren hoe een groot deel van de bevolking van Moskou er
+zich doorslaat. Maar zeker waren er ook menschen, die zich op
+geenerlei wijze extra levensmiddelen konden verschaffen en uitsluitend
+of bijna uitsluitend op de rantsoeneering aangewezen waren. Die leden
+dan honger. Dat er dezen zomer veel honger geleden werd in Moskou en
+in een groot deel van Rusland, ook buiten het geteisterde gebied,
+daaraan twijfelde niemand. Ik heb geen proletariërs-gezin gezien bij
+den maaltijd en weet niet precies waaruit het gewone rantsoen bestaat,
+maar wie zijn oogen niet met opzet sloot en zijn ooren dichtmetselde,
+zag en hoorde den honger ook in Hotel Lux[1], waar een groot deel van
+de kongresafgevaardigden logeerden en waar ook vele Russen aten, die
+op de een of andere wijze in betrekking stonden tot de Commintern. Een
+aantal van de buitenlandsche afgevaardigden, vooral de vrouwen,
+bewaarde een gedeelte van hun brood en hun boterrantsoen om het te
+geven aan russische vrienden, of aan buitenlandsche kameraden die te
+Moskou woonden. Men kreeg ontstellende dingen te hooren over de nood
+onder de beide kategorieën. Van de Russen zelf, die in Lux aten namen
++zeer velen+ een deel van hun voedsel mee; de getrouwden onder hen
+waren zoo in de gelegenheid hun vrouw en kinderen een extra hapje te
+verschaffen. »Voor mijn zieke vrouw«, zeide een partijgenoot uit
+Zuid-Slavië eens aan tafel tegen mij, terwijl hij zijn hompje vleesch
+zorgvuldig inpakte en in zijn tasch borg. »Wat scheelt uw vrouw«,
+vroeg ik. »Zij heeft een miskraam gehad en kan niet op haar verhaal
+komen,« luidde het antwoord en somber, half wanhopig, voegde hij eraan
+toe: »Het is de honger, die haar ziek maakt; zij moest goed gevoed
+worden, zegt de dokter: eieren, melk, vleesch, maar dat is immers
+onmogelijk, het zou honderdduizenden roebels kosten. Het zwarte brood
+en de zoute haring, zij kàn ze niet eten, zij walgt er van«....
+
+Het was afschuwelijk om te weten, dat de honger overal rondom ons was
+en hem zelf niet te voelen. In Hotel Lux was het eten
+overvloedig--onnoodig rijkelijk zelfs in sommige opzichten--en
+behoorlijk toebereid. Natuurlijk waren er toch nog gasten, die
+klaagden; er zijn altijd van die zonderlinge menschen, die zich
+ongelukkig voelen als al hun dierbare behoeftetjes niet precies op de
+minuut bevredigd worden. Ook onder de communisten vindt men ze. Maar
+de anderen en dat waren gelukkig de meesten, schaamden zich over wat
+het uitgeputte Rusland voor ons deed. Wij kregen onze drie maaltijden
+per dag en, verwende westerlingen als wij waren, voelden wij ons
+hongerig en flauw wanneer het een enkele keer gebeurde, dat er niet
+voor vijf of zes uur gelegenheid was het middagmaal te gebruiken. We
+schaamden ons maar we aten, het ongerantsoeneerde brood, de boter en
+de kaas en het vleesch, we dronken de thee-met-suiker, alles dingen,
+die de massaas van de russische arbeiders en intellektueelen in jaren
+niet hebben gezien. We schaamden ons over een gastvrijheid, die een
+paar duizend menschen had genoodigd naar de hoofdstad van een
+uitgemergeld land, hen daar spijzigde en laafde met het allerbeste,
+wat in dat land te vinden was en om hen behoorlijk onder te brengen
+zelfs de min kostbare meubels uit eenige van de musea sleepte[2], een
+gastvrijheid, te onbedachtzaam, te zorgeloos, te grand seigneur
+misschien voor de omstandigheden, maar getuigend van een grootheid van
+hart en een edelmoedigheid die de zakenmoraal in de oude
+kapitalistische landen grondig heeft uitgeroeid.
+
+Wat onze schaamte nog erger maakte, was de bijna pijnlijke
+onbaatzuchtigheid van onze russische genooten zelven. Ik heb jonge
+meisjes, wien ik een plak chocolade aanbood, met een instinktief
+gebaar van afweer, als bevreesd voor de verleiding van dit kostbare,
+de handen naar den rug zien brengen; bijna altijd was het eerste woord
+van degeen, wie men iets van dien aard wilde geven: »maar is het niet
+te veel?« En toen wij Moskou verlieten moesten we bijna smeeken, eer
+we onze genooten er toe konden bewegen de kleeren, het schoeisel enz.
+aan te nemen, dat wij zoo gaarne gaven en zij zoo zeer behoefden. Al
+de verteederde bewondering, die zich in de weken van ons verblijf had
+opgezameld in ons hart voor deze zuivere, volkomen onzelfzuchtige
+wezens, steeg als een vloed in ons op wanneer wij hun zachte stemmen
+hoorden vragen: »maar kunt ge dit waarlijk wel missen?«
+
+       *       *       *       *       *
+
+In de eerste dagen van Juli begonnen de jobstijdingen over de
+mislukking van den oogst in het Wolgagebied te Moskou algemeen bekend
+te worden. Iswestia en Prawda bevatten de eerste ontstellende opgaven
+over den omvang van den misoogst, vele partijgenooten spraken er over
+met angst in hun stem en bezorgdheid in hun oogen en een hunner, een
+vrouwelijke propagandist zeide tegen mij: »dit is de genadeslag. Ons
+volk is uitgeput, het kan niet meer volhouden; het zal tegen ons
+opstaan uit wanhoop. Enkel zoo in den loop van den winter de
+proletarische revolutie in Midden-Europa zegeviert zullen wij ons
+kunnen handhaven; in dat geval zal een nieuwe golf van geestdrift en
+hoop door de massaas gaan; zij zullen bereid zijn nog verder voor het
+communisme te lijden.«[3] In 't algemeen echter kreeg ik den indruk,
+dat de beteekenis van de ramp in het zuidoosten, tot de meesten met
+wie ik erover sprak, gewone partijgenooten, nog niet geheel was
+doorgedrongen. Wat de leiders aangaat, zij wachtten blijkbaar tot na
+den afloop van het communistisch congres, om met de buitenlanders een
+plan van internationale aktie te beramen. De maatregelen, die in
+Rusland zelf zouden worden genomen, begonnen juist bekend te worden,
+toen ik Moskou verliet. Kolontay sprak mij over de Alrussische
+commissie voor hulp aan het hongergebied; het verdroot haar, dat
+daarin burgerlijke, antisowjet-elementen zoozeer op den voorgrond
+traden. Zij met haar prachtig geloof aan de onuitputtelijke kracht der
+massaas betreurde het, dat de regeering niet allereerst een beroep had
+gedaan op het initiatief en de solidariteit van het volk. Reeds de
+naaste toekomst zou leeren, dat zij én wat de onbetrouwbare gezindheid
+van de meerderheid der burgerlijke commissieleden én wat de
+broederlijke offervaardigheid der massaas aanging, zich niet vergiste.
+Wat natuurlijk niet wegneemt, dat Lenin gelijk had, den goeden wil van
+het Sowjetbewind, om met alle burgerlijke elementen samen te werken,
+te demonstreeren.
+
+De eenige man van gezag, die geheel open en zonder terughouding tot
+mij sprak over den misoogst in het Wolgagebied en zijn gevolgen, was
+Maxim Gorki. Van hem vernam ik voor het eerst, dat er toen reeds
+vreeselijke nood heerschte in Samara, Saratow, Simbirsk en andere
+provincien. Vernam ik de droevige waarheid over de afmetingen der
+cholera-epidemie en de paniek onder de bevolking der geteisterde
+streken. Hij schudde mij wakker en deed mij beseffen dat voor de
+organisatie van een groote hulpaktie onder de massaas van West-Europa
+te werken, nu de eerste plicht was van elken communist.
+
+       *       *       *       *       *
+
+De groote behoeftigheid van het russische volk, het groote tekort aan
+voedsel en kleeren is,--niemand die in Rusland was, kan er aan
+twijfelen,--de meest algemeene oorzaak van de veel voorkomende
+korruptie en de betreurenswaardige overwoekering der samenleving door
+de bureaukratie. Natuurlijk spelen andere bijkomstige oorzaken ook een
+rol, maar het feit, dat, waar één paar schoenen beschikbaar is voor
+vijftig paar slecht geschoeide of ongeschoeide voeten, een dubbele en
+driedubbele kontrole waken moet, dat dit eene paar schoenen ook
+werkelijk de voeten bereikt, die het langst ongeschoeid zijn geweest
+of het meest hebben geloopen in dienst van de sowjetrepubliek,--dit
+feit dringt zich op aan elk niet door haat of wantrouwen beneveld
+oordeel. Insgelijks dat de bezitters van al deze voeten het mogelijke
+zullen doen om te bewijzen dat hún nood het grootst is en hun
+aanspraken op schoeisel het klemmendst zijn. En wie niet uitblinkt
+door een hooge mate van onzelfzuchtigheid en rechtvaardigheid, dat is,
+wie niet behoort tot de uitzonderingsmenschen, zal de verleiding niet
+kunnen weerstaan om, zoo hij in een der vele kontrole-instellingen
+»vrindjes« heeft, te pogen door hun hulp het zoozeer begeerde paar
+schoenen machtig te worden. Zoo is de behoefte de moeder van intrige,
+gekonkel, nijd, baantjesjagerij en bederf. En wat voor de kleeding
+geldt, geldt natuurlijk in nog hoogere mate voor het voedsel. Eten
+moet de mensch: uit den tijd der distributie kan ieder Hollander zich
+nog herinneren welk een obsessie het denkbeeld, meér voedsel machtig
+te worden dan waarop men recht heeft wordt, zoodra de toegemeten
+hoeveelheid kwantitatief en kwalitatief als onvoldoende wordt gevoeld.
+Daarom hebben in Rusland thans alle instellingen, waar uit den aard
+der zaak het voedsel iets overvloediger en beter van kwaliteit is,
+zooals scholen, zuigelingen- en kindertehuizen, enz. een
+aantrekkingskracht voor hongerige magen, te vergelijken met die, welke
+de kelken van lelies of andere honingrijke bloemen in een bloemen-arm
+jaar hebben voor de bijen. In al dergelijke instellingen stroomen de
+hulpkrachten toe, zij zijn aanwezig vaak vér boven het aantal, dat
+werkelijk noodig is; de persoonlijke arbeidsprestatie zinkt en de
+dagdieverij burgert zich in. Dergelijke verschijnselen zijn, hoe
+betreurenswaardig ook, eenvoudig onvermijdelijk zoolang het
+voedsel-tekort blijft nijpen; enkel de terugkeer van normale
+verhoudingen, dat is van verhoudingen, waarbij genoeg voedsel
+beschikbaar is voor allen, die willen werken, kan ze doen ophouden.
+
+Een ergerlijker en minder vergeeflijk korruptie-verschijnsel is de
+voortdurende groei van de bureaukratie, het steeds toenemen van het
+aantal sowjetambtenaren (in de eerste plaats vrouwen) die in ruil voor
+vrije voeding en een kleine geldelijke toelage, een minimale
+arbeidsprestatie vervullen. Men behoeft maar een of twee
+sowjet-bureaux gezien te hebben om te weten dat wáár is, wat
+»iedereen« over het uiterst sloome arbeidstempo in deze broeiplaatsen
+van luiheid weet te vertellen. Er is tijd te veel en werk te weinig;
+ook vaak een bedroevend gebrek aan hart voor het werk, aan toewijding
+en gemeenschapszin. Honderdduizenden handen die produktief werk konden
+en behoorden te verrichten, doen niets als wat half noodig of onnoodig
+schrijfwerk, dat den bureaukratischen rompslomp nog vermeerdert en den
+ingewikkelden toestel der administratie met nieuwe radertjes belast.
+
+Het vraagstuk hoe de sowjet-bureaukratie te vereenvoudigen en het
+aantal ambtenaren te verminderen hield vele hoofden te Moskou, waar
+het centrum van het euvel is, in den afgeloopen zomer bezig. Men
+hoopte, dat de vrijlating van handel en kleinbedrijf automatisch
+gunstig zouden werken, doordat het vooruitzicht op grooter verdienste
+in den handel of de kleinindustrie een aantal ambtenaren er toe zou
+brengen, aan den staatsdienst den rug toe te keeren. Men sprak ook van
+een beperking van het aantal ambtenaren van hoogerhand.
+
+Echter, bedenkelijker nog dan het feit op zich zelf van de
+overwoekering der sowjet-republiek door de bureaukratie, ofschoon
+daarmee nauw verbonden, oordeelden de beste partijgenooten dit andere
+feit te zijn: het op groote schaal binnendringen van bureaukraten en
+baantjesjagers in de communistische partij zelve.
+
+Gedurende de eerste jaren der revolutie was de communistische partij
+niet enkel de politieke motor, maar ook de moreele ruggegraat der
+revolutie geweest. De heldenmoed, de werkdrift, de grenzelooze
+toewijding en zelfopoffering der communisten hadden de
+sowjet-republiek herhaaldelijk gered in desperaat schijnende
+omstandigheden, zooals een geniaal geneesheer een zwaar zieke telkens
+opnieuw door een gevaarlijke crisis haalt. Maar in den ongelijken
+strijd tegen het wereldkapitaal waren tienduizenden der besten
+gevallen, andere duizenden geveld door de typhus, door overwerk
+gesloopt. Hun plaatsen waren ingenomen zeker ten deele door nieuwe
+geestdriftige proletariërs, vol verlangen hen die heengegaan waren te
+volgen op het roemvolle pad, maar jong en zonder ervaring. Echter ook
+anderen waren toegestroomd: niet weinigen uit de rijen der arme
+boeren, onder dezen waren zeer waardevolle elementen; maar meerderen
+uit die der sowjetbureaukratie, den nieuwen middenstand, voor een
+groot deel uit den ouden gerekruteerd. Men had ze niet verwijderd
+kunnen houden. De gapingen in de gedunde gelederen waren gemakkelijk
+aangevuld geworden, ja meer dan dat: in getalsterkte was de partij
+gegroeid. Maar zij was achteruit gegaan in innerlijke kracht, in
+eenheid, in zuiverheid en in idealisme, in al datgene wat haar in
+staat had gesteld haar taak zoo schitterend te volvoeren. Van de
+nieuwe leden waren vele tot haar gekomen uit eigenbelang, in de hoop
+op voordeel of vrijstelling van bepaalde lasten. Zij gebruikten de
+partij als een werktuig van hun eerzucht en hun eigenbaat. Op tal van
+plaatsen beheerschten deze soort »nieuw-communisten« de partij reeds;
+de oude garde, voor zoover zij nog leefde, morde; eerlijke beproefde
+proletariërs voelden zich verbitterd in hun hart en smadelijk
+achteruitgezet door de kersversche communisten van het
+sowjet-intellekt; er waren kloven en scheuren in de partij geslagen;
+er was de groep, die zich arbeiders-oppositie noemde, zelfs waren er
+een of tweemaal pogingen tot afsplintering, tot vorming eener nieuwe
+communistische partij geweest.
+
+Over al deze dingen en wat er mee samenhing werd door russische en
+buitenlandsche communisten gedurende het kongres veel gesproken,
+wanneer zij vertrouwelijk bijeen waren. Wie ze wist en de beklemming
+van dit weten ondervond, stond met gemengde gevoelens bij de
+diagrammen op de tentoonstelling van de Commintern, die den snellen
+groei der partij sedert 1918 en het bereikte hoogtepunt van meer dan
+700.000 leden aangaven.
+
+Maar toen ik de laatste maal, kort voor mijn vertrek, voor dat diagram
+stond, dacht ik weer met meer vertrouwen aan de toekomst der partij.
+Het besluit van het centraal-comité was juist bekend geworden dat een
+»nieuwe registratie« voorschreef, gelijk reeds een paar keer voordien
+was geschied. Ditmaal echter zou de zuivering grondig zijn; er werd
+beweerd, dat de partij zich van ongeveer een vijfde van haar leden zou
+ontdoen. De voorwaarden der nieuwe inschrijving waren opzettelijk zóó
+gekozen, dat zij voor in de laatste jaren toegetreden intellektueelen
+en sowjetbeambten veel strenger waren, dan voor gewone arbeiders. Wie
+deelgenomen hadden aan spekulatie en dergelijke oncommunistische
+praktijken zouden van de ledenlijst geschrapt worden, zoo zij
+burgerlijken waren; voor proletariërs werden kleine vergrijpen door de
+vingers gezien. Het effekt van dit besluit tot reiniging der partij
+werd onder de vooraanstaanden zeer verschillend beoordeeld, al naar de
+beoordeelaars optimisten of pessimisten waren. De eenen zagen de
+partij reeds hersteld in haar oude innerlijke kracht en tot nieuwen
+luister herboren; de anderen zeiden mistroostig, dat het proces van
+bureaukratizeering waarschijnlijk te ver voortgeschreden was, dan dat
+herstel mogelijk zou zijn. De partijmachinerie was in de macht der
+bureaukratie geraakt; zij zou de uitvoering van den maatregel weten te
+beletten of dien saboteeren. Of tot deze uitvoering intusschen
+geschreden en hoe zij verloopen is, weet ik niet met zekerheid[4]. Ik
+voor mij blijf vertrouwen dat de leiders der partij, in samenwerking
+met het waarlijk communistische arbeiders- en boerenelement, er in
+zullen slagen het euvel meester te worden, dat de partij bedreigt. En
+een der goede kanten van de mislukking der samenwerking van het
+Sowjetbestuur met de vertegenwoordigers der groote russische
+bourgeoisie in de bestrijding van den hongersnood lijkt mij het
+hervonden inniger verband met de volksmassaas, van die mislukking
+onafscheidelijk. Van onderen moet de kracht komen, die de partij met
+nieuw zuiver bloed verrijkt.
+
+VOETNOTEN:
+
+[1] Hotel Lux is in gewone tijden ingericht, ten eerste voor allen,
+die bij de administratie van de Commintern werkzaam zijn, ten tweede
+voor alle buitenlandsche gasten. In den kongrestijd moesten de
+russische employes hun kamers aan de toestroomende buitenlanders
+afstaan, maar zij behielden het voorrecht, in Lux hun maaltijden te
+gebruiken, een uiterst begeerd voorrecht, omdat het voedsel er
+rijkelijker en beter is dan overal elders.
+
+[2] Ik vernam althans van zeer betrouwbare zijde, dat een registratie
+van museummeubels voor dit doel had plaats gehad. Of het tot de
+uitvoering er van heeft moeten komen, durf ik niet met zekerheid te
+zeggen. Maar het feit op zichzelf van het onderbrengen van een paar
+duizend afgevaardigden te Moskou is een kunststuk geweest, dat aan het
+bekende improvisatietalent van de Russen zware eischen heeft gesteld.
+
+[3] Ik geef dit gezegde natuurlijk voor wat het is: een opwelling,
+geenszins een beredeneerd oordeel. Maar het is opmerkelijk, omdat er
+zoo duidelijk uit spreekt, wat de russische communisten van Europa
+verwachten, niet brood alleen, maar moreelen en politieken steun.
+
+[4] Volgens burgerlijke organen heeft de zuivering reeds plaats gehad:
+ruim 41.000 namen zijn van de lijsten geschrapt geworden. In de
+afdeeling der C.P. van Petrograd beval Zinowiew den met de uitvoering
+van den maatregel belaste partijgenooten aan, iedere roekeloosheid en
+iedere schablone te vermijden. De meerderheid moest haar macht niet
+gebruiken, om de minderheid (de z.g. arbeiders-oppositie) buiten de
+partij te zetten; ook moest in aanmerking genomen worden, dat het voor
+boeren en intellektueelen moeilijker was, zich geheel en al naar de
+discipline te schikken, dan voor arbeiders. Daarentegen moesten alle
+baantjesgasten, allen, die blijkbaar uit zelfzuchtige motieven lid
+waren geworden, zonder aarzeling worden verwijderd. Lenin heeft
+aanbevolen, om vooral streng de gezindheid en de daden der in de
+laatste jaren toegetreden mensjewiki te kontroleeren.
+
+
+
+
+IV.
+
+VOORGANGERS EN BELICHAMERS.
+
+
+Onder de ontelbare belagers en belasteraars van de bolschewiki is er
+voor zoover ik weet niet één geweest, die de beide groote leiders der
+russische en tevens der wereldrevolutie, Lenin en Trotzky, in ernst
+heeft durven beschuldigen van wreedheid,[1] eigenbaat, of
+onbekwaamheid[2]. En dit feit is zóó merkwaardig, dat het wel de
+moeite waard is, het nader onder de oogen te zien en de oorzaken ervan
+te ontleden. Hier zijn een paar mannen, die het initiatief hebben
+genomen tot een omwenteling--na deze jaren lang agitatorisch en
+organisatorisch voorbereid te hebben--wier doel ingaat tegen de
+denkbeelden, de gewoonten en de instinkten, bij de groote meerderheid
+der menschen door eeuwen van privaatbezit aangekweekt en tegen de
+klassebelangen der heerschenden van alle landen. In den loop van een
+vreeselijke worsteling tegen de burgerlijke regeeringen van andere
+staten en tegen de reaktionaire, de half reaktionaire en de onzekere
+elementen van het eigen land, zijn die mannen herhaaldelijk
+genoodzaakt geweest een schrikbewind in te voeren, duizenden hunner
+landgenooten te laten opsluiten in gevangenissen of terecht te
+stellen. Zij zijn verder genoodzaakt geweest een groot leger te
+scheppen, van de arbeiders en boerenbevolking reusachtige bloedoffers
+te eischen in den strijd tegen de reaktie, en zelfs eenige malen het
+leger te gebruiken tegen verleide matrozen of volksmassaas. Er is niet
+één hunner ontelbare vijanden, die op goede gronden durft zeggen:
+»deze mannen zijn bloeddorstig«. Hun gezag over honderdveertig
+millioen menschen is ontzaglijk groot, immers hun voorstellen en
+meeningen beinvloeden in de hoogste mate de vertegenwoordigers dier
+honderdveertig millioen, bij wie het politieke initiatief berust, zij
+die over den koers van het schip van staat beslissen. En er is niemand
+van hun haters, die in ernst durft beweren, dat hun voorstellen, hun
+raadgevingen, vermaningen en waarschuwingen zijn ingegeven door liefde
+tot de macht, of bezorgdheid voor hun persoonlijke positie en hun
+persoonlijke veiligheid. De inhoud van hun voorstellen en
+waarschuwingen is uiterst wisselend al naar de omstandigheden, den
+aard der gevaren, waaraan Sowjet-Rusland allereerst het hoofd moet
+bieden en de ontelbare, onophoudelijk wisselende faktoren der
+binnenlandsche en buitenlandsche politiek. Herhaaldelijk hebben zij
+zelf moeten oproepen tot maatregelen, die zij kort tevoren voor
+verderfelijk hadden verklaard en vóór moeten gaan bij den terugtocht,
+na den aanval te hebben bevolen; zij hebben zelven het werk hunner
+handen moeten afbreken, het sein moeten geven tot het afdragen van de
+steenen, die op hun bevel ten koste van ontzaglijke offers waren
+saamgebracht. En ook deze proef heeft hun reputatie doorstaan, hun
+politiek zoowel als hun moreel gezag is onaantastbaar gebleken en
+wanneer uit de onoverzienbare rijen der vijanden heden enkele stemmen
+opkomen, hen beschuldigend van kortzichtigheid en onbekwaamheid, zoo
+vormen die stemmen als het ware het kleine zwakke bijgeluid in het
+groote koor, dat gedwongen is hun genialiteit als organisatoren en
+politici te erkennen.
+
+Hoe komt dit alles? Wat is de oorzaak van het zeldzame, misschien
+unieke verschijnsel in de geschiedenis, dat de laster die, zou men
+zeggen, zoo overvloedig stof moest vinden om deze beide mannen te
+besmeuren, hen niet vermag aan te randen en hun vijanden over de
+geheele wereld vol innerlijke woede gedwongen zijn, de grootheid
+hunner gaven, de onbaatzuchtigheid hunner daden en de onwankelbaarheid
+van hun wil te erkennen?
+
+Voor een zeer groot deel is dit het gevolg van de volkomene,
+onloochenbare, niet te betwijfelen overeenstemming hunner daden met
+hun woorden, de huidige zoowel als de vroegere. Na hun
+machtsverheffing zijn zij gebleven, wat zij volgens hun beginsel
+moesten zijn: de voorgangers der arbeiders en arme boeren, de
+voorvechters der sociale revolutie. Elk hunner dagen en uren bracht
+een nieuw bewijs hoe zij niets zochten buiten haar dienst, haar
+redding en haar bevestiging. Elk hunner maatregelen, hetzij op het
+gebied der binnenlandsche of buitenlandsche staatkunde, der
+leger-organisatie of der voedselverschaffing was volkomen gefundeerd
+in den bodem der revolutionaire, politieke noodzakelijkheid, wanneer
+men daaronder verstaat de verzoening der eischen van het oogenblik met
+die van de toekomst. Nooit schroomden zij om de fundamenten van hun
+politiek bloot te leggen; elke nieuwe maatregel, waartoe zij rieden of
+waarop zij aandrongen werd door hen in redevoeringen of geschriften
+uiteengezet, verklaard, toegelicht in haar oorsprong en gevolgen. Hun
+politiek was zoo eerlijk en zoo vast, dat zij nimmer den schijn van
+onvastheid, inkonsekwentie en bedriegelijkheid had te vreezen. Wie
+zich de moeite wilde geven hun uiteenzettingen te volgen en te
+doordenken, moest, hoe vreemd, onwenschelijk, verkeerd of gevaarlijk
+de nieuwe koers, waartoe zij opriepen, hem aanvankelijk toescheen, ten
+slotte erkennen, dat door zulk een koers de belangen van vandaag en
+van morgen, van de russische en de wereldrevolutie het best werden
+gediend. Sedert vele geslachten--misschien sedert de dagen der
+fransche omwenteling van 1789,--waren zij de eerste groote politici,
+die wat zij voorgaven te willen, ook werkelijk wilden, volkomen en
+onverdeeld. Het gefundeerd zijn hunner politiek in waarachtigheid--wat
+niets te maken heeft met de toepassing der kunst den vijand door list
+of misleiding te verschalken--dringt zich zoozeer op, dat elkeen, ook
+de ergste tegenstander, het moet erkennen.
+
+Hun positie wordt daarbij in hooge mate gesteund door hun persoonlijk
+leven. Ook op dit punt zijn hun vijanden genoodzaakt de wapens te
+strekken door de erkenning, dat de russische revolutie aan Lenin en
+Trotzky persoonlijk niets anders gebracht heeft dan een ontzettende,
+verpletterende arbeidslast en een bijna niet in te denken
+verantwoordelijkheid. Hun materieel bestaan onderscheidt zich niet
+noemenswaard van hun leven als ballingen vóór de wereldkatastrofe, die
+hen omhoog hief, noch van het bestaan van tienduizenden hunner
+landgenooten. De ijdelheid en de machtswaan, die voldoening vinden in
+praal en pronk, in zinledige ceremoniën en uiterlijke teekenen van
+verheffing en onderscheiding, zijn hun ten eenenmale vreemd. Het gezag
+dat zij doen gelden is het gezag van hun schitterende begaafdheid, hun
+uitzonderlijke vermogens en hun groote ervaring, niet dat hunner
+uiterlijke positie. Voor hen is »gezag« en »verantwoordelijkheid«
+feitelijk één en hetzelfde begrip. Ondanks het sterke zelfvertrouwen,
+waarvan hun uitingen blijk geven, is in hen niets van opgeblazenheid,
+aanmatiging of hoogmoed. Op de verwonderlijke hoogte waarop de
+wereld-gebeurtenissen hen hieven, hun eigen genialiteit en de wil der
+massaas hen handhaafde, zijn zij de oude »kameraden« gebleven. Een
+uiterlijke, wereldsche, konventioneele scheidsmuur tusschen hen en den
+eenvoudigsten partijgenoot bestaat niet; niets anders dan de
+innerlijke afstand, het resultaat van hun onbetwiste en onbetwistbare
+meerderwaardigheid. Een dergelijke verhouding, een dergelijk absoluut
+ontbreken van alle oude heerschersattributen in deze beide machtigste
+menschen ter wereld--immers zij belichamen, zij drukken uit in hun
+persoonlijke lijflijkheid den nieuwen levenswil, de nieuwe aspiraties
+van vele millioenen--is iets ongehoords in de geschiedenis, een
+verschijnsel zonder precedent, de eerste aanloop tot den overgang der
+menschheid in het rijk der gelijkheid. Zij inkarneeren het geweten,
+het inzicht, de intuitie, het hoogste redelijke willen van millioenen;
+geen heerschers zijn zij, boven de massa verheven, van haar gescheiden
+door een breede klove, maar de eersten onder gelijken. Zij zijn zooals
+zij zijn niet uit berekening, uit effektbejag, uit vrees door
+anders-zijn afgunst op te wekken, maar omdat zij niet anders kúnnen
+wezen. Zij leven volgens hun beginsel, omdat hun beginsel hen geheel
+heeft doordrongen,--het beginsel van de sociale gelijkheid der
+menschen, als het naastbij liggende doel van de groote worsteling voor
+een betere aarde. Zij zijn zooals zij zijn, niet uit christelijke
+nederigheid of ootmoed; nog minder omdat zij nederig en ootmoedig
+willen +verschijnen+, maar omdat zij de uiterlijke, sociale,
+menschelijke gelijkheid erkennen, belijden en doorleven. Wie zich het
+hoofd breekt--een vrij onnut werk trouwens--over de positie der
+hooger-begaafden in een maatschappij, waarin de economische en sociale
+gelijkheid is doorgevoerd, vindt in de positie van Lenin en Trotzky in
+Sowjet-Rusland vele aanknoopingspunten ter oplossing van dit probleem.
+
+Er is, wat geeft het dit te verhelen, iets angstigs in de mate, waarin
+Lenin en Trotzky door het, in twee zoozeer verschillende individuen,
+zeldzame komplex van genialiteit, wilskracht, onbaatzuchtigheid,
+innerlijke waarachtigheid en zedelijken moed, boven al hun helpers
+uitrijzen. Enkele anderen mogen hen in bepaalde eigenschappen ter
+zijde treden of overtreffen, hun algemeen evenwaardig is niemand. Hen
+aanziend en aanhoorend voelt men somtijds een smartelijke onrust
+opstijgen bij de gedachte, hoe broos het menschelijk leven is, hoe
+afhankelijk van tallooze kleine omstandigheden. Op de hem eigen
+spontane en trouwhartige wijze sprak Loenacharsky die onrust eens
+tegen mij uit in de volgende woorden: »ik ben een goed Marxist, maar
+toch... zoo men mij vroeger gezegd zou hebben, dat personen een zoo
+ontzaglijken invloed kunnen hebben op het sociale geschieden als Lenin
+en Trotzky, dan had ik het niet geloofd. Wie onzer wist niet in dezen
+winter, dat het roer omgegooid moest worden, wilden wij niet
+ondergaan? Maar enkel Lenin had den moed, om een nieuwe koers voor te
+stellen«.
+
+Wanneer men mij zou vragen, wie van de andere bekende russische
+communisten Lenin en Trotzky het naast staat, niet in deze of gene
+eigenschap maar als menschentypus, dan zou ik zonder aarzelen
+Boecharin noemen, ofschoon ik hem in Moscou voor het eerst ontmoette
+en slechts enkele malen sprak. Zeker schijnt hij, de veel jongere,
+thans minder groot aangelegd dan deze beide, zijn geest kleiner en
+meer naar het spitsvondige gericht. Maar iets in zijn wezen verraadt
+dezelfde innerlijke vastheid en eenvoud en een misschien nog grootere
+louterheid dan de hunne en daarom lijkt het mij mogelijk toe, dat hij
+zal uitgroeien tot eene aan hen gelijkwaardige persoonlijkheid. Het
+trof mij op een keer toen de gelegenheid zich aanbood, om de
+voornaamste leiders der russische en der internationale revolutie tot
+één groep vereenigd gade te slaan, hoe duidelijk éénzelfde geestelijke
+dampkring de hoofden van deze drie omgaf, hen afzonderend niet enkel
+van ons, westerlingen, maar van hun eigen vrienden en makkers.
+
+Het was op het kongres, gedurende de behandeling van het
+tjecho-slowakische vraagstuk door de taktiekkommissie, die bij
+uitzondering haar eerste zitting hield in de groote troonzaal--een om
+meer dan een reden zeer belangrijke zitting, waarover ik in een ander
+verband al geschreven heb[3]. Lenin, Trotzky en Boecharin zaten met
+eenige andere bekende leiders aan een afzonderlijk tafeltje, dicht bij
+de vensterrij, die evenwijdig loopt met het breede terras, vanwaar men
+neerziet op een deel van het Kreml en de westelijke voorsteden van
+Moskou. Aandachtig luisterden zij naar Smerals zoetvloeiende rede,
+bogen nu en dan over in fluisterend spreken, soms tot elkaar, soms tot
+Zinowiew's half lijdenden, half energieken kop aan de andere zijde van
+het tafeltje. De spottende lach verdween niet van Lenin's gezicht,
+Trotzky keek ernstig en een weinig geërgerd; Boecharin's gelaat droeg
+die wonderlijke uitdrukking van »jenseits von gut und böse«, die mij
+trof van het eerste oogenblik af aan, dat ik hem zag. Toen,
+onverwachts, verscheen op het podium rechts boven hen een allerliefst
+kind: het zoontje van Eugen Varga, dat zijn vader zocht. Fluks sprong
+de slanke Boecharin de trappen van het podium op om het kind te halen,
+nam het in zijn armen en droeg het naar hun tafeltje, waar hij het
+neerzette en het een oogenblik bij zich hield aan zijn knie. Toen
+wenkte Trotzky het jongetje tot zich, nam het aan zijn borst en
+streelde het. Lenin's masker van spottenden faun was plotseling
+verzacht tot de uitdrukking van die zuivere, menschelijke mildheid,
+welke uit zijn geschriften tusschen vele harde, meedoogenlooze
+mokerslagen door, soms zoo ontroerend opstijgt. Wat was zij schoon, de
+groep van die drie mannen met dat kind, zoo anders in hun zuivere
+spontaniteit dan ons gezelschap troebele westerlingen aan de lange
+tafel, zoo vol kracht en zekerheid en zoo eenvoudig menschelijk onder
+elkaar. Lenin geleek toen een Pan, een zuiver natuurwezen, vol
+wonderbaarlijke intuitie en waar de oerkracht van talloozen in leeft.
+Trotzky zat stil en recht in die schoone harmonie van superieure
+intelligentie en onverzettelijke wilskracht, die zijn wezen is en
+Boecharin's helder gelaat stond zacht en open als een bloem.
+
+Toen wij dien dag van de zitting naar huis terugkeerden, ik en de
+beide makkers, die plachten met mij de wandeling in het zachte blanke
+licht van de niet-eindigende avondklaarte te verkiezen boven het gehos
+over de keien in de volgepakte lastauto's, spraken wij tot elkaar in
+bewogen woorden over dat oogenblik, waarin het menschelijke wezen dier
+drie mannen zich zoo schoon en stil had geuit, over hun gedragingen
+onder de zitting en over dat geheimzinnige +iets+, rondom en boven
+hen, wat hen van alle anderen onderscheidde. En vol vertrouwen in wat
+de menschheid ging baren, zeiden wij tegen elkaar: »Waarlijk, zij zijn
+de apostelen; waarlijk, tusschen hen in staat, voor anderen nog
+onzichtbaar, de nieuwe Heiland, het Communisme, blaast hen zijn geest
+in en sterkt hen met zijn kracht«.
+
+       *       *       *       *       *
+
+De hierboven beschreven zitting is natuurlijk niet de eenige geweest
+waarbij de gelegenheid zich voordeed om de leiders der
+wereld-revolutie te observeeren. Maar in den regel schroomde ik dit te
+doen, althans voor wat Lenin betreft. Het leek mij onbescheiden, zijn
+gelaat te bespieden om te pogen daarop sporen te ontdekken van een
+innerlijke worsteling, als deze heldhaftige mensch ongetwijfeld heeft
+doorgemaakt, eer hij besloot tot een politieke koersverandering die,
+ook in het gunstigst geval, een lange, gevaarlijke omweg op de vaart
+naar het communisme beteekent. Het besef van het tragische lot van den
+held, worstelend tegenover overmachtige omstandigheden, tegen de
+wereldreaktie en niet minder tegen de verblinding, de zelfzucht, de
+lafheid, de geestelijke onrijpheid van het grootste deel der
+internationale arbeidersklasse, dit besef was altijd pijnlijk levend
+in mij, wanneer ik Lenin zag. Het weerhield mij vaak het woord tot hem
+te richten en hield er mij ook van terug een persoonlijk onderhoud aan
+te vragen. Iets anders was dit met Trotzky. Te Zimmerwald hadden wij
+den band van sympathie en vertrouwen gesloten, die, naar ik tot mijn
+vreugde bemerkte, ook voor hem in de daarna verloopen jaren, de jaren,
+dat hij wereldgeschiedenis maakte, was blijven bestaan. Het onderhoud,
+dat ik met hem had in zijn werkkamer--een ruim, licht, rustig en
+welgeordend vertrek in de vroegere Keizerlijke Militaire Akademie,
+thans de zetel van het Volkskommissariaat voor Nationale
+Verdediging--liet als sterkste herinnering bij mij na den indruk van
+onwrikbare vastheid, ruimheid van inzicht en gematigdheid van oordeel,
+vereenigd tot schoone en sterke harmonie. Het terugdenken daaraan
+blijft voor mij een bron van kracht en heldere vreugde.
+
+Maar ook mijn denken aan Lenin, al trof het tragische in zijn lot mij
+sterker dan het geval was met Trotzky, is vrij van elk deprimeerend of
+zwaarmoedig nevengevoel. Immers ik weet, dat zijn kracht hem in geen
+enkele omstandigheid zal verlaten, dat geen nederlaag, geen
+teleurstelling en geen mislukking hem ooit het besef kan ontnemen van
+wat de russische revolutie als historisch verschijnsel beteekent, van
+haar waarde als een nieuw uitgangspunt in den bevrijdingsstrijd van de
+verdrukten en uitgebuiten der geheele aarde.
+
+Anders gaat het mij ten opzichte van een anderen grooten belichamer
+der ziel van het russische volk, dien ik te Moskou voor het eerst
+ontmoette: Maxim Gorky. Wanneer ik aan hem denk, wordt het in mijn
+hart donker, omdat ik de smart en de wanhoop voel van edele
+menschelijke harten, die zich niet kunnen verzoenen met de ontzaglijke
+wreedheid van het geschieden op aarde, niet kunnen aanvaarden de
+vreeselijke offers, waarmee elke stap vooruitgang moet worden gekocht.
+
+Jaren en jaren lang had ik verlangend uitgezien naar een ontmoeting
+met Gorky, had ik gehoopt van zijn lippen woorden te hooren, die voor
+mij een ander licht zouden doen opgaan over de moeilijke problemen,
+waarmee wij, te vroeg of te laat geboren kunstenaars, staande op de
+kentering der tijden, dagelijks worstelen. Maar ik ben daarin
+teleurgesteld geworden en toen ik de trappen afdaalde van het groote
+naargeestige steengevaarte in de smalle straat, waar het Moskousche
+Roode Kruis zijn zetel heeft en waarin Gorky tijdelijk een klein
+kamertje op de vierde verdieping bewoonde[4], voelde ik mij, voor het
+eerst gedurende mijn verblijf te Moscou, beklemd en bijna wanhopig. En
+dit was niet--behoef ik het te zeggen--omdat Gorky, met heel de
+suggestieve kracht van zijn sterke persoonlijkheid, in mij had
+gehamerd het besef van de vreeselijke ramp ginds in Wolgagebied. Het
+was niet om wat hij mij met een uitdrukking van ontzetting in zijn
+oogen had verhaald over den honger, de paniek en de cholera, over de
+wanhoop der boeren die alles neergooiden en enkel dachten aan
+vluchten. Het was ook niet wat hij zeide over de machteloosheid der
+sowjet-organen om aan de ramp het hoofd te bieden, wat mij zoozeer
+beklemde; ik had dat alles in partijkringen nog sterker gehoord; noch
+de afkeurende blik, waarmee hij mij vroeg, of ik goed vond, wat de
+regeering deed: duizenden gasten naar Moskou halen en rijkelijk eten
+geven, terwijl er honger geleden werd door millioenen; dergelijke
+gedachten had ik immers herhaaldelijk in mijzelf voelen opkomen.
+
+Neen wat voor mij het onderhoud met Gorky zoo pijnlijk maakte, was het
+duidelijk gemis bij dezen grooten zoon van zijn volk van het
+besef,--een besef, uit de leiders der revolutie als een innerlijk
+licht naar buiten stralend--dat door de arbeidende massaas van Rusland
+een werk beproefd werd, dat niet kon falen, omdat ook het geringste
+succes bij dit werk, elk begin van zelfordening en zelfbestuur, van
+vestiging eener economische demokratie, van ontzaglijk belang was voor
+het geheele wereldproletariaat. Met bittere woorden sprak hij tot mij
+over den afkeer van het russische volk van geregelden arbeid, over de
+achterlijkheid en de apathie van dat volk en de voordeelen der
+westersche kultuur. Het was duidelijk, dat van de tallooze heldhaftige
+daden, door dat volk in de laatste jaren begaan, den diepsten indruk
+op hem gemaakt had de moed en de toewijding van sommige geleerden, die
+in uiterst ongunstige en kwellende omstandigheden hun gewonen
+beroepsarbeid hadden voortgezet. »Dat zijn helden, helden«, herhaalde
+hij met een warmte in zijn stem, die mij weldadig aandeed. Maar voor
+de heldhaftigheid der roode arbeiders en der roode soldaten vond hij
+geen enkel woord; hun lijden scheen hem te diep ter neer te slaan, dan
+dat hij zich over hun daden kon verheugen. En toen ik hem vroeg of hij
+dacht, dat een groote revolutionaire opleving in Europa Rusland zou
+helpen de zware geestelijke krisis te boven te komen, antwoordde hij
+treurig: »Wat zou de revolutie kunnen doen? Brood is het wat wij
+noodig hebben«. En opnieuw bezwoer hij mij te pogen de groote en rijke
+arbeidersorganisaties van West-Europa en Amerika op te wekken tot het
+zoo snel mogelijk verleenen van stoffelijken hulp. Het was duidelijk,
+dat zijn ziel in smart verbloedde: de gedachte aan het vreeselijke
+lijden van millioenen wezens had in haar het vertrouwen in de
+scheppende kracht der massaas gedood.
+
+Ik vroeg hem naar zijn letterkundigen arbeid; hij antwoordde mij,
+zonder iets van bitterheid of spijt, dat het hem niet mogelijk was
+geweest sedert het begin van de revolutie iets te scheppen; hij was al
+te zeer in beslag genomen door het vele andere werk, dat hij het zijn
+plicht voelde te verrichten. De ongewilde tragiek van dat antwoord
+sneed als een dolk door mijn hart. Weer een, de grootste der levende
+russische kunstenaars, die als zoovelen voor hem, als Tolstoi zelf, de
+grootste van allen, aan zijn waarachtige menschelijkheid, aan de
+diepte van zijn tot daden dringend medegevoel, zijn kunstenaarschap
+opofferde. Ik dacht aan de velen in alle landen, die zich
+»revolutionnaire kunstenaars« noemen, omdat zij in hun werk zekere
+thema's, die met de revolutie in uiterlijk verband staan, behandelen,
+zonder ooit zelfs een flauwe poging gedaan te hebben, haar ontzaglijke
+tragiek innerlijk te doorleven, laat staan in zich zelf te overwinnen.
+Maar ook dacht ik aan anderen, aan enkele uit het volk voortgekomen
+jonge russische dichters, wier eerste pogingen, hoe gebrekkig ook,
+iets hadden van den glans van een dagbegin in het vroegste voorjaar.
+Ik dacht aan de uitdrukking van Gorky's gelaat, toen hij mij gesproken
+had van den grooten honger naar kennis en schoonheid in de massaas; in
+zijn oprechte oogen, om zijn sterke en toch sensitieve mond had een
+oogenblik een glans gespeeld; die glans was weer gedoofd en met een
+zucht had hij gezegd: »maar wij hebben geen papier; er kunnen geen
+boeken meer verschijnen en die nog verschijnen zijn te slecht gedrukt;
+de ongeletterde boeren kunnen dien kleinen druk niet lezen. Zóó
+moesten de letters zijn«;--en hij sloeg een boekje open en toonde het
+mij met groote, duidelijke letterteekens bedrukt, als een eerste
+leesboekje voor kinderen.
+
+Het leek mij, dat zoo hij slechts had kunnen vasthouden het
+vertrouwen, dat de honger naar kennis en schoonheid in de massaas ten
+leste over hun apathie, hun onwetendheid, hun afkeer van geregelden
+arbeid zouden zegevieren;--goed had kunnen vasthouden de overtuiging,
+dat alle smart en alle verschrikkingen der revolutie niet nutteloos
+zijn, zoo zij in de massaas den drang tot hooger leven, tot
+aktieviteit en persoonlijke zelfbeschikking opwekken, +en enkel de
+revolutie dien drang opwekken kan+, misschien langen tijd eer zij hem
+kan voldoen,--hij niet zoo vertwijfelend gestaan zou hebben bij het
+lijden van zijn volk. Wellicht had hij dan ook beelden kunnen vinden,
+dat volk troostend over zijn lijden, door het de schoonheid en de
+waarde ervan voor de menschheid voor oogen te stellen. Maar noch ik,
+noch wie ook, kon hem dat vertrouwen geven: het is de gave die geen
+mensch een ander te schenken vermag. Ik kon hem niet troosten, hij kon
+mij geen bron zijn van krachten. Wij reikten elkaar de hand en gingen
+zwijgend uiteen.
+
+VOETNOTEN:
+
+[1] Wreedheid is: het toebrengen van onnoodig leed.
+
+[2] Natuurlijk beteekent dit niet, dat deze mannen onfeilbaar en
+alwetend zijn. Zij zijn de eersten om te bekennen, dat zij vele
+vergissingen hebben begaan en in hun oordeel over personen en
+verhoudingen vaak gedwaald hebben.
+
+[3] In mijn artikelenreeks over het internationaal communistisch
+kongres.
+
+[4] Gorky woont in de nabijheid van Petrograd en komt slechts nu en
+dan te Moskou.
+
+
+
+
+V.
+
+DE VROUWEN IN RUSLAND.
+
+
+I. +Kroepskaja+.[1]
+
+De ontroeringen duiken op uit de onbegrepen diepte, als de golven der
+zee. Men kan ze niet roepen en niet bevelen.
+
+Vijftien jaar lang had ik verlangd naar in Rusland te zijn en toen wij
+op een warmen zomermorgen de grens passeerden, voelde ik mij enkel
+beschaamd over een domme streek die ik had uitgehaald, ondanks mijn
+grijzende haren... Petrograd was sedert 1905 voor mijn verbeelding de
+heilige stad der proletarische wedergeboorte, maar toen onze trein het
+naderde heb ik niets gevoeld als een lichte ergernis over het feit,
+dat mijn mede-reizigers die nadering schenen te verslapen.... Toen het
+kongres »plechtig« geopend werd, bleef ik zoo koud als een steen. En
+nog vele andere malen dat ik ontroerd had behooren te zijn, voelde ik
+niets.
+
+Maar toen ik u zag staan, Kroepskaja, vrouw van Lenin, onverwacht, een
+paar passen vóór mij op het podium--stil-ongemerkt waart ge gekomen,
+stil-ongemerkt sloopt ge weer heen--toen ge begont te spreken met
+zachte schuchtere stem, toen plotseling sloeg een hooge golf van
+eerbiedige ontroering door mijn hart heen en zijn klop werd als in de
+dagen mijner jeugd. Voornamelijk een doodzieke vrouw scheent ge mij
+dien morgen, zonder andere bekoring dan die van den grooten eenvoud,
+de zelfvergetelheid die wij niet kennen, en die u maakte tot een bijna
+onpersoonlijke persoonlijkheid. Uw dunne, steile haar was in een
+toetje achter op uw hoofd gebonden, uw gelaat geel als was, uw oogen
+waren omwald als van een zwaar zieke. Ge droegt een langen verkleurden
+mantel, als een vrouw uit het volk draagt, die op een natten
+November-morgen boodschappen gaat doen....
+
+Het was op de vrouwenkonferentie; van de vreemde afgevaardigden kenden
+u maar weinigen en ge hadt uitgesproken en u omgekeerd, eer de meesten
+goed begrepen wie ge waart en wat ge belichaamdet. Ik stond achter u
+en kon u slecht verstaan, maar een der russische vrouwen zeide
+glimlachend tegen mij: »zij heeft ons een lesje gegeven in het
+marxisme.« Ge kreegt geen ovatie. Ach, gij en een ovatie dat past ook
+niet bij elkaar...
+
+Zoodra ik u die eerste maal zag, voelde ik in u de verpersoonlijking
+van geheele geslachten russische revolutionnairen. Zij hadden geleefd
+en waren gestorven zonder ander levensdoel dan de zaak te dienen. Zij
+hadden zichzelf gegeven, gestreden en volhard toen alles donker was,
+toen de zege oneindig veraf scheen. Hun liefde voor de menschheid had
+niet gewankeld, hun trouw geen oogenblik gefaald. Ik zag ze in de
+bevrozen wildernissen van Siberië en in de kerkers van den tzaar,
+gesard, mishandeld door ruwe bewakers. Ik zag hun lichamen verscheurd
+worden door de folterende geeselslagen; ik zag ze zwart en stijf,
+bengelen aan de galgen. Ik zag de revolutionnaire emigranten,
+honderden, duizenden, zwerven in den vreemde, hun hart verteren in
+bitterheid. Ik zag hun ongeduld, hun armoede, hun lange beproeving,
+hun twisten over den juisten weg. Maar ik zag hen ook te midden der
+arbeiders van de landen waar zij leefden, ik zag hun inzicht in het
+wezen der beweging ruim worden en diep. Ik zag hen uitzenden, over
+landen en zeeën heen, naar het verre Rusland, het gedachtezaad dat al
+opkwam in 't verborgene; ik zag hen voorbereiden, volhardend en
+geduldig, den grooten opstand der massa's. Ik zag uzelve en Lenin,
+altijd samen, in de kleine vertrekjes van zwitsersche of
+oostenrijksche steden. Ik zag het groote tranenrijke verleden en het
+groote tranenrijke heden één worden in u. Ik was ontroerd, niet omdat
+ik deze dingen van u wist, niet omdat ik dacht, »zoo en zoo heeft die
+vrouw geleefd, dit en dat geleden«, maar omdat uw trouw, uw
+zelfverzaking, uw verwonderlijk gemis aan besef van uw eigen
+heiligheid, in u zoo zichtbaar leefden, als 't ware heenschijnend door
+uw geheele persoonlijkheid.
+
+Na dien eersten keer zag ik u weer terug op den avond der »feestelijke
+opening« van het kongres, dien vervloekten avond zonder warmte, zonder
+gloed, zonder waarachtigheid en oorspronkelijkheid. En het beste, het
+meest vertroostende en verwarmende van dien avond,--behalve dan den
+klagenden herdenkingszang, den dooden makkers gewijd en de gezichten
+der Moskousche proletariërs, zooals zij straalden van verrukking toen
+Chaliapin[2] zong, hun zielen omwikkelend met zijn toover,--dat waart
+gij. Men bracht u naar de »keizerloge« in het Groote Theater, waar de
+»internationale figuren« der vrouwenbeweging zaten, als te pronk,
+....en de nulliteiten die zich aan hen vastklampten.
+
+Ik moest glimlachen toen ik u daar zag staan, een vreemde
+verschijning. Gij in uw grooten eenvoud, in die loge, banaal van
+fluweel en verguldsel.
+
+Maar toen, een paar oogenblikken later, mijn oogen van uit de zaal u
+weer zochten, vonden ze u niet meer. Ik zag rond en ontdekte u, op een
+zijbank, omringd van jonge, onbekende vrouwen en meisjes, als
+weggedoken tusschen hen. En weer moest ik glimlachen, in stille
+voldoening.
+
+Later ontmoette ik u herhaaldelijk op het kongres; wij zaten op de
+stoelenrij tegen den muur en ge spraakt met mij over de dingen die u
+het meest ter harte gaan: de opvoeding der massa's, het verspreiden
+van kennis en schoonheid onder de scharen van het volk.
+
+Een paar maal naamt ge mijn hand tusschen uw magere, verdorde vingers.
+Moeilijk kwamen uw woorden; uw gedachte vorm te geven in het fransch
+of duitsch kostte u, verzwakt als ge waart, zichtbare inspanning. Ik
+zeide, dat ge russisch kondt praten tegen mij als ge het langzaam
+wildet doen. Och, mijn beetje kennis van het russisch schoot meestal
+te kort bij den woordenstroom van anderen, maar u verstond ik altijd.
+Het was zoo eenvoudig en klaar, wat ge zeidet, zoo eenvoudig en klaar
+als uw eigen leven en uw eigen hart.
+
+Hoe verbrokkeld en onzuiver, hoe vol hoogmoed en burgerlijk
+individualisme, voelde ik mij vaak naast uw gave zelfvergetelheid....
+Ge »gaaft mij een lesje«, niet enkel in het marxisme; ik dank u
+daarvoor.
+
+Op u valt de schaduw van den dood; allen weten dat ge moet sterven,
+gij zelf weet het ook zekerlijk. Maar waarom zou het te weten
+verandering brengen in uw leven, daar ge immers ternauwernood in u
+zelve leeft....
+
+Gij goede, zachte, zelfvergetene, reine;--nooit zag ik zuiverder dan
+in u, de revolutionnaire en communistische, het eeuwige wezen der
+vrouw, haar hóógste wezen: de sterke liefde die zich wil geven, opdat
+het leven stroome uit haar.
+
+Ach, dat het zoet besef van deze gedachte: »wij zaligen gaan op ter
+overwinning; het Communisme groeit onder onze hand,« uw laatste dagen
+heerlijk kon omglanzen....
+
+Maar het is niet zoo, helaas.
+
+De zaak waarvoor ge geleefd hebt lijdt groote verduistering; de sterke
+wil, het heldhaftig volharden blijken machteloos tegen den druk van
+overzware vijandelijke krachten. Onze harten zijn bedrukt.
+
+Maar wanneer ik denk aan u, Kroepskaja, vrouw van Lenin, aan uw klare
+vastheid en rustige blijmoedigheid tusschen de afgronden van leven en
+dood, en aan de velen, velen, die zijn als gij zijt en als gij
+gelooven en dienen, zich zelf vergetend, dan weet ik dat het
+Communisme in Rusland ondanks alles uit zijn verduistering herrijzen
+en zich herstellen, groeien en leven en eenmaal overwinnen zal.
+
+
+II. +Alexandra Kollontay+.
+
+Kollontay, mijn vroolijke, sterke, dappere kameraad: gij zijt de
+tweede van de russische vrouwen, die ik wil herdenken. Zooals ik mij
+vaak beschaamd voelde door de oneindige offervaardigheid van anderen,
+zoo door uw oneindigen levensmoed.
+
+Ge hebt de revolutie doorleefd en haar verschrikkingen; gij die »de
+eerste nachten na den òmkeer niet kondt slapen«, wanneer ge niet wist
+dat de gevangen-gezette ministers van den tzaar »een kussen hadden
+onder hun hoofd«,--ge hebt den burgeroorlog gezien en de terreur zien
+opkomen; ge hebt zèlf bevel moeten geven, menschen gevangen te zetten;
+ge hebt het bloed zien stroomen op de slagvelden waar het Roode Leger
+streed, en dat bloed »verschrikte u niet«--maar ook ànder bloed hebt
+ge zien stroomen, bloed van veroordeelde klasse-vijanden, en ge hebt
+uw hart voelen huiveren, maar ge hebt uw hart overwonnen, niet
+eenmaal, maar duizend malen. Duizendmalen hebt ge tot uw oproerig hart
+gesproken: »zwijg mijn hart: het moet, het moet.«
+
+Ge hebt begrepen, dat de kracht der vrouw noodig is om de revolutie te
+volbrengen.--Hoe kon het anders zijn? Is zij niet de voortbrengster
+van het nieuwe leven?--Ge zijt gegaan tot de groote leiders, uw
+broeders, en hebt tot hen gezegd: »Wij moeten de arbeidsters
+organiseeren, wij moeten hen inwijden in de revolutie, opdat die
+kracht drinke uit hun frissche kracht.« En sommigen van hen
+antwoordden: »Laat ons eerst de mannen organiseeren: daarna wordt het
+der vrouwen tijd«; en anderen zeiden: »Het is goed: beproef de taak«;
+maar in hun oogen verschoot een klein spotlicht van twijfel, want de
+man kent nooit de volle kracht der vrouw.
+
+Maar gij hadt het vertrouwen, dappere Kollontay, en anderen hadden
+het, helpsters en genooten; en samen vatten zij aan de taak, de
+arbeidsvrouwen te organiseeren in Rusland en volvoerden zij haar.
+Volvoerden haar zóó, dat ge thans kondt getuigen: »De gezindheid der
+fabriekarbeidsters is een der sterkste bolwerken van het sowjetstelsel
+in Rusland; de liefde en de geestdrift van honderdduizenden
+vrouwenharten voeren het russische communisme nieuwe krachten toe.«
+
+Gij hebt geworsteld tegen onverschilligheid, wanbegrip en tegenwerking
+en ze overwonnen. En ge hebt ook geworsteld met vijanden van binnen:
+tweestrijd, bitteren twijfel, smart over de donkere onvolkomenheden
+die de zuiverheid der revolutie bevlekken. Maar ge hebt uitgehouden en
+niet versaagd. Niets berouwd hebt ge en niets verloren; noch uw
+menschelijkheid, noch uw vrouwelijke warmte, noch uw spontaan
+vertrouwen, noch uw dapperen lach. Ik heb u lief om al uw
+bewonderenswaardige eigenschappen: om uw energie, uw ruimhartigheid,
+uw takt en uw kloekheid; om uw enthousiast geloof in het scheppend
+vermogen der massa's. Maar het liefst heb ik u toch om uw moedige
+levensblijheid, om den gezonden levenslust, die plotseling opschittert
+uit uw vermoeid-staande oogen en breekt uit uw klankvolle stem. Ik heb
+in u lief de onverwoestbare kracht van het russische volk.
+
+Wanneer ik aan u denk, wordt mijn hart verruimd. Want achter u zie ik
+staan de duizenden vrouwen, die door uw woord en uw daad gewonnen
+werden; achter u zie ik lange risten van vrouwelijke propagandisten en
+organisatoren, van afgevaardigden der fabriekarbeidsters, van
+vrouwelijke instrukteurs en kommissaressen bij de Roode Legers, lange
+risten van oude en jonge vrouwen, van bezorgde moeders en vroolijke
+meisjes, allen met één wil willend, dat Rusland communistisch
+wordt....
+
+Gij en ik, wij gingen met elkaar om als twee vrouwen, die ruimte
+voelen in elkaar en vele verwantheden.
+
+Al te weinig heb ik zulk een omgang genoten in mijn leven en hij
+maakte mij zeer gelukkig. Over vele dingen hebben wij samen gesproken:
+over de nieuwe moraal der geslachten, zooals zij oprijst uit de
+maatschappij-in-wording. Over het harde en bittere der diktatuur en
+haar gevaren, over de plicht der partijtucht en hare grenzen. Onze
+ervaringen in de beweging wisselden wij uit in vertrouwelijke, soms
+spottende woorden. Dan glimlachten onze oogen elkaar toe, met den
+glimlach der oude auguren, wanneer zij elkaar ontmoetten....
+
+Ik heb tegen uw meening gesproken op het kongres, omdat ik vind dat
+het westersche communisme het russische zoo sterk mogelijk moet
+steunen. En zeer voorzichtig zijn met de kritiek. Want wij peilen de
+moeilijkheden en problemen waar het russische communisme voor staat
+maar ten deele. Maar dit eene weten wij zeker: zijn benardheid is ons
+aller gemeenschappelijke schuld.
+
+Het deed mij in mijn ziel leed, dat ik tegen u moest spreken.
+
+Omdat ik u liefheb, en omdat uw geloof in de scheppende energie der
+massa's ook het mijne is. Toen wij elkaar weer ontmoetten daarna
+zeidet ge enkel dat het ook u leed had gedaan, immers het was noodig
+de partij er telkens aan te herinneren, dat alle kracht van beneden
+komt..
+
+Daags daarop moest ik spreken voor de arbeidsters. En gij vertaaldet
+voor hen mijn rede, met zóó groot begrip en zóó diepe warmte en tevens
+zóó uitmuntend aangepast aan het bijzondere milieu, waarin zij werd
+gehouden, dat ik na uw vertaling niet anders kòn dan in mijn gebroken
+russisch getuigen. »Vrouwen, Alexandra heeft u meer gegeven dan ik had
+kunnen doen.«
+
+Zoo eerden wij elkaar en waren gelukkig in elkaars omgang. Voor u was
+dat alles heel gewoon. Maar voor mij was het bijzondere lafenis;
+immers ik kwam uit een land van kleine omstandigheden en kleine
+menschjes, van kleine afgunst en kleinen strijd.
+
+En nu, naar dat land teruggekeerd, herdenk ik u in groote liefde. Ik
+zie u voor mij staan, zooals ik u zoo vaak zag op de
+vrouwenkonferentie, uw grijze linnen kleed, in vol leven en vuur en
+energie. Ik zie uw rijzige gestalte, uw ruime gebaren, als schepen
+zeilend voor den wind, ik hoor uw volle, klankrijke stem woorden van
+vertrouwen spreken. En ik voel mij, over landen en zeeën heen, in
+vertrouwen aan u verbonden, mijn sterke, vroolijke, dappere kameraad.
+
+
+III. +De politieke kommissaresse bij het leger+.
+
+Een nog jonge, slanke vrouw met een lang, mager gezicht, niet knap,
+maar aantrekkelijk door de levendige en intelligente uitdrukking. Het
+donkere, krullende haar is met zorg opgemaakt; de nette zomer-uniform:
+een hagelwit linnen jakje met roode tressen, een kort donkerblauw
+cheviot rokje, draagt zij met zekere coquetterie. »Eigenlijk hooren er
+hooge laarzen bij, maar die hoeven we gelukkig enkel aan het front te
+dragen; ze zijn erg zwaar,« zegt ze. »Wat bent u precies, towaritsch,
+wat is uw werk,« vraag ik.
+
+»Ik ben bijna generaal,« antwoordt zij lachend en in dien lach klinkt
+zelfbewustzijn en trots, »politieke kommissaresse bij een
+brigadegeneraal; hij mag geen besluiten nemen zonder mij te raadplegen
+en ik ben verantwoordelijk dat hij niets doet, wat de Sowjetrepubliek
+zou kunnen schaden.«
+
+Zoo'n zinnetje is als een opflitsende straal, den afstand tusschen
+Sowjet-Rusland en het oude Europa plotseling fel verlichtend. Een
+leek, een vrouw nog wel, die een generaal controleert en gezag heeft,
+de uitvoering zijner besluiten te verhinderen: wat een instorting van
+oude tradities en zeden, wat een verscheuring van vastgewortelde
+begrippen, maar ook, welk een vertrouwen in de ontwakende kracht der
+vrouw blijkt daaruit. In gedachte zie ik een ouden snorrebaard met
+»zijn« politieke kommissaresse over de stafkaarten gebogen, stuursch
+en brommig haar vragen beantwoorden. Of--is de generaal misschien een
+oolijke ouwe heer, die denkt: »als 't dan tòch moest, dan in godsnaam
+maar een vrouw; beter dan dat ze mij zoo'n onbehouwen kerel op mijn
+dak stuurden,«--en zich schikt met gratie?....
+
+In elk geval: als hij dit kwieke vrouwtje wil bedotten, moet hij vroeg
+opstaan, de generaal!
+
+Ondertusschen vertelt zij rustig verder: over haar arbeid aan het
+front, onder de soldaten. »Ik ben ook aangewezen voor de politieke
+propaganda in het Roode Leger, en dat doe ik eigenlijk 't liefst; het
+is zulk dankbaar werk. Maar op 't oogenblik agiteer ik hier te Moskou
+onder de fabriekarbeidsters; het werken onder de vrouwen vind ik ook
+heerlijk, en juist die afwisseling houdt je frisch.«
+
+Ik denk hoe zij daar straks op de vergadering de vrouwen heeft
+toegesproken; in den vorm van een sprookje hun inprentend vertrouwen
+in het nieuwe leven en liefde tot kameraadschap. Gevoelig sprak zij en
+vurig; de vrouwen luisterden vol aandacht, gegrepen in hun hart. Ik
+geloof graag dat zij 't werken onder de vrouwen heerlijk vindt; echte
+vrouw als zij is, ondanks haar militair buisje en roode tressen.
+
+»Waarom hebt u uw haar niet afgeknipt, towaritsch, zooals de meeste
+vrouwelijke propagandisten doen,« vraag ik weer. »Ik kon er niet toe
+komen,« zegt ze eenvoudig, en met een glimlach voegt ze er aan toe:
+»zeker mijn vrouwelijke ijdelheid.«--We praten dan over het aantal
+vrouwen dat soldatendienst verricht in het Roode Leger. »Daar zijn
+vreeselijk overdreven verhalen van gedaan, op 't oogenblik zijn 't er
+nog maar weinig, aan 't front zijn bijna geen vrouwen meer, het had te
+veel bezwaren. Ja, natuurlijk, in oogenblikken van groot gevaar voor
+de republiek, als toen Joedenitsch voor de poorten van Petrograd
+stond, dan is 't wat anders, toen trokken vele vrouwen die de wapens
+konden hanteeren, mee uit, in de eerste plaats wij communisten. Maar
+in 't algemeen worden de vrouwen in het leger gebruikt voor de
+propaganda en het onderwijs en de verpleging en de administratie, op
+al die gebieden zijn ze noodig en doen ze goed werk.«
+
+Zij is moedig en opgewekt, de jonge politieke kommissaresse; geen
+overspannen dame met aangebrande dwaze ideeën over volstrekte
+gelijkheid der geslachten, maar een flinke, redelijke, verstandige
+vrouw.
+
+
+IV. +De propagandiste uit het Roode Petrograd+.
+
+Nikolajewa is haar naam, een naam bekend ook buiten Rusland. Op de
+vrouwenkonferentie, waar zij een der vertegenwoordigsters van de
+fabriekarbeidsters te Petrograd was, had ik gelegenheid haar gade te
+slaan en in stilte te bewonderen. Alles aan haar was opmerkelijk en
+leek mij bewonderenswaardig: haar scherpzinnig gezicht met de
+gekoncentreerde uitdrukking der diepliggende donkere oogjes; haar gave
+open voorhoofd; de trek van vastberaden energie om haar smallen mond,
+haar fijne sterke handjes en gedecideerde gebaren, haar overtuigende
+wijze van spreken, rustig logisch beginnend, om weldra te stijgen tot,
+toch altijd beheerschte, hartstochtelijkheid.
+
+Ik zag in haar een dier menschen van het nieuwe ras, in den laaienden
+gloed der revolutie gelouterd tot klare onzelfzuchtigheid, in haar
+geweldige smidse gehamerd tot stalen kracht. Wanneer zij, klein en
+tenger, op het podium naar voren trad en begon te spreken, dan was 't
+vaak of wij uit een sfeer van onzeker twijfellicht plotseling kwamen
+in den grooten helderen dag. De donkere, diepliggende oogjes schoten
+vonken; de eerlijke, overtuigende stem vond accenten van felle
+verbazing en verontwaardigde smart. Waar bleven onze bezwaren, waar
+bleef onze mismoedige twijfel of het mogelijk zou zijn, de arbeidsters
+in West-Europa te wekken tot leven? Wat kwamen wij ons zelf
+stumperachtig en wankel voor, tegenover dien wil en die overtuiging,
+dat rustige vertrouwen en die vlammende energie.
+
+Al onze redevoeringen betoogden, dat het zoo moeilijk was, omdat de
+arbeidsters zoo stompzinnig en lijdzaam waren en zoo weinig
+ontvankelijk voor de propaganda, en dat wij den weg nog niet wisten
+tot hun hart. Maar zij, die kleine magere vrouw met haar gaaf,
+verstandig gezicht en haar eerlijken hartstocht, zeide ons dat de weg
+gevonden kon worden, zoo wij hem slechts zochten met den vasten wil
+hem te vinden. En in ons hart wisten wij, dat zij gelijk had, want
+waren de stompzinnigheid en de achterlijkheid en volgzaamheid der
+vrouw juist in Rusland niet erger dan waar ter wereld ook? En toch
+hadden zij veld gewonnen, wonnen elken dag meer.
+
+Als Nikolajewa dan daarna bij je kwam zitten om wat te vragen over de
+beweging in je eigen land en het leven der arbeidsters, als zij je
+aankeek met dien vasten, verstandigen blik, waar plotseling een groote
+warmte in welde, wat voelde je dan ineens dat diepe gemoed vol
+schieten van zachte gevoelens! Hoe versmolt de strenge, bijna
+fanatieke ijver van het apostelschap tot eenvoudige menschelijke
+mildheid. En op dien avond dat Trotzky kwam, om de konferentie toe te
+spreken, met welk een aandoenlijke mengeling van eerbied, schroom en
+liefkoozende teerheid legde zij haar handje op zijn arm, haar gezicht
+dicht bij het zijne brengend om hem iets te vragen. Wat was dat
+menschelijk en vol bekoring, dat opblinken, even, van zachte
+kameraadschap tusschen dien man en die vrouw, beide hun arbeids- en
+levenssfeer met zoo rustige zekerheid beheerschend.
+
+Nikolajewa is opgekomen uit de rijen der fabriekarbeidsters te
+Petrograd; zij heeft een zeer groot aandeel aan hunne organisatie. Zij
+is zelve een voorbeeld van het omhoog stijgen tot bewust en volhardend
+redelijk willen van wezens, die tot voor kort enkel leefden uit
+duistere instinkten. En haar groote kracht trekt velen uit dat
+duistere leven tot het helle, stralende, van doelbewust pogen omhoog.
+
+
+V. +De Moskousche fabriekarbeidster en de boerin uit Wiatka+.
+
+In Moskou is het karakter der arbeidende bevolking veel
+kleinburgerlijker en kleinboerscher dan in Petrograd. De beweging
+onder de vrouwen is er van jonger datum en onrijper, zij heeft nog
+niet uit haar schoot soortgelijke groote organisatorische talenten als
+Nikolajewa voortgebracht; zij bevindt zich nog in het eerste stadium
+van kinderlijke overgave en ontroerende geestdrift. De vrouwen die te
+Moskou als leidsters van die groote beweging van vele duizenden
+arbeidsters--allen naar fabrieken en werkplaatsen
+georganiseerd--optraden, waren zelf nog meest »gewone« arbeidsters,
+nog weinig gewend in het openbaar te spreken en weinig geschoold in de
+routine van het organisatiewerk. Maar zij deden dat werk met een
+volheid van vreugde, een blijmoedig geloof en kinderlijk vertrouwen
+die aandoenlijk waren om te zien.
+
+Een van hen, een klein vrouwtje met een verschrompeld gezichtje, jong
+oud door 't gemis van een paar voortanden, is mij vooral bijgebleven.
+Een arme fabriekarbeidster met een groot gezin. Jarenlang, zegt ze,
+had zij gehunkerd naar iets wat zij niet kende en niet wist dat
+bestond. Waren er dan geen menschen die de wereld anders, beter wilden
+maken; was er dan geen kracht die de arbeidersklasse wilde verlossen
+uit wat zij voelde een onmenschelijk leven te zijn? Van haar omgeving
+scheen niemand het te bemerken en er onder te lijden; haar eigen man
+was »partijloos«; bemoeide zich niet met de politiek.... Zoo tobde zij
+voort, een eenzaam-opstandige. Tot op een dag het sterke bruisen van
+een groote trilling tot haar drong: »waakt op, verworpenen der aarde.«
+Het was in het tweede jaar der revolutie, dat zij een vergadering
+bijwoonde der communistische partij. Een licht ging op in haar hart:
+hier was wat zij altijd gezocht had. Zij sloot zich aan, nam deel aan
+kursussen, leerde het communisme begrijpen, en nu is zij bestuurslid
+der fraktie voor de propaganda onder de vrouwen in het »Krasnaja
+Presna«-kwartier, de grootste arbeidersbuurt van Moskou. »Het is
+moeilijk«, zegt ze, »voor een arbeidersvrouw, om in de beweging te
+werken; er is thuis altijd zooveel te doen.« Haar man is nog altijd
+geen communist; zij bekent het met zekere schaamte: maar haar twee
+kinderen van vijftien en zestien jaar zijn lid van de
+jeugdorganisatie; ze doen flink hun best. Haar tandelooze mond
+glimlacht: bij haar kinderen heeft zij althans niet gefaald. »En de
+kleintjes?«--»Ja, dat is juist het ellendige, dat ik die zoo dikwijls
+onverzorgd moet achterlaten; maar gelukkig, de partijgenooten hebben
+er zich mee bemoeid, en nu gaan ze naar een kinderkolonie.« Haar
+ouwelijk, rimpelig gezicht wordt mooi van geluk; de kinderen buiten,
+goed verzorgd, en zij zelf, vrij met haar geheele ziel zich te geven
+aan de beweging. Iets anders begeert zij niet; iets te begeeren voor
+haar zelve--het komt niet bij haar op.
+
+Nog een zuster met zulk een eenvoudig, zuiver kinderhart leerde ik
+kennen in een boerenvrouwtje uit Wiatka in het hongergebied. Zij was
+naar de konferentie afgevaardigd geworden, maar had die door
+tegenwerking in haar distrikt--een telegram dat dagen lang liggen
+bleef--te laat bereikt.
+
+Ook zij was klein en mager, met een zacht, onschuldig gezicht en
+lieve, bescheiden manieren. Haar kleeren waren sjofel, maar uiterst
+proper, zooals bij bijna alle arbeidersvrouwen die ik zag, op straat
+en op vergaderingen; het onverschillige, verslonsde vrouwentype uit
+onze achterbuurten, met afgetrapten rok en slordige haren, heb ik in
+Moskou niet gezien. Maar wat vooral zoo sympathiek aan haar aandeed,
+het was ook weer de warme spontaniteit, de kinderlijke vreugde over
+het eigen ontwaken....
+
+Toen zij uit Wiatka aankwam, was de vrouwenconferentie net afgeloopen,
+het komitee voor huisvesting en verzorging funktioneerde niet langer;
+wat moest zij, alléén in het rumoerige, overvolle Moskou, overvol
+afgevaardigden van alle landen en volken? Maar een der russische
+partijgenooten--een bekende propagandiste--ontfermde zich over haar,
+bracht haar onder in haar eigen kamer, wist wat kleeren voor haar bij
+elkaar te krijgen, een voedselkaart, nam haar mee naar een paar
+vergaderingen en naar een tooneel-uitvoering, en bezorgde haar een
+toegangskaart voor de feestelijke opening van het communistisch
+kongres. Het vrouwtje uit Wiatka zag de Sowjet-gebouwen en het Huis
+der Vakbonden; zij zag de muur van het Kreml met de graven der
+gevallen strijders; zij hoorde Zinowiew en Kamenew spreken en
+Chaliapin zingen en het groote orkest de Internationale spelen. Wat
+was zij blij en verrukt over alles wat ze gezien en gehoord had! »En
+dan, dat ik Clara Zetkin heb leeren kennen, en jullie allemaal, die in
+je eigen land werken om de vrouwen te brengen tot het communisme, dat
+vind ik toch zoo heerlijk,« zei ze met haar oprechte stem. Haar oogen
+zochten onze oogen en haar hart boog over naar onze harten met zijn
+warme, zachte last van zusterlijke liefde.
+
+Een jaar geleden--vertelde partijgenoote Stahl ons,--was zij lid van
+de partij geworden. Zij verbeeldde zich, dat alle communisten heiligen
+waren en toen zij velen van hen als zeer onvolkomen menschen had
+leeren kennen, ja enkelen als gewone intriganten en baantjesjagers,
+tuk op eigen voordeel, was haar teleurstelling groot geweest. Maar zij
+had zich dapper gehouden, had dat alles verwerkt met haar zuivere
+verstand en haar onbedorven hart, had begrepen hoe niet met één slag
+de oude zelfzucht, de omkoopbaarheid en eigenbaat overwonnen kunnen
+worden, hoe afgunst en nijd een vruchtbaren bodem vinden in armoe en
+gebrek. Nu agiteert zij onvermoeid onder de boerenbevolking van het
+distrikt en is zij ook werkzaam bij de Tcheka. Eerst vond zij het
+vreeselijk, dat geweld en dwang moest worden aangewend, maar door wat
+zij zag van de wreedheden der kontra-revolutionnairen leerde zij
+begrijpen dat het niet anders kòn en zij doet nu ook dit werk van
+ganscher harte.
+
+Na een dag of tien is zij weer teruggereisd, den langen weg naar
+Wiatka, met nieuwe kleeren aan, nieuw gesterkt en dapper van hart.
