initial commit of ebook 29507HEADmain

1 files changed, 26789 insertions, 0 deletions

diff --git a/29507-8.txt b/29507-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..f0f654d
--- /dev/null
+++ b/29507-8.txt
@@ -0,0 +1,26789 @@
+The Project Gutenberg EBook of Reisbrieven uit Afrika en Azië, by 
+Aletta Henriëtte Jacobs
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Reisbrieven uit Afrika en Azië
+       benevens eenige brieven uit Zweden en Noorwegen
+
+Author: Aletta Henriëtte Jacobs
+
+Illustrator: Cornelis André Vlaanderen
+
+Release Date: July 25, 2009 [EBook #29507]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REISBRIEVEN UIT AFRIKA EN AZIË ***
+
+
+
+
+Produced by The Online Distributed Proofreading Team at
+https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+                     Reisbrieven uit Afrika en Azië
+
+            Benevens eenige brieven uit Zweden en Noorwegen
+
+                                  Door
+
+                          Dr. Aletta H. Jacobs
+
+
+
+
+                         Tweede goedkoope druk
+
+                 Gedrukt en uitgegeven in het jaar 1915
+                    Door W. Hilarius Wzn. te Almelo
+
+
+
+
+
+
+
+
+                Boekdrukkerij W. Hilarius Wzn., Almelo.
+
+
+
+
+
+
+INHOUD.
+
+
+                                                                Bladz.
+
+    Het zesde internationale Congres van den Wereldbond voor
+    Vrouwenkiesrecht.                                               1
+    Naar Dalecarlië.                                               17
+    Op weg naar Alisco.                                            27
+    Lapland.                                                       32
+    Het land van de Middernachtzon.                                39
+    Om de Noordkaap.                                               44
+    Op den terugweg van Lapland.                                   54
+    Aan boord van de "Walmer Castle".                              57
+    Madera.                                                        62
+    Aan boord van de "Saxon".                                      71
+    Aankomst in Kaapstad.                                          84
+    Ons verblijf in Kaapstad.                                      90
+    De reis naar Port Elisabeth en bezoek bij Olive Schreiner.    102
+    Ons verblijf in Port Elisabeth.                               110
+    Ons verblijf in Bloemfontein.                                 117
+    Ons verblijf in Kimberley.                                    125
+    In den trein door Rhodesia en aankomst in Zambesie.           132
+    De Victoria Watervallen.                                      139
+    In Pretoria.                                                  145
+    Johannesburg.                                                 158
+    Durban.                                                       166
+    Aan boord van de "Avondale Castle".                           173
+    In Zanzibar en Mombasa.                                       184
+    Tusschen Mombasa en Port-Saïd.                                193
+    In Palestina.                                                 201
+    Van Jeruzalem naar Beirût.                                    227
+    Algemeenheden en indrukken over onzen laatsten tocht.         237
+    In Quarantaine.                                               243
+    Caïro.                                                        251
+    Aan boord van de "Prinses Juliana".                           279
+    Op Ceylon.                                                    285
+    In Britsch-Indië van Colombo tot Madras.                      312
+                     Bombay.                                      323
+                     Van Bombay tot Jaipur.                       339
+                     Van Agra tot Delhi.                          349
+                     Van Delhi tot en met Lucknow.                351
+                     Benares.                                     366
+                     Calcutta en Darjeeling.                      374
+    In Burma.                                                     385
+    Burma en opweg naar Penang.                                   393
+    Penang en Medan.                                              401
+    Aan boord van de "Van Noort" en aankomst te Batavia.          409
+    Op Java.                                                      416
+    Op Sumatra's Westkust.                                        432
+    Op Java.                                                      456
+    Aan boord van de Tjimanoek.                                   507
+    Hongkong.                                                     515
+    In de Philippijnen.                                           522
+    In China.                                                     576
+    In Japan.                                                     673
+    Op den terugtocht.                                            705
+
+
+
+
+
+
+VOORWOORD.
+
+
+Met zekeren schroom zend ik deze brieven, die als dagbladartikelen
+bedoeld waren en door "De Telegraaf" gepubliceerd werden, thans in
+boekvorm de wereld in. Nooit is bij het neêrpennen er van de gedachte
+in mij opgekomen dat zij dien weg nog eenmaal zouden nemen. Eerst toen
+ik in het land terug was en van zoo verschillende zijden het verzoek
+tot mij kwam om die brieven te verzamelen en in boekvorm uit te geven,
+ben ik daartoe schoorvoetend over gegaan.
+
+Maar al te goed ben ik mij bewust dat er aan vorm en stijl veel
+ontbreekt en dat zij flink onder handen hadden moeten worden genomen,
+alvorens zij op nieuw gedrukt en uitgegeven werden. Daartoe ontbrak
+mij de tijd. Doch ook indien ik aan het veranderen was begonnen,
+zou ik de lust niet hebben kunnen weerstaan om in menige brief wat
+uitvoeriger over verschillende punten uit te weiden en hier en daar
+onderwerpen tusschen te voegen, die in dagblad-artikelen minder op hun
+plaats waren. Daardoor zouden dan evenwel deze brieven, die nu reeds
+zulk een grooten omvang bezitten, veel te uitgebreid zijn geworden.
+
+Zooals men goede vrienden op de hoogte houdt van wat men ziet en
+ondervindt op een langdurige reis door vreemde landen, zoo schreef
+ik 's avonds, dikwijls na een vermoeienden dag, mijne wedervaringen
+neder. Geen dag ging voorbij, waarop ik niet eenige uren aan dit
+werk besteedde. Daardoor zijn het zuivere afdrukken geworden van de
+indrukken die ik ontving.
+
+Dat over de positie der vrouw in verschillende landen met voorliefde
+gewag wordt gemaakt is heel verklaarbaar. De reisgidsen en meeste
+beschrijvingen over de landen die wij bezochten, die mijne reisgezellin
+en mij in handen kwamen, spreken over de vrouwen van het land niet
+of slechts zeer oppervlakkig. Wij moesten daardoor zelf datgene
+onderzoeken, wat ons het meeste belang inboezemde. Hieruit zou al van
+zelf volgen dat dit bij het wedergeven van mijne indrukken dikwijls
+op den voorgrond moest treden, maar ook omdat wij de positie dier
+vrouwen in sommige gevallen eene verrassend gunstige vonden en in
+alle Aziatische landen "het ontwaken der vrouw", haar strijd voor
+verheffing, zoo duidelijk voor oogen zagen, kon ik mijne vreugde
+daarover in mijne brieven niet onderdrukken.
+
+Aan mijne reis door Afrika en Azië ging een zesweeksche tocht door
+Zweden en rond de Noordkaap vooraf. Ik heb gemeend ook de brieven,
+die ik daarover schreef, in dezen bundel te moeten opnemen; voor
+mij zelve toch begon daarmede mijn reis en zijn zij daarom in deze
+"Reisbrieven" te huis.
+
+
+Aletta H. Jacobs.
+
+
+
+
+
+
+HET ZESDE INTERNATIONALE CONGRES VAN DEN WERELDBOND VOOR
+VROUWENKIESRECHT.
+
+
+                                                Stockholm, 12 Juni 1911.
+
+
+I.
+
+
+Is het omdat het mooie Zweden zoo velen heeft gelokt, of moet het
+toegeschreven worden aan het niet meer te loochenen feit, dat in
+alle landen de vrouwen beginnen te ontwaken en de groote waarde van
+het kiesbiljet beginnen te beseffen en zij in deze twee-jaarlijksche
+congressen van den Wereldbond de opvoedende kracht voelen, die haar
+tot den strijd voor politieke vrijheid geschikt maakt, zeker is, dat
+nog nimmer te voren zoo vele vrouwen uit verschillende landen bijeen
+kwamen, om te hooren bespreken op welke wijze wij elkander in dezen
+strijd het best kunnen steunen en hoe de regeeringen van de landen,
+waar de vrouwen het kiesrecht hebben, ons in dezen strijd kunnen ter
+zijde staan.
+
+Met een gevoel van nationalen trots deel ik mede, dat Nederland,
+of liever de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht, met ruim veertig
+van hare leden op dit congres vertegenwoordigd is en dat deze groote
+vertegenwoordiging door de Zweedsche vrouwen en door het bestuur van
+den Wereldbond ten hoogste wordt op prijs gesteld en wij in sommige
+opzichten een zeer bevoorrechte plaats innemen. Ook de Mannenbond
+voor Vrouwenkiesrecht in Nederland is zeer waardig vertegenwoordigd
+door zijnen president, den luitenant-kolonel Mansfeldt uit Utrecht,
+en zijne beide secretarissen, de heeren Kehrer uit Gorinchem en Van
+der Mandere uit Den Haag. Verder liet de Nationale Vrouwenraad van
+Nederland zich vertegenwoordigen door hare presidente, mej. Baelde uit
+Rotterdam, die tevens presidente is van de Rotterdamsche afdeeling van
+de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht. Op voorstel van de Vereeniging
+voor Vrouwenkiesrecht zond mrs. Catt eene uitnoodiging aan den Bond
+voor Vrouwenkiesrecht, welke deze beleefdheid beantwoordde met mevrouw
+Isaachsen en mej. Boissevain als afgevaardigden te zenden.
+
+Nu ik toch over de vertegenwoordiging ben begonnen te schrijven, wil ik
+meteen mededeelen, dat 22 landen afgevaardigden zonden en dat het door
+ons allen hier betreurd wordt, dat België, op het Londensch congres
+zoo schitterende door zijn vijf bekwame afgevaardigden, thans geen
+vertegenwoordigsters zond, terwijl Italië op 't laatste oogenblik
+moest berichten, dat haar afgevaardigde door ziekte verhinderd
+was te komen. Daartegenover staat echter, dat IJsland thans drie
+afgevaardigden zond, Servië en Bulgarije goed vertegenwoordigd zijn
+en dat van Portugal een schrijven inkwam met 't verzoek zich door
+Dr. Aletta Jacobs te mogen laten vertegenwoordigen. Daar elk land
+echter zijne eigen vertegenwoordigsters moet zenden, is het verzoek
+van Portugal door het Bestuur van den Wereldbond afgewezen, doch is er
+besloten, als de statuten van de Portugeesche organisatie goedgekeurd
+zijn, dit land toch in den Wereldbond op te nemen. Ook van de vrouwen
+van Rumenië en Gallicië waren schriftelijke verzoeken ingekomen om
+zich bij den Wereldbond te mogen aansluiten.
+
+Het is van meer dan eene beteekenis, als men reeds eenige dagen vóór
+zulk een congres begint, in de stad aanwezig is en de voorbereiding kan
+gadeslaan. Nog zoo kort geleden had ik zelf zulk eene voorbereiding
+geleid, toen in 1908 in Amsterdam het congres aldaar plaats vond,
+en 't was met niet weinig genoegdoening dat ik zag, hoe het Bestuur
+in Zweden van de door ons land verstrekte aanwijzingen geprofiteerd
+heeft en met inachtneming van de voor elk land bijzondere wijzigingen,
+onze organisatie heeft gevolgd. Ook in Zweden bestond een centraal
+comité, met tal van sub-comité's, die al het werk verricht hebben en
+die ieder voor zich de hulp hebben ingeroepen van zoovele en zulke
+leden der vereeniging, die daarvoor het meest geschikt bleken.
+
+Reeds direct bij het binnenkomen van Stockholm werden de aankomenden
+verrast door een zeer groote vlag in de kleuren van den Wereldbond,
+wit met goudgeel, wapperende boven een tafel, waarachter een drietal
+dames zaten, die de gasten alle noodige inlichtingen verschaften en hen
+met het verkrijgen van bagage, omnibus of rijtuig behulpzaam waren en
+voor zoover zij zich niet van te voren door het reisbureau van een goed
+hotel hadden voorzien, hen hielpen een goed hotel of pension te vinden.
+
+In het Grand-Hotel, alwaar het hoofdkwartier gevestigd is, hebben
+honderd afgevaardigden een kamer gevonden, doch bovendien zijn in dit
+hotel vele kamers gereserveerd voor het centraalbureau, alwaar alle
+mogelijke inlichtingen verkregen kunnen worden omtrent het te houden
+congres. Verder is er een bureau voor vreemdelingenverkeer, alwaar
+alle inlichtingen omtrent uitstapjes in de omgeving van Stockholm
+en voor verdere tochten, na afloop van het congres gegeven worden;
+zijn er twee kamers, waarin de propagandamiddelen der verschillende
+landen op afzonderlijke tafels zijn uitgestald, alsmede de brochures,
+boeken en vlugschriften, die voor propagandalectuur dienst doen. Een
+kamer is gereserveerd voor de pers, een andere voor schrijfkamer
+der afgevaardigden en een heel smaakvol ingericht vertrek, met vele
+cosy-corners, geeft gelegenheid om met elkaar eens een oogenblik
+rustig te praten. Ook de vergaderingen van het congres worden in de
+feestzaal van het Grand-Hotel gehouden, alwaar 600 afgevaardigden en
+plaatsvervangende afgevaardigden een ruime zitplaats vinden.
+
+Deze feestzaal ziet er schitterend uit, nu zij is uitgedost met
+bloemen en groen, en bovendien zeer smaakvol gedécoreerd met de
+nationale kleuren, geel en blauw, dooreengevlochten met de kleuren
+van den Wereldbond, wit en goudgeel.
+
+Wanneer men de dagen vóór het congres in de vertrekken kwam, waarin
+het centraalbureau gezeteld is, dan kreeg men den indruk van in 'n
+woeligen bijenkorf aangeland te zijn, waarin enkele hoofdpersonen
+rustig en kalm doorgaan met het inschrijven van nieuwe leden, het
+uitschrijven van invitatiekaarten, het enveloppeeren van de vele
+noodige stukken voor alle afgevaardigden, het innen van contributiën
+van hen, die niet in de bevoorrechte positie verkeeren alles vrij te
+hebben, enz., terwijl tal van andere dames de steeds meer binnenkomende
+gasten van heinde en ver te woord staan, en haar, naar gelang harer
+positie in dezen bond voor de gevraagde inlichtingen verwijzen naar de
+verschillende tafels, waar zij geholpen kunnen worden. Aan alles is
+hier gedacht, niets is vergeten. De meest zorgelooze afgevaardigde,
+die tehuis alles zou hebben laten liggen, kan hier nog opnieuw van
+alles voorzien worden. Voor ons Hollanders is zeker opmerkelijk,
+hoe Zweden's aristocratische vrouwen hier zusterlijk samenwerken met
+de vrouwen uit allen rang en stand, de hoofdplaatsen overlatende aan
+diegenen, die daarvoor de meeste geschiktheid bezitten. Onder de drie
+dames in het tentje aan het station was een van Zweden's vrouwen uit
+de hoogste kringen, die zich niet te voornaam vond onze handtasschen
+onmiddellijk over te nemen, ze naar het gereed staande rijtuig te
+brengen en ons welkom te heeten in Zweden's hoofdstad.
+
+Maar nog in een ander opzicht steekt dit congres schitterend af bij
+dat, hetwelk drie jaar geleden in Amsterdam werd gehouden. Stuitten
+in Amsterdam al onze pogingen af om op de een of andere wijze voor
+onze buitenlandsche gasten een officieele ontvangst van de stad te
+verkrijgen, weigerde men daar zelfs om, zooals bij zulke gelegenheden
+gebruikelijk is, de gasten op het stadhuis te ontvangen, als wij
+alle daarvoor te maken onkosten op ons namen, hier in Stockholm
+heeft de gemeenteraad het centraal-comité gesteund met 3000 kronen
+om daarvoor allen gasten 'n uitstapje naar een van Stockholm's
+mooie omgevingen te bereiden, ontving elke vreemdelinge een keurig,
+in wit met goud gedrukt en gebonden boekje, waarin een platte grond
+van Stockholm, tal van mooie stadsgezichten en eene verhandeling
+van alle wetenswaardigheden op sociaal en wetenschappelijk gebied,
+namens de stad Stockholm cadeau. De burgemeester van Stockholm, Carl
+Lindhagen, wij wisten het reeds allen vóór wij in Zweden aankwamen,
+is dan ook een groot voorstander van de zaak, waarvoor wij hier bijeen
+zijn en een oprecht vriend der vooruitstrevende vrouwen. Teekent hem
+dat niet genoeg als een supérieur mensch?
+
+Den Vrijdagavond, aan het congres voorafgaande, was onze presidente,
+mrs. Carrie Chapman Catt, die (dit ter geruststelling van hare
+talrijke vrienden) er sterker en gezonder uitziet dan ooit te voren,
+reeds met de leden van het Bestuur van den Wereldbond bijeen, om eene
+voorafgaande bestuursvergadering te houden en den daaropvolgenden
+Zaterdagavond had eene vergadering plaats van het algemeen bestuur,
+bestaande uit de zeven bestuursleden van den Wereldbond en alle
+presidenten van de aangesloten landen, die ex-officio vice-presidenten
+van het Bestuur van den Wereldbond zijn. In deze vergaderingen werden
+alle huishoudelijke zaken besproken, zaken die beter zijn voorloopig
+nog niet door de pers wereldkundig te worden. Deze beide vergaderingen
+werden in den prachtigen salon van de presidente gehouden; het
+huiselijk karakter werd er van verhoogd, doordat onderwijl, door
+eenige gedienstige geesten, verfrisschende dranken, sandwiches en
+gebakjes werden aangeboden.
+
+Zaterdagmiddag werd reeds voor tal van genoodigden een schitterende
+tea gehouden, op uitnoodiging en ten huize van de weduwe van
+Zweden's grooten physioloog, prof. Holmgren. Deze oude dame en
+hare tal van gehuwde dochters, zijn zulke groote voorstandsters van
+vrouwenkiesrecht, dat zij zich, totdat deze zaak voor Zweden's vrouwen
+een opgeloste kwestie zal zijn, aan niets anders op maatschappelijk
+gebied wijden, en hare groote krachten, energie en geld geheel ten
+dienst dezer beweging gebruiken. Holland riep bij deze oude dame
+aangename herinneringen wakker, omdat zij vroeger dikwijls met haar
+man in Utrecht de gast van onzen onsterflijken Donders was geweest.
+
+Voorafgaande aan het congres en daarmede niet samenhangende, doch
+voor duizenden, vreemdelingen zoowel als Zweden, een waar geestelijk
+genot, was de preek van dominee Anna Howard Shaw, Zondagmiddag half
+drie in de Gustav Wasa kerk te Stockholm gehouden. Deze enorm groote
+kerk was van boven tot onder met een dichtopeengepakte menschenmassa
+gevuld; tusschen de stoelen, in de midden- en zijgangen, op alle
+treden van de trappen, die naar de galerijen leiden, en zelfs in
+de vensternissen hadden zich de toehoorders opeengepakt. Gedurende
+de preek van reverend Shaw, die meer dan een uur duurde, bleef
+die menigte in ademlooze stilte geboeid. Die ontzaglijke menigte
+inspireerde haar gewis, want na afloop hoorde men van alle kanten,
+"nooit te voren heeft zij zoo goed gesproken". De Gustav Wasa kerk
+is de grootste protestantsche kerk in Stockholm, de staatskerk. De
+aanwezige predikanten waren zoo voldaan over het gehoorde, dat zij
+na afloop het centraal-comité hunne tevredenheid betuigd hebben en
+zeiden er trots op te zijn, dat zij zulk eene vrouw het verkondigen
+van Gods woord in hunne kerk niet geweigerd hebben.
+
+Zondagmiddag waren weder tal van tea's georganiseerd, werden er
+bezoeken gebracht aan het vondelingengesticht en vele musea en
+desavonds gaf mevrouw Nordenson, de presidente van het ontvangstcomité
+een schitterend avondfeest in een van de zalen van het restaurant
+Rozenbad.
+
+Hedenochtend, precies klokke tien, liet de presidente den hamer
+vallen en vingen de zittingen aan. De ochtendvergadering was geheel
+gewijd aan voorbereidende werkzaamheden. Zoo werd onze landgenoote
+mej. Martine Kramers aangesteld, om al het gesprokene voor de alleen
+Fransch sprekende landen, onmiddellijk in het Fransch te vertalen, en
+mevr. Lindemann uit Stuttgart, om alles in het Duitsch weer te geven,
+voor die afgevaardigden, die alleen Duitsch spreken. Door eene der
+Amerikaansche afgevaardigden werd den Wereldbond een zeer mooie hamer
+aangeboden, die gezonden was door de vrouwen van den staat Washington,
+die daarmede een bewijs van dank aan den Wereldbond betuigden voor de
+hulp haar verleend bij het herwinnen van haar politieke rechten, den
+8en Nov. 1910. Ik schrijf "herwinnen", omdat de vrouwen van den staat
+Washington, zoolang het een Territorium was, gelijke politieke rechten
+met de mannen bezaten, doch toen het in 1890 tot staat werd verheven,
+hare politieke rechten verloren. Twintig jaren van hardnekkigen strijd
+heeft het dezen vrouwen gekost, om die rechten te herwinnen.
+
+Onder de Finsche afgevaardigden waren tal van
+vrouwen-parlementsleden. Hadden wij in vorige congreszittingen
+dikwijls het voorrecht, afgevaardigden met politiek stemrecht en
+zelfs vrouwen-gemeenteraadsleden in ons midden te hebben, hier
+tellen wij voor het eerst regelrechte parlementsleden onder onze
+medewerksters. Dat dezen, toen haar namen van de rol der afgevaardigden
+werden opgelezen, met de bijvoeging M.P. (member of Parliament,
+volksvertegenwoordigster), met groot enthusiasme ontvangen werden,
+is te begrijpen.
+
+De regeering van Noorwegen had de eenige vrouwelijke
+volksvertegenwoordigster van dat land, Anna Rogstad, als
+regeeringsafgevaardigde gezonden, maar daar zij op dit oogenblik in
+Noorwegen in het parlement aanwezig moet zijn, zond zij dr. Christine
+Bonnedy als haar plaatsvervangster.
+
+Hedenmiddag om 2.30 had de feestelijke opening van het congres
+plaats in de groote zaal van de Koninkl. Academie voor muziek. De
+regeering van Zweden, die eene uitnoodiging had ontvangen
+tegenwoordig te zijn, beantwoordde die beleefdheid door den
+minister van Buitenlandsche Zaken, graaf Taub, in ons midden
+te zenden. Deze conservatieve minister had zich bij het pas
+behandelde en gevallen vrouwenkiesrecht-wetsontwerp doen kennen
+als een groot tegenstander. Niet weinig getuigt het voor den inhoud
+van het openingswoord van de presidente, mrs. Chapman Catt, dat een
+schitterende rede was, zooals wij van deze vrouw gewoon zijn, en van
+al het gehoorde en geziene in deze bijeenkomst, dat de minister na
+afloop zich naar het podium begaf, mrs. Catt de hand drukte en haar
+de verzekering gaf, dat hij in dezen éénen middag van tegenstander
+voorstander was geworden.