+Haar naam weet ik niet meer, maar vaak zie ik haar vóór mij, zooals ik
+haar een paar keer zag geduldig zitten wachten in de vestibule van het
+hotel tot Stahl haar kwam ophalen, bescheiden, kleintjes en proper met
+haar kleurigen hoofddoek en haar lichte jak. En ik hoor weer die
+diepe, zuivere blijheid en aanstekelijke warmte in haar stem, zooals
+ze mij antwoordde toen ik haar vroeg, of zij tevreden was over haar
+verblijf in Moscou, »en dan, dat ik jullie, jullie heb leeren kennen.«
+
+
+VI. +De Inspectrice der Kinderkolonies+.
+
+In deze zomermaanden kon men vaak in de provincie Moskou een van de
+ruime, sterke regeeringsauto's over de hobbelige keiwegen zien razen
+of zachtjes heen schieten door het weeke zand van de breede,
+onbestrate berkenlanen. In die auto zit--soms alleen, maar meestal
+vergezeld door belangstellende genooten uit andere landen--een kleine,
+tengere vrouw met een fijn, vermoeid gezichtje. Zij draagt een langen
+grijslinnen mantel tegen de stof en een wit linnen hoedje, waar een
+weduwen-sluier omheen is gewonden. Dit is partijgenoote Kalinina, de
+inspectrice van alle kindertehuizen in het goevernement Moskou. Dag
+aan dag gaat zij er op uit, om de kolonies, waarvan sommigen wel een
+halve dagreis ver in de bosschen liggen, te inspekteeren. Somtijds ook
+doorkruist zij, b.v. als er een kinderfeest is, in haar auto de
+verschillende distrikten van de groote wijd-uitgebouwde stad. In haar
+hand heeft zij dan een lijst met aanteekeningen over de plaatsen van
+bijeenkomst, het aantal voor elk feest ingeschreven kinderen en andere
+bijzonderheden. Zij wil alles zelf zien, zich persoonlijk overtuigen
+of alles in orde is. Dat lijkt heel eenvoudig, maar is het allerminst,
+want niemand weet den weg door heel Moskou--zooals niemand den weg
+weet door heel Berlijn of heel Londen of Parijs--en men moet telkens
+vragen en weer vragen en nog eens vragen, eer men vindt 't volkshuis
+of den speeltuin of de school of het zomertheater waar het
+verzamelpunt is voor de kinderen uit een bepaalde wijk. En op de
+tochten buiten is 't dikwijls ook een heele kunst om den weg naar een
+dorp of een kolonie te vinden. Wegwijzers schijnen er niet veel te
+zijn,--ik zag ze althans nergens in de buurt van Moskou--en zoo moet
+je dan maar vragen aan wie je al zoo tegenkomt, en een eindje
+teruggaan als je je vergist hebt, zoo lang tot je er eindelijk komt.
+
+Kalinina is dol op haar werk en dol op de kinderen. En wat bijna
+onbegrijpelijk is: zij interesseert zich voor hen, niet enkel in
+massa, maar ook persoonlijk. Een goede 40.000 kinderen zijn in het
+gouvernement Moscou in de zomer-kolonies ondergebracht; je zoudt
+zeggen, bij zoo'n groot getal is het niet mogelijk, dat ze voor haar
+iets anders vertegenwoordigen dan cijfers en abstraktie. En toch is
+dit volstrekt niet zoo. In de twee kolonies, die ik met Kalinina
+bezocht, zag ik de kinderen haar tegemoet huppelen, haar vol vreugde
+kussen en omarmen. Men merkte dat er een persoonlijke band was
+tusschen haar en de kinderen; zij interesseerde zich voor hen
+persoonlijk en als ze je bijzonderheden vertelde over het karakter of
+het leven van een van hen, verzachtte een uitdrukking van moederlijke
+teerheid haar scherpe vermoeide trekken.
+
+Het zijn vooral de meest misdeelde en verwaarloosde kinderen waartoe
+Kalinina's hart uitgaat. Men merkt aan alles, aan haar stem en haar
+oogen en de uitdrukking van haar gelaat, hoe dit haar groote geluk is:
+zich vergewissen dat zij die zoo bitter veel te kort zijn gekomen in
+hun jonge levens, nu zoo goed mogelijk worden verzorgd en met
+liefdevolle zorgvuldigheid opgevoed. »Ik zou zoo graag het
+kindermodeldorp »Dietski Gorod« willen zien«, waar de anderen geweest
+zijn, zei ik op een dag tot haar, »kunt u mij niet daarheen
+meenemen?«[3] »Och ja wel«, luidde het antwoord, maar dat is een
+demokratische kolonie;--meest kinderen van sowjet-beambten en zoo zijn
+daar ondergebracht; maar Zondag ga ik een andere kolonie inspekteeren,
+die bijna uitsluitend uit echt proletarische kinderen bestaat, veel
+weezen en verwaarloosde kinderen, slachtoffers van den oorlog en de
+kontra-revolutie: die kolonie laat ik u veel liever zien, al is zij
+dan niet »model«. Ik ging mee en zag het glorieuze kinderfeest,
+waarover ik in een volgend hoofdstuk schrijf.
+
+Een anderen keer vergezelde ik Kalinina op haar inspektie naar een
+konservatorium in de bosschen, waar een 80 kinderen een opleiding
+kregen, speciaal voor muziek en tooneel. De leerlingen dansten en
+zongen en musiceerden voor ons en het was aandoenlijk om Kalinina's
+gezicht te zien, zooals ze ons telkens aankeek en met haar blikken
+vroeg hoe we het alles vonden en zelve straalde van vreugde over de
+bewondering en ontroering die zij in onze oogen las. Eén leerling was
+haar bijzondere lieveling, een groot forsch meisje van een jaar of
+veertien met een echt-russisch gezicht: breede wangbeenderen, volle
+lippen en een platten neus. Zij had een mooie, diepe stem en scheen
+muzikaal en dramatisch zeer begaafd. Kalinina vertelde hoe dat kind
+een jaar geleden van de straat opgeraapt was geworden, haar moeder was
+een prostituée en het vroegrijpe, begaafde kind dreigde verloren te
+gaan in afschuwelijke ontucht. Nu zinkt dat verleden van gemeenheid en
+liederlijkheid elken dag wat dieper weg; in een zuivere atmosfeer van
+liefde en schoonheid, midden tusschen statige bosschen, groeit het
+nieuwe wezen in haar op.
+
+Kalinina te zien, zooals zij dat meisje kuste en streelde, haar
+vertrouwelijk onder den arm nam en met haar praatte als een moeder met
+een al-groote dochter--dat was nog mooier dan het zingen en dansen der
+kinderen; dat was een uiting van het nieuwe moederschap, niet begrensd
+tot het kind of de kinderen, uit haar lijflijken schoot geboren, maar
+haar liefde en zachtheid meedeelend aan alle kinderen, waarmee zij in
+aanraking komt, hen allen koesterend en helpend, allen van haar
+onuitputtelijke krachten mee-deelend, en in dat meedeelen gelukkig.
+
+
+VII. +Op bezoek bij de afgevaardigden der fabriekarbeidsters+.
+
+Ons bezoek aan de samenkomst der afgevaardigden van de
+fabriekarbeidsters was den eersten keer mislukt, zooals zooveel
+afspraken mislukken in Moscou, door gebrek aan organisatorische
+stiptheid. De vrouwen hadden een paar uur op ons gewacht, toen was de
+boodschap gekomen dat we niet zouden komen, omdat we geen tolk konden
+krijgen en toen we eindelijk kwamen, mèt een tolk, waren ze in den
+stroomenden regen naar huis gegaan. Maar nu was de zaak in orde.
+
+In de groote, lichte, prettig-aandoende zaal van wat vroeger een
+chique zomer-restaurant geweest was, zaten een paar honderd
+fabriekarbeidsters ons op te wachten. Weer trof het mij, hoe netjes in
+de kleeren en proper de meesten er uitzagen.
+
+Het eerst worden wij begroet door de voorzitster van de vrouwensektie,
+dan spreken nog een paar anderen, waaronder de »politieke
+kommissaresse« bij het leger en dan Lucie Colliard voor Frankrijk,
+Rosa Grimm voor Zwitserland en ik. Elisarowa[4], die meegekomen is als
+tolk, vertaalt onze redevoeringen en dan worden de papiertjes
+ingeleverd van wie vragen hebben te stellen. Ach, het is altijd
+dezelfde vraag, die op alle vergaderingen terugkeert, vergaderingen in
+Moskou en in de provincie, van mannen en van vrouwen, van
+fabriekarbeiders en van arme boeren. Het is de ééne vraag, die vele
+millioenen in Rusland, aan de afgevaardigden uit andere landen
+stellen, met de oogen en de lippen en het hart »wanneer, o wanneer
+zullen de arbeiders van uw land opstaan en hun heerschende klassen
+verjagen, zooals wij het de onzen hebben gedaan.«
+
+En wij kunnen daarop alleen antwoorden, dat het tijdstip van een
+revolutionnair ontwaken nooit vooruit bepaald kan worden, maar dat wij
+ons best zullen doen het zooveel mogelijk te verhaasten. En dan
+verklaren we zoo goed mogelijk waarom de bourgeoisie in onze
+westersche landen zoo sterk is en het proletariaat zoo zwak en
+verdeeld en verburgerlijkt van geest. En altijd weer voelen we ons,
+ondanks onze uitstekende gronden--»wetenschappelijk« is er niets op
+aan te merken--, o zoo klein en beroerd tegenover de mannen en vrouwen
+van Sowjet-Rusland. We voelen dat er +iets+ is wat wij niet verklaren
+of wat zij niet begrijpen kunnen--omdat zij de revolutie hebben
++gemaakt+ en vier jaar voor haar hebben doorstaan alles, wat menschen
+vermogen te doorstaan.[5]
+
+Het is moeilijk, vooral voor Lucie Colliard--een vurige, toegewijde
+propagandiste van de fransche partij en de syndikalistische
+beweging--om die vraag geheel eerlijk te beantwoorden. Ik zie haar
+worstelen tegen een gevoel van groote beschaming, zooals ons allen in
+Rusland vaak overvalt; tegen een groot verlangen om woorden van
+bemoediging en hoop op spoedigen omkeer te spreken, die zij niet
+spreken mag. Zij is eerlijk en spreekt ze niet. Even zweeft door de
+zaal een grijze wolk van teleurstelling. Arme dappere, veelbeproefde
+genooten, hoe vaak zult ge nog worden teleurgesteld?
+
+Dan wordt de Internationale gezongen en de vergadering is ten einde.
+Het bestuur noodigt ons uit, mee te gaan theedrinken en we stijgen een
+breede trap op naar de bovenverdieping. Daar, in een bijna leege
+lichte kamer met uitzicht op een lommerrijken tuin, staat een ronde
+tafel, keurig gedekt met sneeuwwit damast en fijne geslepen glazen. Er
+wordt thee ingeschonken, een soort ringetjes van brooddeeg hard als
+scheepsbeschuit, en zoete rozijnen worden daarbij gepresenteerd,--een
+van de weinige lekkernijen, die de arbeiders en soldaten hun gasten
+kunnen voorzetten in Rusland, geschenken door hen ontvangen van hun
+broeders in Turkestan.
+
+Wij praten en drinken thee, en al pratend daagt voor mij op het beeld
+van de gasten die hier vroeger plachten te zitten, kinderen der wereld
+en der ijdelheid; vette, luidruchtige kooplui met hun opgedirkte
+vrouwen of hun geblankette liefjes. Ik moet denken hoe zij parelenden
+wijn dronken uit deze zelfde glazen, en hoe op het fijne damast de
+schotels stonden, beladen met overvloed van lekkernijen uit alle
+werelddeelen.... Zij zijn weg uit Moscou, de rijke kooplui met hun
+vrouwen en dochters en liefjes, en wat zij achterlieten, geeft geen
+hoogen dunk van hun beschaving. Hun groote huizen en hun meubels, het
+was alles een grove nabootsing der burgerlijk-Europeesche of der
+vroeg-russische cultuur, smakeloos en overladen. En hier, waar zij zoo
+vaak zaten en poogden hun leegheid-van-ziel te vergeten en hun
+verveling te verdooven, zitten wij nu met de afgevaardigden der
+fabriekarbeidsters, vereenigd in een sfeer van zusterlijke
+hartelijkheid en warm vertrouwen. Wij spreken met de vrouwen over het
+harde leven, over den nood en den honger, die zoo anders zijn, wanneer
+men ze lijdt ter wille van de vrijheid dan wanneer door hen de macht
+en rijkdom der heeren bestendigd wordt; over de kinderen, hoe zij
+gedijen in de zomerbosschen, zorgzaam gekoesterd, gevoed met het beste
+wat Sowjet-Rusland heeft. Geesten van moed en standvastigheid en
+vertrouwen omzweven ons, het is ons wonderwel te moede; wij voelen hoe
+hier en thans het nieuwe leven geboren wordt.
+
+Als wij vertrekken, zwiept een windvlaag over den breeden boulevard,
+de regen striemt ons in het gezicht, het is plotseling koud geworden.
+Onder de portiek dringt een troepje schooiertjes opeen, schuil zoekend
+voor den regen, van het soort dat 's avonds laat sigaretten verkoopen
+op de boulevards. Hun jasjes en broekjes zijn vol scheuren en gaten,
+de bloote beenen en voeten doen armzalig aan in dit hondenweer, nu de
+slecht geplaveide straat bij de minuut meer verandert in een
+modderpoel. Hoe dikwijls heb ik mij niet geërgerd, die kinderen
+omstreeks middernacht nog aan het venten te zien. Tegen de russische
+genooten die ons vergezellen, uit ik mijn smartelijke verbazing in
+sterke woorden: »Hoe zoo iets in Sowjet-Rusland nog mogelijk is?
+Waarom men die kinderen niet in de kolonies opneemt? Waarom men de
+ouders niet straft, die hun kinderen 's avonds laat de straat opsturen
+om te venten?«
+
+Zachtjes klinkt het antwoord en treurig. »Wij kunnen niet allen
+opnemen, wij hebben immers geen brood en geen huizen en geen kleeren
+voor allen en geen verzorgsters. En wij kunnen toch ook de ouders niet
+straffen; zij lijden zelf honger en de kinderen brengen wat in. Het is
+natuurlijk verkeerd. Waren wij maar niet zoo arm, dan zou het niet
+gebeuren!«
+
+De auto wacht. Wij stappen in. Weer brandt in mijn hart de schaamte.
+
+
+VIII. +De vrouwen uit het Oosten+.
+
+Het was de laatste avond der vrouwenkonferentie. Trotzky zou komen om
+ons toe te spreken; allen verheugden wij ons en zagen uit naar zijn
+komst. Maar er stond ons nog een andere vreugde te wachten, waarvan de
+meesten niets vermoedden: de vrouw uit het oosten zou ons verschijnen,
+onze nieuwe zuster, onze nieuwe strijdgenoote in de lange, zware
+worsteling der vrouw om een volwaardig menschelijk wezen te worden.
+Zij zou ons verschijnen met om haar heen de atmosfeer van een geheel
+andere maatschappij, door een geheel andere geschiedenis gevormd; een
+atmosfeer van tradities en zeden, die aan het westen onduldbaar en
+vaak afschuwelijk toeschijnen, maar ook van een edelen, harmonischen
+levensstijl, dien het westen sedert lang niet meer kent.
+
+In het voorjaar was besloten geworden om na de internationale
+konferentie een kongres te houden van vrouwen uit het oosten. Toen de
+moeilijkheden met de voedselvoorziening steeds nijpender bleken te
+worden, had men dit uitgesteld tot beter tijden. Het bericht van dit
+uitstel bereikte echter de Sowjet-republieken van het oosten te laat;
+een goede tachtig vrouwen waren al op weg naar Rusland, toen de
+jobstijding bekend werd. En zoo verlangend waren allen om Moskou te
+zien, de stad waar het groote licht was opgegaan dat tot alle
+verdrukten en verworpenen der aarde heenstraalt, dat zij besloten tòch
+door te reizen: zij wilden eenvoudig niet terugkeeren. Nu waren zij
+aangekomen, nog juist bijtijds om de slotzitting der konferentie bij
+te wonen.
+
+Toen zij de witte ronde schouwburgzaal waar deze gehouden werd,
+binnenkwamen, zwijgend-statig in haar oostersche kleederdracht, een
+voor een door de smalle zijgangen schrijdend om haar plaatsen in te
+nemen op de eerste rijen, toen voelden wij allen, geloof ik, die daar
+te samen waren, dat het ons gegeven was een oogenblik vol diepe
+beteekenis te beleven, voor het lot der menschheid.
+
+De eerste teekenen waren zij van een ontzaglijke komende verandering,
+het eerste begin van een worsteling, die bitter zou zijn en langdurig.
+Haar opzegging aan de mannenmaatschappij van de oude slaafsche
+gehoorzaamheid, haar opstanding tot mensch-willen-worden, het
+beteekende een omwenteling in het bewustzijn en de zede, een
+omwenteling in de verhoudingen der geslachten, even groot en diep en
+onmetelijk in haar werkingen, als de omwenteling der
+klasse-verhoudingen in Europa en Amerika. Het beteekende, dat de
+historische ontwikkeling in Azië in stormachtige vaart het eeuwenlang
+verzuimde ging inhalen. Het beteekende een plotseling verzinken van
+pijlers, waarop tallooze geslachten hun leven hadden gebouwd.
+
+Met langzamen, slependen gang schreden de vrouwen één voor één
+zwijgend door de zaal. Ver, ver uit de binnenlanden van Azië kwamen
+zij, uit de streken, waar de vrouw sedert duizenden jaren een lastdier
+is, een willoos instrument voor den man om te bespelen, al naar het
+driftige of langoureuse rythme zijner lusten, een voorwerp om te
+gebruiken of weg te smijten, naar hem geviel. Tot verschillende volken
+en stammen behoorden zij; sommigen hadden een blanke huid en fijne,
+arische trekken; anderen waren donkergeel van gelaatskleur, met de
+platte neuzen en breede jukbeenderen van het mongoolsche ras. De
+gezichten van enkelen dezer laatsten waren zonder uitdrukking en haar
+oogen hadden een doffen, leegen blik. Het was duidelijk, dat haar
+zielen pas begonnen te ontwaken, haar trekken hadden nog geen tijd
+gehad zich den ouden plooi van onderworpen lijdzaamheid af te wennen
+en de eerste vage, persoonlijke zielsbewegingen te leeren uitdrukken.
+Maar ook waren er niet weinigen onder, wier gelaten wij zelfs niet zóó
+konden zien, zooals men een gesloten boek ziet, vol belangstelling
+gissend naar den inhoud. Hare trekken bleven onder den zwaren,
+ondoorzichtigen sluier der oostersche vrouw verborgen.
+Wonderlijk-vreemd was dit denken: zij en wij waren zusters; haar
+hoofden en harten verwerkten, anders dan wij natuurlijk, in
+overeenstemming met de wereld van voorstellingen die zij in zich
+droegen, dezelfde groote gedachten over de solidariteit van alle
+menschen, over den arbeidsplicht als grondslag der politieke en
+ekonomische rechten, over de gelijkwaardigheid der geslachten, die ons
+leiden; hetzelfde ideaal van almenschelijke broederschap, dat onze
+poolster is op de levensvaart. Wij konden enkel gissen, hoeveel zij
+hadden doorleden, hoe volhardend aangehouden en onverschrokken
+gewaagd, om ons te kunnen bereiken. Immers al beschermt de
+Sowjet-wetgeving de vrouw in de zuster-republieken van het oosten, de
+machten van het verleden, de kerk, de traditie, de zede, die de vrouw
+stempelt met het merk der minderwaardigheid, zij allen staan nog
+overeind en kunnen enkel door een moeitevollen arbeid van geslachten
+gesloopt worden. De vrouw die tegen hen opstaat, weet haar leven
+bedreigd. Dapper trotseerden deze vrouwen die bedreigingen, maar haar
+aangezicht ontblooten, den sluier afwerpen, het zichtbare teeken van
+haar dienstbaarheid en afhankelijkheid, dat vermochten zij niet; den
+blik van een man op haar gelaat te voelen rusten, zij konden het niet
+verdragen. Het zou haar eigen gevoel van betamelijkheid en eerbaarheid
+te diep gekwetst hebben, het had haar in eigen oogen vernederd.
+
+Tweemaal daarna had ik nog gelegenheid de vrouwen uit het oosten te
+zien en een weinig te spreken met de partijgenooten onder haar, een
+paar vrouwelijke propagandisten uit Turkestan, die vloeiend russisch
+spraken. De eerste maal was, toen wij haar bezochten in het
+sowjet-gebouw waar zij logeerden. Dit gebouw was de overruime woning
+van een of ander rijkaard geweest; de vertrekken beneden waren
+ingericht voor bureaux; boven op een groot portaal scheen een
+permanente tentoonstelling van zaden en landbouwvoortbrengselen
+gehouden te worden. Op de gangen en trappen was een druk
+heen-en-weer-geloop van jonge arbeiders en beambten; door het groote
+huis stroomde onafgebroken een pratende en lachende menigte van druk
+gebarende menschen. Ik dacht, hoe vreemd velen van die vrouwen zich
+moesten voelen in dit milieu, gewend als zij waren aan de stille rust
+en de afgezonderdheid van hun bestaan in het oosten. Maar ook hoe
+anders zij zouden terugkeeren, na deze persoonlijke aanraking met het
+jonge bruisende leven van Sowjet-Rusland. Na een paar lange gangen te
+zijn doorgegaan, kwamen wij in een groote slaapzaal, waar zeker dertig
+of veertig bedden stonden: dat was het verblijf der vrouwen. Sommigen
+lagen te rusten of te slapen, anderen waren bezig met naaiwerk of
+speelden met haar kleintjes. Zij hadden ons niet verwacht, maar er was
+geen spoor van opgeschriktheid of gegeneerdheid in de wijze, waarop
+zij opstonden en naar ons toekwamen, enkel beminnelijke gratie en
+edele kalmte. Zij noodden ons om op de bedden plaats te nemen (er
+waren maar enkele stoelen), glimlachten ons vriendelijk toe, brachten
+thee en de gewone lekkernijen: ringetjes van hardgebakken deeg en
+zoete rozijnen. Het waren allen eenvoudige vrouwen, voor het grootste
+deel huisarbeidsters uit Turkestan, een land van bloeiend
+kunst-ambacht en kleinbedrijf. Maar haar natuurlijke wellevendheid en
+eenvoudige gastvrijheid was vol bekoring. Ik kon het niet helpen, dat
+mij inviel, hoe gegeneerd hollandsche burgerjuffrouwen zouden zijn,
+als een heel gezelschap vreemden plotseling in hun slaapkamer voor hen
+stonden, hoe ze zouden opspringen en zich excuseeren over dit en over
+dat, hoe een drukte ze zouden maken en ons laten voelen, dat wij,
+onverwacht gekomenen, onwelkom waren.
+
+Hier was niets van dit alles. Hier was een levenskunst, die nooit
+faalde en een vastgevoegde levensstijl, waarbinnen de eenling zich
+bewoog met harmonieuze zekerheid. Nu ik dit schrijf, zie ik weer die
+zachte, beminnelijk-glimlachende vrouwen ons uitgeleide doen tot aan
+de trap en haar handen ons vriendelijk »tot weerziens« toewenken, en
+ik voel weer als toen den wensch opkomen in mijn hart: o moge de
+leelijke haast, de disharmonie, de onrust en verscheurdheid van onze
+burgerlijk-individualistische wancultuur hun bespaard blijven; moge de
+stille waardigheid en gratie van het oosten niet in hen ontaarden tot
+de drukke, bonte stijlloosheid van het kapitalistische westen! Moge
+een goedgunstig lot hun beschikken om uit het oostersche leven, het
+verstarde en verschrompelde maar nog altijd in edele vormen gevatte,
+rechtstreeks over te gaan tot de broederlijke zede, den grootschen en
+ruimen, maar ook lieflijk-harmonischen levensstijl van het Communisme!
+
+De laatste maal, dat ik de vrouwen uit het oosten zag, was in de
+Ermitage, een vroeger zomertheater, thans door de Proletkult in beslag
+genomen. Zij hadden de afgevaardigden van het internationaal
+communistisch kongres daar genoodigd; er zouden oostersche dansen
+gedanst worden en velen wilden die zien. Toen wij kwamen, was het in
+de volle zaal geheel donker. Op het tooneeltje, tusschen banale
+schermen die een stad voorstelden, zat een vrouw neergehurkt in een
+wijd-geplooid, kleurig gewaad. Over haar rug hingen de lange zwarte
+vlechten. Zij murmelde iets in een onverstaanbare taal, een
+zacht-eentonig geprevel met geringe modulatie. Dit ging langen tijd
+zoo door; toen zij eindelijk zweeg, verhief zich van uit de zaal een
+andere stem in hooge, driftige klanken. De taal, die zij onder elkaar
+gebruikten, klonk in onze ooren niet welluidend; in het begin moest ik
+altijd aan het hooge geblaf van een hond denken.
+
+Een paar maal ging het tweegesprek zoo heen en weer; toen wij later
+vroegen, wat het beteekend had, zeide men ons, dat de eene der
+sprekenden een lange klacht had gezongen over het leed en de
+verdrukking, die het lot is der vrouw in het oosten, de andere
+opgeroepen tot strijd voor de bevrijding. Wèl getuigde het van een
+beminnelijke naïveteit, hun geloof, dat de vreemde gasten genoeg
+geduld bezaten om zulk een langen dialoog in een voor hen
+onverstaanbare taal te waardeeren!
+
+Hierna kwamen de dansen: twee vrouwen uit Turkestan voerden ze uit.
+Zij hadden zich gekleed in feestgewaden, schoon van lijn en rijk
+versierd met kleurige stiksels; hare bewegingen waren kuisch en
+ingehouden, zonder een zweem van zinnelijk begeeren. Ons deed het aan
+minder als een dans dan als een edele ceremonie, een symbolisch
+uitdrukken van bepaalde gedachten en gevoelens door middel van het
+lichaam. Allen bewonderden wij dit voorname, zinvolle dansen; en de
+vergelijking met de stuitende wulpschheid, gemeenheid en
+liederlijkheid, waartoe de ontaarding van den dans, te samen met de
+ontaarding der geheele burgerlijke beschaving, in het Westen gevoerd
+heeft, drong zich vol wrangheid op.
+
+
+IX. +Slotbeschouwing+.
+
+Wat Kollontay en anderen mij vertelden, kwam geheel overeen met mijn
+eigen indruk van wat de revolutie voor de vrouwen in Rusland had
+gedaan. Onder de arbeidsters en de boerenvrouwen was een groot
+ontwaken. Zij genoten de bevrijding van het enge gekluisterde leven en
+het inzetten hunner eigendommelijke krachten en gaven in het wijde
+maatschappelijk arbeidsveld. Ik begreep de uitdrukking van Boecharin,
+die ik een poosje geleden in een artikel over een arbeidsterskongres
+gelezen had. »In de menschenwereld wordt een nieuw wezen geboren«. En
+ik begreep, wat mij van verschillende kanten werd meegedeeld, hoe de
+frissche geest, de moedige wil en de spontane overgave van duizenden
+en duizenden vrouwen een der sterkste krachten zijn, die zoowel de
+Sowjetinstellingen als de communistische partij thans dragen en een
+algemeene inzinking verhoeden. De mannen zijn lang voor de vrouwen--in
+de revolutie telt iedere dag voor weken of zelfs maanden--in den
+strijd gegaan; er is àl te veel van hen gevergd; velen hebben geen
+spankracht meer, de bronnen van hun lichamelijke en geestelijke
+energie zijn tijdelijk uitgeput. De vrouwen kwamen later in beweging;
+zij beschikken nog over zekere krachtreserves; misschien ook gaat het
+uithoudingsvermogen der vrouw, wanneer zij haar geheele hart geeft,
+dat van den man te boven. Waar de mannen mij somtijds toeschenen door
+overgroote vermoeidheid een weinig hard en onverschillig geworden,
+voelde ik in den omgang met vrouwen telkens de weldoende warmte, het
+tegelijk vurige en teedere van begin en groei.... En dit geldt niet
+alleen voor de communistische vrouwen die de propaganda voeren onder
+de arbeiders en boeren, of in het Roode Leger: het geldt ook voor
+duizenden en duizenden vrouwen, die geen lid zijn der communistische
+partij, maar die haar werk in de scholen en de vakantiekolonies en de
+kindercrèches opvatten in communistischen geest, als een gewijde taak
+die zij verrichten ter wille van de gemeenschap, dat is voor het
+gemeenschappelijk heil. Men behoeft slechts enkele weken in
+Sowjet-Rusland te zijn, om op te kunnen merken--wanneer men ooren en
+oogen en verstand en gemoed openzet--welk een ontzaglijk verschil het
+maakt of een groot aantal vrouwen voor het eerst maatschappelijken
+arbeid verricht in een samenleving, aan alle kanten begrensd door de
+burgerlijk-kapitalistische gedachte, zooals dat in West-Europa het
+geval is geweest, of in eene die deze gedachte-sfeer heeft doorbroken
+en bewust--wat niet noodzakelijk beteekent in een rechte lijn, noch in
+een altijd-eender tempo--koers zet naar het communisme. Een ontzaglijk
+verschil maakt dit voor de geheele wijze, waarop de vrouw haar taak
+opvat en waarop deze op haar inwerkt; in het eene geval zullen de
+individualistische en egocentrische, in de andere de altruïstische en
+genootschappelijke kiemen en aandriften in haar gevoed en versterkt
+worden.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Tegenover de vreugde en het geluk, dat talrijke russische vrouwen uit
+de arbeidersklasse en den middenstand vinden in het uitslaan hunner
+vleugelen, staat veel donkers en moeilijks. Het oude vraagstuk voor de
+vrouw, die een huisgezin te verzorgen heeft èn maatschappelijken
+arbeid verricht: hoe haar dubbele taak te volvoeren, zonder dat haar
+werk, haar kinderen of haar eigen krachten er onder lijden, is in
+Rusland allerminst opgelost. De verstrekking van gemeenschappelijke
+maaltijden is in hoofdzaak beperkt tot Sowjet-beambten en arbeiders in
+grootbedrijven; de kinderkolonies kunnen bijna alleen de weezen,
+halfweezen en verwaarloosde kinderen tot zich nemen, wier aantal
+ontstellend groot is. De groote meerderheid der vrouwen heeft evengoed
+als bij ons, een huishouden te verzorgen en moet haar socialen
+werkkring daarmee zoo goed mogelijk vereenigen. Al de gewone
+moeilijkheden, het getob, de eeuwige tweestrijd, de overspanning,
+komen daarbij natuurlijk voor. En ook waar voor de kinderen gezorgd
+wordt, is het dikwijls hard voor de moeders om hen te moeten verlaten.
+Eens toen wij laat in den avond van het kongres kwamen, trad een
+partijgenoote ons tegemoet op het voetpad dat aan de groene graven der
+gevallen strijders voorbij langs den Kremlinmuur loopt. Ik kende haar
+niet, maar zij begon een gesprek, vroeg met groote belangstelling naar
+wat dien dag besloten was geworden. »Ik had eigenlijk op de
+alrussische konferentie voor de propaganda moeten zijn«, zei de ze;
+»maar ik heb den Zondag vrij genomen om mijn kinderen te bezoeken, die
+allebei ziek liggen in een kinderkolonie«. De ouders mogen hun
+kinderen overal vrijelijk bezoeken, in +alle+ instellingen, scholen,
+kolonies, enz.; maar die instellingen liggen soms ver van de stad, de
+vervoermiddelen zijn slecht en zoo ontbreekt vaak de gelegenheid.
+Zeker zijn er wel kinderhartjes, die ondanks de hartelijkheid en
+teerheid der verzorgsters iets ontberen. »Waar ben je liever, hier of
+bij mammie«, vroeg een onzer eens aan een klein ventje, die op de
+zalige warande van een heerlijke boschschool zijn pap op te peuzelen
+zat. »Bij mammie«, luidde het antwoord onmiddellijk en zonder
+aarzeling. »Maar waarom dan?« »Het is zoo pleizierig bij haar«, kwam
+er weer even gedecideerd uit. Het was een kind van arme, ongeschoolde
+arbeiders--ik geloof dat hij zei dat zijn vader straatveger was of zoo
+iets, en dat het zeker in de kolonie oneindig beter was dan thuis,
+maar er was toch iets »pleizierigs« bij mammie, wat voor zijn gevoel
+hier ontbrak. »Ik zie mijn dochtertje maar zelden«, zei de
+kindervriendin Kalinina tegen mij, als iets geheel natuurlijks;
+»meestal moet ik 's morgens héél vroeg weg en ben pas 's avonds thuis;
+vaak ook kom ik in 't geheel niet overnachten; zij is overdag op
+school en blijft daar eten; gelukkig woon ik samen met een vriendin,
+die wat meer thuis is dan ik«.
+
+Voor de aktieve communisten bestaat het huiselijke leven feitelijk
+niet meer. Het is volkomen onvereenigbaar met het recht der partij,
+haar leden te »mobiliseeren«, zonder in het minst rekening te houden
+met hun persoonlijke omstandigheden. Wie communist is in Rusland,
+stelt zijn of haar geheele persoonlijkheid in den dienst der partij.
+
+Herhaaldelijk ontmoette ik vrouwelijke communisten die mij vertelden,
+hoe zij door de partij naar het zuidelijk front waren gestuurd,
+terwijl hun man een zending te vervullen kreeg in den Kaukasus, den
+Oeral of ook wel buiten Rusland. In zulke gevallen worden de kinderen,
+zoo die er zijn, natuurlijk in kolonies opgenomen. »Ik ben een jaar
+getrouwd geweest, maar ik heb mijn man in dien tijd bijna niet
+gezien«, zei een jonge partijgenoote tegen mij in een gesprek over
+deze dingen. Ik ben vergeten of hij na dat jaar gestorven was of wel
+dat zij gescheiden waren.
+
+Natuurlijk zijn zulke gevallen betrekkelijke uitzonderingen; immers
+het aantal militante communisten maakt slechts een zeer klein
+percentage der bevolking uit, en deze zijn ook niet allen gehuwd. Op
+het platteland, onder de boerenmassa's, zullen de vormen van het leven
+nog wel weinig veranderd zijn bij vroeger, en voor de meerderheid der
+proletariers-gezinnen zal dit eveneens 't geval wel zijn. Het groote
+verschil met vroeger zal wel zijn: het sterk toegenomen zelfbewustzijn
+der vrouw. »Bij ons in Petrograd«, vertelde partijgenoote Kutela, een
+bekende propagandiste der oude garde mij, »durven de arbeiders hun
+vrouwen niet meer slaan of uitschelden. Immers, wanneer zij dat doen,
+zeggen de vrouwen kalm: »als je mij niet goed behandelt, ga ik
+weg«--en de mannen weten, dat zij hun dreigement zullen uitvoeren
+ook«.
+
+De nieuwe Sowjet-wetgeving maakt scheiding gemakkelijk, voor de
+kinderen wordt in het ergste geval wel gezorgd. De vrouwen begrijpen,
+dat ze zich niet meer alles behoeven te laten welgevallen, en ze
+willen het ook niet, nu ze hun menschelijke waardigheid zijn gaan
+voelen.
+
+Dit alles is verheugend en een groote vooruitgang, maar er zijn ook
+donkere plekken in het leven der vrouwen in Rusland, wreede kloven en
+troebele wateren, waarvan niemand nog weet, waar ze heenvoeren: naar
+een nieuwe schoone zede of naar zedelijke verwarring en verwildering.
+De plotselinge verwrikking van den levensbouw heeft veel pijlers
+vernield, veel stutten weggeslagen, ook op het gebied der
+geslachtelijke verhoudingen, waarvoor nog niets anders en beters in de
+plaats is gekomen. De ontzettende, soms in 't ondragelijke stijgende
+spanningen in het sociale en politieke leven, werken natuurlijk na in
+de sexueele sfeer; met de algemeene ineenstorting der oude
+levensvormen verdwijnt de stadigheid der affektie; de onrust en
+woeling der buitenwereld verwarren het hart, dat telkens grijpt naar
+nieuwe voorwerpen, telkens nieuw-bekoord en gestreeld wil zijn. De
+gemakkelijke--misschien àl te gemakkelijke--ontbinding der huwelijken
+geeft aan de veranderlijkheid der neiging vrij spel.
+
+In alle klassen en alle kringen komt deze tot uiting. Men bevalt
+elkaar, huwt, gaat spoedig,--na enkele maanden, ja, soms na enkele
+dagen,--weer uiteen, huwt opnieuw.... verlaat elkaar weder.... Zoo
+althans is het in de groote steden. Ook voor de sexueele verhoudingen
+geldt de wet, dat afbreken veel gemakkelijker is dan opbouwen. De
+vernietiging van het oude voltrekt zich, wanneer zij eenmaal begonnen
+is, bijna van zelf, omdat zij een aantal moeizaam aan banden gelegde
+aandriften in den mensch gelegenheid geeft zich uit te vieren. Maar de
+vestiging van een nieuwe zede is een werk van geslachten; immers zij
+maakt de beheersching en betooming dier aandriften noodzakelijk; zij
+eischt voorzichtigheid, zelfbeheersching en geduld.
+
+Terugkeer tot de begrippen, vormen en sankties der burgerlijke moraal
+op geslachtelijk gebied is uitgesloten voor elk land, waar de stroom
+der revolutie de ekonomisch-sociale pijlers dier moraal geheel of
+gedeeltelijk heeft weggeslagen. De maatschappij is op weg naar het
+communisme; zij zal de vormen van geslachtelijk verkeer en verband
+moeten zoeken, uitwerken en vaststellen die bij het communisme passen.
+En aan de vrouw, de reeds onthevene van de lijdelijkheid die de zede
+haar oplaadde, van het schuwe verbergen der harte-neiging en de vrees
+voor de »schande« van het onwettige moederschap, zal hierbij de
+zwaarste taak toevallen. Met haar hartetranen en haar hartebloed zal
+zij het zoeken en tasten, het beproeven en vaststellen, moeten
+betalen, zoolang tot de schoonere, hoogere vorm gevonden is en de
+ruimere, mildere zede vastgesteld.
+
+Niet tot wat de gedachteloozen en oppervlakkigen »geluk« noemen,
+bevrijdt de strijd voor een nieuwe samenleving de vrouw van de oude
+onzelfstandigheid en slaafsheid, maar tot het verwerkelijken van
+nieuwe idealen, tot omhoog-reiking en stijging, tot bewogener
+genieting en edeler levenspijn.
+
+VOETNOTEN:
+
+[1] Kroepskaja; zoo wordt de vrouw van Lenin vaak genoemd, bij haar
+ouden schuilnaam van vóór de revolutie.
+
+[2] Chaliapin is de grootste Russische zanger; het volk heeft hem
+lief.
+
+[3] Aan de excursie naar dat »modelstadje« had ik niet kunnen
+deelnemen.
+
+[4] Een zuster van Lenin.
+
+[5] Ik zou de gezichten van russische arbeiders wel eens willen zien,
+zoo ze hoorden dat er communisten zijn die beweren dat Lenin de
+Europeesche revolutie wil tegenhouden en daarvoor de Derde
+Internationale gebruikt, omdat enkel het kapitalisme Sowjet-Rusland
+weer op de been kan helpen. »Wat zijn dat voor rare communisten die
+zoo iets gelooven«, zouden zij vragen. Hun eigen intuïtie en
+klasse-gevoel zeggen hun het tegendeel.
+
+
+
+
+VI.
+
+KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE EN NIEUWE SCHOONHEID.
+
+
+»Wie naar Rusland komt«, zeide Trotzky op het kongres, »om onze
+instellingen te bewonderen, die is geen goed communist«. Een
+eigenaardige uitspraak uit den mond van een der leiders van
+Sowjet-Rusland, en toch volkomen logisch en begrijpelijk. Trotzky
+bedoelde, dat wie gelooft in Sowjet-Rusland de communistische
+inrichting van het leven, al is 't ook slechts op een bepaald
+onderdeel van het maatschappelijk gebied, kant en klaar en tot
+volkomenheid gebracht te vinden, blijk geeft niets van de wording
+eener nieuwe samenleving te begrijpen.
+
+In de burgerlijke maatschappij is sedert vele jaren alles betrekkelijk
+stabiel en »af«, d.w.z. de staatkundige en maatschappelijke
+instellingen staan in hun groote omtrekken vast, enkel aan de details
+wordt nog geprutst, dat zijn de zgn. hervormingen.[1] In het land waar
+nieuwe klassen, die der arbeiders en boeren, de macht veroverden, is
+dit alles anders. Het geheele leven, in zijn volle oppervlak en zijn
+verborgen diepten, is in beweging geraakt en die beweging is
+tweeledig. Er is de elementaire drang der massaas naar land, naar
+vrijheid, naar kennis, naar schoonheid en er is de bewuste
+communistische wil om nieuwe levensvormen te scheppen. Tastend gaat
+men voorwaarts, doet een stouten sprong vooruit, komt op zijn schreden
+terug, richt op en breekt weer af. Kortom, men experimenteert
+voortdurend, niet doelloos en in het wilde weg, maar doelbewust,
+uitgaande van bepaalde grondbeginselen en bepaalde richtsnoeren
+volgend. Niemand in Rusland gelooft dat de inrichtingen, de
+instellingen, de wetten, de scholen, de kunstwerken, die in deze jaren
+geschapen worden, het laatste woord van communistische wijsheid en
+schoonheid zijn;--maar wel zijn zij er het eerste gestamel van en als
+zoodanig onze belangstelling, liefde en bewondering overwaard.
+
+Over eenige instellingen, die ik bezocht, eenige samenkomsten, die ik
+bijwoonde en waarin de eerste kiemen van nieuw leven en nieuwe
+schoonheid zich manifesteeren, wil ik hier iets mededeelen. Dat ik
+juist deze bezocht of bijwoonde, was geheel toevallig; wat ik zag was
+niet opzettelijk »klaargemaakt« om aan vreemde gasten vertoond te
+worden, maar behoorde tot het dagelijksche, normale leven van
+Sowjet-Rusland. De hier volgende beschrijvingen zijn als het ware het
+resultaat van proefpunkties in dat groote lichaam, die evengoed op tal
+van andere plaatsen hadden kunnen worden verricht.
+
+
+I. +Een Modelinrichting voor Zuigelingen en Moeders+.
+
+Een bulgaarsche doktores vertelde mij op een dag onder het middagmaal
+verschillende bizonderheden over de inrichtingen voor jonge moeders en
+zuigelingen, die ze te Moscou had bezocht. Het waren er meer dan
+twintig en de totaalindruk was, de omstandigheden in aanmerking
+genomen, zeer gunstig. Men moet de toestanden natuurlijk niet enkel
+meten met West-Europeeschen maat, maar ze ook vergelijken met die
+onder het tzarisme en dan is de vooruitgang treffend groot. In het
+oude kinderziekenhuis, waar de zuigelingensterfte vóór de revolutie 98
+pCt. bedroeg, is zij thans gereduceerd tot ongeveer 40 pCt., de koks
+die er sedert vele jaren werken, zeggen dat het voedsel voor de
+grootere kinderen thans veel beter is dan vroeger.
+
+Van de vele tehuizen voor moeders en kinderen, die de doktores
+bezocht, was er vooral één, dat grooten indruk op haar gemaakt had.
+»Zulke babies heb ik nog nooit gezien, zoo gezond, zoo vol
+levenskracht,« zeide zij bewonderend, »gaat u daar vooral naar toe.«
+Wat zij van de inrichting vertelde wekte in hooge mate mijn
+belangstelling op en een der laatste dagen van mijn verblijf te Moskou
+slaagde ik er in haar nog te zien, in gezelschap van Rosa Grimm en van
+een paar italiaansche socialisten. Wij werden niet verwacht maar er
+was niet het minste bezwaar om ons toe te laten; alleen moesten we
+over onze kleeren heen een paar witlinnen schorten met lange mouwen
+aantrekken en onze handen wasschen en schuieren, »ten minste als we de
+kindertjes wilden aanraken«. In een westersche kliniek zou men ons,
+denk ik, verzocht hebben dit geheel na te laten, maar de Russen vinden
+het vanzelf sprekend, dat je zulke peutertjes graag eens op je arm
+neemt of over hun zachte wangetjes streelt.
+
+Met den dokter en een der verpleegsters gingen we de drie of vier
+verschillende kamers door, waarin de bedjes stonden. In het geheel
+waren er op 't oogenblik 35 kinderen en 25 moeders. De hééle
+kleintjes, van 3 tot 6 maanden,[2] lagen in één vertrek bijeen; de
+iets ouderen en de »grooten« (van 9 maanden ongeveer tot 1 jaar) waren
+ook weer samen. In de kamer van de heele kleintjes mochten we slechts
+even een kijkje nemen; we moesten fluisterend spreken om ze niet
+wakker te maken of te verschrikken, want ze moesten 't nog heel rustig
+hebben. Maar van de »grooteren« waren de meeste wakker; ze lagen te
+spelen of te lachen en te kraaien in hun bedjes; we mochten gerust
+naar hen toe gaan, tegen ze praten en ze op den arm nemen. »Ze zijn
+niets schuw of eenkennig«, zei de dokter, »het zijn al sociale
+wezentjes, die het heel gezellig vinden als je bij hen komt en je wat
+met hun bemoeit«. De grootere kinderen, voor zoover ze wakker waren,
+lagen in hun bedjes met niets dan een kort hemdje zonder mouwen aan,
+en 't dek heelemaal weggeslagen; je zag hun roze voetjes, hun bloote
+beentjes en buikjes; de ramen stonden wijd-open, de lekkere zomersche
+lucht stroomde uit den tuin naar binnen en de kindertjes schenen zich
+in dat licht- en luchtbad erg behaaglijk te voelen, ze trappelden en
+lachten en er waren er maar een paar, die even een deuntje huilden.
+Zoodra er eentje in slaap viel kwam gauw een van de jonge, zachte
+zusters en dekte het lekker warm toe, want ze mochten natuurlijk
+alleen zoo bloot liggen, zoolang ze wakker waren en zich konden
+bewegen.
+
+Onder 't rondgaan vertelde de dokter ons een en ander van de algemeene
+hygiënisch-paedagogische beginselen, waarnaar deze kinderen werden
+opgevoed. Werktuiglijke uniformiseering als in de oude gestichten acht
+men uit den booze, maar evenzeer de overdreven individualiseering van
+het burgerlijke gezin, waar in den regel twee personen, de moeder en
+de dienstbode, noodig zijn om één kind te verzorgen, dat zich
+onvermijdelijk al vroeg de spil gaat voelen waar het huishouden om
+heen draait. »Wij probeeren hier van onze kinderen sociale wezens te
+maken, daarom hebben we graag bezoek, en als de kinderen groot genoeg
+zijn om in de box te spelen, zetten we er twee of drie bij elkaar; het
+is grappig hoe jong ze al op elkaar gesteld worden en affektie voor
+elkaar gaan gevoelen.«
+
+»De voeding is zoo geregeld, dat zooveel mogelijk elk kind al is het
+slechts een paar borstvoedingen per etmaal krijgt; de moeders, die
+veel zog hebben, helpen degene met weinig zog en natuurlijk ook de
+moederlooze kindertjes, want we hebben tamelijk veel weezen en
+half-weezen hier. We probeeren niet enkel de kinderen op te voeden,
+maar ook de moeders. We leeren hun reinheid en hygiëne en we leeren
+hun ook de blinde instinctmatige liefde voor hun eigen kind over te
+dragen op andere kinderen, het moederlijke en sociale gevoel te
+verbreeden.«
+
+Een bijzonder sympathieke kerel was die dokter, met een vriendelijk,
+levendig en schrander gelaat en innemende manieren. Menschelijkheid en
+vertrouwen straalden van hem uit; de manier waarop hij onder het
+praten soms ineens naar een van de bedjes toestapte, een van de kleine
+bewoners er van beetpakte en in zijn sterke kloeke handen naar boven
+haalde, juist zooals je een vischje uit de goudvisschenkom of een jong
+hondje uit zijn nest zou tillen;--de warme zachtheid en de rustige
+beslistheid waarmee hij met die teere wezentjes omsprong, waren
+alleraardigst om te zien. Later hoorde ik tot mijn verwondering, dat
+hij geen partijgenoot was; de mentaliteit van een communist scheen hij
+mij in hooge mate te bezitten.
+
+De meeste kinderen zagen er kostelijk uit; blozend, niet te dik, maar
+stevig, met heldere oogen en heerlijk levenslustig. Een paar
+miesertjes waren er onder: ééntje vooral, zoo'n echt
+embryo-van-een-aapje-op-sterk-water, zou je gezegd hebben; met een
+mager ouwemannetjes gezichtje, beentjes en armpjes als lucifers. »Die
+is nog pas een paar weken hier«, zeide de dokter, »zijn moeder, een
+arme boerin, heeft hem gevoed met gekauwd roggebrood en hij was er
+bijna geweest. Gelukkig maar, dat hij hier is gekomen, hij zal best
+opknappen; een echt proletariërtje is hij, een dapper kereltje vol
+levenskracht, hij huilt haast nooit.«
+
+De zaaltjes, waar de kinderen lagen waren dood-eenvoudig, op 't
+armoedige af, een bloeiend plantje hier en daar op de vensterbank
+vormde de eenige versiering. Maar de zuster zei, dat men de kamers
+voor de moeders op de bovenverdieping zoo gezellig en gerieflijk
+mogelijk had ingericht.[3] »Wij vinden, dat vrouwen, die voeden, een
+rustige, prettige omgeving moeten hebben.« Sommigen van de moeders
+hielpen in huis, de meesten werkten op fabrieken; wie te ver weg
+moesten om in de middagpauze terug te kunnen komen ten einde hun
+kleintje te voeden, lieten voldoende zog achter vóór een maaltijd of
+wel er werd op dat uur een flesch gegeven.[4]
+
+De gezondheidstoestand van de kinderen is schitterend: wij vroegen
+naar het sterftecijfer: in het afgeloopen jaar was er van de vijftig
+kleintjes één gestorven, dat is dus 2 pCt. »Maar«, zeide de dokter,
+»vergeet niet, dat het allemaal, geheel of ten deele borstkinderen
+zijn.«
+
+Een vriendelijk proper zaaltje naast de kinderkamers was voor het
+voeden, het wegen van de kleintjes, enz. ingericht. De muren hangen
+vol platen en terwijl de zoogende moeders er rustig zitten, de voeten
+op een bankje, het klokkende mondje aan haar borst, dwalen hare
+blikken langs de wanden en vangen de voorstellingen op, die de
+hygiënische lessen, welke men hun inprent versterken. Een paar van
+deze platen heb ik al beschreven; een andere serie die mij bijbleef,
+bracht in beeld het wisselen der kindersterfte al naar de seizoenen.
+Op elke prent van deze groep van vier was een berk afgebeeld; op de
+eene met kale wintersche takken, op de tweede in teere lentedos, op de
+derde dicht en vol bebladerd en op de vierde met 't gele verflenste
+herfstblad er omheen gestrooid. Bij elke berk stond een troepje
+kinderen, grooter of kleiner, al naar de kindersterfte in dat seizoen
+grooter of kleiner placht te zijn; en in overeenstemming daarmee, een
+paar, meerdere of vele houten kruisen, zooals men ze op de kerkhoven
+vindt. Er was iets zeer suggestiefs in deze eenvoudige, sober
+gekleurde voorstellingen; ik kon mij denken, hoe een moeder, die
+maanden lang dagelijks daar op heeft gestaard onder het voeden van
+haar kindje, ze nooit vergeten zal, en als de gevaarlijke zomermaanden
+komen, bij de gedachte aan die eene prent met de talrijke houten
+kruisjes, haar zorg en waakzaamheid verdubbelen zal.
+
+Aan de inrichting is een vrouwelijke psycholoog verbonden die de
+gedragingen der kinderen (b.v. het aantal malen, dat een kind naar een
+speelgoed grijpt voor het dit weggooit; of het al dan niet uit drift
+huilt en tal van dergelijke dingen) bestudeert en systematiseert om
+gegevens te verzamelen over den aanleg en de ontwikkeling van het
+karakter in het eerste levensjaar. Tot onzen spijt was zij er dien dag
+niet, zoodat we slechts enkele losse mededeelingen over haar arbeid
+kregen. »Wij gelooven volstrekt niet, dat we hier alles het beste
+doen,« zeide de dokter mij bij het afscheid, »we zijn zoo zeer
+afgezonderd geweest van Europa, dat we in 't geheel niet weten welke
+vorderingen men daarginds in de verzorging en opvoeding van
+zuigelingen heeft gemaakt, en we verheugen ons, nu het verkeer wordt
+hersteld, met soortgelijke inrichtingen onze ervaringen uit te
+wisselen.«
+
+Ik antwoordde niet veel en beperkte er mij toe, den hupschen monteren
+dokter warm te bedanken voor wat wij goeds en belangwekkends gezien en
+gehoord hadden. Maar in mijn hart dacht ik: »mooier en beter
+ingerichte zuigelingenklinieken zullen er ongetwijfeld in West-Europa
+vele zijn; en even ongetwijfeld nog veel meer vondelingen- en
+bestedelingengestichten waar 't heel wat minder is. Maar de geest van
+sociale saamhoorigheid en kameraadschap, dien men hier poogt den
+kinderen en moeders in te prenten,--waar vindt men dien, behalve in
+Sowjet-Rusland?«
+
+Bij den uitgang nam een van de italiaansche socialisten mij apart, om
+zijn kritiek tegen mij te luchten. Hij was een dokter en had een paar
+keer aan de zusters diepzinnige vragen gedaan, of de fleschjes in
+stoom of in kokend water werden gewarmd en dergelijke. Ik echter had
+mij in stilte aan hem geërgerd, omdat hij zoo overluid sprak en
+lachte, dat de muren trilden en de kindertjes lagen te schudden in hun
+ledikantjes. »Heel aardig, heel aardig«, zei hij op neerbuigenden
+toon, »maar wat zijn die Russen toch onsystematisch! De dokter had ons
+natuurlijk eerst beneden een algemeene uiteenzetting moeten geven, dat
+zou het bezoek zeer bespoedigd hebben. En dan, met die melk, ja dat is
+ook niet heelemaal in den haak. Hoorde u wat ik aan de zuster vroeg of
+de flesschen wel »au bain Marie« gewarmd worden? Dat heeft n.l. een
+anderen invloed op de microben dan......«
+
+En hij wou een geleerde uiteenzetting beginnen over de veranderingen
+die melk door verschillende verhittingsprocessen ondergaat. Maar ik
+gaf er hem de gelegenheid niet toe, zei dat ik geen tijd meer had en
+slipte weg. De gedachte flitste door mij heen: »Man, je bent een
+Italiaan geboren, maar je behoorde.... een Duitscher te zijn.«
+
+
+II. +Scholen in het Bosch+.
+
+Onder mijn prettigste herinneringen aan Sowjet-Rusland zijn die van
+enkele autotochten naar buiten, die ik in klein gezelschap maakte om
+scholen of kinderkolonies te bezoeken. Het leven was druk en rommelig
+te Moskou; de maaltijden in het overvolle karavanserail brachten niet
+veel verpoozing tusschen of na de zittingen van het duizendhoofdig
+kongres. Welk een heerlijkheid, ontvoerd te worden aan het
+geroezemoes, de twistgesprekken en de politieke opwinding van die
+sfeer, om met enkel de vriendelijke gezichten van Kalinina en
+Elizarowa tegenover en dat van de een of andere verheugde tochtgenoot
+naast je, in de geruischloos voortjagende auto de vage, slordige
+buitenwijken van Moskou achter je te laten, de leelijke optrekjes en
+magere akkertjes voorbij te vliegen en de donkere lijn der bosschen
+elke minuut naderbij te zien komen. Van den hobbeligen straatweg
+afbuigend, een dier tallooze breede berkenlanen in, die naar de
+eindeloosheid schenen te voeren, bereikten wij dan, in den regel niet
+zonder eenig dwalen, de idyllische plek-in-het-woud, waar wij moesten
+wezen. Van achter de statige stammen der reuzensparren, of uit de
+breede waranda van een stevig, eenvoudig houten huis, kwam een troepje
+kinderen met uitroepen van vreugde op »de auto van Kalinina«
+toegesprongen, de vreemde genooten vol vertrouwende hartelijkheid
+begroetend. De eerste keer dat Kalinina en Elizarowa mij op zulk een
+uitstapje meenamen, bezochten wij het »Muziektechnikum«, zooals de
+russische uitdrukking luidt, van Tarasowka, hetzelfde dorp waar ik een
+paar weken later, in een ander deel van het groote natuurpark dat het
+omringt, zulk een schitterend kinderfeest zou bijwonen.
+
+Ook hier waren, evenals in alle andere instellingen voor kinderen
+buiten die ik bezocht, de ongeveer tachtig interne leerlingen met de
+verzorgers en opvoeders gehuisvest in een aantal dicht bij elkaar
+gelegen datschas. Een paar van deze huizen bevatten de frissche
+slaapkamers, in een ander zijn de lokalen voor onderwijs en
+handenarbeid, in een derde gebouw bevindt zich de club, enz. De
+maaltijden worden 's zomers hetzij op een grasperk vóór het huis of in
+een der ruime waranda's gebruikt, die bijna elke wat grootere datscha
+bezit. Een dergelijke paviljoen-indeeling sluit natuurlijk de
+eenvormigheid en naargeestigheid van het gestichtsleven volkomen uit,
+de sfeer doet denken half aan die van een talrijke
+familie-met-veel-kinderen-te-logeeren buiten, half aan de
+genoeglijkheid van een bestendige picnic.
+
+In het muziektechnikum te Tarasowka onderging ik voor den eersten keer
+die stemming van rust en mildheid, van onbezorgdheid en overgave, van
+een geheel ongedwongen, affektueuzen omgang tusschen opvoeders en
+kinderen, die mijn herinnering aan deze uren, in de kinderkolonies
+doorgebracht, met zulk een zachten, weldadigen glans omgeeft.
+
+Eerst moesten wij natuurlijk aanzitten om met den professor-direkteur
+en een paar van de leerkrachten thee te drinken. Dit gebeurde in een
+dier lichte, eenvoudige kamers met weinig meubelen, weinig gordijnen,
+en op den tuin uitziende vensters, zooals men ze ook in ons land in
+ouderwetsche, wat afgelegen buitenhuizen nog wel vindt. Alleen plegen
+daar de muren witgekalkt of met een licht behangseltje overtrokken te
+zijn, terwijl wij hier zaten tusschen lichtbruin gebeitste houten
+wanden. Buiten speelden gouden zonnestralen door het jonge loover van
+eschdoorns en berken, een merel dichtbij, jubelde zijn blij-glanzend
+wijsje. En ik, die noode de vroeg-zomersche geneugten van Holland had
+achtergelaten, voelde een verteederd verlangen als een zoete pijn
+schieten door het hart....
+
+De direkteur van het muziektechnikum van Tarasowka is een
+oud-professor van het Moskousche konservatorium, een goede vijftiger,
+denk ik, maar zijn hartgrondige stem en de loutere blik van zijn
+bebrilde oogen hebben de kinderlijke argeloosheid en het roerend
+levensvertrouwen van wie eeuwig jong blijven. Een zonnige natuur,
+muziek-enthousiast en kindervriend, zooals heel zijn wezen verraadde,
+leek hij bij uitstek geschikt voor zijn taak, aan
+volkskinderen-met-aanleg een goede algemeen-muzikale opleiding te
+geven. Over zijn werk sprak hij met groote warmte. Zijn vriendelijk
+rond gezicht, met den fijnen mond, zijn gulle lach en zijn opgewekte
+manieren straalden liefde uit, voldoening en geluk. Eenmaal slechts
+trok een wolk over zijn voorhoofd: het was toen hij klaagde tegen ons
+over het groote gebrek aan snaren voor strijkinstrumenten, dat in
+Rusland bestaat: of het ons niet mogelijk zou zijn, vroeg hij, hem die
+uit het buitenland te verschaffen? Ik beloofde, thuis gekomen, te
+zullen doen wat ik kon[5].
+
+De professor kende enkel Russisch; van de jongere leerkrachten spraken
+er een paar Duitsch, andere Fransch of Engelsch. Behalve in muziek,
+harmonieleer en moderne talen, kregen de leerlingen ook les in
+rekenen, natuurkunde, aardrijkskunde en geschiedenis. Het
+muziekonderwijs werd gegeven op half-klassikalen, half individueelen
+grondslag; koorzang, samenspel en rythmische gymnastiek vormden de
+basis; de meer begaafden leerden daarenboven een of meer
+muziekinstrumenten bespelen. Om de kinderen te oefenen zich vrij en
+gemakkelijk te bewegen en de scheppende verbeelding op te wekken, was
+als een der leervakken de »dramatische improvisatie« ingevoerd. De
+leeraar gaf een thema op aan twee of meer leerlingen; na enkele
+minuten voorbereiding moesten zij dit, al dan niet gekostumeerd,
+mimeeren. Allerlei themata werden voor deze kleine pantomines
+gebruikt; de meest geliefde waren, zoo ik mij niet vergis, die uit
+oude of gemoderniseerde sprookjes.
+
+De leeraar in de dramatische vakken, die mij dit alles vertelde was
+een jonge, lange, broodmagere blonde man--zelf schrijver van
+tooneelstukken--met een zacht gezicht en enthousiaste oogen. In het
+algemeen trof mij, bij alle opvoeders, met wie ik bij mijn bezoeken
+aan de instellingen voor kinderen in aanraking kwam, een
+aantrekkelijke eenvoud en een groote menschelijke mildheid. Zij deden
+mij het meest denken aan enkele mij bekende onderwijzers van onze
+»humanitaire scholen«. Het ouderwetsche type »schoolmeester« of
+»schooljuffrouw« ontmoette ik niet.
+
+Op het theedrinken volgde een bezoek aan de verschillende huizen. Wij
+zagen de gewone, uiterst eenvoudig gemeubelde, maar zindelijke en
+frissche slaapzaaltjes, die ik elders ook zou vinden, verder een
+aantal muziekkamertjes, waar niets anders dan een groote vleugel, een
+pianokruk en een lessenaar stond. Een paar kinderen zaten ijverig te
+studeeren; de gamma's en Czerny-études klonken op dien zonnigen
+zomermorgen door de gangen even droomerig en half onwezenlijk als zij
+dat hadden gedaan in mijn vaders huis, toen ik zelf een kind was.
+
+Wat het meest indruk op mij maakte bij dezen rondgang was het vertrek,
+waar netjes achter gordijnen (kasten waren er niet) de kleeren van de
+kinderen geborgen werden: kleurige, frissche linnen of katoenen jurken
+voor de meisjes, russische blouses voor de jongens en stapeltjes
+helder gewasschen, netjes gevouwen ondergoed. Een hollandsche
+huisvrouw zou er schik in gehad hebben. Daarnaast was de afdeeling
+»tooneelgarderobe«, zorgvuldig gerangschikt en goed voorzien. Een
+suggestie van heerlijke verkleedpartijen, fantastische charades en
+pantomimes ging hiervan uit. Er waren bonte boerendrachten,
+zwart-en-roode hemden voor duivels en heksen, prachtgewaden voor
+prinsen en prinsessen uit de sprookjes, het meeste in huis vervaardigd
+van eenvoudig materiaal, maar met smaak en fantasie. Het gebrek aan
+zijde, gaas en fluweel had er toe gevoerd, de ornamenten op de linnen
+en katoenen stof te schilderen. Daarmee waren heel aardige effecten
+bereikt. Maar wat hing daarin tusschen die »home-made« tooneelkleeren,
+kostbaar-glanzend, met een diepen, kleurigen weerschijn? Twee jurken
+van bebloemd brokaat waren het, van een zijde, zoo stijf en zwaar, dat
+ze leken te zullen blijven staan waar je ze neerzette. Uit de
+garderobe van welk keizerlijk theater zouden die pronkstukken wel
+afkomstig zijn geweest? Of--uit de diepe kleerkast van welke
+prinses-van-den-bloede?
+
+Terwijl wij een en ander bekeken, hadden de kinderen de uitvoering
+voorbereid. Het tooneel, waarop deze plaats zou vinden, gaf aan den
+voorkant toegang tot een soort park; daar stonden eenige rijen
+ruw-houten banken, die, naar ik schatte, een publiek van een kleine
+honderd personen plaats boden. Wij gingen vooraan zitten, en de
+opvoering begon: koorzang, orkestspel (het orkest bestond nog slechts
+enkele maanden) vocale en instrumentale soli, nationale dansen, en
+dramatische improvisaties. De kinderen musiceerden zonder eenige
+gegeneerdheid of verlegenheid; ze waren er heelemaal in. En het
+musiceeren was hun blijkbaar een groot genot. Het samenspel en de
+koren klonken beschaafd en zuiver; er waren een paar goede, klankvolle
+stemmen bij, en een meisje met een lage, volle altstem maakte den
+indruk van een bijzonder muzikaal en dramatisch talent.
+
+Het was bijna niet te gelooven, dat de school pas sedert een jaar
+bestond en de leerlingen zonder uitzondering voortkwamen uit een
+milieu, waarin ze nooit gelegenheid gehad hadden muziek te leeren.
+Misschien levert de veel voorkomende muzikale en dramatische
+begaafdheid bij het russische volk voor dit feit de verklaring, in
+verband natuurlijk met de bezielende persoonlijkheid van den directeur
+en met de concentratie bij het werk, die de ligging der school, verweg
+van de verstrooiing en versnippering van het stadsleven, ongetwijfeld
+in hooge mate moet bevorderen.
+
+Terwijl wij daar zaten en luisterden, waren er telkens nieuwe
+toehoorders bij gekomen: leerlingen, schoolpersoneel, arbeiders en
+zomergasten uit de buurt. Zachtjes kwamen zij over het tuinpad
+aanloopen en namen tusschen ons plaats op de withouten banken. Allen
+waren welkom, allen genoten de harmonieën der muziek en, naar mij
+voorkwam, ook de geestelijke harmonieën van vrede en louterheid en
+broederlijkheid, die voor het hart hier hoorbaar werden. Maar voor mij
+was er wrangheid gemengd in dezen beker. Nooit heb ik de kinderen van
+Sowjet-Rusland gezien bij hun spel en hun werk en hun maaltijd, of een
+ontroering kropte in mijn keel, en mijn hart sloeg in smartelijk
+verlangen. Het beeld van de millioenen proletariërskinderen in de
+rijke landen van West-Europa, opgroeiend in de oude dofheid, de oude
+verwaarloozing, rees als een bittere vloed in mij op. En niet minder
+bitterheid was er in de gedachte aan de toegewijde zorg, liefde en
+teederheid, die in dit uitgemergelde land het onmogelijke beproefden
+om van de kinderen ontbering en armoe ver te houden, hun jeugdjaren te
+maken tot het tooverland vol wisselende vreugden, wat zij voor alle
+kinderen behoorden te zijn.......
+
+De eigenlijke bosch-school, die ik eenige weken later,--ditmaal niet
+in gezelschap van Kalinina en Elizarowa, maar met twee of drie
+mede-afgevaardigden--bezocht, lag veel dichter bij Moskou, op zijn
+best een kilometer of tien van de buitenwijken verwijderd. Ik meen mij
+te herinneren, dat de instelling »Het Kindernestje« heette, en
+inderdaad lag zij als een nestje verscholen tusschen het hooge
+geboomte van een lommerrijk park, waar onze auto moeite had haar te
+vinden. »We zijn er gelukkig; als er nu ook nog een stalowoi (eetzaal,
+restaurant) in de buurt was,« zei de towaritsch-chauffeur lachend,
+terwijl hij den wagen onder de hooge berken van de laan, naast het
+hek, terzijde van een groot, wat vervallen uitziend buitenhuis deed
+stilstaan. Zijn wensch zou spoediger vervuld worden dan hij dacht: de
+tafel stond gedekt onder de open waranda, de soep werd juist
+opgediend. Er waren slechts weinig kinderen tehuis; de meesten maakten
+een uitstapje. Plaats genoeg dus voor de onverwachte en ongenoode
+gasten! We schikten aan tusschen den leider, het schoolpersoneel en de
+jongere kinderen, die thuis waren gebleven; onze chauffeur en de tolk
+waren natuurlijk ook van de partij. Het menu was groentesoep met brood
+en een soort grove haverpap; enkel de kinderen kregen een beetje zure
+melk toe. Het voedsel was lang niet meer zoo goed en overvloedig als
+in de eerste jaren der republiek, zeide men ons, al kregen de kinderen
+nog altijd het beste wat men te geven had.
+
+Het huis waar wij ons bevonden was een zoogenaamde proefschool voor
+normale kinderen, dat er naast een openluchtschool voor zwakken en
+tuberculeuzen. Wat verder het park in stond het gebouw voor de
+onderwijzeressen, die in hun vacantie hier een kursus in practische
+opvoedkunde volgden. De leider der geheele inrichting maakte zich, tot
+mijn vreugde en verrassing, bekend als een broer van den genialen
+Rosarow, den man van de Moskousche theatervoorstellingen voor kinderen
+en het groote kinderfeest te Tarasowka. Nu kon ik hem nog de boodschap
+meegeven aan zijn broer, hoezeer ik dien dag had genoten. Na den
+maaltijd liet hij ons de geheele inrichting zien. Zij was vroeger de
+bezitting geweest van een zeer vermogend man, die haar echter reeds
+voor den oorlog wegens financieelen achteruitgang had laten
+verwilderen en vervallen. Alles was grootsch aangelegd, er waren
+reusachtige boomgaarden--dit jaar leeg van vruchten helaas--en
+uitgestrekte moeslanden. Er was ook een boerderij met een paar koeien
+en paarden en wat klein vee. Onder leiding van den tuinman-instructeur
+hielpen de kinderen de groente- en aardappelenlanden onderhouden.
+Daarenboven had elk hunner zijn eigen tuintje, waar hij kon zaaien en
+planten net wat hij wou. Rosarow maakte ons op een dier tuintjes
+opmerkzaam, waar de planten veel te dicht op elkaar stonden. »Daar
+komt niets van terecht natuurlijk, maar wij laten de kinderen rustig
+begaan: zij moeten leeren door hun fouten.« Twee andere van die
+langwerpige reepjes tuin naast elkaar wees hij ons, van boven
+verbonden door een halven cirkel, waarin het koren al hoog opschoot.
+»Aardig hè?« zeide hij, »dat is van twee zusjes; hiermee willen ze
+aangeven, dat hun tuintjes half-gemeenschappelijk zijn.« Behalve den
+arbeid in den tuin en op het land verrichten de kinderen ook huiswerk,
+onder toezicht van de verschillende »instructeurs«. Aan dit huiswerk
+namen alle leerkrachten deel; dienstboden waren er niet. Alle kinderen
+leerden muziek, ook teekenen werd aangemoedigd; voor eenige
+zwak-begaafden, die moeite hadden het gewone onderricht te volgen,
+wilde men een naaikamer en een hoedenmakerij inrichten.
+
+In het huis voor de kursisten zaten een aantal meisjes en vrouwen, ook
+weer in zoo'n heerlijke breede waranda, ijverig aanteekeningen te
+maken onder leiding van de directrice, een sympathieke
+persoonlijkheid, innemend en vol beheerschte kracht. Onder de meisjes
+troffen mij veel lieve, schrandere gezichten. Dit waren allen
+onderwijzeressen aan dorpsscholen; na den kursus van twee maanden hier
+gevolgd te hebben, zouden zij weer naar het platteland terug gaan.
+Vóór de waranda lag een groot stuk grond, blijkbaar versch omgespit en
+gereed om bezaaid te worden. »Dat stuk hebben de kursisten vanmorgen
+omgewerkt, nu kunnen er nog rapen op gezaaid worden voor den winter,«
+zeide de directrice. »En op 't oogenblik waren wij juist bezig een en
+ander te bespreken over de keuken: de waarde van verschillende
+voedingsmiddelen en zoo.« Zij stond op om ons de keuken te toonen; een
+model van zindelijkheid en netheid was die.
+
+In de openlucht-school voor de zwakke kinderen werd toen we kwamen,
+juist thee gedronken. Zooveel mogelijk worden deze sterker gevoed dan
+hun gezonde kameraadjes; ik zag dat ze boterhammen met boter en suiker
+kregen en vruchtenthee met melk. De normale kinderen krijgen een half
+pond brood per dag, de zwakken een heel pond; het brood is voedzaam en
+smakelijk, dank zij het meel der Amerikaansche en Engelsche kwakers.
+»Hadden wij maar wat meer technische hulpmiddelen tot onze
+beschikking,« zeide Rosarow bij het afscheid tot ons, »vooral machines
+en werktuigen; wij zouden zoo graag veel willen doen, de nieuwe
+onderwijsmethode op grondslag der polytechniek doorzetten. Maar
+Rusland is nu te arm, enkel de naakte aarde hebben wij en onze handen
+om haar te bewerken--en dat is niet genoeg«. Hij zei het met een lach,
+maar het sneed mij door de ziel.
+
+Ook deze man antwoordde mij, toen ik er hem naar vroeg, geen
+georganiseerd communist te zijn. Maar in hoeveel wèl-georganiseerde
+communisten ten onzent leeft zulk een warm en daadkrachtig
+gemeenschapsgevoel als waarvan zijn uitingen en heel zijn wijze van
+doen getuigden!
+
+
+III. +Het groote Kinderfeest te Tarasowka+.
+
+....Dien morgen kwamen Kalinina en Elizarowa mij met een der ruime,
+sterke auto's van het Uitvoerend Komité der R. S. F. S. R.--»de auto
+van Lenin«, zooals het in den volksmond heet,--halen om een groot
+kinderfeest te zien in een kolonie ongeveer 30 werst van Moskou
+verwijderd. Met een vaart ging het over de hobbelige keien van den
+grooten weg naar het zuiden; eerst door triestige, vervallen
+voorsteden, toen langs velden en bosschen. Het had de laatste dagen
+veel geregend; het gras aan de bermen van den weg, de akkers en de
+boomen zagen er frisch en verzadigd uit. Een paar keer passeerden we
+een dorp; maar het echte platteland was dit nog niet: van de povere
+houten huizen behoorden niet velen aan boeren, het waren optrekjes
+voor den zomer, zoogenaamde datschas. Er stonden er nogal wat leeg: de
+moeilijkheden met de voedselvoorziening hielden veel menschen er van
+terug, naar buiten te gaan; in de stad werkte de rantsoeneering beter.
+Of ze zich dan niet op het land zelf konden voorzien, vroeg ik. In den
+omtrek van Moskou zeker niet, luidde het antwoord, daar was sedert
+lang alles kaalgevreten; men moest dan véél dieper het binnenland
+ingaan.
+
+Even voorbij een klein stationnetje, eenzaam tusschen de bosschen,
+boog onze auto van den grooten weg af. Wij sloegen een van die
+verrukkelijke landwegen in, zooals men ze enkel in Rusland vindt, héél
+breed,--drie of vier karresporen naast elkaar--en bezoomd met
+prachtige, statige berken. In voor- en najaar zijn die wegen niet te
+berijden, maar nu ging het best, al was er wel eens een diepe met
+modder gevulde kuil, die de auto noodzaakte zijn vaart te minderen. Nu
+moest onze towaritschbestuurder, evenals op de vorige tocht, telkens
+naar de juiste route informeeren: hij kwam uit Petrograd, was nog maar
+kort te Moskou in dienst. En er zijn er zooveel van die breede, met
+berken bezoomde lanen, en ze lijken allemaal zoo op elkaar! Echter, de
+menschen van de streek wisten allemaal waar »de kinderkolonie van de
+Tarasowka« lag, en zoo kwamen we dan, met veel vragen en slechts
+weinig dwalen, ten slotte waar we moesten zijn.
+
+Langs de lanen waar we nu doorreden had men kleinere of grootere
+stukken bosch--van een halve tot een paar hectaren schatte ik
+ze--omgeven door vrij primitieve palissaden. Op elk dier stukken
+stonden enkele houten huizen van verschillende afmetingen, allen in
+zwitsersche chaletstijl, maar armoediger en minder smaakvol: dit was
+Tarasowka. Het is geen eigenlijk dorp maar een villakolonie tusschen
+groote bosschen, echt russische bosschen van gemengd loof- en
+naaldhout: sparren, beuken en eschdoorns, een heerlijkheid van welig,
+krachtig hout. Hoeveel mijlen strekken de bosschen om Tarasowka zich
+uit?--Ik weet het niet. »O, ze zijn groot, heel groot,« zeide men mij
+toen ik er naar vroeg, met een wijd gebaar naar de ruimte. De Rus
+verliest zich in de mateloosheid van zijn land.
+
+Van de 500 chalets waaruit Tarasowka bestaat, zijn er 150
+genationaliseerd en tot kinderkolonies ingericht geworden[6]; ze
+liggen niet allemaal op een kluitje, maar tusschen de anderen in. We
+moesten het huis »Clara Zetkin« hebben: het te vinden werd weer een
+heel gezoek in dat labyrinth van lanen! Gelukkig kwam ons uit een der
+andere kinderhuizen een jongen tegemoet, een flink, zelfstandig jog,
+vrijmoedig en behulpzaam. Hij was voorzitter van de kindercommune, zei
+hij, en zou ons brengen waar we moesten zijn.
+
+Daar hoorden we dat de ochtend-parade met gemeenschappelijk gezang en
+gymnastiek al afgeloopen was. We hadden die verzuimd doordat Kalinina
+'s morgens een feest van Moskousche kinderen had moeten inspecteeren.
+De kinderen van Tarasowka waren juist allemaal naar de tehuizen terug
+om te eten en te rusten. Maar het eigenlijke feest begon pas 's avonds
+om 6 uur[7], dat zouden we dus bijwonen. Den middag konden we
+gebruiken om het schoolgebouw, het clubhuis en enkele huizen te
+bezoeken en zoo een indruk te krijgen van de dagelijksche omgeving der
+kinderen.