+
+Het groote evenement van dezen middag was het aanbieden van een
+prachtige witte banier, met goud geborduurd, aan den Wereldbond
+voor Vrouwenkiesrecht. De Wereldbond heeft nu zijn eigen banier,
+die voortaan bij alle congressen op het podium zal prijken. Door
+zes meisjes-studenten in hare studenten-uniform, werd de banier
+binnengedragen, gevolgd door een koor van dertig meisjes, die het
+Zweedsche vrouwen-vrijheidslied zongen.
+
+Door den president en leider der federatie van liberale politieke
+partijen in Zweden, den heer Beckmann, lid van het parlement, werden
+de vrouwen aangespoord voort te gaan te agiteeren, omdat hetgeen zij
+beoogen niet alleen den vrouwen, maar allen landen ten goede zal komen,
+en werd de verzekering gegeven, dat de liberale politieke partijen
+in Zweden niet zullen rusten, vóór dat de Zweedsche vrouwen volkomen
+gelijke politieke rechten als de mannen verkregen hebben.
+
+Hedenavond om 8 uur zal een groot feest gegeven worden in de zeer
+groote ontvangstzaal van het Grand Hotel, waar een paar duizend
+personen ontvangen kunnen worden. In aangrenzende vertrekken
+zullen buffets met ververschingen zijn, om den inwendigen mensch te
+versterken. Wat verder voor verrassingen nog te wachten zijn, hoop
+ik in een volgend schrijven mede te deden.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+Moest ik mijn vorigen brief eindigen toen pas den eersten dag van
+het congres afgeloopen was, dezen kan ik nu gebruiken om na afloop
+een overzicht te geven van het geheel. Niet in alle détails van de
+discussiën behoef ik nu af te dalen, maar in groote trekken kan ik
+mededeelen, over welke onderwerpen de discussiën geloopen hebben,
+welke resultaten die gehad hebben en door wie er in hoofdzaak aan werd
+deelgenomen. Over de feestelijkheden kan ik nu een overzicht geven,
+zonder bij alles in den breede stil te staan. Dit neemt toch niet
+weg, dat ik alle feestelijkheden even de revue laat passeeren en de
+voornaamste punten aanstip.
+
+Zoo was Maandagavond, den openingsavond van het congres, allen leden
+een feest aangeboden in de ontvangstzaal van het Grand Hôtel Royal,
+waar, ook al weder evenals in Amsterdam, eene cantate voor dit doel was
+samengesteld, die gecomponeerd was en geleid werd door de 70-jarige
+Elfrida Andree. Door de oude mevrouw Holmgren werd dien avond de
+welkomstgroet uitgesproken in vier verschillende talen.
+
+De Dinsdagavond mag geen feestavond genoemd worden, omdat dien
+avond eene groote openbare vergadering gehouden werd in het
+Operagebouw. Hoewel 't geen feestavond was, geloof ik toch, dat er
+dien avond meer geestelijk genot gesmaakt werd, dan op een der andere
+avonden. Door mrs. Chapman Catt werd de vergadering geleid en werden
+de zes verschillende spreeksters bij het publiek geïntroduceerd. Dit
+geschiedde op de haar eigen gepaste geestige, soms guitige wijze,
+die ook niet weinig trots inhield om op één avond in een zoo ver
+afgelegen land, zes zulke vrouwen, als deze zes spreeksters waren,
+bij het publiek te kunnen inleiden. Terecht werd de vraag in een der
+couranten geopperd, welke internationale mannenvereeniging kan op
+één avond met zes zulke sprekers uitkomen?
+
+Het eerst gaf zij het woord aan Helene Westermarck, uit Finland. Wie,
+die een beetje in de wetenschappelijke wereld bekend is, is deze naam
+niet eigen als van een goeden bekende. Hare ethnologische werken,
+vooral haar werken over "het huwelijk bij alle volkeren", hebben
+haar een onsterflijken naam bezorgd. Helene Westermarck sprak in het
+Fransch. Meesterlijk is zij die taal machtig. Na eene uiteenzetting
+van den toestand der vrouwen in Finland, met nadruk wijzende, hoe
+die verbeterd werd sedert de vrouwen aldaar alle politieke rechten
+bezitten, spoorde zij de tallooze menigte aan, om niet den strijd op te
+geven, alvorens de vrouwen in alle landen van de bevoogding der mannen
+bevrijd waren. Een eerbiedige hulde bracht zij aan al die vrouwen,
+die, ieder in eigen land, den moed hebben getoond, dezen strijd aan
+te binden en voor bespotting, verguizing en verkeerde beoordeeling
+niet teruggeweken zijn.
+
+Na haar kwam de ook in ons land alom bekende en geliefde Rosika
+Schwimmer aan het woord. Zij bracht met haar luimige speech alle
+aanwezigen telkens in een uitbundig gelach. Zij begon met het verhaal,
+dat ganzenhoeders beweren, dat, wanneer zij de ganzen een zekere
+grens niet willen laten overschrijden, zij dan een lijn trekken bij
+die grens; de ganzen zullen dan nimmer over die lijn gaan. De vrouwen
+vergeleek zij bij zulke ganzen. De mannen hadden voor haar een lijn
+getrokken, waar het politieke leven begint en tot voor niet heel lang
+hebben de vrouwen gemeend, die lijn niet te mogen overschrijden. De
+reden, die de mannen daarvoor opgeven, komt in hoofdzaak daarop neer,
+dat in de politiek het rijk der logica heerscht en dat vrouwen niet
+logisch kunnen denken. Daarom hebben vrouwen eeuwen lang den kop
+omgedraaid, zoodra ze aan de lijn kwamen, waar het rijk der mannen,
+dat der politiek begint; in de laatste decennia evenwel hebben sommige
+vrouwen den hals gerekt en eens over die lijn gekeken en gezien wat
+daar in dat mannenrijk voorvalt. Spreekster behoorde ook tot die
+nieuwsgierigen en nu toont zij met verschillende voorbeelden aan, wat
+mannenlogica beteekent. Onbedaarlijk was het lachen toen zij vertelde
+hoe o.a. in een canton in Zwitserland niet alleen de onderwijzeres
+voor hetzelfde werk minder betaald wordt dan de onderwijzer, maar,
+daar bij het salaris ook begrepen is, jaarlijks een zekere hoeveelheid
+voeder voor de koe, die elke onderwijzer en onderwijzeres ontvangt
+bij de aanstelling, de koe van de onderwijzeres slechts het halve
+rantsoen krijgt van de hoeveelheid, die de koe van den onderwijzer
+ten deel valt.
+
+Na Rosika Schwimmer sprak Selma Lagerlöv. Deze pas met den Nobelprijs
+voor letterkunde begiftigde vrouw, met een allerinnemendst, vriendelijk
+gelaat, eene feministe pur sang, schetste de vrouw in het gezin,
+beschreef den toestand in de gezinnen, waar de huisvrouw en moeder
+gemist moet worden, en vroeg den mannen, hoe zij ooit hebben kunnen
+meenen, dat het groote gezin van den staat goed beheerd kan worden,
+wanneer de vrouwen daar tot medezeggenschap niet worden toegelaten.
+
+Wij hadden reeds vernomen hoezeer deze Zweedsche schrijfster door haar
+landgenooten vereerd wordt, en vooral, hoe lief het Zweedsche volk
+haar heeft; nu waren wij getuigen, hoe in de overvolle operazaal,
+waar op de gaanderijen het Zweedsche volk dicht opeengepakt zat en
+stond, de geliefde landgenoote werd toegejuicht, welk een storm van
+enthousiasme zij wist op te wekken.
+
+Toen werd het woord verleend aan mevr. Philip Snowden, Engeland's
+groote redenaarster. Het is moeilijk te zeggen, wat bij deze spreekster
+het meest geroemd moet worden, de inhoud van haar speech of de wijze,
+waarop die werd voorgedragen. Ook zij eindigde met hulde en dank te
+brengen aan de pioniers in dezen strijd.
+
+Dr. Anita Augspurg, uit Duitschland, bepleitte het kiesrecht voor
+de vrouw op practische gronden. In Duitschland bleken er, na de
+laatste volkstelling, van de 30 millioen vrouwen, die dat land telt,
+10 millioen vrouwen te zijn, die in eigen onderhoud voorzien. Trekt
+men van die 30 millioen alle meisjes en oude vrouwen af, dan blijkt,
+dat meer dan de helft van alle vrouwen productieven arbeid verrichten,
+en deze allen kunnen in de tegenwoordige omstandigheden, de tijd der
+sociale wetgeving, niet langer zonder invloed op de regeering blijven.
+
+Tenslotte sprak reverend Anna Howard Shaw. Allen, die deze vrouw
+eens hebben hooren spreken, weten, dat het weergeven van den inhoud
+harer rede tot de onmogelijkheden behoort. Ik zal het ook niet
+beproeven. Zij sprak over het gebrek aan logica bij de mannen, en
+bouwde hare satirieke rede op over het feit, dat de mannen overal de
+vrouw de plaats willen aanwijzen, die zij moeten innemen, omdat God
+de vrouw voor die plaats zou hebben bestemd. Als dat zoo was, zegt
+rev. Shaw, dan zou God zelf er wel voor zorgen, dat zij binnen de
+grenzen bleef, waarvoor Hij haar bestemd had. Een hen is niet bestemd
+te zwemmen, daarom heeft zij ook geen zwemvliezen gekregen; nu zou
+het toch te dwaas zijn, om een wet te maken, waarbij hennen verboden
+werd te zwemmen. Zoo doen de mannen echter met de wetten voor de
+vrouwen. Gedurende geruimen tijd hield zij de hoorders geboeid en aan
+het slot werd zij van alle plaatsen met zakdoeken toegewuifd en dankte
+men haar door onder daverend applaus van de zitplaatsen te rijzen.
+
+Het was een in elk opzicht vruchtbare avond voor de propaganda van
+het kiesrecht voor de vrouw; zeer zeker was er dien avond niemand
+in de zaal, die niet van de noodzakelijkheid van de invoering ervan
+overtuigd werd.
+
+Woensdagavond was den talrijken vreemdelingen een feest bereid in
+Skansen, het openluchtmuseum en de bekende uitspanningsplaats van
+Stockholm. Ook dit was niet geheel een feestavond, omdat er om 7 uur
+eerst van twee spreekgestoelten de steeds talrijke bezoekers op een
+mooien zomeravond, werden toegesproken.
+
+Onder de spreeksters was mevr. Drucker, uit Amsterdam, die haar rede
+over vrouwenarbeid in het Fransch uitsprak. Het was daar 'n recht
+genoeglijk feest, waarvan de gezelligheid verhoogd werd door de vele
+vrouwenstudenten, die ons op hun vele studentenliederen vergastten.
+
+Vrijdagavond gaf de Nationale Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht
+in Zweden een diner in Hasselbacken en Zaterdagavond de afdeeling
+Stockholm in Saltsjöbaden.
+
+Bij het eerste diner zat niet alleen de burgemeester van Stockholm,
+Carl Lindhagen, aan, maar ook de bisschop van de Luthersche kerk,
+baron Carl Bonde, benevens vele andere hooggeplaatste mannen, die
+aan de uitnoodiging gevolg hadden gegeven.
+
+De bisschop opende de rij der sprekers en bleek een groot voorstander
+van vrouwenkiesrecht te zijn. Het was zijn diepgevoelde overtuiging,
+dat de tijd daarvoor reeds lang gekomen was en dat de regeeringen met
+deze hervorming in geen enkel land te vroeg, doch in veel landen wel
+te laat kunnen komen, Nederland behaalde dien avond een groot succes,
+doordat mevr. Goudsmit, die namens de Nederlandsche delegatie de
+tafelspeech hield, dit op zoo onverbeterlijke wijze deed, dat algemeen
+de meening werd uitgesproken, dat de Hollanders, als altijd op zulke
+congressen, de eer van hun land meesterlijk wisten op te houden.
+
+Van het diner in Saltsjöbaden zal ik niets zeggen, maar ik moet even
+aanstippen den heerlijken terugtocht door de Saltsjön, de baai van de
+Baltische Zee. In drie booten werden de talrijke gasten om elf uur 's
+avonds huiswaarts gebracht. Een fantastisch, mooi avondlicht bescheen
+de, aan weerszijden met mooie villa's bebouwde, oevers. Het was een
+van die mooie, zoele zomeravonden, waarop een ongeveer anderhalf uur
+lange tocht op het water in een schilderachtig, mooie omgeving, een
+eenig genot is. Ook Zondag was het weder buitengewoon mooi, en waren
+er nog ruim 300 gasten, die, blijkbaar onvermoeid, nog deelnamen aan
+den boottocht naar het kasteel Gripssholm. Bij dezen tocht maakten
+wij kennis met de rivier Älar, en werden wij in drie uren langs een
+hoogst schilderachtigen weg naar het doel onzer reis gebracht.
+
+Dat de vele Hollandsche vertegenwoordigsters zich hier bij al deze
+gelegenheden amuseerden en den vroolijken kant van onzen volksaard
+toonen, is door de ons steeds omzwervende verslaggevers der couranten
+niet onopgemerkt gebleven. Een der Zweedsche hoofdbladen berichtte
+althans, dat de aanwezige Hollandsche dames het levendigste en
+vroolijkste van allen en vlug als kwikzilver zijn.
+
+Buiten de genoemde feestelijkheden gaven bovendien nog vele private
+familiën diners, teas en recepties, waarbij soms 75 gasten tegelijk
+werden uitgenoodigd.
+
+Wij mogen hier niet verzuimen bij te voegen, dat op geheel onofficieele
+wijze de Nederlandsche gezant, baron Van Welderen Rengers, en zijn
+vrouw, alle Nederlandsche vertegenwoordigers eene uitnoodiging voor
+een tea ten zijnen huize zond, waaraan door de meesten onzer is
+gevolg gegeven.
+
+Van de vele werkzaamheden, die gedurende deze week verricht werden,
+wil ik de voornaamste alleen vermelden. Het waren voornamelijk de
+bespreking van verschillende vragen. De eerste was: Hoe kunnen de
+vrouwen, die het kiesrecht reeds bezitten, beter dan tot nu toe, hare
+nog politiek onmondige zusters materiaal voor propaganda bezorgen,
+valsche courantenberichten over hare handelingen tegenspreken, en de
+internationale vrouwenkiesrechtbeweging steunen?
+
+Fröken Vera Hjelt, de bekende inspectrice van den arbeid, uit Finland,
+gaf als haar meening te kennen, dat de vrouwen-parlementsleden na
+korte tusschenruimten een rapport moeten opmaken van alles wat door
+vrouwen-parlementsleden in hun respectieve parlementen is voorgesteld,
+op welke wijze het verdedigd werd en hoe die vrouwen spraken en
+stemden over voorstellen, door anderen ingediend. Zij zelf had zulk
+een rapport samengesteld over den parlementairen arbeid der vrouwen
+in Finland, gedurende de jaren 1907-1911. Dit rapport stelde zij ten
+dienste van de internationale beweging.
+
+Door Nederland werd, bij monde van mej. J. C. van Lanschot
+Hubrecht, voorgesteld, om, wanneer er in een land een wetsontwerp
+voor vrouwenkiesrecht in het parlement aanhangig is, dat dan de
+vrouwen, die het kiesrecht bezitten, hun respectieve regeeringen
+zullen verzoeken om, evenals de regeering van Australië tegenover
+Engeland heeft gedaan, van regeering tot regeering, de gevolgen van
+de invoering van vrouwenkiesrecht in dat land mede te deelen.
+
+De vraag: Door welke werkwijze heeft men het snelste het doel bereikt
+en werd de propaganda het best gediend? gaf velen gelegenheid tot
+discussie. Het behoeft niet gezegd te worden, dat Engeland hierbij
+op de militante strijdwijze wees, die de Engelsche vrouwen nu weldra
+het kiesrecht zal bezorgen, terwijl van alle andere zijden op zachtere
+werkmethoden werd aangedrongen, doch bijna allen de overtuiging waren
+toegedaan, dat de propaganda moet gebracht worden naar buiten en zich
+niet moet beperken binnen vergaderzalen.
+
+Over de vragen: Welk politiek werk hebben de vrouwen gedaan, in de
+landen, waar zij het kiesrecht bezitten? In welke verhouding staan
+zij tot de politieke partijen? Hoe worden zij door de politieke
+partijen behandeld? Welken raad hebben zij andere landen te geven? werd
+natuurlijk alleen het woord gevoerd door de vrouwen, die het kiesrecht
+bezitten, en vooral door de aanwezige parlementsleden uit Finland.
+
+Na de beantwoording van de eerste vragen was de unanieme raad,
+dat de vrouwen, als zij het kiesrecht krijgen, zich voegen bij de
+bestaande politieke partijen der mannen, doch, dat zij daarnaast
+een of meer politieke vrouwenvereenigingen moeten, vormen, om de
+bijzondere belangen der vrouwen te behartigen. Eerst als in de landen
+volkomen gelijkstelling voor de wet van man en vrouw bereikt is,
+kunnen politieke vrouwenvereenigingen misschien overbodig worden;
+zoolang de gelijkstelling nog niet bestaat, moeten zij in het leven
+geroepen en in stand gehouden worden.
+
+Bij de vraag, op welke wijze kan de meeste invloed op leden van
+het parlement uitgeoefend worden? gaf Engeland weder als zijn
+meening te kennen en wist dit meesterlijk te verdedigen, dat men
+de parlementsleden nimmer moest helpen in de Kamer te komen, want
+dankbaarheid kent zoo'n lid niet; maar, dat men de tegenstanders wel
+moest tegenwerken bij de verkiezingen, want vrees voor de tegenwerking
+der vrouwen werkt het best. Zweden wilde heel goedig de beloften
+van candidaten gelooven, en voor die het meest beloofden, het hardst
+loopen. Toch hebben de Zweedsche vrouwen bij de laatste verkiezing
+een invloedrijken tegenstander gewipt, door den heelen dag in zijn
+district met een grooten wagen rond te rijden, die geheel beplakt
+was met groote woorden: "Kiest mijnheer X. vooral niet."
+
+Geen enkele vraag bracht echter zoovele tongen los als die: "Wat
+moet de verhouding zijn van de vrouwenkiesrechtvereenigingen tot
+de politieke partijen in hun land, daar waar zij het kiesrecht nog
+moeten veroveren?"
+
+Eenstemmig was men van meening, dat elke vereeniging van
+vrouwenkiesrecht een volstrekt neutraal karakter moet dragen, vrouwen
+van alle politieke, godsdienstige en maatschappelijke overtuiging
+in zich moet kunnen opnemen en geen enkele politieke partij eenige
+voorkeur moet toonen.
+
+Nadrukkelijk werd er door de politiek ontvoogde vrouwen op gewezen,
+dat men nog nergens het kiesrecht verkregen heeft van eene partij,
+doch, dat het altijd overtuigde mannen uit de verschillende partijen
+geweest zijn, die de invoering hebben mogelijk gemaakt.
+
+Men was het er echter heelemaal niet over eens of niet de vrouwen
+individueel zich bij de bestaande politieke partijen moesten aansluiten
+en daar invloed trachten te verkrijgen. Werden aan den eenen kant
+de vrouwen-leden van politieke partijen als gevaarlijke mede-leden
+der vrouwenkiesrechtvereenigingen voorgesteld, omdat zij op een
+gegeven oogenblik 't partijbelang boven het belang der gemeenschap,
+dat snelle invoering van vrouwenkiesrecht eischt, zouden stellen,
+aan den anderen kant wees men juist op den invloed, die men op de
+mannen kon uitoefenen als mede-leden van een politieke partij, als
+de vrouwen maar wisten en nooit vergaten, dat vrouwenkiesrecht boven
+elk partijbelang moest gaan. Ook verkreeg men daardoor het voordeel,
+dat de mannen zich al vast begonnen te gewennen aan het medespreken
+der vrouw over politieke vraagstukken.
+
+Het volgende congres zal in 1913 in Boedapest gehouden worden, doch
+er zal, indien Weenen dat verlangt, een klein na-congres, bestaande
+in een reeks van openbare vergaderingen in Weenen aan verbonden
+worden. Gedurende de zittingen van het congres kwam de mededeeling,
+dat in Zweden een Mannenbond voor Vrouwenkiesrecht was opgericht,
+met aanvankelijk 40 leden, en den leider der liberale federatie en
+lid van het parlement, den heer Beckman, als president.
+
+Tevens werd medegedeeld, dat de bestaande mannenbonden zich
+internationaal verbonden hebben tot 'n Internationalen Mannenbond,
+die de vrouwenvereenigingen op alle wijzen hoopt te helpen.
+
+Op verzoek van de Bulgaarsche delegatie werd aan de regeering van
+Bulgarije 'n schrijven gericht, om bij de herziening van de Grondwet,
+waarmede 23 Juni 1911 zal worden aangevangen, den vrouwen van Bulgarije
+het kiesrecht, waarom zij vragen en waarvoor zij strijden, te willen
+verleenen.
+
+Ook aan de regeering van Portugal werd het verzoek gericht, om
+alle andere vrouwen van Portugal, evenals dr. Angelo, politiek te
+ontvoogden.
+
+Een voorstel, om een internationale deputatie naar minister Asquith
+te zenden, werd onder groote hilariteit afgestemd.
+
+Maandag gaan nog vele leden een tocht naar Upsala ondernemen, waarvoor
+een extra-trein is afgehuurd. Daar zullen zij door de aldaar bestaande
+afdeeling van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht worden ontvangen, en
+den geheelen dag haar gasten zijn. Dinsdag zal de laatste vergadering
+van het uitvoerend bestuur (de bestuursleden met de presidenten der
+aangesloten landen) plaats vinden en daarna vertrekken de meesten
+weder naar hun landen of gaan nog uitstapjes in Zweden maken, om de
+eigenaardige schoonheid van dit land nader te leeren kennen.
+
+Namen in 1906 in Kopenhagen nog geen politiek ontvoogde vrouwen aan
+het congres deel, bij het congres, in 1908 te Amsterdam gehouden,
+waren reeds vrouwen uit Finland, Noorwegen en Australië aanwezig,
+die het politieke kiesrecht bezitten. In Londen waren in 1909 eenige
+leden van gemeenteraden en zelfs eene vrouwelijke wethouder onder
+de gedelegeerden, doch nu, in 1911, telde het congres reeds vele
+vrouwen onder de afgevaardigden, die in hun land lid van het parlement
+zijn. Een volgend congres moet ten minste een vrouwelijke minister
+brengen, wil de climax voortgaan. Professor Reuterskjöld, in Zweden,
+die van meening is, dat de vrouwenkiesrechtbeweging reeds lang haar
+hoogtepunt bereikt heeft en in alle landen in kracht en omvang afneemt,
+zal zeker door dit congres wel van zijne kortzichtigheid overtuigd
+zijn geworden.
+
+
+
+
+
+
+NAAR DALECARLIË.
+
+
+Mijne beide reisgezellinnen, die met mij de reis van Holland naar
+Zweden maakten, en ik, kwamen spoedig tot de ontdekking, dat wij
+de week, die wij reeds vóór het congres van den Wereldbond voor
+Vrouwenkiesrecht in Zweden doorbrachten, moesten benutten om de verder
+afgelegen provinciën van Zweden te bezoeken, omdat wij gedurende de
+congresweek genoeg gelegenheid hadden van Stockholm en de naaste
+omgeving te genieten, en wij direct na het congres eene reis door
+Lapland en een tocht om de Noordkaap op ons program hadden. Wij kwamen
+overeen, om naar Dalecarlië te gaan, om daar de schoone natuur, de
+Zweedsche origineele kleederdrachten en het Zweedsche boerenleven
+met eigen oogen te aanschouwen. Het lezen van de boeken van Zweden's
+grootste romanschrijfster, Selma Lagerlöf, de in Stockholm overal
+uitgestalde plaatjes en prentbriefkaarten van Dalecarlië's bevolking
+en de reclame, die er door de bureaux voor vreemdelingenverkeer van
+dit deel van Zweden gemaakt wordt, spoorden ons niet weinig tot dit
+bezoek aan. Daar wij eerst den avond vóór Pinksteren in Stockholm
+aankwamen en men ons inlichtte, dat vooral de Zon- en feestdagen in
+Dalecarlië voor vreemdelingen interessant zijn, omdat dan alle boeren
+en boerinnen in hunne veelkleurige Zondagscostuums zijn en in hunne vol
+menschen geladen booten en bontgekleurde wagentjes naar de kerken gaan,
+besloten wij zoo spoedig mogelijk naar Rättvik, de meest aanbevolen
+plaats, af te reizen. De afstand van Stockholm naar Rättvik is slechts
+262 kilometer; wij dachten dus den eersten Pinksterdag, in den loop van
+den dag, daarheen te vertrekken. Toen wij echter Zondagsochtends in het
+Grand-Hôtel de noodige inlichtingen inwonnen, bleek al heel spoedig,
+dat wij dien dag Rättvik niet meer konden bereiken, omdat de eenige
+doorgaande trein des morgens om 10.20 van Stockholm vertrekt. Alleen
+indien wij bereid waren met den nachttrein te gaan, zouden wij er
+nog den tweeden Pinksterdag vroeg kunnen aankomen. Wij bleven toen
+maar den eersten Pinksterdag in Stockholm en vertrokken den tweeden
+'s ochtends om 10.20. Wel had de portier van het Grand-Hôtel ons
+zoo terloops gezegd, dat wij 's avonds om 6.40 in Rättvik aankwamen,
+doch dat hadden wij voor een vergissing gehouden. Het was immers een
+sneltrein waarmede wij gingen, dat was ons herhaaldelijk verzekerd,
+en hoe zou die dan meer dan acht uur kunnen zoekbrengen op een traject
+van 262 kilometer.
+
+De Zweedsche spoorwegen wisten dit echter klaar te spelen. Hoewel
+wij van Stockholm naar Upsala, ruim 60 kilometer, in ongeveer vijf
+kwartier aflegden, besteedden wij inderdaad meer dan zeven uur voor de
+overblijvende 200 kilometer. Na elken kilometer hield de trein stil;
+geen dorpje of gehuchtje mochten wij passeeren, en het oponthoud was
+somtijds lang genoeg, om van de meestal schilderachtige omgeving even
+een paar fotografische opnamen te maken. Het was evenwel dikwijls
+moeilijk om uit te vinden, hoe lang het oponthoud in de verschillende
+stations was, want wij hadden geen goeden reisgids van Zweden kunnen
+bemachtigen. De eerste, dien men ons in de handen gestopt had,
+bleek een verouderde gids te zijn, en de tweede bleek een opgave van
+alle hotels, tot zelfs van die in de kleinste dorpjes van Zweden,
+te bevatten. Wel sprak eene der reisgezellinnen Deensch, maar voor
+deze mystificatie had zij ons toch niet kunnen behoeden en ook de
+vriendelijke hoofdconducteur, die in den trein alle moeite deed om
+ons de noodige inlichtingen te verschaffen, werd door onze Deensch
+sprekende vriendin slechts ten halve verstaan.
+
+Dat reizen in een land, waarvan men de taal niet kent, bracht ons
+reeds spoedig kleine teleurstellingen. In Krylbo, waar wij tegen ruim
+één uur aankwamen, werd ruimschoots tijd gegeven, om aan het buffet
+van het stationrestaurant een middagmaal te bemachtigen. Maar daar
+wij niet verstonden, wat de conducteur ons mededeelde, begrepen wij
+eerst later, waarom alle medereizigers waren uitgestapt. Toen spoedden
+ook wij ons naar de welvoorziene tafels van de restauratiekamer, om
+voor de eerste maal nu eens op zijn Zweedsch te eten. Van bediening
+was namelijk geen sprake, elkeen voorzag zich van een bord, die op
+hooge stapels aan de hoeken der tafel stonden, nam zich vork en mes,
+en laadde toen van de vele gerechten visch, vele soorten warm en
+koud vleesch, allerlei groenten, etc. op zijn bord, wat hem of haar
+het meest aantrok. Dan nam men aan een van de lange, of een kleine
+tafel plaats en trachtte zoo snel mogelijk de grootste hoeveelheid
+naar binnen te werken. Uit een hygiënisch en vooral ook uit een
+aesthetisch oogpunt zijn deze soort Zweedsche maaltijden niet voor
+navolging aan te bevelen. Hadden wij tijd genoeg gehad om dat diner
+wat minder gehaast te nemen, dan zoude voorzeker de prijs, die er voor
+betaald moest worden, bespottelijk laag geweest zijn; nu wij echter
+achterna tot de slotsom kwamen, dat wij door dit eerste experiment
+wel veel geleerd, doch niet veel substantieels ontvangen hadden, was
+de prijs van 1 1/2 kroner, ongeveer een gulden, toch nog hoog genoeg.
+
+Een tweede tegenvallertje wachtte ons. Tot Krylbo waren wij op de lijn
+der staatsspoorwegen en tot zoover liep mijne kaart. De andere dames
+bezaten een kaart, die direct tot Rättvik ging. Van Krylbo tot Rättvik
+moest ik dus een plaatskaart bijnemen. De stationschef verstond een
+beetje Duitsch en was goedmoedig genoeg om den trein nog een minuutje
+langer te laten wachten en mij eerst van een verder plaatskaartje te
+voorzien, waarvoor ik 4 1/2 kr. moest betalen. Toen de trein echter
+in vollen gang was, beduidde de conducteur ons, dat mijn kaartje naar
+Insjön voerde, een ander dorpje aan het meer Siljan, doch vanwaar ik
+'s avonds niet meer naar Rättvik kon komen. Met Deensch, met Duitsch,
+met Engelsch en met Fransch brachten wij den conducteur aan het
+verstand, dat ik toch naar Rättvik zou reizen, het mocht kosten wat
+het moest. Later op den middag kwam hij, vergezeld van een Zweedsch
+gentleman, die hij uit een ander coupé had gehaald, weer bij ons
+terug en met dezen vriendelijken man als tolk werden wij het spoedig
+eens. Ik kon medegaan naar Rättvik en de daar aangestelde stationschef,
+die goed Duitsch sprak, zou voor ons de zaak wel verder in orde maken.
+
+Wat moeten Engelschen en Amerikanen, die in den regel maar één taal
+kennen, zich toch dikwijls in moeilijkheden bevinden en weinig van
+hunne reizen profiteeren, door het gebrek van op hunne vele reizen
+nooit de taal van het land machtig te zijn. Bij onze aankomst in
+Rättvik had ik het te weinig betaalde aan te vullen en daarmede was
+dit incident afgeloopen.
+
+Het had ons echter in nauwer verbinding met den daar aanwezigen
+vriendelijken stationschef gebracht, die ons van eene goede reisgids
+en vele goede inlichtingen en raadgevingen voorzag.
+
+Nadat wij ons in het hotel, dat inderdaad een eerste rangs hotel
+in de bergen kan genoemd worden en dat ons den wijd bekenden, doch
+dikwijls niet verdienden naam van "Hollandsche zindelijkheid" op de
+lippen bracht, wat opgefrischt hadden, begaven wij ons op weg om nog
+zooveel mogelijk van den Zondag aan het meer Siljan te genieten.
+
+Het was een prachtige avond, die oud en jong naar buiten had gelokt. De
+vreemdelingen, die anders in Rättvik in grooten getale aanwezig zijn,
+waren òf niet gekomen, òf met den overvollen trein, dien wij juist
+hadden zien vertrekken, heengegaan. Wij bevonden ons bijna uitsluitend
+onder de bewoners van het dorp. Van den melancholieken geest, dien
+men den Zweden in het algemeen en den bewoners van het Siljansdal
+in het bijzonder toeschrijft, was niet veel te bespeuren. De jonge
+mannen en de jonge meisjes stonden overal in afzonderlijke groepjes
+bijeen, doch in hunne grage blikken was duidelijk te lezen, dat zij
+van weerszijden onderlinge toenadering wenschten; maar niemand durfde
+de eerste te zijn.
+
+Hoewel wij, Hollanders, toch aan nationale kleederdrachten wel
+gewend zijn, waren wij over de kleederen der Dalecarliesche boeren
+en boerinnen verrast. Zij waren bijna zonder uitzondering in hun
+nationaal costuum en de enkele gewoon gekleede man of vrouw toonde ook
+overigens genoeg verschil met hen, om onmiddellijk te concludeeren,
+dat die geen inboorling kon zijn.
+
+De vrouwen droegen allen op hunne, meestal stroogele haren, waarvan de
+zedig om het hoofd gelegde vlecht met een wit satijn lint doorvlochten
+was, een zwart puntig, met rood omzoomd kapje, dat iets coquets en
+jeugdigs aan het uiterlijk gaf. De veelkleurige gestreepte voorbaan van
+de rok, waarin rood en groen den boventoon voerden, gaf met de witte
+blouse en het rood of groen gebloemd keurslijfje een frisch geheel.
+
+De mannenkleeding was meer origineel dan mooi. Van achteren leken
+de mannen allen, met hunne slappe hoedjes, lange soepjassen, korte
+kuitbroeken en lage schoenen, op groote en kleine pastoortjes, doch
+van voren bezien, was de kleeding verrassend leelijk. De lange soepjas
+was geheel met een breeden rooden rand omzoomd en hing los om het
+lijf. Een blauw, ook met rood omzoomd vest, tot boven aan den hals
+dicht; een gele kniebroek van zeemleder, waaraan bij de knie drie
+vuistdikke roode pompons bengelden, zwarte kousen en lage schoenen
+vormden het costuum van de Rättviker Dalecarliër.
+
+Een oogenblik stonden wij hen en zij ons nieuwsgierig aan te staren,
+toen vatten wij het eerst moed en begonnen een praatje. Op onze vraag
+of er misschien een van hen Duitsch of Engelsch verstond, begonnen
+de jonge mannen als gekken te lachen. Met open monden, krom van de
+pret, sloegen zij zich op de knieën, om te doen uitkomen, hoe mal
+ze onze vraag vonden, doch onder de meisjes waren er een viertal,
+die moedig naar voren kwamen en ons mededeelden, dat zij onderricht
+in de Engelsche taal ontvingen en die taal een beetje konden spreken
+en verstaan. Het deed ons feministisch hart goed ook hier weder,
+als in zoo menig ander geval, de hoogere beschaving en ontwikkeling
+bij de vrouw uit het volk te vinden.
+
+Al spoedig vernamen wij dat binnen enkele oogenblikken op 't
+marktplein een bal, of laat mij liever danspartij zeggen, gegeven
+zou worden. Elken Zondagavond, en somtijds ook Zaterdagsavonds, heeft
+dit in den zomer plaats. Langzamerhand zagen wij steeds meer groepjes
+jonge lieden in die richting afdruipen. Natuurlijk wilden wij daarvan
+getuige zijn. Een jonge boer, van ongeveer 30 jaar, die drie jaar in
+Amerika was geweest en, zooals ik later vernam, tot de notabelen van
+Rättvik behoort, had zich bij ons gevoegd en gaf de inlichtingen,
+die wij wenschten.
+
+Het marktplein is een groote ronde vlakte, midden in een
+uitgestrekt dennenbosch. In het centrum van deze open vlakte
+was een houten dansvloer gelegd, met een verhooginkje voor het
+korps muzikanten. Dit korps bestond uit vier blaasmuzikanten, die,
+phantastisch, geheel met een witten sluier omhuld, ter bescherming
+tegen de vele lastige muskieten, hunne voor den dans lokkende tonen
+de lucht ingalmden. Hoewel er van de muziek genoeg kracht uitging,
+om menig voetje, zoowel van de jonge mannen als van de jonge meisjes,
+ongedurig te maken, werd het toch tien uur, alvorens de eerste paartjes
+den moed hadden het bal te openen. Het waren al weder de meisjes
+van wie het initiatief uitging. Toen de eerste paartjes begonnen
+waren, volgden de anderen spoedig en weldra was de dansvloer dicht
+bevolkt met de dansende, bont gekleede jeugd. Dat was inderdaad een
+zeer schilderachtig schouwspel en in deze bonte, wiegelende groep,
+deden de gele zeemlederen broeken en de lange, met rood omzoomde,
+losse jassen der mannen toch werkelijk mooi.
+
+Nu er ook wat meer leven en onschuldige vroolijkheid in de
+glad-geschoren, blonde koppen der jonge mannen kwam, begon ik mij met
+hun uiterlijk geheel te verzoenen. Het effect van dit bonte tafereel
+werd niet weinig verhoogd door het eigenaardige avondlicht, dat
+ons omscheen. Niettegenstaande het reeds ruim elf uur was geworden,
+was het toch nog licht genoeg om met gemak een boek te lezen en vóór
+'s nachts één uur werd grooter duisternis niet verwacht.
+
+Zooals het op een bal overal gaat, was het ook hier. Hoewel er niets
+gedronken werd, er was trouwens geen sterkedrank te krijgen, werd bij
+elke wals het troepje vroolijker en de dans geanimeerder en steeds
+vlugger en stampender werden de voetjes neergezet en de beentjes hooger
+van den grond gelicht. Het geheel had zulk een animeerenden invloed,
+dat ik moeite had mijne beide reisgezellinnen in bedwang te houden. Zij
+vertoonden alle neiging om zich in de armen van een Dalecarliër te
+vleien en een gracieusen rondedans aan zijn borst uit te voeren. Ware
+het niet, dat zij een week daarna op het congres nog hersenwerk te
+verrichten hadden, dan had ik hun dat kleine genoegen gaarne gegund;
+nu was het mijn plicht te zorgen, dat zij met een frisch hoofd naar
+Stockholm terugkeerden en dat niet hart en ziel in de lange jas van
+Axel of Erik of Olof achtergelaten werd.
+
+Die lange dagen, die eigenlijk geen avonden hebben, herinnerden
+ons er alleen aan, dat wij ons in het hooge Noorden bevonden. De
+brandend warme zon op den dag, de zoele avonden, de overal in vollen
+bloei staande seringen en gouden regen bloeiende katoenboomen en
+uitgestrekte berkebosschen, (de ellendige muskieten ook niet te
+vergeten) hadden veeleer een zuidelijker indruk verwekt. Wanneer wij
+ons van het meer Siljan afwendden en ons oog op de overige omgeving
+lieten rusten, natuurlijk zonder de bont gekleede bevolking, konden
+wij ons verbeelden in den Gelderschen Achterhoek te zijn.
+
+Mijne, in Amerika geciviliseerde, zegsman vertelde mij menige
+bijzonderheid uit het leven der Dalecarliërs en vooral van de bewoners
+van Rättvik. Over het algemeen is de bevolking arm, doordat de grond
+hoe langer hoe meer bij den dood der ouders in kleine brokstukken
+onder al de kinderen verdeeld wordt en ieder kind zijn eigen klein
+stukje grond krampachtig vast houdt, en niet te bewegen is het te
+verkoopen. De meeste boeren bezitten nu een stukje grond, waarvan zij
+niet leven kunnen, terwijl een boer, die een paard en vier koeien
+kan houden, tot de uitzonderingen behoort en voor zeer welgesteld
+doorgaat. Men was reeds lang begonnen in te zien, dat niet alle
+kinderen tot boeren en boerinnen moesten worden opgeleid en dat er
+getracht moest worden een deel der jeugd tot goede ambachtslieden
+te vormen. De verschillende gemeenten zijn echter te arm om goede
+ambachtsscholen te stichten; willen de jonge mannen en vrouwen een of
+ander vak leeren, dan moeten zij van huis gezonden en bij een vakman
+in een of andere stad in de leer gedaan worden. Dit heeft, zooals
+van zelf spreekt, voor ouders en kinderen menig bezwaar, bezwaren,
+die nog vergroot worden door het eene, alles overtreffend bezwaar,
+dat de jongens de opleiding tot een ander beroep dan boer als een
+degradatie beschouwen. In het uitoefenen van een ambacht vinden zij
+iets onvrijs, iets ondergeschikts, en de Dalecarliër, die voor alles
+zijn vrijheid bemint, meent die alleen als zelfstandige boer te kunnen
+handhaven. Liever trekken de jongens en meisjes naar Zweden's groote
+steden, of naar Amerika, om daar te gaan dienen en na eenige jaren
+met het overgespaarde geld in Dalecarlië terug te keeren, daar een
+stukje grond te koopen, om dan het leven eigenlijk te beginnen. Een
+Dalecarliër komt altijd in zijn geboorteplaats terug, hij kan zich
+op den duur in eene andere omgeving niet gelukkig gevoelen. Een
+Dalecarliër, een eenvoudige man, die in zijn jeugd zelf ook in Amerika
+geweest was, sprak over het in het najaar naar Amerika zenden van
+zijn oudste dochtertje even licht als wij een kind van Amsterdam naar
+Hilversum zouden zenden.
+
+Wil men het meer Siljan in al zijn schilderachtige schoonheid leeren
+kennen, dan moet men een tocht maken met het bootje, dat in den zomer
+elken dag een toer rond het geheele meer maakt en tijd genoeg laat,
+om van de afzonderlijke dorpen een indruk te krijgen. Van 's morgen 8
+tot 's avonds 10 uur dobbert men dan op het 280 K.M. in oppervlakte
+bestaande zeetje, waarvan de oevers steeds aan beide zijden in de
+verte zichtbaar blijven. De zachtglooiende hellingen, die de Zweden
+met trots bergen noemen, bevatten overal dun begroeide berken- of
+dennenbosschen, waartusschen de altijd donkerrood geverfde houten
+woningen een kleurig effect maken. Van mooie villa's of woningen,
+die min of meer welgesteldheid verraden, is in deze mooie omgeving
+geen sprake. Op mijn vraag aan een Oberstabsarzt, die met ons dit
+reisje maakte, waarom de rijke Zweden hier geen villa's hadden, gaf
+hij ten antwoord, dat Zweden niet zooveel rijke inwoners als Holland
+had, om in elk mooi oord villa's te kunnen bouwen.
+
+In Mora bleven wij eten en hadden ook nog tijd een wandeling door
+het dorp te maken. Wij hadden nu tijd te bespieden hoe de Zweden het
+middagmaal innemen; getrouw trachtten wij te volgen, met het resultaat,
+dat wij nu tot de conclusie kwamen, dat een maaltijd gebruiken in
+Zweden "werk" beteekent en dat, wanneer men bijziende is, zooals een
+mijner metgezellinnen, men dan dikwijls wat op zijn bord krijgt wat
+men nu juist niet wilde hebben. Aan het alles, tot zelfs alle soort
+vleesch toe, bereiden met suiker, hadden wij ons al een beetje gewend,
+doch met de overvloed van vleesch- en vischsoorten en de schaarschte
+aan groenten en vruchten konden wij nog geen genoegen nemen.
+
+Dicht bij Mora passeerden wij een paar van die meters- en meterslange
+houtvlotten, waaraan de meren in Noorwegen en Zweden zoo rijk
+zijn. Onafzienbaar lang en de breedte van het halve meer innemende,
+gingen die duizenden boomstammen, broederlijk door kettingen aan
+de buitenkanten te zamen gebonden, langzaam stroomafwaarts, om door
+het meer en daarna door de dalrivieren naar de Oostzee te stroomen,
+alwaar zij bij het begin in Skutskär worden opgevangen, om daar in
+een reusachtige machinale houtzagerij tot planken gezaagd en naar de
+verschillende landen verscheept te worden.
+
+Wij keerden dien avond niet naar Rättvik terug, maar bleven in
+Leksand, een ander door toeristen zeer bezocht oord, doch waar nog
+meer de Zweden zelve heentrekken om hun rustige vacantiedagen door te
+brengen. In het kleine hotel, door Baedeker gerecommandeerd, vonden
+wij vriendelijke opname. Niemand sprak daar anders dan Zweedsch,
+doch onze Deensch kennende vriendin had zich onderweg zoo in de taal
+geoefend, dat zij nu volkomen als tolk kon dienen. Weder trof ons de
+buitengewone zindelijkheid, die door het geheele huis heerschte, en de
+bijzondere vriendelijkheid en goedhartigheid, waarmede men ons tegemoet
+kwam. Grappig was echter de combinatie van de blinkende en glimmende
+meubels in de vertrekken. Naast een hypermodern ijzeren ledikant,
+met sneeuwwit beddegoed, stond een, om te stelen, oud-Noorsch kastje,
+dat als beddekastje dienst deed. Verder eene oude bont geschilderde
+oud-Noorsche kist voor berging, een doodeenvoudig modern waschtafeltje
+en om het effect te verhoogen, een canapé, twee stoeltjes en twee
+pouffen, stijl Louis XV, blijkbaar afkomstig van een verkooping op
+een of ander oud kasteel. Onze rekening was den volgenden dag zoo
+laag, dat wij tot de conclusie kwamen, dat Leksand het oord zal zijn,
+alwaar wij ons voor eenigen tijd zullen begeven, om onze financiën
+weder in evenwicht te brengen, wanneer die door het vele reizen een
+beetje in de war mochten zijn geraakt.