+
+De houten chalets, waarin de meeste kinderkolonies zijn ondergebracht,
+hebben voor ons gevoel, gewend als wij Hollanders zijn aan witte muren
+en lichte behangsels, iets sombers. Dit komt door de kale bruine
+sigarenkistjesachtige wanden, en doordat ze liggen aan alle kanten
+tusschen het hooge hout. Gedempt valt het daglicht binnen door de
+kleine vensters. Maar de meesten van die huizen hebben groote open
+waranda's en balkons, en dat is voor de kinderen een heerlijkheid!
+Daar spelen de kleintjes, daar gebruiken allen hun maaltijden,
+kinderen en personeel. Ook nu stonden de tafels gedekt. In alle
+kolonies en scholen die ik zag, wordt geprobeerd het voor de kinderen
+aan tafel en in huis gezellig te maken; overal was met een wit
+tafellaken gedekt en versierden groote bouquetten veldbloemen de
+tafels; sommigen van hen bekoorden door hun schilderachtigheid en het
+fijne gevoel voor kleurschakeering. Ook de huizen zelf die we
+bezochten waren versierd ter eere van het feest; de kinderen hadden
+dit zelf gedaan met takken en twijgen die ze uit het bosch haalden en
+aan de muren spijkerden; een frissche geur van hars en dennen kwamen
+ons uit de kamers te gemoet. Wat waren die kamers eenvoudig! Er stond
+niets dan het hoognoodige: enkele tafels en stoelen. Kasten zag ik
+bijna nergens, behalve kleine open kastjes voor speelgoed en
+leermiddelen. De kleeren worden geborgen achter een gordijn; voor 't
+wasschen zijn afzonderlijke ruimten ingericht. Doordat dit alles
+huizen geweest waren van middenstanders, beambten enz.--dus
+betrekkelijk klein en eenvoudig,--waren er nergens groote slaapzalen
+met tientallen bedden. Dat paste trouwens ook heelemaal niet in het
+systeem: men wilde de kinderen opvoeden wel buiten de bekrompenheid en
+engheid van 't »burgerlijke« gezin, maar niet in een kazerneachtige
+omgeving. Elk »huis« leefde als een groote familie; slaapkamers met
+meer dan vier à zes bedden vormden een uitzondering. Blijkbaar deed
+men zijn best om vooral de slaapkamers der grootere meisjes met
+geringe hulpmiddelen, als wat snuisterijtjes aan de muur, een enkel
+aardig kleedje enz. zoo knus mogelijk te maken. In bijna alle kamers
+hingen portretten van Lenin en Trotzky--en wàt voor portretten, groote
+goden! Wat voor denkbeeld, dacht ik dikwijls, moeten de kinderen zich
+wel vormen van de leiders van den staat, waarvan zij zooveel goeds
+hooren en die zij als zulke monsters zien voorgesteld.--Maar ook zag
+ik telkens in de slaapkamers aan de muren bidprentjes hangen, die de
+kinderen meegebracht hadden of toegestuurd kregen.
+
+Van uniforme kleeding was natuurlijk geen sprake. Enkele groepen zag
+ik,--kinderen van één huis--in een bijzonder pakje; ik herinner mij
+een zeer smaakvolle combinatie van groen-en-wit; maar er waren geen
+middelen om dat voor een zoo groot aantal door te voeren. De kinderen
+zagen er frisch en fleurig uit; de meesten met kortgeknipte haren, wat
+noodig is door het groote gebrek aan zeep; de rantsoenen zelfs voor de
+kindertehuizen waren heel klein en konden niet eens altijd regelmatig
+uitgedeeld worden. Lang niet allen hadden schoenen en kousen aan, maar
+in dit lekkere zomersche weer leek blootvoets gaan op het warme zand
+of het zachte mos tusschen de boomen heelemaal geen straf.
+
+Wij zagen de school, wij zagen boetseerwerk in klei; vruchten en
+dieren, door de kinderen naar eigen drang en fantasie vervaardigd. We
+zagen opmerkelijke teekeningen van kinderen van 9 à 10 jaar, kleurige
+schetsen van menschen en boomen naar de natuur en dekoratieve
+ontwerpen. We zagen eenige kinderen boerendansen uitvoeren met veel
+animo en groote vaardigheid, terwijl de anderen, een kring vormend om
+hen heen, de maat klapten met de handen. We hoorden ze zingen: eerst
+de Internationale, toen volksliederen, vroolijke en droefgeestige,
+koorzang en soli, en we verheugden ons weer over de algemeenheid der
+muzikale en dramatische begaafdheid van het russische volk. We dronken
+koffie-surrogaat-met-melk (een weelde-artikel, waar in den vrijen
+handel 1500 roebel voor één glas melk werd betaald) en aten kasja[8]
+met gestoofd fruit. We praatten met de leiders en leidsters, zachte,
+vriendelijke menschen, idealisten en kindervrienden die uit roeping
+zich gaven aan dit werk. Stil en vreedzaam lagen de kleine houten
+huizen te midden van het statige bosch; stil en vreedzaam vlood het
+leven in de kolonie ver van het geroezemoes, de onrust, de wilde
+geruchten, de verlokking en opwinding der stad. Een kleine harmonische
+wereld op zichzelf; voor de kinderen een bad van rust en kalmte, een
+lafenis voor de geschokte zenuwen der volwassenen. En door geheel
+Rusland lagen overal in de heerlijke, geurende zomerbosschen,
+kinderkolonies als deze: millioenen stadskinderen, veilig gebed in den
+zuiveren schoot der natuur.
+
+Intusschen was het zes uur geworden: het feest zou beginnen.
+
+Van alle kanten trokken, in het warm-stralende middaglicht, de groepen
+kinderen uit de verschillende tehuizen door de groene lanen aan op het
+verzamelpunt, een breed grasperk door een kubistisch beschilderde
+eereboog naar één kant afgesloten. In hun handen bloeiden de vaandels
+als bewegelijke bloemen in kleurige pracht. Bekoorlijke voorstellingen
+betooverden de zinnen, machtige symbolen schoten hun vlammende
+beteekenis uit door het denken, naïve en heldhaftige opschriften
+ontroerden het hart. »Wij smeders smeden het nieuwe geluk«, luidde er
+een; »Vrij als vogels willen wij zijn en schoon als sterren«, een
+ander; »Dapper den weg op naar geluk en schoonheid«, bezwoer een groot
+schild, in feestelijke kleuren bemaald; »Wij hebben de sprookjes lief«
+getuigde een vierde, waarop gestyleerde dieren uit de Russische
+sprookjeswereld waren afgebeeld. Tusschen de talrijke schoone schilden
+was een groep van nog grooter kleurenweelde en lieflijkheid dan de
+andere; het waren die, welke voor het bloemenfeest zouden dienen; een
+groote kleur-fonkelende bloemenmand was daarbij, zijn overdaad
+afhangend naar alle kanten, en een volle zon als een triomfantelijke
+lach. Een heel vendel kleine vaantjes omstuwde die groote
+voorstellingen, betooverend van tint, prezen zij in mooie, sierlijke
+letters het wonder der lente.
+
+Nu schaarden de kinderen hunne diepe stoeten voor den eereboog op het
+breede grasveld, ter weerszijden waarvan zich een dichte drom
+volwassen toeschouwers verdrong. Er klonk een fluitje. Van af een
+klein platvorm, tegen de eereboog aangebracht, sprak een schonkige
+jonge man met een van die leelijke maar expressieve vogelkoppen die
+zoo sympathiek kunnen zijn het kindervolk toe. Nooit heb ik iemand zóó
+tegen kinderen hooren spreken, zoo geheel als oude kameraad tegen
+jongere kameraadjes, zoo warm broederlijk, zoo heerlijk fantastisch en
+tevens met zóó uitnemenden paedagogischen takt. Hij begon met aan de
+kinderen te vragen of ze wisten wat organisatie en georganiseerd-zijn
+eigenlijk beteekende, en toen honderden stemmen in koor »neen«
+antwoordden, maakte hij het hun begrijpelijk aan den aard van hun
+eigen lichaam, aan de opstelling hunner stoeten, aan het lied dat hij
+aangaf en dat allen medezongen, het frissche, vroolijke smeden-lied,
+het lievelingslied der russische jeugd. En alles met grapjes, het
+lachen was niet van de lucht. Toen--ik weet niet meer in welk
+verband--kwam hij over sinaasappelen te spreken, vroeg wie er wel eens
+eentje gezien en geproefd had--veel handen gingen de lucht in--wie er
+in de laatste drie jaar nog wel eens een had gegeten,--heel wat minder
+handen ditmaal--sprak over de armoe en den nood der wereld en over den
+gezamenlijken arbeid en den eendrachtigen wil die haar konden
+overwinnen en het leven maken lieflijk, rijk aan geluk. »En nu gaan
+wij een reis maken door alle werelddeelen en overal onze
+menschenmakkers leeren kennen en hen meenemen op onzen tocht en dan
+zullen wij de aarde maken tot één groote sinaasappelgaarde«, besloot
+hij zijn improvisatie. Een groot gejuich ging op onder de
+kinderschaar. Van nu af aan zou het idee communisme voor hen leven in
+het beeld van een heerlijken, wereldwijden tuin met flonkerende
+vruchten. Ik dacht aan de mooie regels uit Gorter's »Pan«, zooals hij
+daarin Parijs beschrijft gedurende de Commune: »Parijs was toen een
+roode granaatappel, die met zijn roode wangen altijd lacht«.
+
+Ook dit moest een dichter zijn.... Wie is hij, vroeg ik aan een der
+russische makkers. »Rosarow, de organisator der schouwspelen voor
+kinderen te Moskou, hij is met een heel troepje artiesten hierheen
+gekomen om het feest voor te bereiden«. »Maar wat is hij van beroep,
+paedagoog of kunstenaar«. »Beide«, was het antwoord. Toen begreep ik
+het, en ik dacht in stilte »ja dit is wat wij noodig hebben, om de
+opvoeding te vestigen op grondslagen van gemeenschapszin en
+schoonheid: de paedagoog, de kunstenaar en de communist, in één
+persoon vereenigd«.
+
+En nu gingen wij op weg »naar alle werelddeelen«, de honderden
+kinderen met hun banieren en schilden in het midden van de breede
+laan, en op de voetpaden aan beide kanten de volwassenen. Een
+onvergetelijke tocht werd het in het klare gouden licht, met boven ons
+aan den hemeltent de blanke zeilen der wolken gespannen en om ons heen
+het bruisen der vroolijke koperen marschmuziek. Eerst kwamen wij bij
+een groot veld, dat cirkelvormig tusschen de bosschen lag. Op den
+achtergrond stond een klein zomertheater, daar werd eerst een
+poppendans opgevoerd en toen volgde op het open, cirkelvormige veld
+het lentespel, de »dans der bloemen«. Het was vol bekoring en lief, en
+het allerliefst was een heel klein kindje in 't wit, dat in een
+wagentje, met groote bossen korenbloemen mooi gemaakt, tusschen de
+dansers werd rondgereden.
+
+Maar dat was enkel een voorspel, daarna begonnen de pret en de pracht
+pas goed. Met z'n allen liepen we verder, kinderen en volwassenen,
+door de groene lanen, het stof opjagend met onze voeten, tot we kwamen
+in Amerika, bij de Roodhuiden. Ze waren bijna geheel naakt, hun huid
+had den warmen tint van rood koper, ze droegen groote bossen veeren in
+een krans rechtopstaande om het hoofd en prachtige ringen om polsen en
+enkels. Eerst voerden zij naar den eisch een fantastischen krijgsdans
+uit; toen trokken zij, met pijl en boog gewapend, de indringers
+tegemoet en het gevecht begon. Dapper en hardnekkig vochten ze, die
+kleine Indianen, maar eindelijk moesten ze zich gewonnen geven en ze
+gingen mee, met ons verder de wijde wereld in; ver, vele vele mijlen
+ver, naar Azië tot in het land der Chineezen. Die stonden daar, mannen
+en vrouwen, in hun dorpje op het groene gras achter hun kraampjes, ze
+hadden wijde kleurige tabbaarden aan en lange sluike zwarte staarten;
+hun huid was geel als oker en ze brabbelden een taal die niemand
+verstond. In de kramen lagen allerlei wonderlijke vruchten met
+helgloeiende wangen, uit gebakken klei, bedriegelijk nagebootst. En
+waarachtig, op 't eind van de kramenrei, half achter een dikken
+boomstam verscholen, daar stond een groot Boedhabeeld ook uit klei, de
+eerste schets leek wel van een groot beeldhouwer, onvolkomen maar
+uiterst suggestief.
+
+Toen we al dat moois hadden bewonderd en de Chineesjes aan hun
+staarten getrokken en wonderlijke pompelmoezen gekocht, namen we
+afscheid. We moesten weer verder, want de aarde is groot en we werden
+verwacht in Afrika. Daar was 't nog 't mooist van alles. Het
+negerdorp, met zijn hutten van bamboe en stroo, en de nikkertjes zelf,
+glimmend zwart als blank gepoetste laarzen en hun gekke wollige
+kroeskoppen en prachtige kralen kettingen en wonderlijke, barbaarsche
+neus- en oorversiersels en hun lendeschorten van uitgeplozen wollen
+draadjes en vodjes--'t was alles zoo mooi en zoo echt, dat je zoudt
+gezworen hebben in Afrika te zijn en toch weer anders, want 't was het
+Afrika-der-fantasie waar je was, en dat is veel mooier en
+tooverachtiger dan 't werkelijke Afrika, en ook veel echter. En toen
+stortten de dappere zwartjes zich met speer en pijl en boog gewapend
+op de blanken en een verschrikkelijk gevecht begon, waarin zij zoo
+waar er in slaagden, die blanke indringers op de vlucht te drijven.
+Met woest geschreeuw vlogen ze op de muzikanten aan, ontroofden die
+hun koperen trompetten en renden met hun buit juichend terug naar hun
+dorp, om die rare gele dingen waar muziek uit kwam aan hun
+vreemdsoortige bonte afgoden te offeren. En toen voerden ze een wilden
+prachtigen oorlogsdans uit. Maar 't eind was natuurlijk toch dat de
+blanken terugkwamen en hun de instrumenten weer afnamen, net als in de
+werkelijkheid, maar anders dan in de werkelijkheid eindigde deze krijg
+met een groot verbroederingsfeest en een algemeene dans, waar blank en
+rood en geel en zwart aan deelnamen. Toen was de wereld vereenigd en
+de steeds meer aangegroeide kinderstoet met al zijn vaandels en
+schilden en banieren trok verder door de groene lanen die lagen in den
+rijpen gloed van late middagzon. De muziek speelde en speelde, weer
+klonken de klanken van het dappere smedenlied, honderden heldere
+stemmen zongen het mee. En tusschen den langen kinderstoet en het
+bosch, op de smalle zijpaden, daar verdrong zich het opgetogen publiek
+dat den geheelen middag van alle kanten was toegestroomd: vaders en
+moeders, stralend van vreugde over hunner kinderen genot;
+partijgenooten en artiesten uit Moskou, per trein naar Tarasowka
+gekomen om het groote kinderfeest te zien; boeren, arbeiders,
+kleinburgers, keurige meneertjes en opgeschikte bourgeoisdames, die in
+de niet-onteigende villa's woonden en ook rare slampampers, waarvan je
+niet begreep wat ze er bij deden. Maar dat geheele publiek, hoe bont
+samengesteld ook, leefde in die uren spontaan en hartelijk mee met de
+heerlijke blije kinderen, met hun vrije, scheppende en toch geleide en
+georganiseerde aktiviteit, met den schoonheidstoover van kleur en
+klank, van lijn en beweging, die hun spel, hun dans en hun zang in de
+zomerbosschen wrocht.
+
+Zoo trok de zingende stoet verder, tot het punt van uitgang weer was
+bereikt. Nog een korte toespraak, vaandelgezwaai en gejuich, toen viel
+hij uiteen in verschillende groepen die door de groene lanen zich stil
+naar alle kanten verspreidden en het feest met al zijn heerlijkheid,
+met zijn opwinding en uitgelaten vreugde was voorbij.
+
+Het was voorbij--maar zijn werkingen zouden voortduren voor allen die
+het hadden bijgewoond, voor de kinderen natuurlijk het sterkst. Morgen
+zou een zware dag voor hen zijn, een moeilijke tuimeling zouden ze
+moeten doormaken, van het Zondagsche leven der fantasie naar het
+alledaagsche der werkelijkheid. Maar overmorgen al zou de herinnering
+haar gezegend werk beginnen en al het doorleefde zetten in zóó
+schoonen gloed, als het oogenblik zelf niet doorstraald had.
+
+Die weken van voorbereiding--hoe verrukkelijk zouden zij herleven! Dat
+knutselen en knoeien met klei, dat naaien en kralen-rijgen en verwen,
+dat kijken en meehelpen bij alles wat de groote towaritschi deden die
+uit Moskou gekomen waren, zij die alles schenen te kennen en zoo
+vroolijk waren en net zooveel schik hadden als de kinderen zelf. En
+dan de repetities van de dansen en spiegelgevechten, het leeren van al
+de ingewikkelde passen en bewegingen, het zich inspannen, lijf en
+ziel, om het toch allemaal goed en mooi te doen.
+
+De tinteling van al die genotrijke inspanning zou telkens bij de
+herinnering in hen herleven; ze zouden voelen, hoe arbeid vreugde is,
+hoe scheppende arbeid hoogste vreugde kan zijn.
+
+En dan de dag zelf! Als een verrukking van kleuren en zon en muziek,
+van heerlijke opwinding, beheerscht door niet van bovenaf opgelegde
+maar zelf-gewilde orde, van schoon bereiken door gezamenlijke
+inspanning, zou hij voortleven. En in al zijn genot voor het lijf en
+de zinnen zou vervlochten zijn dat eene zinnebeeld wat hem beheerscht
+had: die tocht, de wijde wereld door, om alle volken één te maken en
+de aarde welig als een groote sinaasappeltuin. En naarmate zij ouder
+werden zouden zij den zin van dat symbool steeds beter verstaan,
+steeds dieper, wijder en grootscher zou het voor hen worden, zij
+zouden gaan begrijpen wat dat eigenlijk was, de eenheid der volken,
+die enkel het communisme maken kon. En zij zouden misschien later, in
+moeilijkheden en beproevingen, gesteund worden in hun overtuiging door
+de herinnering aan dien verren feestdag, dat zij onbewust het
+communisme als glans en schoonheid en fantastische werkelijkheid
+hadden doorleefd.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Op het grasveld voor het clubgebouw zaten wij nog een poosje bijeen
+met eenige van de artisten die het feest hadden helpen voorbereiden en
+een paar paedagogen uit de kolonie. Wij zaten aan een lange houten
+tafel, we aten zwart brood met sprot-uit-een-blikje, dat Elizarowa had
+meegebracht en dronken theesurrogaat, gemaakt uit rozijnen en
+gedroogde appelen.
+
+Daarna voerde de mooie sterke »auto van Lenin« ons door de avondkoelte
+naar Moskou terug. De zon zonk achter ons weg aan den klaren horizon,
+het land lag in kalme schoone effenheid, aan den hemel ontbloeide een
+feërieke tuin met robijnroode, goudgloeiende en paarlmoeren
+bloemenwolken.
+
+Toen verstilde allengs het vlammende karmozijn en goud tot al zachter
+tinten en de duisternis viel. Wij spraken weinig, de dag was
+vermoeiend geweest en het zwijgende rijden door den koelen avond
+verkwikking. Maar diep in ons hart leefde een warme rustige vreugde,
+de vreugde die het gelukkig maakt, wanneer het zich overgeeft, zonder
+bijgedachte of achterhoudendheid, aan de sterke machten van liefde en
+vertrouwen.
+
+VOETNOTEN:
+
+[1] Feitelijk dateert deze toestand reeds van het tijdperk, dat de
+liberale bourgeoisie haar groote oogmerken bereikte en de maatschappij
+naar hare behoeften inrichtte; met hem gaat samen het verval, de
+verstarring of het uiteenvallen der oude politieke partijen. Zelfs de
+oorlog heeft weinig verandering gebracht, doordat de maatschappelijke
+grondslagen dezelfde zijn gebleven.
+
+[2] Jongere kinderen waren hier niet; immers twee à drie maanden na de
+bevalling blijven de moeders en de kleintjes in de inrichtingen voor
+kraamvrouwen.
+
+[3] Ik had tot mijn spijt geen tijd om die nog te zien.
+
+[4] Er zijn natuurlijk eenige bezwaren verbonden aan een dergelijke
+inrichting, die wegvallen, wanneer de moeders hun zuigelingen meenemen
+naar de fabriekscrêches.
+
+[5] Misschien zijn er onder de lezers van dit boek een paar
+»muziekmenschen«, die mij willen helpen mijn belofte te vervullen.
+
+[6] 1500 kinderen zijn in de kolonie Tarasowka ondergebracht, dat zou
+dus in doorsnede 10 kinderen per huis zijn. Dit getal is natuurlijk te
+klein: maar er zijn ook huizen alleen als school en werkplaats
+ingericht; ook moet gedacht worden aan de ruimte voor het talrijke
+paedagogische personeel.
+
+[7] De klokken waren in Sowjet-Rusland (om licht te sparen) drie uur
+voorgezet; 6 uur is dus in werkelijkheid 3 uur.
+
+[8] Drooggekookte pap van boekweitgrutten, die op het platteland veel
+gegeten wordt.
+
+
+
+
+VII.
+
+KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE EN NIEUWE SCHOONHEID.
+
+_(Slot.)_
+
+
+IV. +Twee tooneeluitvoeringen te Moscou+.
+
+Mijn voornemen om gedurende mijn verblijf in Sowjet-Rusland de
+tooneelkunst te bestudeeren, zooals die daarginds sedert de revolutie
+in de steden en op het platteland opgekomen is, heb ik helaas niet ten
+uitvoer kunnen brengen. De duur van mijn bezoek was te kort en het
+tijdstip er van voor een dergelijke studie slecht gekozen; immers een
+aantal theaters, waaronder die van den Proletkult, zijn gedurende de
+zomermaanden gesloten. Er kwam bij, dat de zittingen van het
+communistisch kongres in den regel 's avonds gehouden werden; eenige
+opvoeringen, die mij zeer interesseerden, van drama, volkszang, dans,
+heb ik tot mijn groote spijt »ambtshalve« moeten verzuimen.
+
+Ik zag dus heel weinig, maar het weinige dat ik zag was belangwekkend,
+het versterkte in mij het geloof dat de dramatische kunst
+waarschijnlijk gedurende de sociale revolutie als eerste werkelijke
+gemeenschapskunst zal opbloeien. Althans voor Rusland verwacht ik dit
+zeker; de elementen van een dramatische volkskunst zijn er, verstrooid
+en verspreid weliswaar, reeds aanwezig. Die elementen zijn voor een
+deel nog uit het verleden afkomstig. De pogingen om de gevoelens,
+aspiraties en gedachten van het nieuwe tijdperk dramatisch uit te
+beelden, vinden de stof, het materiaal voor die uitbeelding in de oude
+sprookjes en sagen, de boerendansen en de volksliederen, en de
+mogelijkheid, het dramatisch kunstwerk tot opvoering te brengen, dat
+is tot leven, bestaat, dank zij de onder het russische volk veel
+voorkomende mimische en muzikale gaven. De russische volksmassaas
+hebben--het is onnoodig op het groote gewicht van dit verschil te
+wijzen--in tegenstelling tot de West-Europeesche niet eeuwenlang
+moeten teren op den afval of de surrogaten der burgerlijke kultuur,
+maar hun eigen volkskultuur in leven gehouden, onophoudelijk
+gevarieerd, verrijkt en tevens zelf genoten[1].
+
+De beweging tot vernieuwing en verheffing der dramatische kunst, die
+ten deele, maar volstrekt niet alleen door den »Proletkuer« gedragen
+wordt, kan niet anders dan de draden van die oude volkskultuur verder
+spinnen, haar inhoud vervormen en haar vormen vernieuwen, zonder de
+kontinuïteit met haar te verbreken.
+
+Ook de beweging voor »Fysieke Kultuur«, die thans zeer populair is,
+levert eenige elementen voor de herleving eener dramatische
+gemeenschapskunst. Behalve op het turnen in massa (evenals de sport
+iets geheel nieuws in Rusland en dat daarom groote belangstelling
+vindt) legt men zich ook toe op de rythmische gymnastiek en de
+dramatische pantomime. Op een groot gymnastiekfeest, dat wij in de
+buurt van Moskou op het prachtige sportterrein aan den Musschenberg
+bijwoonden, werd, nadat 8000 gymnasten, jongelieden, jonge meisjes en
+kinderen een aantal vrije- en orde-oefeningen hadden uitgevoerd[2],
+door een klein aantal deelnemers nog een dramatische pantomime, »De
+Val van den Tyran«, vertoond. De bewegingen en standen waren zeer
+schoon en de opvoering stond aesthetisch op een hoog peil, al zou het
+geheel beter tot zijn recht gekomen zijn in een kleiner, meer besloten
+ruimte, een openluchttheater in een park b.v., dan op het onmetelijke
+sportterrein aan den Musschenberg.
+
+Ongetwijfeld zijn de Russen veel dichter bij een herleving der oude
+»dans«-kunst, d.w.z. der kunst, om door bewegingen van het lichaam
+diepe, grootsche, collectieve, aandoeningen uit te drukken, dan welk
+ook der West-Europeesche volken. Dit spreekt immers vanzelf, daar zij
+het eenige volk zijn, dat thans grootsche en diepe collectieve
+aandoeningen uit te drukken heeft.
+
+De pogingen tot het scheppen eener dramatische volkskunst met
+revolutionnairen inhoud, zijn voor ons, West-Europeesche communisten,
+vooral verbonden aan den naam en de werkzaamheid van den »Proletkult«.
+Best mogelijk echter zal niet deze instelling, maar het Roode Leger
+voor komende geslachten gelden als de wieg, het uitgangspunt eener
+herleving op tooneelgebied, en misschien ook op dat van andere
+kunsten[3].
+
+Buiten Rusland geeft men er zich veel te weinig rekenschap van, dat
+het Roode Leger niet enkel een voornaam centrum van militaire kracht,
+organisatorisch vermogen en politiek inzicht, maar ook van
+revolutionnaire cultuur geworden is--misschien zelfs in verband met de
+betreurenswaardige, maar onvermijdelijke tijdelijke verzwakking en
+declasseering der arbeidersklasse, op het oogenblik het voornaamste
+centrum van een en ander. Een aantal omstandigheden hebben dit in de
+hand gewerkt. Ten eerste de concentratie in het leger van millioenen
+jonge arbeiders en boeren, die een enorm materiaal van geestelijke
+selectie vormden; dan het betrekkelijke gemak, waarmee men, tengevolge
+van deze concentratie, allerlei instellingen op kultuurgebied kon
+vormen en het algemeen geestelijke peil door voordrachten, kursussen,
+voorstellingen van de beste wetenschappelijke en artistieke krachten
+verhoogen. En als derde factor werkte de noodzakelijkheid, om een
+sterke, over de materieele moeilijkheden zegevierende ideologie te
+scheppen, dat wil zeggen een kern van bewuste en enthousiaste
+communisten.
+
+Geheel toevallig kreeg ik gelegenheid, iets te zien van wat in de
+leger-organisatie op dramatisch gebied nagestreefd wordt, door het
+bijwonen van een uitvoering van leerlingen der »School voor Roode
+Kommandanten« te Moskou. Inderdaad zoo toevallig mogelijk, want wij
+waren, een mijner vrouwelijke mede-gedelegeerden en ik, van plan naar
+de opera te gaan en reeds op weg daarheen, toen een russisch kameraad,
+die in dezelfde auto zat, ons vertelde, dat hij en de vierde
+tochtgenoot, de fransche afgevaardigde Vaillant-Couturier, na ons bij
+den schouwburg afgezet te hebben, hun weg zouden vervolgen naar het
+Kreml om daar een »door soldaten gegeven« voorstelling bij te wonen.
+Onze belangstelling was gewekt, wij vroegen nadere inlichtingen en
+besloten al gauw, de opera te laten schieten en mee te gaan naar het
+Kreml. Wij hadden er geen spijt van. Want zoowel wat wij daar zagen,
+als de sfeer waarin wij het zagen, was belangwekkend en sympathiek,
+vol glans van belofte en vol opbloeiend leven.
+
+Opgevoerd werd een gemoderniseerd satyrisch sprookje met muziek en
+zang. Het hoofdthema was, hoe de heerschende klassen--vertegenwoordigd
+door een ridder, een pope, een wetgeleerde enz.--na den dood van een
+Tsaar in diens plaats een pop opstellen en het »domme volk« daar voor
+buigt en zich met zijn smeekbeden wendt aan den vermeenden heerscher.
+Eindelijk wordt de list ontdekt, dappere jonge arbeiders dringen,
+aangevuurd door de traditioneele Vrijheidsfiguur, het paleis binnen,
+rukken het levenlooze schijnbeeld der macht het masker af en
+veroordeelen de heerschenden, die er zich achter verscholen, tot
+verschillende humoristische straffen. Het stuk eindigt met een soort
+apotheose: de Vrijheid, die zich met den Arbeid verbindt. Voor zover
+ik den tekst volgen kon, was die vlot en levendig, in den volkstoon
+geschreven, soms fel-satyrisch, soms goedmoedig spottend, en alleen op
+'t eind, bij de obligate apotheose van de Vrijheid en den Arbeid, even
+vervallend in deklamatorische rethoriek. De communistische ideologie
+heeft nog geen nieuwe symbolen geschapen, noch een nieuwen heroïschen
+stijl voortgebracht, en zoolang dit niet het geval is, zullen frissche
+satyre, geestige spot en teedere lyriek, de aesthetische meest
+waardevolle elementen van het volkstooneel zijn.
+
+De uitvoering was zeer verzorgd, een genot voor oogen en ooren. Men
+vertelde ons, dat een vakman bij de regie had geholpen, verder was
+alles het werk van de leerlingen en oudleerlingen der school.
+Uitstekend leek mij het probleem opgelost der verbinding van
+fantastische styleering met satyrische typeering tot één harmonisch
+geheel. Het--zeer sobere--decor was prachtig van lijnen en kleuren, en
+enkele kostuums, vooral dat van de oud-russische figuur van den
+bogatyr, den ridder, waren verrukkelijk om naar te zien. De akteur
+(een oud-leerling der school), die deze rol vervulde, speelde niet
+alleen bijzonder goed, maar hij had een zoo mooi vol, klankrijk
+bas-orgaan, als men slechts zelden hoort. Trouwens, er waren meer
+mooie stemmen bij, en het spel was zonder uitzondering goed, levendig
+en toch beheerscht. Het was bijna onbegrijpelijk, dat dit alles
+dilettanten waren. Bijzonderen indruk maakten de kollektieve momenten
+in het stuk; ik herinner mij een episode met drie boeren in de
+klassieke russische volksdracht, die zich voor den gewaanden Tsaar op
+de knieën werpen om hem te verbidden. De onduleerende bewegingen,
+waarmede de drie handenwringende gedaanten in hun lange witte gewaden
+langzaam nader kropen tot den troon, waren prachtig van expressie. Men
+zag werkelijk even een verschiet van plastisch-dramatische schoonheid
+open gaan.
+
+Telkens moest ik dien avond denken aan de stumperige
+dilletanten-uitvoeringen van realistische eenakters, waarop men ten
+onzent in vroeger jaren getrakteerd werd, wanneer men als
+»feestredenaar« op S.D.A.P.-avonden optrad. En ook dacht ik, hoe thans
+nog wel »revolutionnaire« vereenigingen op hun feestavonden, uit
+aesthetische armoe, de toeschouwers vergasten op typisch-burgerlijke,
+individualistisch-dekadente danskunst[4].
+
+Voor en na de opvoering hadden wij gelegenheid met onze gastheeren, de
+jonge leerlingen der »school voor Roode Kommandanten« en hun
+superieuren kennis te maken. Mijn eigen indruk kwam geheel en al
+overeen met het oordeel, dat een der leidende krachten van de school
+tegen mij over de leerlingen uitsprak: »dit is een door en door gezond
+element, vol zuiver enthousiasme«. Hij vertelde ons, hoe in den
+vorigen winter, toen tengevolge van de plotselinge vermindering der
+broodrantsoenen de bevolking van Moskou onrustig was, de leerlingen
+soms een etmaal achtereen patrouilledienst moesten verrichten. Ook hun
+eigen rantsoenen waren verminderd geworden, maar toen zij bemerkten,
+dat de arbeiders 't nog veel ellendiger hadden dan zij, en somtijds
+van uitputting neervielen in de fabrieken, deden zij ten behoeve dier
+ongelukkige makkers afstand van een deel van hun eigen rantsoen.
+
+De jongens zelf--verreweg de meesten waren boerenzoons, ongeveer één
+vierde arbeiders--maakten een allerprettigsten indruk. Zoo echt-jong
+en levenslustig waren zij, zoo vol begeerte naar
+ontwikkeling--Fransch, Engelsch, literatuur, wat al niet wilden zij
+leeren;--zoo vol belangstelling in de arbeidersbeweging van andere
+landen. Zij gaven mij het tijdschrift, dat zij zelf redigeerden en met
+eigen bijdragen: verhalen, schetsen, verzen, dialogen, vulden; een
+hunner, een jonge dichter, schreef ook een opdracht daarin. Helaas, de
+opdracht heb ik, evenals die van de toegewijde Proletkult-menschen,
+van mijn lieftallige armenische genoote met het mooie olijfkleurige
+gelaat, van mijn dappere vriendin Kollontay en van nog anderen, moeten
+scheuren uit de boeken, brochures of manuscripten, die ze mij
+schonken, uit beduchtheid voor mogelijke chicanes van nijdasserige
+esthische of duitsche douane-beambten.
+
+Iets geheel anders dan de opvoering van het satyrische sprookje in de
+school voor Roode Kommandanten was de voorstelling, welke ik zag van
+»Mysterie Bouffes«, een soort revue-feërie door Majakowski, den meest
+beroemden dramaturg der revolutie, ter gelegenheid van het congres
+geschreven. Het stuk werd op twee verschillende plaatsen, met geheele
+afwijkende monteering en enscèneering, vertoond: in een tamelijk klein
+volkstheater, met russischen tekst, voor het Moskousche publiek; en in
+een groot cirque, met duitschen tekst, voor de buitenlandsche gasten.
+
+Ook Majakowski heeft in dit stuk traditioneele gegevens en motieven,
+voornamelijk uit het Oude Testament, gebruikt en ze verwerkt tot een
+fantastisch, half symbolisch half satyrisch geheel. Loenascharski
+karakteriseerde zijn werk m.i. zeer gelukkig met de woorden »een
+dramatisch affiche«. Het stuk, dat in een serie symbolische tafereelen
+de uitbuiting, den strijd en de zegepraal van het proletariaat als een
+grooten tocht door verschillende levenssfeeren, met overwinning van
+allerlei belemmeringen en hindernissen in beeld brengt, leek mij rijk
+aan inventie, aan vernuft, aan treffende situaties en gezegden, maar
+tamelijk inkongruent, zonder innerlijken band en zonder eenige
+werkelijke dramatische spanning. Een der aardigste scènes is die,
+waarin de arbeiders, na de hel zegevierend doorschreden te hebben, het
+»mensjewistisch paradijs« bezoeken. Hier vinden zij behalve Rousseau
+en Tolstoi, nog vele andere minder bekende apostelen van de
+klassen-harmonie, waaronder de »wolkenmelkende« droomer. Natuurlijk is
+de figuur van den verzoening-predikenden mensjewiek, die tenslotte
+door alle partijen gehoond wordt en van alle kanten slaag krijgt, een
+der bestgeslaagde van het stuk. Na hel en hemel achter zich te hebben
+gelaten, komen de arbeiders in »de sfeer van den chaos«; zij dreigen
+ten onder te gaan, maar een uiterste krachtsinspanning redt hen en
+voert hen in het rijk van den broederlijken, gemeenschappelijken
+Arbeid: de communistische samenleving begint.
+
+Toevallig had ik gelegenheid, om op denzelfden avond een groot deel
+der russische voorstelling en de duitsche in haar geheel te zien;
+zoodat ik interessante vergelijkingen kon maken. In beide gevallen
+waren het de kubisten, die de enscèneering verzorgd hadden, en toch
+was het verschil tusschen de twee opvoeringen enorm groot. De
+russische was in elkaar gezet met weinig materiëele hulpmiddelen en
+slechts een klein aantal personen, naar schatting 25 à 30, namen aan
+haar deel, terwijl in de ge-europaniseerde alles zeer grootscheeps en
+met het oog op massale werking was opgezet; het aantal spelers en
+figuranten bedroeg ongeveer 350. Ik voor mij gaf verreweg de voorkeur
+aan de russische monteering; zij was een weinig plomp en armoedig,
+maar bereikte hier en daar treffende dekoratieve werkingen en haar
+naïf karakter paste, naar mij toescheen, bijzonder goed bij den
+volks-dommelijken aard van het stuk. Vooral scheen mij dit het geval
+in de scènes, waar men beneden op het tooneel den hellemond zag gapen,
+terwijl wat hooger, door een soort rotswildernis van de aarde
+gescheiden, het paradijs zichtbaar werd, met engelen en heiligen in
+middeneeuwschen trant. Dit gedeelte deed mij in de russische
+opvoering, ook door de boert en spot die er in vervlochten waren,
+denken aan middeneeuwsche mysteries. Alleen zijn daarin enkel de
+duivels kluchtige personaadjes geworden; de engelen en heiligen
+vervullen de rol, die in de revolutionnaire russische kunst is
+toebedeeld aan de arbeiders.
+
+De ge-europaniseerde voorstelling kon mij, al gaf zij enkele mooie
+tooneel-effecten te zien slechts matig bekoren. Ik vond haar overdruk
+en woelig en, naar mij docht, sterk geinspireerd op motieven van
+Reinhardt. Ook de gemaakte, sleepende wijze, waarop de tekst werd
+gezegd, in een soort dreun en met overmaat van rethorische akcenten,
+scheen mij slecht bij den aard der verzen te passen. Wat ik
+buitengemeen bewonderde, was het groote scherm, dat aan den achterkant
+de arena afsloot en gedurende de verschillende tafereelen onveranderd
+bleef. Kubistische vormgeving en een sterk kleurgevoel hadden hier te
+zamen iets bereikt, wat mij ongeëvenaard leek op de Europeesche
+theaters; konstruktief en tegelijkertijd vol sterke, stoutmoedige
+schoonheid.
+
+De twee onderling zoo zeer verschillende en toch ook onderling
+verwante stukken, die ik in Sowjet-Rusland zag opvoeren, waren voor
+mij hierom verheugend, omdat er uit bleek dat, al heeft de nieuwe
+dramatische volkskunst nog niet volkomen met het kleinburgerlijk
+realisme gebroken, toch de meer interessante en belangrijke
+tooneel-experimenten in een geheel andere richting plaatsvinden. En
+ook kreeg ik den indruk dat zoo het kubisme, voor zoover ik zag, in
+Rusland de schilderkunst vernieuwd noch verrijkt heeft met nieuwe
+meesterwerken, het daarentegen geroepen schijnt, de wat rauwe
+aankleeding te leveren, die bij dit eerste begin eener nieuwe
+dramatische gemeenschapskunst past.
+
+VOETNOTEN:
+
+[1] Dit werd mij ook duidelijk uit een bezoek aan een tentoonstelling
+van russische volkskunst (meubelen, gebruiksvoorwerpen, weefsels,
+kant, enz.) die te Moskou voorbereid werd en die ik door de
+vriendelijkheid van den direkteur van het museum van oude kunst voor
+de opening kon bezoeken. Het prachtige houtsnijwerk der boerenkunst,
+dat vele motieven ontleent aan de oude sagen (fantastische monsters,
+vogels, bloemen, enz.) en soms aan Balineesche kunst doet denken, kwam
+pas in de laatste decenniën in verval door het werken voor den
+verkoop, dat zich ontwikkelde. Naar men mij mededeelde is het uiterst
+moeilijk vast te stellen wanneer bepaalde voorwerpen vervaardigd zijn,
+doordat een algemeene stijl zich langen tijd krachtig heeft
+gehandhaafd.
+
+[2] Een aantal van de jongens, die aan dit gymnastiekfeest deelnamen,
+en eveneens de meeste vaandeldragers, waren, op een lendendoek na,
+geheel naakt. Ook bij de afdeelingen, die tezamen met meisjes turnden,
+(deze droegen een witte blouse en een kort blauw rokje) waren er
+velen, die niet meer droegen dan dit allerprimitiefste kleedingstuk.
+Al die jonge, gebronsde lichamen in den klaren zomerdag te zien
+bewegen tusschen de groene berken, op het golvend terrein van den
+Musschenberg, dat was zóó mooi, zoo edel en natuurlijk, zoo vèr uit
+boven de valsche schaamte en de conventies van het westersch
+puritanisme,--om niet te spreken van minderwaardige sexueele
+gevoelens, die het ontbloot gaan b.v. in de fransche badplaatsen
+opwekt--dat men het gevoel kreeg of de helleensche kultuur herrezen of
+een nieuw kultuurtijdperk begonnen was.
+
+Onder de jongelingen en vaandeldragers, waren er enkele van een
+statueske schoonheid. Ik had gelegenheid om den leider der turnfeesten
+even te spreken en hem te vragen, of er in den beginne geen sterke
+tegenstand bij de massaas geweest was tegen deze »naaktlooperij«.
+»Ja,« antwoordde hij, »vooral te Petrograd waren de kleine burgerij en
+een deel der arbeiders er fel tegen; eenmaal werden zelfs een aantal
+turners, die in de gebruikelijke ontkleeding van een oefening
+terugkwamen, gearresteerd en men telefoneerde naar Moskou, wat men met
+hen moest doen. Natuurlijk luidde het antwoord: »dadelijk loslaten«.
+Ook werd er onder het volk gezegd, »dat de bolsjewiki de menschen
+naakt lieten loopen, om kleeding uit te sparen«. Maar nu is die
+tegenstand overwonnen; sport en gymnastiek worden zeer populair«.
+
+[3] Zoo hoorde ik, dat ook op het gebied van teekenen en schilderen in
+het Roode Leger veel meer is gedaan en veel grooter resultaten bereikt
+zijn dan door den »Proletkult«.
+
+[4] Ook in Rusland trouwens gebeuren nog rare dingen. Zoo trakteerde
+men ons, op den avond der »plechtige opening« van het communistisch
+kongres, na ontelbare redevoeringen op de trillers en het geroekoeloer
+eener typisch-burgerlijke sopraan-zangeres met een uitgesneden japon
+en lange wit-glacé handschoenen aan!
+
+
+
+
+VIII.
+
+DE TERUGREIS.
+
+
+Het kongres, dat reeds vroeger had zullen eindigen, hield zijn laatste
+avondzitting toen ik vertrok. Ik wilde niemand storen, ging weg zonder
+afscheid te nemen, beklemd door de gedachte zoovele voornemens
+onuitgevoerd te hebben gelaten, zoo weinige goudkorrels slechts te
+hebben kunnen oprapen van de al schatten, die liggen verstrooid en
+vaak verscholen tusschen de chaotisch-dooreengeworpen elementen van
+het russische leven. Het was een van die dagen, dat alle rijke
+lieflijkheid van den zomer plotseling en ontijdig op de vlucht schijnt
+gejaagd door de barsche voorboden van den herfst. Windvlagen omgierden
+den trein, zoodra wij uit den kap van het station wegstoomden; tegen
+de raampjes van den waggon kletterde de regen. Vaarwel Moscou, gij
+schoone blanke stad met de gouden koepels uwer duizend kerken, vaarwel
+Kreml met uw fantastisch-italiaansche pracht. En gij dappere russische
+genooten, groot van moed, onbuigzaam van wil en teeder van hart,
+vaartwel en moge de toekomst u lichter zijn dan het heden is. Of ik
+tot u weer zal komen weet ik niet, maar wel, dat ik altijd naar weer
+te komen zal verlangen.
+
+De treinvaart naar Reval, in de komfortabele russische waggons en met
+gezellige reismakkers, was een verpoozing na het enerveerende leven te
+Moskou met zijn onvermijdelijke spanningen, teleurstellingen en
+inzinkingen. Wij waren onder de eerste buitenlandsche gasten, die
+vertrokken: de zwitsersche delegatie, de zweedsche, een paar duitsche
+partijgenooten en ik. Ook reisde in onzen wagen een russische
+ingenieur met zijn gezin, die opdrachten der sowjet-regeering te
+vervullen had te Stockholm en te Londen.
+
+Met de zwitsersche delegatie: de magere, levendige Rosa Grimm, den
+dikken zwaarmoedigen Schaffner (nooit zag ik hem glimlachen, maar ik
+wist dat hij dag en nacht met plannen bezig was, hoe Sowjet-Rusland te
+helpen), beide redacteurs van de »Basler Vorwärts«, en hun
+mede-afgevaardigde Lindau, een dappere, toegewijde proletariër,
+propagandist onder de hardleersche bevolking van Basel-land,--deelde
+ik de koupee. Af en toe bezochten wij de Zweden in de hunne, of wel
+deze vriendelijke kameraden zochten ons op en brachten ons een
+geurigen, zelfgezetten kop koffie. Vooral de vrouwen van hun
+gezelschap waren in hooge mate aantrekkelijk, zoo zuiver, rustig en
+zacht: een hunner had een russisch oorlogskind bij zich, dat over
+Stockholm verder zou reizen naar Parijs, om zijn moeder terug te zien,
+waarvan oorlog en blokkade het vele jaren gescheiden hadden.
+
+'s Avonds, den 13den Juli, kwamen wij te Petrograd aan. De trein hield
+slechts een paar uur stil; er was geen gelegenheid, den wagen te
+verlaten. Somber en dood lag de stad onder de grauwe hemelen; de eene
+harde kletterbui joeg de andere; zelden, heb ik het zóó lang achtereen
+zoo hevig zien regenen, als op de treinreis van Moskou naar Reval. Wat
+waren de moeslanden met kool en aardappels, die de stad met hun
+breeden gordel van groen omringden, in de weken, verloopen sedert wij
+de reis maakten in omgekeerde richting, welig gegroeid! De kollektieve
+arbeid van vele vlijtige handen had die moeslanden aangelegd, bezaaid
+en zorgvuldig onderhouden; het resultaat scheen uitnemend. Gelukkig,
+dat de tuinbouw een goede oogst beloofde. Met heimelijken angst
+zochten onze blikken het woud der tallooze fabrieksschoorsteenen af,
+om na te gaan, hoevele daarvan rookten: het waren er slechts enkele,
+een half dozijn misschien.[1]
+
+»Toen ik verleden jaar December uit Londen terugkwam,« vertelde de
+ingenieur, terwijl de trein langzaam in een wijden boog om de stad
+reed van het zuid-oosten naar het baltische station in het
+westen,--»toen ik verleden winter terugkwam en wij Petrograd naderden,
+was ik ten hoogste verbaasd. Haast alle fabrieksschoorsteenen rookten:
+er scheen een wonder gebeurd. Maar wij hebben ons optimisme en onzen
+overmoed duur moeten betalen, reeds een paar weken later begonnen de
+moeilijkheden met de brandstoffen en de levensmiddelen. Wij hadden het
+vermogen van onze transportmiddelen vèr overschat.«
+
+Ik herinnerde mij mijn gesprek met Pierre Pascal, den intelligenten
+schranderen Franschman met het wel-gedokumenteerde en gefundeerde
+oordeel, een der zeer enkele buitenlanders die mij, ook door zijn
+grondige kennis van de russische taal, tot oordeelen werkelijk bevoegd
+leek. Ook hij zocht den sleutel voor de huidige weinig bevredigende
+situatie ten deele in de gevolgen van de vreeselijke brandstoffen- en
+voedselkrisis van den vorigen winter. Als een bliksemstraal, komend
+uit den helderen hemel, was die geweest. Men had zoo vast vertrouwd,
+de ergste moeilijkheden te boven te zijn, werkelijk op weg naar het
+communisme te wezen en toen ineens die ineenstorting. Nog waren haar
+moreele gevolgen van neerslachtigheid en ontmoediging niet geheel
+overwonnen, toen het hongerspook dreigend aan de kimmen
+verscheen......
+
+»Het eerstnoodige«, ging de ingenieur voort, »is nu het herstel van
+den landbouw en de vermeerdering der voedselvoorraden. Wij
+intellektueelen hebben ons onze vroegere weelde-behoeften grondig
+afgewend; wij zijn tevreden als we onzen kinderen voldoende brood
+kunnen geven, maar de zekerheid van geen honger te zullen lijden, diè
+moet er zijn, eer van toeneming der industriëele productie sprake kan
+wezen. Zooals de toestand thans is, moeten de technici en andere
+intellektueelen veel te veel tijd besteden aan improductieven arbeid.
+Ook in de regeling van het stedelijk verkeer moet verbetering komen.
+Thans verricht een ingenieur b.v. dagelijks niet meer dan 2 à 3 uur
+arbeid in zijn speciaal vak, de rest van den dag heeft hij noodig voor
+allerlei werk, zooals hout aansleepen en kleinhakken voor den winter,
+er op uittrekken om op het platteland levensmiddelen te koopen, enz.
+Daarenboven moet hij dagelijks te voet den langen weg heen en terug
+afleggen naar zijn bureau. Dit alles is verspilling van
+arbeidsvermogen. Daarom heeft de regeering gelijk, om door de nieuwe
+belastingregeling den arbeidslust der boeren te prikkelen; de
+vermeerdering van de levensmiddelen zal gunstig werken op het herstel
+der kleinindustrie. Wij hebben de vreemde kapitalisten daarvoor niet
+noodig; in Rusland zelf is nog kapitaal genoeg. Enkel om de
+grootindustrie weer op de been te helpen is de hulp van het
+buitenlandsche kapitaal en de buitenlandsche techniek onontbeerlijk.
+Maar alles zal in langzaam tempo en voorzichtig moeten gaan; zoo men
+ons op het oogenblik b.v. plotseling duizend lokomotieven op ons dak
+stuurde, wij zouden er niets mee kunnen aanvangen. Immers het mangelt
+ons niet enkel aan locomotieven, maar ook aan waggons, aan steenkool,
+aan dwarsliggers, aan technici; kortom aan alles. Daarom kàn men het
+herstel van het ekonomische leven niet forceeren; wij moeten eerst
+b.v. 5 of 10 of 20 pCt. van de vroegere productie in bepaalde takken
+van bedrijf herstellen en deze dan allengs hooger opvoeren; alleen zoo
+zullen nieuwe katastrophen voorkomen worden. Wij zitten ingeklemd in
+den betooverden cirkel van het gebrek-aan-alles, maar het eenige punt,
+waarop die booze cirkel doorbroken kan en moet worden, dat is de
+landbouw.«
+
+Deze ingenieur was naar mij verteld werd, evenmin lid der
+communistische partij als de dokter van het model-zuigelingen tehuis
+en de leider der proefschool in de bosschen. Maar hij scheen mij den
+geest der nieuwe dekreten, zoowel als de noodzakelijkheid waaruit ze
+geboren werden, beter te begrijpen dan menig buitenlandsch
+partijgenoot!......
+
+Tusschen Petrograd en de grens, niet ver van Gatschina, kwam de
+prowoznik ons roepen, om van uit het gangetje achter in den wagen een
+typisch-russisch tafereeltje te zien. Op den rand van den waggon
+achter den onzen zaten tegen elkaar aangedrukt, met de voeten rustend
+op den koppelstang en de ruggen steunend tegen de wand, twee meisjes,
+haveloos, zichtbaar verkleumd en toch met al den overmoed der jeugd
+ons toelachend! »Ze zijn te Gatschina stilletjes op de treeplank
+geklauterd,« vertelt de prowoznik, »nu reizen ze als blinde passagiers
+mee tot het volgend station; daar gaan ze melk en eieren van de boeren
+koopen, keeren, als ze kunnen, weer op dezelfde manier terug, om hun
+waren met een zoet winstje van de hand te doen. Kleine spekulanten
+zijn het, zooals er thans duizenden door Rusland trekken.«
+
+Ik zou zeker groot medelijden met de kinderen voelen, die daar zitten,
+slecht beschut tegen den nog altijd neerstroomenden regen en den guren
+noord-westenwind, zoo ze ons niet zoo zielsvergenoegd met hun
+blinkende tandjes toelachten. Ze maken heelemaal geen zieligen indruk.
+Maar Rosa Grimm, blijkbaar weeker van hart dan ik, smeekt onzen
+prowoznik de kleine avonturiersters in onzen wagen op te nemen. Hij
+echter weigert beslist; zijn open gelaat, zijn vaste heldere stem,
+alles aan hem ademt onvermurwbaarheid. »Wij, die den diplomatieken
+waggon begeleiden«, zegt hij, »staan onder ijzeren militaire
+discipline«. Tweemaal herhaalt hij met grooten nadruk »jeliozni
+militaricheski disziplin«. En of partijgenoote Grimm ook buiten zich
+zelf raakt van boosheid, hij houdt voet bij stuk. »Gij, die de oude
+bureaucratie vernietigd hebt, drijft nu zelf een bureaucratischen
+vormendienst,« zegt het driftige vrouwtje verontwaardigd. »Ik mag het
+niet doen«, antwoordt hij, en schudt het hoofd. »Als het dan
+onmogelijk is, ze hier op te nemen, mogen ze dan niet in een der
+andere waggons binnengehaald worden? Ze zijn heelemaal blauw van de
+kou.« »Over de andere waggons heb ik niets te zeggen«.--Het einde is
+dat de kinderen blijven waar ze zijn; een van ons brengt hun brood met
+boter en kaas; hun lachende gezichtjes glunderen nu nog meer en ze
+zetten hun tanden in de dikke hompen zwart sowjet-brood, onverschillig
+voor den gierenden wind en den kletterenden regen. Een kwartier later
+stopt de trein: vlug als katten springen ze de treeplank af en
+verdwijnen in het gewoel.
+
+Donderdag, den 15den Juli tegen den avond kwamen wij te Reval aan;
+ternauwernood staan wij stil, of er wordt getikt tegen het raampje van
+den wagen. Een der hollandsche kameraden, een paar dagen voor mij uit
+Moskou vertrokken, knikt mij lachend toe. »Nog hier?«--»Ja, er gaat
+geen boot voor morgen. Gaat u met mij mee? Er is nog plaats in het
+hotel«. Het vooruitzicht, om na een reis van 48 uur een warm bad te
+kunnen nemen en in een »echt bed« te slapen, lokt mij wel aan. Ik neem
+afscheid van mijn reisgenooten, die er de voorkeur aan geven in den
+wagen te overnachten, en ga mee. Maar het hotel, waar mijn kameraad
+mij heen brengt, maakt een zoo afschuwelijken indruk op mij, dat ik
+direkt spijt krijg, niet te zijn gebleven waar ik was. Het water, wat
+uit de kraan in het bad stroomt, is vuil donkergeel en de kamer......
+beter niet rond te kijken! Niet naar den vloer en niet naar de sofa en
+de smerige antimakassars op de stoelen en vooral, neen vooral niet
+naar de muren! Beter maar gauw in bed te kruipen--oppassen dat de
+deken niet tegen je gezicht komt--en gauw je oogen dicht te doen. Ach,
+het was in Moskou nu ook niet precies, wat een ouderwetsche
+hollandsche huisvrouw onberispelijk netjes noemt. Het water uit de
+leiding was vaak zandig; arme russische genooten, het gebrek aan
+materiaal en technici neep ook op dit punt; een groot aantal buizen en
+pijpen waren defekt en men kon ze niet repareeren; de ingenieur op de
+roode kommandantenschool zei me, dat van de 13 millioen per etmaal
+opgepompte emmers water er 6 à 7 verloren gingen.[2] En het
+schoonhouden van onze kamer geschiedde ook op een beetje een
+eigenaardige manier: de vrouwen, die met dit werk belast
+waren--vriendelijke, aardige towaritschi met heldere witte
+hoofddoeken,--hadden de gewoonte, eerst alle ramen dicht te doen, en
+dan met bezemen het stof van den vloer naar de lage bedden op te
+jagen.... Mijn kraakzindelijke kamergenoote doorstond telkens, als ze
+het zag, met heroïschen moed ware kwellingen des geestes. »In
+Sowjet-Rusland mag men niet klagen«. Maar in elk geval: de kamers
+werden min of meer schoongehouden; af en toe kwamen ineens een paar
+mannen met boenwas en lappen en wreven den vloer spiegelglad. Ze
+schenen zelf schik in 't werk te hebben. »Jammer, dat we zoo weinig
+was mogen gebruiken, maar ge weet wel, towaritsch, er is niet meer«,
+zeiden ze en lieten ons hun bijna leege bussen zien. Men deed, wat men
+kon, ook tegen de luizen. Wie daarvan last had, behoefde enkel de
+»opzichters van het huis«--voor Lux waren dat onze vriend Jansen en
+Mevrouw Rosmer--te waarschuwen, en nog denzelfden dag kwam de
+»brigade« met terpentijn of iets dergelijks en nam de boel onder
+handen. Dan was het weer voor een heelen tijd goed.
+
+Maar deze kamer in Reval...... en dat heele hotel.... Daar wàs geen
+schoonmaken meer aan; het eenvoudigst leek mij het heele zaakje te
+verbranden. Ik zag er tegen op, daar te slapen. Niet enkel om de
+fysieke smerigheid, maar vooral omdat een atmosfeer je benauwde van
+zoo ellendige moreele degradatie, dat de weerzin je naar de keel
+steeg.[3] »In godsnaam«, troostte ik mij, »het is maar voor één
+nacht«. Maar dat zou anders uitkomen.
+
+Den volgenden morgen moesten wij naar het duitsche gezantschap (een
+konsulaat is er te Reval niet), voor de visa. De Zwitsers kregen de
+hunnen direkt, de Duitschers ook natuurlijk. Toen kwam mijn beurt....
+Pasboekje geven, lijsten invullen.... In Reval werken ze nog met de
+oude formulieren van 't eerste jaar na den oorlog. Ze moeten alles
+weten, wie je vader en moeder waren en waar die geboren werden, en zoo
+voort, tot in 't vierde geslacht. De ambtenaar-aan-'t-tafeltje neemt
+mijn ingevulde formulier aan, kijkt het door, staat op en gaat naar de
+andere kamer.... Wat blijft hij lang weg...... dat lijkt mij geen goed
+teeken. Eindelijk komt hij, geeft mij het boekje terug: »ich kann
+Ihnen das Visum nicht geben.... Fahren Sie über England zurück, wenn
+Sie nach Hause wollen.«
+
+Weer een stilte, zooals die keer op het passenbureau te Rotterdam,
+enkele maanden geleden. Maar nu van een andere soort. Mijn kameraden
+zijn verontwaardigd en vol sympathie. Ze vinden het beroerd, dat ik
+hier in die muizenval moet achterblijven. »En wat gaat u nu
+doen?«--vragen ze belangstellend. »Ja, dat weet ik nog niet. Er zal
+wel uitkomst komen.«
+
+En de uitkomst kwam werkelijk gauw genoeg: enkele dagen na hen ben ik
+ook »gefahren«.... niet over Engeland.... Meer zal ik niet zeggen.
+
+Door den dwazen angst der duitsche autoriteiten werd mijn verblijf te
+Reval onvrijwillig een paar dagen verlengd.
+
+Het was niet prettig de kameraden te zien weggaan en alleen achter te
+blijven. Al was de stad nog zoo schilderachtig en belangwekkend, de
+atmosfeer van woedenden winsthonger, schrille demoralisatie en
+slampamperij waarvan zij doortrokken was, stond mij ditmaal nog
+heviger tegen dan op de heenreis. Men kon de peperdure lekkernijen in
+de volle winkelkasten niet zien lokken, de matrozen niet stomdronken
+over de straat zien rollen en de vuile schieber- en spekulantenbende
+'s avonds in de café's champagne zuipen tot zinneloosheid toe, zonder
+vol bitterheid te bedenken, dat het niet enkel het Entente-goud was,
+waardoor het esthische volk gedemoraliseerd en bedorven werd.
+Sowjet-Rusland mòest levensmiddelen en werktuigen invoeren tot elken
+prijs: de kleine, machtelooze roofstaat aan de zee, sterk door het
+bezit van de beste haven in den Baltischen Golf, en door den steun der
+machtige imperialistische landen van het westen, profiteerde
+schaamteloos van den grooten nood der boeren- en arbeidersrepubliek.
+
+In die dagen van gestrand-zijn te Reval ondervond ik veel
+vriendelijkheid en hulp. Ten eerste, natuurlijk, van de leden der
+russische missie, en verder, wat minder natuurlijk schijnt voor een
+communist die uit Sowjet-Rusland terugkeert, van een paar burgerlijke
+landgenooten, nl. den nederlandschen konsul en diens vrouw. Ik ging
+naar het konsulaat om een hollandsch visum te halen, en vond tot mijn
+blijde verrassing in den heer Van den Bosch een man, die zijn ambt
+opvat op ruimhartige en humane wijze, iets wat nu juist niet van alle
+hollandsche konsuls gezegd kan worden. »Het behoort tot mijn taak om
+Nederlanders, die terug willen naar hun land, daarbij behulpzaam te
+zijn«, dat was zijn stelregel, en hij hield zich daaraan zonder
+aanzien des persoons. Toen hij van mij vernam, in welke moeilijkheid
+ik door de kleinzieligheid der duitsche autoriteiten gekomen was,
+telegrafeerde hij onmiddellijk voor mij naar Riga en Libau, of vandaar
+wellicht in de eerste dagen een nederlandsch schip naar Holland zou
+vertrekken. En toen de chikaneuze politie-autoriteiten te Reval
+dreigden 't mij lastig te maken bij 't verkrijgen van een
+toestemming-tot-verblijf en een uitreis-vergunning, gaf hij mij een
+met 't opknappen van dergelijke zaakjes vertrouwd Esthlander mee,
+zoodat alles direkt in orde kwam.
+
+In den heer Van den Bosch en zijn vrouw leerde ik landgenooten kennen,
+die, ofschoon burgerlijk denkend en zelfs zonder de minste neiging tot
+communistische beginselen, de dwaze, bekrompen en mallotige
+opvattingen van den gewonen nederlandschen bourgeois over revolutie en
+bolschewiki geenszins deelden. Bij hen, die, tot groote ontsteltenis
+hunner familieleden en vrienden in Nederland, den geheelen duur van
+den oorlog en van de omwenteling te Reval gebleven waren, vond ik een
+ruimen blik op de gebeurtenissen en een begrip van historische
+oorzaken en werkingen, als ten onzent ook bij menschen van hooge
+ontwikkeling en onbetwistbare superieuriteit al te vaak ontbreekt.
+
+Deze beide interprenante Nederlanders,--in November '18 op weg naar 't
+vaderland te Berlijn aankomend op 't eigen oogenblik dat daar de
+omwenteling uitbrak, besloten zij er voorloopig te blijven »omdat het
+zoo interessant was, de midden-Europeesche met de russische revolutie
+te kunnen vergelijken«; één zoo'n trekje typeert--spraken over den
+afkeer van den doorsnee-Hollander voor alles wat zijn behagelijke rust
+stoort, zijn ziekelijke gehechtheid aan zijn pietluttigste gewoonten,
+zijn doodsangst voor de stormen en gevaren van het groote, wilde leven
+buiten zijn landje met een lichte ironische verwondering. Zij
+gevoelden Holland een kooitje te zijn, waarin zij het onmogelijk op
+den duur meer zouden kunnen uithouden.
+
+De heer Van den Bosch bewoont 's zomers de villa Mariënberg, een
+landhuis van graaf Orlow-Dawidow, vóór de revolutie een der rijkste
+russische grondbezitters, eigenaar van eenige tienduizenden desjatinen
+grond, verdeeld over zeven-en-twintig groote en kleine landgoederen.
+Mariënberg zelf, met zijn siertuin, zijn boerderij en zijn prachtig
+park, zijn gazons en boschages, was geen landgoed maar enkel een
+»datscha«, waar de graaf zoo af en toe eens kwam neerstrijken. Voor
+mij, die in de buurt van Moskou slechts de bescheiden datschas der
+vroegere middenklasse had leeren kennen, was het bijzonder interessant
+nu ook nog dit typisch russische zomerverblijf van een lid der
+eigenlijke heerschende klasse uit het voorrevolutionnaire tijdperk te
+zien.
+
+Mariënberg ligt een klein uur gaans ten noorden van Reval, aan den
+straatweg die langs den zeeboezem naar het dorpje Kosch voert. De weg
+loopt een meter of wat boven de zee; beneden zingt de branding haar
+doffe klacht, brekend tegen rotsblokken en steenen. Heerlijk is het
+gezicht voor wie van Reval naar Marienberg wandelt op de grijsblauwe
+baai en de gebogen kustlijn met haar zoom van donkergroene bosschen en
+parken. Aan den voet van den heuvelkam, die boven de baai oprijst,
+liggen de zomerverblijven der oude heeren van het land, tusschen zwaar
+geboomte, meest eschdoorns, berken en linden. Wie de wandeling in
+omgekeerde richting maakt, geniet van het uitzicht op de stad, met
+haar slanke, spitse kerktorens en glinsterende koepeldaken, haar oude,
+massieve muren, en op de eilandjes in de baai, waar het tsarisme, kort
+vóór den wereldoorlog, groote vestingwerken aanleggen liet.... Op een
+mooien zomerschen middag aan het einde der week, zooals ik te Reval
+trof, is de weg naar Marienberg en Kosch vol vroolijke troepjes
+menschen en kinderen, die er op uittrekken om ergens in de bosschen te
+kampeeren en den heelen Zondag in de vrije natuur door te brengen. Hun
+proviand nemen ze mee in langwerpige ronde trommels van licht hout,
+met riemen om de schouders bevestigd, zoodat het er uitziet of zij
+allen verwoede plantenverzamelaars zijn. Het volk is gehard en dol op
+natuursport; jong en oud geniet zooveel mogelijk van den korten zomer.
+Half Augustus reeds beginnen de koude noordelijke winden te waaien, de
+vogels vliegen naar het zuiden, het loof verschrompelt en valt af.
+
+Links van den weg, vlak tegenover het hek dat toegang geeft tot
+Mariënberg, had graaf Orlow-Dawidow een vorstelijke landingsplaats
+voor zijn motorboot laten aanleggen; van een breed steenen bordes
+daalt een dubbele trap naar het water af. De trappen en het bordes
+zijn nog in goeden staat, maar de boven de baai uitgebouwde houten
+brug is in den revolutietijd vernield en verdwenen. Het zware ijzeren
+hek wordt aan weerskanten bekroond door twee groote leelijke ijzeren
+adelaars. Een meter of tien verder, aan 't eind van een laantje, ligt
+het grijze steenen huis, half landhuis, half kasteel, plomp, grauw,
+massief, meer duitsch dan russisch. In den muur is het wapen der
+Orlow-Dawidows uitgehouwen.
+
+Bij het binnenkomen staat men verbaasd over de kolossale afmetingen
+van gangen en kamers. In de vestibule hangen jachttrofeeën; twee
+reusachtige bruine beren staan op hun achterpooten ter weerszijden van
+de lange, breede gang. Aan den eenen kant geeft deze toegang tot een
+suite van vier kamers, alle groot en ruim, en een dichte waranda; aan
+den anderen kant ligt een reusachtige biljartkamer, zoo groot als een
+kleine concertzaal. Daar kwamen 's avonds, na een zeilwedstrijd of een
+dag jagen, de talrijke gasten van graaf Orlow bijeen, daar werd
+gedanst en gekaart en werden de groote feesten gegeven.... Het lijkt
+alles onnoemelijk lang geleden, een verhaal van oude, oude dagen. In
+de jaren van den wereldoorlog en de revolutie en kontra-revolutie
+heeft deze zaal als »kasino« voor de officieren der zeer verschillende
+troependeelen gediend, die hier achtereenvolgens ingekwartierd waren:
+Kaukasiërs met hun buffelkudden, duitsche infanteristen en
+artilleristen, esthische en engelsche vliegeniers. Voor het eerst
+sedert 1919 waren de heer en mevrouw Van den Bosch dezen zomer vrij
+van inkwartiering: de groote zaal was afgesloten, verlaten en kil.
+
+In alle vertrekken, ook in die dagelijks gebruikt werden, droegen, op
+zijn russisch, de meubels hun hoezen van effen of gebloemd katoen, dat
+de sleten en scheuren van het oude overtrek genadig voor het oog
+verbergt. Een deel van die meubels dateerde nog uit den tijd van
+Katharina, zij waren rijk gebeeldhouwd of met inlegwerk kwistig
+versierd. Russische nabootsing van fransche stijlen, alles werk van
+hoorige ambachtslieden, vaardige en vlijtige slaven, maar de gratie en
+bevalligheid der fransche origineelen ontbraken er volkomen aan. Het
+trof me dat in dit vorstelijk ingerichte buitenverblijf van een der
+aanzienlijkste russische geslachten niet één enkel ding van werkelijke
+schoonheid was, behalve een paar antieke kleedjes uit Beloedsjistan,
+die mevrouw Van den Bosch had meegebracht. Opnieuw werd mij
+aanschouwelijk gemaakt, hoe de russische adel evenmin als de russische
+bourgeoisie ooit een eigen bouwstijl, in de ruimste beteekenis van het
+woord, hebben bezeten. Sedert de dagen van Peter den Groote hebben zij
+niet anders gedaan dan innerlijk-onbegrepene, bij hun zijn en
+bewustzijn niet passende, westersche stijlvormen overnemen en naäpen.
+Alleen de boeren zijn in de laatste eeuwen de dragers van een
+eigendommelijken, met land en leven saamgegroeiden stijl geweest.
+
+Ondertusschen leek Mariënberg mij een heerlijk huis om te bewonen, met
+zijn overvloed van ruime kamers, zeewind en zon. Een heerlijk huis
+voor de drie allerliefste dochtertjes van mijn gastheer--alle drie
+oorlogskinderen, één er van geboren op 't oogenblik dat een bom, door
+een vijandelijken vlieger op de buitenste vestingwerken van Reval
+geworpen, ontplofte vlak vóór het huis--om in te ravotten en
+verstoppertje en verlos te spelen. Een heerlijk huis óók, als ik zelve
+ervoer, om te logeeren in een van die lichte, witte kamers, zooals men
+ze ook in oude hollandsche buitenhuizen vindt, waar de groene takken
+der boomen van het park bijna de ramen binnengroeien en ge 's morgens
+onder het aankleeden met welbehagen de zuivere, prikkelende
+ochtendlucht insnuift. Het kontrast met mijn weerzinwekkende kamer in
+het hotel was werkelijk groot.
+
+Terzijde van het huis, door een gang er mede verbonden, staat het
+groote bijgebouw waarin zich de oude »herrschaftliche« keuken bevond,
+die thans niet meer gebruikt wordt. Twaalf koks, keukenmeisjes en
+helpsters, ruim een derde deel van het totale dienstpersoneel van
+graaf Orlow, waren hier in de oude dagen van den morgen tot den avond
+in de weer om korhoenders en faizanten te plukken, groenten schoon te
+maken, »warenie« (vruchtenmoes) en wodka naar de oude familierecepten
+te koken, »pirogs« (pasteien) te bakken en alle mogelijke verdere
+lekkernijen te bereiden voor den heer en zijn gasten. Uit die groote
+keuken werden alle spijzen de gang door gedragen naar een kleinere,
+die met de eetzaal in verbinding stond: daar werden ze voor zoover
+noodig opgewarmd en kunstig opgemaakt, om den smaak der verwende,
+overvoede gasten te prikkelen.... Het was of de gastronomische
+genietingen, in de eerste hoofdstukken van »Oblomoff« beschreven, pas
+goed levend voor mij werden toen ik die gargantuaansche keuken zag. In
+het geheel had de graaf te Mariënberg 35 bedienden. Welk een verleden
+van verspilling van arbeidskracht, opvoeding tot luiheid en
+dagdieverij ligt achter het Russische volk! Welk een zelfoverwinning
+en zelfopvoeding zullen noodig zijn om te komen tot ordelijke,
+gedisciplineerde samenwerking!
+
+In het park van Mariënberg staan een aantal bijgebouwen, zooals men
+die bij alle russische landhuizen vindt: stallen en schuren, het
+waschhuis, de woningen voor de getrouwde bedienden, enz. Thans waren
+die gebouwtjes bijna allemaal in beslag genomen door vluchtelingen uit
+Rusland, tschinowniki en grondbezitters, die tegen het sowjet-bestuur
+gekonspireerd hebben of willen konspireeren, spekulanten en schieber,
+die angst voor het waakzaam oog en de strenge hand der Tscheka over de
+grenzen drijft. Sommigen leven hun armzalig leventje, terend op
+meegebrachte kostbaarheden, die zij stuk voor stuk verkoopen; anderen
+hebben in Estland het een of ander baantje weten machtig te worden,
+enkelen geven lessen of vormen strijkjes. Toen ik met den heer Van den
+Bosch Maandagmorgen vroeg naar de stad terugkeerde, liet hij
+halverwege de auto even stoppen om den ex-gouverneur van Kiew, dien
+wij inhaalden, op te pikken. Een klein mannetje met een baard,
+hoffelijk en opgewekt, en die vloeiend fransch sprak.... Zoo heb ik
+dan toch in Rusland met één ci-devant kennis gemaakt.
+
+Van de baltische baronnen zelf zijn de meesten in den aanvang van de
+revolutie gevlucht en niet teruggekeerd, sommigen van hen die bleven
+wonen nog in hun oude landhuizen. Men heeft hun die, met een weinig
+grond erbij gelaten: de boeren zelf konden er toch niets mee doen.
+Voor het overige heeft de agrarische revolutie hier denzelfden loop
+gevolgd als elders in Rusland: de boeren hebben de bezittingen van den
+adel onteigend en onder elkaar verdeeld. De grond is niet zeer
+vruchtbaar, en daar hun de kennis en het kapitaal ontbreekt om in
+veeteelt en landbouw verbeteringen in te voeren, is de opbrengst van
+het land na de revolutie snel gezonken. De betere methoden van
+bewerking, door enkele grootgrondbezitters toegepast, zijn op de
+kleine bedrijven van de arme boeren niet in zwang. Vleesch is goedkoop
+in Estland, maar dat is een veeg teeken: de boeren slachten hun vee,
+omdat zij geen voeder genoeg hebben. Een groote agrarische krisis is
+in de toekomst onvermijdelijk.
+
+Hij die mij dit alles vertelde was een esthisch ingenieur,
+mede-direkteur van een groote papierfabriek, evenmin neigend tot het
+bolschewisme als mijn gastheeren, maar ruimdenkend als zij.
+Ruimdenkend genoeg ook om de ultra-nationalistische gezindheid niet te
+deelen waar de doorsnee-burgerman in Estland thans mee te koop loopt.
+Estland met zijn 1 à 2 millioen inwoners, oordeelde hij, kon geen
+staat op zichzelf blijven vormen, het had er de stof niet voor,
+economisch-afhankelijk van Rusland als het was. Reval leefde thans van
+den doorvoerhandel naar Rusland. Maar ook de industrie, voornamelijk
+papierfabrikage, produceerde voornamelijk voor de russische markt. De
+fabrieken hadden bijna den geheelen oorlog door kunnen werken:
+grondstof zoowel als brandstof leverden de Estlandsche bosschen. Maar
+nu in den laatsten tijd, begon een zware concurrent op te komen in
+Finland. De finsche papierindustrie beschikte als motorische kracht
+over de vele wateren en stroomen van »het land der duizend meren«;
+daarenboven was zij veel meer geconcentreerd; de grootste finsche
+papierfabriek had alleen evenveel machines in werking als alle
+estlandsche te zamen. Vóór den oorlog was de finsche concurrentie niet
+gevaarlijk geweest, doordat Rusland inkomende rechten hief op de
+finsche industrieproducten; na den oorlog had de esthische nijverheid
+een tijdlang geprofiteerd van den papierhonger van Rusland, dat geen
+handelsbetrekkingen met Finland onderhield. Nu echter was een
+handelstraktaat tusschen beide landen tot stand gekomen: wilden de
+esthische papierfabrikanten op den duur de russische markt niet
+verliezen, dan zouden zij het bedrijf moeten moderniseeren, de
+productiviteit van den arbeid opvoeren door betere machines.
+
+De meer verstandige leden der esthische bourgeoisie, meent mijn
+zegsman, zien zelven wel in, dat nauwe aaneensluiting met
+Sowjet-Rusland noodig en op den duur onvermijdelijk is. Zij droomen
+van een toekomst, waarin Estland, zijn eigen regeerings- en
+bestuursvorm behoudend, in alles wat het verkeerswezen, het postwezen,
+het muntwezen enz. betreft, met de sowjet-republiek een eenheid vormen
+zou.
+
+Ik heb geen lust om een politieke discussie te beginnen, waarvan ik de
+onvruchtbaarheid inzie. Dus ik zwijg. Maar in mij zelf denk ik: een
+sowjet-staat kan onmogelijk staatjes in zich opnemen, die nog op grond
+van den burgerlijk-parlementairen regeeringsvorm geregeerd worden; zij
+zouden vreemde lichamen in zijn lichaam zijn. De vereeniging der
+verschillende randstaten met Sowjet-Rusland kan enkel een vrucht zijn
+der revolutionnaire ontwikkeling.
+
+Al pratend waren wij den hollen, steilen weg opgestegen, omhoogvoerend
+van den achterkant van het park naar de hoogvlakte, die, van den
+straatweg af gezien, mij een langen heuvelkam had toegeschenen. Voor
+onze oogen lag het eentonige plateau: steenige, armoedige heidegrond;
+hier en daar graasden enkele schapen of runderen; ver weg aan de
+kimmen, rezen de daken van een paar boerenhofsteden omhoog. Wanneer
+wij ons omkeerden zagen wij in de diepte onder ons de zee, wier
+staalblauwe tint al tot staalgrijs verdonkerde; ook het wijnrood en
+purper der goudgerande avondwolken in het westen vergrauwde snel....
+
+       *       *       *       *       *
+
+De laatste dag van mijn verblijf te Reval was een Zondag. Over de stad
+hing, toen ik in den stillen, grijzen morgen trad, een stemming van
+rust en vrede. De winkels waren gesloten, de straten leeg van
+menschen, een enkele verlate kerkganger repte zich over het smalle
+trottoir. Op de markt bruiste, komend uit een der nauwe straatjes die
+op haar toeloopen, krachtig, helder koorgezang mij tegen. Ingeklemd
+tusschen de oude huizen stond een Luthersche kerk; ik trad binnen en
+luisterde met genot naar den psalmzang der gemeente, niet
+zeurderig-gerekt als ten onzent, maar vol rythmische kracht. Maar toen
+een gebefte, betogaadde dominee den kansel besteeg, kreeg ik het
+benauwd en vluchtte, bang voor de verveling van de preek. Een
+trappensteeg bracht mij op de bult in het hart der oude stad, waar de
+groote russische kerk stond. De dienst zou net beginnen. Te Moskou had
+ik aldoor plan gehad een kerkdienst bij te wonen, maar geen
+gelegenheid gevonden. Ik was blij dat die zich nu toch dien laatsten
+dag nog voordeed.
+
+Het was de eerste keer in mijn leven, dat ik een grieksch-katholieke
+lithurgie hoorde en ik had mij die niet voorgesteld van een zóó
+ontroerende schoonheid. Een heerlijke, diepe basstem zingt het
+recitatief, een hoogere respondeert, telkens valt het onzichtbare koor
+in, getuigend en smeekend. De klanken zwellen en nemen weer af, het is
+een voortdurend vloeden en terugstroomen, een deining zonder einde,
+als een lied der natuur. Maar een natuurlied verdiept door menschelijk
+hunkeren en smachten; een uitstorting en reiniging van het menschelijk
+gemoed, beheerscht toch en vol melancholie van berusting. Een
+oneindige mildheid, een zachte vertroosting, een heerlijke innigheid
+doorruischt dien zang, maar alles verdroomd en los van de aarde. De
+ziel wordt uitgevoerd boven smarten en twijfelingen; zoete rust keert
+tot haar in. Telkens vervloeit een hoogtepunt van pathos tot een nieuw
+gemurmel, dat dan, op zijn beurt in zich opnemend de ongestilde
+verlangens en geheime droomen van het menschenhart, weer uitstroomt in
+rijke bewogenheid, als een rivier, door duizend verborgen bronnen en
+liefelijke beken gevoed.
+
+Na afloop van den dienst zoek ik een bank in een der groene
+plantsoenen, de vroegere bolwerken, om ongestoord mijn gedachten na te
+gaan. Het is, als begrijp ik nu pas goed het waarschuwend woord, dat
+het sowjet-bestuur te Moskou aanplakken liet boven de oude Iberische
+kapel bij het Kremlin met het wonderdadige Moedergodsbeeld: »De
+godsdienst is opium voor het volk«. Ja waarlijk is het zoo: die
+heerlijke muziek is thans gevaarlijk; zij verzwakt den
+werkelijkheidszin, zij sust het hart tot rust over de slechte dingen
+dezer wereld, in plaats van het te wekken tot daadkracht; zij effent
+den gang van het bloed tot verdroomde maten, in stee van het staal toe
+te voeren tot den strijd. De schoonheid der oude kerkmuziek, wij mogen
+van haar bedwelming niet te diep drinken....
+
+Terwijl ik daar zit, eenzaam op mijn bankje, komt het oude verlangen
+naar een nieuwe schoonheid als een vloed in mij op, schoonheid die zal
+zijn de verpuurde essence van onze eigen smarten en vreugden, onze
+aspiraties en onze zelfverzakingen, de gouden bekroning van onzen
+levensbouw, de nieuwe hemel boven onze nieuwe aarde. Mijn hart trekt
+samen in smachtend begeeren naar haar stralende klaarte, haar
+jubelende verrukkingen en haar verstilde droefheid. Hoe zal zij zijn,
+de nieuwe gemeenschapskunst? Welke vormen zal de nieuwe, broederlijke
+mensch vinden om te beelden zijn vertrouwen in makkers, welke klanken,
+welke tonen zullen uitzingen zijn liefde voor het ongedeelde,
+oneindige leven? Ach, kon ik haar slechts éénmaal doorleven in haar
+volle, zachte vervulling, de nieuwe gemeenschapskunst, niet enkel haar
+eerste rauwe stamelingen opvangen en onzekere omtrekken zien dagen,
+maar genieten haar vol dragen pracht. Genieten een ritueel, door den
+stroom des levens verzuiverd en geslepen, als de steen door het
+schuren van ontelbare wateren geslepen wordt. Genieten de
+verbeeldingen, die de ervaringen en verlangens van vele geslachten in
+zich opzogen, en het allerkostelijkste daarvan laagje na laagje hebben
+verpuurd tot parelzuivere schoonheid. Hoe zal zij zijn, de kunst van
+het communisme? Ik weet dat zij de deemoedige overgave van vroeger
+geslachten aan het onbegrepene niet meer zal kennen, dat zij de fiere
+levenshouding zal terugstralen van den vermaatschappelijkten mensch,
+heerscher over zelfgeschapen krachten. Maar ik weet ook dat zij de
+grondelooze diepten des levens niet schuwen en aan de donkere
+labyrinten der smart niet voorbijgaan zal. Hoe zal zij zijn?....
+
+       *       *       *       *       *
+
+Den dag daarna ben ik naar Holland teruggekeerd, over een
+moiree-zijden zee, waar het ploegende schip een kleine borreling van
+groen en wit schuimsel in opriep. Aan weerszijden van de vore die het
+trok liepen lange zilvergrijze rimpelingen, en zilverwitte meeuwen
+omzwierden met sierlijke vleugelslagen zijn boeg. Het was een vaart
+vol vredige schoonheid.
+
+Ik was de eenige bolsjewiek aan boord; de gesprekken der anderen--over
+valuta-spekulaties en vermakelijke of buitensporige voorbeelden van
+bedriegelijkheid--interesseerden mij weinig. Ik had alle gelegenheid
+mij te bezinnen op het doorleefde, de opgezamelde indrukken te
+verbinden tot een algemeen beeld en naar de stemmen, die het hart
+opzond, te luisteren. Er was iets in mijzelve, wat ik niet begreep.
+
+Als alle oprechte communisten in en buiten Rusland doorleef ik een
+brandend leed van teleurstelling, de bitterheid er van stijgt bij
+oogenblikken van mijn hart, naar mijn oogen, mijn wangen, mijn
+voorhoofd.
+
+Het communisme, dat even vlak bij scheen, wijkt weer naar verdere
+verschieten; de objectieve en de subjektieve krachten der geschiedenis
+roepen opnieuw den titanischen wil en de heroïsche zelfopoffering
+eener voorhoede een onverbiddelijk: »tot hiertoe en niet verder« toe.
+De Communistische Internationale is als een organisme te schielijk
+gegroeid, vol zwakke plekken en voosheden, en tusschen het
+fanfaregeschal der nieuwe namen en leuzen kan men al te veelvuldig de
+bedachtzame influisteringen hooren van den ouden geest. Ik weet terug
+te gaan naar een land, waar het leven een kleine en trage pols heeft,
+een land van sektarisme en zieligheid. Het bloedelooze denken ziet er
+uit ijle hoogten neer op elke poging van de bloeddoorstroomde
+daadkracht; de sterke rythmen van een massalen wil doordreunen er het
+communisme niet. De dorst naar makkerschap blijft er ongelescht, en de
+wereldstrijd over de taktiek wordt er doorleefd als een opeenvolging
+van verbeten half-persoonlijke twisten.
+
+Ik weet dit alles; illusies heb ik zeker verloren, »geestdriftig
+gestemd« in den letterlijken zin keer ik niet terug. Het heroïsch
+avontuur der wereldrevolutie eischt te veel bloed en tranen, zijn
+wezen en zijn verloop zijn te tragisch, zijn blij-einde verschemert te
+ver weg, achter schuimende maalstroomen en bittere zeeën, om den
+mensch, die de jaren zijner jeugd achter zich heeft gelaten, nog tot
+»geestdriftigheid« te kunnen vervoeren.
+
+Niet geestdrift zoozeer leerde ik in Rusland, als wel geduldige
+standvastigheid.
+
+In de nederlaag, en in de reeks van nederlagen, vast te houden het
+vertrouwen in eindelijke overwinning; het wrange van teleurstelling en
+ontgoocheling te verdragen met een ongeschokt gemoed; door het op- en
+neervloeden van den strijd te gaan rustig als een, dien de goden een
+heerlijk geheim hebben toevertrouwd: dit is de
+gemoedsgesteldheid,--leerde ik daar ginds--die het communisme van zijn
+belijders eischt en waartoe het ze opvoedt.
+
+VOETNOTEN:
+
+[1] Nadat dit geschreven werd, bereikt mij het September-nummer van
+het Amerikaansche tijdschrift »Soviet-Russia«, met een artikel van
+Victor Kopp over de beginnende herleving van Petrograd als handels- en
+industriestad. Een mededeeling, volgend op dat artikel bevat de namen
+van drie machinefabrieken en één verffabriek, die in den laatsten tijd
+weer begonnen te werken.
+
+[2] Op hun karakteristieke manier probeerden de Russen, in den tijd
+van ons verblijf te Moskou, het euvel te verhelpen door het parool van
+»een leidingweek« uit te geven, d.w.z. een week, waarin zooveel
+mogelijk alle beschikbare middelen op de reparatie der leidingen
+werden gekoncentreerd. Het resultaat vernam ik niet; in elk geval zal
+het water-verlies wel wat zijn verminderd.
+
+[3] Naar ik later hoorde, vergiste ik mij niet: het »hotel« had een
+allerslechtste reputatie. Maar er was nergens anders een kamer te
+krijgen.
+
+
+
+
+IX.
+
+TOT SLOT.
+
+
+    Wij zullen U niet zien, Lichtende Vrede,
+    wij zullen niet voelen Uw weligheid
+    van onze lippen naar ons hart gegleden
+    en zullen niet wikklen om onze leden
+    de weeke plooi Uwer broederlijkheid.
+
+    Wij zullen niet wone' in het voorportaal
+    dier eenheid glorieus, waarnaar wij staren
+    met huivring van ontzag, en niet de donkre scharen,
+    eendrachtig tot de worstling op zien varen:
+    wij zullen hen niet in hun roem zien gaan.
+
+    De groote Denker met den fellen blik,
+    hij heeft het lot van dit geslacht voorteekend,
+    heeft ons wanklen voorgerekend,
+    het droeve, het armzalige beschik.
+
+    Wij zijn het geslacht, dat moet vergaan,
+    opdat een beter oprijze uit onze graven:
+    wij zijn het geslacht dat zich moet laven
+    aan zijn gebrokenheid en smartelijken waan:
+    wij zijn het geslacht welks gansche have
+    is als 't flauwe schimsel van d'eerste maan.
+
+    Onze besten heeft het noodlot bereikt:
+    zij vielen in de ongewisse uren;
+    en andre grooten, levenden, verduren
+    de kwellingen, die donkre machten sturen:
+    verschiet, dat nabij scheen en weder wijkt.
+
+    Voor hen uit ging een stralend licht...
+    Zij vlogen, zij voelden zich als bevleugeld,
+    hun wil schoot vooruit, onbeteugeld...
+    Nu hullen zij in zwijgen hun gezicht.
+
+    Nu klemmen zij de lippe' opeen
+    die zoo heerlijke lach bloeiend omspeelde;
+    zij zijn als boomen die een dor seizoen vergeelde,
+    en diep in hen, als in het dicht struweel de
+    bron weent, is het verborgen zielsgeween...
+
+    Wij zullen U niet zien, Lichtende Vrede;
+    wij zullen niet worde' in Uw glans gewijd;
+    d'extase van den laatsten aardestrijd
+    zal niet zette' in gloed onze leden
+    en vulle' ons hart boordevol zaligheid.
+
+    Wij zijn de bouwers van den tempel niet.
+    Wij zijn enkel de sjouwers van de steenen;
+    wij zullen niet doen rijze' en zich vereenen
+    zijn stoute pijlers; wij krielen dooreenen
+    omlaag, in verwarring en haar verdriet.
+
+    Wie 't niet kan willen en standvastig blijven,
+    hij verlate ons en keere niet weer,
+    hij ga nog heden en late ons onze eer,
+    hij neme mede zijn geluksbegeer
+    en late ons, verscheurde ziele' en lijven.
+
+    Wij zullen in het grauw gewaad
+    onzer kleine en schaarsche daden schrijden,
+    wij zullen hunne schamelheid belijden
+    met heldren blik en ons hierin verblijden
+    dat zij van heerlijkere zijn het zaad.
+
+    Wij zullen U niet zien, Lichtende Vrede;
+    wij zullen niet voelen Uw zaligheid,
+    een golf van glans, omvloeien onze leden;
+    wij zullen 't hunkeren naar uw zachtheden
+    meedrage', ongelescht, door de eeuwigheid.
+
+
+
+
+ +------------------------------------------------------+
+ |                                                      |
+ |           OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER:               |
+ |                                                      |
+ | De volgende correcties zijn in de tekst aangebracht: |
+ |                                                      |
+ |  Bron (B:) -- Correctie (C:)                         |
+ |                                                      |
+ |  B:  Zijn energiek gezlcht met den                   |
+ |  C:  Zijn energiek gezicht met den                   |
+ |  B:  »groote koeriers«'                              |
+ |  C:  »groote koeriers«                               |
+ |  B:  Russischen »diplomatieken wagen«!.              |
+ |  C:  Russischen »diplomatieken wagen«!               |
+ |  B:  niet in tijds terug zijn?'                      |
+ |  C:  niet in tijds terug zijn?«                      |
+ |  B:  Trotzky, Zinowiew Liebknecht                    |
+ |  C:  Trotzky, Zinowiew, Liebknecht                   |
+ |  B:  ook verhinderen juiste kleine,                  |
+ |  C:  ook verhinderen juist kleine,                   |
+ |  B:  te pogen de stad als grootindustrieeel          |
+ |  C:  te pogen de stad als grootindustriëel           |
+ |  B:  Het wit- en rood                                |
+ |  C:  Het wit en rood                                 |
+ |  B:  kan niet verder« De auto's                      |
+ |  C:  kan niet verder.« De auto's                     |
+ |  B:  lichte pijn van teleurstelli g.                 |
+ |  C:  lichte pijn van teleurstelling.                 |
+ |  B:  puin opgeruimd, eld rs bleef                    |
+ |  C:  puin opgeruimd, elders bleef                    |
+ |  B:  een indruk, die b klijft.                       |
+ |  C:  een indruk, die beklijft.                       |
+ |  B:  den kogeldoorschoten r emlin-muur.              |
+ |  C:  den kogeldoorschoten Kremlin-muur.              |
+ |  B:  zuidoosten, tot de m esten met                  |
+ |  C:  zuidoosten, tot de meesten met                  |
+ |  B:  en de b treurenswaardige overwoekering          |
+ |  C:  en de betreurenswaardige overwoekering          |
+ |  B:  russische en teve s der wereldrevolutie         |
+ |  C:  russische en tevens der wereldrevolutie         |
+ |  B:  De zaak waaroor ge geleefd                      |
+ |  C:  De zaak waarvoor ge geleefd                     |
+ |  B:  onverschilligheid, wanbegip en tegenwerking     |
+ |  C:  onverschilligheid, wanbegrip en tegenwerking    |
+ |  B:  was, »partijloos«; bemoeide                     |
+ |  C:  was »partijloos«; bemoeide                      |
+ |  B:  bijwoonde der communisti che partij.            |
+ |  C:  bijwoonde der communistische partij.            |
+ |  B:  leerde het communisme begijpen                  |
+ |  C:  leerde het communisme begrijpen                 |
+ |  B:  er is thuis alijd zooveel te doen.«             |
+ |  C:  er is thuis altijd zooveel te doen.«            |
+ |  B:  gaan ze naar een kinderkolonie.                 |
+ |  C:  gaan ze naar een kinderkolonie.«                |
+ |  B:  tot haar, kunt u mij niet daarheen              |
+ |  C:  tot haar, »kunt u mij niet daarheen             |
+ |  B:  Och ja wel«, luidde het antwoord                |
+ |  C:  »Och ja wel«, luidde het antwoord               |
+ |  B:  weezen en verwaaarloosde kinderen               |
+ |  C:  weezen en verwaarloosde kinderen                |
+ |  B:  op een lommerijken tuin                         |
+ |  C:  op een lommerrijken tuin                        |
+ |  B:  gedekt met sneeuwit damast                      |
+ |  C:  gedekt met sneeuwwit damast                     |
+ |  B:  Waren wij maar niet zoo arm.                    |
+ |  C:  Waren wij maar niet zoo arm,                    |
+ |  B:  oneindig beter had dan thuis,                   |
+ |  C:  oneindig beter was dan thuis,                   |
+ |  B:  op de microben dan......                        |
+ |  C:  op de microben dan......«                       |
+ |  B:  scholen of kinderkolonies te bezoeken           |
+ |  C:  scholen of kinderkolonies te bezoeken.          |
+ |  B:  van welk keizerlijk theater zoud n die          |
+ |  C:  van welk keizerlijk theater zouden die          |
+ |  B:  verwaarloozing, reeds als een bittere vloed     |
+ |  C:  verwaarloozing, rees als een bittere vloed      |
+ |  B:  te gaan en r eds op weg daarheen                |
+ |  C:  te gaan en reeds op weg daarheen                |
+ |  B:  individualistisch-dekadente danskunst[4]        |
+ |  C:  individualistisch-dekadente danskunst[4].       |
+ |  B:  maar een uiterste kracht inspanning redt hen    |
+ |  C:  maar een uiterste krachtsinspanning redt hen    |
+ |                                                      |
+ +------------------------------------------------------+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Uit Sowjet-Rusland, by Henriette Roland Holst
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK UIT SOWJET-RUSLAND ***
+
+***** This file should be named 29590-8.txt or 29590-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/9/5/9/29590/
+
+Produced by André Engels and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/29590-8.zip b/29590-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..369a68b
--- /dev/null
+++ b/29590-8.zip
diff --git a/29590-h.zip b/29590-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..6ccecb0
--- /dev/null
+++ b/29590-h.zip
diff --git a/29590-h/29590-h.htm b/29590-h/29590-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..d946416
--- /dev/null
+++ b/29590-h/29590-h.htm
@@ -0,0 +1,5578 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.1//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml11/DTD/xhtml11.dtd">
+
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="nl">
+  <head>
+    <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" />
+    <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
+    <title>
+      The Project Gutenberg eBook of Uit Sowjet-Rusland, by Henriette Roland Holst.
+    </title>
+    <style type="text/css">
+
+body {margin-left: 8%; margin-right: 8%;}
+
+h1 {text-align: center; clear: both; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; font-size: 275%;}
+h2 {text-align: center; clear: both; margin-top: 5em; font-size: 100%;}
+h3 {text-align: center; clear: both; margin-top: 3em;}
+
+h2.tinfo {margin-top: 1.5em; font-size: 125%; letter-spacing: 0.2em;}
+h2.ch    {font-size: 120%;}
+p         {margin-top: .4em; margin-bottom: .4em; text-align: justify; text-indent: 1em;}
+
+div.tpv    {margin-top: 3em; margin-bottom: 5em; text-align: center;}
+div.druk   {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; font-size: 110%;
+            text-align: center; white-space: pre; font-weight: bold; clear: both;}
+div.auteur {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; font-size: 190%;
+            text-align: center;}
+
+hr         {width: 33%; clear: both;
+            margin-top: 1em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto;}
+hr.tb      {border-style: none;}
+hr.chbegin {width: 5%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em;}
+hr.fnsep   {width: 10%; margin-top: 0.5em; margin-bottom: 1em; margin-left: 0; margin-right: 0; text-align: left;}
+hr.chend   {width: 15%; margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1.5em;}
+
+.pagenum  {/* uncomment the next line for invisible page numbers */
+           /* visibility: hidden;  */
+           position: absolute; text-indent: 0em; font-style: normal;
+           left: 93%; font-size: 90%; text-align: right; color: #888888;}
+
+/* TABLES */
+table        {margin-left: auto; margin-right: auto;
+              padding: 0; border: 0; border-collapse: collapse;}
+table.inhoud {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; font-size: 133%;
+              margin-left: auto; margin-right: auto; width: 16em;
+              text-align: left;}
+td.blz    {width: 2em; text-align: right; vertical-align: bottom;}
+td.inh    {text-align: left;}
+
+/* ALIGN */
+.right      {text-align: right;}
+.floatleft  {float: left; width: auto;}
+
+.g        {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em; font-weight: normal; font-style: normal;}
+.gh3      {letter-spacing: 0.2em; margin-right: -0.2em; font-weight: bold; font-style: normal;}
+span.corr {border-bottom: 1px dotted red;}
+span.info {border-bottom: 1px dotted green;}
+abbr      {border-bottom: 1px dotted green;}
+
+/* FOOTNOTES */
+.footnote        {margin-left: 7%; margin-right: 7%; font-size: 0.9em;}
+.footnote p      {text-indent: 3em;}
+.footnote .label {position: absolute; right: 84%; text-align: right; text-decoration: none; letter-spacing: 0.1em;}
+.fnanchor        {vertical-align: 0.1em; font-size: 0.9em; text-decoration: none; letter-spacing: 0.1em; margin-left: 0.2em;}
+
+/* POETRY */
+.poem         {margin-left: auto; margin-right: auto;}
+.poem br      {display: none;}
+.poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+
+.poem span.i0 {display: block; margin-left: 0em; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+
+/* Transcriber Note */
+.TNbox    {margin: 5% 10% 5% 10%; border: 1px solid; padding: 1em; background-color: #dddddd; font-family: sans-serif; font-size: 90%;}
+.TNbox h1 {font-variant: small-caps; font-size: 130%; letter-spacing: 0;}
+.TNbox p  {text-indent: 0em; margin-top: 0.7em; margin-bottom: 0.7em;}
+.TNbox table {width: 100%; font-size: 90%;}
+.TNbox th    {text-align: left;}
+.TNbox td    {text-align: left; vertical-align: top;}
+td.td2 {width: 20%;}
+td.td4 {width: 40%;}
+
+   </style>
+  </head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Uit Sowjet-Rusland, by Henriette Roland Holst
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Uit Sowjet-Rusland
+       Beelden en beschouwingen
+
+Author: Henriette Roland Holst
+
+Release Date: August 3, 2009 [EBook #29590]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK UIT SOWJET-RUSLAND ***
+
+
+
+
+Produced by André Engels and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<div class="TNbox">
+ <h1>Opmerkingen van de bewerker</h1>
+
+ <p>De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, verouderde spelling.<br />
+  Daarnaast zijn veel woorden verschillend gespeld.
+  Er is geen poging gedaan dit te corrigeren of de tekst te moderniseren.<br />
+  Inconsistent gebruik van verbindingsstreepjes is behouden.</p>
+
+ <p>Overduidelijke, druk- en spelfouten in het origineel zijn gecorrigeerd;
+  deze zijn voorzien van een <span class="corr" title="Bron: dnnne roed stipppellijn">dunne
+  rode stippellijn</span>, waarbij de Brontekst via een zwevende pop-up beschikbaar is.</p>
+
+ <p>Een overzicht van de aangebrachte correcties is te vinden aan
+ <a href="#correctie">het eind van dit bestand</a>.</p>
+
+ <p>Voetnoten zijn hernummerd en verplaatst naar het eind van het hoofdstuk.</p>
+</div>
+
+<div class="tpv">
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_1">[1]</a></span></p>
+
+<h1>UIT SOWJET-RUSLAND</h1>
+
+<div class="auteur">BEELDEN EN BESCHOUWINGEN<br />
+DOOR HENRIETTE ROLAND HOLST</div>
+
+<table class="inhoud" id="INHOUD" summary="inhoudsopgave">
+<tbody>
+  <tr><td class="right"><span class="floatleft"><a href="#INHOUD">INHOUD</a></span> bladz.</td><td class="blz"><a href="#p_1">1</a></td></tr>
+  <tr><td class="inh"><a href="#TER_INLEIDING">TER INLEIDING</a></td><td class="blz"><a href="#p_3">3</a></td></tr>
+  <tr><td class="inh"><a href="#I">I.</a> DE HEENREIS</td><td class="blz"><a href="#p_5">5</a></td></tr>
+  <tr><td class="inh"><a href="#II">II.</a> HET UITZICHT DER DINGEN</td><td class="blz"><a href="#p_21">21</a></td></tr>
+  <tr><td class="inh"><a href="#III">III.</a> SCHADUWEN OVER HET LAND</td><td class="blz"><a href="#p_33"> 33</a></td></tr>
+  <tr><td class="inh"><a href="#IV">IV.</a> VOORGANGERS EN BELICHAMERS</td><td class="blz"><a href="#p_44"> 44</a></td></tr>
+  <tr><td class="inh"><a href="#V">V.</a> DE VROUWEN IN RUSLAND</td><td class="blz"><a href="#p_55"> 55</a></td></tr>
+  <tr><td class="inh"><a href="#VI">VI.</a> KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE EN NIEUWE SCHOONHEID</td><td class="blz"><a href="#p_83"> 83</a></td></tr>
+  <tr><td class="inh"><a href="#VII">VII.</a> KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE EN NIEUWE SCHOONHEID (slot)</td><td class="blz"><a href="#p_107">107</a></td></tr>
+  <tr><td class="inh"><a href="#VIII">VIII.</a> DE TERUGREIS</td><td class="blz"><a href="#p_116">116</a></td></tr>
+  <tr><td class="inh"><a href="#IX">IX.</a> TOT SLOT</td><td class="blz"><a href="#p_134">134</a></td></tr>
+  </tbody>
+</table>
+
+<div class="druk">
+UITGEGEVEN DOOR W. L. &amp; J. BRUSSE'S
+UITGEVERS MAATSCHAPPIJ, ROTTERDAM, IN
+OPDRACHT VAN HET KOMITEE TOT PROPAGANDA
+ONDER DE INTELLEKTUEELEN VOOR
+HULPVERSCHAFFING AAN SOWJET-RUSLAND
+(KOMPINRUS)
+</div>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_2">[2]</a></span></p>
+</div>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_3">[3]</a></span></p>
+
+<h2 style="margin-top: 8em;"><a id="TER_INLEIDING"></a>TER INLEIDING.</h2>
+
+<hr class="chbegin" />
+
+<p>Een heldere allervroegste voorjaarsdag. Kraaiende hanen, bloeiende
+hazelaars. Natuur-ontwaken vóór den tijd.</p>
+
+<p>Een breede diepe sloot vol water; een heel smal plankje voert er over,
+glibberig en half-vergaan. Achter die sloot gaat mijn pad verder; dáár
+ligt het land, waar ik heen wil, open. Besluiteloos sta ik en draal,
+zet één voet dwars over het plankje, trek hem weer terug. Een
+wonderlijke gedachte duikt op: &bdquo;Als ik er over kom, ga ik nog in dit
+voorjaar naar Rusland&rdquo;. Dwaze gril of ingeving? Ik weet het niet, maar
+&bdquo;iets&rdquo; dringt mij het plankje op... ik ga de sloot over... Nu <i>weet</i>
+ik, dat ik doorzetten zal.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Een grijze dag, einde April. Een naargeestig vertrek: het passenbureau
+te Rotterdam. Menschen komen, nemen plaats vóór het hekje, wachten,
+worden geholpen, gaan weg.</p>
+
+<p xml:lang="de">&bdquo;Ein Durchreise-Visum für Berlin? Wo wollen Sie denn hin?&rdquo;</p>
+
+<p xml:lang="de">&bdquo;Nach Russland&rdquo;.</p>
+
+<p>Plotselinge stilte. Algemeene on-sympathieke belangstelling in mijn
+persoon. Het is, of ik gezegd heb: &bdquo;naar de hel&rdquo;.</p>
+
+<p xml:lang="de">&bdquo;Bedaure sehr, ich kann Ihnen das Visum nicht geben.&rdquo;</p>
+
+<p>De stem binnen in zegt: &bdquo;ik ga toch.&rdquo;</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Een arbeiderswoning, aan den buitenkant van een duitsch grensdorp. Zoo
+pas aangekomen. Middernacht. Het licht brandt nog hoog in mijn kamer.
+Uit het andere vertrek roept een stem: &bdquo;<span xml:lang="de">Wollen Sie sogleich das Licht
+<span class="pagenum"><a id="p_4">[4]</a></span>austun</span>&rdquo;. Ja, het was dom van mij, dit niet te bedenken. In het donker
+ontkleed ik mij. De dag bracht vele indrukken.</p>
+
+<p>Pas tegen den morgen val ik in slaap.</p>
+
+<p>Ik ontwaak door een droomgezicht: een smalle, steenen trap, die steil
+en diep afdaalt naar een ondergrondsch water. Het geheel heeft de
+sfeer van de <span xml:lang="fr">oubliettes</span> van een of ander middeneeuwsch kasteel. Ik
+gevoel mij beklemd. &bdquo;Wat een ellendige droom: geen gelukkig
+voorteeken&rdquo;.</p>
+
+<p>Ik slaap weer in: onmiddellijk zie ik weer de trap, steil en diep,
+afdalen naar dat donkere water, maar... ditmaal stijgt zij aan den
+overkant daarvan weer omhoog.</p>
+
+<p>Als ik opnieuw ontwaak, is het gevoel van beklemming geweken. Toeval
+en onzin, of... wijsheid van het onderbewuste? Wie zal het zeggen?</p>
+
+<hr class="chend" />
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_5">[5]</a></span></p>
+
+<h2><a id="I"></a>I.</h2>
+
+<h2 class="tinfo">DE HEENREIS.</h2>
+
+<hr class="chbegin" />
+
+<p>In Berlijn begon de geduldproef: ettelijke honderden afgevaardigden
+van verschillende landen, communisten, roode vakbonders en roode
+jeugd, waren daar verzameld. Allen wilden naar Moskou voor de
+kongressen, maar het gelijktijdig overbrengen van zoovele pelgrims
+ging niet gemakkelijk. Men moest wachten op passen, visa,
+reisgelegenheid,&mdash;dagen lang, somtijds weken. En het wachten verdroot.
+De tropische hitte in de ontzaglijke steenwoestenij, die Berlijn is,
+matte af en enerveerde. Daarbij kwam de innerlijke onrust. Allen
+voelden haar; het meest zij, die voor de eerste keer gingen. Tusschen
+hen en het doel hunner wenschen lagen talrijke kwade kansen. Nog
+minder dan een gewoon mensch, is een communist ooit zeker, werkelijk
+te komen, waar hij komen wil.</p>
+
+<p>Berlijn was als een oven in die dagen; een paar maal ratelde het
+onweer door de straten en gudste de regen, maar die buien brachten
+geen verkoeling en weldra brandde de zon weer als te voren.</p>
+
+<p>Op het weeke asfalt, tusschen de gloeiende steengevaarten, stonden of
+zaten de oorlogsinvaliden met hun bedelnap, het opzij-gesmeten
+wrakhout van den grooten oorlog. Velen hadden hun standplaats aan den
+hoek van een straat of voor den ingang der groote warenhuizen, anderen
+onder de spoorwegbruggen van de Stadtbahn, waar de treinen
+onophoudelijk overheen donderen. Het aangrijpendst zijn die met de
+doode oogen; hun beeld laat u niet los. Eén paar van zulke
+menschelijke wrakken is mij vooral bijgebleven. De een, een blinde,
+bespeelt een soort miniatuur-orgeltje; zijn handen glijden over de
+toetsen, zijn beenen maken onophoudelijke, gejaagde trapbewegingen.
+Naast hem staat <span class="pagenum"><a id="p_6">[6]</a></span>zijn makker, die zien kan en fiedelt. Een allerliefst
+gezicht heeft de vedelaar, zacht, gevoelig en melancholisch, een
+gezicht om nooit te vergeten. En allebei zijn ze zóó jong, zóó
+jong.... Je hart krimpt ineen als je denkt hoelang ze nog kunnen
+leven, hoe lang nog staan spelen onder de spoorwegbrug, het geluid van
+hun spel verloren gaande in het geratel der treinen.</p>
+
+<p>Ik zou het aantal dier invaliden met een vaste standplaats niet durven
+schatten; het zijn er honderden en honderden, en zij vormen slechts
+een klein deel van het totaal. De meesten trekken rond, in troepjes,
+van straat tot straat en van huis tot huis; op de binnenplaatsen der
+groote woonkazernen zingen ze een lied en wachten of barmhartige
+menschen hun uit een der vele vensters daarboven wat zullen toewerpen.
+Mijn <span xml:lang="de">Wirtin</span>, de weduwe van een goed strijder in de oude beweging,
+zegt: &bdquo;de meeste arbeiders geven iets: een paar <span xml:lang="de">groschen</span>, een stukje
+brood. Meer kàn men niet geven; er komen er te velen, soms den
+geheelen morgen achtereen. De bourgeoisie geeft dikwijls heelemaal
+niets. Ach, wat een ellende&rdquo;. De tranen schieten haar in de keel. Mijn
+<span xml:lang="de">Wirtin</span> is zelf een gebroken stakkerd. De oorlog heeft haar den man
+geroofd en den oudsten zoon. De man, die een hartkwaal had, kwijnde
+weg; de zoon bezweek in een veldhospitaal in Frankrijk aan een hevige
+longontsteking. Hij was sterk, vroolijk en begaafd, de oogappel zijner
+moeder. De tweede zoon, een zachte, zwakke jongen met een gezicht als
+een meisje, een geboren idealist en pacifist&mdash;&bdquo;ik heb op niemand
+geschoten&rdquo;, verzekert hij mij en ik voel, dat hij waarheid spreekt&mdash;,
+kreeg óók longontsteking, in Rusland. Op een open slede moest de zwaar
+zieke worden vervoerd. Hij is er nooit geheel bovenop gekomen. &bdquo;Toen
+mijn broer dood was, heb ik aan mijn moeder gezworen, dat ik niet weer
+terug zou gaan&rdquo;, vertelt hij; &bdquo;ik wist, dat ze krankzinnig zou worden
+van verdriet, zoo ze mij ook nog moest verliezen.&rdquo; Een heelen winter
+lang verborg hij zich thuis; bij een klopjacht op deserteurs werd hij
+gevonden, meegenomen en voor den krijgsraad gebracht. Hij kreeg een
+jaar vestingstraf en is gedurende dat jaar chronisch verhongerd.
+&bdquo;Zoo'n honger, als wij gevangenen geleden hebben&rdquo;, zegt hij, met een
+hulpeloozen blik in zijn zachte oogen, &bdquo;dat is iets verschrikkelijks.
+Wij voelden niet meer, dat we een buik hadden van den honger&rdquo;. Vóór
+het <span class="pagenum"><a id="p_7">[7]</a></span>einde van zijn straftijd werd hij ziek; ondervoeding en pleuris
+hebben hem voorgoed een knak gegeven; tot werken is hij niet meer in
+staat....</p>
+
+<p>De bedelende oorlogsinvaliden zijn wel het schokkendste verschijnsel
+in de Berlijnsche straten, maar daarom nog het droevigste niet.
+Misschien zijn dat de vele oude vrouwen, die kranten of bloemen of
+lucifers verkoopen, arme oudjes, sjofel maar toch proper in de
+kleeren, met oneindig moede, oneindig treurige en oneindig bezorgde
+gezichten, geen sprankje meer van protest of hoop in blik en houding,
+pathetisch in hun stomme, half versteende gelatenheid. Of misschien
+zijn het de jonge kinderen van dertien, veertien jaren, die men 's
+avonds bij bosjes tegenkomt&mdash;meisjes kan men ze niet noemen, maagden
+zijn het niet meer&mdash;geblanket en half naakt, cynisch lachend tegen
+oude verdorvelingen, die hen tegen zich aandrukken en wier lusten ze
+moeten voldoen.</p>
+
+<p>Ja, dat is, geloof ik, wel het droefst van alles; al die jonge levens
+te zien, in den knop aangevreten door afschuwelijk bederf en het zelf
+niet beseffend.</p>
+
+<p>Zoo was Berlijn; ordelijk en voor den oppervlakkigen blik zelfs
+levenslustig, met de bloemenslingers, als in de jaren vóór den oorlog,
+weer kleurig afhangend van de balkons der deftige huizen, de parken
+welverzorgd als goed gekamde en geschuierde menschen, de uitstalkasten
+der winkels weer vol verleidingen van lekker eten en mooie kleeren en
+de bierhuizen met muziek, in den warmen avond vol naar verstrooiing
+dorstig volk. Maar onder het bedriegelijk masker van levenslust
+grijnzen ellende, verarming en ontbinding u allerwegen aan.</p>
+
+<p>Eindelijk, na negen dagen is onze wachttijd ten einde; te Stettin
+schepen wij ons in. De groote meerderheid der passagiers zijn
+&bdquo;bolschewiki&rdquo;. &bdquo;Was de verhouding in de voornaamste kapitalistische
+landen zoo, als zij hier op 't schip is&rdquo;, zegt onze geleider, &bdquo;dan had
+de revolutie gewonnen spel&rdquo;. Een internationaal gezelschap zijn wij:
+Duitschers, Hollanders, Hongaren, Franschen, Italianen, Spanjaarden,
+Grieken en Australiërs. Bij de overige eerste-klasse passagiers zijn
+een paar &bdquo;Baltische baronnen&rdquo; met hun familie, die naar Estland
+terugkeeren. Zij en wij beloeren elkaar met verholen vijandelijkheid.</p>
+
+<p>Als tusschendekpassagiers voert de boot een heel transport <span class="pagenum"><a id="p_8">[8]</a></span>duitsche
+kinderen mee, onder geleide van een paar verpleegsters op weg naar
+Finland, om daar den zomer door te brengen. Alles kinderen van witte
+gardisten, die geholpen hebben de finsche revolutie neer te slaan. Een
+gelijk aantal finsche kinderen zal de zomervakantie in Duitschland
+doorbrengen. Zoo versterkt de bourgeoisie haar banden van
+internationale saamhoorigheid.</p>
+
+<p>Welk een bekoring ligt er in zulk een zeevaart, wanneer men, met vele
+strijdmakkers te zamen, op weg is naar het land waar het eerste
+schemerende gloren der communistische gemeenschap is opgegaan! Velen
+van ons hadden elkaar nooit ontmoet, maar men weet van elkaar, men
+kent elkaars denkbeelden, men weet, waarin men overeenstemt en waarin
+verschilt. Op het dek worden de linnen stoelen uit elkaar gehaald;
+gemakkelijk achterover geleund, de oogen gevestigd op de witte kuiven
+der aanrollende golven of de strakke lijn der langgerekte eilanden,
+waaraan we voorbij varen, beginnen de gesprekken: een zacht, gedempt
+praten in groepjes van twee of drie. Men weet nooit, wie aan boord is:
+de geleider heeft ons op 't hart gedrukt om voorzichtig te zijn. Op de
+boot en ook nog te Reval behooren wij ons zoo te gedragen, dat men zoo
+min mogelijk op ons let. Maar zijn raad wordt allesbehalve stipt
+opgevolgd. Velen van ons groot gezelschap&mdash;er zijn tusschen de vijftig
+en zestig &bdquo;bolschewiki&rdquo; aan boord&mdash;zijn jong, overmoedig en
+luidruchtig. Er wordt geschertst en gelachen en luid geboomd en heftig
+geredetwist. In Reval gebeuren erger dingen, die den geleider woedend
+maken. &bdquo;Zoo'n ongedisciplineerde bende heb ik nog nooit naar Moscou
+gebracht&rdquo;, zegt hij verontwaardigd. Zijn energiek <span class="corr" id="corr01" title="Bron: gezlcht">gezicht</span>
+met den nerveuzen mond en de felle oogen vertrekt in toorn.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>De russische revolutie heeft noodig verschillende vormen van
+zelfopoffering en het bestaan der &bdquo;groote koeriers&rdquo;<span class="corr" id="corr02" title="Bron: '"></span>
+is er ééne, zeer eigenaardige, van. Een koerier der Sowjet-republiek
+moet een mensch zijn met vele bijzondere eigenschappen; hij moet zijn
+voorzichtig en beleidvol; hij moet beschikken over takt, geduld en
+menschenkennis, een groot verantwoordelijkheidsgevoel, een energie,
+die alle bezwaren en belemmeringen enkel ziet als zoovele puzzles om
+op te lossen, en een vindingrijkheid, die ze op te lossen vermag; een
+tegenwoordigheid <span class="pagenum"><a id="p_9">[9]</a></span>van geest, die nooit faalt, ook niet in de meest
+onverwachte omstandigheden, en een onverschrokkenheid, die elk gevaar
+rustig onder de oogen ziet. Onze geleider bezat al deze eigenschappen
+in hooge mate. Van kleinen jongen af aan in illegaal werk&mdash;het over de
+grens brengen van revolutionaire literatuur&mdash;geschoold, was
+hij sedert de Oktober-revolutie koerier in dienst der
+Sowjet-republiek. Hij vervulde zijn taak met groote toewijding en
+werkelijk meesterschap. Inspannend en zenuwsloopend was die taak ook
+nu nog, ofschoon niet in alle opzichten te vergelijken met wat zij
+geweest was in de eerste bestaansjaren der republiek, toen zijn weg
+hem vaak voerde door verwoeste streken tusschen de linies van den
+vijand heen, de jaren, toen hij te voet, te paard, per rijtuig, per
+slede, soms honderden kilometers afleggen moest. Onder de huidige
+omstandigheden is de fysieke inspanning voor de &bdquo;groote koeriers&rdquo; tot
+een minimum teruggebracht, de zenuwsloopende verantwoordelijkheid
+echter is erger geworden, nu zij geregeld de &bdquo;diplomatieke post&rdquo; van
+en naar Moscou moeten overbrengen, waartoe niet enkel goederen, maar
+ook menschen behooren, zooals wij. Wie onze energieke kameraad aan het
+werk zag bij vertrek en aankomst te Stettin en Reval om alles te
+regelen en te bestieren voor zijn groot &bdquo;transport&rdquo;, wie wist hoe hij
+'s nachts in den trein, wanneer wij rustig lagen te slapen op onze
+breede gemakkelijke bedden, om beurt met een paar anderen de wacht
+hield bij de bagage, die verwonderde zich niet over zijn holle oogen,
+zijn lichtgeprikkeldheid en zijn nerveuze manieren; die wenschte hem,
+vol stille bewondering voor zooveel toewijding en wilskracht, spoedig
+een paar weken verpoozing toe in een rusthuis diep in het woud... Maar
+misschien had zijn leven hem onontvankelijk gemaakt om de stilte der
+natuur te voelen als een weldaad of zelfs om haar te verdragen.
+Misschien is zichzelven daarvoor onontvankelijk te maken, het grootste
+offer dat zij brengen, die jaar in jaar uit hun werk verrichten in
+geroezemoes en gewoel.</p>
+
+<p>Den 7den Juni 'smorgens heel vroeg kwamen wij te Reval aan.
+Verrukkelijk lag de diepe, breede baai in de zuivere morgenklaarte en
+in het midden der baai rees de stad, een feest voor de oogen,
+verrassend door haar half-russischen, half-Europeeschen bouwtrant. De
+slanke, sobere torens der Duitsche gothiek boorden de lucht in,
+uitrijzend hoog boven <span class="pagenum"><a id="p_10">[10]</a></span>de zware
+goudglinsterende koepels der Byzantijnsche kerken. De vroegere wallen
+waren in boulevards en groene parken herschapen, maar een groot
+gedeelte van den ouden stadsmuur stond nog overend, door de massieve,
+vierkante torens der middeneeuwsche vestingwerken onderbroken. Daar,
+waar vlak achter het marktplein, het oudste stadsdeel op een steilen
+kegel omhoog rees, hadden vroegere geslachten den hoogen loodrechten
+rotswand aan één zijde als muur gebruikt: boven zijn ongenaakbare
+steilte troonden de oude domkerk, de groote nieuwe Russische
+kathedraal en de vroegere citadel.</p>
+
+<p>Het schip legde aan; aan de kade stonden de vuile, smalle, verhavende
+russische wagentjes met baardige koetsiers in lange jassen. Maar wij
+hadden ze niet noodig; toen, een paar uur later, de tijd gekomen was
+om van boord te gaan, marcheerden we in groepjes naar Hotel Petrograd,
+de zetel der russische missie. De Sowjet-vaan, verrafeld en
+verschoten,<a id="FNa_1_1" href="#FN_1_1" class="fnanchor">1)</a> woei uit van het dak. Het gebouw doet denken aan een
+eenvoudig hotel in een of ander afgelegen zwitsersche provincieplaats,
+men verwacht de diligence met de postpaarden te zien aanrijden.</p>
+
+<p>Het is bijna geheel door de bureaux der missie ingenomen; logeeren kan
+men er niet, maar wel eten, en wij kregen een goed ontbijt voor de
+helft van den prijs, dien men ons elders zou hebben afgenomen. Onze
+geleider liet geld voor ons wisselen en gaf ons aanwijzingen over het
+koopen van proviand voor de reis naar Moscou; verder waren wij vrij om
+ons dien dag, zoo goed wij konden, in Reval te vermaken, mits wij
+zorgden, 's avonds op den bepaalden tijd aan den trein te zijn.</p>
+
+<p>Reval is vol schilderachtigheden. Het oude stadsdeel is zoo goed als
+ongerept gebleven; het is een genot te lanterfanten op het rustige,
+wel-omslotene marktplein, of te dwalen langs de nauwe straten en
+steegjes met de deftige patriciershuizen uit vroeger eeuwen, of, onder
+een der oude poorten door, langs trappen omhoog te stijgen, zoekend
+een plaats in de bovenstad, waar het heerlijke uitzicht opengaat naar
+de benedenwijken, de haven, de lange kustlijn van de baai met haar
+landhuizen en parken, en, ver weg, achter de spiegelgladde <span class="pagenum"><a id="p_11">[11]</a></span>baai, de
+groote, donkerblauwe zee. De nieuwe stad is heel anders, banaal en
+zonder karakter, maar toch behoorlijk op een zomerschen dag, wanneer
+de rijkbloeiende lindenlanen op de breede boulevards de lucht ringsom
+geurig maken en de groote pleinen fleurig zijn van bloemen en gazons.</p>
+
+<p>Aan de haven is druk vertier van overzeesche booten en vrachtschepen:
+de snel toenemende doorvoerhandel naar Sowjet-Rusland brengt er de
+stad weer bovenop.</p>
+
+<p>Maar ondanks den toover van het verleden en de bekoring van ligging en
+omgeving, is Reval een allerellendigste stad. De moreele atmosfeer is
+ondragelijk. Men voelt overal de korruptie, het bederf, dat het
+Entente-goud verspreidt. Men ruikt den stank ervan, men voelt de
+rustelooze pogingen eener internationale bende schavuiten, om zich
+door woeker en bedrog, door het uitbuiten der ellende van
+Sowjet-Rusland, te verrijken, als een sterken alom tegenwoordigen wil
+om zich heen. Dronkenschap is op straat, in de café's en restauraties
+een zoo gewoon verschijnsel, dat niemand er op let; het volk zuipt
+gemeenen brandewijn, de rijkaard fijnen franschen wijn of champagne.
+Alles is te krijgen in Reval, als men betalen wil. De winkels liggen
+propvol met allerlei delicatessen, zuidvruchten, zoetigheden en
+weelderig gebak. Een bijzonderheid is het fijne, sneeuwblanke
+tarwebrood, uit amerikaansch patentmeel vervaardigd; het wordt overal
+aan stalletjes en kraampjes verkocht; een broodje, zoo groot als een
+nederlandsch kadetje kost 10 Esthische mark, een chinaasappel veertig
+à vijftig, een middagmaal in een der hotels op zijn minst honderd, een
+slaapkamer, zoo vies, dat je niet durft rondkijken en vol ongedierte,
+175 à 250 mark.<a id="FNa_2_2" href="#FN_2_2" class="fnanchor">2)</a></p>
+
+<p>Maar met de Revalsche hotels behoefden wij ditmaal geen kennis te
+maken; tegen middernacht vertrok onze trein, en hoezeer apprecieerden
+wij, na een dag, die om half vier 's morgens begonnen was, den
+geriefelijken Russischen &bdquo;diplomatieken wagen&rdquo;!<span class="corr" id="corr03" title="Bron: ."></span></p>
+
+<p>Wij strekten ons behagelijk neer en sliepen.</p>
+
+<p>Zacht wiegend rijden de russische treinen. Zij hebben niet <span class="pagenum"><a id="p_12">[12]</a></span>zoo'n
+haast als de onze en maken minder geraas; ook de fluitjes en
+toeterseinen klinken gedempter en zachter. Men richt zich in op een
+reis van eenige dagen, beschouwt den trein als zijn tijdelijk tehuis,
+men keuvelt, drinkt thee, eet en babbelt. Soms stopt de trein in geen
+uren en als hij stopt, is het dikwijls aan een klein stationnetje of
+in 't vrije veld en voor een lang oponthoud; men kan zich vertreden,
+bloemen gaan plukken in de wei, een wandeling maken in het bosch. Dit
+alles maakt het reizen in Rusland veel minder vermoeiend dan bij ons;
+of, om het nog juister te zeggen, een treinreis van een paar dagen in
+Rusland (altijd in de gunstige omstandigheden, waarin wij reisden)
+rust uit en ontspant.</p>
+
+<p>Van Narwa, het Esthische grensstation, waar wij den 8sten Juni 's
+morgens aankwamen, zal ik mijn leven lang onthouden, hoe erg ik mij er
+heb geschaamd. Onze trein zou een uur stilstaan, niet langer. Wie de
+stad in wilde, om brieven te verzenden of nog leeftocht te koopen, kon
+gaan, mits hij zorgde op tijd terug te zijn. Maar een der
+poolsche afgevaardigden naar het kongres, dien ik
+op de boot had leeren kennen, lachte om de aanbevelingen van den
+koerier. &bdquo;Jawel, ik ken dat; als men zegt, één uur in Rusland, dan
+bedoelt men er drie. Gaat u gerust met mij mee; ik zal u een prachtig
+uitzicht laten zien op de rivier en de oude vesting van Peter de
+Groote.&rdquo;&mdash;&bdquo;Ja, ik zou graag willen: maar als we nu niet in tijds terug
+zijn?<span class="corr" id="corr04" title="Bron: '">&rdquo;</span></p>
+
+<p>&bdquo;Och kom, wat bent u toch angstig: ik heb het, toen ik drie maanden
+geleden naar Moscou ging, ook gedaan; we hebben hier toen minstens een
+paar uur stilgestaan; u begrijpt toch wel dat alléén het nazien van de
+bagage langer dan een uur duurt.&rdquo; Mijn verleider is een van de meest
+invloedrijke leden der Poolsche partij; een man tusschen de veertig en
+vijftig, die fransch spreekt als een boulevardier, en er uitziet om
+door een ringetje te halen, keurig gesoigneerd en met lichte
+handschoenen. Hij heeft een jaar gezeten in de citadel te Warschau,
+maar is er, bij gelegenheid van den russischen opmarsch, toen de
+politieke gevangenen naar elders werden overgebracht, in geslaagd te
+ontvluchten. &bdquo;Och, een gevangenis is een eigenaardig ding. Als je er
+komt, heb je eerst het gevoel van alles afgesneden te zijn, maar na
+een poosje merk je, dat ook van daar allerlei draden uitgaan tot de
+buitenwereld.&rdquo;</p>
+
+<p>Geestig en gevat is mijn Pool, vol zelfbewustzijn en zekerheid; <span class="pagenum"><a id="p_13">[13]</a></span>het
+zou eenvoudig aanstellerig van mij zijn, niet met hem mee te gaan;
+daarenboven wil ik dolgraag de brug en de vesting zien. Prachtig is
+het gezicht op de rivier, die in een diepe kloof aan onze voeten
+schuimt en met een scherpen elleboog ombuigt naar den langen, grijzen
+muur der oude vesting. Terwijl wij kijken en bewonderen, vertelt mijn
+geleider mij van de gevechten die in deze buurt geleverd zijn; dan
+keeren wij op ons gemak door de breede, armoedige hoofdstraat terug.
+&bdquo;Zouden we ons niet wat haasten? Ik vind het toch vreemd, dat niemand
+van onze menschen meer hier schijnt te zijn.&rdquo;&mdash;&bdquo;Alle tijd, alle tijd,
+als u soms nog iets wilt koopen... ga gerust uw gang.&rdquo; Ik koop nog een
+paar chinaasappelen, dan gaan wij doodkalm verder, naar het spoor, waar
+onze trein staat. Van ver zien wij de kameraden van uit de raampjes
+heftige gebaren maken. Zijn die seinen voor ons? Zouden we toch te
+lang weggebleven zijn? Ja; ze wenken ons toe, om spoed te maken en nu
+we dichter bij komen, hooren we hen schreeuwen in alle talen &bdquo;haast je
+wat&rdquo;; &bdquo;<span xml:lang="de">schneller</span>&rdquo;; &bdquo;<span xml:lang="fr">allons vite</span>.&rdquo; We zetten het op een drafje,
+klauteren hijgend de treeplank op. &bdquo;Waar blijven jullie in godsnaam?
+Zijn jullie gek?&rdquo; &bdquo;Bijna een half uur te laat. De koerier is woedend,
+hij wou den trein al laten vertrekken, maar <span xml:lang="de">Genosse</span> A, en <span xml:lang="de">Genosse</span> B.
+en C. hebben gezegd, dat dat niet mocht; ze wilden jullie niet
+achterlaten in Estland, en dan zonder pas<a id="FNa_3_3" href="#FN_3_3" class="fnanchor">3)</a>.&rdquo; Ach, beste <span xml:lang="de">Genossen</span> A. B. en C. wat zijn we jullie dankbaar, dat die dierbare trein niet
+zonder ons verder is gestoomd.... Stilletjes neem ik mijn plaats weer
+in, maak mij klein in mijn hoekje. Wat schaam ik mij tegenover den
+koerier. Zeker zal hij weer met een vloek hebben gezegd, nog nooit
+zoo'n ongedisciplineerde bende vervoerd te hebben. Dat de jongelui wel
+eens uit den band springen, spreekt vanzelf, maar op mijn jaren....
+Die Polen ook met hun gladde tong; nooit zal ik er meer een gelooven,
+al is hij ook zesmaal uit Warschau ontsnapt.... Zoo vliegen de
+gedachten door mijn hoofd heen en weer. Ondertusschen staat de trein
+nog altijd stil. Zachtjes waag ik het te vragen, waarom we nu niet
+vertrekken. &bdquo;O, toen jullie er toch niet waart, is het personeel maar
+gaan theedrinken.&rdquo; Mijn schaamte begint een beetje te zakken; zij
+<span class="pagenum"><a id="p_14">[14]</a></span>zakt nog meer, als we vlak voor de grens een poos midden in 't veld
+blijven stil staan, om op de russische lokomotief te wachten. Ik
+gebruik de gelegenheid, om den koerier mijn verontschuldigingen aan te
+bieden; hij lacht, schijnt het geval niet heel erg te vinden. Als we
+om 1 uur te Jamburg aankomen en ik hoor, dat we er tot omstreeks
+middernacht zullen blijven, word ik weer wat monterder; dat half uur
+kwam er dan toch niet zoo vreeselijk op aan, dunkt me. Met dat al
+heeft deze geschiedenis gemaakt, dat het maar half tot mij
+doorgedrongen is, toen we de grens passeerden. Ik heb het gevoel of
+iets, waar ik mij lang op verheugde, mij is ontgaan.</p>
+
+<p>Zoodra de trein te Jamburg stil houdt, komen een aantal soldaten
+aanhollen. Zij vormen spalier voor onzen wagon, juichen ons toe en
+zingen de Internationale. De eerste soldaten van het Roode Leger,
+jonge frissche gezichten en op de muts de Sowjetster! De spontane
+hartelijkheid dier kameraden ontroert ons, maar maakt ons ook
+onrustig, want we voelen in haar&mdash;hoe vaak zullen we het nog
+voelen&mdash;het aanroepen van de Europeesche revolutie.</p>
+
+<p>Bij de soldaten bevindt zich een klein tenger ventje, jong nog, in
+uniform, maar zonder wapen. Dat is de politieke commissaris van de
+afdeeling; hij zal onze gids zijn op onzen rondgang door het dorp. Hij
+spreekt een paar woorden duitsch en fransch, en waar zijn woordenschat
+te kort schiet, vult hij die aan met uitroepen, gebaren, lachen en een
+uiterst expressieve mimiek. Een wonderlijk kereltje is die minuscule
+commissaris, met energie en geestdrift voor tien in zijn tengere
+jongenslijf. De Witte Legers, zegt hij, hebben hem een paar tanden
+uitgeslagen; hij spert zijn mond wijd open, om ons de gaten te laten
+zien. Vol afschuw vertelt hij van de groote communistenslachting te
+Jamburg, toen Joedenitsch het plaatsje binnentrok. Hij laat ons de
+plek zien waar honderd-acht-en-zestig genooten vermoord werden. Zijn
+felheid en strijdlust, zijn kinderlijk enthousiasme en kinderlijke
+naïveteit, het is alles nieuw voor ons en verwonderlijk. In hem voelen
+wij voor het eerst de frischheid van ziel, waarmee de russische
+arbeiders het communisme omhelzen, en voelen ook de onstuimigheid van
+hun strijdlust, hun liefde en hun haat.</p>
+
+<p>Jamburg is een oninteressant, armoedig plaatsje, zooals er zeker
+duizenden en duizenden in het Sowjetrijk zijn. Maar wij zullen ons
+bezoek van dien middag nooit vergeten, want daar <span class="pagenum"><a id="p_15">[15]</a></span>in Jamburg zagen wij
+voor het eerst de fundamenten der nieuwe maatschappij, de
+instellingen, die de russische boeren en arbeiders in broederlijken
+arbeid scheppen, verzorgen en in stand houden. Van al wat ik er zag
+maakten deze twee dingen het meeste indruk op mij: de school voor
+ongeletterde soldaten en de vergadering van de Roode Jeugd in haar
+eigen clubgebouw. Wij hadden de kazerne gezien; de kamers waren
+zindelijk en luchtig, maar dit was het bijzondere niet, het bijzondere
+was, dat men voelde: zoo'n kazerne bestaat niet als iets
+afzonderlijks, buiten aanraking met het maatschappelijk leven, maar
+zij staat er midden in. Overal hingen kleurige affiches, spotprenten
+en agitatorische voorstellingen, de meeste zonder artistieke waarde,
+maar zeker geschikt voor hun doel: den soldaten bepaalde eenvoudige
+waarheden omtrent de klasse-tegenstellingen, de rol van het
+Entente-kapitaal, de noodzakelijkheid den strijd vol te houden, enz.
+in te prenten. Nadat wij een aantal kamers doorgeloopen waren, opende
+onze geleider een deur en zeide: &bdquo;In dit lokaal krijgen onze
+ongeletterde kameraden les.&rdquo; Op schoolbanken, over hun lessenaars
+gebogen, zaten een paar dozijn jonge mannen, ijverig aan 't werk; op
+de lessenaars lagen de a.b.c. boekjes, waaruit ze lezen leerden en de
+schriften, waarin hun stijve sterke vingers geduldig de lettervormen
+nabootsten. Ze hadden nog slechts enkele weken les gehad, maar ze
+lazen al kleine lesjes en schreven al woordjes en ze toonden ons hun
+schriften met zekeren trots. Het a.b.c. boekje was speciaal voor
+volwassenen samengesteld; de lessen waren geen flauwe kinderpraat,
+maar handelden over menschen en dingen, waarnaar hun belangstelling
+uitging.</p>
+
+<p>Tusschen hen in stond de meester, een zachte, vriendelijke man, niet
+ouder dan zij zelf, met bloote voeten, in een russische kiel. Hij had
+een glimlach om nooit te vergeten, zuiver als bronwater en zacht als
+de morgenlucht. Ik kan mij geen schooner en passender binnenkomen in
+Sowjet-Rusland voorstellen, dan ons bezoek aan die soldatenschool; wat
+wij zagen was zoo kinderlijk, hoopvol en ontroerend naïef, en tevens
+maakte het zoovele gedachten wakker over den onmetelijken arbeid, die
+nog moet worden verricht...</p>
+
+<p>In de Jeugdclub was dien avond vergadering te onzer eere; wij hadden
+eenige afgevaardigden van jeugdorganisaties bij ons en die moesten
+worden begroet. Het lage, armelijke lokaal <span class="pagenum"><a id="p_16">[16]</a></span>liep vol met jongens en
+meisjes tusschen 14 en 18 jaar; in dit kleine plaatsje telde de
+jeugdorganisatie een paar honderd leden. Aan de wanden hingen
+portretten van leiders en martelaars der wereldrevolutie; Lenin,
+Trotzky, Zinowiew<span class="corr" id="corr05" title="Niet in Bron">,</span> Liebknecht en Luxemburg vindt men in Rusland
+overal, waar arbeiders bijeenkomen. Er werd gezongen en gespeecht in
+allerlei talen, maar wat mij het meest interesseerde, was de
+bekwaamheid en het zelfvertrouwen, waarmee de voorzitter der
+jeugdafdeeling, een heel jonge jongen nog, bijna een kind, de
+bijeenkomst leidde; hij sprak met het gemak en de zekerheid van een
+ervaren propagandist en toch met al de onstuimigheid der jeugd. Er
+moest natuurlijk vertaald worden en een der vertalers, een Pool of een
+Hongaar, hield zelf ook nog een toespraak; hij vertelde, hoe de
+regeering van zijn land zijn vrouw en hun kindje, om wraak te nemen
+over zijn vlucht, in een concentratiekamp hadden opgesloten en hoe hij
+sedert maanden geen enkel bericht van hen ontvangen had.... De tranen
+liepen hem over de wangen, zijn stem stokte; een groot meegevoel met
+de smart van dezen eenzame hing door de zaal.</p>
+
+<p>Toen we terugkeerden naar het station, vonden we aan den berm van den
+weg op het stoffige gras een heel troepje kinderen gelegerd. Twee
+vrouwen, een jonge en een oudere, waakten over hen. Het waren de
+oudste klassen van een school daar in de buurt; ze gingen een
+uitstapje maken naar Petrograd en hadden dien dag vier of vijf uur
+geloopen om aan het station te komen; een paar wonderlijk primitieve
+boerenkarren&mdash;ze stonden er nog, toen we aankwamen&mdash;hadden hun bagage
+vervoerd. Voor logies was gezorgd en proviand moesten ze meenemen naar
+de stad. Ze hadden bij zich groote zakken met hompen zwart brood; dit
+was op reis zoowat hun eenige voedsel. Ze hadden gehoopt met den
+nachttrein naar Petrograd te kunnen reizen, maar nu maakte de chef
+bezwaar. &bdquo;Wat ze dan zouden doen?&rdquo; Ja, dat wisten ze niet; hier
+wachten, waarschijnlijk tot den volgenden trein. De kinderen kauwden
+hun brood en keken ons aan met hun ronde, onnoozele oogen en de beide
+vrouwen, de jonge en de oudere, spraken met ons, lief en rustig en
+blijmoedig, als hadden ze dien dag geen 20 K.M. geloopen en waren ze
+niet gelegerd aan den stoffigen weg met een troep kinderen.</p>
+
+<p>'s Nachts tegen 12 uur, eer de trein vertrok, woonden we <span class="pagenum"><a id="p_17">[17]</a></span>aan het
+station nog een meeting bij voor gedemobiliseerde soldaten. Een
+laatste maning kregen ze mee naar hun dorpen, ver weg in de steppe, om
+trouw te blijven aan de groote beginselen van Sowjet-Rusland en op te
+treden als pioniers daarvan onder hun makkers thuis. De schemer viel,
+toen de meeting gesloten werd; het was al over middernacht, maar we
+waren nu in het land, waar men, om licht te sparen, de klokken drie
+uur vooruit had gezet. Pas tegen éénen stoomde onze trein weg, onder
+gezang de duisternis in; voor onzen wagon stond de dappere kleine
+commissaris, na een dag van zestien uren, te trappelen en te zingen
+met onverminderde energie.</p>
+
+<p>Toen wij den volgenden morgen tegen 9 uur Petrograd naderden, waren de
+zijgangen van onzen wagon nog leeg. Allen waren bezig met aankleeden
+en inpakken, want de bagage moest klaar staan om overgebracht te
+worden naar een anderen trein. Er was geen gelegenheid om acht te
+slaan op de verwoestingen, door de Witte Benden te Gatschina en op
+andere plaatsen aangericht, waar de prikkeldraadversperringen nog aan
+weerskanten van de spoorlijn zichtbaar zijn, noch om zich voor den
+geest te roepen de dagen van angst en ontzetting en exaltatie in
+November '19, toen het leger van Joedenitsch op de hoofdstad aantrok,
+en het aan de opperste inspanning eener heldhaftige schare gelukte, de
+indringers terug te werpen. Zoo somtijds de stoffelijke werkelijkheid
+ons beter in staat stelt, groote historische gebeurtenissen te
+realiseeren, vaak ook verhinderen <span class="corr" id="corr06" title="Bron: juiste">juist</span> kleine,
+bijkomstige omstandigheden, als verstrooiing, materieele zorgen,
+vermoeidheid, ons, om dit op de plaats zelf te doen en doorleven wij
+de meest intense verwerkelijking van dergelijke gebeurtenissen thuis,
+in alleenheid.</p>
+
+<p>Aan het Baltische station, waar wij aankwamen, was een groot geloop en
+samengehok van honderden menschen; mannen, vrouwen, kinderen, allen
+beladen met zakken en pakketten. Men zeide ons, dat zij&mdash;zooals sedert
+eenigen tijd geoorloofd was&mdash;levensmiddelen hadden opgehaald bij de
+boeren. Het leek mij onbegrijpelijk, want men ziet zeer weinig
+landbouwbedrijf in de buurt van Petrograd, uitgezonderd de breede
+gordel aardappel- en groentetuinen, door de arbeiders aangelegd rondom
+de stad en die uiterst zorgvuldig bewerkt schenen. Maar toen wij naar
+Moskou <span class="pagenum"><a id="p_18">[18]</a></span>reisden, waren de veldvruchten in het noorden nog lang niet
+rijp.</p>
+
+<p>In Petrograd bleven wij slechts enkele uren; net lang genoeg om een
+maaltijd te gebruiken in Hotel International en een wandeling te maken
+langs het Admiraliteitskwartier, het Winterpaleis, de Hermitage en
+over den Newsky-Boulevard terug. Het brood smaakte ons bitter, immers,
+wij wisten dat het volk honger leed. De breede straten lagen leeg en
+stil in den fellen zonneschijn, tusschen de steenen schoot het gras
+hoog op. Ik zag enkel het kil-pompeuze Petrograd der militaire
+despotie, niets van de arbeiderswijken, niet de tehuizen voor
+geleerden en kunstenaars, niets van de rusthuizen op de eilanden der
+Newa. Ik was voornemens dit alles te bezichtigen op den terugkeer maar
+er kwam niet van. Verschillende omstandigheden verhinderden mij mijn
+voornemen uit te voeren maar misschien lag de diepste grond der
+verhindering in mijzelve, in een laffen angst om mij te verdiepen in
+het tragische lot der kwijnende stad. Immers, dit is de vreeselijke
+waarheid: Petrograd, de wieg der proletarische wereldrevolutie, zooals
+Parijs de wieg der burgerlijke revolutie is geweest, de stad van den
+grootsten proletarischen heldenmoed en den sterksten revolutionairen
+wil, gaat voortdurend achteruit in aantal inwoners, beteekenis en
+invloed voor de revolutie, omdat zij geen rol meer speelt als centrum
+van productie. De stad als industrie-centrum was een kunstmatige
+schepping van de militaire monarchie, van het politiek-overmatige
+centraliseerende despotisme. Het Sowjet-bewind kàn en màg Petrograd
+niet kunstmatig groot houden. Niet alleen, dat de onmogelijkheid, om
+de bevolking van voldoende levensmiddelen te voorzien, de autoriteiten
+noodzaakt, het terugvloeien dier bevolking naar het platteland in de
+hand te werken... maar het druischt tegen alle regels eener rationeele
+ekonomie in, om te pogen de stad als
+<span class="corr" id="corr07" title="Bron: grootindustrieeel">grootindustriëel</span> centrum te
+behouden. Hoe meer de productie geleid zal worden naar de nieuwe
+inzichten, die verlangen dat elk groot bedrijf verrijst zooveel
+mogelijk in de buurt der grondstoffen, die het bewerkt, of althans zoo
+gelegen dat die grondstoffen gemakkelijk kunnen worden aangevoerd, des
+te zekerder is Petrograd veroordeeld om weg te kwijnen. De opheffing
+der groote steden, die vreeselijke erfenis van het burgerlijke
+tijdperk, door decentralisatie en rationeele verlegging van de
+standplaatsen <span class="pagenum"><a id="p_19">[19]</a></span>der grootindustrie, kan onmogelijk bereikt
+worden&mdash;welke vooruitgang kan het wel?&mdash;zonder pijnlijke breuken met
+diepgewortelde gehechtheden en schoone tradities. Maar in het geval
+van Petrograd wordt de breuk voor ons bewustzijn haast ondragelijk
+verscherpt door het onmiddellijk op elkaar volgen van revolutionaire
+glorie en reddeloos verval.</p>
+
+<p>Van Petrograd naar Moscou duurt de reis 16 à 18 uur. Om drie uur
+vertrekken wij; dien geheelen middag en avond, tot eindelijk, lang na
+middernacht de schemering valt, sporen wij door een dun bewoond land
+van wouden en woeste gronden, soms vlak als Holland, soms in flauwe
+golvingen hellend en dalend, soms doorsneden van beken en kleine,
+traagvlietende rivieren. Hier schijnt nog ruimte voor vele millioenen
+menschen, de arbeid van geslachten schijnt noodig om dit nog vage,
+vormelooze land naar der menschen wil en voor hun behoeften te
+herscheppen, om die moerassen droog te leggen, die eindeloos ons
+vergezellende bosschen te stempelen met het merk eener rationeele
+kultuur. Bij enkele stadjes en dorpen stoppen wij; rondom hen
+onderbreekt een kleine ring van akkerland en weide de eentonige
+wijdheid van het ongecultiveerde land.</p>
+
+<p>Tweemaal op dien rit genieten wij een feest van kleuren. Het eerste is
+de zonsondergang. Wij hangen uit de raampjes en strekken de halzen
+uit, om rechts achter ons in het noordwesten, de heerlijkheid der
+karmozijnen en violette eilanden in de gouden luchtzee te zien
+opfonkelen voor onze gretige oogen, zoolang tot hun gloed, als van
+robijnen en amethysten, allengs versombert en verdooft. Het tweede is
+de verschijning, op het perron van een stationnetje in de wildernis,
+van een groep vrouwen in de felle kleurharmonie hunner feestelijke
+kleeren, als zomerbloemen, schitterend schoon. Het <span class="corr" id="corr08" title="Bron: wit-">wit</span> en
+rood, wit en goudgeel, wit en heldergroen der pronkgewaden verschijnt
+en verdwijnt, een sprookje op het grauwe perron. &bdquo;Boerinnen in
+Zondagsche dracht... vandaag is een hooge heiligendag,&rdquo; zegt
+glimlachend Krebelskaya, de beminnelijke vrouw van den bekenden
+vakvereenigingsman Belinsky, met wie wij van Stettin af reizen. &bdquo;Men
+ziet de oude volksdracht anders niet veel meer; ze past niet bij het
+nieuwe leven, waartoe de boeren ontwaken&rdquo;, voegt zij er aan toe.</p>
+
+<p>Om 10 uur 'smorgens, precies op tijd, komen wij aan te Moskou.
+<span class="pagenum"><a id="p_20">[20]</a></span>Wij halen onze koffers en
+tasschen uit den wagon, zetten ze op een hoop bij elkaar, gaan er op
+zitten en wachten af. Er is een oponthoud of een misverstand met de
+auto's die ons zouden komen halen, in elk geval ze zijn er niet. Onze
+koerier windt zich op en vloekt, dan gaat hij naar den chef en
+telefoneert aan Trotzky. &bdquo;Ik ben aan het station met een groot
+transport kongresafgevaardigden en een belangrijke post en kan niet
+verder<span class="corr" id="corr09" title="Niet in Bron">.</span>&rdquo; De auto's zullen dadelijk hier zijn.... Wij, ongeduldige
+Europeanen, hebben al een weinig geduld geleerd en wachten rustig, tot
+zij komen. Maar als wij ons herinneren de verhalen van onze makkers,
+die verleden jaar hier waren, over de opgetogenheid der bevolking,
+haar uitbundige ontvangst van de buitenlandsche afgevaardigden naar
+het kongres der Derde Internationale, dan voelen wij toch een lichte
+pijn van <span class="corr" id="corr10" title="Bron: teleurstelli g">teleurstelling</span>. Scherp dringt het
+onherroepelijke dóór tot ons bewustzijn: de wittebroodsweken der
+revolutie zijn lang voorbij.</p>
+
+<hr class="fnsep" />
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_1_1" href="#FNa_1_1" class="label">1)</a> Toen ik half Juli terug kwam, wapperde uit Hotel
+Petrograd een mooie, nieuwe helroode Sowjetvlag.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_2_2" href="#FNa_2_2" class="label">2)</a> De Esthische mark heette oorspronkelijk gelijk te staan
+met den ouden Tzarenroebel, dus f 1.25 waard te zijn; de koers is nu
+ongeveer 0.8 cent.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_3_3" href="#FNa_3_3" class="label">3)</a> Onze passen hadden wij te Stettin aan den koerier moeten
+afgeven.</p>
+</div>
+
+<hr class="chend" />
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_21">[21]</a></span></p>
+
+<h2><a id="II"></a>II.</h2>
+
+<h2 class="tinfo">HET UITZICHT DER DINGEN.</h2>
+
+<hr class="chbegin" />
+
+<p>Zoo de lezers van dit boekje de onzinnige verwachting mochten
+koesteren, hierin &bdquo;de waarheid over Sowjet-Rusland&rdquo; te vinden, dan
+waarschuw ik hen nu meteen, dat zij teleurgesteld zullen worden. En
+zoo ik zelf met iets van een dergelijke dwaze verwachting naar Rusland
+ging, dan ben ik daarvan in Moskou grondig genezen.</p>
+
+<p>Wat is dan toch wel &bdquo;de waarheid&rdquo; over Sowjet-Rusland, die ik had
+moeten mee naar huis brengen? Een wel-onderlegd, omvangrijk weten,
+omtrent wat? Omtrent alles? Alle toestanden, verhoudingen en
+verschijnselen in een oneindig groot rijk, waarvan de grensgebieden in
+uiterst gebrekkige verbinding staan met het centrum? Of is het enkel
+de waarheid omtrent Moskou, die mijn lezers verwachten? Maar Moskou is
+Rusland niet, noch de spiegel daarvan! Integendeel, in vele opzichten
+moet, dunkt mij, Moskou een averechtsch beeld van Rusland geven.</p>
+
+<p>Of is het misschien enkel &bdquo;de waarheid&rdquo; over eenig bepaald punt, die
+minder veel-eischende lezers hopen te vernemen? Over de armoede? Over
+den honger, den gezondheidstoestand, de prostitutie? Over de
+arbeidsprestatie en de stemming der arbeiders? Over de tcheka en de
+terreur? Over opvoeding en onderwijs?</p>
+
+<p>Over geen enkel van deze of andere punten zou ik durven beweren &bdquo;de
+waarheid&rdquo; in pacht te hebben. Over geen enkel van deze punten kan ik
+met zekerheid zeggen: &bdquo;Zoo en zoo is de toestand in Rusland of zelfs
+in Moskou&rdquo;. Wie, na een verblijf van eenige weken in een reusachtig
+land, waarvan bijna geen enkele vreemdeling, die er voor het eerst
+komt, de taal voldoende verstaat, om een gesprek tusschen Russen te
+kunnen volgen, en waar de geheele samenleving zich <span class="pagenum"><a id="p_22">[22]</a></span>bevindt in een
+toestand van uiterst labiel evenwicht, van desorganisatie, verval en
+ontbinding aan den eenen kant, reorganisatie, groei en binding aan den
+anderen&mdash;durft beweren, &bdquo;de&rdquo; waarheid omtrent eenig bepaald
+verschijnsel te kennen, die bedriegt zichzelf of anderen. Hij zal het,
+bij een eerste bezoek, op zijn hoogst zoover brengen dat hij iets van
+de waarheid benadert, een paar tonen opvangt en begrijpt van haar
+ingewikkeld symphonisch weefsel, een paar glinsterende korrels opraapt
+van haar opgehoopte goudbergen.</p>
+
+<p>Laat ik, om geen indruk te wekken van valsche bescheidenheid, hier
+dadelijk aan toevoegen, dat ik mijzelf reken onder hen, wien het
+gelukt is een paar tonen waarheid op te vangen, een paar korreltjes
+waarheid op te rapen. En dit op grond hiervan, dat ik marxistisch
+denk, revolutionnair voel, en eenige kennis bezit van de geschiedenis
+van het russische volk.</p>
+
+<p>Wie burgerlijk denkt en kontrarevolutionnair voelt, die zal in Rusland
+geen korrel waarheid oprapen, al doorkruist hij het groote rijk in
+alle richtingen, jaren lang. Zijn kontrarevolutionnaire gezindheid
+sluit hem hermetisch van de waarheid af. Hij ziet enkel de hardheid,
+de armoede, de armzaligheid van het leven onder de proletarische
+dictatuur; de verschijnselen, die zijn als een stijve korst om het
+nieuwe worden, om het warme, zachte, lenige begin. Hij ziet enkel het
+hinderlijke tekort, niet de bizondere waarde van het weinige wat
+bereikt werd, omdat dit bereikt werd ondanks zeer ongunstige
+omstandigheden en met behulp van het initiatief, de scheppende energie
+der massaas.</p>
+
+<p>Wie naar Rusland komt, zonder de geschiedenis van het russische volk
+onder het tzarisme en de geschiedenis der laatste jaren te kennen, wie
+niet in zich draagt dat weten als algemeene synthese, het weten van
+het regiem van den knoet, van de onkunde en het bijgeloof, van het
+revolutionnair ontwaken en den revolutionnairen strijd, de ontzaglijke
+verwachtingen, de herhaalde ontgoochelingen, de smart en de
+bloedoffers en de tranen en al de inzinkingen en oplevingen en al de
+spanning en overspanning; wie niet elke kleine ervaring, elk nietig
+voorval, elke inlichting hem verstrekt, kan zetten in het licht van
+een algemeen begrijpen, die behoeft niet te probeeren, ook maar één
+korreltje van de <span class="pagenum"><a id="p_23">[23]</a></span>waarheid over Sowjet-Rusland op te rapen... het zal
+hem niet lukken. Enkel aan wie het bizondere ziet in het licht van het
+algemeene, in het oogenblikkelijke den maatgang voelt van een algemeen
+worden, enkel aan hen, die het naderen met inzicht en sympathie, geeft
+Sowjet-Rusland iets van zijn schatten. Want dat iets, die korreltjes
+waarheid, zij zijn schatten van groote waarde. Zij maken ons zeer rijk
+aan smartelijk geluk, zij openbaren ons, in vlammende scherpte, weer
+die wonderbaarlijke worsteling der menschheid om naar omhoog te leven,
+die worsteling waar niemand van weet, noch in welke diepten zij begon,
+noch tot welke onzichtbare toppen zij heenvoert.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>In den beginne viel Moskou mij erg tegen; ik had zooveel gehoord en
+gelezen van de schoonheid der stad en ik vond haar rommelig,
+oninteressant en onharmonisch, behalve dan natuurlijk het betooverende
+Kreml in zijn eigendommelijke, met niets ter wereld te vergelijken,
+byzantijnsch-italiaansche pracht. De straat waar wij logeerden,
+Twertskaja Oelitza, had niet de minste bekoring, zij was rauw en
+banaal tegelijkertijd en een enkel mooi oud kerkje deed vreemd en
+bijna misplaatst aan tusschen de groote leelijke steengevaarten.</p>
+
+<p>Maar, nadat ik een tijdje in Moskou geweest was, voelde ik de stad mij
+aan het hart groeien, en toen ik wegging, scheidde ik haast even noode
+van haar als van de vrienden, die ik er weergevonden of gekregen had.