+
+Evenals bij ons op Walcheren, zoo hebben de boeren en boerinnen
+van de verschillende dorpen aan het Siljanmeer, waarom Dalecarlië
+gegroepeerd is en waarom dit meer dan ook door de Dalecarliërs "het oog
+van Dalecarlië" genoemd wordt, ieder hun eigen kleederdracht. Die van
+Leksand deed ons zeer veel aan onze Marker-visschersvrouwen denken,
+hoewel de kleeding der mannen anders is en de Leksanders veel warmer
+kleuren gebruiken, wat in de omgeving, waarin zij leven, een bijzonder
+mooi effect maakt.
+
+Mocht men in ons land eens leeren zich in hotels en winkels met
+behoorlijke rekeningen van vreemden tevreden te stellen en niet
+elken vreemdeling te beschouwen als een geschikt sujet om geplunderd
+te worden, wij, Nederlanders, zouden dan niet zoo dikwijls in den
+vreemde beschaamd staan, als men ons van deze eigenschap in ons land
+vertelt en wij uit eigen ervaring weten, dat deze gewoonte in Holland
+werkelijk bestaat. Ons eerste vierdaagsch uitstapje in Zweden heeft
+ons geleerd, dat men hier weet de vreemdelingen te trekken, door ze
+niet te exploiteeren.
+
+
+
+
+
+
+OP WEG NAAR ABISCO.
+
+
+Wij, bewoners van een klein, dicht bevolkt land, kunnen ons moeilijk
+een voorstelling van de uitgestrektheid van Zweden maken, als wij
+bedenken, dat Zweden ongeveer hetzelfde getal inwoners heeft als
+Nederland.
+
+Hadden wij van Trelleborg naar Stockholm, in een recht naar het Noorden
+opgaande lijn, reeds ongeveer 12 uur in een sneltrein doorgebracht,
+van Stockholm naar Abisco, verder in noordelijke richting, in een
+expres-trein, die den afstand in den kortst mogelijken tijd volbrengt,
+moeten wij nu van Dinsdagavond zes uur tot Donderdagmorgen acht uur
+doorbrengen, dag en nacht doorreizende. Dit wil dus zeggen, dat wij
+b.v. sneller van Amsterdam naar Rome kunnen reizen, dan van Zweden's
+hoofdstad naar een der uiterste punten van het land.
+
+Gelukkig zijn de Zweedsche wagons, en vooral de slaapwagens, zeer
+comfortabel ingericht en men kan hier, evenals in de Amerikaansche
+spoorwagens, op zoo'n langen rit allerlei werkzaamheden verrichten. Ik
+zit dan ook dezen brief in den trein te schrijven.
+
+Nu ik meer over Zweden en de bewoners ga uitwijden, moet ik toch nog
+even op een stukje van het Congres van den Wereldbond terugkomen. Ik
+moet nog even met een enkel woord gewagen van de uitstapjes door ons
+allen gezamenlijk gemaakt naar Saltsjöbaden en Grypsholm en vooral
+van ons bezoek aan Upsala, met zijn oudste en grootste universiteit
+van Zweden. De twee eerstgenoemde tochten gaven ons een goeden indruk
+van de eenig mooie omgeving van Stockholm en van de plaatsen, waar de
+gegoede, misschien wel rijke, Zweden hunne zomerhuizen hebben. Zoowel
+aan de oevers van het Mälarmeer, als aan die van de baai der Baltische
+zee, bevinden zich tallooze kleine en groote villa's, soms echte
+zomerpaleizen. Van menige villa had men aan de oevers Bengaalsch vuur
+ontstoken, toen wij 's avonds met onze booten passeerden.
+
+Dat het volk van Zweden, van hoog tot laag, de vrouwenbeweging
+sympathiek gezind is, daarvan kregen wij door deze en andere bewijzen
+een indruk.
+
+Toen wij bijv. gedurende het congres in 90 open landauers, waarin
+alleen de vreemdelingen een plaats konden vinden, een tocht van 1
+1/2 uur door Stockholm maakten, werden wij het meest toegejuicht
+in Stockholm's volksbuurten, waar men bijna algemeen naar buiten
+stroomde, ons toewuifde en succes wenschte. Het waren vooral ook
+de mannen uit het volk, de werklieden, die ons hunne goede wenschen
+toeriepen en van uit het gebouw van het Leger des Heils, waar, ons ter
+eere, de vlag was uitgestoken, hingen uit alle ramen de heilsoldaten,
+om ons met zakdoeken toe te wuiven.
+
+Toen wij Maandagmorgen in Upsala aankwamen, als gasten van de afdeeling
+van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht aldaar, waren wij niet weinig
+verrast, van bijna elke woning de Zweedsche vlag te zien wapperen en
+onze verwondering en waardeering steeg, toen wij zagen, dat van het
+gemeentehuis vele vlaggen wapperden en deze hulde ons bereid was op
+uitdrukkelijk verzoek van den burgemeester van Upsala.
+
+Hadden wij ons gedurende het geheele congres kunnen verlustigen
+in den aanblik van een twintigtal jonge meisjes, die in hunne witte
+japonnetjes en met de studentenpet coquet op haar weelderigen haardos,
+als pages dienst deden, in Upsala werden wij opgewacht door 'n heel
+leger van zulke geestverwantjes, die met niet weinig trots ons in
+hunne mooie universiteit rondgeleiden en ons de vele inrichtingen in
+het belang van het onderwijs lieten zien. Ruim 200 vrouwenstudenten
+telt de universiteit van Upsala en ook onder de docenten zijn
+verschillende vrouwen.
+
+Niet alleen is in Zweden alle onderwijs vrij, van het lager tot
+het hooger en hoogste onderwijs, maar voor zeer arme studenten zijn
+ook in de verschillende clubgebouwen kamers beschikbaar, waar zij
+gratis huisvesting en voeding vinden. De studenten zijn er verdeeld
+in clubs, zooals ook bij ons, maar zij kiezen hun club niet zelf,
+zij worden ingedeeld bij de club van hun provincie. Zij betalen
+in deze clubs geen contributie, alles is voor hen van hoogerhand
+ingericht op de meest praktische en comfortabele wijze. Zij hebben er
+hun eigen leeszaal, conversatiezaal, kunnen er goed en billijk hunne
+maaltijden gebruiken en hebben er een groote zaal om er 's avonds
+te dansen, te musiceeren, onderling voordrachten te houden, of zich
+op andere wijze te vermaken. Meisjes- en jongens-studenten zijn er
+collegiaal bijeen. De meisjes-studenten hebben echter bovendien nog
+een eigen studentenclub, waar alleen meisjes-studenten in opgenomen
+kunnen worden, en waar zij van uit alle provinciën vereenigd zijn,
+evenals er ook vele zulke jongensclubs bestaan.
+
+Merkwaardig is zeker, dat er aan de acacdemie ook een professor
+in de muziek is aangesteld, die in hoofdzaak zangonderricht geeft,
+waaraan alle studenten verplicht zijn deel te nemen. Vandaar zeker,
+dat de meisjes-studenten, en de oud-studenten, de dames-doctoren in
+de verschillende vakken, ons bij de feestelijkheden op het congres
+herhaaldelijk vergastten op hunne tallooze studentenliederen, en
+dat na afloop van het diner in Upsala, de vele met ons aanzittende
+heeren-professoren, docenten etc. ons zoo mooi vele oude Zweedsche
+liederen te hooren en te genieten konden en wilden geven.
+
+De lunch in Upsala werd ons aangeboden in den botanischen tuin, in de
+open lucht, en als bijzonderheid daarvan moet ik even opmerken, dat
+alle ons daar aangeboden en zoo lekker gevonden gerechten, taarten,
+vleezen, koeken etc. etc. door een of andere der strijdsters voor
+vrouwenkiesrecht zelf gemaakt waren. Werd daarmede niet getoond, dat
+de strijd voor vrouwenkiesrecht, die zooveel meer tijd en energie van
+de vrouw in beslag neemt, als later het uitoefenen van het kiesrecht
+zal blijken te vorderen, de vrouwen toch niet ongeschikt maakt goede
+huisvrouwen te zijn, die het kooken en bakken, waarvoor de mannen
+zoo bang zijn, daarbij niet verwaarloozen of verleeren? Menig recept
+voor gerecht of taart, welke ons daar was aangeboden, werd ook door
+Hollandsche huismoeders, die dit congres bijwoonden, gevraagd. Als
+belooning voor de vrijheid, die de mannen haar toestonden, om voor
+dit congres naar Zweden te gaan, zullen zij hen zeker na de terugkomst
+op een nieuw en lekker schoteltje onthalen.
+
+Had ik op mijn reis naar Stockholm, en van daar naar Dalecarlië, en
+zelfs langs de oevers der meren om Stockholm, den indruk verkregen,
+dat Zweden liefelijk mooi, doch niet imposant is, dat het zelfs niets
+specifiek Zweedsch heeft, dat het mij nu eens herinnerde aan gedeelten
+in Holland, dan weder aan sommige streken in Engeland, op mijn reis
+door Lapland krijg ik geheel andere indrukken. Op dezen tocht worden,
+hoe verder noordelijk wij komen, de bosschen dichter, de meren grooter
+en talrijker, watervallen vertoonen zich, en in plaats van heuvels,
+zooals aan de oevers van het meer Siljan, zijn hier inderdaad bergen
+zichtbaar. Dit alles ziet men toch ook in Zwitserland, Schotland
+en Noorwegen en andere berglanden, doch hier vertoont het nu een
+bijzonder, een Zweedsch karakter. De bergen zijn hier niet zoo hoog
+als in die andere berglanden, maar tot aan den top, dicht met pijn-
+en berkeboomen begroeid, nu en dan plotseling overgaande in een groote
+open vlakte, wat altijd een meer is. Van uit den trein ziet men niet,
+of die bergen bewoond zijn. Wanneer wij nu en dan een dorpje passeeren,
+zijn het altijd enkele houten huisjes, die dicht bij een meer gebouwd
+zijn. Ik had mij voorgesteld dezen tocht nu en dan te onderbreken en
+langs een der zijbaantjes de kustplaatsen te bezoeken. Dit werd mij
+echter door iedereen ontraden, om de eenvoudige reden, dat er niets
+bijzonders te zien zou zijn, dat die dorpjes alleen bewoond worden
+door een arme visschersbevolking, die niets eigenaardigs vertoont en
+dat er geen geschikt nachtlogies te bekomen is. Van één plaats spijt
+het mij bijzonder, dat ik er nu niet en dus wel nooit komen zal. Als
+men jarenlang zoo elken dag in de courant onder de weerberichten
+Haparanda ziet staan, als de plaats waar metereologische opnemingen
+geschieden, en men komt er dan, om zoo te zeggen, rakelings langs,
+dan voelt men zoo'n lust om het eens even aan den lijve te voelen,
+hoe de temperatuur, al is het dan ook in het midden van den zomer,
+daar op onze body inwerkt. Om er echter te komen, zou ik in Boden uit
+den trein moeten stappen, op een zijlijntje in drie kwartier naar Lulea
+sporen en van daar per boot in zes of acht uur naar Haparanda stoomen.
+
+Noch in Lulea, noch in Haparanda, zou ik een geschikt hotel vinden
+en wat voor mij meer zegt, de boot die van Lulea naar Haparanda en
+terug gaat, is geen boot, waarop men eenig comfort mag verwachten. 't
+Zijn eenvoudige goederenbooten, waarmede ook de visschersbevolking
+heen en weder trekt. Dit alles zou ik misschien toch nog er voor over
+gehad hebben, indien niet mijn tijd, die ik voor dezen tocht besteden
+kan, krap gemeten is en men mij voorspeld heeft in Abisko en Narvik
+mooiere en interessanter zaken te zullen beleven. Ik verkeer dus
+in hoop, en wordt die niet verwezenlijkt, dan maak ik, terugkomend,
+dat slippertje nog.
+
+Het is nu acht uur 's avonds, de zon staat nog zoo hoog aan den hemel,
+alsof zij nog lang niet denkt onder te gaan. Nog een nacht verder
+sporen en dan gaat zij inderdaad in het geheel niet meer onder,
+of liever gaat onder om in hetzelfde oogenblik weder op te gaan.
+
+In den trein zittende, moet ik toch met een enkel woord melden, wat
+elken reiziger uit den vreemde hier onmiddellijk moet opvallen. Ik
+schreef reeds over de comfortabel ingerichte spoorwegcoupées en
+vooral de comfortabele slaapgelegenheden met gelegenheid om zich 's
+morgens behoorlijk te verfrisschen. Ook de toiletten worden bijzonder
+zindelijk onderhouden, zoodat men er 's avonds nog even goed als
+'s morgens gebruik van kan maken. Dat men daar toch in ons land
+eens meer aandacht aan wijdde! Bijzonder valt ook de beleefdheid van
+alle beambten op; hier in dezen expres-trein spreken alle beambten
+ook behoorlijk Duitsch. Vandaag is gedurende den geheelen dag een
+restauratie-wagen aan den trein, waar ook alles weer even zindelijk
+en goed bereid opgediend wordt.
+
+Ik ga nu nog op het balcon van den trein een beetje van den mooien
+avond met daglicht genieten, alvorens te gaan slapen, en hoop in een
+volgenden brief van Abisco en Narvik, de eindstations op deze route,
+te vertellen.
+
+
+
+
+
+
+LAPLAND.
+
+
+Nadat wij het station Boden gepasseerd waren, spoedig na middernacht,
+was ik te bed gegaan. Het was nog daghelder, de zon was even onder,
+om bijna op hetzelfde moment weder te voorschijn te komen, 's Nachts
+om half drie werd ik wakker, doordat de felle zon, die toen reeds
+vrij hoog aan den hemel stond, hel en warm door het open venster juist
+mijn gezicht bescheen. Toen ik uitkeek, vond ik het landschap geheel
+veranderd. Geen groene boomen of begroeide bergen meer, wild en dor zag
+het landschap uit. Geen huisjes meer langs de meren, slechts hier en
+daar een eenvoudig houten huisje voor den baanwachter. Langzamerhand
+begonnen ook de bergtoppen nog sneeuwresten te vertoonen en tegen
+den ochtendstond waren wij in een streek aangeland, waar de sneeuw
+nog flink dicht op alle bergruggen ligt. Hoewel de zon om zeven uur
+reeds brandend heet is, is het toch frisch en zelfs koel, zoodra men
+even buiten de lijn komt, waar de zonnestralen vallen.
+
+Is dit nu Lapland? vroeg ik mij onwillekeurig af. Aan de kleine
+stations, waar eene kleine arbeidersbevolking woont om in de mijnen
+te werken, merkt men niets bijzonders. Men zou zich kunnen verbeelden
+in Sneek, Zuidbroek, Geldermalsen of een ander klein station in ons
+land te zijn, zoo eender zien de menschen er uit. De heertjes die hier
+en daar op het perron staan, zijn van hetzelfde type als dat soort
+heeren in Amsterdam of elders in ons land, de vrouwen zijn bijna
+allen uniform met een bont katoenen blouse, donkeren rok en witten
+matelot-hoed gekleed. Van Laplanders aan de stations geen sprake. De
+eenige als Laplandsche gekleede vrouw die ik aan een station zag,
+zag ik in Stockholm.
+
+Precies op tijd kwamen wij Donderdagochtend in Abisco aan. Dat was
+indrukwekkend. Een uitgestrekt vergezicht over de Tornetraesk en de
+Laplandsche bergketen, die nog geheel door sneeuw bedekt is. Door de
+felle zon beschenen, lag alles in een blauwen gloed.
+
+Tornetraesk noemt men het zeer groote meer waaruit rondom de hooge
+sneeuwbergen opstijgen en waaraan Abisco ligt. Dit meer was nog
+vol ijsschollen.
+
+Abisco is geen stad of dorp, het is een station. Het ligt midden in
+het Nationale Park; een zeer groote woesternij, om zijne bijzondere
+natuurschoonheid, zeldzamen plantengroei, zijn vogels, vlinders,
+insekten, enz. door de Zweedsche regeering aangekocht en tot nationaal
+eigendom gemaakt. Geen andere huizen staan er dan die tot het hotel
+behooren, een echt touristenhotel, van hout gebouwd en zonder eenige
+luxe. Toch ziet alles er door de zeldzame zindelijkheid, waarin
+het gehouden wordt, animeerend uit. Het touristenhotel behoort aan
+de Zweedsche touristenvereeniging en heeft eene directrice aan het
+hoofd. De prijzen zijn er, vooral de goede voeding in aanmerking
+genomen, bespottelijk laag.
+
+Wij waren bij onze aankomst niet weinig verrast nog vele andere leden
+van het congres aan te treffen en spoedig waren wij overeengekomen
+gezamenlijk een wandeltocht naar een waterval, de Zilverval, te
+ondernemen, die op twee-en-een-half uur afstand van het hotel gelegen
+is. Vooral de wandeling er heen werd ons als zeer schilderachtig
+geroemd.
+
+Met een club van zestien personen gingen wij op weg, nadat onze
+twee Zweedsche metgezellinnen, die hier bekend zijn en als gids
+wilden dienen, ons de noodige inlichtingen verstrekt hadden, omtrent
+kleeding en schoeisel. De weg zou hier en daar wat nat zijn, dikke
+schoenen of overschoenen werden dus aangeraden. Een muskietennet over
+de hoed, voor de vele muskieten, die soms in de bosschen krioelen,
+werd ook geraden. Verder warme kleeding. Sommigen kwamen nu direct
+uitgedoscht in wit, in blauw of in groen tarlatan gehuld, met ijzer
+beslagen bergschoenen aan de voeten en met alle mantels behangen,
+die zij bij zich hadden. Het bleek echter dat dit alles overbodig
+was, want hoe wij ook beschoeid waren, nat werden wij toch en door
+de ingespannen wandeling werden wij warm genoeg. Het was een zeer
+bonte groep. Alle talen werden gesproken.
+
+De weg, die geen weg was,--de Zweedsche metgezellinnen roemden de
+wijsheid der Zweedsche regeering om geen wegen aan te leggen, waardoor
+het oorspronkelijk karakter van het park behouden bleef,--liep dan
+eens over grasstoppels, keisteenen of mul zand, dan weder over natte
+sneeuw, waarin wij tot over de enkels inzakten en leidde ons nu en dan
+door een snelvlietend stroompje, waar wij òf moedig doorheen waadden,
+òf met behulp van steenen of boomstronken ons een weg baanden. Opeens
+echter, nadat wij bijna twee uur op die wijze voortgesukkeld hadden,
+werd het pad zoo moerassig, dat wij niet verder konden en onze
+geleidsters op den inval kwamen, langs de vrij steile wallen, tusschen
+de struiken door, naar boven te klauteren en langs den spoorbaan onze
+reis te vervolgen. Den geheelen weg over behielden wij het gezicht
+op het Tornemeer (traesk is de Laplandsche naam voor meer), met
+zijn schilderachtigen achtergrond van sneeuwbergen. Door de telkens
+veranderende bewolking zagen wij het elk oogenblik anders belicht.
+
+Na een eind gaans op den spoorbaan daalden wij weder af om te
+onderzoeken of de weg begaanbaarder was geworden, en bereikten toen na
+korten tijd, het doel van onzen tocht. De Zilverval is indrukwekkend
+mooi, maar wat nog mooier en schilderachtiger is, is de omgeving
+waarin hij zich bevindt.
+
+De mooie bewolkte lucht, die het Tornemeer zoo mooi had beschenen,
+werd dichter en dichter bewolkt, en verraste ons plotseling op den
+inhoud van een zijner, dien morgen zoo dikwijls door ons geprezen,
+wolken. Het was een regen die in stroomen nedergutste en niet van
+plan was spoedig op te houden.
+
+In een half uurtje konden wij Björkliden bereiken, een klein station,
+waar een bakker woonde. Wij zouden dus misschien wat te eten kunnen
+krijgen. Toen wij daar druipnat aankwamen, was de bakkersvrouw
+dadelijk bereid koffie voor ons te maken en ons op koek en brood te
+onthalen. In een oogwenk was zij met alles gereed, maar zij kon zooveel
+natte dames niet in haar klein, zindelijk woninkje herbergen. Buiten,
+op geïmproviseerde banken gezeten en nog steeds in een stortregen,
+genoten wij van de heete koffie, lekkere koek en brood. En toen wij het
+goede mensch betalen wilden, vroeg zij van ieder vijf-en-twintig öre,
+zoowat 17 1/2 cent. Wat zou een bakkersvrouw in ons land van zoovele
+vreemdelingen, die haar onverwachts in haar werk kwamen overvallen,
+en die zij wel nooit zal wederzien, in zoo'n geval gevraagd hebben?
+
+De stationschef wilde ons ook van dienst zijn. De trein van Kiruna
+naar Narvik is eigenlijk aangelegd om de ijzererts uit Kiruna naar
+Narvik te voeren, waar het verscheept en dan door de geheele wereld
+gevoerd wordt. Elk uur passeert er zulk een ijzererts-trein. Hij
+zou den eerstvolgenden trein doen stilhouden, een derde klasse wagon
+aanhaken en ons in Abisko laten uitstappen. Het kleine wachtkamertje
+kon ons niet allen bevatten, maar vriendelijk liet hij ons dan maar
+van zijn bureau gebruik maken. In Abisko teruggekomen, konden wij
+bij een vroolijk knappend houtvuur onze natte kleederen drogen. Het
+regende nog steeds, een mooien zonsondergang of opgang was dus niet
+te verwachten. Wij amuseerden ons met naar de vele rendieren te
+kijken, die tegen den avond naar beneden komen en in groote troepen
+bijeenblijven. Beproefde men ze te naderen, dan verdwenen zij snel
+tusschen de heesters.