+De schoonheid van Moskou dringt zich niet onmiddellijk op; zij
+overweldigt u niet plotseling. Zij ligt niet voor u gereed in een
+omsloten beeld, zooals bijvoorbeeld de schoonheid van Reval. Men moet
+haar zoeken en opspeuren tusschen de disharmonieën van den oneindigen
+baaierd van straten, tusschen de brutaal-moderne dor-zakelijke
+skyscrapers en de nog veel verfoeilijker, monsterlijke paleizen &bdquo;in
+oud-russischen stijl&rdquo; der ploertige kooplui. In de stille zijstraten
+is zij te vinden, waar de kleine, blanke huizen van een of twee
+verdiepingen schuil gaan in hun krans van groene tuinen; de oude
+liefelijke kapellen en kerken omhangt zij, die in stille, afgelegen
+hoekjes, sommige klein als kinderspeelgoed, staan. Zij glanst u tegen
+in het licht dat in de onvolprezen Junimaand, die wij te Moskou
+doorbrachten, vol afwisseling van zwervende wolkschaduwen en
+stralenden zonneschijn was.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_24">[24]</a></span></p><p>Naar den maatstaf van een West-Europeesche stad, maakt Moskou zeker
+een vervallen indruk. Bijna alle huizen zijn wit of lichtkleurig
+gekalkt; de kalk die men daarvoor gebruikt is, naar men ons meedeelde,
+van slechte kwaliteit en brokkelt al na een paar jaar af. Men moet dus
+aldoor repareeren, maar sedert het begin van den oorlog was dat niet
+gebeurd; men begrijpt met welk resultaat. Triest doen ook de vele
+half-gesloopte houten huizen aan, slachtoffers van het gebrek
+aan brandstof; ook tamelijk veel steenen huizen zijn afgebroken of
+ineengestort; hier en daar werd het puin opgeruimd, <span class="corr" id="corr11" title="Bron: eld rs">elders</span>
+bleef het liggen. Weken, maanden of jaren? Ik weet het niet. Muren,
+door vele kogels geschonden; vensters, die niet anders zijn dan
+gapende zwarte gaten, vindt men op vele plaatsen in Moscou; sommige
+straathoeken en kruispunten vertoonen nog geheel het tragische beeld
+van den morgen, volgend op den dag van een volksopstand. In de
+Bolschaja Nikitskaja staan twee hooge moderne huizen met balkons van
+gegoten ijzer, van wier gevels niets over is als een naakt geraamte
+van ijzer en steen.</p>
+
+<p>Een droevigen indruk maakt ook de verlatenheid van groote bouwwerken,
+huizenblokken of fabrieken, voor den oorlog of althans voor de
+revolutie begonnen. Wegens gebrek aan materiaal heeft men den bouw
+moeten staken: skeletten die nooit geleefd hebben, bouwvallen, die de
+tijd met zijn gaven niet verrijkt, verzacht noch getooid heeft, staan
+de doellooze rompen in triestige verlatenheid. Zij wekken wrange
+gedachten, want er is woningnood in de stad; er zijn nog veel slechte,
+ongeschikte woningen, die men niet onbewoonbaar kàn verklaren omdat
+men geen andere heeft.</p>
+
+<p>Men kan geen wandeling maken door Moskou zonder te merken, dat het
+regelmatig proces van aanbouw en onderhoud der stad sedert jaren zoo
+goed als onderbroken is. En men went er aan, dit op te vatten als een
+onderdeel van de algemeene stremming in de productie, die op haar
+beurt een onvermijdelijk verschijnsel in de sociale revolutie is. Op
+welke wijze, door welke middelen, de groote achterstand op het gebied
+van aanbouw en onderhoud van woningen, een achterstand die
+waarschijnlijk in alle russische steden bestaat, ingehaald zal kunnen
+worden, ook dat is een onderdeel van <span class="pagenum"><a id="p_25">[25]</a></span>het algemeene vraagstuk, hoe
+Sowjet-Rusland zijn diepe uitputting te boven zal komen.</p>
+
+<p>Vuil was Moskou niet. De straten werden goed schoongehouden, de
+&bdquo;hoopen vuilnis&rdquo; waarover burgerlijke bladen in Europa af en toe
+sensatieverhalen opdisschen, zag ik nergens, ook niet op de
+binnenplaatsen der huizen, waar ik toevallig kwam. Een bulgaarsche
+doktores, die een speciaal onderzoek naar de hygiënische dingen
+instelde, vertelde mij, dat de rioleering goed in orde was. Dat de
+waterleiding niet te vertrouwen was, wist iedereen. Waarschuwingen, om
+geen ongekookt water te drinken, hingen op tal van plaatsen door de
+geheele stad. In de kongreszalen en op de arbeidersvergaderingen die
+ik bezocht, werd overal gekookt water beschikbaar gesteld. De
+voortdurende zorg van het volkscommissariaat voor gezondheidswezen
+voor de sociaal-hygiënische opvoeding der massaas bevond ik nog
+intenser en omvattender te zijn dan ik mij, na alle berichten
+dienomtrent, had voorgesteld. Sprekende gegevens, treffende diagrammen
+en teekeningen van den bouw van het menschelijk lichaam, van de
+vijanden die het bedreigen, van de verwoestingen der tuberculose en
+andere ziekten, afbeeldingen van alle mogelijke bacillen en mikroben
+waren in de uitstalkasten der sowjetwinkels tentoongesteld, alles
+voorzien van duidelijke verklarende bijschriften. Op weg van het Hotel
+naar het Kreml kwamen wij dagelijks zoo'n winkel voorbij; er stonden
+altijd menschen van elken leeftijd en elken stand: jonge arbeiders,
+soldaten, sowjet-mamsels, boeren, vol aandachtige belangstelling te
+kijken en te lezen, soms een geheele rist. Al die platen en diagrammen
+werden telkens vernieuwd; zij getuigden van den vasten, verlichten
+wil, om bijgeloof, domheid en vuilheid te bestrijden en het volk
+begrip van hygiënische levensvoorwaarden bij te brengen. Het kan dunkt
+mij niet anders, of dit voortdurende inhameren en inprenten van meer
+kennis omtrent de levensverschijnselen en de wijze waarop epidemieën
+en ziekten door den eenling en de gemeenschap bestreden kunnen worden,
+zal op den duur grooten invloed uitoefenen. Het spreekt vanzelf, dat
+deze hygiënische opvoeding door beeld en woord niet enkel geschiedt op
+straat, maar overal waar het pas geeft; in alle klinieken,
+konsultatiebureaux, sanatoriums, enz. Zoo zag ik twee aardige,
+eenvoudige en uiterst begrijpelijke <span class="pagenum"><a id="p_26">[26]</a></span>prenten, om jonge moeders te
+leeren, hoe ze behooren na te gaan of de flesch voor hun kindje de
+goede temperatuur heeft, in een model-instelling voor zuigelingen, die
+ik bezocht.</p>
+
+<p>In de zoogkamer hingen naast elkaar een voorstelling van een moeder,
+die de zuigflesch aan de lippen brengt en een andere, die ze tegen de
+wang aandrukt. Onder de eene stond: &bdquo;Zoo moet ge niet doen&rdquo;; onder de
+andere: &bdquo;Zoo is het goed&rdquo;. Natuurlijk wordt aan de vrouwen die daar
+komen, door den dokter en de zusters ook verklaard, waarom het eene
+fout en het andere goed is. Het gesproken woord en de voorstelling
+vullen elkaar aan en maken te zamen een indruk, die <span class="corr" id="corr12" title="Bron: b klijft">beklijft</span>.</p>
+
+<p>Het spreekt vanzelf, dat Sowjet-Rusland in vele opzichten op
+hygiënisch gebied zeer ten achter is bij West-Europa. De taak om het
+volk hygiënisch op te voeden, de verpleging van zieken en kraamvrouwen
+te organiseeren, is reusachtig. Zij gaat de krachten der
+Sowjet-organen heden nog ver en ver te boven. Het ontbreekt evenzeer
+aan geschikte personen, als aan stoffelijke hulpmiddelen. Maar de wil,
+het streven om alles wat de wetenschap bereikt heeft in het bestrijden
+van ziekten, en vooral ook in het kweeken van gezonde menschen met
+gezonde kinderen, aan te wenden tot heil der gemeenschap, die wil en
+dat streven, zijn in de raden-republiek aanwezig in een mate, zooals
+zij het in geen burgerlijken staat kunnen zijn.</p>
+
+<p>Ik had Moskou nooit eerder bezocht en weet dus niet, welk een indruk
+de straten vóór den oorlog en de revolutie maakten; het publiek is
+natuurlijk veranderd en er zullen meer equipages, auto's en trams
+gereden hebben, maar drukker, levendiger, woeliger, kan de stad
+moeilijk geweest zijn. Op alle uren van den dag en zelfs van den
+nacht, waren de voornaamste straten vol menschen, de meesten
+behoorlijk, sommigen zelfs keurig en met zekere elegantie gekleed. Dit
+feit op zichzelf weerlegt al de dwaze, telkens weer opduikende
+geruchten over de terreur, die te Moskou zou heerschen; ware dat het
+geval, dan zou het natuurlijk onmogelijk zijn, dat een talrijk publiek
+van mannen, vrouwen en kinderen zich geheel vrij beweegt. Politie ziet
+men niet; er schijnt een soort stedelijk politiekorps te bestaan, maar
+ik heb maar ééns een politieagent gezien, die onder veel
+belangstelling der toeschouwers een straatdief arresteerde, dikke
+pakken <span class="pagenum"><a id="p_27">[27]</a></span>puilden den man zijn zakken uit. De regeeringsgebouwen en de
+ingang naar het Kreml worden bewaakt door de jonge blonde russische
+soldaatjes. Een soldaat controleerde ook onze propoesks bij den ingang
+van het hotel, een paar soldaten bewaakten de tentoonstellingen; bij
+de toegangen van schouwburgen, vergaderingen, enz. staan er insgelijks
+een paar op post. Kortom, de soldaten verrichten in Rusland
+politiediensten en, voor zoover ik gelegenheid had te zien, doen zij
+het rustig, gemoedelijk en goed. De manier, b.v. waarop zij de
+opdringende massa terughielden, bij de groote parade op het Roode
+Plein, was uiterst taktvol, kameraadschappelijk en toch flink. Eéns
+heb ik een soldaat een jongen, die het opdringen niet wilde laten, wat
+ruw terug zien duwen; dat is de eenige en ergste ruwheid die ik in
+Rusland zag. En ééns heb ik een troepje arrestanten, mannen en
+vrouwen, door een afdeeling soldaten zien opbrengen; dat was de eenige
+dwang-maatregel, dien ik in die maand zag. Ik was eens toevallig op de
+markt, op het uur dat die moest worden gesloten; een fluitje klonk,
+een soldaat te paard reed langzaam door de menigte, die mannetje aan
+mannetje stond, wenkte met de hand, dat het uit moest zijn met koopen
+en verkoopen en in een oogwenk waren de stalletjes en kraampjes
+afgebroken, de menschen stroomden uit elkaar. Alles ging bijzonder
+snel, rustig en geregeld. Wanneer het russische volk in vele opzichten
+nog ordelijkheid, stiptheid en organisatie moet leeren, dan lijkt het
+mij toch wel zeker, dat het dit leeren zal.&mdash;Ja, die markten in
+Moskou. Zij waren nog niet zoo lang heropend, toen wij aankwamen en
+waren veel interessanter en, men merkte het onmiddellijk, voor het
+leven van het volk oneindig belangrijker dan de winkels. De winkels
+werden ook heropend, elken dag kwamen er eenige bij. Maar&mdash;met
+uitzondering van de koöperaties en de sowjet-winkels&mdash;hadden de meeste
+iets schimmigs, iets onreëels. Om de behoeften van welke
+maatschappelijke groep te bevredigen werden zij eigenlijk geopend? Wat
+beteekende in Moskou een heel magazijn vol monsterlijk-leelijke
+bloemenvaasjes? Die modieuze hoedjes, en fijne trippelschoentjes, en
+dat verdacht-elegante ondergoed,&mdash;wie begeerde dat alles in Moskou?
+Neen, die winkels waren geen prettig gezicht: men zag schimmen van het
+verleden, die men overwonnen had gewaand, <span class="pagenum"><a id="p_28">[28]</a></span>herrijzen; men zag het
+bestaan van prostituées en weelde-dames en rijke leegloopers weer
+gewettigd worden, met de geheele sfeer die ze omgeeft; sfeer van
+uitbuiting en roof, van-leegheid-van-hoofd en ruwheid-van-gemoed, van
+verveling en corruptie. Men besefte, dat de opening der winkels een
+stap achteruit was, een schrede terug naar de verburgerlijking, en dat
+veel inspanning, veel strijd, veel energie noodig zouden zijn, om
+opnieuw vooruit te komen.</p>
+
+<p>Maar de markten, dat was een andere zaak. Daar leefde en schuifelde,
+en schreeuwde en blèrde, daar kocht en verkocht, daar at en daar dronk
+het Russische Volk, boeren en kleinburgers en arbeiders. Alles kon men
+er krijgen: wittebrood en zonnepitten, suiker en koekjes,
+galanterieën, kleeren, naaigerei, antikiteiten zelfs wanneer men maar
+veel geld had en dikwijls terugkeerde, zooals sommige
+kongresafgevaardigden deden, die door de mogelijkheid van zùlke
+koopjes (1000 roebel = 14 cent) als betooverd waren. Het was er warm
+en druk en vroolijk en gezellig. Alles voor wie niet nadacht. Wie het
+wél deed, meed liever de markten, want hij voelde er den angstigen
+twijfel, erger dan elders, woelen in zijn hart. Den twijfel, of het
+Sowjet-bewind er in slagen zou, dit ééne te volvoeren, wat geen
+dwangmaatregel&mdash;hetzij dan de automatisch-werkende dwang van den
+honger&mdash;te volvoeren vermag: de massaas der stedelijke bevolking weer
+aan het werk te brengen. De markten waren zoo vol en gezellig, omdat
+de fabrieken en werkplaatsen ten deele ontvolkt waren.</p>
+
+<p>Ook buiten de markten werd op straat veel verkocht, meest
+levensmiddelen, als brood, sigaretten, zure en zoete melk, ook wel
+veldbloemen en op een paar plaatsen stonden boekenstalletjes. Het
+waren meest oude vrouwen en kinderen, die verkochten, terwijl de niet
+zeer talrijke bedelaars meest mannen waren, verminkten uit den oorlog.
+Opvallend weinig kinderen zag men op straat; toen wij onze
+verwondering daarover uitdrukten, zeide men ons, dat bijna alle
+stadskinderen op het land waren, in de kolonies. Dat was sterk
+overdreven, het waren er 40&nbsp;%. Maar van elke 100 kinderen 40
+weg, dat maakt natuurlijk al een groot verschil, en dan is, ondanks
+alle zorg en inspanning, de kindersterfte hoog geweest in deze jaren
+van ellende en het geboortecijfer achteruitgegaan.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_29">[29]</a></span></p><p>Dat er nog talrijke kinderen in Moskou waren, daarvan kon ik mij
+overtuigen op een Zondagmorgen toen Kalinina, de inspektrice van alle
+instellingen voor kinderen in het goevernement mij inviteerde haar te
+vergezellen op een rondrit door de stad. In verschillende wijken waren
+dien morgen kinderfeesten georganiseerd; wij hadden moeite genoeg de
+plaatsen van samenkomst in publieke tuinen, schoolgebouwen, enz. te
+vinden; het groote Moskou is een ware doolhof van straten en stegen en
+de tawaritsch-bestuurder van onze auto was pas voor kort uit Petrograd
+aangekomen. De aardigste plaats van samenkomst was in den zoölogischen
+tuin; de kinderen, in groepen verdeeld en met hun geleidsters,
+dribbelden vergenoegd rond en keken naar de watervogels in de vijvers,
+in afwachting dat ze allen samen naar het feestlokaal zouden trekken.
+Eén meisje, dat haar makkertjes verloren had, zat op een bank
+erbarmelijk te huilen&mdash;het eenige huilende kind, dat ik in die vier
+weken in Moskou heb gezien. Russen schijnen zacht tegen kinderen en
+teeder. Veel teederder dan Hollanders of Duitschers. De groote liefde
+en ontroerende zorg der sowjet-organen voor de kinderen, is niet iets,
+dat van boven af gemaakt of bevolen wordt; het is een uitdrukking en
+uitvoering van den algemeenen volkswil. Hoe dikwijls erger ik mij in
+Holland aan het ongeduldige, ruwe optreden van
+moeders-met-veel-kinderen, op reis in een derde klas. Humeurig,
+onophoudelijk verbieden, en als dat niet helpt, heen en weer schudden,
+een duw en een stomp&mdash;alles erg begrijpelijk bij oververmoeide,
+overprikkelde arbeiders- of burgervrouwen. Maar daarom toch erg weinig
+beminnelijk. Iets dergelijks zag ik in Moskou niet<a id="FNa_1_4" href="#FN_1_4" class="fnanchor">1)</a>.</p>
+
+<p>&bdquo;De kinderen zijn de bloemen des levens&rdquo;, deze bekoorlijke spreuk
+staat niet enkel aan den ingang van vele kindertehuizen en kolonies
+geschreven, zij leeft in het hart van het volk. Misschien meer dan
+ooit in deze jaren, nu het leven zoo ontzettend hard, zwaar en
+tragisch is geworden. Misschien <span class="pagenum"><a id="p_30">[30]</a></span>is het de behoefte, zich zelf te
+troosten over de ontberingen, de bitterheid der ontgoochelingen en de
+altijd weer nieuw aanstormende smarten, die maken, dat het russische
+volk zich met zooveel hartstocht werpt op alles, wat kinderen gelukkig
+kan maken en op kinderen betrekking heeft. Waar ter wereld, behalve in
+Rusland, bestaat een museum van kinderspeelgoed? Wie zou het voor
+mogelijk houden, dat een mensch er onder de stormen der revolutie zijn
+levenstaak van maakt, al dat oude of moderne, karakteristieke of
+banale gerei, uit het heele rijk bij elkaar te sleepen?</p>
+
+<p>&bdquo;Misschien voelt men gedurende een aardbeving juist het eerst de
+behoefte om de vlinders te redden&rdquo;, zei glimlachend tegen mij de man,
+die dit onwaarschijnlijke volbracht had. Vol animo en liefde liet hij
+ons de bijeengebrachte schatten zien, vertellend en verklarend, en
+toen om twaalf uur de eerste kleine bezoekers kwamen, gleed een glans
+over zijn gezicht.</p>
+
+<p>&bdquo;'s Zondags is het hier vol kinderen; ze komen alleen, zonder geleide,
+en zeggen: &bdquo;dit is ons museum&rdquo;. Wij hebben ook een werkplaats, waar
+het oude boerenspeelgoed gerepareerd en modellen vervaardigd worden&rdquo;.</p>
+
+<p>Het &bdquo;museum voor kinderspeelgoed&rdquo;, ver weg op een afgelegen boulevard
+ingericht, is een plek vol teedere troost voor het hart in het
+rumoerige, ontredderde Moskou. Maar er is een andere plek, waar troost
+van uitgaat en vrede van hoogere orde, vol plechtige wijding en toch
+rustig en mild. Er is een plek, waar men voorbijkomend, altijd weer
+gestemd wordt op den toon van eerbied voor de besten der menschen, van
+liefde voor hun gouden hart. Die plek is het groene gazon, dat aan den
+rechterkant van het uitgestrekte Roode Plein loopt, langs den muur van
+het Kremlin, waar de gemeenschappelijke graven zijn der martelaars van
+de revolutie en waar ook <span xml:lang="en">John Reed</span> en Swerdloff begraven liggen.</p>
+
+<p>Bloemen zijn schaarsch te Moscou&mdash;behalve de veldbouquetten, die
+meisjes van buiten te koop aanbieden. De bloemenwinkels zijn haast
+leeg, de perken in de openbare tuinen armzalig. Enkel op het square
+voor het groote Theater was er wat meer werk van gemaakt. Maar de
+mooiste bloemen, die ik te Moskou zag, zijn die staan op de graven
+<span class="pagenum"><a id="p_31">[31]</a></span>der gevallen strijders; veelkleurige violen, reseda, leeuwenbekjes,
+alles fleurig en frisch. De bloemranden en perken werden daar geregeld
+begoten, de gazons zorgvuldig onderhouden als nergens anders in de
+heele stad. Evenwijdig met het gazon vlak onder den hoogen
+Kremlin-muur vol kogelgaten, loopt een beschaduwd weggetje. Daar is
+altijd koelte en lommer, zacht geritsel van bladeren en vogelgekweel.
+Op de banken zitten jongens, verdiept in hun boek,&mdash;men ziet veel
+lezende menschen in Moskou&mdash;, koetsiers, die op een vrachtje wachten,
+soldaten en jonge arbeiders-moeders, kijkend naar hun spelende
+kinderen. Waarlijk aan het hart van het volk zijn deze dooden gebed;
+waarlijk leven zij in zijn hart; waarlijk staan zij op door zijn
+gedachte; waarlijk groeien zij mee met den groei van het leven in de
+worstelende stad.</p>
+
+<p>Haast elken dag liep ik dat weggetje onder den Rooden Kremlin-muur, de
+vier weken lang, die ik te Moskou doorbracht. Alleen of met kameraden.
+In den zonnigen morgen naar de vrouwenconferentie of het kongres,
+terug in den zilverblanken avond. Van Twerskaja recht op het
+kapelletje toe dat met zijn altijd brandend lichtje staat voor de
+Iberische poort, en waarin voortdurend oude vrouwen en baardige boeren
+staan te bidden, onbewust van de waarschuwing, links boven hen op den
+muur geschreven: &bdquo;de godsdienst is opium voor het volk&rdquo;. Dan de poort
+door en meteen rechtsaf, aan het monument van <span xml:lang="en">John Reed</span> voorbij, langs
+den kogeldoorschoten <span class="corr" id="corr13" title="Bron: r emlin">Kremlin</span>-muur. Over het Roode Plein aan
+mijn linkerhand razen de auto's en zware vrachtwagens; zij brengen de
+vele afgevaardigden naar de kongreszaal, die het loopen
+schijnen te haten of te vreezen. Waarom? Ik begrijp het niet. Hier is
+het stil en koel, elken dag gaan nieuwe bloemkelken open, zonnestralen
+flitsen door het flappend, wuivend eschdoornblad. Als wij terug komen
+van het kongres, is de zon onder en de bloemen slapen. Hoe heerlijk is
+die wandeling dan! Eerst langs het wijde terras van het vroegere
+keizerlijk paleis, waar het uitzicht opengaat op de rivier, het
+westelijk deel van de stad en de Musschenbergen. Dan langs de twee
+mooie Byzantijnsche kerken met haar oude frescoschilderingen van
+Madonna's en Heiligen, onder de eerste poort door, waar de wacht
+staat, die de propoesk's controleert, als men het Kremlin binnenkomt,
+en <span class="pagenum"><a id="p_32">[32]</a></span>onder de tweede, waar de kontrole is voor de uit het Kremlin
+komenden. En dan weer het pad langs de graven, waar op de banken,
+stilletjes opdeinend uit de schemering, nu geen moeders zitten, maar
+verliefde paartjes. Schoonheid was daar altijd, de gedachte aan het
+bittere verleden, aan het tragische heden en de ongewisse toekomst,
+maakten het hart niet onrustig en stoorden zijn vrede niet.</p>
+
+<p>En nu ik dit schrijf, in den grijzen najaarsdag op mijn stille kamer,
+voel ik tusschen het verlangen dat herinnering altijd opwekt, weer in
+mij den grooten, sterken vrede, dien ik zooveel malen voelde, gaande
+het pad langs de groene graven der helden, dat loopt evenwijdig met
+den Kremlin-muur.</p>
+
+<hr class="fnsep" />
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_1_4" href="#FNa_1_4" class="label">1)</a> Natuurlijk beweer ik niet, dat russische vaders en
+moeders hun kinderen nooit slaan of stompen. Uit de
+&bdquo;Jeugdherinneringen&rdquo; van Gorki leert men de ruwheid kennen, waarmee de
+kleinburger van het vorig geslacht zijn kinderen kastijdde. Maar in
+het algemeen is, geloof ik, een volk zachter tegenover zijn kinderen,
+naarmate het primitiever, natuurlijker en minder gemilitariseerd is.</p>
+</div>
+
+<hr class="chend" />
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_33">[33]</a></span></p>
+
+<h2><a id="III"></a>III.</h2>
+
+<h2 class="tinfo">SCHADUWEN OVER HET LAND.</h2>
+
+<hr class="chbegin" />
+
+<p>Wanneer men mij vraagt, of ik in Moskou den grooten honger gezien heb,
+of de uitputting en de ellende van het volk zich opdrongen aan de
+oogen, dan moet ik antwoorden: neen. Ik zag geen ontvleeschde
+gezichten, geen vermagerde wankelende gestalten; ik zag geen menschen
+neervallen op straat. Bedelaars zag ik, maar naar mij dacht niet veel
+meer dan in de groote steden van het &bdquo;welvarende&rdquo; Nederland en zeker
+veel minder dan in Berlijn. Dien Zondagmorgen dat Kalinina mij meenam
+op haar inspektie-tocht door de stad, zag ik vele duizenden kinderen
+bijeen. Men zei mij, dat ze tot de allerarmste behoorden, tot de
+onderste lagen der bevolking. Zeker waren er bij die er smal en
+teertjes uitzagen. Zeker waren vele van deze kinderen, die enkel de
+gewone uitdeeling op de scholen kregen, niet het betere, rijkelijke
+voedsel, dat in de kolonies gegeven wordt, min of meer ondervoed.
+Kollontay zelve vertelde mij, dat de schoolvoeding niet voldoende is.
+Maar deze kinderen gaven niet den indruk van honger te lijden, men
+werd niet akelig van naar ze te kijken, integendeel. Velen zagen er
+frisch en blozend uit en bijna allen waren netjes in de kleeren, niets
+minder dan een troep arbeiderskinderen ten onzent die moeder hun beste
+spullen aantrekt om naar een schoolfeest te gaan en zeker veel beter
+dan de allerarmsten, de verschoppelingen uit de ellende-wijken in ons
+land bij zoo'n gelegenheid zouden verschijnen. Naar wat ik zag en
+hoorde is de arbeidersbevolking in de steden er wat kleeding aangaat
+in 't algemeen beter aan toe dan voor de revolutie, doordat in de
+eerste jaren van de diktatuur veel linnen en wollen stof uitgedeeld is
+geworden.</p>
+
+<p>Toch zag men tamelijk veel havelooze, of heel armoedig gekleede
+menschen. Onder de bedelaars natuurlijk en dan <span class="pagenum"><a id="p_34">[34]</a></span>onder de jongetjes,
+die laat op den avond en tot midden in den nacht op de boulevards,
+waar juist een alles behalve stichtelijk &bdquo;nachtleven&rdquo; weer begon op te
+komen, sigaretten verkochten. Erge schooiertjes waren daaronder, te
+nauwernood bekleed met armzalige lompen. Maar de zieligste indruk
+maakten de lange rijen mannen, vrouwen en kinderen, die voor de
+koöperatieve winkels hun beurt afwachtten om hun karig rantsoen zwart
+brood, hun dunne soep, hun beetje vet en haring te halen. Daar, in die
+&bdquo;polonaises&rdquo; zag men veel ellende; veel menschen in lompen, met een
+versufte, gedeprimeerde uitdrukking en uitgedoofde oogen. Natuurlijk
+waren de meeste van deze stumperds barrevoets.</p>
+
+<p>De voeten waren het lichaamsdeel, waaraan de behoeftigheid van het
+russische volk het treffendst bleek. Wat ik zelf opmerkte dekte zich
+op dit punt volkomen met wat ik in de reisindrukken van anderen, o.a.
+die van <span xml:lang="en">Goode, Ransome</span>, <span xml:lang="de">Goldschmidt</span>,
+<span xml:lang="en">L. Bryant</span> had gelezen. Men zag
+vele zeer behoorlijk en zelfs elegant geschoeide voeten. Maar men zag
+ook vele kinderen en volwassenen blootsvoets gaan. In het heerlijke
+zomerweer, dat wij genoten,&mdash;warm en zonnig en toch telkens weer juist
+regen genoeg om het stof van de straten en boulevards weg te
+spoelen,&mdash;maakte dit volstrekt geen ellendigen of onpleizierigen
+indruk. Het leek heel gewoon en natuurlijk, vooral bij kinderen en had
+zelfs iets grappig ongegeneerds, als boven de bloote voeten een keurig
+linnen rokje en een nette lichte russische blouse uitkwamen. Dan werd
+men aan de overtuigden van het een of ander <span xml:lang="de">Kneipsch</span> sanatorium
+herinnerd en moest glimlachen. Maar de glimlach verstierf, zoodra men
+zich indacht, wat er in den herfst met al die bloote voeten gebeuren
+zou, als de straten vol dikke, ijzige modder waren en in den winter,
+wanneer de sneeuwval begon. En deze gedachte kwam telkens boven als de
+oogen de vele, vele voetenparen opmerkten, die niet bloot waren, maar
+in versleten kapotte schoenen gestoken&mdash;schoenen, die op den
+vuilnishoop thuishoorden&mdash;of bedekt met wonderlijke, zelf in elkaar
+geflanste bekleedsels van vilt of stof of de hemel weet wat. Niet
+iedereen heeft lust om barrevoets te loopen en niet voor allen is het
+raadzaam. Ook zullen, dunkt mij, velen zich geneeren dit te doen. Er
+waren in Moscou blijkbaar duizenden menschen&mdash;arbeiders, beambten,
+intellektueelen, mannen zoowel als vrouwen&mdash;die <span class="pagenum"><a id="p_35">[35]</a></span>om de een of andere
+reden niet barrevoets wenschten te gaan en geen behoorlijk schoeisel
+bezaten. Sommigen van hen droegen schoenen, zoo ellendig, zoo geheel
+en al verteerd door den tijd en zoo zichtbaar op het punt hun dragers
+te begeven, dat ik er haast niet naar durfde kijken. Zulk een paar
+schoenen zag ik telkens aan de voeten van een buitengewoon
+intelligente en sympathieke vrouw, administratrice van een groote
+inrichting voor toegepaste opvoedkunde. Die schoenen hinderden mij,
+geneerden mij, gaven mij een onbehagelijk, schuldig gevoel. De
+direkteur zelf der inrichting droeg eigen vervaardigd schoeisel
+gemaakt uit een soort trijp.</p>
+
+<p>Hoe de toestand precies was in Moskou in die Junimaand wat de
+voedselvoorziening aangaat, kan ik niet zeggen. Beter dan in het
+voorjaar, verzekerde men mij; de transporten kwamen geregeld aan en de
+vastgestelde rantsoenen konden verstrekt worden. Van Juli af begonnen
+er ook meer aardappelen beschikbaar te komen, men zag ze op straat op
+de stalletjes. Men zag daar trouwens ook overvloed van lichtbruin
+boere(tarwe) brood en zwart regeeringsbrood, maar hoevelen konden het
+koopen? Drie à vierduizend roebel per pond was de gewone prijs. Toch
+zag men altijd koopers bij die stalletjes; ook vruchten, eieren, zure
+melk werden veel gekocht, ondanks de exorbitante prijzen. Dikwijls
+waren het zeer eenvoudige lieden die kochten, kleinburgers en
+arbeiders. Herhaaldelijk heb ik gevraagd, hoe zij aan 't geld kwamen;
+ik kreeg verschillende verklaringen. In het begin der revolutie was op
+groote schaal huisraad, linnen, zilverwaren gestolen uit de woningen
+der rijken en nu werd telkens iets daarvan in levensmiddelen omgezet.
+Een andere verklaring was het veel voorkomende stelen in de fabrieken,
+hetzij van grondstoffen of van fabrikaten, die dan werden verkocht of
+verruild. Nog een andere: (het officieel-toegestane) vervaardigen in
+de fabrieken en werkplaatsen, gedurende een deel van den arbeidstijd,
+van kleine gebruiksvoorwerpen, die als ruilobjekten voor
+levensmiddelen dienst deden. Het een met het ander kan dunkt mij
+eenigszins verklaren hoe een groot deel van de bevolking van Moskou er
+zich doorslaat. Maar zeker waren er ook menschen, die zich op
+geenerlei wijze extra levensmiddelen konden verschaffen en uitsluitend
+of bijna uitsluitend op de rantsoeneering aangewezen waren. Die leden
+dan honger. Dat er dezen zomer veel honger geleden werd in Moskou en
+<span class="pagenum"><a id="p_36">[36]</a></span>in een groot deel van Rusland, ook buiten het geteisterde gebied,
+daaraan twijfelde niemand. Ik heb geen proletariërs-gezin gezien bij
+den maaltijd en weet niet precies waaruit het gewone rantsoen bestaat,
+maar wie zijn oogen niet met opzet sloot en zijn ooren dichtmetselde,
+zag en hoorde den honger ook in Hotel Lux<a id="FNa_1_5" href="#FN_1_5" class="fnanchor">1)</a>, waar een groot deel van
+de kongresafgevaardigden logeerden en waar ook vele Russen aten, die
+op de een of andere wijze in betrekking stonden tot de Commintern. Een
+aantal van de buitenlandsche afgevaardigden, vooral de vrouwen,
+bewaarde een gedeelte van hun brood en hun boterrantsoen om het te
+geven aan russische vrienden, of aan buitenlandsche kameraden die te
+Moskou woonden. Men kreeg ontstellende dingen te hooren over de nood
+onder de beide kategorieën. Van de Russen zelf, die in Lux aten namen
+<em class="g">zeer velen</em> een deel van hun voedsel mee; de getrouwden onder hen waren
+zoo in de gelegenheid hun vrouw en kinderen een extra hapje te
+verschaffen. &bdquo;Voor mijn zieke vrouw&rdquo;, zeide een partijgenoot uit
+Zuid-Slavië eens aan tafel tegen mij, terwijl hij zijn hompje vleesch
+zorgvuldig inpakte en in zijn tasch borg. &bdquo;Wat scheelt uw vrouw&rdquo;,
+vroeg ik. &bdquo;Zij heeft een miskraam gehad en kan niet op haar verhaal
+komen,&rdquo; luidde het antwoord en somber, half wanhopig, voegde hij eraan
+toe: &bdquo;Het is de honger, die haar ziek maakt; zij moest goed gevoed
+worden, zegt de dokter: eieren, melk, vleesch, maar dat is immers
+onmogelijk, het zou honderdduizenden roebels kosten. Het zwarte brood
+en de zoute haring, zij kàn ze niet eten, zij walgt er van&rdquo;....</p>
+
+<p>Het was afschuwelijk om te weten, dat de honger overal rondom ons was
+en hem zelf niet te voelen. In Hotel Lux was het eten
+overvloedig&mdash;onnoodig rijkelijk zelfs in sommige opzichten&mdash;en
+behoorlijk toebereid. Natuurlijk waren er toch nog gasten, die
+klaagden; er zijn altijd van die zonderlinge menschen, die zich
+ongelukkig voelen als al hun <span class="pagenum"><a id="p_37">[37]</a></span>dierbare behoeftetjes niet precies op de
+minuut bevredigd worden. Ook onder de communisten vindt men ze. Maar
+de anderen en dat waren gelukkig de meesten, schaamden zich over wat
+het uitgeputte Rusland voor ons deed. Wij kregen onze drie maaltijden
+per dag en, verwende westerlingen als wij waren, voelden wij ons
+hongerig en flauw wanneer het een enkele keer gebeurde, dat er niet
+voor vijf of zes uur gelegenheid was het middagmaal te gebruiken. We
+schaamden ons maar we aten, het ongerantsoeneerde brood, de boter en
+de kaas en het vleesch, we dronken de thee-met-suiker, alles dingen,
+die de massaas van de russische arbeiders en intellektueelen in jaren
+niet hebben gezien. We schaamden ons over een gastvrijheid, die een
+paar duizend menschen had genoodigd naar de hoofdstad van een
+uitgemergeld land, hen daar spijzigde en laafde met het allerbeste,
+wat in dat land te vinden was en om hen behoorlijk onder te brengen
+zelfs de min kostbare meubels uit eenige van de musea sleepte<a id="FNa_2_6" href="#FN_2_6" class="fnanchor">2)</a>, een
+gastvrijheid, te onbedachtzaam, te zorgeloos, te grand seigneur
+misschien voor de omstandigheden, maar getuigend van een grootheid van
+hart en een edelmoedigheid die de zakenmoraal in de oude
+kapitalistische landen grondig heeft uitgeroeid.</p>
+
+<p>Wat onze schaamte nog erger maakte, was de bijna pijnlijke
+onbaatzuchtigheid van onze russische genooten zelven. Ik heb jonge
+meisjes, wien ik een plak chocolade aanbood, met een instinktief
+gebaar van afweer, als bevreesd voor de verleiding van dit kostbare,
+de handen naar den rug zien brengen; bijna altijd was het eerste woord
+van degeen, wie men iets van dien aard wilde geven: &bdquo;maar is het niet
+te veel?&rdquo; En toen wij Moskou verlieten moesten we bijna smeeken, eer
+we onze genooten er toe konden bewegen de kleeren, het schoeisel enz.
+aan te nemen, dat wij zoo gaarne gaven en zij zoo zeer behoefden. Al
+de verteederde bewondering, die zich in de weken van ons verblijf had
+opgezameld <span class="pagenum"><a id="p_38">[38]</a></span>in ons hart voor deze zuivere, volkomen onzelfzuchtige
+wezens, steeg als een vloed in ons op wanneer wij hun zachte stemmen
+hoorden vragen: &bdquo;maar kunt ge dit waarlijk wel missen?&rdquo;</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>In de eerste dagen van Juli begonnen de jobstijdingen over de
+mislukking van den oogst in het Wolgagebied te Moskou algemeen bekend
+te worden. Iswestia en Prawda bevatten de eerste ontstellende opgaven
+over den omvang van den misoogst, vele partijgenooten spraken er over
+met angst in hun stem en bezorgdheid in hun oogen en een hunner, een
+vrouwelijke propagandist zeide tegen mij: &bdquo;dit is de
+genadeslag. Ons volk is uitgeput, het kan niet meer volhouden; het zal
+tegen ons opstaan uit wanhoop. Enkel zoo in den loop van den winter de
+proletarische revolutie in Midden-Europa zegeviert zullen wij ons
+kunnen handhaven; in dat geval zal een nieuwe golf van geestdrift en
+hoop door de massaas gaan; zij zullen bereid zijn nog verder voor het
+communisme te lijden.&rdquo;<a id="FNa_3_7" href="#FN_3_7" class="fnanchor">3)</a> In 't algemeen echter kreeg ik den indruk,
+dat de beteekenis van de ramp in het zuidoosten, tot de <span class="corr" id="corr14" title="Bron: m esten">meesten</span>
+met wie ik erover sprak, gewone partijgenooten, nog niet
+geheel was doorgedrongen. Wat de leiders aangaat, zij wachtten
+blijkbaar tot na den afloop van het communistisch congres, om met de
+buitenlanders een plan van internationale aktie te beramen. De
+maatregelen, die in Rusland zelf zouden worden genomen, begonnen juist
+bekend te worden, toen ik Moskou verliet. Kolontay sprak mij over de
+Alrussische commissie voor hulp aan het hongergebied; het verdroot
+haar, dat daarin burgerlijke, antisowjet-elementen zoozeer op den
+voorgrond traden. Zij met haar prachtig geloof aan de onuitputtelijke
+kracht der massaas betreurde het, dat de regeering niet allereerst een
+beroep had gedaan op het initiatief en de solidariteit van het volk.
+Reeds de naaste toekomst zou leeren, dat zij én wat de onbetrouwbare
+gezindheid van de meerderheid der burgerlijke commissieleden én wat de
+broederlijke offervaardigheid der massaas aanging, zich niet
+<span class="pagenum"><a id="p_39">[39]</a></span>vergiste. Wat natuurlijk niet wegneemt, dat Lenin gelijk had, den
+goeden wil van het Sowjetbewind, om met alle burgerlijke elementen
+samen te werken, te demonstreeren.</p>
+
+<p>De eenige man van gezag, die geheel open en zonder terughouding tot
+mij sprak over den misoogst in het Wolgagebied en zijn gevolgen, was
+Maxim Gorki. Van hem vernam ik voor het eerst, dat er toen reeds
+vreeselijke nood heerschte in Samara, Saratow, Simbirsk en andere
+provincien. Vernam ik de droevige waarheid over de afmetingen der
+cholera-epidemie en de paniek onder de bevolking der geteisterde
+streken. Hij schudde mij wakker en deed mij beseffen dat voor de
+organisatie van een groote hulpaktie onder de massaas van West-Europa
+te werken, nu de eerste plicht was van elken communist.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>De groote behoeftigheid van het russische volk, het groote tekort aan
+voedsel en kleeren is,&mdash;niemand die in Rusland was, kan er aan
+twijfelen,&mdash;de meest algemeene oorzaak van de veel voorkomende
+korruptie en de <span class="corr" id="corr15" title="Bron: b treurenswaardige">betreurenswaardige</span> overwoekering der samenleving door
+de bureaukratie. Natuurlijk spelen andere bijkomstige oorzaken ook een
+rol, maar het feit, dat, waar één paar schoenen beschikbaar is voor
+vijftig paar slecht geschoeide of ongeschoeide voeten, een dubbele en
+driedubbele kontrole waken moet, dat dit eene paar schoenen ook
+werkelijk de voeten bereikt, die het langst ongeschoeid zijn geweest
+of het meest hebben geloopen in dienst van de sowjetrepubliek,&mdash;dit
+feit dringt zich op aan elk niet door haat of wantrouwen beneveld
+oordeel. Insgelijks dat de bezitters van al deze voeten het mogelijke
+zullen doen om te bewijzen dat hún nood het grootst is en hun
+aanspraken op schoeisel het klemmendst zijn. En wie niet uitblinkt
+door een hooge mate van onzelfzuchtigheid en rechtvaardigheid, dat is,
+wie niet behoort tot de uitzonderingsmenschen, zal de verleiding niet
+kunnen weerstaan om, zoo hij in een der vele kontrole-instellingen
+&bdquo;vrindjes&rdquo; heeft, te pogen door hun hulp het zoozeer begeerde paar
+schoenen machtig te worden. Zoo is de behoefte de moeder van intrige,
+gekonkel, nijd, baantjesjagerij en bederf. En wat voor de kleeding
+geldt, geldt natuurlijk in nog hoogere mate voor het voedsel. Eten
+moet de mensch: uit den tijd der distributie kan ieder Hollander zich
+nog <span class="pagenum"><a id="p_40">[40]</a></span>herinneren welk een obsessie het denkbeeld, meér voedsel machtig
+te worden dan waarop men recht heeft wordt, zoodra de toegemeten
+hoeveelheid kwantitatief en kwalitatief als onvoldoende wordt gevoeld.
+Daarom hebben in Rusland thans alle instellingen, waar uit den aard
+der zaak het voedsel iets overvloediger en beter van kwaliteit is,
+zooals scholen, zuigelingen- en kindertehuizen, enz. een
+aantrekkingskracht voor hongerige magen, te vergelijken met die, welke
+de kelken van lelies of andere honingrijke bloemen in een bloemen-arm
+jaar hebben voor de bijen. In al dergelijke instellingen stroomen de
+hulpkrachten toe, zij zijn aanwezig vaak vér boven het aantal, dat
+werkelijk noodig is; de persoonlijke arbeidsprestatie zinkt en de
+dagdieverij burgert zich in. Dergelijke verschijnselen zijn, hoe
+betreurenswaardig ook, eenvoudig onvermijdelijk zoolang het
+voedsel-tekort blijft nijpen; enkel de terugkeer van normale
+verhoudingen, dat is van verhoudingen, waarbij genoeg voedsel
+beschikbaar is voor allen, die willen werken, kan ze doen ophouden.</p>
+
+<p>Een ergerlijker en minder vergeeflijk korruptie-verschijnsel is de
+voortdurende groei van de bureaukratie, het steeds toenemen van het
+aantal sowjetambtenaren (in de eerste plaats vrouwen) die in ruil voor
+vrije voeding en een kleine geldelijke toelage, een minimale
+arbeidsprestatie vervullen. Men behoeft maar een of twee
+sowjet-bureaux gezien te hebben om te weten dat wáár is, wat
+&bdquo;iedereen&rdquo; over het uiterst sloome arbeidstempo in deze broeiplaatsen
+van luiheid weet te vertellen. Er is tijd te veel en werk te weinig;
+ook vaak een bedroevend gebrek aan hart voor het werk, aan toewijding
+en gemeenschapszin. Honderdduizenden handen die produktief werk konden
+en behoorden te verrichten, doen niets als wat half noodig of onnoodig
+schrijfwerk, dat den bureaukratischen rompslomp nog vermeerdert en den
+ingewikkelden toestel der administratie met nieuwe radertjes belast.</p>
+
+<p>Het vraagstuk hoe de sowjet-bureaukratie te vereenvoudigen en het
+aantal ambtenaren te verminderen hield vele hoofden te Moskou, waar
+het centrum van het euvel is, in den afgeloopen zomer bezig. Men
+hoopte, dat de vrijlating van handel en kleinbedrijf automatisch
+gunstig zouden werken, doordat het vooruitzicht op grooter <span class="pagenum"><a id="p_41">[41]</a></span>verdienste
+in den handel of de kleinindustrie een aantal ambtenaren er toe zou
+brengen, aan den staatsdienst den rug toe te keeren. Men sprak ook van
+een beperking van het aantal ambtenaren van hoogerhand.</p>
+
+<p>Echter, bedenkelijker nog dan het feit op zich zelf van de
+overwoekering der sowjet-republiek door de bureaukratie, ofschoon
+daarmee nauw verbonden, oordeelden de beste partijgenooten dit andere
+feit te zijn: het op groote schaal binnendringen van bureaukraten en
+baantjesjagers in de communistische partij zelve.</p>
+
+<p>Gedurende de eerste jaren der revolutie was de communistische partij
+niet enkel de politieke motor, maar ook de moreele ruggegraat der
+revolutie geweest. De heldenmoed, de werkdrift, de grenzelooze
+toewijding en zelfopoffering der communisten hadden de
+sowjet-republiek herhaaldelijk gered in desperaat schijnende
+omstandigheden, zooals een geniaal geneesheer een zwaar zieke telkens
+opnieuw door een gevaarlijke crisis haalt. Maar in den ongelijken
+strijd tegen het wereldkapitaal waren tienduizenden der besten
+gevallen, andere duizenden geveld door de typhus, door overwerk
+gesloopt. Hun plaatsen waren ingenomen zeker ten deele door nieuwe
+geestdriftige proletariërs, vol verlangen hen die heengegaan waren te
+volgen op het roemvolle pad, maar jong en zonder ervaring. Echter ook
+anderen waren toegestroomd: niet weinigen uit de rijen der arme
+boeren, onder dezen waren zeer waardevolle elementen; maar meerderen
+uit die der sowjetbureaukratie, den nieuwen middenstand, voor een
+groot deel uit den ouden gerekruteerd. Men had ze niet verwijderd
+kunnen houden. De gapingen in de gedunde gelederen waren gemakkelijk
+aangevuld geworden, ja meer dan dat: in getalsterkte was de partij
+gegroeid. Maar zij was achteruit gegaan in innerlijke kracht, in
+eenheid, in zuiverheid en in idealisme, in al datgene wat haar in
+staat had gesteld haar taak zoo schitterend te volvoeren. Van de
+nieuwe leden waren vele tot haar gekomen uit eigenbelang, in de hoop
+op voordeel of vrijstelling van bepaalde lasten. Zij gebruikten de
+partij als een werktuig van hun eerzucht en hun eigenbaat. Op tal van
+plaatsen beheerschten deze soort &bdquo;nieuw-communisten&rdquo; de partij reeds;
+de oude garde, voor zoover zij nog leefde, morde; eerlijke beproefde
+proletariërs <span class="pagenum"><a id="p_42">[42]</a></span>voelden zich verbitterd in hun hart en smadelijk
+achteruitgezet door de kersversche communisten van het
+sowjet-intellekt; er waren kloven en scheuren in de partij geslagen;
+er was de groep, die zich arbeiders-oppositie noemde, zelfs waren er
+een of tweemaal pogingen tot afsplintering, tot vorming eener nieuwe
+communistische partij geweest.</p>
+
+<p>Over al deze dingen en wat er mee samenhing werd door russische en
+buitenlandsche communisten gedurende het kongres veel gesproken,
+wanneer zij vertrouwelijk bijeen waren. Wie ze wist en de beklemming
+van dit weten ondervond, stond met gemengde gevoelens bij de
+diagrammen op de tentoonstelling van de Commintern, die den snellen
+groei der partij sedert 1918 en het bereikte hoogtepunt van meer dan
+700.000 leden aangaven.</p>
+
+<p>Maar toen ik de laatste maal, kort voor mijn vertrek, voor dat diagram
+stond, dacht ik weer met meer vertrouwen aan de toekomst der partij.
+Het besluit van het centraal-comité was juist bekend geworden dat een
+&bdquo;nieuwe registratie&rdquo; voorschreef, gelijk reeds een paar keer voordien
+was geschied. Ditmaal echter zou de zuivering grondig zijn; er werd
+beweerd, dat de partij zich van ongeveer een vijfde van haar leden zou
+ontdoen. De voorwaarden der nieuwe inschrijving waren opzettelijk zóó
+gekozen, dat zij voor in de laatste jaren toegetreden intellektueelen
+en sowjetbeambten veel strenger waren, dan voor gewone arbeiders. Wie
+deelgenomen hadden aan spekulatie en dergelijke oncommunistische
+praktijken zouden van de ledenlijst geschrapt worden, zoo zij
+burgerlijken waren; voor proletariërs werden kleine vergrijpen door de
+vingers gezien. Het effekt van dit besluit tot reiniging der partij
+werd onder de vooraanstaanden zeer verschillend beoordeeld, al naar de
+beoordeelaars optimisten of pessimisten waren. De eenen zagen de
+partij reeds hersteld in haar oude innerlijke kracht en tot nieuwen
+luister herboren; de anderen zeiden mistroostig, dat het proces van
+bureaukratizeering waarschijnlijk te ver voortgeschreden was, dan dat
+herstel mogelijk zou zijn. De partijmachinerie was in de macht der
+bureaukratie geraakt; zij zou de uitvoering van den maatregel weten te
+beletten of dien saboteeren. Of tot deze uitvoering intusschen
+geschreden en hoe zij verloopen is, weet <span class="pagenum"><a id="p_43">[43]</a></span>ik niet met zekerheid<a id="FNa_4_8" href="#FN_4_8" class="fnanchor">4)</a>. Ik
+voor mij blijf vertrouwen dat de leiders der partij, in samenwerking
+met het waarlijk communistische arbeiders- en boerenelement, er in
+zullen slagen het euvel meester te worden, dat de partij bedreigt. En
+een der goede kanten van de mislukking der samenwerking van het
+Sowjetbestuur met de vertegenwoordigers der groote russische
+bourgeoisie in de bestrijding van den hongersnood lijkt mij het
+hervonden inniger verband met de volksmassaas, van die mislukking
+onafscheidelijk. Van onderen moet de kracht komen, die de partij met
+nieuw zuiver bloed verrijkt.</p>
+
+<hr class="fnsep" />
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_1_5" href="#FNa_1_5" class="label">1)</a> Hotel Lux is in gewone tijden ingericht, ten eerste voor
+allen, die bij de administratie van de Commintern werkzaam zijn, ten
+tweede voor alle buitenlandsche gasten. In den kongrestijd moesten de
+russische employes hun kamers aan de toestroomende buitenlanders
+afstaan, maar zij behielden het voorrecht, in Lux hun maaltijden te
+gebruiken, een uiterst begeerd voorrecht, omdat het voedsel er
+rijkelijker en beter is dan overal elders.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_2_6" href="#FNa_2_6" class="label">2)</a> Ik vernam althans van zeer betrouwbare zijde, dat een
+registratie van museummeubels voor dit doel had plaats gehad. Of het
+tot de uitvoering er van heeft moeten komen, durf ik niet met
+zekerheid te zeggen. Maar het feit op zichzelf van het onderbrengen
+van een paar duizend afgevaardigden te Moskou is een kunststuk
+geweest, dat aan het bekende improvisatietalent van de Russen zware
+eischen heeft gesteld.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_3_7" href="#FNa_3_7" class="label">3)</a> Ik geef dit gezegde natuurlijk voor wat het is: een
+opwelling, geenszins een beredeneerd oordeel. Maar het is opmerkelijk,
+omdat er zoo duidelijk uit spreekt, wat de russische communisten van
+Europa verwachten, niet brood alleen, maar moreelen en politieken
+steun.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_4_8" href="#FNa_4_8" class="label">4)</a> Volgens burgerlijke organen heeft de zuivering reeds
+plaats gehad: ruim 41.000 namen zijn van de lijsten geschrapt
+geworden. In de afdeeling der C.P. van Petrograd beval Zinowiew
+den met de uitvoering van den maatregel belaste partijgenooten aan,
+iedere roekeloosheid en iedere schablone te vermijden. De meerderheid
+moest haar macht niet gebruiken, om de minderheid (de z.g.
+arbeiders-oppositie) buiten de partij te zetten; ook moest in
+aanmerking genomen worden, dat het voor boeren en intellektueelen
+moeilijker was, zich geheel en al naar de discipline te schikken, dan
+voor arbeiders. Daarentegen moesten alle baantjesgasten, allen, die
+blijkbaar uit zelfzuchtige motieven lid waren geworden, zonder
+aarzeling worden verwijderd. Lenin heeft aanbevolen, om vooral streng
+de gezindheid en de daden der in de laatste jaren toegetreden
+mensjewiki te kontroleeren.</p>
+</div>
+
+<hr class="chend" />
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_44">[44]</a></span></p>
+
+<h2><a id="IV"></a>IV.</h2>
+
+<h2 class="tinfo">VOORGANGERS EN BELICHAMERS.</h2>
+
+<hr class="chbegin" />
+
+<p>Onder de ontelbare belagers en belasteraars van de bolschewiki is er
+voor zoover ik weet niet één geweest, die de beide groote leiders der
+russische en <span class="corr" id="corr16" title="Bron: teve s">tevens</span> der wereldrevolutie, Lenin en Trotzky,
+in ernst heeft durven beschuldigen van wreedheid,<a id="FNa_1_9" href="#FN_1_9" class="fnanchor">1)</a> eigenbaat, of
+onbekwaamheid<a id="FNa_2_10" href="#FN_2_10" class="fnanchor">2)</a>. En dit feit is zóó merkwaardig, dat het wel de
+moeite waard is, het nader onder de oogen te zien en de oorzaken ervan
+te ontleden. Hier zijn een paar mannen, die het initiatief hebben
+genomen tot een omwenteling&mdash;na deze jaren lang agitatorisch en
+organisatorisch voorbereid te hebben&mdash;wier doel ingaat tegen de
+denkbeelden, de gewoonten en de instinkten, bij de groote meerderheid
+der menschen door eeuwen van privaatbezit aangekweekt en tegen
+de klassebelangen der heerschenden van alle landen. In den loop van
+een vreeselijke worsteling tegen de burgerlijke regeeringen van andere
+staten en tegen de reaktionaire, de half reaktionaire en de onzekere
+elementen van het eigen land, zijn die mannen herhaaldelijk
+genoodzaakt geweest een schrikbewind in te voeren, duizenden hunner
+landgenooten te laten opsluiten in gevangenissen of terecht te
+stellen. Zij zijn verder genoodzaakt geweest een groot leger te
+scheppen, van de arbeiders en boerenbevolking reusachtige bloedoffers
+te eischen in den strijd tegen de reaktie, en zelfs eenige malen het
+leger te gebruiken tegen verleide matrozen of volksmassaas. Er is niet
+één hunner ontelbare vijanden, die op goede gronden durft zeggen:
+&bdquo;deze <span class="pagenum"><a id="p_45">[45]</a></span>mannen zijn bloeddorstig&rdquo;. Hun gezag over honderdveertig
+millioen menschen is ontzaglijk groot, immers hun voorstellen en
+meeningen beinvloeden in de hoogste mate de vertegenwoordigers dier
+honderdveertig millioen, bij wie het politieke initiatief berust, zij
+die over den koers van het schip van staat beslissen. En er is niemand
+van hun haters, die in ernst durft beweren, dat hun voorstellen, hun
+raadgevingen, vermaningen en waarschuwingen zijn ingegeven door liefde
+tot de macht, of bezorgdheid voor hun persoonlijke positie en hun
+persoonlijke veiligheid. De inhoud van hun voorstellen en
+waarschuwingen is uiterst wisselend al naar de omstandigheden, den
+aard der gevaren, waaraan Sowjet-Rusland allereerst het hoofd moet
+bieden en de ontelbare, onophoudelijk wisselende faktoren der
+binnenlandsche en buitenlandsche politiek. Herhaaldelijk hebben zij
+zelf moeten oproepen tot maatregelen, die zij kort tevoren voor
+verderfelijk hadden verklaard en vóór moeten gaan bij den terugtocht,
+na den aanval te hebben bevolen; zij hebben zelven het werk hunner
+handen moeten afbreken, het sein moeten geven tot het afdragen van de
+steenen, die op hun bevel ten koste van ontzaglijke offers waren
+saamgebracht. En ook deze proef heeft hun reputatie doorstaan, hun
+politiek zoowel als hun moreel gezag is onaantastbaar gebleken en
+wanneer uit de onoverzienbare rijen der vijanden heden enkele stemmen
+opkomen, hen beschuldigend van kortzichtigheid en onbekwaamheid, zoo
+vormen die stemmen als het ware het kleine zwakke bijgeluid in het
+groote koor, dat gedwongen is hun genialiteit als organisatoren en
+politici te erkennen.</p>
+
+<p>Hoe komt dit alles? Wat is de oorzaak van het zeldzame, misschien
+unieke verschijnsel in de geschiedenis, dat de laster die, zou men
+zeggen, zoo overvloedig stof moest vinden om deze beide mannen te
+besmeuren, hen niet vermag aan te randen en hun vijanden over de
+geheele wereld vol innerlijke woede gedwongen zijn, de grootheid
+hunner gaven, de onbaatzuchtigheid hunner daden en de onwankelbaarheid
+van hun wil te erkennen?</p>
+
+<p>Voor een zeer groot deel is dit het gevolg van de volkomene,
+onloochenbare, niet te betwijfelen overeenstemming hunner daden met
+hun woorden, de huidige zoowel als de vroegere. Na hun
+machtsverheffing zijn zij gebleven, wat zij <span class="pagenum"><a id="p_46">[46]</a></span>volgens hun beginsel
+moesten zijn: de voorgangers der arbeiders en arme boeren, de
+voorvechters der sociale revolutie. Elk hunner dagen en uren bracht
+een nieuw bewijs hoe zij niets zochten buiten haar dienst, haar
+redding en haar bevestiging. Elk hunner maatregelen, hetzij op het
+gebied der binnenlandsche of buitenlandsche staatkunde, der
+leger-organisatie of der voedselverschaffing was volkomen
+gefundeerd in den bodem der revolutionaire, politieke
+noodzakelijkheid, wanneer men daaronder verstaat de verzoening der
+eischen van het oogenblik met die van de toekomst. Nooit schroomden
+zij om de fundamenten van hun politiek bloot te leggen; elke nieuwe
+maatregel, waartoe zij rieden of waarop zij aandrongen werd door hen
+in redevoeringen of geschriften uiteengezet, verklaard, toegelicht in
+haar oorsprong en gevolgen. Hun politiek was zoo eerlijk en zoo vast,
+dat zij nimmer den schijn van onvastheid, inkonsekwentie en
+bedriegelijkheid had te vreezen. Wie zich de moeite wilde geven hun
+uiteenzettingen te volgen en te doordenken, moest, hoe vreemd,
+onwenschelijk, verkeerd of gevaarlijk de nieuwe koers, waartoe zij
+opriepen, hem aanvankelijk toescheen, ten slotte erkennen, dat door
+zulk een koers de belangen van vandaag en van morgen, van de russische
+en de wereldrevolutie het best werden gediend. Sedert vele
+geslachten&mdash;misschien sedert de dagen der fransche omwenteling van
+1789,&mdash;waren zij de eerste groote politici, die wat zij voorgaven te
+willen, ook werkelijk wilden, volkomen en onverdeeld. Het gefundeerd
+zijn hunner politiek in waarachtigheid&mdash;wat niets te maken heeft met
+de toepassing der kunst den vijand door list of misleiding te
+verschalken&mdash;dringt zich zoozeer op, dat elkeen, ook de ergste
+tegenstander, het moet erkennen.</p>
+
+<p>Hun positie wordt daarbij in hooge mate gesteund door hun persoonlijk
+leven. Ook op dit punt zijn hun vijanden genoodzaakt de wapens te
+strekken door de erkenning, dat de russische revolutie aan Lenin en
+Trotzky persoonlijk niets anders gebracht heeft dan een ontzettende,
+verpletterende arbeidslast en een bijna niet in te denken
+verantwoordelijkheid. Hun materieel bestaan onderscheidt zich niet
+noemenswaard van hun leven als ballingen vóór de wereldkatastrofe, die
+hen omhoog hief, noch van het bestaan van tienduizenden hunner
+landgenooten. De ijdelheid en de <span class="pagenum"><a id="p_47">[47]</a></span>machtswaan, die voldoening vinden in
+praal en pronk, in zinledige ceremoniën en uiterlijke teekenen van
+verheffing en onderscheiding, zijn hun ten eenenmale vreemd. Het gezag
+dat zij doen gelden is het gezag van hun schitterende begaafdheid, hun
+uitzonderlijke vermogens en hun groote ervaring, niet dat hunner
+uiterlijke positie. Voor hen is &bdquo;gezag&rdquo; en &bdquo;verantwoordelijkheid&rdquo;
+feitelijk één en hetzelfde begrip. Ondanks het sterke zelfvertrouwen,
+waarvan hun uitingen blijk geven, is in hen niets van opgeblazenheid,
+aanmatiging of hoogmoed. Op de verwonderlijke hoogte waarop de
+wereld-gebeurtenissen hen hieven, hun eigen genialiteit en de wil der
+massaas hen handhaafde, zijn zij de oude &bdquo;kameraden&rdquo; gebleven. Een
+uiterlijke, wereldsche, konventioneele scheidsmuur tusschen hen en den
+eenvoudigsten partijgenoot bestaat niet; niets anders dan de
+innerlijke afstand, het resultaat van hun onbetwiste en onbetwistbare
+meerderwaardigheid. Een dergelijke verhouding, een dergelijk absoluut
+ontbreken van alle oude heerschersattributen in deze beide machtigste
+menschen ter wereld&mdash;immers zij belichamen, zij drukken uit in hun
+persoonlijke lijflijkheid den nieuwen levenswil, de nieuwe aspiraties
+van vele millioenen&mdash;is iets ongehoords in de geschiedenis, een
+verschijnsel zonder precedent, de eerste aanloop tot den overgang der
+menschheid in het rijk der gelijkheid. Zij inkarneeren het geweten,
+het inzicht, de intuitie, het hoogste redelijke willen van millioenen;
+geen heerschers zijn zij, boven de massa verheven, van haar gescheiden
+door een breede klove, maar de eersten onder gelijken. Zij zijn zooals
+zij zijn niet uit berekening, uit effektbejag, uit vrees door
+anders-zijn afgunst op te wekken, maar omdat zij niet anders kúnnen
+wezen. Zij leven volgens hun beginsel, omdat hun beginsel hen geheel
+heeft doordrongen,&mdash;het beginsel van de sociale gelijkheid der
+menschen, als het naastbij liggende doel van de groote worsteling voor
+een betere aarde. Zij zijn zooals zij zijn, niet uit christelijke
+nederigheid of ootmoed; nog minder omdat zij nederig en ootmoedig
+willen <em class="g">verschijnen</em>, maar omdat zij de uiterlijke, sociale,
+menschelijke gelijkheid erkennen, belijden en doorleven. Wie zich het
+hoofd breekt&mdash;een vrij onnut werk trouwens&mdash;over de positie der
+hooger-begaafden in een maatschappij, waarin de economische en sociale
+gelijkheid is doorgevoerd, vindt <span class="pagenum"><a id="p_48">[48]</a></span>in de positie van Lenin en Trotzky
+in Sowjet-Rusland vele aanknoopingspunten ter oplossing van dit
+probleem.</p>
+
+<p>Er is, wat geeft het dit te verhelen, iets angstigs in de mate, waarin
+Lenin en Trotzky door het, in twee zoozeer verschillende individuen,
+zeldzame komplex van genialiteit, wilskracht, onbaatzuchtigheid,
+innerlijke waarachtigheid en zedelijken moed, boven al hun helpers
+uitrijzen. Enkele anderen mogen hen in bepaalde eigenschappen ter
+zijde treden of overtreffen, hun algemeen evenwaardig is niemand. Hen
+aanziend en aanhoorend voelt men somtijds een smartelijke onrust
+opstijgen bij de gedachte, hoe broos het menschelijk leven is, hoe
+afhankelijk van tallooze kleine omstandigheden. Op de hem eigen
+spontane en trouwhartige wijze sprak Loenacharsky die onrust eens
+tegen mij uit in de volgende woorden: &bdquo;ik ben een goed Marxist, maar
+toch... zoo men mij vroeger gezegd zou hebben, dat personen een zoo
+ontzaglijken invloed kunnen hebben op het sociale geschieden als Lenin
+en Trotzky, dan had ik het niet geloofd. Wie onzer wist niet in dezen
+winter, dat het roer omgegooid moest worden, wilden wij niet
+ondergaan? Maar enkel Lenin had den moed, om een nieuwe koers voor te
+stellen&rdquo;.</p>
+
+<p>Wanneer men mij zou vragen, wie van de andere bekende russische
+communisten Lenin en Trotzky het naast staat, niet in deze of gene
+eigenschap maar als menschentypus, dan zou ik zonder aarzelen
+Boecharin noemen, ofschoon ik hem in Moscou voor het eerst ontmoette
+en slechts enkele malen sprak. Zeker schijnt hij, de veel jongere,
+thans minder groot aangelegd dan deze beide, zijn geest kleiner en
+meer naar het spitsvondige gericht. Maar iets in zijn wezen verraadt
+dezelfde innerlijke vastheid en eenvoud en een misschien nog grootere
+louterheid dan de hunne en daarom lijkt het mij mogelijk toe, dat hij
+zal uitgroeien tot eene aan hen gelijkwaardige persoonlijkheid. Het
+trof mij op een keer toen de gelegenheid zich aanbood, om de
+voornaamste leiders der russische en der internationale revolutie tot
+één groep vereenigd gade te slaan, hoe duidelijk éénzelfde geestelijke
+dampkring de hoofden van deze drie omgaf, hen afzonderend niet enkel
+van ons, westerlingen, maar van hun eigen vrienden en makkers.</p>
+
+<p>Het was op het kongres, gedurende de behandeling van het
+tjecho-slowakische vraagstuk door de taktiekkommissie, <span class="pagenum"><a id="p_49">[49]</a></span>die bij
+uitzondering haar eerste zitting hield in de groote troonzaal&mdash;een om
+meer dan een reden zeer belangrijke zitting, waarover ik in een ander
+verband al geschreven heb<a id="FNa_3_11" href="#FN_3_11" class="fnanchor">3)</a>. Lenin, Trotzky en Boecharin zaten met
+eenige andere bekende leiders aan een afzonderlijk tafeltje, dicht bij
+de vensterrij, die evenwijdig loopt met het breede terras, vanwaar men
+neerziet op een deel van het Kreml en de westelijke voorsteden van
+Moskou. Aandachtig luisterden zij naar Smerals zoetvloeiende rede,
+bogen nu en dan over in fluisterend spreken, soms tot elkaar, soms tot
+Zinowiew's half lijdenden, half energieken kop aan de andere zijde van
+het tafeltje. De spottende lach verdween niet van Lenin's gezicht,
+Trotzky keek ernstig en een weinig geërgerd; Boecharin's gelaat droeg
+die wonderlijke uitdrukking van &bdquo;jenseits von gut und böse&rdquo;, die mij
+trof van het eerste oogenblik af aan, dat ik hem zag. Toen,
+onverwachts, verscheen op het podium rechts boven hen een allerliefst
+kind: het zoontje van Eugen Varga, dat zijn vader zocht. Fluks sprong
+de slanke Boecharin de trappen van het podium op om het kind te halen,
+nam het in zijn armen en droeg het naar hun tafeltje, waar hij het
+neerzette en het een oogenblik bij zich hield aan zijn knie. Toen
+wenkte Trotzky het jongetje tot zich, nam het aan zijn borst en
+streelde het. Lenin's masker van spottenden faun was plotseling
+verzacht tot de uitdrukking van die zuivere, menschelijke mildheid,
+welke uit zijn geschriften tusschen vele harde, meedoogenlooze
+mokerslagen door, soms zoo ontroerend opstijgt. Wat was zij schoon, de
+groep van die drie mannen met dat kind, zoo anders in hun zuivere
+spontaniteit dan ons gezelschap troebele westerlingen aan de lange
+tafel, zoo vol kracht en zekerheid en zoo eenvoudig menschelijk onder
+elkaar. Lenin geleek toen een Pan, een zuiver natuurwezen, vol
+wonderbaarlijke intuitie en waar de oerkracht van talloozen in leeft.
+Trotzky zat stil en recht in die schoone harmonie van superieure
+intelligentie en onverzettelijke wilskracht, die zijn wezen is en
+Boecharin's helder gelaat stond zacht en open als een bloem.</p>
+
+<p>Toen wij dien dag van de zitting naar huis terugkeerden, <span class="pagenum"><a id="p_50">[50]</a></span>ik en de
+beide makkers, die plachten met mij de wandeling in het zachte blanke
+licht van de niet-eindigende avondklaarte te verkiezen boven het gehos
+over de keien in de volgepakte lastauto's, spraken wij tot elkaar in
+bewogen woorden over dat oogenblik, waarin het menschelijke wezen dier
+drie mannen zich zoo schoon en stil had geuit, over hun gedragingen
+onder de zitting en over dat geheimzinnige <em class="g">iets</em>, rondom en boven hen,
+wat hen van alle anderen onderscheidde. En vol vertrouwen in wat de
+menschheid ging baren, zeiden wij tegen elkaar: &bdquo;Waarlijk, zij zijn de
+apostelen; waarlijk, tusschen hen in staat, voor anderen nog
+onzichtbaar, de nieuwe Heiland, het Communisme, blaast hen zijn geest
+in en sterkt hen met zijn kracht&rdquo;.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>De hierboven beschreven zitting is natuurlijk niet de eenige geweest
+waarbij de gelegenheid zich voordeed om de leiders der
+wereld-revolutie te observeeren. Maar in den regel schroomde ik dit te
+doen, althans voor wat Lenin betreft. Het leek mij onbescheiden, zijn
+gelaat te bespieden om te pogen daarop sporen te ontdekken van een
+innerlijke worsteling, als deze heldhaftige mensch ongetwijfeld heeft
+doorgemaakt, eer hij besloot tot een politieke koersverandering die,
+ook in het gunstigst geval, een lange, gevaarlijke omweg op de vaart
+naar het communisme beteekent. Het besef van het tragische lot van den
+held, worstelend tegenover overmachtige omstandigheden, tegen de
+wereldreaktie en niet minder tegen de verblinding, de zelfzucht, de
+lafheid, de geestelijke onrijpheid van het grootste deel der
+internationale arbeidersklasse, dit besef was altijd pijnlijk levend
+in mij, wanneer ik Lenin zag. Het weerhield mij vaak het woord tot hem
+te richten en hield er mij ook van terug een persoonlijk onderhoud aan
+te vragen. Iets anders was dit met Trotzky. Te Zimmerwald hadden wij
+den band van sympathie en vertrouwen gesloten, die, naar ik tot mijn
+vreugde bemerkte, ook voor hem in de daarna verloopen jaren, de jaren,
+dat hij wereldgeschiedenis maakte, was blijven bestaan. Het onderhoud,
+dat ik met hem had in zijn werkkamer&mdash;een ruim, licht, rustig en
+welgeordend vertrek in de vroegere Keizerlijke Militaire Akademie,
+thans de zetel van het Volkskommissariaat voor Nationale
+Verdediging&mdash;liet als sterkste herinnering bij mij na den indruk <span class="pagenum"><a id="p_51">[51]</a></span>van
+onwrikbare vastheid, ruimheid van inzicht en gematigdheid van oordeel,
+vereenigd tot schoone en sterke harmonie. Het terugdenken daaraan
+blijft voor mij een bron van kracht en heldere vreugde.</p>
+
+<p>Maar ook mijn denken aan Lenin, al trof het tragische in zijn lot mij
+sterker dan het geval was met Trotzky, is vrij van elk deprimeerend of
+zwaarmoedig nevengevoel. Immers ik weet, dat zijn kracht hem in geen
+enkele omstandigheid zal verlaten, dat geen nederlaag, geen
+teleurstelling en geen mislukking hem ooit het besef kan ontnemen van
+wat de russische revolutie als historisch verschijnsel beteekent, van
+haar waarde als een nieuw uitgangspunt in den bevrijdingsstrijd van de
+verdrukten en uitgebuiten der geheele aarde.</p>
+
+<p>Anders gaat het mij ten opzichte van een anderen grooten belichamer
+der ziel van het russische volk, dien ik te Moskou voor het eerst
+ontmoette: Maxim Gorky. Wanneer ik aan hem denk, wordt het in mijn
+hart donker, omdat ik de smart en de wanhoop voel van edele
+menschelijke harten, die zich niet kunnen verzoenen met de ontzaglijke
+wreedheid van het geschieden op aarde, niet kunnen aanvaarden de
+vreeselijke offers, waarmee elke stap vooruitgang moet worden gekocht.</p>
+
+<p>Jaren en jaren lang had ik verlangend uitgezien naar een ontmoeting
+met Gorky, had ik gehoopt van zijn lippen woorden te hooren, die voor
+mij een ander licht zouden doen opgaan over de moeilijke problemen,
+waarmee wij, te vroeg of te laat geboren kunstenaars, staande op de
+kentering der tijden, dagelijks worstelen. Maar ik ben daarin
+teleurgesteld geworden en toen ik de trappen afdaalde van het groote
+naargeestige steengevaarte in de smalle straat, waar het Moskousche
+Roode Kruis zijn zetel heeft en waarin Gorky tijdelijk een klein
+kamertje op de vierde verdieping bewoonde<a id="FNa_4_12" href="#FN_4_12" class="fnanchor">4)</a>, voelde ik mij, voor het
+eerst gedurende mijn verblijf te Moscou, beklemd en bijna wanhopig. En
+dit was niet&mdash;behoef ik het te zeggen&mdash;omdat Gorky, met heel de
+suggestieve kracht van zijn sterke persoonlijkheid, in mij had
+gehamerd het besef van de vreeselijke ramp ginds in <span class="pagenum"><a id="p_52">[52]</a></span>Wolgagebied. Het
+was niet om wat hij mij met een uitdrukking van ontzetting in zijn
+oogen had verhaald over den honger, de paniek en de cholera, over de
+wanhoop der boeren die alles neergooiden en enkel dachten aan
+vluchten. Het was ook niet wat hij zeide over de machteloosheid der
+sowjet-organen om aan de ramp het hoofd te bieden, wat mij zoozeer
+beklemde; ik had dat alles in partijkringen nog sterker gehoord; noch
+de afkeurende blik, waarmee hij mij vroeg, of ik goed vond, wat de
+regeering deed: duizenden gasten naar Moskou halen en rijkelijk eten
+geven, terwijl er honger geleden werd door millioenen; dergelijke
+gedachten had ik immers herhaaldelijk in mijzelf voelen opkomen.</p>
+
+<p>Neen wat voor mij het onderhoud met Gorky zoo pijnlijk maakte, was het
+duidelijk gemis bij dezen grooten zoon van zijn volk van het
+besef,&mdash;een besef, uit de leiders der revolutie als een innerlijk
+licht naar buiten stralend&mdash;dat door de arbeidende massaas van Rusland
+een werk beproefd werd, dat niet kon falen, omdat ook het geringste
+succes bij dit werk, elk begin van zelfordening en zelfbestuur, van
+vestiging eener economische demokratie, van ontzaglijk belang was voor
+het geheele wereldproletariaat. Met bittere woorden sprak hij tot mij
+over den afkeer van het russische volk van geregelden arbeid, over de
+achterlijkheid en de apathie van dat volk en de voordeelen der
+westersche kultuur. Het was duidelijk, dat van de tallooze heldhaftige
+daden, door dat volk in de laatste jaren begaan, den diepsten indruk
+op hem gemaakt had de moed en de toewijding van sommige geleerden, die
+in uiterst ongunstige en kwellende omstandigheden hun gewonen
+beroepsarbeid hadden voortgezet. &bdquo;Dat zijn helden, helden&rdquo;, herhaalde
+hij met een warmte in zijn stem, die mij weldadig aandeed. Maar voor
+de heldhaftigheid der roode arbeiders en der roode soldaten vond hij
+geen enkel woord; hun lijden scheen hem te diep ter neer te slaan, dan
+dat hij zich over hun daden kon verheugen. En toen ik hem vroeg of hij
+dacht, dat een groote revolutionaire opleving in Europa Rusland zou
+helpen de zware geestelijke krisis te boven te komen, antwoordde hij
+treurig: &bdquo;Wat zou de revolutie kunnen doen? Brood is het wat wij
+noodig hebben&rdquo;. En opnieuw bezwoer hij mij te pogen de groote en rijke
+arbeidersorganisaties van West-Europa en Amerika op te wekken tot het
+zoo snel mogelijk verleenen van stoffelijken <span class="pagenum"><a id="p_53">[53]</a></span>hulp. Het was duidelijk,
+dat zijn ziel in smart verbloedde: de gedachte aan het vreeselijke
+lijden van millioenen wezens had in haar het vertrouwen in de
+scheppende kracht der massaas gedood.</p>
+
+<p>Ik vroeg hem naar zijn letterkundigen arbeid; hij antwoordde mij,
+zonder iets van bitterheid of spijt, dat het hem niet mogelijk was
+geweest sedert het begin van de revolutie iets te scheppen; hij was al
+te zeer in beslag genomen door het vele andere werk, dat hij het zijn
+plicht voelde te verrichten. De ongewilde tragiek van dat antwoord
+sneed als een dolk door mijn hart. Weer een, de grootste der levende
+russische kunstenaars, die als zoovelen voor hem, als Tolstoi zelf, de
+grootste van allen, aan zijn waarachtige menschelijkheid, aan de
+diepte van zijn tot daden dringend medegevoel, zijn kunstenaarschap
+opofferde. Ik dacht aan de velen in alle landen, die zich
+&bdquo;revolutionnaire kunstenaars&rdquo; noemen, omdat zij in hun werk zekere
+thema's, die met de revolutie in uiterlijk verband staan, behandelen,
+zonder ooit zelfs een flauwe poging gedaan te hebben, haar ontzaglijke
+tragiek innerlijk te doorleven, laat staan in zich zelf te overwinnen.