+
+Den geheelen dag hadden een viertal Laplanders om het hotel gedwaald,
+om hun rendierenhuiden, tabakstasschen, lepels, vouwbeenen en
+nog allerlei andere zaken die zij uit deelen van rendierenlichamen
+kunnen maken, aan den man te brengen. Het waren de eerste werkelijke
+Lappen, die ik zag. Zij leken in hun bonte, blauw met rood afgezette,
+ruime jakken, die om het middel met een breede lederen riem waren
+vastgebonden en met hunne blauwe mutsen, net Fransche soldatenmutsen,
+met een dikken rooden pompoen op den top, op groote apen. Er waren
+twee oude en twee jonge Lappen bij.
+
+'s Avonds werd het plan gevormd, om den volgenden dag gezamenlijk naar
+een Lappenkamp te gaan. Deze menschen kampeeren ver van de bewoonde
+wereld, hoog in de bergen, waar het koud genoeg is voor hunne rendieren
+en waar deze beesten het mos kunnen vinden waarmee zij zich voeden. De
+Lappen leven geheel van hunne rendieren en volgen hunne kudde, waarheen
+die trekt. Niet zij zoeken den weg waar zij zich nederzetten willen,
+de rendieren geven den weg aan.
+
+Om naar het dichtstbijzijnd Lappenkamp te komen, moesten wij het
+electrisch motorbootje afhuren, dat ons van de eene zijde van het
+Tornemeer naar de andere, naar Pölnoviken, brengt. Meer dan veertig
+touristen, in het hotel aanwezig, wilden dien toer mede maken. Gelukkig
+was het weer opgehelderd en met een heerlijken zonneschijn staken wij
+'s morgens om half elf van wal. Het was de eerste toer die dezen zomer
+met het motorbootje gemaakt werd, daardoor verkeerde de kapitein
+omtrent de landing nog in het onzekere. Na anderhalf uur van deze
+boottocht genoten te hebben, kwamen wij in de nabijheid van Pönoviken,
+waar echter het water nog zoo vol ijsschollen lag, dat van landing
+daar ter plaatse geen sprake kon zijn. Nadat wij een oogenblik in
+het onzekere verkeerden, wat nu gedaan kon worden, zagen wij een Lap
+met zijn kanoe naar ons toeroeien. Hij zou ons bij gedeelten aan wal
+brengen. Met zijn smalle boot kon hij gemakkelijk tusschen de schollen
+doorscharrelen. De moedigsten stapten het eerst in en weldra had hij
+ons allen gehaald. Het aan wal stappen ging weder niet zoo eenvoudig
+omdat wij tot aan de knieën in de losse natte sneeuw wegzonken, maar
+allen hadden dit koude voetbad er wel voor over. Wij waren nu in het
+Lappenkamp en zagen vele (mannen, vrouwen en kinderen van dit volkje
+bijeen. Zij waren allen in dierenhuiden gekleed, alleen het mutsje op
+hun hoofd was van een soort blauwe stof met rood afgezet gemaakt. Het
+lange blauwe buis wat zij dragen als zij in Abisco komen of naar de
+markt in de steden gaan, schijnt hun Zondagsch kleed te zijn.
+
+Hoewel het nog een echt nomadenvolk is, en zij nog veel oorspronkelijks
+vertoonen, heeft toch de beschavende invloed van een spoorweg in de
+nabijheid, waardoor zij zelf naar de marktplaatsen kunnen gaan om
+daar hunne meer origineele dan mooie handelsproducten te verkoopen,
+in plaats van af te wachten dat ondernemende kooplieden bij hen komen,
+of ook doordat zendelingen tot hen zijn gekomen om christenen van
+hen te maken, veel van hun oorspronkelijken aard weggenomen. Men
+ziet in hunne primitieve tenten tal van huishoudelijke artikelen,
+die zij in de steden moeten gekocht hebben voor het geld, dat zij
+voor hunne rendierproducten ontvingen. Ook kunnen vele der jongere
+Lappen nu zeer goed lezen en schrijven. Zij vallen namelijk ook onder
+de schoolplichtwet. De Zweedsche staat legt daardoor gedurende een
+groot deel van het jaar beslag op de kinderen; zoodra die den 6-jarigen
+leeftijd bereikt hebben, besteedt men hen uit en laat hen naar school
+gaan. Daardoor ontwikkelen die kinderen zeer zeker geestelijk, maar
+men maakt ze ongeschikt voor het nomadenleven der ouders. Een begaafde
+Lap, die daarover zijne ideeën eens luchtte tegen een Zweedsche vrouw,
+heeft die vrouw geïnspireerd, dat gesprek in boekvorm weder te geven
+en dit boek heeft nu in Zweden bij velen den twijfel doen ontstaan,
+of het wel goed is, de kinderen van deze menschen schoolwijsheid bij
+te brengen. Het groote bezwaar van de Lappen tegen het schoolgaan der
+kinderen is, dat die kinderen dan niet van jongs af leeren skiën,
+bergklimmen, springen en alles wat zij noodig moeten kennen, om de
+rendieren op hunne moeilijke tochten te volgen. Op lateren leeftijd
+schijnen zij dat niet meer goed te kunnen leeren.
+
+Nu velen hunner christenen zijn geworden, laten zij hunne kleine
+aap-menschen-kinderen doopen, trouwen zij kerkelijk en begraven zij
+hunne dooden. Daarvoor wachten zij een of anderen heiligen dag af
+en komen dan in groote groepen naar beneden, om op dienzelfden dag
+alle huwelijken van den laatsten tijd te laten sanctioneeren, alle
+kinderen, die in dien tijd geboren zijn te laten doopen, en slepen
+zij hunne, soms lang geleden gestorven bloedverwanten mede, om die
+meteen christelijk te begraven. Laat mij niet vergeten te vermelden,
+dat het een zachtaardig volk is, dat niemand kwaad doet en onderling
+ook in vrede schijnt te leven. Zou de opgedrongen beschaving hen niet
+kunnen bederven?
+
+Heden, den 23en Juni is het midzomernachtfeest. Dit feest wordt in
+heel Zweden en door alle Zweden gevierd en duurt drie dagen. Vooral
+in Dalecarlië worden deze feestdagen buitengewoon gevierd en lokken
+vele vreemdelingen naar die mooie provincie. Het Johannesfeest, zooals
+het ook wel wordt genoemd, heeft ook hier zoo'n groote beteekenis,
+dat zelfs in de mijnwerken in Kiruna, drie dagen door niemand
+wordt gewerkt en alles wat met den mijnarbeid in verband staat,
+tot stilstand is gebracht. Hier in Abisco was reeds 's middags een
+groote vlaggestok, geheel met lichtgroene takken van de zilverberken
+versierd, in den grond geplant; een groot groen gemaakt kruis met
+twee kronen er aan bevestigd en hoog boven in de Zweedsche vlag
+geheschen, door het personeel van het hotel. In een omgeving, waar
+men over bloemen beschikken kan, wordt zoo'n paal geheel met bonte
+bloemen versierd. Met zoo'n paal als middenpunt, wordt tot laat in
+den nacht of tot vroeg in den morgen door alle aanwezigen gedanst,
+alle oude Zweedsche gezelschapsspelen gespeeld en de vroolijkheid hoog
+opgevoerd. Van standverschil, van vreemde nationaliteit, wordt geen
+notitie genomen; als men staat toe te kijken, wordt men mede in den
+kring getrokken en moet mede zingen en dansen, 't Is een onschuldig,
+vroolijk feest, zoolang er geen alcohol gedronken wordt. Hier in
+Abisco worden geene spiritualiën geschonken in het Toerist-hotel, de
+feestvreugde had daarom een beschaafd karakter, en oefende zelfs op
+den meest Stoïcijnschen Zweed, de meest aristocratische Engelschen,
+de lakonieke Duitschers en ons stijve Hollanders (er waren zeven
+Hollanders onder de gasten) een even opwekkenden invloed uit.
+
+Jammer, dat de zon om twaalf uur juist achter een wolk wegkroop en
+ons niet liet zien, hoe het kunststuk volbracht werd, om op hetzelfde
+moment onder te gaan en weder op te komen.
+
+
+
+
+
+
+HET LAND VAN DE MIDDERNACHTZON.
+
+
+Nu ik in het land van de middernachtzon ben, moet ik toch wat meer
+over die zon schrijven, dan ik tot nu toe deed. Het ergste is echter,
+dat ik nog steeds geen gelegenheid had, met eigen oogen te zien, dat
+de zon onder en opgaat, op hetzelfde moment. Tot dusver hebben wij 's
+avonds regen of nevel gehad, of wilde het ongeluk, dat de eenige wolk,
+die de strak blauwe hemel bevatte, op het kritieke oogenblik juist
+voor de zon schoof. Dit neemt evenwel niet weg, dat helder daglicht,
+met een vroolijk schijnende zon om middernacht een verbijsterenden
+indruk maakt en de menschen met de dagverdeeling totaal in de war
+brengt. Men eet niet meer en slaapt niet meer op vaste uren van dag en
+nacht, maar den raad, door Baedeker gegeven, volgt men onwillekeurig,
+ook zonder die gelezen te hebben. Men gaat eten of slapen, als men
+er behoefte aan heeft, onverschillig welk uur de klok aanwijst.
+
+Alleen den eersten dag verwondert men zich, als men 's avonds om elf
+of twaalf uur een troepje ziet uittrekken voor een bergtoer, omdat
+zij liever den warmen dag gebruiken om te slapen. Of als men op een
+wandeling rondom het hotel des nachts nog allen druk aan den arbeid
+vindt en men nergens neiging tot naar bed gaan bespeurt.
+
+Voor toeristen, die toch nooit zeer lang in deze omgeving blijven,
+zal zoo'n ongeregeld leven niet veel kwaad doen, op het personeel
+in de verschillende hotels hier zullen echter de korte zomermaanden,
+zonder nachten, zeer gewis een zeer afmattenden invloed uitoefenen.
+
+Van Abisco vervolgden mijne trouwe metgezellin en ik onze reis
+naar het meer oostelijk gelegen dorp Narvik, het eindpunt van
+den Lapland-spoorwegbaan. Na ruim een uur sporen van Abisco,
+bereikten wij de Riksgraenzen, daar, waar Zweden's rijk uit is,
+en dat van Noorwegen begint. Die overgang bemerkt men niet alleen
+door den scheidspaal, ook niet alleen doordat andere beambten den
+dienst in den trein overnemen, maar is bijna onmiddellijk merkbaar
+aan den overgang van 't uitzicht. Wij zijn in Noorwegen! roept men
+onwillekeurig, nu Noorwegen onmiddellijk met zijn veel majestueuzer
+natuurschoon forsch inzet. Die hemelhooge kale bergen, met diepe
+ravijnen en breed en krachtig neerkomende watervallen kan Zweden ons
+niet bieden. Hier in deze Noorweegsche streek behoeven de Lappen niet
+zoo ver van de bewoonde wereld weg te schuilen; vlak langs den weg,
+waarlangs de spoorweg gaat, is het koud en onherbergzaam genoeg, om
+voor rendieren en Lappen een geschikt verblijf te zijn. Herhaaldelijk
+zagen wij deze leelijke menschen nu op de bergruggen, waarlangs de
+spoorbaan voert, maar zij waren nu niet zoo vies-vuil meer en hunne
+haren beter gesoigneerd. Toen de trein eenmaal midden op den weg,
+door een of andere hindernis, stilhield en eenige passagiers, door
+het toewerpen van koekjes en chocolaadjes, de Lappenkinderen naar
+den trein lokten, hadden wij gelegenheid de vlugheid te bewonderen,
+waarmede deze, soms nog zeer jonge kinderen, van boven naar beneden
+klauteren, langs den zeer steilen bergwand. Velen onzer zou het afdalen
+langs zulk een weg een onmogelijkheid zijn, deze kinderen komen als
+katten zoo vlug naar beneden. Zij springen, met naar weerszijden
+wijd uitgestrekte beenen, meer dan zij loopen. Van daar krijgen die
+beenen waarschijnlijk zoo'n raren leelijken vorm en loopen zij zoo
+potsierlijk als zij zich op den gewonen, rechten weg bewegen.
+
+Narvik is een aardig, frisch stadje, dat zeer zeker toekomst heeft. Het
+is eerst in 1902 gebouwd, na den aanleg van den Lapland-spoorweg. De
+haven van Narvik is het geheele jaar vrij van ijs en is daarom in
+gebruik genomen om, het ijzer uit de Zweedsche mijnen van daaruit naar
+de Atlantische Oceaan en verder de geheele wereld door te zenden. Bijna
+huis aan huis is winkel of hotel. De 4500 inwoners van thans zullen
+zich zeer zeker spoedig vertienvoudigen.
+
+Van Narvik wilden wij met een van de vele gelegenheden de Noordkaap
+om, doch daarvoor hadden wij vooraf niet de noodige inlichtingen
+kunnen verkrijgen. Het eerst begaven wij ons daarom, toen wij
+'s avonds om tien uur aankwamen, naar een van de daar gevestigde
+stoomvaart-maatschappijen om alles te vernemen wat wij moesten weten.
+
+Wij waren nog al fortuinlijk. De eerste passagiersboot, die dit jaar
+de Noordkaap om zou gaan, kwam Maandag om twaalf uur in Narvik,
+en zou vandaar dienzelfden middag om twee uur vertrekken. Als nog
+plaatsruimte op die boot was, konden wij medegaan. Den volgenden
+morgen, des Zondags, zou ook een passagiersboot van Narvik vertrekken,
+die in 24 uren een tocht maakt om de Lofoden en vroeg genoeg terug was
+om nog de boot naar de Noordkaap te halen. Wij besloten onmiddellijk
+met de boot, de "Salten", den tocht om de Lofoden te ondernemen,
+omdat ons die door een medereiziger in den trein reeds vroeger als
+de meest interessante was beschreven en het natuurschoon op de reis
+om de Noordkaap niet opwoog tegen wat deze tocht te aanschouwen geeft.
+
+In het zeer goede hotel in Narvik ontmoetten wij twee stadgenooten, die
+daar de boot afwachtten, die hen vandaar naar Bergen zou voeren. Toen
+zij vernamen, dat zij met ons den tocht tot Svolvaer, het station,
+waar wij de Lofoden zouden aandoen, konden maken en ook daar een boot
+zouden vinden, die hen in denzelfden tijd naar Bergen zou brengen,
+besloten moeder en dochter ons te vergezellen.
+
+Nu zou ik willen, dat mijn pen in staat was den indruk weder te geven,
+die deze reis bij mij wekte. In een gemakkelijken rieten stoel gezeten,
+nu en dan eens wandelende van het achter- naar het voordek, trok een
+panorama onze oogen voorbij, dat een overweldigenden indruk maakte. Als
+ik eenvoudig de met sneeuw bedekte reuzenbergen, die van alle zijden
+uit de zee opstegen, noem, of schrijf over de hier en daar zóó enge
+fjorden, dat men de vrees in zich voelt opkomen, dat daar het schip
+nooit door kan, zonder aan beide zijden de angstig zwarte rotswanden
+te raken, of als ik tracht te schrijven over de soms liefelijker
+natuurtafereelen, gevormd doordat een stukje grond door de zon kon
+worden beschenen en daardoor een beetje groen vertoonde, waarachter
+dan direct weder de grillig gevormde, met sneeuw overdekte rotsspitsen
+opsteken, dan kan ik toch nooit den overweldigenden indruk weergeven,
+die dit alles bij mij verwekte.
+
+Wij, vier Hollandsche dames, waren op het bootje wel de eenige
+buitenlanders, de anderen waren allen Noren of Zweden. Wij hadden
+een rechtmatige hoop bij het mooie, heldere zomerweder, waarvan wij
+genoten, nu eens een goeden zons-onder- en -opgang te zullen zien. Maar
+'s avonds betrok de lucht plotseling weder en weldra viel de regen
+in stroomen neder en noopte ons het dek te verlaten en in de kajuit
+een droge plaats te zoeken. Toen het schip om half twaalf Svolvaer
+binnenliep, had de regen opgehouden en konden wij de drie kwartier,
+die wij daar zouden blijven liggen, gebruiken om aan land te gaan.
+
+Svolvaer is een van de vele eilanden of schier-eilanden, want
+de achterkant wordt door een ononderbroken bergrug gevormd,
+die hoofdzakelijk van de vischvangst en al wat daarmede annex is,
+bestaan. Ik had er graag wat langer vertoefd om eens even een kijkje
+te nemen in het atelier van den in Noorwegen bekenden schilder Gunnaar
+Berg, die daar geleefd en gewerkt heeft en er gestorven en begraven
+is. Zijn huis en atelier, waarin vele schilderstukken van zijn hand,
+zijn gemeen goed geworden en voor een ieder toegankelijk.
+
+Wij, vier Hollanders, maakten gezamenlijk een wandeling door het
+dorpje, onwederstaanbaar getrokken naar een zeker punt, vanwaar
+vroolijke dansmuziek ons lokte. Weldra stonden wij in een groote zaal
+waar, door een honderdtal jonge mannen en vrouwen, lustig gewalsd
+werd. Voor 50 öre (vijf en dertig cent) mochten wij mede dansen,
+doch daar wij alleen wilden toezien, konden wij binnengaan. Denk nu
+niet dat deze jonge menschenschaar zoo hoog in het Noorden en zoo ver
+van de bewoonde wereld, er op dat bal anders uitzag dan bij ons of
+ergens anders op een bal in een dorp. De jonge dames waren alle in
+witte of lichte japonnetjes gekleed en er werd gedanst als overal
+elders. Hadden wij wat meer tijd gehad, dan had ons Amsterdamsch
+studentje zeker 50 öre versnoept, zij vond het spijtig genoeg, dat
+zij dat moest aanzien, zonder er aan mede te kunnen doen.
+
+Alhoewel de regen had opgehouden, was er toch geen zon te zien. Een
+dikke nevel lag tegen de bergwanden. Spoedig nadat wij Svolvaer
+verlaten hadden, begaven wij ons naar onze hut om tenminste een paar
+uur rustig te slapen, ten einde in staat te zijn den volgenden dag
+te kunnen genieten van 't geen de natuur ons dan aan te bieden zou
+hebben. De kapitein van de boot had ons zeer hoffelijk zijn hut voor
+dat doel afgestaan; een zeer zindelijk bed en een tot bed ingerichte
+canapée zou ongetwijfeld een uitstekende slaapkamer uitgemaakt hebben,
+als alles op dit bootje niet zoo lilliputterig klein was geweest en
+wij niet van dat eenpersoons kamertje met ons beiden gebruik hadden
+moeten maken.
+
+Ruim elf uur waren wij den volgenden morgen in Narvik terug. Bij onze
+aankomst zagen wij reeds in de verte de groote boot "Andenaes", die met
+toeristen van Bergen uit de eerste reis van dezen zomer om de Noordkaap
+zou maken, binnenstoomen. Wij bleven derhalve met ons beiden op het
+havenhoofd wachten en waren weldra aan boord, om met den kapitein van
+"Andenaes" te spreken. Hij wilde ons medenemen, had nog vele hutten
+vrij, want voor deze eerste reis was de stroom der toeristen nog niet
+opgekomen. Spoedig was onze bagage aan boord gehaald en vernamen wij,
+dat de boot nog twee uur in Narvik zou stoppen. Van deze uren maakten
+wij gebruik om eenige inkoopen te doen, aan een bank Skandinavisch
+geld op te nemen, en ons met eenige Hongaarsche vrienden, die wij er
+onverwacht zagen loopen, kostelijk te amuseeren.
+
+
+
+
+
+
+OM DE NOORDKAAP.
+
+
+I.
+
+
+Toen wij Maandagmiddag om twee uur aan boord van de "Andenaes" stapten,
+ging juist de gong, die ons aan tafel riep. Ik ben geen gourmande, doch
+weet een goed diner te apprecieeren en daarom wil ik niet onvermeld
+laten, hoe buitengewoon goed dit diner en verder alle maaltijden
+aan boord van dat schip waren. Zoo hoog in het Noorden mag men geen
+groote aanspraken maken, vooral wat vruchten en groenten betreft,
+maar hier merkte men niet, dat al het genotene zeer zeker een groote
+reis achter den rug had. Ananassen en meloenen waren van dezelfde
+superieure kwaliteit als wij ze in Amsterdam zouden kunnen verwachten.
+
+Daar wij tot Lödingen dezelfde fjord passeerden die wij juist twee
+keer achtereen waren doorgekomen, besloten wij na het eten een paar
+uur te gaan slapen, om daarna beter in staat te zijn van den avond te
+genieten. Toen wij tegen zes uur op het dek kwamen, was het koud en
+regenachtig. Wij waren in de nauwe Tjelsund, waar de grillig gevormde
+bergspitsen dicht genoeg bij waren om ze nog te kunnen bewonderen. De
+hoogste punten lagen echter in een dichte nevel.
+
+Toen ik mij bij den kapitein beklaagde, dat er weder van een
+zonsondergang of van een middernachtzon niets te bespeuren zou zijn,
+begon hij te lachen en voorspelde met groote beslistheid, dat wij
+dien avond nog de mooiste zonneschijn te genieten zouden krijgen,
+die er te genieten valt.
+
+Wij konden ondertusschen onze reisgenooten eens opnemen. Het was een
+vrij cosmopolitisch gezelschap. Amerikanen en Engelschen ontbraken
+natuurlijk niet. Verder vele Duitschers en Oostenrijkers, ook een
+paar Hongaarsche dames, die wij reeds in Stockholm op het congres
+voor vrouwenkiesrecht ontmoet hadden, Zweden, Noren, Russen en Finnen,
+en zelfs een paar Fransche heeren.
+
+Ruim vijftig passagiers waren aan boord, die bijna allen deze reis uit
+belangstelling of "zum Erhohlung" maakten. Alleen een Amerikaansche
+moeder en dochter waren medegegaan, om wat overtollige tijd aan
+te vullen. Zij zouden eenige jaren in Europa reizende blijven en
+wisten eigenlijk niet goed, hoe en waar zij dien tijd zouden zoek
+brengen. Op dek zag men hen zelden; meestal zat mama te lezen en de
+dochter te borduren in de conversatiezaal van het schip. Toen op een
+gegeven oogenblik een der heeren het jonge meisje naar boven riep,
+om iets merkwaardigs te zien, dat wij passeerden, gaf zij lakoniek ten
+antwoord: "Thank you, I am satisfied. I only go to see the North Cape,
+I am told that is so beautiful". Wat er ook te zien en te bewonderen
+was, zij bleef kalm borduren of lezen, ging op bepaalden tijd naar
+bed en zat altijd op het vaste uur aan tafel.
+
+Even voor half twaalf kwam de kapitein ons allen plotseling zeggen,
+dat de zon in alle pracht aan den hemel stond. Wij waren in volle zee,
+geen bergtop kon zich tusschen ons en de vuurroode kogel stellen,
+om ons het gezicht te benemen. Om ongeveer half twaalf was de bol het
+kleinst en stond het dichtst bij ons, daarna werd zij weder grooter
+en verhief zich hooger aan de horizon. Het lichteffect, dat daarmede
+gepaard ging was betooverend schoon. Lang bleven allen van dezen
+prachtigen zomernacht in het hooge Noorden genieten en eerst tegen
+den ochtend kon men besluiten naar bed te gaan.
+
+Dinsdagmorgen was er geen haast om op te staan, want het was
+koud en regenachtig en tegen de bergwanden hing een dikke nevel,
+die er alle schilderachtigheid aan ontnam. Eerst tegen den middag
+klaarde de lucht wat op en na het middagmaal konden wij de sneeuw-
+en ijsbergen weer in hun verscheidenheid van vorm waarnemen. Het was
+echter te koud en er was te veel wind om lang achtereen op het dek te
+vertoeven, zoodat dan ook telkens heele groepen personen zich weder
+in de verschillende salons begaven, om even weder warm te worden. Het
+was op zulk een moment, dat de kapitein ons allen boven riep, omdat
+wij bij "de Vogelberg" waren aangekomen.
+
+In het eerst bespeurden wij niets bijzonders, een enorme bergkolos,
+midden in zee, waar wij rakelings langs stoomden en waarvan de zwarte
+rotsblokken met duizenden en nog eens duizenden witte puntjes bezet
+waren.
+
+Wij begrepen eerst de bijzonderheid van dezen berg niet en ik
+vroeg reeds: "waar zijn de vogels van de vogelberg?" toen door een
+pistoolschot plotseling een zwerm witte en bonte vogeltjes de lucht
+invlogen, die het effect maakten van een dichte sneeuwmassa. Vogeltjes,
+niet grooter dan kleine rijstvogeltjes en daar tusschen door grootere
+exemplaren. Het waren verschillende soorten meeuwen. Toen ook nog
+de stoomfluit zijne schrille tonen de lucht infloot, waren de arme
+beestjes geheel van streek en vlogen krijschend kris en kras dooreen,
+'t Was een merkwaardig gezicht zoovele duizenden vogels op die eene
+berg bijeen.
+
+Toen wij van dit schouwspel genoten hadden, gingen allen spoedig in de
+salons terug om een beetje van de koude te bekomen. Dat duurde echter
+niet lang, want spoedig daarna kwam de kapitein ons weder zeggen,
+dat de Noordkaap in het gezicht was en dat daar de zon scheen. Ons
+aller verwachting was groot en elkeen rustte zich uit om den bergtop
+te beklimmen, om daar van de middernachtzon nog eens te genieten.
+
+Door de drukte en de spanning, waarin allen verkeerden, vergaten velen
+zeeziek te worden, waartoe toch alle gelegenheid was, want wij waren
+in volle zee en die was vrij onstuimig. De eerste stuurman uitte
+tegen mij daarover zijne verwondering, "zoovele dames aan boord en
+hier niemand zeeziek, dat komt zelden voor."
+
+Vóór wij nog de Noordkaap bereikten, bleef het schip een half uurtje
+stil liggen, om alle liefhebbers van visschen daartoe een oogenblik
+gelegenheid te geven en weldra zag men tal van heeren en dames met
+een meters en meters lange lijn over de verschansing van het schip
+aan het visschen. De eene kabeljauw voor, de andere na, werd naar
+boven gehaald en weldra had de hofmeester een groote bak vol, die
+hij ons den volgenden middag, heerlijk toebereid, voordiende.
+
+Toen stoomde het schip voort en bereikte zeer voorzichtig om 9 uur
+'s avonds, den binnenkant van het hoefijzervormige rotsblok, dat
+Noordkaap heet. De wind was nog zóó sterk, dat het schip niet dichtbij
+genoeg kon komen om ons aan land te zetten. Een boot werd dus naar
+beneden gelaten, met twee matrozen en den eersten stuurman bemand,
+en op die boot zouden de reizigers aan land worden gebracht. Zeven
+heeren en vijf dames stapten het eerst moedig in, ofschoon het ranke
+bootje bijna niet dicht genoeg bij de trap van het schip kon gehouden
+worden, om gelegenheid tot instappen te geven.
+
+Toen allen gezeten waren--'t was alsof op dat oogenblik gewacht
+was--begon plotseling een zóó krachtige wind op te steken, dat van
+voorwaarts komen geen sprake was. De twee matrozen en de stuurman,
+nog geholpen door twee inzittende jonge Duitschers, konden met hun
+vijven niet tegen de golven inroeien. Zij probeerden achter om het
+schip, langs de andere zijde te komen, doch dreven langzamerhand zoo
+ver af, dat de op het schip achtergeblevenen elk oogenblik dachten,
+dat het kleine vaartuigje met alle inzittenden, het volgende oogenblik
+tegen de rotsblokken te pletter zou worden geslagen. Spoedig werd een
+tweede boot, met enkel matrozen bemand, te water gelaten, die, aan het
+eerste bootje geketend, beproefde het voorwaarts te brengen, of het
+ten minste voor te pletter slaan tegen de rotsen te behoeden. Toen de
+storm al heviger werd en wij de twee bootjes dan eens op den top van
+een golf, dan weer er geheel onder, verder en verder in de open zee
+zagen afdrijven, ging de groote boot hen achterna en haalde weldra
+alle inzittenden veilig op het dek.
+
+Vermakelijk was hierbij het gedrag van de twee Fransche heeren die mede
+in het bootje gezeten hadden. Van de inzittenden vernamen wij, dat zij
+hunne angst niet beter hadden weten te luchten, dan door onophoudelijk
+te vloeken tegen de matrozen en den stuurman, zonder hierbij, zooals
+de andere heeren deden, een hand uit te steken om de roeiers nu en dan
+een oogenblik af te lossen, om hen weder op adem te laten komen. Toen
+de groote boot hen te hulp kwam, stieten zij de inzittende dames op
+zij, om toch vooral het eerste de trap te bereiken om boven op dek
+te komen, doch toen zij eenmaal veilig daar waren, hadden zij beiden
+de meeste praats en vergaten geheel hun onbeschoft gedrag.
+
+De storm bleef aanhouden en loeide onheilspellend in deze enge
+ruimte. Van aan land gaan kon geen sprake meer zijn. Hoog vlogen de
+golven op en verwekten door de toch hel schijnende zon prachtige
+breede en sterk gekleurde regenbogen, 't Was interessant, maar
+angstig benauwend.
+
+Wij zouden vijf uur aan de Noordkaap blijven liggen, om den
+passagiers gelegenheid te geven de bergspits te bereiken, daar van
+de middernachtzon te genieten en in het daar aanwezige restaurant
+een glas champagne, de eenige drank die er geschonken wordt, te
+drinken. Natuurlijk moesten ook daar de talloze briefkaarten gepost
+worden, die in den loop van den dag door elkeen geschreven waren, om
+toch vooral het stempel van de Noordkaap te krijgen. Van dit alles kon
+nu niets komen, en ook de post, die onze boot aan boord had en die,
+welke vandaar moest worden medegenomen, kon niet gewisseld worden.
+
+Toen de storm nog steeds heviger werd, besloot de kapitein, tot aller
+groote blijdschap, om terug te keeren. Geen onzer had nog lust naar
+boven te gaan, of te wachten of het weer zich ook zou verbeteren.
+
+Het was ruim elf uur 's avonds, toen wij weder in volle zee waren en
+naar Hammerfest stoomden.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+Om vijf uur waren wij den volgenden morgen in de haven van Hammerfest
+aangekomen. Wij zouden er tot tien uur blijven liggen, om kolen in
+te nemen en den toeristen gelegenheid te geven aan land te gaan. Ik
+maakte natuurlijk ook van deze gelegenheid gebruik.
+
+Hammerfest lag nog in diepe rust, alle winkels waren nog gesloten. Een
+goede gelegenheid om het bergje te beklimmen, van waar een mooi
+vergezicht over gletschers en sneeuwbergen en de naburige eilanden
+de moeite loont.
+
+Hammerfest, een stadje van nog niet meer dan 2300 inwoners, is reeds
+meer dan honderd jaren oud. Van half Mei tot einde Juli is er nooit
+nacht, de zon staat dan onophoudelijk aan den hemel. Dat neemt niet
+weg, dat zij in dien tijd zich wel eens achter de wolken schuil houdt,
+en dat zij, om van dezen onafgebroken arbeid uit te rusten, van half
+November tot einde Januari vacantie neemt en het stadje in dien tijd
+in volslagen nacht laat. Gelukkig dat de bewoners electrisch licht
+hebben, waardoor zij zich eenigszins kunnen schadeloos stellen.
+
+Tegen acht uur waren alle winkels open en deden wij in een goudsmids-
+en een bontwinkel eenige inkoopen. Het trof ons, dat een jonge man,
+die in een van deze zaken in volkomen goed Duitsch ons te woord stond
+en vier jaar in Leipzig op school was geweest, zich in dit kleine,
+stille stadje, zoo ver van de bewoonde wereld, volkomen gelukkig
+gevoelde en niet liefst Hammerfest voor welke stad ook ter wereld
+zou willen ruilen. De onaangename traanlucht, waarmede alles in dit
+stadje doortrokken was, bleef nog lang in onze neuzen hangen.
+
+Na een dag stoomen met hetzelfde nooit vervelende uitzicht op
+afwisselend groene bergen, zwarte rotsblokken en sneeuwbergen,
+kwamen wij 's avonds om tien uur in Lyngseidet aan. Dit dorpje ligt
+in den uitersten hoek van Lyngenfjörd, vlak aan de zee, door hooge,
+groene bergen, die alleen op den top met eeuwige sneeuw bedekt zijn,
+aan drie zijden geheel ingesloten.
+
+Na zoovele onherbergzame streken gepasseerd te zijn, leek dit dorp
+met weligen plantengroei eene verademing.
+
+In twee booten, de eene met den kapitein, de andere met den eersten
+stuurman aan boord, werden wij aan land gebracht. Vele passagiers
+brachten toen gezamenlijk een bezoek aan het op ruim een half
+uur afstand gelegen Lappenkamp, Langzaam stijgende, langs een
+mooien landweg, kwamen wij tegen ongeveer elf uur bij de Lappen
+aan. Rendieren, oude en jonge menschen, en zelfs de wiegekinderen,
+waren nog in volle fleur en schenen van den tijd van den dag geen
+Ahnung te hebben. 't Is ook mogelijk, dat onze komst verwacht werd en
+zij hoopten, nog iets aan die nieuwsgierige vreemdelingen te kunnen
+verdienen. Dan is hun hoop verwezenlijkt, want ik geloof, dat niet
+een der bezoekers vertrok, zonder voor een of meer kronen van de
+kunstig uit rendier-bestanddeelen gemaakte en zeer billijke souvenirs
+gekocht te hebben. Deze Lappen waren zeer beslist van eene hoogere
+ontwikkeling dan die wij in Zweden gezien hadden. Hun uiterlijk was
+veel meer menschelijk, de jonge vrouwtjes zagen er in 't geheel niet
+zoo afzichtelijk en vuil uit en hun haren waren behoorlijk onder het
+Lappenmutsje weggestreken. De wiegekindertjes zagen er zelfs blank uit.
+
+De wiegjes waren geheel van een rendiervacht gemaakt, met den lederen
+kant naar buiten, en hadden een vorm, het best te vergelijken met dien
+van een grooten houten klomp. Alleen van achteren was dan de opening
+nog met een kap overtrokken. Het viel mij op, hoezeer de vorm van
+deze wiegen overeenkomt met dien, welken ik door de roodhuiden in
+Amerika zag gebruiken.
+
+Terwijl wij naar de Lappen stonden te kijken en hen van alle zijden
+opnamen, werden wij wederkeerig aangegaapt door de van heinde en
+ver toegestroomde dorpelingen. In open rijtuigjes waren zij ons
+op onzen weg gevolgd en een tiental van die wagentjes stonden en
+haie geschaard, toen wij het kamp verlieten. Toen ik dan ook eens
+onze bonte groep overzag, waarvan enkele heeren in sportcostuum, met
+kuitbroeken, anderen in lichte zomerpakken, waarover een bontjas voor
+de nachtelijke koude, dames in gekleurde tricot-mantels, gummi jassen,
+bontmantels of avonddoeken, met een verscheidenheid van hoofddeksels,
+kwam ik tot de conclusie, dat wij het bekijken voor deze eenvoudige
+menschen even zoo goed waard waren als de Lappen voor ons.
+
+Om twaalf uur waren allen weder aan boord en werd de reis
+voortgezet. Maar niemand toonde lust om naar bed te gaan; het was nog
+te mooi op het dek van het schip. Dorstige kelen en hongerige magen
+konden nog gelaafd worden; het bedienden-personeel was nog voltallig
+in functie.
+
+Donderdagmorgen om zes uur waren wij in Tromsö geland en konden wij
+allen tot negen uur aan land gaan. Tromsö is een zeer oninteressant
+stadje van 8000 inwoners. Het ziet er uit als honderden havenstadjes
+van diezelfde grootte. Op de vischmarkt, die in vollen gang was,
+zag ik enkele visschen, waarvan ik den naam niet kende. Het antwoord,
+dat ik op mijn vraag er naar kreeg, was van dien aard, dat ik er niet
+wijzer door werd. In de talrijke winkels, zelfs groote rijwielwinkels,
+zag ik niets uitgestald, dat mij bijzonder Noorweegsch leek. Dezelfde
+zaken, die men in elk land vindt, waren hier voor tamelijk hooge
+prijzen uitgestald.
+
+Lang vóór negen uur waren dan ook reeds alle passagiers aan boord
+terug, eenstemmig van oordeel, dat Tromsö niets eigenaardigs vertoont
+en evengoed midden in Frankrijk, Duitschland, Engeland of Nederland
+kon gelegen zijn.
+
+Nadat wij aan boord het ontbijt genuttigd hadden, gingen wij op
+het dek, want nu ging verder den heelen dag de weg door vele mooie
+fjörden. De zon scheen en maakte het dus mogelijk op het dek te
+blijven, zoodat wij niet onophoudelijk naar binnen behoefden te gaan
+om ons te verwarmen. Om 8 uur 's avonds waren wij in Lödingen. De
+passagiers voor Narvik moesten daar de boot verlaten, omdat die tot
+Throndjhem doorging. Om elf uur arriveerde daar een goederenboot,
+die om twee uur naar Narvik zou stoomen en ons beiden meenemen kon.
+
+Vrijdagmorgen om acht uur waren wij in Narvik terug. In bijna vier
+dagen hadden wij dus de Noordkaap-toer gemaakt Was het loonend? Die
+vraag, die mij zoo dikwijls gemaakt wordt, wil ik hier openlijk
+beantwoorden.
+
+Indien men, zooals wij, op een mooien, zonnigen dag een toer van
+uit Narvik om de Lofoden heeft gemaakt, met een kleine boot, die
+klein genoeg is, om ook door het Trollfjörd te stoomen, dan heeft
+men aan natuurschoon meer gezien, dan de lange reis om de Noordkaap
+te genieten geeft. Daarbij moet men op die groote reis heel wat
+koude lijden en steekt men ook met het mooiste weder van wal, de
+mogelijkheid, ik geloof te mogen zeggen, de waarschijnlijkheid, dat
+men toch onderweg slecht weder zal krijgen, is niet uitgesloten. Bij
+slecht weder is het nergens aangenaam, zeer zeker dus niet op een
+boot, die er eigenlijk geheel op is ingericht, om onophoudelijk goed
+weder te hebben. Bovendien zijn de prijzen, die men den passagiers
+laat betalen, onbehoorlijk hoog.
+
+In Narvik teruggekeerd, vernamen wij weldra, dat de trein, die
+ons naar Stockholm zou terugbrengen, niet voor Zaterdagavond
+van daar vertrok. De Lapland-express gaat n.l. maar drie keer 's
+weeks. Bovendien gaat er elken morgen om ruim acht uur een treintje,
+dat alle tusschengelegen stationnetjes aandoet.
+
+Wij kwamen overeen, om Zaterdagmorgen het boemeltreintje te nemen,
+dat ons om twee uur in Kiruna zou brengen. Wij konden daar dan de
+ijzermijnen bezichtigen en te middernacht de express oppikken, om
+Maandagochtend in Stockholm te arriveeren.
+
+Er was evenwel in het zeer goede hotel Phoenix in Narvik geen kamer
+vrij en ook de minder goede hotels waren overvol, zoodat wij op raad
+van een der hotelhouders besloten den stationschef te verzoeken,
+aan een van de leeg terugkeerende treinen met ijzerertswagens een
+wagon te laten haken, waarin wij tot Abisco konden reizen.
+
+Het kostte eenige moeite en vriendelijk aandringen om dit gedaan te
+krijgen, doch eindelijk werd toch een derde klasse wagon aan den
+trein van half twaalf gehaakt, waarin wij met ons beiden konden
+meegaan. Alleen de machinist, die meters ver van ons af was en
+door tientallen van ledige ijzerertswagens van ons gescheiden, en
+een man, die als opzichter over de wagens dienst deed, waren onze
+medereizigers. Overal op den weg hield het treintje stil, zonder dat
+er iets in- of uitgeladen werd. Er was trouwens ook niets uit te laden,
+dan wij twee nietigheden, die gezegd hadden tot Abisco te willen gaan.
+
+In den trein kwamen wij tot het inzicht, dat Abisco en Abiskojokk twee
+verschillende stations zijn en wij in het laatste het gastvrije dak van
+het toeristenhotel zouden vinden. Wij moesten er dus op bedacht zijn,
+dat wij in Abiskojokk, waar wij eerst zouden arriveeren, onmiddellijk
+met onze bagage uitstapten, om niet te ver te worden meegenomen. 't
+Was echter anders voorbeschikt. Niettegenstaande wij elke minuut
+gestopt hadden, stoomden wij om vijf uur met een behaaglijke vaart
+Abiskojokk voorbij, om kort daarna in Abisko stil te houden, waar
+onze wagon werd afgehaakt.
+
+Daar stonden wij nu, met een station en eenige houten huisjes voor
+ons, maar geen hotel of herberg. Wij togen onmiddellijk naar den
+stationschef, die geen woord anders dan Zweedsch sprak en verstond, en
+die onze jammerklachten met een schaterlach beantwoordde. Wij begonnen
+er ook het komische van in te zien en met drie woorden Zweedsch,
+een paar Hollandsche, Duitsche en Engelsche woorden, regen wij
+zinnen aaneen, die den steeds lachenden man aan het verstand moesten
+brengen, dat wij met onze bagage in Abiskojokk moesten zijn. Hij had
+ons gelukkig begrepen en uit zijn rollenden woordenstroom begrepen
+wij dat onze bagage daar kon blijven, dat hij die met den avondtrein
+naar Abiskojokk zou zenden, en dat wij den terugweg te voet moesten
+afleggen. Wij stelden voor, ook tot den avondtrein te willen wachten,
+maar daarop antwoordde hij steeds: "Nei, nu marsch", zoodat wij
+ten slotte maar midden over de rails, want een weg was er niet, den
+terugweg aanvaardden, en om zes uur eindelijk in het toeristenhotel
+aankwamen. De avondtrein bracht onze bagage prompt mede.
+
+In het toeristenhotel werden wij door vele oude kennissen verwelkomd,
+kennissen, die wij bij ons vorig bezoek gemaakt hadden; en ook
+nieuwgekomenen, die wij van het internationaal congres te Stockholm
+kenden.
+
+
+
+
+
+
+OP DEN TERUGWEG VAN LAPLAND.
+
+
+Van Abisko naar Kiruna was slechts een paar uur sporen. Wij stapten
+daar tegen den middag uit den trein, alhoewel daartoe eenige moed
+behoorde, want de regen viel bij stroomen neder. Kiruna is nog een zeer
+jong stadje, hoogstens 10 jaren oud. Men vertelt dat de Lappen daar
+het eerst het groote ijzergehalte van de omliggende bergen ontdekten
+en reeds jarenlang groote rotsblokken, met de hulp van hunne rendieren,
+naar beneden brachten en voor geringe sommen verkochten.
+
+Het waren ondernemende Engelschen en Schotten die het aandurfden
+de exploitatie van deze bergen op zich te nemen en die eene enorme
+uitgestrektheid grond rondom Kiruna van de Zweden kochten. Om het
+ijzer uit deze bergen echter te kunnen vervoeren, moesten zij eerst
+den spoorweg aanleggen, die van Kiruna naar Narvik voert, waar het
+de booten vindt, die het verder over de wereld verspreiden.
+
+Al deze bergen bevatten van 70 pCt. tot 90 pCt. ijzer. In den regel
+wordt het ijzer in ijzermijnen aangetroffen; in Kiruna doet zich de
+eigenaardigheid voor dat daar ijzerbergen zijn en alle arbeid boven
+den grond plaats vindt.
+
+De rotsblokken worden, evenals dat in ondergrondsche mijnen geschiedt,
+door dynamiet in stukken geslagen; doch door het groote ijzergehalte
+zijn deze stukken dan nog te zwaar om vervoerd te kunnen worden. Het
+werk der arbeiders bestaat nu hierin, dat zij met zware hamers deze
+stukken in kleinere brokken verdeelen en op de wagens laden, waarin
+zij naar de schepen in Narvik gebracht worden. Niets anders dan ruwe
+spierkracht is voor dit werk noodig. Toch zijn er geen Zweden genoeg
+te vinden, die dit werk willen verrichten. Het overgroote deel der
+werklieden bestaat uit Finnen, die door armoede hiertoe gedreven
+worden.
+
+Het gemiddelde loon van deze mannen is 30 tot 36 kronen (20 tot 25
+gulden) in de week, terwijl men de uitgaven voor een gezin van man,
+vrouw en drie schoolgaande kinderen op ongeveer 20 kronen in de
+week beraamt. Maar het zeer zware werk, het ruwe klimaat,--Kiruna
+heeft beslist 9 maanden winter en de drie zomermaanden zijn ook
+nat-koud,--en de slechte voeding, omdat groenten en vruchten bijna
+niet te krijgen zijn, maken dat de meeste mannen het werk na eenige
+jaren moeten opgeven, omdat dan hunne krachten zijn uitgeput en zij
+eerst langen tijd in gezonder omgeving moeten doorbrengen om de oude
+krachten te herstellen.