+Maar ook dacht ik aan anderen, aan enkele uit het volk voortgekomen
+jonge russische dichters, wier eerste pogingen, hoe gebrekkig ook,
+iets hadden van den glans van een dagbegin in het vroegste voorjaar.
+Ik dacht aan de uitdrukking van Gorky's gelaat, toen hij mij gesproken
+had van den grooten honger naar kennis en schoonheid in de massaas; in
+zijn oprechte oogen, om zijn sterke en toch sensitieve mond had een
+oogenblik een glans gespeeld; die glans was weer gedoofd en met een
+zucht had hij gezegd: &bdquo;maar wij hebben geen papier; er kunnen geen
+boeken meer verschijnen en die nog verschijnen zijn te slecht gedrukt;
+de ongeletterde boeren kunnen dien kleinen druk niet lezen. Zóó
+moesten de letters zijn&rdquo;;&mdash;en hij sloeg een boekje open en toonde het
+mij met groote, duidelijke letterteekens bedrukt, als een eerste
+leesboekje voor kinderen.</p>
+
+<p>Het leek mij, dat zoo hij slechts had kunnen vasthouden het
+vertrouwen, dat de honger naar kennis en schoonheid in de massaas ten
+leste over hun apathie, hun onwetendheid, hun afkeer van geregelden
+arbeid zouden zegevieren;&mdash;goed had kunnen vasthouden de overtuiging,
+dat alle smart en alle verschrikkingen der revolutie niet nutteloos
+zijn, zoo <span class="pagenum"><a id="p_54">[54]</a></span>zij in de massaas den drang tot hooger leven, tot
+aktieviteit en persoonlijke zelfbeschikking opwekken, <em class="g">en enkel de
+revolutie dien drang opwekken kan</em>, misschien langen tijd eer zij hem
+kan voldoen,&mdash;hij niet zoo vertwijfelend gestaan zou hebben bij het
+lijden van zijn volk. Wellicht had hij dan ook beelden kunnen vinden,
+dat volk troostend over zijn lijden, door het de schoonheid en de
+waarde ervan voor de menschheid voor oogen te stellen. Maar noch ik,
+noch wie ook, kon hem dat vertrouwen geven: het is de gave die geen
+mensch een ander te schenken vermag. Ik kon hem niet troosten, hij kon
+mij geen bron zijn van krachten. Wij reikten elkaar de hand en gingen
+zwijgend uiteen.</p>
+
+<hr class="fnsep" />
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_1_9" href="#FNa_1_9" class="label">1)</a> Wreedheid is: het toebrengen van onnoodig leed.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_2_10" href="#FNa_2_10" class="label">2)</a> Natuurlijk beteekent dit niet, dat deze mannen onfeilbaar
+en alwetend zijn. Zij zijn de eersten om te bekennen, dat zij vele
+vergissingen hebben begaan en in hun oordeel over personen en
+verhoudingen vaak gedwaald hebben.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_3_11" href="#FNa_3_11" class="label">3)</a> In mijn artikelenreeks over het internationaal
+communistisch kongres.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_4_12" href="#FNa_4_12" class="label">4)</a> Gorky woont in de nabijheid van Petrograd en komt slechts
+nu en dan te Moskou.</p>
+</div>
+
+<hr class="chend" />
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_55">[55]</a></span></p>
+
+<h2><a id="V"></a>V.</h2>
+
+<h2 class="tinfo">DE VROUWEN IN RUSLAND.</h2>
+
+<hr class="chbegin" />
+
+<h3>I. <em class="gh3">Kroepskaja</em>.<a id="FNa_1_13" href="#FN_1_13" class="fnanchor">1)</a></h3>
+
+<p>De ontroeringen duiken op uit de onbegrepen diepte, als de golven der
+zee. Men kan ze niet roepen en niet bevelen.</p>
+
+<p>Vijftien jaar lang had ik verlangd naar in Rusland te zijn en toen wij
+op een warmen zomermorgen de grens passeerden, voelde ik mij enkel
+beschaamd over een domme streek die ik had uitgehaald, ondanks mijn
+grijzende haren... Petrograd was sedert 1905 voor mijn verbeelding de
+heilige stad der proletarische wedergeboorte, maar toen onze trein het
+naderde heb ik niets gevoeld als een lichte ergernis over het feit,
+dat mijn mede-reizigers die nadering schenen te verslapen.... Toen het
+kongres &bdquo;plechtig&rdquo; geopend werd, bleef ik zoo koud als een steen. En
+nog vele andere malen dat ik ontroerd had behooren te zijn, voelde ik
+niets.</p>
+
+<p>Maar toen ik u zag staan, Kroepskaja, vrouw van Lenin, onverwacht, een
+paar passen vóór mij op het podium&mdash;stil-ongemerkt waart ge gekomen,
+stil-ongemerkt sloopt ge weer heen&mdash;toen ge begont te spreken met
+zachte schuchtere stem, toen plotseling sloeg een hooge golf van
+eerbiedige ontroering door mijn hart heen en zijn klop werd als in de
+dagen mijner jeugd. Voornamelijk een doodzieke vrouw scheent ge mij
+dien morgen, zonder andere bekoring dan die van den grooten eenvoud,
+de zelfvergetelheid die wij niet kennen, en die u maakte tot een bijna
+onpersoonlijke persoonlijkheid. Uw dunne, steile haar was in een
+toetje achter <span class="pagenum"><a id="p_56">[56]</a></span>op uw hoofd gebonden, uw gelaat geel als was, uw oogen
+waren omwald als van een zwaar zieke. Ge droegt een langen verkleurden
+mantel, als een vrouw uit het volk draagt, die op een natten
+November-morgen boodschappen gaat doen....</p>
+
+<p>Het was op de vrouwenkonferentie; van de vreemde afgevaardigden kenden
+u maar weinigen en ge hadt uitgesproken en u omgekeerd, eer de meesten
+goed begrepen wie ge waart en wat ge belichaamdet. Ik stond achter u
+en kon u slecht verstaan, maar een der russische vrouwen zeide
+glimlachend tegen mij: &bdquo;zij heeft ons een lesje gegeven in het
+marxisme.&rdquo; Ge kreegt geen ovatie. Ach, gij en een ovatie dat past ook
+niet bij elkaar...</p>
+
+<p>Zoodra ik u die eerste maal zag, voelde ik in u de verpersoonlijking
+van geheele geslachten russische revolutionnairen. Zij hadden geleefd
+en waren gestorven zonder ander levensdoel dan de zaak te dienen. Zij
+hadden zichzelf gegeven, gestreden en volhard toen alles donker was,
+toen de zege oneindig veraf scheen. Hun liefde voor de menschheid had
+niet gewankeld, hun trouw geen oogenblik gefaald. Ik zag ze in de
+bevrozen wildernissen van Siberië en in de kerkers van den tzaar,
+gesard, mishandeld door ruwe bewakers. Ik zag hun lichamen verscheurd
+worden door de folterende geeselslagen; ik zag ze zwart en stijf,
+bengelen aan de galgen. Ik zag de revolutionnaire emigranten,
+honderden, duizenden, zwerven in den vreemde, hun hart verteren in
+bitterheid. Ik zag hun ongeduld, hun armoede, hun lange beproeving,
+hun twisten over den juisten weg. Maar ik zag hen ook te midden der
+arbeiders van de landen waar zij leefden, ik zag hun inzicht in het
+wezen der beweging ruim worden en diep. Ik zag hen uitzenden, over
+landen en zeeën heen, naar het verre Rusland, het gedachtezaad dat al
+opkwam in 't verborgene; ik zag hen voorbereiden, volhardend en
+geduldig, den grooten opstand der massa's. Ik zag uzelve en Lenin,
+altijd samen, in de kleine vertrekjes van zwitsersche of
+oostenrijksche steden. Ik zag het groote tranenrijke verleden en het
+groote tranenrijke heden één worden in u. Ik was ontroerd, niet omdat
+ik deze dingen van u wist, niet omdat ik dacht, &bdquo;zoo en zoo heeft die
+vrouw geleefd, dit en dat geleden&rdquo;, maar omdat uw trouw, uw
+zelfverzaking, uw verwonderlijk <span class="pagenum"><a id="p_57">[57]</a></span>gemis aan besef van uw eigen
+heiligheid, in u zoo zichtbaar leefden, als 't ware heenschijnend door
+uw geheele persoonlijkheid.</p>
+
+<p>Na dien eersten keer zag ik u weer terug op den avond der &bdquo;feestelijke
+opening&rdquo; van het kongres, dien vervloekten avond zonder warmte, zonder
+gloed, zonder waarachtigheid en oorspronkelijkheid. En het beste, het
+meest vertroostende en verwarmende van dien avond,&mdash;behalve dan den
+klagenden herdenkingszang, den dooden makkers gewijd en de gezichten
+der Moskousche proletariërs, zooals zij straalden van verrukking toen
+Chaliapin<a id="FNa_2_14" href="#FN_2_14" class="fnanchor">2)</a> zong, hun zielen omwikkelend met zijn toover,&mdash;dat waart
+gij. Men bracht u naar de &bdquo;keizerloge&rdquo; in het Groote Theater, waar de
+&bdquo;internationale figuren&rdquo; der vrouwenbeweging zaten, als te pronk,
+....en de nulliteiten die zich aan hen vastklampten.</p>
+
+<p>Ik moest glimlachen toen ik u daar zag staan, een vreemde
+verschijning. Gij in uw grooten eenvoud, in die loge, banaal van
+fluweel en verguldsel.</p>
+
+<p>Maar toen, een paar oogenblikken later, mijn oogen van uit de zaal u
+weer zochten, vonden ze u niet meer. Ik zag rond en ontdekte u, op een
+zijbank, omringd van jonge, onbekende vrouwen en meisjes, als
+weggedoken tusschen hen. En weer moest ik glimlachen, in stille
+voldoening.</p>
+
+<p>Later ontmoette ik u herhaaldelijk op het kongres; wij zaten op de
+stoelenrij tegen den muur en ge spraakt met mij over de dingen die u
+het meest ter harte gaan: de opvoeding der massa's, het verspreiden
+van kennis en schoonheid onder de scharen van het volk.</p>
+
+<p>Een paar maal naamt ge mijn hand tusschen uw magere, verdorde vingers.
+Moeilijk kwamen uw woorden; uw gedachte vorm te geven in het fransch
+of duitsch kostte u, verzwakt als ge waart, zichtbare inspanning. Ik
+zeide, dat ge russisch kondt praten tegen mij als ge het langzaam
+wildet doen. Och, mijn beetje kennis van het russisch schoot meestal
+te kort bij den woordenstroom van anderen, maar u verstond ik altijd.
+Het was zoo eenvoudig en klaar, wat ge zeidet, zoo eenvoudig en klaar
+als uw eigen leven en uw eigen hart.</p>
+
+<p>Hoe verbrokkeld en onzuiver, hoe vol hoogmoed en burgerlijk
+<span class="pagenum"><a id="p_58">[58]</a></span>individualisme, voelde ik mij vaak naast uw gave zelfvergetelheid....
+Ge &bdquo;gaaft mij een lesje&rdquo;, niet enkel in het marxisme; ik dank u
+daarvoor.</p>
+
+<p>Op u valt de schaduw van den dood; allen weten dat ge moet sterven,
+gij zelf weet het ook zekerlijk. Maar waarom zou het te weten
+verandering brengen in uw leven, daar ge immers ternauwernood in u
+zelve leeft....</p>
+
+<p>Gij goede, zachte, zelfvergetene, reine;&mdash;nooit zag ik zuiverder dan
+in u, de revolutionnaire en communistische, het eeuwige wezen der
+vrouw, haar hóógste wezen: de sterke liefde die zich wil geven, opdat
+het leven stroome uit haar.</p>
+
+<p>Ach, dat het zoet besef van deze gedachte: &bdquo;wij zaligen gaan op ter
+overwinning; het Communisme groeit onder onze hand,&rdquo; uw laatste dagen
+heerlijk kon omglanzen....</p>
+
+<p>Maar het is niet zoo, helaas.</p>
+
+<p>De zaak <span class="corr" id="corr17" title="Bron: waaroor">waarvoor</span> ge geleefd hebt lijdt groote
+verduistering; de sterke wil, het heldhaftig volharden blijken
+machteloos tegen den druk van overzware vijandelijke krachten. Onze
+harten zijn bedrukt.</p>
+
+<p>Maar wanneer ik denk aan u, Kroepskaja, vrouw van Lenin, aan uw klare
+vastheid en rustige blijmoedigheid tusschen de afgronden van leven en
+dood, en aan de velen, velen, die zijn als gij zijt en als gij
+gelooven en dienen, zich zelf vergetend, dan weet ik dat het
+Communisme in Rusland ondanks alles uit zijn verduistering herrijzen
+en zich herstellen, groeien en leven en eenmaal overwinnen zal.</p>
+
+<h3>II. <em class="gh3">Alexandra Kollontay</em>.</h3>
+
+<p>Kollontay, mijn vroolijke, sterke, dappere kameraad: gij zijt de
+tweede van de russische vrouwen, die ik wil herdenken. Zooals ik mij
+vaak beschaamd voelde door de oneindige offervaardigheid van anderen,
+zoo door uw oneindigen levensmoed.</p>
+
+<p>Ge hebt de revolutie doorleefd en haar verschrikkingen; gij die &bdquo;de
+eerste nachten na den òmkeer niet kondt slapen&rdquo;, wanneer ge niet wist
+dat de gevangen-gezette ministers van den tzaar &bdquo;een kussen hadden
+onder hun hoofd&rdquo;,&mdash;ge hebt den burgeroorlog gezien en de terreur zien
+opkomen; ge hebt zèlf bevel moeten geven, menschen gevangen te zetten;
+ge hebt het bloed zien stroomen op de slagvelden <span class="pagenum"><a id="p_59">[59]</a></span>waar het Roode Leger
+streed, en dat bloed &bdquo;verschrikte u niet&rdquo;&mdash;maar ook ànder bloed hebt
+ge zien stroomen, bloed van veroordeelde klasse-vijanden, en ge hebt
+uw hart voelen huiveren, maar ge hebt uw hart overwonnen, niet
+eenmaal, maar duizend malen. Duizendmalen hebt ge tot uw oproerig hart
+gesproken: &bdquo;zwijg mijn hart: het moet, het moet.&rdquo;</p>
+
+<p>Ge hebt begrepen, dat de kracht der vrouw noodig is om de revolutie te
+volbrengen.&mdash;Hoe kon het anders zijn? Is zij niet de voortbrengster
+van het nieuwe leven?&mdash;Ge zijt gegaan tot de groote leiders, uw
+broeders, en hebt tot hen gezegd: &bdquo;Wij moeten de arbeidsters
+organiseeren, wij moeten hen inwijden in de revolutie, opdat die
+kracht drinke uit hun frissche kracht.&rdquo; En sommigen van hen
+antwoordden: &bdquo;Laat ons eerst de mannen organiseeren: daarna wordt het
+der vrouwen tijd&rdquo;; en anderen zeiden: &bdquo;Het is goed: beproef de taak&rdquo;;
+maar in hun oogen verschoot een klein spotlicht van twijfel, want de
+man kent nooit de volle kracht der vrouw.</p>
+
+<p>Maar gij hadt het vertrouwen, dappere Kollontay, en anderen hadden
+het, helpsters en genooten; en samen vatten zij aan de taak, de
+arbeidsvrouwen te organiseeren in Rusland en volvoerden zij haar.
+Volvoerden haar zóó, dat ge thans kondt getuigen: &bdquo;De gezindheid der
+fabriekarbeidsters is een der sterkste bolwerken van het sowjetstelsel
+in Rusland; de liefde en de geestdrift van honderdduizenden
+vrouwenharten voeren het russische communisme nieuwe krachten toe.&rdquo;</p>
+
+<p>Gij hebt geworsteld tegen onverschilligheid, <span class="corr" id="corr18" title="Bron: wanbegip">wanbegrip</span> en
+tegenwerking en ze overwonnen. En ge hebt ook geworsteld met vijanden
+van binnen: tweestrijd, bitteren twijfel, smart over de donkere
+onvolkomenheden die de zuiverheid der revolutie bevlekken. Maar ge
+hebt uitgehouden en niet versaagd. Niets berouwd hebt ge en niets
+verloren; noch uw menschelijkheid, noch uw vrouwelijke warmte, noch uw
+spontaan vertrouwen, noch uw dapperen lach. Ik heb u lief om al uw
+bewonderenswaardige eigenschappen: om uw energie, uw ruimhartigheid,
+uw takt en uw kloekheid; om uw enthousiast geloof in het scheppend
+vermogen der massa's. Maar het liefst heb ik u toch om uw moedige
+levensblijheid, om den gezonden levenslust, die plotseling opschittert
+<span class="pagenum"><a id="p_60">[60]</a></span>uit uw vermoeid-staande oogen en breekt uit uw klankvolle stem. Ik
+heb in u lief de onverwoestbare kracht van het russische volk.</p>
+
+<p>Wanneer ik aan u denk, wordt mijn hart verruimd. Want achter u zie ik
+staan de duizenden vrouwen, die door uw woord en uw daad gewonnen
+werden; achter u zie ik lange risten van vrouwelijke propagandisten en
+organisatoren, van afgevaardigden der fabriekarbeidsters, van
+vrouwelijke instrukteurs en kommissaressen bij de Roode Legers, lange
+risten van oude en jonge vrouwen, van bezorgde moeders en vroolijke
+meisjes, allen met één wil willend, dat Rusland communistisch
+wordt....</p>
+
+<p>Gij en ik, wij gingen met elkaar om als twee vrouwen, die ruimte
+voelen in elkaar en vele verwantheden.</p>
+
+<p>Al te weinig heb ik zulk een omgang genoten in mijn leven en hij
+maakte mij zeer gelukkig. Over vele dingen hebben wij samen gesproken:
+over de nieuwe moraal der geslachten, zooals zij oprijst uit de
+maatschappij-in-wording. Over het harde en bittere der diktatuur en
+haar gevaren, over de plicht der partijtucht en hare grenzen. Onze
+ervaringen in de beweging wisselden wij uit in vertrouwelijke, soms
+spottende woorden. Dan glimlachten onze oogen elkaar toe, met den
+glimlach der oude auguren, wanneer zij elkaar ontmoetten....</p>
+
+<p>Ik heb tegen uw meening gesproken op het kongres, omdat ik vind dat
+het westersche communisme het russische zoo sterk mogelijk moet
+steunen. En zeer voorzichtig zijn met de kritiek. Want wij peilen de
+moeilijkheden en problemen waar het russische communisme voor staat
+maar ten deele. Maar dit eene weten wij zeker: zijn benardheid is ons
+aller gemeenschappelijke schuld.</p>
+
+<p>Het deed mij in mijn ziel leed, dat ik tegen u moest spreken.</p>
+
+<p>Omdat ik u liefheb, en omdat uw geloof in de scheppende energie der
+massa's ook het mijne is. Toen wij elkaar weer ontmoetten daarna
+zeidet ge enkel dat het ook u leed had gedaan, immers het was noodig
+de partij er telkens aan te herinneren, dat alle kracht van beneden
+komt..</p>
+
+<p>Daags daarop moest ik spreken voor de arbeidsters. En gij vertaaldet
+voor hen mijn rede, met zóó groot begrip en zóó diepe warmte en tevens
+zóó uitmuntend aangepast aan <span class="pagenum"><a id="p_61">[61]</a></span>het bijzondere milieu, waarin zij werd
+gehouden, dat ik na uw vertaling niet anders kòn dan in mijn gebroken
+russisch getuigen. &bdquo;Vrouwen, Alexandra heeft u meer gegeven dan ik had
+kunnen doen.&rdquo;</p>
+
+<p>Zoo eerden wij elkaar en waren gelukkig in elkaars omgang. Voor u was
+dat alles heel gewoon. Maar voor mij was het bijzondere lafenis;
+immers ik kwam uit een land van kleine omstandigheden en kleine
+menschjes, van kleine afgunst en kleinen strijd.</p>
+
+<p>En nu, naar dat land teruggekeerd, herdenk ik u in groote liefde. Ik
+zie u voor mij staan, zooals ik u zoo vaak zag op de
+vrouwenkonferentie, uw grijze linnen kleed, in vol leven en vuur en
+energie. Ik zie uw rijzige gestalte, uw ruime gebaren, als schepen
+zeilend voor den wind, ik hoor uw volle, klankrijke stem woorden van
+vertrouwen spreken. En ik voel mij, over landen en zeeën heen, in
+vertrouwen aan u verbonden, mijn sterke, vroolijke, dappere kameraad.</p>
+
+<h3>III. <em class="gh3">De politieke kommissaresse bij het leger</em>.</h3>
+
+<p>Een nog jonge, slanke vrouw met een lang, mager gezicht, niet knap,
+maar aantrekkelijk door de levendige en intelligente uitdrukking. Het
+donkere, krullende haar is met zorg opgemaakt; de nette zomer-uniform:
+een hagelwit linnen jakje met roode tressen, een kort donkerblauw
+cheviot rokje, draagt zij met zekere coquetterie. &bdquo;Eigenlijk hooren er
+hooge laarzen bij, maar die hoeven we gelukkig enkel aan het front te
+dragen; ze zijn erg zwaar,&rdquo; zegt ze. &bdquo;Wat bent u precies, towaritsch,
+wat is uw werk,&rdquo; vraag ik.</p>
+
+<p>&bdquo;Ik ben bijna generaal,&rdquo; antwoordt zij lachend en in dien lach klinkt
+zelfbewustzijn en trots, &bdquo;politieke kommissaresse bij een
+brigadegeneraal; hij mag geen besluiten nemen zonder mij te raadplegen
+en ik ben verantwoordelijk dat hij niets doet, wat de Sowjetrepubliek
+zou kunnen schaden.&rdquo;</p>
+
+<p>Zoo'n zinnetje is als een opflitsende straal, den afstand tusschen
+Sowjet-Rusland en het oude Europa plotseling fel verlichtend. Een
+leek, een vrouw nog wel, die een generaal controleert en gezag heeft,
+de uitvoering zijner besluiten te verhinderen: wat een instorting van
+oude tradities en zeden, wat een verscheuring van vastgewortelde
+begrippen, <span class="pagenum"><a id="p_62">[62]</a></span>maar ook, welk een vertrouwen in de ontwakende kracht der
+vrouw blijkt daaruit. In gedachte zie ik een ouden snorrebaard met
+&bdquo;zijn&rdquo; politieke kommissaresse over de stafkaarten gebogen, stuursch
+en brommig haar vragen beantwoorden. Of&mdash;is de generaal misschien een
+oolijke ouwe heer, die denkt: &bdquo;als 't dan tòch moest, dan in godsnaam
+maar een vrouw; beter dan dat ze mij zoo'n onbehouwen kerel op mijn
+dak stuurden,&rdquo;&mdash;en zich schikt met gratie?....</p>
+
+<p>In elk geval: als hij dit kwieke vrouwtje wil bedotten, moet hij vroeg
+opstaan, de generaal!</p>
+
+<p>Ondertusschen vertelt zij rustig verder: over haar arbeid aan het
+front, onder de soldaten. &bdquo;Ik ben ook aangewezen voor de politieke
+propaganda in het Roode Leger, en dat doe ik eigenlijk 't liefst; het
+is zulk dankbaar werk. Maar op 't oogenblik agiteer ik hier te Moskou
+onder de fabriekarbeidsters; het werken onder de vrouwen vind ik ook
+heerlijk, en juist die afwisseling houdt je frisch.&rdquo;</p>
+
+<p>Ik denk hoe zij daar straks op de vergadering de vrouwen heeft
+toegesproken; in den vorm van een sprookje hun inprentend vertrouwen
+in het nieuwe leven en liefde tot kameraadschap. Gevoelig sprak zij en
+vurig; de vrouwen luisterden vol aandacht, gegrepen in hun hart. Ik
+geloof graag dat zij 't werken onder de vrouwen heerlijk vindt; echte
+vrouw als zij is, ondanks haar militair buisje en roode tressen.</p>
+
+<p>&bdquo;Waarom hebt u uw haar niet afgeknipt, towaritsch, zooals de meeste
+vrouwelijke propagandisten doen,&rdquo; vraag ik weer. &bdquo;Ik kon er niet toe
+komen,&rdquo; zegt ze eenvoudig, en met een glimlach voegt ze er aan toe:
+&bdquo;zeker mijn vrouwelijke ijdelheid.&rdquo;&mdash;We praten dan over het aantal
+vrouwen dat soldatendienst verricht in het Roode Leger. &bdquo;Daar zijn
+vreeselijk overdreven verhalen van gedaan, op 't oogenblik zijn 't er
+nog maar weinig, aan 't front zijn bijna geen vrouwen meer, het had te
+veel bezwaren. Ja, natuurlijk, in oogenblikken van groot gevaar voor
+de republiek, als toen Joedenitsch voor de poorten van Petrograd
+stond, dan is 't wat anders, toen trokken vele vrouwen die de wapens
+konden hanteeren, mee uit, in de eerste plaats wij communisten. Maar
+in 't algemeen worden de vrouwen in het leger gebruikt voor de
+propaganda en het onderwijs en de verpleging en de administratie, op
+al die gebieden zijn ze noodig en doen ze goed werk.&rdquo;</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_63">[63]</a></span></p><p>Zij is moedig en opgewekt, de jonge politieke kommissaresse; geen
+overspannen dame met aangebrande dwaze ideeën over volstrekte
+gelijkheid der geslachten, maar een flinke, redelijke, verstandige
+vrouw.</p>
+
+<h3>IV. <em class="gh3">De propagandiste uit het Roode Petrograd</em>.</h3>
+
+<p>Nikolajewa is haar naam, een naam bekend ook buiten Rusland. Op de
+vrouwenkonferentie, waar zij een der vertegenwoordigsters van de
+fabriekarbeidsters te Petrograd was, had ik gelegenheid haar gade te
+slaan en in stilte te bewonderen. Alles aan haar was opmerkelijk en
+leek mij bewonderenswaardig: haar scherpzinnig gezicht met de
+gekoncentreerde uitdrukking der diepliggende donkere oogjes; haar gave
+open voorhoofd; de trek van vastberaden energie om haar smallen mond,
+haar fijne sterke handjes en gedecideerde gebaren, haar overtuigende
+wijze van spreken, rustig logisch beginnend, om weldra te stijgen tot,
+toch altijd beheerschte, hartstochtelijkheid.</p>
+
+<p>Ik zag in haar een dier menschen van het nieuwe ras, in den laaienden
+gloed der revolutie gelouterd tot klare onzelfzuchtigheid, in haar
+geweldige smidse gehamerd tot stalen kracht. Wanneer zij, klein en
+tenger, op het podium naar voren trad en begon te spreken, dan was 't
+vaak of wij uit een sfeer van onzeker twijfellicht plotseling kwamen
+in den grooten helderen dag. De donkere, diepliggende oogjes schoten
+vonken; de eerlijke, overtuigende stem vond accenten van felle
+verbazing en verontwaardigde smart. Waar bleven onze bezwaren, waar
+bleef onze mismoedige twijfel of het mogelijk zou zijn, de arbeidsters
+in West-Europa te wekken tot leven? Wat kwamen wij ons zelf
+stumperachtig en wankel voor, tegenover dien wil en die overtuiging,
+dat rustige vertrouwen en die vlammende energie.</p>
+
+<p>Al onze redevoeringen betoogden, dat het zoo moeilijk was, omdat de
+arbeidsters zoo stompzinnig en lijdzaam waren en zoo weinig
+ontvankelijk voor de propaganda, en dat wij den weg nog niet wisten
+tot hun hart. Maar zij, die kleine magere vrouw met haar gaaf,
+verstandig gezicht en haar eerlijken hartstocht, zeide ons dat de weg
+gevonden kon worden, zoo wij hem slechts zochten met den vasten wil
+<span class="pagenum"><a id="p_64">[64]</a></span>hem te vinden. En in ons hart wisten wij, dat zij gelijk had, want
+waren de stompzinnigheid en de achterlijkheid en volgzaamheid der
+vrouw juist in Rusland niet erger dan waar ter wereld ook? En toch
+hadden zij veld gewonnen, wonnen elken dag meer.</p>
+
+<p>Als Nikolajewa dan daarna bij je kwam zitten om wat te vragen over de
+beweging in je eigen land en het leven der arbeidsters, als zij je
+aankeek met dien vasten, verstandigen blik, waar plotseling een groote
+warmte in welde, wat voelde je dan ineens dat diepe gemoed vol
+schieten van zachte gevoelens! Hoe versmolt de strenge, bijna
+fanatieke ijver van het apostelschap tot eenvoudige menschelijke
+mildheid. En op dien avond dat Trotzky kwam, om de konferentie toe te
+spreken, met welk een aandoenlijke mengeling van eerbied, schroom en
+liefkoozende teerheid legde zij haar handje op zijn arm, haar gezicht
+dicht bij het zijne brengend om hem iets te vragen. Wat was dat
+menschelijk en vol bekoring, dat opblinken, even, van zachte
+kameraadschap tusschen dien man en die vrouw, beide hun arbeids- en
+levenssfeer met zoo rustige zekerheid beheerschend.</p>
+
+<p>Nikolajewa is opgekomen uit de rijen der fabriekarbeidsters te
+Petrograd; zij heeft een zeer groot aandeel aan hunne organisatie. Zij
+is zelve een voorbeeld van het omhoog stijgen tot bewust en volhardend
+redelijk willen van wezens, die tot voor kort enkel leefden uit
+duistere instinkten. En haar groote kracht trekt velen uit dat
+duistere leven tot het helle, stralende, van doelbewust pogen omhoog.</p>
+
+<h3>V. <em class="gh3">De Moskousche fabriekarbeidster en de boerin uit Wiatka</em>.</h3>
+
+<p>In Moskou is het karakter der arbeidende bevolking veel
+kleinburgerlijker en kleinboerscher dan in Petrograd. De beweging
+onder de vrouwen is er van jonger datum en onrijper, zij heeft nog
+niet uit haar schoot soortgelijke groote organisatorische talenten als
+Nikolajewa voortgebracht; zij bevindt zich nog in het eerste stadium
+van kinderlijke overgave en ontroerende geestdrift. De vrouwen die te
+Moskou als leidsters van die groote beweging van vele duizenden
+arbeidsters&mdash;allen naar fabrieken en werkplaatsen
+<span class="pagenum"><a id="p_65">[65]</a></span>georganiseerd&mdash;optraden, waren zelf nog meest &bdquo;gewone&rdquo; arbeidsters,
+nog weinig gewend in het openbaar te spreken en weinig geschoold in de
+routine van het organisatiewerk. Maar zij deden dat werk met een
+volheid van vreugde, een blijmoedig geloof en kinderlijk vertrouwen
+die aandoenlijk waren om te zien.</p>
+
+<p>Een van hen, een klein vrouwtje met een verschrompeld gezichtje, jong
+oud door 't gemis van een paar voortanden, is mij vooral bijgebleven.
+Een arme fabriekarbeidster met een groot gezin. Jarenlang, zegt ze,
+had zij gehunkerd naar iets wat zij niet kende en niet wist dat
+bestond. Waren er dan geen menschen die de wereld anders, beter wilden
+maken; was er dan geen kracht die de arbeidersklasse wilde verlossen
+uit wat zij voelde een onmenschelijk leven te zijn? Van haar omgeving
+scheen niemand het te bemerken en er onder te lijden; haar eigen man
+was<span class="corr" id="corr19" title="Bron: ,"></span> &bdquo;partijloos&rdquo;; bemoeide zich niet met de
+politiek.... Zoo tobde zij voort, een eenzaam-opstandige. Tot op een
+dag het sterke bruisen van een groote trilling tot haar drong: &bdquo;waakt
+op, verworpenen der aarde.&rdquo; Het was in het tweede jaar der revolutie,
+dat zij een vergadering bijwoonde der <span class="corr" id="corr20" title="Bron: commmunisti che">communistische</span>
+partij. Een licht ging op in haar hart: hier
+was wat zij altijd gezocht had. Zij sloot zich aan, nam deel aan
+kursussen, leerde het communisme <span class="corr" id="corr21" title="Bron: begijpen">begrijpen</span>, en nu is zij
+bestuurslid der fraktie voor de propaganda onder de vrouwen in het
+&bdquo;Krasnaja Presna&rdquo;-kwartier, de grootste arbeidersbuurt van Moskou.
+&bdquo;Het is moeilijk&rdquo;, zegt ze, &bdquo;voor een arbeidersvrouw, om in de
+beweging te werken; er is thuis <span class="corr" id="corr22" title="Bron: alijd">altijd</span> zooveel te doen.&rdquo;
+Haar man is nog altijd geen communist; zij bekent het met zekere
+schaamte: maar haar twee kinderen van vijftien en zestien jaar zijn
+lid van de jeugdorganisatie; ze doen flink hun best. Haar tandelooze
+mond glimlacht: bij haar kinderen heeft zij althans niet gefaald. &bdquo;En
+de kleintjes?&rdquo;&mdash;&bdquo;Ja, dat is juist het ellendige, dat ik die zoo
+dikwijls onverzorgd moet achterlaten; maar gelukkig, de partijgenooten
+hebben er zich mee bemoeid, en nu gaan ze naar een kinderkolonie.<span class="corr" id="corr23" title="Niet in Bron">&rdquo;</span>
+Haar ouwelijk, rimpelig gezicht wordt mooi van geluk; de kinderen
+buiten, goed verzorgd, en zij zelf, vrij met haar geheele ziel zich te
+geven aan de beweging. Iets anders begeert zij niet; iets te begeeren
+voor haar zelve&mdash;het komt niet bij haar op.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_66">[66]</a></span></p><p>Nog een zuster met zulk een eenvoudig, zuiver kinderhart leerde ik
+kennen in een boerenvrouwtje uit Wiatka in het hongergebied. Zij was
+naar de konferentie afgevaardigd geworden, maar had die door
+tegenwerking in haar distrikt&mdash;een telegram dat dagen lang liggen
+bleef&mdash;te laat bereikt.</p>
+
+<p>Ook zij was klein en mager, met een zacht, onschuldig gezicht en
+lieve, bescheiden manieren. Haar kleeren waren sjofel, maar uiterst
+proper, zooals bij bijna alle arbeidersvrouwen die ik zag, op straat
+en op vergaderingen; het onverschillige, verslonsde vrouwentype uit
+onze achterbuurten, met afgetrapten rok en slordige haren, heb ik in
+Moskou niet gezien. Maar wat vooral zoo sympathiek aan haar aandeed,
+het was ook weer de warme spontaniteit, de kinderlijke vreugde over
+het eigen ontwaken....</p>
+
+<p>Toen zij uit Wiatka aankwam, was de vrouwenconferentie net afgeloopen,
+het komitee voor huisvesting en verzorging funktioneerde niet langer;
+wat moest zij, alléén in het rumoerige, overvolle Moskou, overvol
+afgevaardigden van alle landen en volken? Maar een der russische
+partijgenooten&mdash;een bekende propagandiste&mdash;ontfermde zich over haar,
+bracht haar onder in haar eigen kamer, wist wat kleeren voor haar bij
+elkaar te krijgen, een voedselkaart, nam haar mee naar een paar
+vergaderingen en naar een tooneel-uitvoering, en bezorgde haar een
+toegangskaart voor de feestelijke opening van het communistisch
+kongres. Het vrouwtje uit Wiatka zag de Sowjet-gebouwen en het Huis
+der Vakbonden; zij zag de muur van het Kreml met de graven der
+gevallen strijders; zij hoorde Zinowiew en Kamenew spreken en
+Chaliapin zingen en het groote orkest de Internationale spelen. Wat
+was zij blij en verrukt over alles wat ze gezien en gehoord had! &bdquo;En
+dan, dat ik Clara Zetkin heb leeren kennen, en jullie allemaal, die in
+je eigen land werken om de vrouwen te brengen tot het communisme, dat
+vind ik toch zoo heerlijk,&rdquo; zei ze met haar oprechte stem. Haar oogen
+zochten onze oogen en haar hart boog over naar onze harten met zijn
+warme, zachte last van zusterlijke liefde.</p>
+
+<p>Een jaar geleden&mdash;vertelde partijgenoote Stahl ons,&mdash;was zij lid van
+de partij geworden. Zij verbeeldde zich, dat alle communisten heiligen
+waren en toen zij velen van <span class="pagenum"><a id="p_67">[67]</a></span>hen als zeer onvolkomen menschen had
+leeren kennen, ja enkelen als gewone intriganten en baantjesjagers,
+tuk op eigen voordeel, was haar teleurstelling groot geweest. Maar zij
+had zich dapper gehouden, had dat alles verwerkt met haar zuivere
+verstand en haar onbedorven hart, had begrepen hoe niet met één slag
+de oude zelfzucht, de omkoopbaarheid en eigenbaat overwonnen kunnen
+worden, hoe afgunst en nijd een vruchtbaren bodem vinden in armoe en
+gebrek. Nu agiteert zij onvermoeid onder de boerenbevolking van het
+distrikt en is zij ook werkzaam bij de Tcheka. Eerst vond zij het
+vreeselijk, dat geweld en dwang moest worden aangewend, maar door wat
+zij zag van de wreedheden der kontra-revolutionnairen leerde zij
+begrijpen dat het niet anders kòn en zij doet nu ook dit werk van
+ganscher harte.</p>
+
+<p>Na een dag of tien is zij weer teruggereisd, den langen weg naar
+Wiatka, met nieuwe kleeren aan, nieuw gesterkt en dapper van hart.
+Haar naam weet ik niet meer, maar vaak zie ik haar vóór mij, zooals ik
+haar een paar keer zag geduldig zitten wachten in de vestibule van het
+hotel tot Stahl haar kwam ophalen, bescheiden, kleintjes en proper met
+haar kleurigen hoofddoek en haar lichte jak. En ik hoor weer die
+diepe, zuivere blijheid en aanstekelijke warmte in haar stem, zooals
+ze mij antwoordde toen ik haar vroeg, of zij tevreden was over haar
+verblijf in Moscou, &bdquo;en dan, dat ik jullie, jullie heb leeren kennen.&rdquo;</p>
+
+<h3>VI. <em class="gh3">De Inspectrice der Kinderkolonies</em>.</h3>
+
+<p>In deze zomermaanden kon men vaak in de provincie Moskou een van de
+ruime, sterke regeeringsauto's over de hobbelige keiwegen zien razen
+of zachtjes heen schieten door het weeke zand van de breede,
+onbestrate berkenlanen. In die auto zit&mdash;soms alleen, maar meestal
+vergezeld door belangstellende genooten uit andere landen&mdash;een kleine,
+tengere vrouw met een fijn, vermoeid gezichtje. Zij draagt een langen
+grijslinnen mantel tegen de stof en een wit linnen hoedje, waar een
+weduwen-sluier omheen is gewonden. Dit is partijgenoote Kalinina, de
+inspectrice van alle kindertehuizen in het goevernement Moskou. Dag
+aan dag gaat zij er op uit, om de kolonies, waarvan sommigen wel een
+halve <span class="pagenum"><a id="p_68">[68]</a></span>dagreis ver in de bosschen liggen, te inspekteeren. Somtijds
+ook doorkruist zij, b.v. als er een kinderfeest is, in haar auto de
+verschillende distrikten van de groote wijd-uitgebouwde stad. In haar
+hand heeft zij dan een lijst met aanteekeningen over de plaatsen van
+bijeenkomst, het aantal voor elk feest ingeschreven kinderen en andere
+bijzonderheden. Zij wil alles zelf zien, zich persoonlijk overtuigen
+of alles in orde is. Dat lijkt heel eenvoudig, maar is het allerminst,
+want niemand weet den weg door heel Moskou&mdash;zooals niemand den weg
+weet door heel Berlijn of heel Londen of Parijs&mdash;en men moet telkens
+vragen en weer vragen en nog eens vragen, eer men vindt 't volkshuis
+of den speeltuin of de school of het zomertheater waar het
+verzamelpunt is voor de kinderen uit een bepaalde wijk. En op de
+tochten buiten is 't dikwijls ook een heele kunst om den weg naar een
+dorp of een kolonie te vinden. Wegwijzers schijnen er niet veel te
+zijn,&mdash;ik zag ze althans nergens in de buurt van Moskou&mdash;en zoo moet
+je dan maar vragen aan wie je al zoo tegenkomt, en een eindje
+teruggaan als je je vergist hebt, zoo lang tot je er eindelijk komt.</p>
+
+<p>Kalinina is dol op haar werk en dol op de kinderen. En wat bijna
+onbegrijpelijk is: zij interesseert zich voor hen, niet enkel in
+massa, maar ook persoonlijk. Een goede 40.000 kinderen zijn in het
+gouvernement Moscou in de zomer-kolonies ondergebracht; je zoudt
+zeggen, bij zoo'n groot getal is het niet mogelijk, dat ze voor haar
+iets anders vertegenwoordigen dan cijfers en abstraktie. En toch is
+dit volstrekt niet zoo. In de twee kolonies, die ik met Kalinina
+bezocht, zag ik de kinderen haar tegemoet huppelen, haar vol vreugde
+kussen en omarmen. Men merkte dat er een persoonlijke band was
+tusschen haar en de kinderen; zij interesseerde zich voor hen
+persoonlijk en als ze je bijzonderheden vertelde over het karakter of
+het leven van een van hen, verzachtte een uitdrukking van moederlijke
+teerheid haar scherpe vermoeide trekken.</p>
+
+<p>Het zijn vooral de meest misdeelde en verwaarloosde kinderen waartoe
+Kalinina's hart uitgaat. Men merkt aan alles, aan haar stem en haar
+oogen en de uitdrukking van haar gelaat, hoe dit haar groote geluk is:
+zich vergewissen dat zij die zoo bitter veel te kort zijn gekomen in
+hun jonge levens, nu zoo goed mogelijk worden verzorgd en met
+liefdevolle <span class="pagenum"><a id="p_69">[69]</a></span>zorgvuldigheid opgevoed. &bdquo;Ik zou zoo graag het
+kindermodeldorp &bdquo;Dietski Gorod&rdquo; willen zien&rdquo;, waar de anderen
+geweest zijn, zei ik op een dag tot haar, <span class="corr" id="corr24" title="Niet in Bron">&bdquo;</span>kunt u mij niet
+daarheen meenemen?&rdquo;<a id="FNa_3_15" href="#FN_3_15" class="fnanchor">3)</a> <span class="corr" id="corr25" title="Niet in Bron">&bdquo;</span>Och ja wel&rdquo;, luidde het antwoord, maar dat
+is een demokratische kolonie;&mdash;meest kinderen van sowjet-beambten en
+zoo zijn daar ondergebracht; maar Zondag ga ik een andere kolonie
+inspekteeren, die bijna uitsluitend uit echt proletarische kinderen
+bestaat, veel weezen en <span class="corr" id="corr26" title="Bron: verwaaarloosde">verwaarloosde</span> kinderen,
+slachtoffers van den oorlog en de kontra-revolutie: die kolonie laat
+ik u veel liever zien, al is zij dan niet &bdquo;model&rdquo;. Ik ging mee en zag
+het glorieuze kinderfeest, waarover ik in een volgend hoofdstuk
+schrijf.</p>
+
+<p>Een anderen keer vergezelde ik Kalinina op haar inspektie naar een
+konservatorium in de bosschen, waar een 80 kinderen een opleiding
+kregen, speciaal voor muziek en tooneel. De leerlingen dansten en
+zongen en musiceerden voor ons en het was aandoenlijk om Kalinina's
+gezicht te zien, zooals ze ons telkens aankeek en met haar blikken
+vroeg hoe we het alles vonden en zelve straalde van vreugde over de
+bewondering en ontroering die zij in onze oogen las. Eén leerling was
+haar bijzondere lieveling, een groot forsch meisje van een jaar of
+veertien met een echt-russisch gezicht: breede wangbeenderen, volle
+lippen en een platten neus. Zij had een mooie, diepe stem en scheen
+muzikaal en dramatisch zeer begaafd. Kalinina vertelde hoe dat kind
+een jaar geleden van de straat opgeraapt was geworden, haar moeder was
+een prostituée en het vroegrijpe, begaafde kind dreigde verloren te
+gaan in afschuwelijke ontucht. Nu zinkt dat verleden van gemeenheid en
+liederlijkheid elken dag wat dieper weg; in een zuivere atmosfeer van
+liefde en schoonheid, midden tusschen statige bosschen, groeit het
+nieuwe wezen in haar op.</p>
+
+<p>Kalinina te zien, zooals zij dat meisje kuste en streelde, haar
+vertrouwelijk onder den arm nam en met haar praatte als een moeder met
+een al-groote dochter&mdash;dat was nog mooier dan het zingen en dansen der
+kinderen; dat was een uiting van het nieuwe moederschap, niet begrensd
+tot het kind of de kinderen, uit haar lijflijken schoot geboren, maar
+<span class="pagenum"><a id="p_70">[70]</a></span>haar liefde en zachtheid meedeelend aan alle kinderen, waarmee zij in
+aanraking komt, hen allen koesterend en helpend, allen van haar
+onuitputtelijke krachten mee-deelend, en in dat meedeelen gelukkig.</p>
+
+<h3>VII. <em class="gh3">Op bezoek bij de afgevaardigden der fabriekarbeidsters</em>.</h3>
+
+<p>Ons bezoek aan de samenkomst der afgevaardigden van de
+fabriekarbeidsters was den eersten keer mislukt, zooals zooveel
+afspraken mislukken in Moscou, door gebrek aan organisatorische
+stiptheid. De vrouwen hadden een paar uur op ons gewacht, toen was de
+boodschap gekomen dat we niet zouden komen, omdat we geen tolk konden
+krijgen en toen we eindelijk kwamen, mèt een tolk, waren ze in den
+stroomenden regen naar huis gegaan. Maar nu was de zaak in orde.</p>
+
+<p>In de groote, lichte, prettig-aandoende zaal van wat vroeger een
+chique zomer-restaurant geweest was, zaten een paar honderd
+fabriekarbeidsters ons op te wachten. Weer trof het mij, hoe netjes in
+de kleeren en proper de meesten er uitzagen.</p>
+
+<p>Het eerst worden wij begroet door de voorzitster van de vrouwensektie,
+dan spreken nog een paar anderen, waaronder de &bdquo;politieke
+kommissaresse&rdquo; bij het leger en dan <span xml:lang="fr">Lucie Colliard</span> voor Frankrijk,
+<span xml:lang="de">Rosa Grimm</span> voor Zwitserland en ik. Elisarowa<a id="FNa_4_16" href="#FN_4_16" class="fnanchor">4)</a>, die meegekomen is als
+tolk, vertaalt onze redevoeringen en dan worden de papiertjes
+ingeleverd van wie vragen hebben te stellen. Ach, het is altijd
+dezelfde vraag, die op alle vergaderingen terugkeert, vergaderingen in
+Moskou en in de provincie, van mannen en van vrouwen, van
+fabriekarbeiders en van arme boeren. Het is de ééne vraag, die vele
+millioenen in Rusland, aan de afgevaardigden uit andere landen
+stellen, met de oogen en de lippen en het hart &bdquo;wanneer, o wanneer
+zullen de arbeiders van uw land opstaan en hun heerschende klassen
+verjagen, zooals wij het de onzen hebben gedaan.&rdquo;</p>
+
+<p>En wij kunnen daarop alleen antwoorden, dat het tijdstip van een
+revolutionnair ontwaken nooit vooruit bepaald kan <span class="pagenum"><a id="p_71">[71]</a></span>worden, maar dat
+wij ons best zullen doen het zooveel mogelijk te verhaasten. En dan
+verklaren we zoo goed mogelijk waarom de bourgeoisie in onze
+westersche landen zoo sterk is en het proletariaat zoo zwak en
+verdeeld en verburgerlijkt van geest. En altijd weer voelen we ons,
+ondanks onze uitstekende gronden&mdash;&bdquo;wetenschappelijk&rdquo; is er niets op
+aan te merken&mdash;, o zoo klein en beroerd tegenover de mannen en vrouwen
+van Sowjet-Rusland. We voelen dat er <em class="g">iets</em> is wat wij niet verklaren of
+wat zij niet begrijpen kunnen&mdash;omdat zij de revolutie hebben <em class="g">gemaakt</em>
+en vier jaar voor haar hebben doorstaan alles, wat menschen vermogen
+te doorstaan.<a id="FNa_5_17" href="#FN_5_17" class="fnanchor">5)</a></p>
+
+<p>Het is moeilijk, vooral voor <span xml:lang="fr">Lucie Colliard</span>&mdash;een vurige, toegewijde
+propagandiste van de fransche partij en de syndikalistische
+beweging&mdash;om die vraag geheel eerlijk te beantwoorden. Ik zie haar
+worstelen tegen een gevoel van groote beschaming, zooals ons allen in
+Rusland vaak overvalt; tegen een groot verlangen om woorden van
+bemoediging en hoop op spoedigen omkeer te spreken, die zij niet
+spreken mag. Zij is eerlijk en spreekt ze niet. Even zweeft door de
+zaal een grijze wolk van teleurstelling. Arme dappere, veelbeproefde
+genooten, hoe vaak zult ge nog worden teleurgesteld?</p>
+
+<p>Dan wordt de Internationale gezongen en de vergadering is ten einde.
+Het bestuur noodigt ons uit, mee te gaan theedrinken en we stijgen een
+breede trap op naar de bovenverdieping. Daar, in een bijna leege
+lichte kamer met uitzicht op een <span class="corr" id="corr27" title="Bron: lommerijken">lommerrijken</span> tuin,
+staat een ronde tafel, keurig gedekt met <span class="corr" id="corr28" title="Bron: sneeuwit">sneeuwwit</span> damast
+en fijne geslepen glazen. Er wordt thee ingeschonken, een soort
+ringetjes van brooddeeg hard als scheepsbeschuit, en zoete rozijnen
+worden daarbij gepresenteerd,&mdash;een van de weinige lekkernijen, die de
+arbeiders en soldaten hun gasten kunnen voorzetten in Rusland,
+geschenken door hen ontvangen van hun broeders in Turkestan.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_72">[72]</a></span></p><p>Wij praten en drinken thee, en al pratend daagt voor mij op het beeld
+van de gasten die hier vroeger plachten te zitten, kinderen der wereld
+en der ijdelheid; vette, luidruchtige kooplui met hun opgedirkte
+vrouwen of hun geblankette liefjes. Ik moet denken hoe zij parelenden
+wijn dronken uit deze zelfde glazen, en hoe op het fijne damast de
+schotels stonden, beladen met overvloed van lekkernijen uit alle
+werelddeelen.... Zij zijn weg uit Moscou, de rijke kooplui met hun
+vrouwen en dochters en liefjes, en wat zij achterlieten, geeft geen
+hoogen dunk van hun beschaving. Hun groote huizen en hun meubels, het
+was alles een grove nabootsing der burgerlijk-Europeesche of der
+vroeg-russische cultuur, smakeloos en overladen. En hier, waar zij zoo
+vaak zaten en poogden hun leegheid-van-ziel te vergeten en hun
+verveling te verdooven, zitten wij nu met de afgevaardigden der
+fabriekarbeidsters, vereenigd in een sfeer van zusterlijke
+hartelijkheid en warm vertrouwen. Wij spreken met de vrouwen over het
+harde leven, over den nood en den honger, die zoo anders zijn, wanneer
+men ze lijdt ter wille van de vrijheid dan wanneer door hen de macht
+en rijkdom der heeren bestendigd wordt; over de kinderen, hoe zij
+gedijen in de zomerbosschen, zorgzaam gekoesterd, gevoed met het beste
+wat Sowjet-Rusland heeft. Geesten van moed en standvastigheid en
+vertrouwen omzweven ons, het is ons wonderwel te moede; wij voelen hoe
+hier en thans het nieuwe leven geboren wordt.</p>
+
+<p>Als wij vertrekken, zwiept een windvlaag over den breeden boulevard,
+de regen striemt ons in het gezicht, het is plotseling koud geworden.
+Onder de portiek dringt een troepje schooiertjes opeen, schuil zoekend
+voor den regen, van het soort dat 's avonds laat sigaretten verkoopen
+op de boulevards. Hun jasjes en broekjes zijn vol scheuren en gaten,
+de bloote beenen en voeten doen armzalig aan in dit hondenweer, nu de
+slecht geplaveide straat bij de minuut meer verandert in een
+modderpoel. Hoe dikwijls heb ik mij niet geërgerd, die kinderen
+omstreeks middernacht nog aan het venten te zien. Tegen de russische
+genooten die ons vergezellen, uit ik mijn smartelijke verbazing in
+sterke woorden: &bdquo;Hoe zoo iets in Sowjet-Rusland nog mogelijk is?
+Waarom men die kinderen niet in de kolonies opneemt? Waarom men de
+ouders niet straft, die hun kinderen 's avonds laat de straat opsturen
+om te venten?&rdquo;</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_73">[73]</a></span></p><p>Zachtjes klinkt het antwoord en treurig. &bdquo;Wij kunnen niet allen
+opnemen, wij hebben immers geen brood en geen huizen en geen kleeren
+voor allen en geen verzorgsters. En wij kunnen toch ook de ouders niet
+straffen; zij lijden zelf honger en de kinderen brengen wat in. Het is
+natuurlijk verkeerd. Waren wij maar niet zoo arm<span class="corr" id="corr29" title="Bron: .">,</span> dan zou het
+niet gebeuren!&rdquo;</p>
+
+<p>De auto wacht. Wij stappen in. Weer brandt in mijn hart de schaamte.</p>
+
+<h3>VIII. <em class="gh3">De vrouwen uit het Oosten</em>.</h3>
+
+<p>Het was de laatste avond der vrouwenkonferentie. Trotzky zou komen om
+ons toe te spreken; allen verheugden wij ons en zagen uit naar zijn
+komst. Maar er stond ons nog een andere vreugde te wachten, waarvan de
+meesten niets vermoedden: de vrouw uit het oosten zou ons verschijnen,
+onze nieuwe zuster, onze nieuwe strijdgenoote in de lange, zware
+worsteling der vrouw om een volwaardig menschelijk wezen te worden.
+Zij zou ons verschijnen met om haar heen de atmosfeer van een geheel
+andere maatschappij, door een geheel andere geschiedenis gevormd; een
+atmosfeer van tradities en zeden, die aan het westen onduldbaar en
+vaak afschuwelijk toeschijnen, maar ook van een edelen, harmonischen
+levensstijl, dien het westen sedert lang niet meer kent.</p>
+
+<p>In het voorjaar was besloten geworden om na de internationale
+konferentie een kongres te houden van vrouwen uit het oosten. Toen de
+moeilijkheden met de voedselvoorziening steeds nijpender bleken te
+worden, had men dit uitgesteld tot beter tijden. Het bericht van dit
+uitstel bereikte echter de Sowjet-republieken van het oosten te laat;
+een goede tachtig vrouwen waren al op weg naar Rusland, toen de
+jobstijding bekend werd. En zoo verlangend waren allen om Moskou te
+zien, de stad waar het groote licht was opgegaan dat tot alle
+verdrukten en verworpenen der aarde heenstraalt, dat zij besloten tòch
+door te reizen: zij wilden eenvoudig niet terugkeeren. Nu waren zij
+aangekomen, nog juist bijtijds om de slotzitting der konferentie bij
+te wonen.</p>
+
+<p>Toen zij de witte ronde schouwburgzaal waar deze gehouden werd,
+binnenkwamen, zwijgend-statig in haar oostersche <span class="pagenum"><a id="p_74">[74]</a></span>kleederdracht, een
+voor een door de smalle zijgangen schrijdend om haar plaatsen in te
+nemen op de eerste rijen, toen voelden wij allen, geloof ik, die daar
+te samen waren, dat het ons gegeven was een oogenblik vol diepe
+beteekenis te beleven, voor het lot der menschheid.</p>
+
+<p>De eerste teekenen waren zij van een ontzaglijke komende verandering,
+het eerste begin van een worsteling, die bitter zou zijn en langdurig.
+Haar opzegging aan de mannenmaatschappij van de oude slaafsche
+gehoorzaamheid, haar opstanding tot mensch-willen-worden, het
+beteekende een omwenteling in het bewustzijn en de zede, een
+omwenteling in de verhoudingen der geslachten, even groot en diep en
+onmetelijk in haar werkingen, als de omwenteling der
+klasse-verhoudingen in Europa en Amerika. Het beteekende, dat de
+historische ontwikkeling in Azië in stormachtige vaart het eeuwenlang
+verzuimde ging inhalen. Het beteekende een plotseling verzinken van
+pijlers, waarop tallooze geslachten hun leven hadden gebouwd.</p>
+
+<p>Met langzamen, slependen gang schreden de vrouwen één voor één
+zwijgend door de zaal. Ver, ver uit de binnenlanden van Azië kwamen
+zij, uit de streken, waar de vrouw sedert duizenden jaren een lastdier
+is, een willoos instrument voor den man om te bespelen, al naar het
+driftige of langoureuse rythme zijner lusten, een voorwerp om te
+gebruiken of weg te smijten, naar hem geviel. Tot verschillende volken
+en stammen behoorden zij; sommigen hadden een blanke huid en fijne,
+arische trekken; anderen waren donkergeel van gelaatskleur, met de
+platte neuzen en breede jukbeenderen van het mongoolsche ras. De
+gezichten van enkelen dezer laatsten waren zonder uitdrukking en haar
+oogen hadden een doffen, leegen blik. Het was duidelijk, dat haar
+zielen pas begonnen te ontwaken, haar trekken hadden nog geen tijd
+gehad zich den ouden plooi van onderworpen lijdzaamheid af te wennen
+en de eerste vage, persoonlijke zielsbewegingen te leeren uitdrukken.
+Maar ook waren er niet weinigen onder, wier gelaten wij zelfs niet zóó
+konden zien, zooals men een gesloten boek ziet, vol belangstelling
+gissend naar den inhoud. Hare trekken bleven onder den zwaren,
+ondoorzichtigen sluier der oostersche vrouw verborgen.
+Wonderlijk-vreemd was dit denken: zij en wij waren zusters; haar
+hoofden en harten verwerkten, <span class="pagenum"><a id="p_75">[75]</a></span>anders dan wij natuurlijk, in
+overeenstemming met de wereld van voorstellingen die zij in zich
+droegen, dezelfde groote gedachten over de solidariteit van alle
+menschen, over den arbeidsplicht als grondslag der politieke en
+ekonomische rechten, over de gelijkwaardigheid der geslachten, die ons
+leiden; hetzelfde ideaal van almenschelijke broederschap, dat onze
+poolster is op de levensvaart. Wij konden enkel gissen, hoeveel zij
+hadden doorleden, hoe volhardend aangehouden en onverschrokken
+gewaagd, om ons te kunnen bereiken. Immers al beschermt de
+Sowjet-wetgeving de vrouw in de zuster-republieken van het oosten, de
+machten van het verleden, de kerk, de traditie, de zede, die de vrouw
+stempelt met het merk der minderwaardigheid, zij allen staan nog
+overeind en kunnen enkel door een moeitevollen arbeid van geslachten
+gesloopt worden. De vrouw die tegen hen opstaat, weet haar leven
+bedreigd. Dapper trotseerden deze vrouwen die bedreigingen, maar haar
+aangezicht ontblooten, den sluier afwerpen, het zichtbare teeken van
+haar dienstbaarheid en afhankelijkheid, dat vermochten zij niet; den
+blik van een man op haar gelaat te voelen rusten, zij konden het niet
+verdragen. Het zou haar eigen gevoel van betamelijkheid en eerbaarheid
+te diep gekwetst hebben, het had haar in eigen oogen vernederd.</p>
+
+<p>Tweemaal daarna had ik nog gelegenheid de vrouwen uit het oosten te
+zien en een weinig te spreken met de partijgenooten onder haar, een
+paar vrouwelijke propagandisten uit Turkestan, die vloeiend russisch
+spraken. De eerste maal was, toen wij haar bezochten in het
+sowjet-gebouw waar zij logeerden. Dit gebouw was de overruime woning
+van een of ander rijkaard geweest; de vertrekken beneden waren
+ingericht voor bureaux; boven op een groot portaal scheen een
+permanente tentoonstelling van zaden en landbouwvoortbrengselen
+gehouden te worden. Op de gangen en trappen was een druk
+heen-en-weer-geloop van jonge arbeiders en beambten; door het groote
+huis stroomde onafgebroken een pratende en lachende menigte van druk
+gebarende menschen. Ik dacht, hoe vreemd velen van die vrouwen zich
+moesten voelen in dit milieu, gewend als zij waren aan de stille rust
+en de afgezonderdheid van hun bestaan in het oosten. Maar ook hoe
+anders zij zouden terugkeeren, na deze persoonlijke aanraking met het
+jonge <span class="pagenum"><a id="p_76">[76]</a></span>bruisende leven van Sowjet-Rusland. Na een paar lange gangen te
+zijn doorgegaan, kwamen wij in een groote slaapzaal, waar zeker dertig
+of veertig bedden stonden: dat was het verblijf der vrouwen. Sommigen
+lagen te rusten of te slapen, anderen waren bezig met naaiwerk of
+speelden met haar kleintjes. Zij hadden ons niet verwacht, maar er was
+geen spoor van opgeschriktheid of gegeneerdheid in de wijze, waarop
+zij opstonden en naar ons toekwamen, enkel beminnelijke gratie en
+edele kalmte. Zij noodden ons om op de bedden plaats te nemen (er
+waren maar enkele stoelen), glimlachten ons vriendelijk toe, brachten
+thee en de gewone lekkernijen: ringetjes van hardgebakken deeg en
+zoete rozijnen. Het waren allen eenvoudige vrouwen, voor het grootste
+deel huisarbeidsters uit Turkestan, een land van bloeiend
+kunst-ambacht en kleinbedrijf. Maar haar natuurlijke wellevendheid en
+eenvoudige gastvrijheid was vol bekoring. Ik kon het niet helpen, dat
+mij inviel, hoe gegeneerd hollandsche burgerjuffrouwen zouden zijn,
+als een heel gezelschap vreemden plotseling in hun slaapkamer voor hen
+stonden, hoe ze zouden opspringen en zich excuseeren over dit en over
+dat, hoe een drukte ze zouden maken en ons laten voelen, dat wij,
+onverwacht gekomenen, onwelkom waren.</p>
+
+<p>Hier was niets van dit alles. Hier was een levenskunst, die nooit
+faalde en een vastgevoegde levensstijl, waarbinnen de eenling zich
+bewoog met harmonieuze zekerheid. Nu ik dit schrijf, zie ik weer die
+zachte, beminnelijk-glimlachende vrouwen ons uitgeleide doen tot aan
+de trap en haar handen ons vriendelijk &bdquo;tot weerziens&rdquo; toewenken, en
+ik voel weer als toen den wensch opkomen in mijn hart: o moge de
+leelijke haast, de disharmonie, de onrust en verscheurdheid van onze
+burgerlijk-individualistische wancultuur hun bespaard blijven; moge de
+stille waardigheid en gratie van het oosten niet in hen ontaarden tot
+de drukke, bonte stijlloosheid van het kapitalistische westen! Moge
+een goedgunstig lot hun beschikken om uit het oostersche leven, het
+verstarde en verschrompelde maar nog altijd in edele vormen gevatte,
+rechtstreeks over te gaan tot de broederlijke zede, den grootschen en
+ruimen, maar ook lieflijk-harmonischen levensstijl van het Communisme!</p>
+
+<p>De laatste maal, dat ik de vrouwen uit het oosten zag, <span class="pagenum"><a id="p_77">[77]</a></span>was in de
+Ermitage, een vroeger zomertheater, thans door de <span xml:lang="de">Proletkult</span> in beslag
+genomen. Zij hadden de afgevaardigden van het internationaal
+communistisch kongres daar genoodigd; er zouden oostersche dansen
+gedanst worden en velen wilden die zien. Toen wij kwamen, was het in
+de volle zaal geheel donker. Op het tooneeltje, tusschen banale
+schermen die een stad voorstelden, zat een vrouw neergehurkt in een
+wijd-geplooid, kleurig gewaad. Over haar rug hingen de lange zwarte
+vlechten. Zij murmelde iets in een onverstaanbare taal, een
+zacht-eentonig geprevel met geringe modulatie. Dit ging langen tijd
+zoo door; toen zij eindelijk zweeg, verhief zich van uit de zaal een
+andere stem in hooge, driftige klanken. De taal, die zij onder elkaar
+gebruikten, klonk in onze ooren niet welluidend; in het begin moest ik
+altijd aan het hooge geblaf van een hond denken.</p>
+
+<p>Een paar maal ging het tweegesprek zoo heen en weer; toen wij later
+vroegen, wat het beteekend had, zeide men ons, dat de eene der
+sprekenden een lange klacht had gezongen over het leed en de
+verdrukking, die het lot is der vrouw in het oosten, de andere
+opgeroepen tot strijd voor de bevrijding. Wèl getuigde het van een
+beminnelijke naïveteit, hun geloof, dat de vreemde gasten genoeg
+geduld bezaten om zulk een langen dialoog in een voor hen
+onverstaanbare taal te waardeeren!</p>
+
+<p>Hierna kwamen de dansen: twee vrouwen uit Turkestan voerden ze uit.
+Zij hadden zich gekleed in feestgewaden, schoon van lijn en rijk
+versierd met kleurige stiksels; hare bewegingen waren kuisch en
+ingehouden, zonder een zweem van zinnelijk begeeren. Ons deed het aan
+minder als een dans dan als een edele ceremonie, een symbolisch
+uitdrukken van bepaalde gedachten en gevoelens door middel van het
+lichaam. Allen bewonderden wij dit voorname, zinvolle dansen; en de
+vergelijking met de stuitende wulpschheid, gemeenheid en
+liederlijkheid, waartoe de ontaarding van den dans, te samen met de
+ontaarding der geheele burgerlijke beschaving, in het Westen gevoerd
+heeft, drong zich vol wrangheid op.</p>
+
+<h3>IX. <em class="gh3">Slotbeschouwing</em>.</h3>
+
+<p>Wat Kollontay en anderen mij vertelden, kwam geheel overeen met mijn
+eigen indruk van wat de revolutie voor <span class="pagenum"><a id="p_78">[78]</a></span>de vrouwen in Rusland had
+gedaan. Onder de arbeidsters en de boerenvrouwen was een groot
+ontwaken. Zij genoten de bevrijding van het enge gekluisterde leven en
+het inzetten hunner eigendommelijke krachten en gaven in het wijde
+maatschappelijk arbeidsveld. Ik begreep de uitdrukking van Boecharin,
+die ik een poosje geleden in een artikel over een arbeidsterskongres
+gelezen had. &bdquo;In de menschenwereld wordt een nieuw wezen geboren&rdquo;. En
+ik begreep, wat mij van verschillende kanten werd meegedeeld, hoe de
+frissche geest, de moedige wil en de spontane overgave van duizenden
+en duizenden vrouwen een der sterkste krachten zijn, die zoowel de
+Sowjetinstellingen als de communistische partij thans dragen en een
+algemeene inzinking verhoeden. De mannen zijn lang voor de vrouwen&mdash;in
+de revolutie telt iedere dag voor weken of zelfs maanden&mdash;in den
+strijd gegaan; er is àl te veel van hen gevergd; velen hebben geen
+spankracht meer, de bronnen van hun lichamelijke en geestelijke
+energie zijn tijdelijk uitgeput. De vrouwen kwamen later in beweging;
+zij beschikken nog over zekere krachtreserves; misschien ook gaat het
+uithoudingsvermogen der vrouw, wanneer zij haar geheele hart geeft,
+dat van den man te boven. Waar de mannen mij somtijds toeschenen door
+overgroote vermoeidheid een weinig hard en onverschillig geworden,
+voelde ik in den omgang met vrouwen telkens de weldoende warmte, het
+tegelijk vurige en teedere van begin en groei.... En dit geldt niet
+alleen voor de communistische vrouwen die de propaganda voeren onder
+de arbeiders en boeren, of in het Roode Leger: het geldt ook voor
+duizenden en duizenden vrouwen, die geen lid zijn der communistische
+partij, maar die haar werk in de scholen en de vakantiekolonies en de
+kindercrèches opvatten in communistischen geest, als een gewijde taak
+die zij verrichten ter wille van de gemeenschap, dat is voor het
+gemeenschappelijk heil. Men behoeft slechts enkele weken in
+Sowjet-Rusland te zijn, om op te kunnen merken&mdash;wanneer men ooren en
+oogen en verstand en gemoed openzet&mdash;welk een ontzaglijk verschil het
+maakt of een groot aantal vrouwen voor het eerst maatschappelijken
+arbeid verricht in een samenleving, aan alle kanten begrensd door de
+burgerlijk-kapitalistische gedachte, zooals dat in West-Europa het
+geval is geweest, of in eene die deze gedachte-sfeer heeft <span class="pagenum"><a id="p_79">[79]</a></span>doorbroken
+en bewust&mdash;wat niet noodzakelijk beteekent in een rechte lijn, noch in
+een altijd-eender tempo&mdash;koers zet naar het communisme. Een ontzaglijk
+verschil maakt dit voor de geheele wijze, waarop de vrouw haar taak
+opvat en waarop deze op haar inwerkt; in het eene geval zullen de
+individualistische en egocentrische, in de andere de altruïstische en
+genootschappelijke kiemen en aandriften in haar gevoed en versterkt
+worden.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Tegenover de vreugde en het geluk, dat talrijke russische vrouwen uit
+de arbeidersklasse en den middenstand vinden in het uitslaan hunner
+vleugelen, staat veel donkers en moeilijks. Het oude vraagstuk voor de
+vrouw, die een huisgezin te verzorgen heeft èn maatschappelijken
+arbeid verricht: hoe haar dubbele taak te volvoeren, zonder dat haar
+werk, haar kinderen of haar eigen krachten er onder lijden, is in
+Rusland allerminst opgelost. De verstrekking van gemeenschappelijke
+maaltijden is in hoofdzaak beperkt tot Sowjet-beambten en arbeiders in
+grootbedrijven; de kinderkolonies kunnen bijna alleen de weezen,
+halfweezen en verwaarloosde kinderen tot zich nemen, wier aantal
+ontstellend groot is. De groote meerderheid der vrouwen heeft evengoed
+als bij ons, een huishouden te verzorgen en moet haar socialen
+werkkring daarmee zoo goed mogelijk vereenigen. Al de gewone
+moeilijkheden, het getob, de eeuwige tweestrijd, de overspanning,
+komen daarbij natuurlijk voor. En ook waar voor de kinderen gezorgd
+wordt, is het dikwijls hard voor de moeders om hen te moeten verlaten.
+Eens toen wij laat in den avond van het kongres kwamen, trad een
+partijgenoote ons tegemoet op het voetpad dat aan de groene graven der
+gevallen strijders voorbij langs den Kremlinmuur loopt. Ik kende haar
+niet, maar zij begon een gesprek, vroeg met groote belangstelling naar
+wat dien dag besloten was geworden. &bdquo;Ik had eigenlijk op de
+alrussische konferentie voor de propaganda moeten zijn&rdquo;, zei de ze;
+&bdquo;maar ik heb den Zondag vrij genomen om mijn kinderen te bezoeken, die
+allebei ziek liggen in een kinderkolonie&rdquo;. De ouders mogen hun
+kinderen overal vrijelijk bezoeken, in <em class="g">alle</em> instellingen, scholen,
+kolonies, enz.; maar die instellingen liggen soms ver van de stad, de
+vervoermiddelen zijn slecht en zoo ontbreekt vaak de gelegenheid.