+
+Er wordt door de directie wel voor de werklieden gezorgd. Zij werken in
+drie ploegen, elk van acht uur. In hun vrijen tijd vinden zij op twee
+plaatsen in het kleine stadje een bibliotheek, met goede boekwerken,
+dagbladen en tijdschriften. Op de scholen, waar de kinderen tot hun 14e
+jaar blijven, wordt door zeer goede en goedbetaalde onderwijskrachten,
+meest vrouwen, onderricht gegeven, ook in vreemde talen. Er zijn
+avondcursussen voor de volwassenen, waaraan elke werkman gratis
+kan deelnemen. Ook op hygiënisch gebied worden er goede voorzorgen
+genomen. Toch keeren de meeste werklieden na vijf of zes jaren, met
+vrouw en kinderen, en een kleinen, spaarpot, weder naar hun land terug.
+
+Het stadje Kiruna ziet er precies uit als een westersch-Amerikaansch
+stadje; woningen, straten en winkels zien er uit alsof zij in een
+gauwigheidje zijn opgetrokken en de bewoners volstrekt niet van plan
+zijn er voor goed hun leven in door te brengen. Alles is er zichtbaar
+provisorisch ingericht.
+
+Wij waren blijde toen het 's avonds elf uur was en de Lapland-expres
+ons mede nam. De te voren bestelde bedden in den trein vonden wij
+reeds netjes voor ons gespreid. In twee nachten en een langen dag,
+bracht deze trein ons in Stockholm terug. Wij hadden daar juist tijd
+genoeg om onze achtergelaten bagage uit het Grand Hotel te halen,
+eenige noodzakelijke inkoopen te doen en zelfs nog om met een auto
+de nieuwe overdekte tennisbaan in oogenschouw te gaan nemen en daar
+de noodige inlichtingen over in te winnen, (iets wat wij eenige
+tennisliefhebbers in ons land beloofd hadden), om nog met den
+avondtrein de reis naar Holland door te zetten.
+
+Na nog eens twee nachten en een dag reizen, kwam ik juist vroeg genoeg
+in Holland terug, om in Nijmegen de zomervergadering van de Vereeniging
+voor Vrouwenkiesrecht bij te wonen en de talrijke kiesrechtstrijdsters
+nog eens de hand te kunnen drukken, alvorens ik de zooveel grooter
+en langer reis om de wereld aanvaard.
+
+
+
+Woensdagavond elf Juli ging ik naar London, alwaar ik den volgenden
+ochtend mrs. Chapman Catt in goeden welstand en in opgewekte
+stemming trof. Ook hier in Engeland, waar toch ook zoo vele groote
+vrouwen in den strijd voor Vrouwenkiesrecht leven, is zij de gevierde
+vrouw. Van de gelegenheid, deze groote vrouw in hun midden te hebben,
+profiteeren de Engelsche vrouwen in elk opzicht. Van allerlei
+vereenigingen, clubs of comité's maakte men haar vice-presidente,
+eere-presidente of eere-lid en drukt men haar naam met vette letters
+op de agenda's. Overal wordt zij uitgenoodigd om te spreken, of moet
+zij invloedrijke parlementsleden ontmoeten en hen overtuigen. Het
+is alsof iedereen gevoelt welk een inspireerende kracht er van deze
+vrouw uitgaat.
+
+Zij, die deze vrouw niet van zoo nabij kennen en niet weten hoe
+kinderlijk eenvoudig zij tegelijkertijd is, zullen misschien niet
+begrijpen, hoeveel pret zij er in vindt, nu, na zich zooveel jaren
+ziek en ellendig gevoeld te hebben, in staat te zien alles te kunnen
+doen, dat haar amusant lijkt.
+
+Nadat ik mij eenigszins verfrischt had, gingen wij twee er op uit,
+om onze reis naar Zuid-Afrika en van daar verder te regelen. Tal van
+bureaux moesten daarvoor bezocht, allerlei boeken en reisbeschrijvingen
+aangekocht en vele inkoopen gedaan worden, waarmede wij ons den
+geheelen dag bezig hielden.
+
+Daar mrs. Catt nog tot 22 Juli in Londen spreekbeurten te vervullen
+en allerlei ander werk te verrichten had, besloten mevr. B. en ik
+om Zaterdagmorgen 15 Juli naar Madera af te reizen, daar een week
+te vertoeven, en dan de week daarna met de boot, waarop mrs. Catt en
+miss C. zich zouden bevinden, de reis naar Kaapstad voort te zetten.
+
+Hiermede sluit ik de reeks brieven over Noorwegen en Zweden en begin
+mijn volgenden brief over een in elk opzicht geheel andere reis.
+
+
+
+
+
+
+AAN BOORD VAN DE WALMER CASTLE.
+
+
+Zaterdagmorgen om 11.35 zou de extratrein van Waterloo-Station
+vertrekken, die de eerste- en tweede-klasse-passagiers voor de "Walmer
+Castle" naar Southampton zou voeren. De derde-klasse-passagiers waren
+reeds om tien uur daarheen gebracht.
+
+Een groote drukte vermoedende, zorgde ik reeds vroeg daar te zijn. De
+drukte was echter nog grooter dan ik verwacht had. Ofschoon ik reeds
+vóór elf uur aan het station was, ontlastte toch reeds een driedubbele
+file van rijtuigen en auto's zijn inhoud: personen, die allen met
+hetzelfde doel naar Southampton gingen of er familieleden of vrienden
+begeleidden. Een onafzienbaar lange trein stond voor. De bagage werd
+zonder inschrijving, zonder contrôle, zonder afgifte van een bewijs
+(zooals dat trouwens overal en altijd in Engeland geschiedt), in
+een daartoe bestemde wagen gegooid, terwijl handtasschen mede in den
+wagon mochten worden genomen.
+
+Op het moment, dat de trein zich in beweging zette, begon een koor van
+heilsoldaten, uit volle borst, een lied te zingen, dat tot afscheid
+moest dienen, voor een naar Zuid-Afrika vertrekkend bataillon
+ambtsbroeders en zusters. In ongeveer anderhalf uur werden wij in
+vliegende vaart en zonder ergens op te houden, in Southampton vlak
+voor het schip gebracht, dat ons eenigen tijd voor woning zal dienen.
+
+Gastvrij werden allen er ontvangen. Voor de vele begeleidende vrienden,
+evengoed als voor de passagiers, stond een uitgebreide lunch gereed,
+die genoten kon worden in den tijd, dat de groote en kleine bagage
+aan boord en in de hutten werd gebracht en de mail uit alle oorden
+van Engeland binnenkwam. Toen om ruim vier uur de niet-passagiers het
+schip moesten verlaten, was eerst te overzien hoe groot het aantal was,
+dat straks, ook weder per extratrein, naar Londen teruggebracht zou
+worden. Van boven van het schip bezien leek die talrijke wuivende,
+lachende, groetende en soms weenende menigte, die daar stond afscheid
+te nemen van familieleden of vrienden, misschien voor langen, langen
+tijd, ons een heel leger. Het was goed gezien van de directie van trein
+of boot, om den trein eenige minuten vroeger te laten vertrekken vóór
+het schip zich in beweging zette; daardoor toch werd het afscheid
+voor de achterblijvenden minder zwaar. Men moet zoo'n afscheid
+meermalen hebben medegemaakt om het pijnlijke gevoel te kennen, dat
+de achterblijvende ondervindt die het schip in zee ziet verdwijnen,
+dat met zich voert die hij innig lief heeft en die hij misschien
+nooit zal wederzien.
+
+Mijne metgezellin en ik bleven nog langen tijd op het dek, geboeid als
+wij waren door het mooie panorama, dat ons voorbij trok. De groene
+oevers van het eiland Wight waren, door de ondergaande zon, met een
+bijzonder mooi waas overtrokken. Eerst toen wij de krijtbergen en de
+"Needles" gepasseerd waren en in open zee kwamen, trokken wij ons in
+onze hutten terug om ons voor het diner gereed te maken.
+
+Wij hebben elk een afzonderlijke groote comfortabele hut, waarin
+ruimte genoeg is om desnoods drie passagiers te herbergen. In zoo'n
+hut kan men het zeer goed zeventien dagen uithouden.
+
+Na een kalmen nacht werden wij Zondagmorgen om zes uur onaangenaam
+gewekt door den misthoorn, die met steeds korter tusschenpoozen zijn
+onheilspellend geluid de lucht instootte. Tegelijkertijd werd ook de
+vaart van het schip verminderd. Wij lagen zelfs geruimen tijd geheel
+stil, om daarna met zeer langzame vaart verder te gaan. Om de vijf
+seconden hoorde men het onmuzikale stoomgeluid, wat herhaaldelijk door
+een gelijkluidend signaal van andere schepen beantwoord werd. Een
+dikke mist, die ons in dit drukke vaarwater had overvallen, was
+oorzaak van het oponthoud.
+
+Eerst tegen ongeveer tien uur begon de mist op te trekken en kwam de
+zon ons verkwikken. Nu was het uitzicht weder vrij en konden wij zoo
+ver het oog strekte, ons verlustigen in den aanblik van lucht en water,
+water en lucht. Nu en dan passeerden wij een stoom- of zeilschip,
+doch steeds op zulk een grooten afstand, dat wij niets anders dan de
+omtrekken van het schip konden onderscheiden.
+
+Ik had gedacht op deze boot veel Afrikaanders te zullen aantreffen, die
+van de kroningsfeesten uit Engeland terugkeerden, doch het is opvallend
+hoe, tenminste onder de eerste-klasse passagiers, het Engelsche element
+overheerscht, bijna alleen aanwezig is. Men hoort uitsluitend Engelsch
+spreken en de naamlijst der passagiers vermeldt bijna uitsluitend
+Engelsche namen. Ook naar het uiterlijk te oordeelen zijn het bijna
+alleen Engelsche heeren en dames die onze medereizigers zijn. Dat
+maakt de kennismaking moeilijker, want geen volk is zoo gesloten op
+reis als de Engelschen. De passagiers, die in Madera aan land gaan,
+zitten met de maaltijden aan een afzonderlijke tafel. Daartoe behooren
+wij twee en nog drie anderen. Een Engelschman, die acht jaar in het
+Portugeesch leger heeft gediend, en behalve de vaktermen, nog geen
+enkel Portugeesch woord verstaat. Hij gaat nu voor een jaar naar
+Madera, to kill time. Erg interessant is die tafelbuur niet. Doch een
+advocaat en zijne vrouw uit Madera zijn aardige praters. Zij hebben
+juist een zesweeksche rondreis gemaakt van Madera naar Lissabon, door
+Italië, Zwitserland, Frankrijk, en gaan over Engeland naar huis terug.
+
+Over de nieuwe republikeinsche regeering in hun land zijn zij niet
+gesticht, hoewel zij toch republikeinsch gezind zijn. Volgens
+hunne redeneering is het Portugeesche volk nog niet rijp voor
+dezen democratischen regeeringsvorm en worden de bedoelingen van
+de tegenwoordige regeering door de ambtenaren niet goed begrepen,
+verkeerd opgevat en verkeerd uitgevoerd. Bovendien wantrouwt men zijn
+naasten vriend tegenwoordig, want spreekt men openlijk zijn gevoelen
+uit, dan heeft men kans aangeklaagd te worden, en als vijand van de
+regeering uit het land te worden verwijderd. Wij zullen daarvan in
+Madera nog wel het een en ander vernemen.
+
+Woensdagmorgen om zes uur zou de Walmer Castle in Madera landen en
+daar vijf uur blijven liggen, waardoor ook de doorgaande reizigers
+gelegenheid kregen een kijkje in Madera te nemen.
+
+Ik had mij voorgenomen vroeg op te staan om het binnenkomen, te
+kunnen gadeslaan en te kunnen genieten van den aanblik van het eiland
+van zee uit. Reeds om vijf uur stond ik dan ook boven op het dek,
+nog slechts de eenige passagier die gereed was. Ik overviel vele
+matrozen in hun morgentaak om het dek een rein en frisch aanzien te
+geven, alvorens het in Madera door kanongebulder begroet werd. Ik
+kwam juist vroeg genoeg om de eerste vage omtrekken van het uiterste
+punt van de rots, die Madera heet, in het flauwe morgenschemer te
+ontdekken. Zoo, nog half door nachtelijk duister omgeven, leek dit
+punt een uitgebreide ruïne van een oud kasteel. Aan den anderen
+kant van het schip passeerden wij drie andere groote rotsblokken,
+zoo zwart, als zwart maar zijn kan en die door de matrozen als het
+"eiland desertas" aangeduid werden. Geen menschelijk wezen woont er,
+nu en dan zoeken de visschers er tijdelijk een schuilplaats.
+
+Heel langzamerhand begon de zon zich een baan te breken,--de nachten
+zijn hier heel lang,--en zond een gouden streep over een verder gelegen
+stuk berg, dat nu geel lichtend op den voorgrond drong. Voor het
+eerst, na eenige dagen, kwamen ook weder vogels om het schip vliegen,
+al waren het dan grootendeels maar meeuwen, en al was hun gekrijsch
+nu juist geen mooi morgenmuziek. Zeer voorzichtig en langzaam vaarden
+wij om het eiland Madera heen. Het naderende daglicht liet nu boven op
+de bergen boomen en groen onderscheiden, al schenen de tallooze kleine
+zeilscheepjes, die dicht langs de oevers bleven, ook van verre gezien,
+nog witte vlinders tegen den zwarten achtergrond van rotswanden. De
+geheele berg of reeks van bergen is van boven tot onder dun bezaaid
+met witte, rooddakige huisjes, die hier en daar aan den voet van
+den berg zich wat meer samenpakken en dorpjes vormen. Eindelijk,
+reeds van uit de verte, werd een groote huizenhoop merkbaar, nu hel
+beschenen door de inmiddels tot volle kracht gekomen morgenzon. Dat
+was Funchal, de hoofdplaats van Madera.
+
+Nauwelijks was onze boot in het zicht, en nog vóórdat wij voor anker
+lagen, kwam van landzijde een zwerm groote en kleine bemande bootjes
+ons bestormen, die voor een deel kleine jongens aan boord hadden, om
+de pennies, door de reizigers in het water geworpen, op te duiken. Een
+misselijke exploitatie van kleine kinderen. Ik zou willen, dat geen
+enkele passagier zich liet verleiden, geld in het water te werpen,
+dan zou het met deze kinder-exploitatie gewis spoedig uit zijn. De
+andere booten bevatten allerlei soort kooplieden, die hunne waar op
+het schip wilden aan den man brengen. De kapitein moest voor en achter
+en aan beide zijden van het schip tegelijk zijn om te verhinderen, dat
+geen ongewenscht publiek naar boven kwam. Hij zelf met verschillende
+zijner officieren, stond de menschenmassa, die aan alle kanten op
+het schip naar boven klom, tegen te houden. Hij vertelde mij, dat
+zeer dikwijls dieven en ander gespuis mede aan boord kwam, en van de
+aanwezigheid van personeel en passagiers op dek van het schip gebruik
+maakten om de hutten der passagiers leeg te plunderen.
+
+Ook bevonden zich vele kleine stoombootjes onder de ons omringende
+scheepjes, die de reizigers aan land wilden brengen. In een van deze
+bootjes begaven ook wij tweeën ons, na eerst op het schip door den
+kapitein in kennis te zijn gebracht met den vertegenwoordiger van
+het Mount Palace Hotel, waar wij gedurende deze week onzen intrek
+wilden nemen. Vertegenwoordigers van alle hotels waren namelijk mede
+aan boord gekomen en trachtten de in Madera aan wal gaande passagiers
+voor hun hotel te winnen.
+
+Er behoorde eenige vaardigheid toe om van den trap van het schip in
+het beweeglijke kleine bootje te springen, wat door eenige passagiers
+zeer onvaardig geschiedde en dan tot lachscènes aanleiding gaf. In
+Funchal aan wal gekomen, werden wij al weder bestormd door tal van
+menschen, die ons op allerlei wijze naar boven wilden brengen, waar
+de tandradbaan begint, die tot aan de top voert, waarop het Palace
+Hotel gebouwd is. Wij kozen uit al deze voertuigen een sierlijk
+mandenwagentje, of liever mandesleedje, want er waren geen raderen
+onder, dat met twee groote, gele ossen bespannen was. Dat tochtje,
+dat ongeveer tien minuten duurde en ons door een groot deel van
+Funchal voerde, kostte 400 Reis (ongeveer een gulden).
+
+
+
+
+
+
+MADERA.
+
+
+I.
+
+
+Van het hooge terras van het Mount Palace Hotel, met een heerlijk
+uitzicht naar de zee over een weelderige planten- en bloemenschat,
+zit ik dezen brief in den vroegen morgen te schrijven. Wel beloofde
+Madera veel, toen ik van het dek van de Walmer Castle de lange, zacht
+golvende lijn van de baai, met zijne witmurige, rooddakige huisjes,
+overal verspreid, volgde, maar toch is mijne verwachting overtroffen,
+toen ik Madera wat nader leerde kennen.
+
+Mag Madera voor een groot deel zijn beteekenis als herstellingsoord
+voor longlijders verloren hebben, als plaats voor een streng
+doorgevoerde rustkuur is het misschien eenig in zijn soort. Rust,
+kalmte, spreekt uit bijna elken boom, elke plant en uit elk huisje, dat
+tusschen wijndruifranken en suikerriet te voorschijn piept, en nog meer
+uit de traag voortsukkelende ossen voor de velerlei soorten voertuigjes
+en de nog tragere jonge mannen die zich als gidsen aanbieden. Het is
+alsof niemand haast heeft en niemand veel uitricht. Zelfs het kleine
+tandradbaantje, dat zes keer daags van Funchal naar den top van den
+berg voert, het eenige spoorlijntje in Madera, doet dit zoo bedaard,
+dat de inzittenden op verschillende plaatsen onder het rijden het
+treintje uitstappen, wanneer zij op het punt zijn aangekomen, waar
+hun woning ligt. Ook ons werd den eersten dag gezegd bij het hotel
+uit te stappen, wat ons eerst wat griezelig leek, doch waaraan ook
+wij ons spoedig gewenden.
+
+Den meesten bezoekers van Madera moeten wel 't eerst de groote
+rijkdom van plantengroei en de overvloed van bloemen opvallen. Zelfs
+in zoogenaamd het centrum van de stad is er geen enkel plekje tusschen
+de huizen, waar niet een of meer bloeiende planten tusschen de muren
+en over de daken, in blauwe, gele, roode of witte kleurenpracht
+naar beneden hangt, of waar de reuzenrozebosschen hunne prachtige
+trossen helkleurige rozen niet hoog boven den omheinenden muur laten
+uitsteken. En verlaat men de stad, dan wordt de verscheidenheid van
+kleur en geur van den bloemenschat overstelpend.
+
+Deze bloemenrijkdom bestaat niet alleen in den zomer; integendeel,
+men beweert hier, dat er in den winter en het zeer vroege voorjaar nog
+veel grooter verscheidenheid en hoeveelheid bloeit. En wat in mijn
+oog dit alles hier zoo mooi maakt, is de zekere soort nonchalance,
+waarin bloemen en planten van allerlei aard dooreen groeien. Men heeft
+hier gelukkig de tuinen niet veel aangelegd; men heeft de natuur in
+vele opzichten vrij spel gelaten.
+
+Allen, die beweren, dat men Madera kan zien in de vijf uren, die
+de meeste booten hier stil liggen, kennen Madera niet. In die vijf
+uren kan men een zeer oppervlakkigen indruk van het stadje Funchal
+krijgen, wat Madera-borduurwerk koopen en naar het schip terugkeeren,
+zonder iets te hebben genoten van het vele natuurschoon, wat hier te
+genieten valt. Een oponthoud van eene week, waarin elk uur van den dag
+goed besteed wordt met sight-seeing en met het bezoeken van eenige
+openbare instellingen, is juist genoeg om den indruk te verwekken,
+dat Madera oneindig schoon is en dat men die week tot een maand zou
+willen rekken, om al dat schoone voor goed in zich op te nemen.
+
+Velen meenen, dat Madera in de zomermaanden ongenietbaar is door
+de warmte, die hier, door de vochtige lucht, benauwend zou zijn. Wij
+merken daarvan niets. Hier boven op den berg is het den geheelen dag en
+nacht aangenaam warm, doch niet te warm. Zelfs midden op den dag hebben
+wij verschillende wandelingen gedaan, zonder het te warm gevonden te
+hebben. Maar toch schijnt 's winters het klimaat nog aantrekkelijker
+te zijn, alhoewel het dan hier boven des avonds en des morgens soms
+zoo koud is, dat een houtvuurtje moet worden aangelegd. In de stad
+wordt de temperatuur echter zelden, ook in den winter niet, lager
+dan 60 gr. Fahrenheit en is dan nog in het midden van den dag tien
+graden hooger.
+
+Met zulk een klimaat kan de bevolking bijna den geheelen dag
+buitenshuis doorbrengen, wat de groote armoede, die hier heerscht,
+minder pijnlijk maakt te dragen. Want arm schijnt de bevolking
+in de hoogste mate te zijn. Van waar die armoede, vraagt men zich
+onwillekeurig af. Het eiland is niet overbevolkt: elk plekje grond is
+of kan vruchtdragend zijn; de dagelijks van alle landen aanleggende
+schepen brengen stroomen vreemdelingen, al is het dikwijls maar voor
+eenige uren, die meest allen op de een of andere wijze hier eenig
+geld besteden; de grond, de levensbehoeften en het meeste wat een
+mensch dagelijks noodig heeft, is niet duur; van waar komt dan zooveel
+armoede? Toen ik die vraag aan iemand, die het weten kon, voorlegde,
+was het antwoord, "de loonen zijn te laag". Een werkman, die hier 14
+of 15 uren daags ruwen spierarbeid verricht, hetzij als wegwerker of
+als veldarbeider, verdient niet meer dan een gulden. De vrouwen, die
+hier het fijne en misschien het fijnste borduurwerk maken wat bestaat,
+kunnen daarmede niet meer dan hoogstens dertig cent per dag verdienen,
+niettegenstaande zij dat werk verbijsterend vlug verrichten.