+Zeker zijn er <span class="pagenum"><a id="p_80">[80]</a></span>wel kinderhartjes, die ondanks de hartelijkheid en
+teerheid der verzorgsters iets ontberen. &bdquo;Waar ben je liever, hier of
+bij mammie&rdquo;, vroeg een onzer eens aan een klein ventje, die op de
+zalige warande van een heerlijke boschschool zijn pap op te peuzelen
+zat. &bdquo;Bij mammie&rdquo;, luidde het antwoord onmiddellijk en zonder
+aarzeling. &bdquo;Maar waarom dan?&rdquo; &bdquo;Het is zoo pleizierig bij haar&rdquo;, kwam
+er weer even gedecideerd uit. Het was een kind van arme, ongeschoolde
+arbeiders&mdash;ik geloof dat hij zei dat zijn vader straatveger was of zoo
+iets, en dat het zeker in de kolonie oneindig beter <span class="corr" id="corr30" title="Bron: had">was</span>
+dan thuis, maar er was toch iets &bdquo;pleizierigs&rdquo; bij mammie, wat voor
+zijn gevoel hier ontbrak. &bdquo;Ik zie mijn dochtertje maar zelden&rdquo;, zei de
+kindervriendin Kalinina tegen mij, als iets geheel natuurlijks;
+&bdquo;meestal moet ik 's morgens héél vroeg weg en ben pas 's avonds thuis;
+vaak ook kom ik in 't geheel niet overnachten; zij is overdag op
+school en blijft daar eten; gelukkig woon ik samen met een vriendin,
+die wat meer thuis is dan ik&rdquo;.</p>
+
+<p>Voor de aktieve communisten bestaat het huiselijke leven feitelijk
+niet meer. Het is volkomen onvereenigbaar met het recht der partij,
+haar leden te &bdquo;mobiliseeren&rdquo;, zonder in het minst rekening te houden
+met hun persoonlijke omstandigheden. Wie communist is in Rusland,
+stelt zijn of haar geheele persoonlijkheid in den dienst der partij.</p>
+
+<p>Herhaaldelijk ontmoette ik vrouwelijke communisten die mij vertelden,
+hoe zij door de partij naar het zuidelijk front waren gestuurd,
+terwijl hun man een zending te vervullen kreeg in den Kaukasus, den
+Oeral of ook wel buiten Rusland. In zulke gevallen worden de kinderen,
+zoo die er zijn, natuurlijk in kolonies opgenomen. &bdquo;Ik ben een jaar
+getrouwd geweest, maar ik heb mijn man in dien tijd bijna niet
+gezien&rdquo;, zei een jonge partijgenoote tegen mij in een gesprek over
+deze dingen. Ik ben vergeten of hij na dat jaar gestorven was of wel
+dat zij gescheiden waren.</p>
+
+<p>Natuurlijk zijn zulke gevallen betrekkelijke uitzonderingen; immers
+het aantal militante communisten maakt slechts een zeer klein
+percentage der bevolking uit, en deze zijn ook niet allen gehuwd. Op
+het platteland, onder de boerenmassa's, zullen de vormen van
+het leven nog wel weinig veranderd zijn bij vroeger, en voor de
+meerderheid der proletariers-gezinnen zal dit eveneens 't geval wel
+zijn. Het <span class="pagenum"><a id="p_81">[81]</a></span>groote verschil met vroeger zal wel zijn: het sterk
+toegenomen zelfbewustzijn der vrouw. &bdquo;Bij ons in Petrograd&rdquo;, vertelde
+partijgenoote Kutela, een bekende propagandiste der oude garde mij,
+&bdquo;durven de arbeiders hun vrouwen niet meer slaan of uitschelden.
+Immers, wanneer zij dat doen, zeggen de vrouwen kalm: &bdquo;als je mij niet
+goed behandelt, ga ik weg&rdquo;&mdash;en de mannen weten, dat zij hun dreigement
+zullen uitvoeren ook&rdquo;.</p>
+
+<p>De nieuwe Sowjet-wetgeving maakt scheiding gemakkelijk, voor de
+kinderen wordt in het ergste geval wel gezorgd. De vrouwen begrijpen,
+dat ze zich niet meer alles behoeven te laten welgevallen, en ze
+willen het ook niet, nu ze hun menschelijke waardigheid zijn gaan
+voelen.</p>
+
+<p>Dit alles is verheugend en een groote vooruitgang, maar er zijn ook
+donkere plekken in het leven der vrouwen in Rusland, wreede kloven en
+troebele wateren, waarvan niemand nog weet, waar ze heenvoeren: naar
+een nieuwe schoone zede of naar zedelijke verwarring en verwildering.
+De plotselinge verwrikking van den levensbouw heeft veel pijlers
+vernield, veel stutten weggeslagen, ook op het gebied der
+geslachtelijke verhoudingen, waarvoor nog niets anders en beters in de
+plaats is gekomen. De ontzettende, soms in 't ondragelijke stijgende
+spanningen in het sociale en politieke leven, werken natuurlijk na in
+de sexueele sfeer; met de algemeene ineenstorting der oude
+levensvormen verdwijnt de stadigheid der affektie; de onrust en
+woeling der buitenwereld verwarren het hart, dat telkens grijpt naar
+nieuwe voorwerpen, telkens nieuw-bekoord en gestreeld wil zijn. De
+gemakkelijke&mdash;misschien àl te gemakkelijke&mdash;ontbinding der huwelijken
+geeft aan de veranderlijkheid der neiging vrij spel.</p>
+
+<p>In alle klassen en alle kringen komt deze tot uiting. Men bevalt
+elkaar, huwt, gaat spoedig,&mdash;na enkele maanden, ja, soms na enkele
+dagen,&mdash;weer uiteen, huwt opnieuw.... verlaat elkaar weder.... Zoo
+althans is het in de groote steden. Ook voor de sexueele verhoudingen
+geldt de wet, dat afbreken veel gemakkelijker is dan opbouwen. De
+vernietiging van het oude voltrekt zich, wanneer zij eenmaal begonnen
+is, bijna van zelf, omdat zij een aantal moeizaam aan banden gelegde
+aandriften in den mensch gelegenheid geeft zich uit te vieren. Maar de
+vestiging van een nieuwe <span class="pagenum"><a id="p_82">[82]</a></span>zede is een werk van geslachten; immers zij
+maakt de beheersching en betooming dier aandriften noodzakelijk; zij
+eischt voorzichtigheid, zelfbeheersching en geduld.</p>
+
+<p>Terugkeer tot de begrippen, vormen en sankties der burgerlijke moraal
+op geslachtelijk gebied is uitgesloten voor elk land, waar de stroom
+der revolutie de ekonomisch-sociale pijlers dier moraal geheel of
+gedeeltelijk heeft weggeslagen. De maatschappij is op weg naar het
+communisme; zij zal de vormen van geslachtelijk verkeer en verband
+moeten zoeken, uitwerken en vaststellen die bij het communisme passen.
+En aan de vrouw, de reeds onthevene van de lijdelijkheid die de zede
+haar oplaadde, van het schuwe verbergen der harte-neiging en de vrees
+voor de &bdquo;schande&rdquo; van het onwettige moederschap, zal hierbij de
+zwaarste taak toevallen. Met haar hartetranen en haar hartebloed zal
+zij het zoeken en tasten, het beproeven en vaststellen, moeten
+betalen, zoolang tot de schoonere, hoogere vorm gevonden is en de
+ruimere, mildere zede vastgesteld.</p>
+
+<p>Niet tot wat de gedachteloozen en oppervlakkigen &bdquo;geluk&rdquo; noemen,
+bevrijdt de strijd voor een nieuwe samenleving de vrouw van de oude
+onzelfstandigheid en slaafsheid, maar tot het verwerkelijken van
+nieuwe idealen, tot omhoog-reiking en stijging, tot bewogener
+genieting en edeler levenspijn.</p>
+
+<hr class="fnsep" />
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_1_13" href="#FNa_1_13" class="label">1)</a> Kroepskaja; zoo wordt de vrouw van Lenin vaak genoemd,
+bij haar ouden schuilnaam van vóór de revolutie.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_2_14" href="#FNa_2_14" class="label">2)</a> Chaliapin is de grootste Russische zanger; het volk heeft
+hem lief.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_3_15" href="#FNa_3_15" class="label">3)</a> Aan de excursie naar dat &bdquo;modelstadje&rdquo; had ik niet kunnen
+deelnemen.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_4_16" href="#FNa_4_16" class="label">4)</a> Een zuster van Lenin.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_5_17" href="#FNa_5_17" class="label">5)</a> Ik zou de gezichten van russische arbeiders wel eens
+willen zien, zoo ze hoorden dat er communisten zijn die beweren dat
+Lenin de Europeesche revolutie wil tegenhouden en daarvoor de Derde
+Internationale gebruikt, omdat enkel het kapitalisme Sowjet-Rusland
+weer op de been kan helpen. &bdquo;Wat zijn dat voor rare communisten die
+zoo iets gelooven&rdquo;, zouden zij vragen. Hun eigen intuïtie en
+klasse-gevoel zeggen hun het tegendeel.</p>
+</div>
+
+<hr class="chend" />
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_83">[83]</a></span></p>
+
+<h2><a id="VI"></a>VI.</h2>
+
+<h2 class="tinfo">KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE EN NIEUWE SCHOONHEID.</h2>
+
+<hr class="chbegin" />
+
+<p>&bdquo;Wie naar Rusland komt&rdquo;, zeide Trotzky op het kongres, &bdquo;om onze
+instellingen te bewonderen, die is geen goed communist&rdquo;. Een
+eigenaardige uitspraak uit den mond van een der leiders van
+Sowjet-Rusland, en toch volkomen logisch en begrijpelijk. Trotzky
+bedoelde, dat wie gelooft in Sowjet-Rusland de communistische
+inrichting van het leven, al is 't ook slechts op een bepaald
+onderdeel van het maatschappelijk gebied, kant en klaar en tot
+volkomenheid gebracht te vinden, blijk geeft niets van de wording
+eener nieuwe samenleving te begrijpen.</p>
+
+<p>In de burgerlijke maatschappij is sedert vele jaren alles betrekkelijk
+stabiel en &bdquo;af&rdquo;, d.w.z. de staatkundige en maatschappelijke
+instellingen staan in hun groote omtrekken vast, enkel aan de details
+wordt nog geprutst, dat zijn de zgn. hervormingen.<a id="FNa_1_18" href="#FN_1_18" class="fnanchor">1)</a> In het land waar
+nieuwe klassen, die der arbeiders en boeren, de macht veroverden, is
+dit alles anders. Het geheele leven, in zijn volle oppervlak en zijn
+verborgen diepten, is in beweging geraakt en die beweging is
+tweeledig. Er is de elementaire drang der massaas naar land, naar
+vrijheid, naar kennis, naar schoonheid en er is de bewuste
+communistische wil om nieuwe levensvormen te scheppen. Tastend gaat
+men voorwaarts, doet een stouten sprong vooruit, komt op zijn schreden
+terug, <span class="pagenum"><a id="p_84">[84]</a></span>richt op en breekt weer af. Kortom, men experimenteert
+voortdurend, niet doelloos en in het wilde weg, maar doelbewust,
+uitgaande van bepaalde grondbeginselen en bepaalde richtsnoeren
+volgend. Niemand in Rusland gelooft dat de inrichtingen, de
+instellingen, de wetten, de scholen, de kunstwerken, die in deze jaren
+geschapen worden, het laatste woord van communistische wijsheid en
+schoonheid zijn;&mdash;maar wel zijn zij er het eerste gestamel van en als
+zoodanig onze belangstelling, liefde en bewondering overwaard.</p>
+
+<p>Over eenige instellingen, die ik bezocht, eenige samenkomsten, die ik
+bijwoonde en waarin de eerste kiemen van nieuw leven en nieuwe
+schoonheid zich manifesteeren, wil ik hier iets mededeelen. Dat ik
+juist deze bezocht of bijwoonde, was geheel toevallig; wat ik zag was
+niet opzettelijk &bdquo;klaargemaakt&rdquo; om aan vreemde gasten vertoond te
+worden, maar behoorde tot het dagelijksche, normale leven van
+Sowjet-Rusland. De hier volgende beschrijvingen zijn als het ware het
+resultaat van proefpunkties in dat groote lichaam, die evengoed op tal
+van andere plaatsen hadden kunnen worden verricht.</p>
+
+<h3>I. <em class="gh3">Een Modelinrichting voor Zuigelingen en Moeders</em>.</h3>
+
+<p>Een bulgaarsche doktores vertelde mij op een dag onder het middagmaal
+verschillende bizonderheden over de inrichtingen voor jonge moeders en
+zuigelingen, die ze te Moscou had bezocht. Het waren er meer dan
+twintig en de totaalindruk was, de omstandigheden in aanmerking
+genomen, zeer gunstig. Men moet de toestanden natuurlijk niet enkel
+meten met West-Europeeschen maat, maar ze ook vergelijken met die
+onder het tzarisme en dan is de vooruitgang treffend groot. In het
+oude kinderziekenhuis, waar de zuigelingensterfte vóór de revolutie 98&nbsp;pCt.
+bedroeg, is zij thans gereduceerd tot ongeveer 40&nbsp;pCt., de koks
+die er sedert vele jaren werken, zeggen dat het voedsel voor de
+grootere kinderen thans veel beter is dan vroeger.</p>
+
+<p>Van de vele tehuizen voor moeders en kinderen, die de doktores
+bezocht, was er vooral één, dat grooten indruk op haar gemaakt had.
+&bdquo;Zulke babies heb ik nog nooit gezien, <span class="pagenum"><a id="p_85">[85]</a></span>zoo gezond, zoo vol
+levenskracht,&rdquo; zeide zij bewonderend, &bdquo;gaat u daar vooral naar toe.&rdquo;
+Wat zij van de inrichting vertelde wekte in hooge mate mijn
+belangstelling op en een der laatste dagen van mijn verblijf te Moskou
+slaagde ik er in haar nog te zien, in gezelschap van <span xml:lang="de">Rosa Grimm</span> en van
+een paar italiaansche socialisten. Wij werden niet verwacht maar er
+was niet het minste bezwaar om ons toe te laten; alleen moesten we
+over onze kleeren heen een paar witlinnen schorten met lange mouwen
+aantrekken en onze handen wasschen en schuieren, &bdquo;ten minste als we de
+kindertjes wilden aanraken&rdquo;. In een westersche kliniek zou men ons,
+denk ik, verzocht hebben dit geheel na te laten, maar de Russen vinden
+het vanzelf sprekend, dat je zulke peutertjes graag eens op je arm
+neemt of over hun zachte wangetjes streelt.</p>
+
+<p>Met den dokter en een der verpleegsters gingen we de drie of vier
+verschillende kamers door, waarin de bedjes stonden. In het geheel
+waren er op 't oogenblik 35 kinderen en 25 moeders. De hééle
+kleintjes, van 3 tot 6 maanden,<a id="FNa_2_19" href="#FN_2_19" class="fnanchor">2)</a> lagen in één vertrek bijeen; de
+iets ouderen en de &bdquo;grooten&rdquo; (van 9 maanden ongeveer tot 1 jaar) waren
+ook weer samen. In de kamer van de heele kleintjes mochten we slechts
+even een kijkje nemen; we moesten fluisterend spreken om ze niet
+wakker te maken of te verschrikken, want ze moesten 't nog heel rustig
+hebben. Maar van de &bdquo;grooteren&rdquo; waren de meeste wakker; ze lagen te
+spelen of te lachen en te kraaien in hun bedjes; we mochten gerust
+naar hen toe gaan, tegen ze praten en ze op den arm nemen. &bdquo;Ze zijn
+niets schuw of eenkennig&rdquo;, zei de dokter, &bdquo;het zijn al sociale
+wezentjes, die het heel gezellig vinden als je bij hen komt en je wat
+met hun bemoeit&rdquo;. De grootere kinderen, voor zoover ze wakker waren,
+lagen in hun bedjes met niets dan een kort hemdje zonder mouwen aan,
+en 't dek heelemaal weggeslagen; je zag hun roze voetjes, hun bloote
+beentjes en buikjes; de ramen stonden wijd-open, de lekkere zomersche
+lucht stroomde uit den tuin naar binnen en de kindertjes schenen zich
+in dat licht- en luchtbad erg behaaglijk te voelen, ze <span class="pagenum"><a id="p_86">[86]</a></span>trappelden en
+lachten en er waren er maar een paar, die even een deuntje huilden.
+Zoodra er eentje in slaap viel kwam gauw een van de jonge, zachte
+zusters en dekte het lekker warm toe, want ze mochten natuurlijk
+alleen zoo bloot liggen, zoolang ze wakker waren en zich konden
+bewegen.</p>
+
+<p>Onder 't rondgaan vertelde de dokter ons een en ander van de algemeene
+hygiënisch-paedagogische beginselen, waarnaar deze kinderen werden
+opgevoed. Werktuiglijke uniformiseering als in de oude gestichten acht
+men uit den booze, maar evenzeer de overdreven individualiseering van
+het burgerlijke gezin, waar in den regel twee personen, de moeder en
+de dienstbode, noodig zijn om één kind te verzorgen, dat zich
+onvermijdelijk al vroeg de spil gaat voelen waar het huishouden om
+heen draait. &bdquo;Wij probeeren hier van onze kinderen sociale wezens te
+maken, daarom hebben we graag bezoek, en als de kinderen groot genoeg
+zijn om in de box te spelen, zetten we er twee of drie bij elkaar; het
+is grappig hoe jong ze al op elkaar gesteld worden en affektie voor
+elkaar gaan gevoelen.&rdquo;</p>
+
+<p>&bdquo;De voeding is zoo geregeld, dat zooveel mogelijk elk kind al is het
+slechts een paar borstvoedingen per etmaal krijgt; de moeders, die
+veel zog hebben, helpen degene met weinig zog en natuurlijk ook de
+moederlooze kindertjes, want we hebben tamelijk veel weezen en
+half-weezen hier. We probeeren niet enkel de kinderen op te voeden,
+maar ook de moeders. We leeren hun reinheid en hygiëne en we leeren
+hun ook de blinde instinctmatige liefde voor hun eigen kind over te
+dragen op andere kinderen, het moederlijke en sociale gevoel te
+verbreeden.&rdquo;</p>
+
+<p>Een bijzonder sympathieke kerel was die dokter, met een vriendelijk,
+levendig en schrander gelaat en innemende manieren. Menschelijkheid en
+vertrouwen straalden van hem uit; de manier waarop hij onder het
+praten soms ineens naar een van de bedjes toestapte, een van de kleine
+bewoners er van beetpakte en in zijn sterke kloeke handen naar boven
+haalde, juist zooals je een vischje uit de goudvisschenkom of een jong
+hondje uit zijn nest zou tillen;&mdash;de warme zachtheid en de rustige
+beslistheid waarmee hij met die teere wezentjes omsprong, waren
+alleraardigst om te zien. Later hoorde ik tot mijn verwondering, dat
+hij geen <span class="pagenum"><a id="p_87">[87]</a></span>partijgenoot was; de mentaliteit van een communist scheen
+hij mij in hooge mate te bezitten.</p>
+
+<p>De meeste kinderen zagen er kostelijk uit; blozend, niet te dik, maar
+stevig, met heldere oogen en heerlijk levenslustig. Een paar
+miesertjes waren er onder: ééntje vooral, zoo'n echt
+embryo-van-een-aapje-op-sterk-water, zou je gezegd hebben; met een
+mager ouwemannetjes gezichtje, beentjes en armpjes als lucifers. &bdquo;Die
+is nog pas een paar weken hier&rdquo;, zeide de dokter, &bdquo;zijn moeder, een
+arme boerin, heeft hem gevoed met gekauwd roggebrood en hij was er
+bijna geweest. Gelukkig maar, dat hij hier is gekomen, hij zal best
+opknappen; een echt proletariërtje is hij, een dapper kereltje vol
+levenskracht, hij huilt haast nooit.&rdquo;</p>
+
+<p>De zaaltjes, waar de kinderen lagen waren dood-eenvoudig, op 't
+armoedige af, een bloeiend plantje hier en daar op de vensterbank
+vormde de eenige versiering. Maar de zuster zei, dat men de kamers
+voor de moeders op de bovenverdieping zoo gezellig en gerieflijk
+mogelijk had ingericht.<a id="FNa_3_20" href="#FN_3_20" class="fnanchor">3)</a> &bdquo;Wij vinden, dat vrouwen, die voeden, een
+rustige, prettige omgeving moeten hebben.&rdquo; Sommigen van de moeders
+hielpen in huis, de meesten werkten op fabrieken; wie te ver weg
+moesten om in de middagpauze terug te kunnen komen ten einde hun
+kleintje te voeden, lieten voldoende zog achter vóór een maaltijd of
+wel er werd op dat uur een flesch gegeven.<a id="FNa_4_21" href="#FN_4_21" class="fnanchor">4)</a></p>
+
+<p>De gezondheidstoestand van de kinderen is schitterend: wij vroegen
+naar het sterftecijfer: in het afgeloopen jaar was er van de vijftig
+kleintjes één gestorven, dat is dus 2&nbsp;pCt. &bdquo;Maar&rdquo;, zeide de dokter,
+&bdquo;vergeet niet, dat het allemaal, geheel of ten deele borstkinderen
+zijn.&rdquo;</p>
+
+<p>Een vriendelijk proper zaaltje naast de kinderkamers was voor het
+voeden, het wegen van de kleintjes, enz. ingericht. De muren hangen
+vol platen en terwijl de zoogende moeders er rustig zitten, de voeten
+op een bankje, het klokkende mondje aan haar borst, dwalen hare
+blikken langs de wanden en vangen de voorstellingen op, die de
+hygiënische <span class="pagenum"><a id="p_88">[88]</a></span>lessen, welke men hun inprent versterken. Een paar van
+deze platen heb ik al beschreven; een andere serie die mij bijbleef,
+bracht in beeld het wisselen der kindersterfte al naar de seizoenen.
+Op elke prent van deze groep van vier was een berk afgebeeld; op de
+eene met kale wintersche takken, op de tweede in teere lentedos, op de
+derde dicht en vol bebladerd en op de vierde met 't gele verflenste
+herfstblad er omheen gestrooid. Bij elke berk stond een troepje
+kinderen, grooter of kleiner, al naar de kindersterfte in dat seizoen
+grooter of kleiner placht te zijn; en in overeenstemming daarmee, een
+paar, meerdere of vele houten kruisen, zooals men ze op de kerkhoven
+vindt. Er was iets zeer suggestiefs in deze eenvoudige, sober
+gekleurde voorstellingen; ik kon mij denken, hoe een moeder, die
+maanden lang dagelijks daar op heeft gestaard onder het voeden van
+haar kindje, ze nooit vergeten zal, en als de gevaarlijke zomermaanden
+komen, bij de gedachte aan die eene prent met de talrijke houten
+kruisjes, haar zorg en waakzaamheid verdubbelen zal.</p>
+
+<p>Aan de inrichting is een vrouwelijke psycholoog verbonden die de
+gedragingen der kinderen (b.v. het aantal malen, dat een kind naar een
+speelgoed grijpt voor het dit weggooit; of het al dan niet uit drift
+huilt en tal van dergelijke dingen) bestudeert en systematiseert om
+gegevens te verzamelen over den aanleg en de ontwikkeling van het
+karakter in het eerste levensjaar. Tot onzen spijt was zij er dien dag
+niet, zoodat we slechts enkele losse mededeelingen over haar arbeid
+kregen. &bdquo;Wij gelooven volstrekt niet, dat we hier alles het beste
+doen,&rdquo; zeide de dokter mij bij het afscheid, &bdquo;we zijn zoo zeer
+afgezonderd geweest van Europa, dat we in 't geheel niet weten welke
+vorderingen men daarginds in de verzorging en opvoeding van
+zuigelingen heeft gemaakt, en we verheugen ons, nu het verkeer wordt
+hersteld, met soortgelijke inrichtingen onze ervaringen uit te
+wisselen.&rdquo;</p>
+
+<p>Ik antwoordde niet veel en beperkte er mij toe, den hupschen monteren
+dokter warm te bedanken voor wat wij goeds en belangwekkends gezien en
+gehoord hadden. Maar in mijn hart dacht ik: &bdquo;mooier en beter
+ingerichte zuigelingenklinieken zullen er ongetwijfeld in West-Europa
+vele zijn; en even ongetwijfeld nog veel meer vondelingen- en
+bestedelingengestichten waar 't heel wat minder is. <span class="pagenum"><a id="p_89">[89]</a></span>Maar de geest van
+sociale saamhoorigheid en kameraadschap, dien men hier poogt den
+kinderen en moeders in te prenten,&mdash;waar vindt men dien, behalve in
+Sowjet-Rusland?&rdquo;</p>
+
+<p>Bij den uitgang nam een van de italiaansche socialisten mij apart, om
+zijn kritiek tegen mij te luchten. Hij was een dokter en had een paar
+keer aan de zusters diepzinnige vragen gedaan, of de fleschjes in
+stoom of in kokend water werden gewarmd en dergelijke. Ik echter had
+mij in stilte aan hem geërgerd, omdat hij zoo overluid sprak en
+lachte, dat de muren trilden en de kindertjes lagen te schudden in hun
+ledikantjes. &bdquo;Heel aardig, heel aardig&rdquo;, zei hij op neerbuigenden
+toon, &bdquo;maar wat zijn die Russen toch onsystematisch! De dokter had ons
+natuurlijk eerst beneden een algemeene uiteenzetting moeten geven, dat
+zou het bezoek zeer bespoedigd hebben. En dan, met die melk, ja dat is
+ook niet heelemaal in den haak. Hoorde u wat ik aan de zuster vroeg of
+de flesschen wel &bdquo;<span xml:lang="fr">au bain Marie</span>&rdquo; gewarmd worden? Dat heeft n.l. een
+anderen invloed op de microben dan......<span class="corr" id="corr31" title="Niet in Bron">&rdquo;</span></p>
+
+<p>En hij wou een geleerde uiteenzetting beginnen over de veranderingen
+die melk door verschillende verhittingsprocessen ondergaat. Maar ik
+gaf er hem de gelegenheid niet toe, zei dat ik geen tijd meer had en
+slipte weg. De gedachte flitste door mij heen: &bdquo;Man, je bent een
+Italiaan geboren, maar je behoorde.... een Duitscher te zijn.&rdquo;</p>
+
+<h3>II. <em class="gh3">Scholen in het Bosch</em>.</h3>
+
+<p>Onder mijn prettigste herinneringen aan Sowjet-Rusland zijn die van
+enkele autotochten naar buiten, die ik in klein gezelschap maakte om
+scholen of kinderkolonies te bezoeken<span class="corr" id="corr32" title="Niet in Bron">.</span> Het leven was druk en
+rommelig te Moskou; de maaltijden in het overvolle karavanserail
+brachten niet veel verpoozing tusschen of na de zittingen van het
+duizendhoofdig kongres. Welk een heerlijkheid, ontvoerd te worden aan
+het geroezemoes, de twistgesprekken en de politieke opwinding van die
+sfeer, om met enkel de vriendelijke gezichten van Kalinina <span class="pagenum"><a id="p_90">[90]</a></span>en
+Elizarowa tegenover en dat van de een of andere verheugde tochtgenoot
+naast je, in de geruischloos voortjagende auto de vage, slordige
+buitenwijken van Moskou achter je te laten, de leelijke optrekjes en
+magere akkertjes voorbij te vliegen en de donkere lijn der bosschen
+elke minuut naderbij te zien komen. Van den hobbeligen straatweg
+afbuigend, een dier tallooze breede berkenlanen in, die naar de
+eindeloosheid schenen te voeren, bereikten wij dan, in den regel niet
+zonder eenig dwalen, de idyllische plek-in-het-woud, waar wij moesten
+wezen. Van achter de statige stammen der reuzensparren, of uit de
+breede waranda van een stevig, eenvoudig houten huis, kwam een troepje
+kinderen met uitroepen van vreugde op &bdquo;de auto van Kalinina&rdquo;
+toegesprongen, de vreemde genooten vol vertrouwende hartelijkheid
+begroetend. De eerste keer dat Kalinina en Elizarowa mij op zulk een
+uitstapje meenamen, bezochten wij het &bdquo;Muziektechnikum&rdquo;, zooals de
+russische uitdrukking luidt, van Tarasowka, hetzelfde dorp waar ik een
+paar weken later, in een ander deel van het groote natuurpark dat het
+omringt, zulk een schitterend kinderfeest zou bijwonen.</p>
+
+<p>Ook hier waren, evenals in alle andere instellingen voor kinderen
+buiten die ik bezocht, de ongeveer tachtig interne leerlingen met de
+verzorgers en opvoeders gehuisvest in een aantal dicht bij elkaar
+gelegen datschas. Een paar van deze huizen bevatten de frissche
+slaapkamers, in een ander zijn de lokalen voor onderwijs en
+handenarbeid, in een derde gebouw bevindt zich de club, enz. De
+maaltijden worden 's zomers hetzij op een grasperk vóór het huis of in
+een der ruime waranda's gebruikt, die bijna elke wat grootere datscha
+bezit. Een dergelijke paviljoen-indeeling sluit natuurlijk de
+eenvormigheid en naargeestigheid van het gestichtsleven volkomen uit,
+de sfeer doet denken half aan die van een talrijke
+familie-met-veel-kinderen-te-logeeren buiten, half aan de
+genoeglijkheid van een bestendige picnic.</p>
+
+<p>In het muziektechnikum te Tarasowka onderging ik voor den eersten keer
+die stemming van rust en mildheid, van onbezorgdheid en overgave, van
+een geheel ongedwongen, affektueuzen omgang tusschen opvoeders en
+kinderen, die mijn herinnering aan deze uren, in de kinderkolonies
+doorgebracht, met zulk een zachten, weldadigen glans omgeeft.</p>
+
+<p>Eerst moesten wij natuurlijk aanzitten om met den professor-direkteur
+<span class="pagenum"><a id="p_91">[91]</a></span>en een paar van de leerkrachten thee te drinken. Dit gebeurde in een
+dier lichte, eenvoudige kamers met weinig meubelen, weinig gordijnen,
+en op den tuin uitziende vensters, zooals men ze ook in ons land in
+ouderwetsche, wat afgelegen buitenhuizen nog wel vindt. Alleen plegen
+daar de muren witgekalkt of met een licht behangseltje overtrokken te
+zijn, terwijl wij hier zaten tusschen lichtbruin gebeitste houten
+wanden. Buiten speelden gouden zonnestralen door het jonge loover van
+eschdoorns en berken, een merel dichtbij, jubelde zijn blij-glanzend
+wijsje. En ik, die noode de vroeg-zomersche geneugten van Holland had
+achtergelaten, voelde een verteederd verlangen als een zoete pijn
+schieten door het hart....</p>
+
+<p>De direkteur van het muziektechnikum van Tarasowka is een
+oud-professor van het Moskousche konservatorium, een goede vijftiger,
+denk ik, maar zijn hartgrondige stem en de loutere blik van zijn
+bebrilde oogen hebben de kinderlijke argeloosheid en het roerend
+levensvertrouwen van wie eeuwig jong blijven. Een zonnige natuur,
+muziek-enthousiast en kindervriend, zooals heel zijn wezen verraadde,
+leek hij bij uitstek geschikt voor zijn taak, aan
+volkskinderen-met-aanleg een goede algemeen-muzikale opleiding te
+geven. Over zijn werk sprak hij met groote warmte. Zijn vriendelijk
+rond gezicht, met den fijnen mond, zijn gulle lach en zijn opgewekte
+manieren straalden liefde uit, voldoening en geluk. Eenmaal slechts
+trok een wolk over zijn voorhoofd: het was toen hij klaagde tegen ons
+over het groote gebrek aan snaren voor strijkinstrumenten, dat in
+Rusland bestaat: of het ons niet mogelijk zou zijn, vroeg hij, hem die
+uit het buitenland te verschaffen? Ik beloofde, thuis gekomen, te
+zullen doen wat ik kon<a id="FNa_5_22" href="#FN_5_22" class="fnanchor">5)</a>.</p>
+
+<p>De professor kende enkel Russisch; van de jongere leerkrachten spraken
+er een paar Duitsch, andere Fransch of Engelsch. Behalve in muziek,
+harmonieleer en moderne talen, kregen de leerlingen ook les in
+rekenen, natuurkunde, aardrijkskunde en geschiedenis. Het
+muziekonderwijs werd gegeven op half-klassikalen, half individueelen
+grondslag; koorzang, <span class="pagenum"><a id="p_92">[92]</a></span>samenspel en rythmische gymnastiek vormden de
+basis; de meer begaafden leerden daarenboven een of meer
+muziekinstrumenten bespelen. Om de kinderen te oefenen zich vrij en
+gemakkelijk te bewegen en de scheppende verbeelding op te wekken, was
+als een der leervakken de &bdquo;dramatische improvisatie&rdquo; ingevoerd. De
+leeraar gaf een thema op aan twee of meer leerlingen; na enkele
+minuten voorbereiding moesten zij dit, al dan niet gekostumeerd,
+mimeeren. Allerlei themata werden voor deze kleine pantomines
+gebruikt; de meest geliefde waren, zoo ik mij niet vergis, die uit
+oude of gemoderniseerde sprookjes.</p>
+
+<p>De leeraar in de dramatische vakken, die mij dit alles vertelde was
+een jonge, lange, broodmagere blonde man&mdash;zelf schrijver van
+tooneelstukken&mdash;met een zacht gezicht en enthousiaste oogen. In het
+algemeen trof mij, bij alle opvoeders, met wie ik bij mijn bezoeken
+aan de instellingen voor kinderen in aanraking kwam, een
+aantrekkelijke eenvoud en een groote menschelijke mildheid. Zij deden
+mij het meest denken aan enkele mij bekende onderwijzers van onze
+&bdquo;humanitaire scholen&rdquo;. Het ouderwetsche type &bdquo;schoolmeester&rdquo; of
+&bdquo;schooljuffrouw&rdquo; ontmoette ik niet.</p>
+
+<p>Op het theedrinken volgde een bezoek aan de verschillende huizen. Wij
+zagen de gewone, uiterst eenvoudig gemeubelde, maar zindelijke en
+frissche slaapzaaltjes, die ik elders ook zou vinden, verder een
+aantal muziekkamertjes, waar niets anders dan een groote vleugel, een
+pianokruk en een lessenaar stond. Een paar kinderen zaten ijverig te
+studeeren; de gamma's en Czerny-études klonken op dien zonnigen
+zomermorgen door de gangen even droomerig en half onwezenlijk als zij
+dat hadden gedaan in mijn vaders huis, toen ik zelf een kind was.</p>
+
+<p>Wat het meest indruk op mij maakte bij dezen rondgang was het vertrek,
+waar netjes achter gordijnen (kasten waren er niet) de kleeren van de
+kinderen geborgen werden: kleurige, frissche linnen of katoenen jurken
+voor de meisjes, russische blouses voor de jongens en stapeltjes
+helder gewasschen, netjes gevouwen ondergoed. Een hollandsche
+huisvrouw zou er schik in gehad hebben. Daarnaast was de afdeeling
+&bdquo;tooneelgarderobe&rdquo;, zorgvuldig gerangschikt en goed <span class="pagenum"><a id="p_93">[93]</a></span>voorzien. Een
+suggestie van heerlijke verkleedpartijen, fantastische charades en
+pantomimes ging hiervan uit. Er waren bonte boerendrachten,
+zwart-en-roode hemden voor duivels en heksen, prachtgewaden voor
+prinsen en prinsessen uit de sprookjes, het meeste in huis vervaardigd
+van eenvoudig materiaal, maar met smaak en fantasie. Het gebrek aan
+zijde, gaas en fluweel had er toe gevoerd, de ornamenten op de linnen
+en katoenen stof te schilderen. Daarmee waren heel aardige effecten
+bereikt. Maar wat hing daarin tusschen die &bdquo;<span xml:lang="en">home-made</span>&rdquo; tooneelkleeren,
+kostbaar-glanzend, met een diepen, kleurigen weerschijn? Twee jurken
+van bebloemd brokaat waren het, van een zijde, zoo stijf en zwaar, dat
+ze leken te zullen blijven staan waar je ze neerzette. Uit de
+garderobe van welk keizerlijk theater <span class="corr" id="corr33" title="Bron: zoud n">zouden</span> die
+pronkstukken wel afkomstig zijn geweest? Of&mdash;uit de diepe kleerkast
+van welke prinses-van-den-bloede?</p>
+
+<p>Terwijl wij een en ander bekeken, hadden de kinderen de uitvoering
+voorbereid. Het tooneel, waarop deze plaats zou vinden, gaf aan den
+voorkant toegang tot een soort park; daar stonden eenige rijen
+ruw-houten banken, die, naar ik schatte, een publiek van een kleine
+honderd personen plaats boden. Wij gingen vooraan zitten, en de
+opvoering begon: koorzang, orkestspel (het orkest bestond nog slechts
+enkele maanden) vocale en instrumentale soli, nationale dansen, en
+dramatische improvisaties. De kinderen musiceerden zonder eenige
+gegeneerdheid of verlegenheid; ze waren er heelemaal in. En het
+musiceeren was hun blijkbaar een groot genot. Het samenspel en de
+koren klonken beschaafd en zuiver; er waren een paar goede, klankvolle
+stemmen bij, en een meisje met een lage, volle altstem maakte den
+indruk van een bijzonder muzikaal en dramatisch talent.</p>
+
+<p>Het was bijna niet te gelooven, dat de school pas sedert een jaar
+bestond en de leerlingen zonder uitzondering voortkwamen uit een
+milieu, waarin ze nooit gelegenheid gehad hadden muziek te leeren.
+Misschien levert de veel voorkomende muzikale en dramatische
+begaafdheid bij het russische volk voor dit feit de verklaring, in
+verband natuurlijk met de bezielende persoonlijkheid van den directeur
+en met de concentratie bij het werk, die de ligging der school, verweg
+van de verstrooiing en versnippering van het stadsleven, ongetwijfeld
+in hooge mate moet bevorderen.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_94">[94]</a></span></p><p>Terwijl wij daar zaten en luisterden, waren er telkens nieuwe
+toehoorders bij gekomen: leerlingen, schoolpersoneel, arbeiders en
+zomergasten uit de buurt. Zachtjes kwamen zij over het tuinpad
+aanloopen en namen tusschen ons plaats op de withouten banken. Allen
+waren welkom, allen genoten de harmonieën der muziek en, naar mij
+voorkwam, ook de geestelijke harmonieën van vrede en louterheid en
+broederlijkheid, die voor het hart hier hoorbaar werden. Maar voor mij
+was er wrangheid gemengd in dezen beker. Nooit heb ik de kinderen van
+Sowjet-Rusland gezien bij hun spel en hun werk en hun maaltijd, of een
+ontroering kropte in mijn keel, en mijn hart sloeg in smartelijk
+verlangen. Het beeld van de millioenen proletariërskinderen in de
+rijke landen van West-Europa, opgroeiend in de oude dofheid, de oude
+verwaarloozing, <span class="corr" id="corr34" title="Bron: reeds">rees</span> als een bittere vloed in mij op. En
+niet minder bitterheid was er in de gedachte aan de toegewijde zorg,
+liefde en teederheid, die in dit uitgemergelde land het onmogelijke
+beproefden om van de kinderen ontbering en armoe ver te houden, hun
+jeugdjaren te maken tot het tooverland vol wisselende vreugden, wat
+zij voor alle kinderen behoorden te zijn.......</p>
+
+<p>De eigenlijke bosch-school, die ik eenige weken later,&mdash;ditmaal niet
+in gezelschap van Kalinina en Elizarowa, maar met twee of drie
+mede-afgevaardigden&mdash;bezocht, lag veel dichter bij Moskou, op zijn
+best een kilometer of tien van de buitenwijken verwijderd. Ik meen mij
+te herinneren, dat de instelling &bdquo;Het Kindernestje&rdquo; heette, en
+inderdaad lag zij als een nestje verscholen tusschen het hooge
+geboomte van een lommerrijk park, waar onze auto moeite had haar te
+vinden. &bdquo;We zijn er gelukkig; als er nu ook nog een stalowoi (eetzaal,
+restaurant) in de buurt was,&rdquo; zei de towaritsch-chauffeur lachend,
+terwijl hij den wagen onder de hooge berken van de laan, naast het
+hek, terzijde van een groot, wat vervallen uitziend buitenhuis deed
+stilstaan. Zijn wensch zou spoediger vervuld worden dan hij dacht: de
+tafel stond gedekt onder de open waranda, de soep werd juist
+opgediend. Er waren slechts weinig kinderen tehuis; de meesten maakten
+een uitstapje. Plaats genoeg dus voor de onverwachte en ongenoode
+gasten! We schikten aan tusschen den leider, het schoolpersoneel en de
+jongere kinderen, die thuis waren gebleven; onze chauffeur en de <span class="pagenum"><a id="p_95">[95]</a></span>tolk
+waren natuurlijk ook van de partij. Het menu was groentesoep met brood
+en een soort grove haverpap; enkel de kinderen kregen een beetje zure
+melk toe. Het voedsel was lang niet meer zoo goed en overvloedig als
+in de eerste jaren der republiek, zeide men ons, al kregen de kinderen
+nog altijd het beste wat men te geven had.</p>
+
+<p>Het huis waar wij ons bevonden was een zoogenaamde proefschool voor
+normale kinderen, dat er naast een openluchtschool voor zwakken en
+tuberculeuzen. Wat verder het park in stond het gebouw voor de
+onderwijzeressen, die in hun vacantie hier een kursus in practische
+opvoedkunde volgden. De leider der geheele inrichting maakte zich, tot
+mijn vreugde en verrassing, bekend als een broer van den genialen
+Rosarow, den man van de Moskousche theatervoorstellingen voor
+kinderen en het groote kinderfeest te Tarasowka. Nu kon ik hem nog de
+boodschap meegeven aan zijn broer, hoezeer ik dien dag had genoten. Na
+den maaltijd liet hij ons de geheele inrichting zien. Zij was vroeger
+de bezitting geweest van een zeer vermogend man, die haar echter reeds
+voor den oorlog wegens financieelen achteruitgang had laten
+verwilderen en vervallen. Alles was grootsch aangelegd, er waren
+reusachtige boomgaarden&mdash;dit jaar leeg van vruchten helaas&mdash;en
+uitgestrekte moeslanden. Er was ook een boerderij met een paar koeien
+en paarden en wat klein vee. Onder leiding van den tuinman-instructeur
+hielpen de kinderen de groente- en aardappelenlanden onderhouden.
+Daarenboven had elk hunner zijn eigen tuintje, waar hij kon zaaien en
+planten net wat hij wou. Rosarow maakte ons op een dier tuintjes
+opmerkzaam, waar de planten veel te dicht op elkaar stonden. &bdquo;Daar
+komt niets van terecht natuurlijk, maar wij laten de kinderen rustig
+begaan: zij moeten leeren door hun fouten.&rdquo; Twee andere van die
+langwerpige reepjes tuin naast elkaar wees hij ons, van boven
+verbonden door een halven cirkel, waarin het koren al hoog opschoot.
+&bdquo;Aardig hè?&rdquo; zeide hij, &bdquo;dat is van twee zusjes; hiermee willen ze
+aangeven, dat hun tuintjes half-gemeenschappelijk zijn.&rdquo; Behalve den
+arbeid in den tuin en op het land verrichten de kinderen ook huiswerk,
+onder toezicht van de verschillende &bdquo;instructeurs&rdquo;. Aan dit huiswerk
+namen alle leerkrachten deel; dienstboden waren er niet. Alle kinderen
+leerden muziek, ook teekenen <span class="pagenum"><a id="p_96">[96]</a></span>werd aangemoedigd; voor eenige
+zwak-begaafden, die moeite hadden het gewone onderricht te volgen,
+wilde men een naaikamer en een hoedenmakerij inrichten.</p>
+
+<p>In het huis voor de kursisten zaten een aantal meisjes en vrouwen, ook
+weer in zoo'n heerlijke breede waranda, ijverig aanteekeningen te
+maken onder leiding van de directrice, een sympathieke
+persoonlijkheid, innemend en vol beheerschte kracht. Onder de meisjes
+troffen mij veel lieve, schrandere gezichten. Dit waren allen
+onderwijzeressen aan dorpsscholen; na den kursus van twee maanden hier
+gevolgd te hebben, zouden zij weer naar het platteland terug gaan.
+Vóór de waranda lag een groot stuk grond, blijkbaar versch omgespit en
+gereed om bezaaid te worden. &bdquo;Dat stuk hebben de kursisten vanmorgen
+omgewerkt, nu kunnen er nog rapen op gezaaid worden voor den winter,&rdquo;
+zeide de directrice. &bdquo;En op 't oogenblik waren wij juist bezig een en
+ander te bespreken over de keuken: de waarde van verschillende
+voedingsmiddelen en zoo.&rdquo; Zij stond op om ons de keuken te toonen; een
+model van zindelijkheid en netheid was die.</p>
+
+<p>In de openlucht-school voor de zwakke kinderen werd toen we kwamen,
+juist thee gedronken. Zooveel mogelijk worden deze sterker gevoed dan
+hun gezonde kameraadjes; ik zag dat ze boterhammen met boter en suiker
+kregen en vruchtenthee met melk. De normale kinderen krijgen een half
+pond brood per dag, de zwakken een heel pond; het brood is voedzaam en
+smakelijk, dank zij het meel der Amerikaansche en Engelsche kwakers.
+&bdquo;Hadden wij maar wat meer technische hulpmiddelen tot onze
+beschikking,&rdquo; zeide Rosarow bij het afscheid tot ons, &bdquo;vooral machines
+en werktuigen; wij zouden zoo graag veel willen doen, de nieuwe
+onderwijsmethode op grondslag der polytechniek doorzetten. Maar
+Rusland is nu te arm, enkel de naakte aarde hebben wij en onze handen
+om haar te bewerken&mdash;en dat is niet genoeg&rdquo;. Hij zei het met een lach,
+maar het sneed mij door de ziel.</p>
+
+<p>Ook deze man antwoordde mij, toen ik er hem naar vroeg, geen
+georganiseerd communist te zijn. Maar in hoeveel wèl-georganiseerde
+communisten ten onzent leeft zulk een warm en daadkrachtig
+gemeenschapsgevoel als waarvan zijn uitingen en heel zijn wijze van
+doen getuigden!</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_97">[97]</a></span></p>
+
+<h3>III. <em class="gh3">Het groote Kinderfeest te Tarasowka</em>.</h3>
+
+<p>....Dien morgen kwamen Kalinina en Elizarowa mij met een der ruime,
+sterke auto's van het Uitvoerend Komité der <abbr title="Russische Socialistische Federatieve Sovjet-Republieken">R. S. F. S. R.</abbr>&mdash;&bdquo;de auto
+van Lenin&rdquo;, zooals het in den volksmond heet,&mdash;halen om een groot
+kinderfeest te zien in een kolonie ongeveer 30 <span class="info" title="1 werst = 1066,78 meter">werst</span>
+van Moskou verwijderd. Met een vaart ging het over de hobbelige keien
+van den grooten weg naar het zuiden; eerst door triestige, vervallen
+voorsteden, toen langs velden en bosschen. Het had de laatste dagen
+veel geregend; het gras aan de bermen van den weg, de akkers en de
+boomen zagen er frisch en verzadigd uit. Een paar keer passeerden we
+een dorp; maar het echte platteland was dit nog niet: van de povere
+houten huizen behoorden niet velen aan boeren, het waren optrekjes
+voor den zomer, zoogenaamde datschas. Er stonden er nogal wat leeg: de
+moeilijkheden met de voedselvoorziening hielden veel menschen er van
+terug, naar buiten te gaan; in de stad werkte de rantsoeneering beter.
+Of ze zich dan niet op het land zelf konden voorzien, vroeg ik. In den
+omtrek van Moskou zeker niet, luidde het antwoord, daar was sedert
+lang alles kaalgevreten; men moest dan véél dieper het binnenland
+ingaan.</p>
+
+<p>Even voorbij een klein stationnetje, eenzaam tusschen de bosschen,
+boog onze auto van den grooten weg af. Wij sloegen een van die
+verrukkelijke landwegen in, zooals men ze enkel in Rusland vindt, héél
+breed,&mdash;drie of vier karresporen naast elkaar&mdash;en bezoomd met
+prachtige, statige berken. In voor- en najaar zijn die wegen niet te
+berijden, maar nu ging het best, al was er wel eens een diepe met
+modder gevulde kuil, die de auto noodzaakte zijn vaart te minderen. Nu
+moest onze towaritschbestuurder, evenals op de vorige tocht, telkens
+naar de juiste route informeeren: hij kwam uit Petrograd, was nog maar
+kort te Moskou in dienst. En er zijn er zooveel van die breede, met
+berken bezoomde lanen, en ze lijken allemaal zoo op elkaar! Echter, de
+menschen van de streek wisten allemaal waar &bdquo;de kinderkolonie van de
+Tarasowka&rdquo; lag, en zoo kwamen we dan, met veel vragen en slechts
+weinig dwalen, ten slotte waar we moesten zijn.</p>
+
+<p>Langs de lanen waar we nu doorreden had men kleinere <span class="pagenum"><a id="p_98">[98]</a></span>of grootere
+stukken bosch&mdash;van een halve tot een paar hectaren schatte ik
+ze&mdash;omgeven door vrij primitieve palissaden. Op elk dier stukken
+stonden enkele houten huizen van verschillende afmetingen, allen in
+zwitsersche chaletstijl, maar armoediger en minder smaakvol: dit was
+Tarasowka. Het is geen eigenlijk dorp maar een villakolonie tusschen
+groote bosschen, echt russische bosschen van gemengd loof- en
+naaldhout: sparren, beuken en eschdoorns, een heerlijkheid van welig,
+krachtig hout. Hoeveel mijlen strekken de bosschen om Tarasowka zich
+uit?&mdash;Ik weet het niet. &bdquo;O, ze zijn groot, heel groot,&rdquo; zeide men mij
+toen ik er naar vroeg, met een wijd gebaar naar de ruimte. De Rus
+verliest zich in de mateloosheid van zijn land.</p>
+
+<p>Van de 500 chalets waaruit Tarasowka bestaat, zijn er 150
+genationaliseerd en tot kinderkolonies ingericht geworden<a id="FNa_6_23" href="#FN_6_23" class="fnanchor">6)</a>; ze
+liggen niet allemaal op een kluitje, maar tusschen de anderen in. We
+moesten het huis &bdquo;Clara Zetkin&rdquo; hebben: het te vinden werd weer een
+heel gezoek in dat labyrinth van lanen! Gelukkig kwam ons uit een der
+andere kinderhuizen een jongen tegemoet, een flink, zelfstandig
+jog, vrijmoedig en behulpzaam. Hij was voorzitter van de
+kindercommune, zei hij, en zou ons brengen waar we moesten zijn.</p>
+
+<p>Daar hoorden we dat de ochtend-parade met gemeenschappelijk gezang en
+gymnastiek al afgeloopen was. We hadden die verzuimd doordat Kalinina
+'s morgens een feest van Moskousche kinderen had moeten inspecteeren.
+De kinderen van Tarasowka waren juist allemaal naar de tehuizen terug
+om te eten en te rusten. Maar het eigenlijke feest begon pas 's avonds
+om 6 uur<a id="FNa_7_24" href="#FN_7_24" class="fnanchor">7)</a>, dat zouden we dus bijwonen. Den middag konden we
+gebruiken om het schoolgebouw, het clubhuis en enkele huizen te
+bezoeken en zoo een indruk te krijgen van de dagelijksche omgeving der
+kinderen.</p>
+
+<p>De houten chalets, waarin de meeste kinderkolonies zijn ondergebracht,
+hebben voor ons gevoel, gewend als wij <span class="pagenum"><a id="p_99">[99]</a></span>Hollanders zijn aan witte
+muren en lichte behangsels, iets sombers. Dit komt door de kale bruine
+sigarenkistjesachtige wanden, en doordat ze liggen aan alle kanten
+tusschen het hooge hout. Gedempt valt het daglicht binnen door de
+kleine vensters. Maar de meesten van die huizen hebben groote open
+waranda's en balkons, en dat is voor de kinderen een heerlijkheid!
+Daar spelen de kleintjes, daar gebruiken allen hun maaltijden,
+kinderen en personeel. Ook nu stonden de tafels gedekt. In alle
+kolonies en scholen die ik zag, wordt geprobeerd het voor de kinderen
+aan tafel en in huis gezellig te maken; overal was met een wit
+tafellaken gedekt en versierden groote bouquetten veldbloemen de
+tafels; sommigen van hen bekoorden door hun schilderachtigheid en het
+fijne gevoel voor kleurschakeering. Ook de huizen zelf die we
+bezochten waren versierd ter eere van het feest; de kinderen hadden
+dit zelf gedaan met takken en twijgen die ze uit het bosch haalden en
+aan de muren spijkerden; een frissche geur van hars en dennen kwamen
+ons uit de kamers te gemoet. Wat waren die kamers eenvoudig! Er stond
+niets dan het hoognoodige: enkele tafels en stoelen. Kasten zag ik
+bijna nergens, behalve kleine open kastjes voor speelgoed en
+leermiddelen. De kleeren worden geborgen achter een gordijn; voor 't
+wasschen zijn afzonderlijke ruimten ingericht. Doordat dit alles
+huizen geweest waren van middenstanders, beambten enz.&mdash;dus
+betrekkelijk klein en eenvoudig,&mdash;waren er nergens groote slaapzalen
+met tientallen bedden. Dat paste trouwens ook heelemaal niet in het
+systeem: men wilde de kinderen opvoeden wel buiten de bekrompenheid en
+engheid van 't &bdquo;burgerlijke&rdquo; gezin, maar niet in een kazerneachtige
+omgeving. Elk &bdquo;huis&rdquo; leefde als een groote familie; slaapkamers met
+meer dan vier à zes bedden vormden een uitzondering. Blijkbaar deed
+men zijn best om vooral de slaapkamers der grootere meisjes met
+geringe hulpmiddelen, als wat snuisterijtjes aan de muur, een enkel
+aardig kleedje enz. zoo knus mogelijk te maken. In bijna alle kamers
+hingen portretten van Lenin en Trotzky&mdash;en wàt voor portretten, groote
+goden! Wat voor denkbeeld, dacht ik dikwijls, moeten de kinderen zich
+wel vormen van de leiders van den staat, waarvan zij zooveel goeds
+hooren en die zij als zulke monsters zien voorgesteld.&mdash;Maar ook zag
+ik telkens in de slaapkamers aan de muren bidprentjes <span class="pagenum"><a id="p_100">[100]</a></span>hangen, die de
+kinderen meegebracht hadden of toegestuurd kregen.</p>
+
+<p>Van uniforme kleeding was natuurlijk geen sprake. Enkele groepen zag
+ik,&mdash;kinderen van één huis&mdash;in een bijzonder pakje; ik herinner mij
+een zeer smaakvolle combinatie van groen-en-wit; maar er waren geen
+middelen om dat voor een zoo groot aantal door te voeren. De kinderen
+zagen er frisch en fleurig uit; de meesten met kortgeknipte haren, wat
+noodig is door het groote gebrek aan zeep; de rantsoenen zelfs voor de
+kindertehuizen waren heel klein en konden niet eens altijd regelmatig
+uitgedeeld worden. Lang niet allen hadden schoenen en kousen aan, maar
+in dit lekkere zomersche weer leek blootvoets gaan op het warme zand
+of het zachte mos tusschen de boomen heelemaal geen straf.</p>
+
+<p>Wij zagen de school, wij zagen boetseerwerk in klei; vruchten en
+dieren, door de kinderen naar eigen drang en fantasie vervaardigd. We
+zagen opmerkelijke teekeningen van kinderen van 9 à 10 jaar, kleurige
+schetsen van menschen en boomen naar de natuur en dekoratieve
+ontwerpen. We zagen eenige kinderen boerendansen uitvoeren met veel
+animo en groote vaardigheid, terwijl de anderen, een kring vormend om
+hen heen, de maat klapten met de handen. We hoorden ze zingen: eerst
+de Internationale, toen volksliederen, vroolijke en droefgeestige,
+koorzang en soli, en we verheugden ons weer over de algemeenheid der
+muzikale en dramatische begaafdheid van het russische volk. We dronken
+koffie-surrogaat-met-melk (een weelde-artikel, waar in den vrijen
+handel 1500 roebel voor één glas melk werd betaald) en aten kasja<a id="FNa_8_25" href="#FN_8_25" class="fnanchor">8)</a>
+met gestoofd fruit. We praatten met de leiders en leidsters, zachte,
+vriendelijke menschen, idealisten en kindervrienden die uit roeping
+zich gaven aan dit werk. Stil en vreedzaam lagen de kleine houten
+huizen te midden van het statige bosch; stil en vreedzaam vlood het
+leven in de kolonie ver van het geroezemoes, de onrust, de wilde
+geruchten, de verlokking en opwinding der stad. Een kleine harmonische
+wereld op zichzelf; voor de kinderen een bad van rust en kalmte, een
+lafenis voor de geschokte <span class="pagenum"><a id="p_101">[101]</a></span>zenuwen der volwassenen. En door geheel
+Rusland lagen overal in de heerlijke, geurende zomerbosschen,
+kinderkolonies als deze: millioenen stadskinderen, veilig gebed in den
+zuiveren schoot der natuur.</p>
+
+<p>Intusschen was het zes uur geworden: het feest zou beginnen.</p>
+
+<p>Van alle kanten trokken, in het warm-stralende middaglicht, de groepen
+kinderen uit de verschillende tehuizen door de groene lanen aan op het
+verzamelpunt, een breed grasperk door een kubistisch beschilderde
+eereboog naar één kant afgesloten. In hun handen bloeiden de vaandels
+als bewegelijke bloemen in kleurige pracht. Bekoorlijke voorstellingen
+betooverden de zinnen, machtige symbolen schoten hun vlammende
+beteekenis uit door het denken, naïve en heldhaftige opschriften
+ontroerden het hart. &bdquo;Wij smeders smeden het nieuwe geluk&rdquo;, luidde er
+een; &bdquo;Vrij als vogels willen wij zijn en schoon als sterren&rdquo;, een
+ander; &bdquo;Dapper den weg op naar geluk en schoonheid&rdquo;, bezwoer een groot
+schild, in feestelijke kleuren bemaald; &bdquo;Wij hebben de sprookjes lief&rdquo;
+getuigde een vierde, waarop gestyleerde dieren uit de Russische
+sprookjeswereld waren afgebeeld. Tusschen de talrijke schoone schilden
+was een groep van nog grooter kleurenweelde en lieflijkheid dan de
+andere; het waren die, welke voor het bloemenfeest zouden dienen; een
+groote kleur-fonkelende bloemenmand was daarbij, zijn overdaad
+afhangend naar alle kanten, en een volle zon als een triomfantelijke
+lach. Een heel vendel kleine vaantjes omstuwde die groote
+voorstellingen, betooverend van tint, prezen zij in mooie, sierlijke
+letters het wonder der lente.</p>
+
+<p>Nu schaarden de kinderen hunne diepe stoeten voor den eereboog op het
+breede grasveld, ter weerszijden waarvan zich een dichte drom
+volwassen toeschouwers verdrong. Er klonk een fluitje. Van af een
+klein platvorm, tegen de eereboog aangebracht, sprak een schonkige
+jonge man met een van die leelijke maar expressieve vogelkoppen die
+zoo sympathiek kunnen zijn het kindervolk toe. Nooit heb ik iemand zóó
+tegen kinderen hooren spreken, zoo geheel als oude kameraad tegen
+jongere kameraadjes, zoo warm broederlijk, zoo heerlijk fantastisch en
+tevens met zóó uitnemenden paedagogischen takt. Hij begon met aan de
+kinderen te vragen of ze wisten wat organisatie en georganiseerd-zijn
+eigenlijk <span class="pagenum"><a id="p_102">[102]</a></span>beteekende, en toen honderden stemmen in koor &bdquo;neen&rdquo;
+antwoordden, maakte hij het hun begrijpelijk aan den aard van hun
+eigen lichaam, aan de opstelling hunner stoeten, aan het lied dat hij
+aangaf en dat allen medezongen, het frissche, vroolijke smeden-lied,
+het lievelingslied der russische jeugd. En alles met grapjes, het
+lachen was niet van de lucht. Toen&mdash;ik weet niet meer in welk
+verband&mdash;kwam hij over sinaasappelen te spreken, vroeg wie er wel eens
+eentje gezien en geproefd had&mdash;veel handen gingen de lucht in&mdash;wie er
+in de laatste drie jaar nog wel eens een had gegeten,&mdash;heel wat minder
+handen ditmaal&mdash;sprak over de armoe en den nood der wereld en over den
+gezamenlijken arbeid en den eendrachtigen wil die haar konden
+overwinnen en het leven maken lieflijk, rijk aan geluk. &bdquo;En nu gaan
+wij een reis maken door alle werelddeelen en overal onze
+menschenmakkers leeren kennen en hen meenemen op onzen tocht en dan
+zullen wij de aarde maken tot één groote sinaasappelgaarde&rdquo;, besloot
+hij zijn improvisatie. Een groot gejuich ging op onder de
+kinderschaar. Van nu af aan zou het idee communisme voor hen leven in
+het beeld van een heerlijken, wereldwijden tuin met flonkerende
+vruchten. Ik dacht aan de mooie regels uit Gorter's &bdquo;Pan&rdquo;, zooals hij
+daarin Parijs beschrijft gedurende de Commune: &bdquo;Parijs was toen een
+roode granaatappel, die met zijn roode wangen altijd lacht&rdquo;.</p>
+
+<p>Ook dit moest een dichter zijn.... Wie is hij, vroeg ik aan een der
+russische makkers. &bdquo;Rosarow, de organisator der schouwspelen voor
+kinderen te Moskou, hij is met een heel troepje artiesten hierheen
+gekomen om het feest voor te bereiden&rdquo;. &bdquo;Maar wat is hij van beroep,
+paedagoog of kunstenaar&rdquo;. &bdquo;Beide&rdquo;, was het antwoord. Toen begreep ik
+het, en ik dacht in stilte &bdquo;ja dit is wat wij noodig hebben, om de
+opvoeding te vestigen op grondslagen van gemeenschapszin en
+schoonheid: de paedagoog, de kunstenaar en de communist, in één
+persoon vereenigd&rdquo;.</p>
+
+<p>En nu gingen wij op weg &bdquo;naar alle werelddeelen&rdquo;, de honderden
+kinderen met hun banieren en schilden in het midden van de breede
+laan, en op de voetpaden aan beide kanten de volwassenen. Een
+onvergetelijke tocht werd het in het klare gouden licht, met boven ons
+aan den hemeltent de blanke zeilen der wolken gespannen en om ons heen
+<span class="pagenum"><a id="p_103">[103]</a></span>het bruisen der vroolijke koperen marschmuziek. Eerst kwamen wij bij
+een groot veld, dat cirkelvormig tusschen de bosschen lag. Op den
+achtergrond stond een klein zomertheater, daar werd eerst een
+poppendans opgevoerd en toen volgde op het open, cirkelvormige veld
+het lentespel, de &bdquo;dans der bloemen&rdquo;. Het was vol bekoring en lief, en
+het allerliefst was een heel klein kindje in 't wit, dat in een
+wagentje, met groote bossen korenbloemen mooi gemaakt, tusschen de
+dansers werd rondgereden.</p>
+
+<p>Maar dat was enkel een voorspel, daarna begonnen de pret en de pracht
+pas goed. Met z'n allen liepen we verder, kinderen en volwassenen,
+door de groene lanen, het stof opjagend met onze voeten, tot we kwamen
+in Amerika, bij de Roodhuiden. Ze waren bijna geheel naakt, hun huid
+had den warmen tint van rood koper, ze droegen groote bossen veeren in
+een krans rechtopstaande om het hoofd en prachtige ringen om polsen en
+enkels. Eerst voerden zij naar den eisch een fantastischen krijgsdans
+uit; toen trokken zij, met pijl en boog gewapend, de indringers
+tegemoet en het gevecht begon. Dapper en hardnekkig vochten ze, die
+kleine Indianen, maar eindelijk moesten ze zich gewonnen geven en ze
+gingen mee, met ons verder de wijde wereld in; ver, vele vele mijlen
+ver, naar Azië tot in het land der Chineezen. Die stonden daar, mannen
+en vrouwen, in hun dorpje op het groene gras achter hun kraampjes, ze
+hadden wijde kleurige tabbaarden aan en lange sluike zwarte staarten;
+hun huid was geel als oker en ze brabbelden een taal die niemand
+verstond. In de kramen lagen allerlei wonderlijke vruchten met
+helgloeiende wangen, uit gebakken klei, bedriegelijk nagebootst. En
+waarachtig, op 't eind van de kramenrei, half achter een dikken
+boomstam verscholen, daar stond een groot Boedhabeeld ook uit klei, de
+eerste schets leek wel van een groot beeldhouwer, onvolkomen maar
+uiterst suggestief.</p>
+
+<p>Toen we al dat moois hadden bewonderd en de Chineesjes aan hun
+staarten getrokken en wonderlijke pompelmoezen gekocht, namen we
+afscheid. We moesten weer verder, want de aarde is groot en we werden
+verwacht in Afrika. Daar was 't nog 't mooist van alles. Het
+negerdorp, met zijn hutten van bamboe en stroo, en de nikkertjes zelf,
+glimmend zwart als blank gepoetste laarzen en hun gekke wollige
+kroeskoppen <span class="pagenum"><a id="p_104">[104]</a></span>en prachtige kralen kettingen en wonderlijke, barbaarsche
+neus- en oorversiersels en hun lendeschorten van uitgeplozen wollen
+draadjes en vodjes&mdash;'t was alles zoo mooi en zoo echt, dat je zoudt
+gezworen hebben in Afrika te zijn en toch weer anders, want 't was het
+Afrika-der-fantasie waar je was, en dat is veel mooier en
+tooverachtiger dan 't werkelijke Afrika, en ook veel echter. En toen
+stortten de dappere zwartjes zich met speer en pijl en boog gewapend
+op de blanken en een verschrikkelijk gevecht begon, waarin zij zoo
+waar er in slaagden, die blanke indringers op de vlucht te drijven.
+Met woest geschreeuw vlogen ze op de muzikanten aan, ontroofden die
+hun koperen trompetten en renden met hun buit juichend terug naar hun
+dorp, om die rare gele dingen waar muziek uit kwam aan hun
+vreemdsoortige bonte afgoden te offeren. En toen voerden ze een wilden
+prachtigen oorlogsdans uit. Maar 't eind was natuurlijk toch dat de
+blanken terugkwamen en hun de instrumenten weer afnamen, net als in de
+werkelijkheid, maar anders dan in de werkelijkheid eindigde deze krijg
+met een groot verbroederingsfeest en een algemeene dans, waar blank en
+rood en geel en zwart aan deelnamen. Toen was de wereld vereenigd en
+de steeds meer aangegroeide kinderstoet met al zijn vaandels en
+schilden en banieren trok verder door de groene lanen die lagen in den
+rijpen gloed van late middagzon. De muziek speelde en speelde, weer
+klonken de klanken van het dappere smedenlied, honderden heldere
+stemmen zongen het mee. En tusschen den langen kinderstoet en het
+bosch, op de smalle zijpaden, daar verdrong zich het opgetogen publiek
+dat den geheelen middag van alle kanten was toegestroomd: vaders en
+moeders, stralend van vreugde over hunner kinderen genot;
+partijgenooten en artiesten uit Moskou, per trein naar Tarasowka
+gekomen om het groote kinderfeest te zien; boeren, arbeiders,
+kleinburgers, keurige meneertjes en opgeschikte bourgeoisdames, die in
+de niet-onteigende villa's woonden en ook rare slampampers, waarvan je
+niet begreep wat ze er bij deden. Maar dat geheele publiek, hoe bont
+samengesteld ook, leefde in die uren spontaan en hartelijk mee met de
+heerlijke blije kinderen, met hun vrije, scheppende en toch geleide en
+georganiseerde aktiviteit, met den schoonheidstoover van kleur en
+klank, van lijn en beweging, die hun spel, hun dans en hun zang in de
+zomerbosschen wrocht.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_105">[105]</a></span></p><p>Zoo trok de zingende stoet verder, tot het punt van uitgang weer was
+bereikt. Nog een korte toespraak, vaandelgezwaai en gejuich, toen viel
+hij uiteen in verschillende groepen die door de groene lanen zich stil
+naar alle kanten verspreidden en het feest met al zijn heerlijkheid,
+met zijn opwinding en uitgelaten vreugde was voorbij.</p>
+
+<p>Het was voorbij&mdash;maar zijn werkingen zouden voortduren voor allen die
+het hadden bijgewoond, voor de kinderen natuurlijk het sterkst. Morgen
+zou een zware dag voor hen zijn, een moeilijke tuimeling zouden ze
+moeten doormaken, van het Zondagsche leven der fantasie naar het
+alledaagsche der werkelijkheid. Maar overmorgen al zou de herinnering
+haar gezegend werk beginnen en al het doorleefde zetten in zóó
+schoonen gloed, als het oogenblik zelf niet doorstraald had.</p>
+
+<p>Die weken van voorbereiding&mdash;hoe verrukkelijk zouden zij herleven! Dat
+knutselen en knoeien met klei, dat naaien en kralen-rijgen en verwen,
+dat kijken en meehelpen bij alles wat de groote towaritschi deden die
+uit Moskou gekomen waren, zij die alles schenen te kennen en zoo
+vroolijk waren en net zooveel schik hadden als de kinderen zelf. En
+dan de repetities van de dansen en spiegelgevechten, het leeren van al
+de ingewikkelde passen en bewegingen, het zich inspannen, lijf en
+ziel, om het toch allemaal goed en mooi te doen.</p>
+
+<p>De tinteling van al die genotrijke inspanning zou telkens bij de
+herinnering in hen herleven; ze zouden voelen, hoe arbeid vreugde is,
+hoe scheppende arbeid hoogste vreugde kan zijn.</p>
+
+<p>En dan de dag zelf! Als een verrukking van kleuren en zon en muziek,
+van heerlijke opwinding, beheerscht door niet van bovenaf opgelegde
+maar zelf-gewilde orde, van schoon bereiken door gezamenlijke
+inspanning, zou hij voortleven. En in al zijn genot voor het lijf en
+de zinnen zou vervlochten zijn dat eene zinnebeeld wat hem beheerscht
+had: die tocht, de wijde wereld door, om alle volken één te maken en
+de aarde welig als een groote sinaasappeltuin. En naarmate zij ouder
+werden zouden zij den zin van dat symbool steeds beter verstaan,
+steeds dieper, wijder en grootscher zou het voor hen worden, zij
+zouden gaan begrijpen wat dat eigenlijk was, de eenheid der volken,
+die enkel het <span class="pagenum"><a id="p_106">[106]</a></span>communisme maken kon. En zij zouden misschien later, in
+moeilijkheden en beproevingen, gesteund worden in hun overtuiging door
+de herinnering aan dien verren feestdag, dat zij onbewust het
+communisme als glans en schoonheid en fantastische werkelijkheid
+hadden doorleefd.</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Op het grasveld voor het clubgebouw zaten wij nog een poosje bijeen
+met eenige van de artisten die het feest hadden helpen voorbereiden en
+een paar paedagogen uit de kolonie. Wij zaten aan een lange houten
+tafel, we aten zwart brood met sprot-uit-een-blikje, dat Elizarowa had
+meegebracht en dronken theesurrogaat, gemaakt uit rozijnen en
+gedroogde appelen.</p>
+
+<p>Daarna voerde de mooie sterke &bdquo;auto van Lenin&rdquo; ons door de avondkoelte
+naar Moskou terug. De zon zonk achter ons weg aan den klaren horizon,
+het land lag in kalme schoone effenheid, aan den hemel ontbloeide een
+feërieke tuin met robijnroode, goudgloeiende en paarlmoeren
+bloemenwolken.</p>
+
+<p>Toen verstilde allengs het vlammende karmozijn en goud tot al zachter
+tinten en de duisternis viel. Wij spraken weinig, de dag was
+vermoeiend geweest en het zwijgende rijden door den koelen avond
+verkwikking. Maar diep in ons hart leefde een warme rustige vreugde,
+de vreugde die het gelukkig maakt, wanneer het zich overgeeft, zonder
+bijgedachte of achterhoudendheid, aan de sterke machten van liefde en
+vertrouwen.</p>
+
+<hr class="fnsep" />
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_1_18" href="#FNa_1_18" class="label">1)</a> Feitelijk dateert deze toestand reeds van het tijdperk,
+dat de liberale bourgeoisie haar groote oogmerken bereikte en de
+maatschappij naar hare behoeften inrichtte; met hem gaat samen het
+verval, de verstarring of het uiteenvallen der oude politieke
+partijen. Zelfs de oorlog heeft weinig verandering gebracht, doordat
+de maatschappelijke grondslagen dezelfde zijn gebleven.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_2_19" href="#FNa_2_19" class="label">2)</a> Jongere kinderen waren hier niet; immers twee à drie
+maanden na de bevalling blijven de moeders en de kleintjes in de
+inrichtingen voor kraamvrouwen.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_3_20" href="#FNa_3_20" class="label">3)</a> Ik had tot mijn spijt geen tijd om die nog te zien.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_4_21" href="#FNa_4_21" class="label">4)</a> Er zijn natuurlijk eenige bezwaren verbonden aan een
+dergelijke inrichting, die wegvallen, wanneer de moeders hun
+zuigelingen meenemen naar de fabriekscrêches.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_5_22" href="#FNa_5_22" class="label">5)</a> Misschien zijn er onder de lezers van dit boek een paar
+&bdquo;muziekmenschen&rdquo;, die mij willen helpen mijn belofte te vervullen.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_6_23" href="#FNa_6_23" class="label">6)</a> 1500 kinderen zijn in de kolonie Tarasowka ondergebracht,
+dat zou dus in doorsnede 10 kinderen per huis zijn. Dit getal is
+natuurlijk te klein: maar er zijn ook huizen alleen als school en
+werkplaats ingericht; ook moet gedacht worden aan de ruimte voor het
+talrijke paedagogische personeel.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_7_24" href="#FNa_7_24" class="label">7)</a> De klokken waren in Sowjet-Rusland (om licht te sparen)
+drie uur voorgezet; 6 uur is dus in werkelijkheid 3 uur.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_8_25" href="#FNa_8_25" class="label">8)</a> Drooggekookte pap van boekweitgrutten, die op het
+platteland veel gegeten wordt.</p>
+</div>
+
+<hr class="chend" />
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_107">[107]</a></span></p>
+
+<h2><a id="VII"></a>VII.</h2>
+
+<h2 class="tinfo">KIEMEN VAN NIEUWE VREUGDE EN NIEUWE SCHOONHEID.</h2>
+
+<h2 style="font-size: 100%; margin-top: 1em; font-weight: normal;"><i>(Slot.)</i></h2>
+
+<hr class="chbegin" />
+
+<h3>IV. <em class="gh3">Twee tooneeluitvoeringen te Moscou</em>.</h3>
+
+<p>Mijn voornemen om gedurende mijn verblijf in Sowjet-Rusland de
+tooneelkunst te bestudeeren, zooals die daarginds sedert de revolutie
+in de steden en op het platteland opgekomen is, heb ik helaas niet ten
+uitvoer kunnen brengen. De duur van mijn bezoek was te kort en het
+tijdstip er van voor een dergelijke studie slecht gekozen; immers een
+aantal theaters, waaronder die van den <span xml:lang="de">Proletkult</span>, zijn gedurende de
+zomermaanden gesloten. Er kwam bij, dat de zittingen van het
+communistisch kongres in den regel 's avonds gehouden werden; eenige
+opvoeringen, die mij zeer interesseerden, van drama, volkszang, dans,
+heb ik tot mijn groote spijt &bdquo;ambtshalve&rdquo; moeten verzuimen.</p>
+
+<p>Ik zag dus heel weinig, maar het weinige dat ik zag was belangwekkend,
+het versterkte in mij het geloof dat de dramatische kunst
+waarschijnlijk gedurende de sociale revolutie als eerste werkelijke
+gemeenschapskunst zal opbloeien. Althans voor Rusland verwacht ik dit
+zeker; de elementen van een dramatische volkskunst zijn er, verstrooid
+en verspreid weliswaar, reeds aanwezig. Die elementen zijn voor een
+deel nog uit het verleden afkomstig. De pogingen om de gevoelens,
+aspiraties en gedachten van het nieuwe tijdperk dramatisch uit te
+beelden, vinden de stof, het materiaal voor die uitbeelding in de oude
+sprookjes en sagen, de boerendansen en de volksliederen, en de
+mogelijkheid, het dramatisch kunstwerk tot opvoering te brengen, dat
+is tot leven, bestaat, dank zij de onder het russische volk veel
+<span class="pagenum"><a id="p_108">[108]</a></span>voorkomende mimische en muzikale gaven. De russische volksmassaas
+hebben&mdash;het is onnoodig op het groote gewicht van dit verschil te
+wijzen&mdash;in tegenstelling tot de West-Europeesche niet eeuwenlang
+moeten teren op den afval of de surrogaten der burgerlijke kultuur,
+maar hun eigen volkskultuur in leven gehouden, onophoudelijk
+gevarieerd, verrijkt en tevens zelf genoten<a id="FNa_1_26" href="#FN_1_26" class="fnanchor">1)</a>.</p>
+
+<p>De beweging tot vernieuwing en verheffing der dramatische kunst, die
+ten deele, maar volstrekt niet alleen door den
+&bdquo;<span xml:lang="de">Proletkuer</span>&rdquo; gedragen wordt, kan niet anders dan de
+draden van die oude volkskultuur verder spinnen, haar inhoud vervormen
+en haar vormen vernieuwen, zonder de kontinuïteit met haar te
+verbreken.</p>
+
+<p>Ook de beweging voor &bdquo;Fysieke Kultuur&rdquo;, die thans zeer populair is,
+levert eenige elementen voor de herleving eener dramatische
+gemeenschapskunst. Behalve op het turnen in massa (evenals de sport
+iets geheel nieuws in Rusland en dat daarom groote belangstelling
+vindt) legt men zich ook toe op de rythmische gymnastiek en de
+dramatische pantomime. Op een groot gymnastiekfeest, dat wij in de
+buurt van Moskou op het prachtige sportterrein aan den Musschenberg
+bijwoonden, werd, nadat 8000 gymnasten, jongelieden, jonge meisjes en
+kinderen een aantal vrije- en orde-oefeningen hadden
+uitgevoerd<a id="FNa_2_27" href="#FN_2_27" class="fnanchor">2)</a>, door een klein aantal <span class="pagenum"><a id="p_109">[109]</a></span>deelnemers nog een dramatische
+pantomime, &bdquo;De Val van den Tyran&rdquo;, vertoond. De bewegingen en standen
+waren zeer schoon en de opvoering stond aesthetisch op een hoog peil,
+al zou het geheel beter tot zijn recht gekomen zijn in een kleiner,
+meer besloten ruimte, een openluchttheater in een park b.v., dan op
+het onmetelijke sportterrein aan den Musschenberg.</p>
+
+<p>Ongetwijfeld zijn de Russen veel dichter bij een herleving der oude
+&bdquo;dans&rdquo;-kunst, d.w.z. der kunst, om door bewegingen van het lichaam
+diepe, grootsche, collectieve, aandoeningen uit te drukken, dan welk
+ook der West-Europeesche volken. Dit spreekt immers vanzelf, daar zij
+het eenige volk zijn, dat thans grootsche en diepe collectieve
+aandoeningen uit te drukken heeft.</p>
+
+<p>De pogingen tot het scheppen eener dramatische volkskunst met
+revolutionnairen inhoud, zijn voor ons, West-Europeesche communisten,
+vooral verbonden aan den naam en de werkzaamheid van den &bdquo;<span xml:lang="de">Proletkult</span>&rdquo;.
+Best mogelijk echter zal niet deze instelling, maar het Roode Leger
+voor komende geslachten gelden als de wieg, het uitgangspunt eener
+herleving op tooneelgebied, en misschien ook op dat van andere
+kunsten<a id="FNa_3_28" href="#FN_3_28" class="fnanchor">3)</a>.</p>
+
+<p>Buiten Rusland geeft men er zich veel te weinig rekenschap <span class="pagenum"><a id="p_110">[110]</a></span>van, dat
+het Roode Leger niet enkel een voornaam centrum van militaire kracht,
+organisatorisch vermogen en politiek inzicht, maar ook van
+revolutionnaire cultuur geworden is&mdash;misschien zelfs in verband met de
+betreurenswaardige, maar onvermijdelijke tijdelijke verzwakking en
+declasseering der arbeidersklasse, op het oogenblik het voornaamste
+centrum van een en ander. Een aantal omstandigheden hebben dit in de
+hand gewerkt. Ten eerste de concentratie in het leger van millioenen
+jonge arbeiders en boeren, die een enorm materiaal van geestelijke
+selectie vormden; dan het betrekkelijke gemak, waarmee men, tengevolge
+van deze concentratie, allerlei instellingen op kultuurgebied kon
+vormen en het algemeen geestelijke peil door voordrachten, kursussen,
+voorstellingen van de beste wetenschappelijke en artistieke krachten
+verhoogen. En als derde factor werkte de noodzakelijkheid, om een
+sterke, over de materieele moeilijkheden zegevierende ideologie te
+scheppen, dat wil zeggen een kern van bewuste en enthousiaste
+communisten.</p>
+
+<p>Geheel toevallig kreeg ik gelegenheid, iets te zien van wat in de
+leger-organisatie op dramatisch gebied nagestreefd wordt, door het
+bijwonen van een uitvoering van leerlingen der &bdquo;School voor Roode
+Kommandanten&rdquo; te Moskou. Inderdaad zoo toevallig mogelijk, want wij
+waren, een mijner vrouwelijke mede-gedelegeerden en ik, van plan naar
+de opera te gaan en <span class="corr" id="corr35" title="Bron: r eds">reeds</span> op weg daarheen, toen een
+russisch kameraad, die in dezelfde auto zat, ons vertelde, dat hij en
+de vierde tochtgenoot, de fransche afgevaardigde Vaillant-Couturier,
+na ons bij den schouwburg afgezet te hebben, hun weg zouden vervolgen
+naar het Kreml om daar een &bdquo;door soldaten gegeven&rdquo; voorstelling bij te
+wonen. Onze belangstelling was gewekt, wij vroegen nadere inlichtingen
+en besloten al gauw, de opera te laten schieten en mee te gaan naar
+het Kreml. Wij hadden er geen spijt van. Want zoowel wat wij daar
+zagen, als de sfeer waarin wij het zagen, was belangwekkend en
+sympathiek, vol glans van belofte en vol opbloeiend leven.</p>
+
+<p>Opgevoerd werd een gemoderniseerd satyrisch sprookje met muziek en
+zang. Het hoofdthema was, hoe de heerschende klassen&mdash;vertegenwoordigd
+door een ridder, een pope, een wetgeleerde enz.&mdash;na den dood van een
+Tsaar <span class="pagenum"><a id="p_111">[111]</a></span>in diens plaats een pop opstellen en het &bdquo;domme volk&rdquo; daar voor
+buigt en zich met zijn smeekbeden wendt aan den vermeenden heerscher.
+Eindelijk wordt de list ontdekt, dappere jonge arbeiders dringen,
+aangevuurd door de traditioneele Vrijheidsfiguur, het paleis binnen,
+rukken het levenlooze schijnbeeld der macht het masker af en
+veroordeelen de heerschenden, die er zich achter verscholen, tot
+verschillende humoristische straffen. Het stuk eindigt met een soort
+apotheose: de Vrijheid, die zich met den Arbeid verbindt. Voor zover
+ik den tekst volgen kon, was die vlot en levendig, in den volkstoon
+geschreven, soms fel-satyrisch, soms goedmoedig spottend, en alleen op
+'t eind, bij de obligate apotheose van de Vrijheid en den Arbeid, even
+vervallend in deklamatorische rethoriek. De communistische ideologie
+heeft nog geen nieuwe symbolen geschapen, noch een nieuwen heroïschen
+stijl voortgebracht, en zoolang dit niet het geval is, zullen frissche
+satyre, geestige spot en teedere lyriek, de aesthetische meest
+waardevolle elementen van het volkstooneel zijn.</p>
+
+<p>De uitvoering was zeer verzorgd, een genot voor oogen en ooren. Men
+vertelde ons, dat een vakman bij de regie had geholpen, verder was
+alles het werk van de leerlingen en oudleerlingen der school.
+Uitstekend leek mij het probleem opgelost der verbinding van
+fantastische styleering met satyrische typeering tot één harmonisch
+geheel. Het&mdash;zeer sobere&mdash;decor was prachtig van lijnen en kleuren, en
+enkele kostuums, vooral dat van de oud-russische figuur van den
+bogatyr, den ridder, waren verrukkelijk om naar te zien. De akteur
+(een oud-leerling der school), die deze rol vervulde, speelde niet
+alleen bijzonder goed, maar hij had een zoo mooi vol, klankrijk
+bas-orgaan, als men slechts zelden hoort. Trouwens, er waren meer
+mooie stemmen bij, en het spel was zonder uitzondering goed, levendig
+en toch beheerscht. Het was bijna onbegrijpelijk, dat dit alles
+dilettanten waren. Bijzonderen indruk maakten de kollektieve momenten
+in het stuk; ik herinner mij een episode met drie boeren in de
+klassieke russische volksdracht, die zich voor den gewaanden Tsaar op
+de knieën werpen om hem te verbidden. De onduleerende bewegingen,
+waarmede de drie handenwringende gedaanten in hun lange witte gewaden
+langzaam nader kropen tot den troon, waren prachtig van expressie. Men
+zag <span class="pagenum"><a id="p_112">[112]</a></span>werkelijk even een verschiet van plastisch-dramatische schoonheid
+open gaan.</p>
+
+<p>Telkens moest ik dien avond denken aan de stumperige
+dilletanten-uitvoeringen van realistische eenakters, waarop men ten
+onzent in vroeger jaren getrakteerd werd, wanneer men als
+&bdquo;feestredenaar&rdquo; op <abbr title="Sociaal-Democratische Arbeiders Partij">S.D.A.P.</abbr>-avonden optrad. En ook dacht ik, hoe thans
+nog wel &bdquo;revolutionnaire&rdquo; vereenigingen op hun feestavonden, uit
+aesthetische armoe, de toeschouwers vergasten op typisch-burgerlijke,
+individualistisch-dekadente danskunst<a id="FNa_4_29" href="#FN_4_29" class="fnanchor">4)</a><span class="corr" id="corr36" title="Niet in Bron">.</span></p>
+
+<p>Voor en na de opvoering hadden wij gelegenheid met onze gastheeren, de
+jonge leerlingen der &bdquo;school voor Roode Kommandanten&rdquo; en hun
+superieuren kennis te maken. Mijn eigen indruk kwam geheel en al
+overeen met het oordeel, dat een der leidende krachten van de school
+tegen mij over de leerlingen uitsprak: &bdquo;dit is een door en door gezond
+element, vol zuiver enthousiasme&rdquo;. Hij vertelde ons, hoe in den
+vorigen winter, toen tengevolge van de plotselinge vermindering der
+broodrantsoenen de bevolking van Moskou onrustig was, de leerlingen
+soms een etmaal achtereen patrouilledienst moesten verrichten. Ook hun
+eigen rantsoenen waren verminderd geworden, maar toen zij bemerkten,
+dat de arbeiders 't nog veel ellendiger hadden dan zij, en somtijds
+van uitputting neervielen in de fabrieken, deden zij ten behoeve dier
+ongelukkige makkers afstand van een deel van hun eigen rantsoen.</p>
+
+<p>De jongens zelf&mdash;verreweg de meesten waren boerenzoons, ongeveer één
+vierde arbeiders&mdash;maakten een allerprettigsten indruk. Zoo echt-jong
+en levenslustig waren zij, zoo vol begeerte naar
+ontwikkeling&mdash;Fransch, Engelsch, literatuur, wat al niet wilden zij
+leeren;&mdash;zoo vol belangstelling in de arbeidersbeweging van andere
+landen. Zij gaven mij het tijdschrift, dat zij zelf redigeerden en met
+eigen bijdragen: verhalen, schetsen, verzen, dialogen, vulden; een
+hunner, een jonge dichter, schreef ook een opdracht daarin. Helaas, de
+opdracht heb ik, evenals die van de toegewijde <span xml:lang="de">Proletkult</span>-menschen,
+<span class="pagenum"><a id="p_113">[113]</a></span>van mijn lieftallige armenische genoote
+met het mooie olijfkleurige gelaat, van mijn dappere vriendin
+Kollontay en van nog anderen, moeten scheuren uit de boeken, brochures
+of manuscripten, die ze mij schonken, uit beduchtheid voor mogelijke
+chicanes van nijdasserige esthische of duitsche douane-beambten.</p>
+
+<p>Iets geheel anders dan de opvoering van het satyrische sprookje in de
+school voor Roode Kommandanten was de voorstelling, welke ik zag van
+&bdquo;<span xml:lang="fr">Mysterie Bouffes</span>&rdquo;, een soort revue-feërie door Majakowski, den meest
+beroemden dramaturg der revolutie, ter gelegenheid van het congres
+geschreven. Het stuk werd op twee verschillende plaatsen, met geheele
+afwijkende monteering en enscèneering, vertoond: in een tamelijk klein
+volkstheater, met russischen tekst, voor het Moskousche publiek; en in
+een groot cirque, met duitschen tekst, voor de buitenlandsche gasten.</p>
+
+<p>Ook Majakowski heeft in dit stuk traditioneele gegevens en motieven,
+voornamelijk uit het Oude Testament, gebruikt en ze verwerkt tot een
+fantastisch, half symbolisch half satyrisch geheel. Loenascharski
+karakteriseerde zijn werk m.i. zeer gelukkig met de woorden &bdquo;een
+dramatisch affiche&rdquo;. Het stuk, dat in een serie symbolische tafereelen
+de uitbuiting, den strijd en de zegepraal van het proletariaat als een
+grooten tocht door verschillende levenssfeeren, met overwinning van
+allerlei belemmeringen en hindernissen in beeld brengt, leek mij rijk
+aan inventie, aan vernuft, aan treffende situaties en gezegden, maar
+tamelijk inkongruent, zonder innerlijken band en zonder eenige
+werkelijke dramatische spanning. Een der aardigste scènes is die,
+waarin de arbeiders, na de hel zegevierend doorschreden te hebben, het
+&bdquo;mensjewistisch paradijs&rdquo; bezoeken. Hier vinden zij behalve <span xml:lang="fr">Rousseau</span>
+en Tolstoi, nog vele andere minder bekende apostelen van de
+klassen-harmonie, waaronder de &bdquo;wolkenmelkende&rdquo; droomer.
+Natuurlijk is de figuur van den verzoening-predikenden mensjewiek, die
+tenslotte door alle partijen gehoond wordt en van alle kanten slaag
+krijgt, een der bestgeslaagde van het stuk. Na hel en hemel achter
+zich te hebben gelaten, komen de arbeiders in &bdquo;de sfeer van den
+chaos&rdquo;; zij dreigen ten onder te gaan, maar een uiterste
+<span class="corr" id="corr37" title="Bron: kracht inspanning">krachtsinspanning</span> redt hen en voert hen in het rijk van
+den broederlijken, gemeenschappelijken Arbeid: de communistische
+samenleving begint.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_114">[114]</a></span></p><p>Toevallig had ik gelegenheid, om op denzelfden avond een groot deel
+der russische voorstelling en de duitsche in haar geheel te zien;
+zoodat ik interessante vergelijkingen kon maken. In beide gevallen
+waren het de kubisten, die de enscèneering verzorgd hadden, en toch
+was het verschil tusschen de twee opvoeringen enorm groot. De
+russische was in elkaar gezet met weinig materiëele hulpmiddelen en
+slechts een klein aantal personen, naar schatting 25 à 30, namen aan
+haar deel, terwijl in de ge-europaniseerde alles zeer grootscheeps en
+met het oog op massale werking was opgezet; het aantal spelers en
+figuranten bedroeg ongeveer 350. Ik voor mij gaf verreweg de voorkeur
+aan de russische monteering; zij was een weinig plomp en armoedig,
+maar bereikte hier en daar treffende dekoratieve werkingen en haar
+naïf karakter paste, naar mij toescheen, bijzonder goed bij den
+volks-dommelijken aard van het stuk. Vooral scheen mij dit het geval
+in de scènes, waar men beneden op het tooneel den hellemond zag gapen,
+terwijl wat hooger, door een soort rotswildernis van de aarde
+gescheiden, het paradijs zichtbaar werd, met engelen en heiligen in
+middeneeuwschen trant. Dit gedeelte deed mij in de russische
+opvoering, ook door de boert en spot die er in vervlochten waren,
+denken aan middeneeuwsche mysteries. Alleen zijn daarin enkel de
+duivels kluchtige personaadjes geworden; de engelen en heiligen
+vervullen de rol, die in de revolutionnaire russische kunst is
+toebedeeld aan de arbeiders.</p>
+
+<p>De ge-europaniseerde voorstelling kon mij, al gaf zij enkele mooie
+tooneel-effecten te zien slechts matig bekoren. Ik vond haar overdruk
+en woelig en, naar mij docht, sterk geinspireerd op motieven van
+Reinhardt. Ook de gemaakte, sleepende wijze, waarop de tekst werd
+gezegd, in een soort dreun en met overmaat van rethorische akcenten,
+scheen mij slecht bij den aard der verzen te passen. Wat ik
+buitengemeen bewonderde, was het groote scherm, dat aan den achterkant
+de arena afsloot en gedurende de verschillende tafereelen onveranderd
+bleef. Kubistische vormgeving en een sterk kleurgevoel hadden hier te
+zamen iets bereikt, wat mij ongeëvenaard leek op de Europeesche
+theaters; konstruktief en tegelijkertijd vol sterke, stoutmoedige
+schoonheid.</p>
+
+<p>De twee onderling zoo zeer verschillende en toch ook onderling
+verwante stukken, die ik in Sowjet-Rusland zag <span class="pagenum"><a id="p_115">[115]</a></span>opvoeren, waren voor
+mij hierom verheugend, omdat er uit bleek dat, al heeft de nieuwe
+dramatische volkskunst nog niet volkomen met het kleinburgerlijk
+realisme gebroken, toch de meer interessante en belangrijke
+tooneel-experimenten in een geheel andere richting plaatsvinden.
+En ook kreeg ik den indruk dat zoo het kubisme, voor zoover ik zag, in
+Rusland de schilderkunst vernieuwd noch verrijkt heeft met nieuwe
+meesterwerken, het daarentegen geroepen schijnt, de wat rauwe
+aankleeding te leveren, die bij dit eerste begin eener nieuwe
+dramatische gemeenschapskunst past.</p>
+
+<hr class="fnsep" />
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_1_26" href="#FNa_1_26" class="label">1)</a> Dit werd mij ook duidelijk uit een bezoek aan een
+tentoonstelling van russische volkskunst (meubelen,
+gebruiksvoorwerpen, weefsels, kant, enz.) die te Moskou voorbereid
+werd en die ik door de vriendelijkheid van den direkteur van het
+museum van oude kunst voor de opening kon bezoeken. Het prachtige
+houtsnijwerk der boerenkunst, dat vele motieven ontleent aan de oude
+sagen (fantastische monsters, vogels, bloemen, enz.) en soms aan
+Balineesche kunst doet denken, kwam pas in de laatste decenniën in
+verval door het werken voor den verkoop, dat zich ontwikkelde. Naar
+men mij mededeelde is het uiterst moeilijk vast te stellen wanneer
+bepaalde voorwerpen vervaardigd zijn, doordat een algemeene stijl zich
+langen tijd krachtig heeft gehandhaafd.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_2_27" href="#FNa_2_27" class="label">2)</a> Een aantal van de jongens, die aan dit gymnastiekfeest
+deelnamen, en eveneens de meeste vaandeldragers, waren, op een
+lendendoek na, geheel naakt. Ook bij de afdeelingen, die tezamen met
+meisjes turnden, (deze droegen een witte blouse en een kort blauw
+rokje) waren er velen, die niet meer droegen dan dit allerprimitiefste
+kleedingstuk. Al die jonge, gebronsde lichamen in den klaren zomerdag
+te zien bewegen tusschen de groene berken, op het golvend terrein van
+den Musschenberg, dat was zóó mooi, zoo edel en natuurlijk, zoo vèr
+uit boven de valsche schaamte en de conventies van het westersch
+puritanisme,&mdash;om niet te spreken van minderwaardige sexueele
+gevoelens, die het ontbloot gaan b.v. in de fransche badplaatsen
+opwekt&mdash;dat men het gevoel kreeg of de helleensche kultuur herrezen of
+een nieuw kultuurtijdperk begonnen was.
+</p>
+<p>Onder de jongelingen en vaandeldragers, waren er enkele van een
+statueske schoonheid. Ik had gelegenheid om den leider der turnfeesten
+even te spreken en hem te vragen, of er in den beginne geen sterke
+tegenstand bij de massaas geweest was tegen deze &bdquo;naaktlooperij&rdquo;.
+&bdquo;Ja,&rdquo; antwoordde hij, &bdquo;vooral te Petrograd waren de kleine burgerij en
+een deel der arbeiders er fel tegen; eenmaal werden zelfs een aantal
+turners, die in de gebruikelijke ontkleeding van een oefening
+terugkwamen, gearresteerd en men telefoneerde naar Moskou, wat men met
+hen moest doen. Natuurlijk luidde het antwoord: &bdquo;dadelijk loslaten&rdquo;.
+Ook werd er onder het volk gezegd, &bdquo;dat de bolsjewiki de menschen
+naakt lieten loopen, om kleeding uit te sparen&rdquo;. Maar nu is die
+tegenstand overwonnen; sport en gymnastiek worden zeer populair&rdquo;.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_3_28" href="#FNa_3_28" class="label">3)</a> Zoo hoorde ik, dat ook op het gebied van teekenen en
+schilderen in het Roode Leger veel meer is gedaan en veel grooter
+resultaten bereikt zijn dan door den &bdquo;<span xml:lang="de">Proletkult</span>&rdquo;.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_4_29" href="#FNa_4_29" class="label">4)</a> Ook in Rusland trouwens gebeuren nog rare dingen. Zoo
+trakteerde men ons, op den avond der &bdquo;plechtige opening&rdquo; van het
+communistisch kongres, na ontelbare redevoeringen op de trillers en
+het geroekoeloer eener typisch-burgerlijke sopraan-zangeres met een
+uitgesneden japon en lange wit-glacé handschoenen aan!</p>
+</div>
+
+<hr class="chend" />
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_116">[116]</a></span></p>
+
+<h2><a id="VIII"></a>VIII.</h2>
+
+<h2 class="tinfo">DE TERUGREIS.</h2>
+
+<hr class="chbegin" />
+
+<p>Het kongres, dat reeds vroeger had zullen eindigen, hield zijn laatste
+avondzitting toen ik vertrok. Ik wilde niemand storen, ging weg zonder
+afscheid te nemen, beklemd door de gedachte zoovele voornemens
+onuitgevoerd te hebben gelaten, zoo weinige goudkorrels slechts te
+hebben kunnen oprapen van de al schatten, die liggen verstrooid en
+vaak verscholen tusschen de chaotisch-dooreengeworpen elementen van
+het russische leven. Het was een van die dagen, dat alle rijke
+lieflijkheid van den zomer plotseling en ontijdig op de vlucht schijnt
+gejaagd door de barsche voorboden van den herfst. Windvlagen omgierden
+den trein, zoodra wij uit den kap van het station wegstoomden; tegen
+de raampjes van den waggon kletterde de regen. Vaarwel Moscou, gij
+schoone blanke stad met de gouden koepels uwer duizend kerken, vaarwel
+Kreml met uw fantastisch-italiaansche pracht. En gij dappere russische
+genooten, groot van moed, onbuigzaam van wil en teeder van hart,
+vaartwel en moge de toekomst u lichter zijn dan het heden is. Of ik
+tot u weer zal komen weet ik niet, maar wel, dat ik altijd naar weer
+te komen zal verlangen.</p>
+
+<p>De treinvaart naar Reval, in de komfortabele russische waggons en met
+gezellige reismakkers, was een verpoozing na het enerveerende leven te
+Moskou met zijn onvermijdelijke spanningen, teleurstellingen en
+inzinkingen. Wij waren onder de eerste buitenlandsche gasten, die
+vertrokken: de zwitsersche delegatie, de zweedsche, een paar duitsche
+partijgenooten en ik. Ook reisde in onzen wagen een russische
+ingenieur met zijn gezin, die opdrachten der sowjet-regeering te
+vervullen had te Stockholm en te Londen.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_117">[117]</a></span></p><p>Met de zwitsersche delegatie: de magere, levendige <span xml:lang="de">Rosa Grimm</span>, den
+dikken zwaarmoedigen <span xml:lang="de">Schaffner</span> (nooit zag ik hem glimlachen, maar ik
+wist dat hij dag en nacht met plannen bezig was, hoe Sowjet-Rusland te
+helpen), beide redacteurs van de &bdquo;<span xml:lang="de">Basler Vorwärts</span>&rdquo;, en hun
+mede-afgevaardigde <span xml:lang="de">Lindau</span>, een dappere, toegewijde proletariër,
+propagandist onder de hardleersche bevolking van Basel-land,&mdash;deelde
+ik de koupee. Af en toe bezochten wij de Zweden in de hunne, of wel
+deze vriendelijke kameraden zochten ons op en brachten ons een
+geurigen, zelfgezetten kop koffie. Vooral de vrouwen van hun
+gezelschap waren in hooge mate aantrekkelijk, zoo zuiver, rustig en
+zacht: een hunner had een russisch oorlogskind bij zich, dat over
+Stockholm verder zou reizen naar Parijs, om zijn moeder terug te zien,
+waarvan oorlog en blokkade het vele jaren gescheiden hadden.</p>
+
+<p>'s Avonds, den 13den Juli, kwamen wij te Petrograd aan. De trein hield
+slechts een paar uur stil; er was geen gelegenheid, den wagen te
+verlaten. Somber en dood lag de stad onder de grauwe hemelen; de eene
+harde kletterbui joeg de andere; zelden, heb ik het zóó lang achtereen
+zoo hevig zien regenen, als op de treinreis van Moskou naar Reval. Wat
+waren de moeslanden met kool en aardappels, die de stad met hun
+breeden gordel van groen omringden, in de weken, verloopen sedert wij
+de reis maakten in omgekeerde richting, welig gegroeid! De kollektieve
+arbeid van vele vlijtige handen had die moeslanden aangelegd, bezaaid
+en zorgvuldig onderhouden; het resultaat scheen uitnemend. Gelukkig,
+dat de tuinbouw een goede oogst beloofde. Met heimelijken angst
+zochten onze blikken het woud der tallooze fabrieksschoorsteenen af,
+om na te gaan, hoevele daarvan rookten: het waren er slechts enkele,
+een half dozijn misschien.<a id="FNa_1_30" href="#FN_1_30" class="fnanchor">1)</a></p>
+
+<p>&bdquo;Toen ik verleden jaar December uit Londen terugkwam,&rdquo; vertelde de
+ingenieur, terwijl de trein langzaam in een wijden <span class="pagenum"><a id="p_118">[118]</a></span>boog om de stad
+reed van het zuid-oosten naar het baltische station in het
+westen,&mdash;&bdquo;toen ik verleden winter terugkwam en wij Petrograd naderden,
+was ik ten hoogste verbaasd. Haast alle fabrieksschoorsteenen rookten:
+er scheen een wonder gebeurd. Maar wij hebben ons optimisme en onzen
+overmoed duur moeten betalen, reeds een paar weken later begonnen de
+moeilijkheden met de brandstoffen en de levensmiddelen. Wij hadden het
+vermogen van onze transportmiddelen vèr overschat.&rdquo;</p>
+
+<p>Ik herinnerde mij mijn gesprek met <span xml:lang="fr">Pierre Pascal</span>, den intelligenten
+schranderen Franschman met het wel-gedokumenteerde en gefundeerde
+oordeel, een der zeer enkele buitenlanders die mij, ook door zijn
+grondige kennis van de russische taal, tot oordeelen werkelijk bevoegd
+leek. Ook hij zocht den sleutel voor de huidige weinig bevredigende
+situatie ten deele in de gevolgen van de vreeselijke brandstoffen- en
+voedselkrisis van den vorigen winter. Als een bliksemstraal, komend
+uit den helderen hemel, was die geweest. Men had zoo vast vertrouwd,
+de ergste moeilijkheden te boven te zijn, werkelijk op weg naar het
+communisme te wezen en toen ineens die ineenstorting. Nog waren haar
+moreele gevolgen van neerslachtigheid en ontmoediging niet geheel
+overwonnen, toen het hongerspook dreigend aan de kimmen
+verscheen......</p>
+
+<p>&bdquo;Het eerstnoodige&rdquo;, ging de ingenieur voort, &bdquo;is nu het herstel van
+den landbouw en de vermeerdering der voedselvoorraden. Wij
+intellektueelen hebben ons onze vroegere weelde-behoeften grondig
+afgewend; wij zijn tevreden als we onzen kinderen voldoende brood
+kunnen geven, maar de zekerheid van geen honger te zullen lijden, diè
+moet er zijn, eer van toeneming der industriëele productie sprake kan
+wezen. Zooals de toestand thans is, moeten de technici en andere
+intellektueelen veel te veel tijd besteden aan improductieven arbeid.
+Ook in de regeling van het stedelijk verkeer moet verbetering komen.
+Thans verricht een ingenieur b.v. dagelijks niet meer dan 2 à 3 uur
+arbeid in zijn speciaal vak, de rest van den dag heeft hij noodig voor
+allerlei werk, zooals hout aansleepen en kleinhakken voor den winter,
+er op uittrekken om op het platteland levensmiddelen te koopen, enz.
+Daarenboven moet hij dagelijks te voet den langen weg heen en terug
+afleggen naar <span class="pagenum"><a id="p_119">[119]</a></span>zijn bureau. Dit alles is verspilling van
+arbeidsvermogen. Daarom heeft de regeering gelijk, om door de nieuwe
+belastingregeling den arbeidslust der boeren te prikkelen; de
+vermeerdering van de levensmiddelen zal gunstig werken op het herstel
+der kleinindustrie. Wij hebben de vreemde kapitalisten daarvoor niet
+noodig; in Rusland zelf is nog kapitaal genoeg. Enkel om de
+grootindustrie weer op de been te helpen is de hulp van het
+buitenlandsche kapitaal en de buitenlandsche techniek onontbeerlijk.
+Maar alles zal in langzaam tempo en voorzichtig moeten gaan; zoo men
+ons op het oogenblik b.v. plotseling duizend lokomotieven op ons dak
+stuurde, wij zouden er niets mee kunnen aanvangen. Immers het mangelt
+ons niet enkel aan locomotieven, maar ook aan waggons, aan steenkool,
+aan dwarsliggers, aan technici; kortom aan alles. Daarom kàn men het
+herstel van het ekonomische leven niet forceeren; wij moeten eerst
+b.v. 5 of 10 of 20&nbsp;pCt. van de vroegere productie in bepaalde takken
+van bedrijf herstellen en deze dan allengs hooger opvoeren; alleen zoo
+zullen nieuwe katastrophen voorkomen worden. Wij zitten ingeklemd in
+den betooverden cirkel van het gebrek-aan-alles, maar het eenige punt,
+waarop die booze cirkel doorbroken kan en moet worden, dat is de
+landbouw.&rdquo;</p>
+
+<p>Deze ingenieur was naar mij verteld werd, evenmin lid der
+communistische partij als de dokter van het model-zuigelingen tehuis
+en de leider der proefschool in de bosschen. Maar hij scheen mij den
+geest der nieuwe dekreten, zoowel als de noodzakelijkheid waaruit ze
+geboren werden, beter te begrijpen dan menig buitenlandsch
+partijgenoot!......</p>
+
+<p>Tusschen Petrograd en de grens, niet ver van Gatschina, kwam de
+prowoznik ons roepen, om van uit het gangetje achter in den wagen een
+typisch-russisch tafereeltje te zien. Op den rand van den waggon
+achter den onzen zaten tegen elkaar aangedrukt, met de voeten rustend
+op den koppelstang en de ruggen steunend tegen de wand, twee meisjes,
+haveloos, zichtbaar verkleumd en toch met al den overmoed der jeugd
+ons toelachend! &bdquo;Ze zijn te Gatschina stilletjes op de treeplank
+geklauterd,&rdquo; vertelt de prowoznik, &bdquo;nu reizen ze als blinde passagiers
+mee tot het volgend station; daar gaan ze melk en eieren van de boeren
+koopen, keeren, als ze kunnen, weer op dezelfde manier terug, om hun
+waren <span class="pagenum"><a id="p_120">[120]</a></span>met een zoet winstje van de hand te doen. Kleine spekulanten
+zijn het, zooals er thans duizenden door Rusland trekken.&rdquo;</p>
+
+<p>Ik zou zeker groot medelijden met de kinderen voelen, die daar zitten,
+slecht beschut tegen den nog altijd neerstroomenden regen en den guren
+noord-westenwind, zoo ze ons niet zoo zielsvergenoegd met hun
+blinkende tandjes toelachten. Ze maken heelemaal geen zieligen indruk.
+Maar <span xml:lang="de">Rosa Grimm</span>, blijkbaar weeker van hart dan ik, smeekt onzen
+prowoznik de kleine avonturiersters in onzen wagen op te nemen. Hij
+echter weigert beslist; zijn open gelaat, zijn vaste heldere stem,
+alles aan hem ademt onvermurwbaarheid. &bdquo;Wij, die den diplomatieken
+waggon begeleiden&rdquo;, zegt hij, &bdquo;staan onder ijzeren militaire
+discipline&rdquo;. Tweemaal herhaalt hij met grooten nadruk &bdquo;jeliozni
+militaricheski disziplin&rdquo;. En of partijgenoote <span xml:lang="de">Grimm</span> ook buiten zich
+zelf raakt van boosheid, hij houdt voet bij stuk. &bdquo;Gij, die de oude
+bureaucratie vernietigd hebt, drijft nu zelf een bureaucratischen
+vormendienst,&rdquo; zegt het driftige vrouwtje verontwaardigd. &bdquo;Ik mag het
+niet doen&rdquo;, antwoordt hij, en schudt het hoofd. &bdquo;Als het dan
+onmogelijk is, ze hier op te nemen, mogen ze dan niet in een der
+andere waggons binnengehaald worden? Ze zijn heelemaal blauw van de
+kou.&rdquo; &bdquo;Over de andere waggons heb ik niets te zeggen&rdquo;.&mdash;Het einde is
+dat de kinderen blijven waar ze zijn; een van ons brengt hun brood met
+boter en kaas; hun lachende gezichtjes glunderen nu nog meer en ze
+zetten hun tanden in de dikke hompen zwart sowjet-brood, onverschillig
+voor den gierenden wind en den kletterenden regen. Een kwartier later
+stopt de trein: vlug als katten springen ze de treeplank af en
+verdwijnen in het gewoel.</p>
+
+<p>Donderdag, den 15den Juli tegen den avond kwamen wij te Reval aan;
+ternauwernood staan wij stil, of er wordt getikt tegen het raampje van
+den wagen. Een der hollandsche kameraden, een paar dagen voor mij uit
+Moskou vertrokken, knikt mij lachend toe. &bdquo;Nog hier?&rdquo;&mdash;&bdquo;Ja, er gaat
+geen boot voor morgen. Gaat u met mij mee? Er is nog plaats in het
+hotel&rdquo;. Het vooruitzicht, om na een reis van 48 uur een warm bad te
+kunnen nemen en in een &bdquo;echt bed&rdquo; te slapen, lokt mij wel aan. Ik neem
+afscheid van mijn reisgenooten, die er de voorkeur aan geven in den
+wagen te <span class="pagenum"><a id="p_121">[121]</a></span>overnachten, en ga mee. Maar het hotel, waar mijn kameraad
+mij heen brengt, maakt een zoo afschuwelijken indruk op mij, dat ik
+direkt spijt krijg, niet te zijn gebleven waar ik was. Het water, wat
+uit de kraan in het bad stroomt, is vuil donkergeel en de kamer......
+beter niet rond te kijken! Niet naar den vloer en niet naar de sofa en
+de smerige antimakassars op de stoelen en vooral, neen vooral niet
+naar de muren! Beter maar gauw in bed te kruipen&mdash;oppassen dat de
+deken niet tegen je gezicht komt&mdash;en gauw je oogen dicht te doen. Ach,
+het was in Moskou nu ook niet precies, wat een ouderwetsche
+hollandsche huisvrouw onberispelijk netjes noemt. Het water uit de
+leiding was vaak zandig; arme russische genooten, het gebrek aan
+materiaal en technici neep ook op dit punt; een groot aantal buizen en
+pijpen waren defekt en men kon ze niet repareeren; de ingenieur op de
+roode kommandantenschool zei me, dat van de 13 millioen per
+etmaal opgepompte emmers water er 6 à 7 verloren gingen.<a id="FNa_2_31" href="#FN_2_31" class="fnanchor">2)</a> En het
+schoonhouden van onze kamer geschiedde ook op een beetje een
+eigenaardige manier: de vrouwen, die met dit werk belast
+waren&mdash;vriendelijke, aardige towaritschi met heldere witte
+hoofddoeken,&mdash;hadden de gewoonte, eerst alle ramen dicht te doen, en
+dan met bezemen het stof van den vloer naar de lage bedden op te
+jagen.... Mijn kraakzindelijke kamergenoote doorstond telkens, als ze
+het zag, met heroïschen moed ware kwellingen des geestes. &bdquo;In
+Sowjet-Rusland mag men niet klagen&rdquo;. Maar in elk geval: de kamers
+werden min of meer schoongehouden; af en toe kwamen ineens een paar
+mannen met boenwas en lappen en wreven den vloer spiegelglad. Ze
+schenen zelf schik in 't werk te hebben. &bdquo;Jammer, dat we zoo weinig
+was mogen gebruiken, maar ge weet wel, towaritsch, er is niet meer&rdquo;,
+zeiden ze en lieten ons hun bijna leege bussen zien. Men deed, wat men
+kon, ook tegen de luizen. Wie daarvan last had, behoefde enkel de
+&bdquo;opzichters van het huis&rdquo;&mdash;voor <span class="pagenum"><a id="p_122">[122]</a></span>Lux waren dat onze vriend <span xml:lang="de">Jansen</span> en
+Mevrouw <span xml:lang="de">Rosmer</span>&mdash;te waarschuwen, en nog denzelfden dag kwam de
+&bdquo;brigade&rdquo; met terpentijn of iets dergelijks en nam de boel onder
+handen. Dan was het weer voor een heelen tijd goed.</p>
+
+<p>Maar deze kamer in Reval...... en dat heele hotel.... Daar wàs geen
+schoonmaken meer aan; het eenvoudigst leek mij het heele zaakje te
+verbranden. Ik zag er tegen op, daar te slapen. Niet enkel om de
+fysieke smerigheid, maar vooral omdat een atmosfeer je benauwde van
+zoo ellendige moreele degradatie, dat de weerzin je naar de keel
+steeg.<a id="FNa_3_32" href="#FN_3_32" class="fnanchor">3)</a> &bdquo;In godsnaam&rdquo;, troostte ik mij, &bdquo;het is maar voor één
+nacht&rdquo;. Maar dat zou anders uitkomen.</p>
+
+<p>Den volgenden morgen moesten wij naar het duitsche gezantschap (een
+konsulaat is er te Reval niet), voor de visa. De Zwitsers kregen de
+hunnen direkt, de Duitschers ook natuurlijk. Toen kwam mijn beurt....
+Pasboekje geven, lijsten invullen.... In Reval werken ze nog met de
+oude formulieren van 't eerste jaar na den oorlog. Ze moeten alles
+weten, wie je vader en moeder waren en waar die geboren werden, en zoo
+voort, tot in 't vierde geslacht. De ambtenaar-aan-'t-tafeltje neemt
+mijn ingevulde formulier aan, kijkt het door, staat op en gaat naar de
+andere kamer.... Wat blijft hij lang weg...... dat lijkt mij geen goed
+teeken. Eindelijk komt hij, geeft mij het boekje terug: &bdquo;<span xml:lang="de">ich kann
+Ihnen das Visum nicht geben.... Fahren Sie über England zurück, wenn
+Sie nach Hause wollen.</span>&rdquo;</p>
+
+<p>Weer een stilte, zooals die keer op het passenbureau te Rotterdam,
+enkele maanden geleden. Maar nu van een andere soort. Mijn kameraden
+zijn verontwaardigd en vol sympathie. Ze vinden het beroerd, dat ik
+hier in die muizenval moet achterblijven. &bdquo;En wat gaat u nu
+doen?&rdquo;&mdash;vragen ze belangstellend. &bdquo;Ja, dat weet ik nog niet. Er zal
+wel uitkomst komen.&rdquo;</p>
+
+<p>En de uitkomst kwam werkelijk gauw genoeg: enkele dagen na hen ben ik
+ook &bdquo;<span xml:lang="de">gefahren</span>&rdquo;.... niet over Engeland.... Meer zal ik niet zeggen.</p>
+
+<p>Door den dwazen angst der duitsche autoriteiten werd mijn verblijf te
+Reval onvrijwillig een paar dagen verlengd.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_123">[123]</a></span></p><p>Het was niet prettig de kameraden te zien weggaan en alleen achter te
+blijven. Al was de stad nog zoo schilderachtig en belangwekkend, de
+atmosfeer van woedenden winsthonger, schrille demoralisatie en
+slampamperij waarvan zij doortrokken was, stond mij ditmaal nog
+heviger tegen dan op de heenreis. Men kon de peperdure lekkernijen in
+de volle winkelkasten niet zien lokken, de matrozen niet stomdronken
+over de straat zien rollen en de vuile schieber- en spekulantenbende 's
+avonds in de café's champagne zuipen tot zinneloosheid toe, zonder vol
+bitterheid te bedenken, dat het niet enkel het Entente-goud was,
+waardoor het esthische volk gedemoraliseerd en bedorven werd.
+Sowjet-Rusland mòest levensmiddelen en werktuigen invoeren tot elken
+prijs: de kleine, machtelooze roofstaat aan de zee, sterk door het
+bezit van de beste haven in den Baltischen Golf, en door den steun der
+machtige imperialistische landen van het westen, profiteerde
+schaamteloos van den grooten nood der boeren- en arbeidersrepubliek.</p>
+
+<p>In die dagen van gestrand-zijn te Reval ondervond ik veel
+vriendelijkheid en hulp. Ten eerste, natuurlijk, van de leden der
+russische missie, en verder, wat minder natuurlijk schijnt voor een
+communist die uit Sowjet-Rusland terugkeert, van een paar burgerlijke
+landgenooten, nl. den nederlandschen konsul en diens vrouw. Ik ging
+naar het konsulaat om een hollandsch visum te halen, en vond tot mijn
+blijde verrassing in den heer Van den Bosch een man, die zijn ambt
+opvat op ruimhartige en humane wijze, iets wat nu juist niet van alle
+hollandsche konsuls gezegd kan worden. &bdquo;Het behoort tot mijn taak om
+Nederlanders, die terug willen naar hun land, daarbij behulpzaam te
+zijn&rdquo;, dat was zijn stelregel, en hij hield zich daaraan zonder
+aanzien des persoons. Toen hij van mij vernam, in welke moeilijkheid
+ik door de kleinzieligheid der duitsche autoriteiten gekomen was,
+telegrafeerde hij onmiddellijk voor mij naar Riga en Libau, of vandaar
+wellicht in de eerste dagen een nederlandsch schip naar Holland zou
+vertrekken. En toen de chikaneuze politie-autoriteiten te Reval
+dreigden 't mij lastig te maken bij 't verkrijgen van een
+toestemming-tot-verblijf en een uitreis-vergunning, gaf hij mij een
+met 't opknappen van dergelijke zaakjes vertrouwd Esthlander mee,
+zoodat alles direkt in orde kwam.</p>
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_124">[124]</a></span></p><p>In den heer Van den Bosch en zijn vrouw leerde ik landgenooten
+kennen, die, ofschoon burgerlijk denkend en zelfs zonder de minste
+neiging tot communistische beginselen, de dwaze, bekrompen en
+mallotige opvattingen van den gewonen nederlandschen bourgeois over
+revolutie en bolschewiki geenszins deelden. Bij hen, die, tot groote
+ontsteltenis hunner familieleden en vrienden in Nederland, den
+geheelen duur van den oorlog en van de omwenteling te Reval gebleven
+waren, vond ik een ruimen blik op de gebeurtenissen en een begrip van
+historische oorzaken en werkingen, als ten onzent ook bij menschen van
+hooge ontwikkeling en onbetwistbare superieuriteit al te vaak
+ontbreekt.</p>
+
+<p>Deze beide interprenante Nederlanders,&mdash;in November '18 op weg naar 't
+vaderland te Berlijn aankomend op 't eigen oogenblik dat daar de
+omwenteling uitbrak, besloten zij er voorloopig te blijven &bdquo;omdat het
+zoo interessant was, de midden-Europeesche met de russische revolutie
+te kunnen vergelijken&rdquo;; één zoo'n trekje typeert&mdash;spraken over den
+afkeer van den doorsnee-Hollander voor alles wat zijn behagelijke rust
+stoort, zijn ziekelijke gehechtheid aan zijn pietluttigste gewoonten,
+zijn doodsangst voor de stormen en gevaren van het groote, wilde leven
+buiten zijn landje met een lichte ironische verwondering. Zij
+gevoelden Holland een kooitje te zijn, waarin zij het onmogelijk op
+den duur meer zouden kunnen uithouden.</p>
+
+<p>De heer Van den Bosch bewoont 's zomers de villa Mariënberg, een
+landhuis van graaf Orlow-Dawidow, vóór de revolutie een der rijkste
+russische grondbezitters, eigenaar van eenige tienduizenden desjatinen
+grond, verdeeld over zeven-en-twintig groote en kleine landgoederen.
+Mariënberg zelf, met zijn siertuin, zijn boerderij en zijn prachtig
+park, zijn gazons en boschages, was geen landgoed maar enkel een
+&bdquo;datscha&rdquo;, waar de graaf zoo af en toe eens kwam neerstrijken. Voor
+mij, die in de buurt van Moskou slechts de bescheiden datschas der
+vroegere middenklasse had leeren kennen, was het bijzonder interessant
+nu ook nog dit typisch russische zomerverblijf van een lid der
+eigenlijke heerschende klasse uit het voorrevolutionnaire tijdperk te
+zien.</p>
+
+<p>Mariënberg ligt een klein uur gaans ten noorden van Reval, aan den
+straatweg die langs den zeeboezem naar het dorpje Kosch voert. De weg
+loopt een meter of wat <span class="pagenum"><a id="p_125">[125]</a></span>boven de zee; beneden zingt de branding haar
+doffe klacht, brekend tegen rotsblokken en steenen. Heerlijk is het
+gezicht voor wie van Reval naar Marienberg wandelt op de grijsblauwe
+baai en de gebogen kustlijn met haar zoom van donkergroene bosschen en
+parken. Aan den voet van den heuvelkam, die boven de baai oprijst,
+liggen de zomerverblijven der oude heeren van het land, tusschen zwaar
+geboomte, meest eschdoorns, berken en linden. Wie de wandeling in
+omgekeerde richting maakt, geniet van het uitzicht op de stad, met
+haar slanke, spitse kerktorens en glinsterende koepeldaken, haar oude,
+massieve muren, en op de eilandjes in de baai, waar het tsarisme, kort
+vóór den wereldoorlog, groote vestingwerken aanleggen liet.... Op een
+mooien zomerschen middag aan het einde der week, zooals ik te Reval
+trof, is de weg naar Marienberg en Kosch vol vroolijke troepjes
+menschen en kinderen, die er op uittrekken om ergens in de bosschen te
+kampeeren en den heelen Zondag in de vrije natuur door te brengen. Hun
+proviand nemen ze mee in langwerpige ronde trommels van licht hout,
+met riemen om de schouders bevestigd, zoodat het er uitziet of zij
+allen verwoede plantenverzamelaars zijn. Het volk is gehard en dol op
+natuursport; jong en oud geniet zooveel mogelijk van den korten zomer.
+Half Augustus reeds beginnen de koude noordelijke winden te waaien, de
+vogels vliegen naar het zuiden, het loof verschrompelt en valt af.</p>
+
+<p>Links van den weg, vlak tegenover het hek dat toegang geeft tot
+Mariënberg, had graaf Orlow-Dawidow een vorstelijke landingsplaats
+voor zijn motorboot laten aanleggen; van een breed steenen bordes
+daalt een dubbele trap naar het water af. De trappen en het bordes
+zijn nog in goeden staat, maar de boven de baai uitgebouwde houten
+brug is in den revolutietijd vernield en verdwenen. Het zware ijzeren
+hek wordt aan weerskanten bekroond door twee groote leelijke ijzeren
+adelaars. Een meter of tien verder, aan 't eind van een laantje, ligt
+het grijze steenen huis, half landhuis, half kasteel, plomp, grauw,
+massief, meer duitsch dan russisch. In den muur is het wapen der
+Orlow-Dawidows uitgehouwen.</p>
+
+<p>Bij het binnenkomen staat men verbaasd over de kolossale afmetingen
+van gangen en kamers. In de vestibule hangen jachttrofeeën; twee
+reusachtige bruine beren staan op hun achterpooten ter weerszijden van
+de lange, breede gang. <span class="pagenum"><a id="p_126">[126]</a></span>Aan den eenen kant geeft deze toegang tot een
+suite van vier kamers, alle groot en ruim, en een dichte waranda; aan
+den anderen kant ligt een reusachtige biljartkamer, zoo groot als een
+kleine concertzaal. Daar kwamen 's avonds, na een zeilwedstrijd of een
+dag jagen, de talrijke gasten van graaf Orlow bijeen, daar werd
+gedanst en gekaart en werden de groote feesten gegeven.... Het lijkt
+alles onnoemelijk lang geleden, een verhaal van oude, oude dagen. In
+de jaren van den wereldoorlog en de revolutie en kontra-revolutie
+heeft deze zaal als &bdquo;kasino&rdquo; voor de officieren der zeer verschillende
+troependeelen gediend, die hier achtereenvolgens ingekwartierd waren:
+Kaukasiërs met hun buffelkudden, duitsche infanteristen en
+artilleristen, esthische en engelsche vliegeniers. Voor het eerst
+sedert 1919 waren de heer en mevrouw Van den Bosch dezen zomer vrij
+van inkwartiering: de groote zaal was afgesloten, verlaten en kil.</p>
+
+<p>In alle vertrekken, ook in die dagelijks gebruikt werden, droegen, op
+zijn russisch, de meubels hun hoezen van effen of gebloemd katoen, dat
+de sleten en scheuren van het oude overtrek genadig voor het oog
+verbergt. Een deel van die meubels dateerde nog uit den tijd van
+Katharina, zij waren rijk gebeeldhouwd of met inlegwerk kwistig
+versierd. Russische nabootsing van fransche stijlen, alles werk van
+hoorige ambachtslieden, vaardige en vlijtige slaven, maar de gratie en
+bevalligheid der fransche origineelen ontbraken er volkomen aan. Het
+trof me dat in dit vorstelijk ingerichte buitenverblijf van een der
+aanzienlijkste russische geslachten niet één enkel ding van werkelijke
+schoonheid was, behalve een paar antieke kleedjes uit Beloedsjistan,
+die mevrouw Van den Bosch had meegebracht. Opnieuw werd mij
+aanschouwelijk gemaakt, hoe de russische adel evenmin als de russische
+bourgeoisie ooit een eigen bouwstijl, in de ruimste beteekenis van het
+woord, hebben bezeten. Sedert de dagen van Peter den Groote hebben zij
+niet anders gedaan dan innerlijk-onbegrepene, bij hun zijn en
+bewustzijn niet passende, westersche stijlvormen overnemen en naäpen.
+Alleen de boeren zijn in de laatste eeuwen de dragers van een
+eigendommelijken, met land en leven saamgegroeiden stijl geweest.</p>
+
+<p>Ondertusschen leek Mariënberg mij een heerlijk huis om <span class="pagenum"><a id="p_127">[127]</a></span>te bewonen,
+met zijn overvloed van ruime kamers, zeewind en zon. Een heerlijk huis
+voor de drie allerliefste dochtertjes van mijn gastheer&mdash;alle drie
+oorlogskinderen, één er van geboren op 't oogenblik dat een bom, door
+een vijandelijken vlieger op de buitenste vestingwerken van Reval
+geworpen, ontplofte vlak vóór het huis&mdash;om in te ravotten en
+verstoppertje en verlos te spelen. Een heerlijk huis óók, als ik zelve
+ervoer, om te logeeren in een van die lichte, witte kamers, zooals men
+ze ook in oude hollandsche buitenhuizen vindt, waar de groene takken
+der boomen van het park bijna de ramen binnengroeien en ge 's morgens
+onder het aankleeden met welbehagen de zuivere, prikkelende
+ochtendlucht insnuift. Het kontrast met mijn weerzinwekkende kamer in
+het hotel was werkelijk groot.</p>
+
+<p>Terzijde van het huis, door een gang er mede verbonden, staat het
+groote bijgebouw waarin zich de oude &bdquo;<span xml:lang="de">herrschaftliche</span>&rdquo; keuken bevond,
+die thans niet meer gebruikt wordt. Twaalf koks, keukenmeisjes en
+helpsters, ruim een derde deel van het totale dienstpersoneel van
+graaf Orlow, waren hier in de oude dagen van den morgen tot den avond
+in de weer om korhoenders en faizanten te plukken, groenten schoon te
+maken, &bdquo;warenie&rdquo; (vruchtenmoes) en wodka naar de oude
+familierecepten te koken, &bdquo;pirogs&rdquo; (pasteien) te bakken en alle
+mogelijke verdere lekkernijen te bereiden voor den heer en zijn
+gasten. Uit die groote keuken werden alle spijzen de gang door
+gedragen naar een kleinere, die met de eetzaal in verbinding stond:
+daar werden ze voor zoover noodig opgewarmd en kunstig opgemaakt, om
+den smaak der verwende, overvoede gasten te prikkelen.... Het was of
+de gastronomische genietingen, in de eerste hoofdstukken van
+&bdquo;Oblomoff&rdquo; beschreven, pas goed levend voor mij werden toen ik die
+gargantuaansche keuken zag. In het geheel had de graaf te Mariënberg
+35 bedienden. Welk een verleden van verspilling van arbeidskracht,
+opvoeding tot luiheid en dagdieverij ligt achter het Russische volk!
+Welk een zelfoverwinning en zelfopvoeding zullen noodig zijn om te
+komen tot ordelijke, gedisciplineerde samenwerking!</p>
+
+<p>In het park van Mariënberg staan een aantal bijgebouwen, zooals men
+die bij alle russische landhuizen vindt: stallen en schuren, het
+waschhuis, de woningen voor de getrouwde bedienden, enz. Thans waren
+die gebouwtjes bijna allemaal <span class="pagenum"><a id="p_128">[128]</a></span>in beslag genomen door vluchtelingen
+uit Rusland, tschinowniki en grondbezitters, die tegen het
+sowjet-bestuur gekonspireerd hebben of willen konspireeren,
+spekulanten en schieber, die angst voor het waakzaam oog en de strenge
+hand der Tscheka over de grenzen drijft. Sommigen leven hun armzalig
+leventje, terend op meegebrachte kostbaarheden, die zij stuk voor stuk
+verkoopen; anderen hebben in Estland het een of ander baantje weten
+machtig te worden, enkelen geven lessen of vormen strijkjes. Toen ik
+met den heer Van den Bosch Maandagmorgen vroeg naar de stad
+terugkeerde, liet hij halverwege de auto even stoppen om den
+ex-gouverneur van Kiew, dien wij inhaalden, op te pikken. Een klein
+mannetje met een baard, hoffelijk en opgewekt, en die vloeiend fransch
+sprak.... Zoo heb ik dan toch in Rusland met één <span xml:lang="fr">ci-devant</span> kennis
+gemaakt.</p>
+
+<p>Van de baltische baronnen zelf zijn de meesten in den aanvang van de
+revolutie gevlucht en niet teruggekeerd, sommigen van hen die bleven
+wonen nog in hun oude landhuizen. Men heeft hun die, met een weinig
+grond erbij gelaten: de boeren zelf konden er toch niets mee doen.
+Voor het overige heeft de agrarische revolutie hier denzelfden loop
+gevolgd als elders in Rusland: de boeren hebben de bezittingen van den
+adel onteigend en onder elkaar verdeeld. De grond is niet zeer
+vruchtbaar, en daar hun de kennis en het kapitaal ontbreekt om in
+veeteelt en landbouw verbeteringen in te voeren, is de opbrengst van
+het land na de revolutie snel gezonken. De betere methoden van
+bewerking, door enkele grootgrondbezitters toegepast, zijn op de
+kleine bedrijven van de arme boeren niet in zwang. Vleesch is goedkoop
+in Estland, maar dat is een veeg teeken: de boeren slachten hun vee,
+omdat zij geen voeder genoeg hebben. Een groote agrarische krisis is
+in de toekomst onvermijdelijk.</p>
+
+<p>Hij die mij dit alles vertelde was een esthisch ingenieur,
+mede-direkteur van een groote papierfabriek, evenmin neigend tot het
+bolschewisme als mijn gastheeren, maar ruimdenkend als zij.
+Ruimdenkend genoeg ook om de ultra-nationalistische gezindheid niet te
+deelen waar de doorsnee-burgerman in Estland thans mee te koop loopt.
+Estland met zijn 1 à 2 millioen inwoners, oordeelde hij, kon geen
+staat op zichzelf blijven vormen, het had er de stof niet voor,
+economisch-afhankelijk van Rusland als het was. Reval leefde thans van
+<span class="pagenum"><a id="p_129">[129]</a></span>den doorvoerhandel naar Rusland. Maar ook de industrie, voornamelijk
+papierfabrikage, produceerde voornamelijk voor de russische markt. De
+fabrieken hadden bijna den geheelen oorlog door kunnen werken:
+grondstof zoowel als brandstof leverden de Estlandsche bosschen. Maar
+nu in den laatsten tijd, begon een zware concurrent op te komen in
+Finland. De finsche papierindustrie beschikte als motorische kracht
+over de vele wateren en stroomen van &bdquo;het land der duizend meren&rdquo;;
+daarenboven was zij veel meer geconcentreerd; de grootste finsche
+papierfabriek had alleen evenveel machines in werking als alle
+estlandsche te zamen. Vóór den oorlog was de finsche concurrentie niet
+gevaarlijk geweest, doordat Rusland inkomende rechten hief op de
+finsche industrieproducten; na den oorlog had de esthische nijverheid
+een tijdlang geprofiteerd van den papierhonger van Rusland, dat geen
+handelsbetrekkingen met Finland onderhield. Nu echter was een
+handelstraktaat tusschen beide landen tot stand gekomen: wilden de
+esthische papierfabrikanten op den duur de russische markt niet
+verliezen, dan zouden zij het bedrijf moeten moderniseeren, de
+productiviteit van den arbeid opvoeren door betere machines.</p>
+
+<p>De meer verstandige leden der esthische bourgeoisie, meent mijn
+zegsman, zien zelven wel in, dat nauwe aaneensluiting met
+Sowjet-Rusland noodig en op den duur onvermijdelijk is. Zij droomen
+van een toekomst, waarin Estland, zijn eigen regeerings- en
+bestuursvorm behoudend, in alles wat het verkeerswezen, het postwezen,
+het muntwezen enz. betreft, met de sowjet-republiek een eenheid vormen
+zou.</p>
+
+<p>Ik heb geen lust om een politieke discussie te beginnen, waarvan ik de
+onvruchtbaarheid inzie. Dus ik zwijg. Maar in mij zelf denk ik: een
+sowjet-staat kan onmogelijk staatjes in zich opnemen, die nog op grond
+van den burgerlijk-parlementairen regeeringsvorm geregeerd worden; zij
+zouden vreemde lichamen in zijn lichaam zijn. De vereeniging der
+verschillende randstaten met Sowjet-Rusland kan enkel een vrucht zijn
+der revolutionnaire ontwikkeling.</p>
+
+<p>Al pratend waren wij den hollen, steilen weg opgestegen, omhoogvoerend
+van den achterkant van het park naar de hoogvlakte, die, van den
+straatweg af gezien, mij een langen heuvelkam had toegeschenen. Voor
+onze oogen lag het eentonige plateau: steenige, armoedige heidegrond;
+hier en <span class="pagenum"><a id="p_130">[130]</a></span>daar graasden enkele schapen of runderen; ver weg aan de
+kimmen, rezen de daken van een paar boerenhofsteden omhoog. Wanneer
+wij ons omkeerden zagen wij in de diepte onder ons de zee, wier
+staalblauwe tint al tot staalgrijs verdonkerde; ook het wijnrood en
+purper der goudgerande avondwolken in het westen vergrauwde snel....</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>De laatste dag van mijn verblijf te Reval was een Zondag. Over de stad
+hing, toen ik in den stillen, grijzen morgen trad, een stemming van
+rust en vrede. De winkels waren gesloten, de straten leeg van
+menschen, een enkele verlate kerkganger repte zich over het smalle
+trottoir. Op de markt bruiste, komend uit een der nauwe straatjes die
+op haar toeloopen, krachtig, helder koorgezang mij tegen. Ingeklemd
+tusschen de oude huizen stond een Luthersche kerk; ik trad binnen en
+luisterde met genot naar den psalmzang der gemeente, niet
+zeurderig-gerekt als ten onzent, maar vol rythmische kracht. Maar toen
+een gebefte, betogaadde dominee den kansel besteeg, kreeg ik het
+benauwd en vluchtte, bang voor de verveling van de preek. Een
+trappensteeg bracht mij op de bult in het hart der oude stad, waar de
+groote russische kerk stond. De dienst zou net beginnen. Te Moskou had
+ik aldoor plan gehad een kerkdienst bij te wonen, maar geen
+gelegenheid gevonden. Ik was blij dat die zich nu toch dien laatsten
+dag nog voordeed.</p>
+
+<p>Het was de eerste keer in mijn leven, dat ik een grieksch-katholieke
+lithurgie hoorde en ik had mij die niet voorgesteld van een zóó
+ontroerende schoonheid. Een heerlijke, diepe basstem zingt het
+recitatief, een hoogere respondeert, telkens valt het onzichtbare koor
+in, getuigend en smeekend. De klanken zwellen en nemen weer af, het is
+een voortdurend vloeden en terugstroomen, een deining zonder einde,
+als een lied der natuur. Maar een natuurlied verdiept door menschelijk
+hunkeren en smachten; een uitstorting en reiniging van het menschelijk
+gemoed, beheerscht toch en vol melancholie van berusting. Een
+oneindige mildheid, een zachte vertroosting, een heerlijke innigheid
+doorruischt dien zang, maar alles verdroomd en los van de aarde. De
+ziel wordt uitgevoerd boven smarten en twijfelingen; zoete rust keert
+tot haar in. Telkens vervloeit een hoogtepunt van pathos tot een nieuw
+gemurmel, dat dan, op zijn <span class="pagenum"><a id="p_131">[131]</a></span>beurt in zich opnemend de ongestilde
+verlangens en geheime droomen van het menschenhart, weer uitstroomt in
+rijke bewogenheid, als een rivier, door duizend verborgen bronnen en
+liefelijke beken gevoed.</p>
+
+<p>Na afloop van den dienst zoek ik een bank in een der groene
+plantsoenen, de vroegere bolwerken, om ongestoord mijn gedachten na te
+gaan. Het is, als begrijp ik nu pas goed het waarschuwend woord, dat
+het sowjet-bestuur te Moskou aanplakken liet boven de oude Iberische
+kapel bij het Kremlin met het wonderdadige Moedergodsbeeld: &bdquo;De
+godsdienst is opium voor het volk&rdquo;. Ja waarlijk is het zoo: die
+heerlijke muziek is thans gevaarlijk; zij verzwakt den
+werkelijkheidszin, zij sust het hart tot rust over de slechte dingen
+dezer wereld, in plaats van het te wekken tot daadkracht; zij effent
+den gang van het bloed tot verdroomde maten, in stee van het staal toe
+te voeren tot den strijd. De schoonheid der oude kerkmuziek, wij mogen
+van haar bedwelming niet te diep drinken....</p>
+
+<p>Terwijl ik daar zit, eenzaam op mijn bankje, komt het oude verlangen
+naar een nieuwe schoonheid als een vloed in mij op, schoonheid die zal
+zijn de verpuurde essence van onze eigen smarten en vreugden, onze
+aspiraties en onze zelfverzakingen, de gouden bekroning van onzen
+levensbouw, de nieuwe hemel boven onze nieuwe aarde. Mijn hart trekt
+samen in smachtend begeeren naar haar stralende klaarte, haar
+jubelende verrukkingen en haar verstilde droefheid. Hoe zal zij zijn,
+de nieuwe gemeenschapskunst? Welke vormen zal de nieuwe, broederlijke
+mensch vinden om te beelden zijn vertrouwen in makkers, welke klanken,
+welke tonen zullen uitzingen zijn liefde voor het ongedeelde,
+oneindige leven? Ach, kon ik haar slechts éénmaal doorleven in haar
+volle, zachte vervulling, de nieuwe gemeenschapskunst, niet enkel haar
+eerste rauwe stamelingen opvangen en onzekere omtrekken zien dagen,
+maar genieten haar vol dragen pracht. Genieten een ritueel, door den
+stroom des levens verzuiverd en geslepen, als de steen door het
+schuren van ontelbare wateren geslepen wordt. Genieten de
+verbeeldingen, die de ervaringen en verlangens van vele geslachten in
+zich opzogen, en het allerkostelijkste daarvan laagje na laagje hebben
+verpuurd tot parelzuivere schoonheid. Hoe zal zij zijn, de kunst van
+het communisme? Ik weet dat zij de deemoedige overgave van vroeger
+geslachten <span class="pagenum"><a id="p_132">[132]</a></span>aan het onbegrepene niet meer zal kennen, dat zij de fiere
+levenshouding zal terugstralen van den vermaatschappelijkten mensch,
+heerscher over zelfgeschapen krachten. Maar ik weet ook dat zij de
+grondelooze diepten des levens niet schuwen en aan de donkere
+labyrinten der smart niet voorbijgaan zal. Hoe zal zij zijn?....</p>
+
+<hr class="tb" />
+
+<p>Den dag daarna ben ik naar Holland teruggekeerd, over een
+moiree-zijden zee, waar het ploegende schip een kleine borreling van
+groen en wit schuimsel in opriep. Aan weerszijden van de vore die het
+trok liepen lange zilvergrijze rimpelingen, en zilverwitte meeuwen
+omzwierden met sierlijke vleugelslagen zijn boeg. Het was een vaart
+vol vredige schoonheid.</p>
+
+<p>Ik was de eenige bolsjewiek aan boord; de gesprekken der anderen&mdash;over
+valuta-spekulaties en vermakelijke of buitensporige voorbeelden van
+bedriegelijkheid&mdash;interesseerden mij weinig. Ik had alle gelegenheid
+mij te bezinnen op het doorleefde, de opgezamelde indrukken te
+verbinden tot een algemeen beeld en naar de stemmen, die het hart
+opzond, te luisteren. Er was iets in mijzelve, wat ik niet begreep.</p>
+
+<p>Als alle oprechte communisten in en buiten Rusland doorleef ik een
+brandend leed van teleurstelling, de bitterheid er van stijgt bij
+oogenblikken van mijn hart, naar mijn oogen, mijn wangen, mijn
+voorhoofd.</p>
+
+<p>Het communisme, dat even vlak bij scheen, wijkt weer naar verdere
+verschieten; de objectieve en de subjektieve krachten der geschiedenis
+roepen opnieuw den titanischen wil en de heroïsche zelfopoffering
+eener voorhoede een onverbiddelijk: &bdquo;tot hiertoe en niet verder&rdquo; toe.
+De Communistische Internationale is als een organisme te schielijk
+gegroeid, vol zwakke plekken en voosheden, en tusschen het
+fanfaregeschal der nieuwe namen en leuzen kan men al te
+veelvuldig de bedachtzame influisteringen hooren van den ouden geest.
+Ik weet terug te gaan naar een land, waar het leven een kleine en
+trage pols heeft, een land van sektarisme en zieligheid. Het
+bloedelooze denken ziet er uit ijle hoogten neer op elke poging van de
+bloeddoorstroomde daadkracht; de sterke rythmen van een massalen wil
+doordreunen er het communisme niet. De dorst naar makkerschap <span class="pagenum"><a id="p_133">[133]</a></span>blijft
+er ongelescht, en de wereldstrijd over de taktiek wordt er doorleefd
+als een opeenvolging van verbeten half-persoonlijke twisten.</p>
+
+<p>Ik weet dit alles; illusies heb ik zeker verloren, &bdquo;geestdriftig
+gestemd&rdquo; in den letterlijken zin keer ik niet terug. Het heroïsch
+avontuur der wereldrevolutie eischt te veel bloed en tranen, zijn
+wezen en zijn verloop zijn te tragisch, zijn blij-einde verschemert te
+ver weg, achter schuimende maalstroomen en bittere zeeën, om den
+mensch, die de jaren zijner jeugd achter zich heeft gelaten, nog tot
+&bdquo;geestdriftigheid&rdquo; te kunnen vervoeren.</p>
+
+<p>Niet geestdrift zoozeer leerde ik in Rusland, als wel geduldige
+standvastigheid.</p>
+
+<p>In de nederlaag, en in de reeks van nederlagen, vast te houden het
+vertrouwen in eindelijke overwinning; het wrange van teleurstelling en
+ontgoocheling te verdragen met een ongeschokt gemoed; door het op- en
+neervloeden van den strijd te gaan rustig als een, dien de goden een
+heerlijk geheim hebben toevertrouwd: dit is de
+gemoedsgesteldheid,&mdash;leerde ik daar ginds&mdash;die het communisme van zijn
+belijders eischt en waartoe het ze opvoedt.</p>
+
+<hr class="fnsep" />
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_1_30" href="#FNa_1_30" class="label">1)</a> Nadat dit geschreven werd, bereikt mij het
+September-nummer van het Amerikaansche tijdschrift &bdquo;<span xml:lang="en">Soviet-Russia</span>&rdquo;,
+met een artikel van <span xml:lang="de">Victor Kopp</span> over de beginnende herleving van
+Petrograd als handels- en industriestad. Een mededeeling, volgend op
+dat artikel bevat de namen van drie machinefabrieken en één
+verffabriek, die in den laatsten tijd weer begonnen te werken.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_2_31" href="#FNa_2_31" class="label">2)</a> Op hun karakteristieke manier probeerden de Russen, in
+den tijd van ons verblijf te Moskou, het euvel te verhelpen door het
+parool van &bdquo;een leidingweek&rdquo; uit te geven, d.w.z. een week, waarin
+zooveel mogelijk alle beschikbare middelen op de reparatie der
+leidingen werden gekoncentreerd. Het resultaat vernam ik niet; in elk
+geval zal het water-verlies wel wat zijn verminderd.</p>
+</div>
+
+<div class="footnote">
+<p><a id="FN_3_32" href="#FNa_3_32" class="label">3)</a> Naar ik later hoorde, vergiste ik mij niet: het &bdquo;hotel&rdquo;
+had een allerslechtste reputatie. Maar er was nergens anders een kamer
+te krijgen.</p>
+</div>
+
+<hr class="chend" />
+
+<p><span class="pagenum"><a id="p_134">[134]</a></span></p>
+
+<h2><a id="IX"></a>IX.</h2>
+
+<h2 class="tinfo">TOT SLOT.</h2>
+
+<hr class="chbegin" />
+
+<div class="poem" style="width: 26.5em;">
+  <div class="stanza">
+  <span class="i0">Wij zullen U niet zien, Lichtende Vrede,<br /></span>
+  <span class="i0">wij zullen niet voelen Uw weligheid<br /></span>
+  <span class="i0">van onze lippen naar ons hart gegleden<br /></span>
+  <span class="i0">en zullen niet wikklen om onze leden<br /></span>
+  <span class="i0">de weeke plooi Uwer broederlijkheid.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+  <span class="i0">Wij zullen niet wone' in het voorportaal<br /></span>
+  <span class="i0">dier eenheid glorieus, waarnaar wij staren<br /></span>
+  <span class="i0">met huivring van ontzag, en niet de donkre scharen,<br /></span>
+  <span class="i0">eendrachtig tot de worstling op zien varen:<br /></span>
+  <span class="i0">wij zullen hen niet in hun roem zien gaan.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+  <span class="i0">De groote Denker met den fellen blik,<br /></span>
+  <span class="i0">hij heeft het lot van dit geslacht voorteekend,<br /></span>
+  <span class="i0">heeft ons wanklen voorgerekend,<br /></span>
+  <span class="i0">het droeve, het armzalige beschik.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+  <span class="i0">Wij zijn het geslacht, dat moet vergaan,<br /></span>
+  <span class="i0">opdat een beter oprijze uit onze graven:<br /></span>
+  <span class="i0">wij zijn het geslacht dat zich moet laven<br /></span>
+  <span class="i0">aan zijn gebrokenheid en smartelijken waan:<br /></span>
+  <span class="i0">wij zijn het geslacht welks gansche have<br /></span>
+  <span class="i0">is als 't flauwe schimsel van d'eerste maan.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+  <span class="pagenum"><a id="p_135">[135]</a></span>
+  <span class="i0">Onze besten heeft het noodlot bereikt:<br /></span>
+  <span class="i0">zij vielen in de ongewisse uren;<br /></span>
+  <span class="i0">en andre grooten, levenden, verduren<br /></span>
+  <span class="i0">de kwellingen, die donkre machten sturen:<br /></span>
+  <span class="i0">verschiet, dat nabij scheen en weder wijkt.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+  <span class="i0">Voor hen uit ging een stralend licht...<br /></span>
+  <span class="i0">Zij vlogen, zij voelden zich als bevleugeld,<br /></span>
+  <span class="i0">hun wil schoot vooruit, onbeteugeld...<br /></span>
+  <span class="i0">Nu hullen zij in zwijgen hun gezicht.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+  <span class="i0">Nu klemmen zij de lippe' opeen<br /></span>
+  <span class="i0">die zoo heerlijke lach bloeiend omspeelde;<br /></span>
+  <span class="i0">zij zijn als boomen die een dor seizoen vergeelde,<br /></span>
+  <span class="i0">en diep in hen, als in het dicht struweel de<br /></span>
+  <span class="i0">bron weent, is het verborgen zielsgeween...<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+  <span class="i0">Wij zullen U niet zien, Lichtende Vrede;<br /></span>
+  <span class="i0">wij zullen niet worde' in Uw glans gewijd;<br /></span>
+  <span class="i0">d'extase van den laatsten aardestrijd<br /></span>
+  <span class="i0">zal niet zette' in gloed onze leden<br /></span>
+  <span class="i0">en vulle' ons hart boordevol zaligheid.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+  <span class="i0">Wij zijn de bouwers van den tempel niet.<br /></span>
+  <span class="i0">Wij zijn enkel de sjouwers van de steenen;<br /></span>
+  <span class="i0">wij zullen niet doen rijze' en zich vereenen<br /></span>
+  <span class="i0">zijn stoute pijlers; wij krielen dooreenen<br /></span>
+  <span class="i0">omlaag, in verwarring en haar verdriet.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+  <span class="pagenum"><a id="p_136">[136]</a></span>
+  <span class="i0">Wie 't niet kan willen en standvastig blijven,<br /></span>
+  <span class="i0">hij verlate ons en keere niet weer,<br /></span>
+  <span class="i0">hij ga nog heden en late ons onze eer,<br /></span>
+  <span class="i0">hij neme mede zijn geluksbegeer<br /></span>
+  <span class="i0">en late ons, verscheurde ziele' en lijven.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+  <span class="i0">Wij zullen in het grauw gewaad<br /></span>
+  <span class="i0">onzer kleine en schaarsche daden schrijden,<br /></span>
+  <span class="i0">wij zullen hunne schamelheid belijden<br /></span>
+  <span class="i0">met heldren blik en ons hierin verblijden<br /></span>
+  <span class="i0">dat zij van heerlijkere zijn het zaad.<br /></span>
+  </div>
+  <div class="stanza">
+  <span class="i0">Wij zullen U niet zien, Lichtende Vrede;<br /></span>
+  <span class="i0">wij zullen niet voelen Uw zaligheid,<br /></span>
+  <span class="i0">een golf van glans, omvloeien onze leden;<br /></span>
+  <span class="i0">wij zullen 't hunkeren naar uw zachtheden<br /></span>
+  <span class="i0">meedrage', ongelescht, door de eeuwigheid.<br /></span>
+  </div>
+</div>
+
+<div class="TNbox">
+<a id="correctie"></a>
+
+<h1>Overzicht aangebrachte correcties</h1>
+
+<p>De volgende correcties zijn aangebracht in de tekst:</p>
+
+<table summary="correcties in tekst">
+  <tbody>
+    <tr><th>Plaats</th><th>Bron</th><th>Correctie</th></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr01">Blz. 8</a></td><td class="td4">gezlcht</td><td class="td4">gezicht</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr02">Blz. 8</a></td><td class="td4">'</td><td class="td4">[<i>Verwijderd</i>]</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr03">Blz. 11</a></td><td class="td4">.</td><td class="td4">[<i>Verwijderd</i>]</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr04">Blz. 12</a></td><td class="td4">'</td><td class="td4">&rdquo;</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr05">Blz. 16</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">,</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr06">Blz. 17</a></td><td class="td4">juiste</td><td class="td4">juist</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr07">Blz. 18</a></td><td class="td4">grootindustrieeel</td><td class="td4">grootindustriëel</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr08">Blz. 19</a></td><td class="td4">wit-</td><td class="td4">wit</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr09">Blz. 20</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr10">Blz. 20</a></td><td class="td4">teleurstelli g</td><td class="td4">teleurstelling</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr11">Blz. 24</a></td><td class="td4">eld rs</td><td class="td4">elders</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr12">Blz. 26</a></td><td class="td4">b klijft</td><td class="td4">beklijft</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr13">Blz. 31</a></td><td class="td4">r emlin</td><td class="td4">Kremlin</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr14">Blz. 38</a></td><td class="td4">m esten</td><td class="td4">meesten</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr15">Blz. 39</a></td><td class="td4">b treurenswaardige</td><td class="td4">betreurenswaardige</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr16">Blz. 44</a></td><td class="td4">teve s</td><td class="td4">tevens</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr17">Blz. 58</a></td><td class="td4">waaroor</td><td class="td4">waarvoor</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr18">Blz. 59</a></td><td class="td4">wanbegip</td><td class="td4">wanbegrip</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr19">Blz. 65</a></td><td class="td4">,</td><td class="td4">[<i>Verwijderd</i>]</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr20">Blz. 65</a></td><td class="td4">commmunisti che</td><td class="td4">communistische</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr21">Blz. 65</a></td><td class="td4">begijpen</td><td class="td4">begrijpen</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr22">Blz. 65</a></td><td class="td4">alijd</td><td class="td4">altijd</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr23">Blz. 65</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">&rdquo;</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr24">Blz. 69</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">&bdquo;</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr25">Blz. 69</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">&bdquo;</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr26">Blz. 69</a></td><td class="td4">verwaaarloosde</td><td class="td4">verwaarloosde</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr27">Blz. 71</a></td><td class="td4">lommerijken</td><td class="td4">lommerrijken</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr28">Blz. 71</a></td><td class="td4">sneeuwit</td><td class="td4">sneeuwwit</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr29">Blz. 73</a></td><td class="td4">.</td><td class="td4">,</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr30">Blz. 80</a></td><td class="td4">had</td><td class="td4">was</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr31">Blz. 89</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">&rdquo;</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr32">Blz. 89</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr33">Blz. 93</a></td><td class="td4">zoud n</td><td class="td4">zouden</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr34">Blz. 94</a></td><td class="td4">reeds</td><td class="td4">rees</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr35">Blz. 110</a></td><td class="td4">r eds</td><td class="td4">reeds</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr36">Blz. 112</a></td><td class="td4">[<i>Niet in Bron</i>]</td><td class="td4">.</td></tr>
+    <tr><td class="td2"><a href="#corr37">Blz. 113</a></td><td class="td4">kracht inspanning</td><td class="td4">krachtsinspanning</td></tr>
+  </tbody>
+</table>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Uit Sowjet-Rusland, by Henriette Roland Holst
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK UIT SOWJET-RUSLAND ***
+
+***** This file should be named 29590-h.htm or 29590-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/9/5/9/29590/
+
+Produced by André Engels and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..0db3140
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #29590 (https://www.gutenberg.org/ebooks/29590)