+
+Toch moeten er nog andere oorzaken voor de armoede zijn. Het volk is
+ongeletterd. Bijna geen enkele volwassen man of vrouw uit het volk
+kan lezen of schrijven. Een vak hebben zij niet geleerd. De vrouwen
+borduren allen en leeren dit haar dochtertjes meestal reeds van het
+derde jaar af. Ik heb kinderen van zes en acht jaren zien zitten
+borduren, zoo vlug en zoo netjes, als bij ons geen groot mensch kan
+doen, ook al zoekt zij in handwerkjes haar levensgenot. Overal waar men
+een klein witkalkig huisje met een rieten dak ziet, kan men zeker zijn,
+vóór het woninkje moeder met dochters of dochtertjes te zullen vinden,
+die als machines zitten te borduren, zoo snel en zoo rythmisch ziet
+men de naald door de stof rijgen en den arm opwaarts gaan, om weer
+opnieuw neer te dalen en den volgenden steek te doen. Het is alsof
+alles op het gevoel gaat, want tijd om te bepalen waar de volgende
+steek gezet moet worden, laat men zich niet.
+
+En de jongens gaan reeds vroeg met vader mede om of door veldarbeid of
+langs den weg wat geld te verdienen. Aan de opvoeding, ontwikkeling
+der kinderen, werd tot dusver geen zorg besteed. Dan mag zeker ook
+als bron van armoede gelden, het vreeselijk misbruik dat hier gemaakt
+wordt van alkoholische dranken. Op elk uur van den dag kan men hier
+dronken menschen aantreffen en voor de toonbanken der openstaande
+kroegen ziet men, naast en tusschen de mannen, jongens en jongentjes,
+die men nog zoo graag naar de schoolbanken zou willen zenden.
+
+Wat is hier voor hervormers handenvol werk! Zou de nieuwe regeering
+overal in Portugal zooveel wat verbetering behoeft vinden als hier
+in Madera? Het schijnt dat zij snel wil ingrijpen en de fouten wel
+ziet. Maar er zal zeker nog wel eens misgetast worden. Zoo werd hier
+een school van religieuse zusters gesloten, alwaar 700 kinderen
+goed of slecht onderricht ontvingen, kinderen die nu op de enkele
+openbare school geen plaats kunnen vinden en zoolang moeten rondloopen,
+totdat er nieuwe openbare scholen gebouwd zijn. Ware het niet beter
+geweest eerst voor nieuwe scholen te zorgen en dan de niet goede te
+sluiten? Als de 700, nu bij den weg loopende kinderen eerst eenige
+maanden, die jaren kunnen worden, hebben gevagebondeerd, zullen zij
+dan weder gemakkelijk aan de schoolbanken gewennen?
+
+Ook zag ik hier het stedelijk hospitaal, waar al de religieuse
+verpleegsters op regeeringsbevel weggezonden zijn en waar nu twee
+zusters met eenige tijdelijk gehuurde bedienden de dienst verrichten,
+in afwachting van de verpleegsters, die van hoogerhand gezonden
+zullen worden.
+
+En zoo zijn er tal van instellingen, die in overgangsvorm verkeeren;
+instellingen, waar religieuse mannen of vrouwen vroeger den dienst
+verrichten, die door de nieuwe regeering zijn weggezonden en waarin de
+open plaatsen nog niet door de plaatsvervangers zijn ingenomen. Van
+dezen toestand zijn de armen en lijdenden thans dupe, tenzij de
+dienst vroeger inderdaad zoo slecht was, als mij een medicus wilde
+doen gelooven, die mij verzekerde, dat het beter is, niet verzorgd,
+dan zoo verzorgd te worden, als het vroeger was. Van wat ik van dien
+aard vroeger in Italië en in sommige ziekenhuizen in Frankrijk zag,
+kan ik dit gelooven; doch de Portugeesche doctoren, met wie ik hier in
+aanraking kwam, staan op een hooger medisch- en beschavingspeil, dan
+de collega's die ik in de hospitalen in Italië en Frankrijk aantrof,
+en dat waarborgt ook eenigszins een betere verzorging der zieken, zelfs
+al ging die uit van niet getrainde en onontwikkelde religieuses. De
+twee verpleegsters, die nu in het stedelijk ziekenhuis de geheele
+leiding der verpleging hebben, kunnen ook niet lezen of schrijven en
+kunnen derhalve niet anders dan door ondervinding het verplegen der
+zieken geleerd hebben. Die ondervinding kan nog niet heel groot zijn,
+want daarvoor zijn de beide meisjes nog te jong.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+Het eigenaardige plaveisel in Madera en de veelal zeer steil naar boven
+gaande straten hebben waarschijnlijk aanleiding gegeven tot de zeer
+bijzondere middelen van vervoer, waarvan men zich hier bedient. Heel
+Madera is geplaveid met eivormige, eigroote steentjes, wier ronde
+rugjes door het gebruik soms zeer glad en glibberig zijn. Ook liggen
+zij niet in een vlakke lijn, zooals bij ons de bestrating... zou
+moeten zijn, doch niet altijd is..., maar in geregelde golfvormige
+hoogten en laagten. Vandaar, dat men met gewoon schoeisel hier niet
+kan loopen, doch zich het best bedient van een soort tennisschoen
+met gummi zolen. De bevolking, voorzoover zij niet blootsvoets gaat,
+draagt een zeer elegante losse laars van wit of geel leer, waarvan
+de zolen uit één stuk gemaakt zijn. Het is een aardig gezicht,
+honderden van deze witte of gele laarzen, van allerlei grootte,
+des Zaterdagsmorgens op het marktpleintje uitgestald te zien, als de
+makers van dit bijzondere schoeisel uit alle hoeken van het eiland
+komen opdagen om hunne producten aan den man te brengen.
+
+Om uitstapjes te maken of ook zelfs als men in Funchal eenige
+bezoeken wil brengen, bedient men zich van de reeds vroeger door mij
+beschreven mandensleetjes, waarvoor twee ossen zijn gespannen. Deze
+mandensleetjes hebben een leeren dak en rondom witte gordijntjes;
+als men deze gordijntjes een beetje op zij schuift, zit men er
+in als in een hokje van een wafelkraam. Heel elegant en voornaam
+ziet zoo'n equipage er niet uit. Met zoo'n voertuig gaat men steile
+straten op. Voor het afgaan bedient men zich van een geheel ander
+middel van vervoer, die men hier toboggans noemt. Het zijn sleetjes,
+maar ze gelijken in geen enkel opzicht op de sleetjes, waarvan men
+'s winters in bergstreken gebruik maakt om van een hoogen sneeuwbaan
+naar beneden te sullen. Het zijn ook al weer lage rieten bankjes,
+waar twee of drie personen tegelijk op kunnen plaats nemen, en die
+van onder rusten op het benedenstel van een slede. Op zoo'n bankje
+gaat men zitten en laat zich naar beneden glijden, aan beide zijden
+geflankeerd door een paar mannen, die zorgen, dat men in de goede
+richting blijft. Naast deze twee prachtige vervoermiddelen is er een,
+die het in comfort wint. Het zijn de hangmatten, die door twee mannen
+op de schouders gedragen worden. Vooral voor groote tochten op de
+bijna onbegaanbare bergwegen, zit of ligt men in zoo'n hangmat recht
+genoegelijk. Als de tocht echter wat te lang duurt dan moet men nu
+en dan een poosje loopen, anders houden de beenen het niet uit.
+
+En nu komen er ook reeds zeer primitieve auto's, die in de stad
+of langs de zee rijden, want het is te gevaarlijk om met deze
+primitieve voertuigjes de steil oploopende, gladde bergstraten op
+of af te gaan. Voor groote uitstapjes kan men zich ook zeer goed
+van paarden of muildieren bedienen. Er is dan steeds een gids bij,
+die geen oogenblik zijn paard uit het gezicht verliest. Er zijn
+echter slechts een paar paarden in heel Funchal, zoodat men niet
+ten allen tijde er over beschikken kan. Als een ander clubje op
+denzelfden dag een uitstapje maakt, dan moet men eenvoudig wachten,
+want dan zijn de paarden genomen. De keerzijde van al deze primitieve
+eigenaardige middelen van vervoer is, dat zij zoo kostbaar zijn. Men
+kan in Amsterdam met een mooie landauer met twee paarden een paar
+uur gaan toeren, en betaalt dan nog niet de halve prijs wat hier
+een ossenwagentje of een hangmat voor een paar uur kost. En het
+is goedkooper van Madera naar Londen te reizen, dan hier voor een
+uitstapje van een dag zich van een hangmat of paard te bedienen. Men
+hoopt dat de nieuwe regeering ook voor den aanleg van wegen zal zorgen,
+zoodat Madera begaanbaarder wordt en er trams en electrische baantjes
+zullen komen, om het verkeer te bevorderen.
+
+Vroeger bezat Madera zelfbestuur. De belastingen die door de
+burgers werden opgebracht, konden ten voordeele van Madera worden
+aangewend. Nog onder de vroegere regeering is hun echter dat
+zelfbestuur ontnomen. Zij hebben nu rijksbelastingen op te brengen
+en moeten afwachten, wat van regeeringswege voor het eiland zal
+worden gedaan. De vier volksvertegenwoordigers, die Madera naar
+het parlement zendt, moeten daar voor de behartiging van Madera's
+belangen opkomen. Van de thans gekozenen schijnt niet veel heil te
+wachten. Portugal bezit thans algemeen mannenkiesrecht,--misschien
+zal blijken, dat ook algemeen vrouwenkiesrecht bedoeld is,--ieder
+die den leeftijd van 21 jaar bereikt heeft, niet in de gevangenis
+zit en niet onder curateele staat, kan kiezen. Nu zijn hier zeer
+beslist de intellectueelen in de minderheid, als men maar nagaat, dat
+men met zekerheid kan zeggen, dat de analphabeten 85% zoo geen 90%
+van de bevolking uitmaken en dat deze menschen voor een deel geheel
+onder de plak van de grondeigenaars zitten of onder de leiding der
+priesters staan, wat vrijwel op hetzelfde neerkomt. Wat kan men in
+zoo'n geval van den uitslag der verkiezingen verwachten!
+
+Van organisatie onder het werkvolk is hier geen sprake. Hoe zou dat
+ook kunnen, bij zoo weinig geestelijke ontwikkeling. Daarbij komt, dat
+de huisindustrie hier nog hoogtij viert. Slechts weinige fabrieken en
+groote werkplaatsen treft men aan. Een groote suikerfabriek is er. Die
+behoort een Engelschman toe. Daardoor is de teelt van suikerriet in de
+laatste paar jaren zeer toegenomen en zal hier waarschijnlijk spoedig
+een zeer grooten omvang aannemen. Dat mag ook wel, want met den verkoop
+van Maderawijn en dientengevolge met de fabricage er van, gaat het
+steeds slechter. Over de geheele wereld schijnt de Maderawijn zijn
+roem overleefd te hebben. Verder levert Madera zeer goed mandenwerk,
+dat voornamelijk in een dorpje, Santa Anna genaamd, door mannen
+en vrouwen thuis gemaakt wordt. En als ik nu nog het borduurwerk
+der vrouwen opsom, waardoor Madera in de geheele wereld bekend is,
+dan is daarmede alle industrieele arbeid genoemd, want wat er verder
+geproduceerd wordt is het noemen niet waard en dient alleen voor het
+gebruik der eilandbewoners en enkele kooplustige vreemdelingen.
+
+Een ding is hier vreeselijk te betreuren en dat neemt veel weg van
+de charme van Madera. Het staat echter geheel in verband met het
+lage peil van ontwikkeling der bewoners en zal zeer zeker verdwijnen,
+wanneer door betere scholen en door verbetering der sociale misstanden
+een hoogere geest in de bevolking komt. Mannen, vrouwen, kinderen,
+alles en allen bedelen hier! Zelfs een kind, dat nog niet praten kan,
+heeft reeds geleerd zijn handje uit te steken en een biddend gezichtje
+te trekken, zoodra iemand passeert. Doordat bijna alle kinderen hier,
+zoo te zeggen, naakt loopen en lekkere, vuile gezichtjes hebben, kan
+men moeilijk weten of armoede of gewoonte de hand doet uitsteken. Zelfs
+vrouwen en meisjes, die zitten te borduren en wier huisjes en kleeding
+een zekeren welstand doen vermoeden, zullen toch de hand voor een
+penny uitsteken en een klagende stem opzetten, als men hen maar een
+oogenblik aandacht schenkt.
+
+Een vrouwenbeweging verwacht men natuurlijk in Madera niet; maar toch
+zoo weinig als de zoogenaamd ontwikkelde vrouwen hier weten van hetgeen
+onder de vrouwen in andere landen,--en zelfs in Portugal,--voorvalt,
+dat gaat alle grenzen te boven. Ik heb hier reeds met zeer vele mannen
+kennis gemaakt en voel mij in de straten van Funchal als een oude
+bekende, doch nog geen enkele man of vrouw, die ik ontmoette, wist
+eigenlijk iets van het feit, dat dr. Angelo in Lissabon, als eerste
+vrouw, bij de laatste verkiezingen gestemd had en als kiezer op de
+kiezerslijst was ingeschreven. Toch vinden zij het van zelf sprekend,
+dat als iedere man van 21 jaar het kiesrecht mag uitoefenen, iedere
+vrouw dat recht dan ook zal moeten hebben. Wat de vrouwen evenwel
+met het kiesbiljet zouden moeten uitvoeren, dat weten zij al evenmin
+als de mannen het hebben begrepen. Waar ik zeker het allerminst had
+vermoed, dat ik over vrouwenkiesrecht zou spreken, daar kreeg ik
+er zeer ongezocht een gereede aanleiding toe. Ik was namelijk in het
+"Empress hospital", een ziekenhuis voor teringlijders, door de keizerin
+van Brazilië in 1853 gesticht, ter nagedachtenis van haar aldaar aan
+tuberculose gestorven dochtertje. Na den dood van de keizerin van
+Brazilië viel deze instelling als erfdeel haar zuster, de koningin van
+Zweden, ten deel. Vandaar, dat dit sanatorium onder Zweedsche protectie
+staat en de katholieke zusters van de orde van St. Vincentius, die
+er de alleenheerschappij voeren, door de Portugeesche regeering niet
+kunnen worden weggestuurd. Toen ik daar, na afloop van het bezoek,
+wat handwerkjes kocht, bij wijze van gift voor de instelling, werden
+deze gewikkeld in een blad van "Votes for Women", (voor lezers, die
+het niet mochten weten, zij hier vermeld, dat dit het weekblad van
+de suffragettes van Londen is), en toen ik zuster Claire vroeg of dit
+blad bij hen gelezen werd, gaf zij mij een bevestigend antwoord. Een
+Engelsche verpleegster, die vroeger langen tijd bij hen verpleegd had
+en tot de suffragettes in Londen behoort, zond hen geregeld wekelijks
+het blad toe, dat daar met groote belangstelling gelezen wordt.
+
+Van het hospitaaltje zelf wil ik hier ter plaatse niets anders zeggen,
+dan dat het netjes en zindelijk onderhouden wordt, doch dat het niet
+meer voldoet aan de nieuwe eischen, die men aan een herstellingsoord
+voor tuberculose stelt. Het gebrek aan genoegzame hoeveelheid lucht
+en licht in de ziekenkamers wordt evenwel voor een deel vergoed,
+doordat de zieken bijna den geheelen dag in den grooten tuin in de
+open lucht kunnen doorbrengen. Of daarvan echter het noodige gebruik
+wordt gemaakt, waag ik niet te zeggen.
+
+Vóór ik mijne brieven over Madera sluit, wil ik nog even met een
+enkel woord de bijzondere hoffelijkheid en voorkomendheid vermelden
+der bewoners, vooral uit de hoogere kringen. Ik heb nog in geen
+land zooveel ware beleefdheid en voorkomendheid opgemerkt. Zij doen
+het alles zoo eenvoudig en op zoo'n wijze, dat men zich heel niet
+bezwaard gevoelt, de beleefdheden te accepteeren. Het is alsof
+zij het voor eigen genoegen doen. Zonder de zoon des huizes hier
+in het hotel, zouden wij zeker niet zooveel hebben kunnen zien en
+doen in den korten tijd, dat wij hier zijn. Hij helpt ons in alles,
+maakt plannetjes voor nieuwe tochten en begeleidt ons als wij het
+wenschen. Hij bracht veertien jaren in verschillende landen door en
+spreekt alle talen. Wij hebben zeer den indruk, dat hij het prettig
+vindt met ons uit te gaan, maar 't kan even goed zijn, na 't geen wij
+hier van anderen ondervonden, dat hij uit buitengewone voorkomendheid
+dien schijn aanneemt.
+
+Morgenochtend komt de "Saxon" en moeten wij dit heerlijke oord
+verlaten. Ik ben overtuigd, dat ik steeds met een gevoel van heimwee
+aan Madera zal terugdenken.
+
+
+                                                           26 Juli 1911.
+
+
+
+
+
+
+AAN BOORD VAN DE "SAXON".
+
+
+I.
+
+
+Het was Woensdagmorgen nog geen zes uur, toen wij van uit
+de slaapkamers van het Monte Palace Hotel de "Saxon" zagen
+binnenkomen. Wij waren reeds gekleed en onze bagage gepakt. Ik had
+den zoon des huizes, die reeds om half zes naar de pier was gegaan,
+een briefje voor mrs. Chapman Catt medegegeven, om haar te vertellen
+dat wij in een half uur daar zouden zijn om haar in die paar uren
+dat de boot bleef wachten, zooveel als mogelijk was, van Madera te
+laten zien. Wij haastten ons naar den tuin, om beiden een arm vol
+prachtige rozen, sweet peas, aronskelken, azalea's etc. te plukken--,
+de eigenaar van het hotel had ons daarvoor verlof gegeven--en met
+dezen bloemenrijkdom in onze armen, zetten wij ons in een tobaggon
+om in acht minuten naar beneden te vliegen. Het treintje doet over
+dien afstand twintig minuten. Wij kwamen juist aan de pier, toen
+wij mrs. Catt en miss Cameron zagen aan wal stappen. In minder dan
+geen. tijd zaten wij met ons vieren in een ossewagentje, want er was
+geen minuut tijd te verliezen, de boot zou reeds om tien, in plaats van
+om elf uur verder gaan; daarna gingen wij in het treintje naar boven,
+wandelden even naar een van de zeer mooie views in Madera en gingen
+toen terug naar het Monte Palace Hotel, waar wij op het terras een
+copieus ontbijt namen. Nogmaals, nu door het bediendenpersoneel van het
+hotel, met bloemen overladen, tobaggonden wij opnieuw naar beneden. In
+twee sleden vlogen wij den steilen bergrug af wij waren aan den voet,
+voor wij er aan dachten. Onze twee Amerikaansche reisgenooten hadden
+grooten schik, nog nooit hadden zij zoo'n exciting trip, als dien
+morgen, gemaakt. In een van de primitieve autotjes gingen wij nu nog
+even een gemakkelijken rieten stoel voor elk van ons koopen, om op
+het dek van het schip te gebruiken. De linnen stoelen, die daar voor 5
+sh. verhuurd worden, zijn zeer ongemakkelijk en alleen te gebruiken om
+er in te liggen, niet om ze ook eens als gewonen stoel aan te wenden,
+als men wil schrijven of heel netjes een bezoek ontvangen van een of
+ander medepassagier. Voor een prachtstoel, die voor alle doeleinden
+dienst kan doen, waaraan een werkmandje en gelegenheid om kopjes of
+glazen in te zetten, betaalden wij ieder 9 shillings.
+
+Even vóór tien uur waren wij aan boord van 't schip. Het kostte wel
+weer eenige moeite, om uit 't kleine stoombootje op de trap van de
+groote boot te komen, want onze nauwe rokken lieten niet toe, dat
+wij een flinken stap deden. Half springende kwamen wij toch waar wij
+wezen moesten en wij bevonden ons weldra op het dek van 't schip,
+dat ons nu veertien dagen tot hotel moest dienen.
+
+Precies om tien uur staken wij van wal, zou ik willen zeggen, maar
+wij lagen eenige honderden meters van den wal en waren omgeven door
+een menigte kleine roeibootjes, wier inzittenden nog voor het laatst
+probeerden pennies van de passagiers los te krijgen, die zij wel
+vriendelijk uit het ondiepe water wilden opduiken.
+
+'t Is dus nauwkeuriger als ik schrijf dat om tien uur het schip zich
+in beweging zette en zich een weg baande tusschen de tallooze kleine
+vaartuigjes door, om weldra in het ruime sop met volle snelheid
+Zuid-Afrikawaarts te stoomen.
+
+Zoolang Madera in het gezicht bleef, kon ik het dek niet verlaten; ik
+wilde nog een laatsten afscheidsgroet brengen aan het lieflijke eiland,
+waar ik zulk een aangename en interessante week had doorgebracht. Toen
+ik daarna in mijn hut kwam, vond ik daar niet alleen al mijn bagage,
+maar door de goede zorgen van den heer Lopez, den zoon van den
+hotelier, bevonden zich daar ook de kleurige en geurige bloemen
+waarmede wij dien dag begiftigd waren.
+
+Spoedig had ik mijn hut voor een veertiendaagsch verblijf in orde
+gebracht, de japonnen die ik onderweg noodig had in de hangkast
+gehangen, het ondergoed in de ladekast geborgen, een paar portretten
+opgehangen, toiletartikelen netjes uitgelegd en wat boeken en papieren
+op een hangertje geplaatst, en daarmede mijne hut een beetje een
+huiselijk aanzien gegeven. De bloemen in glazen en vaasjes verhoogden
+den vriendelijken aanblik.
+
+Nu was het tijd geworden voor onze eerste lunch aan boord en
+daarbij bood zich een goede gelegenheid om onze medepassagiers eens
+op te nemen. Er waren er niet veel. Tusschen de 70 en 80 eerste
+klasse-passagiers waren aan tafel. De overgroote meerderheid waren
+heeren. De weinige damespassagiers waren over de tafeltjes, waaraan
+elk tien gasten konden plaats nemen, verdeeld.
+
+Aan elk tafeltje zaten 2 of 3 dames. Wij vieren waren dus ook verdeeld;
+wij mochten niet tezamen zitten. Mijn Hollandsche medereizigster
+en ik zaten aan een tafel met 8 Engelsche heeren, waarvan een in
+Johannesburg mede-eigenaar van een diamant-mijn is en daar reeds
+30 jaar woont, doch heel en al een jingo is gebleven. Twee jonge
+mannen, die voor het eerst naar Zuid-Afrika gingen, om daar in een
+handelsbetrekking geplaatst te worden, waren onze overburen. De
+een er van is een flinke jongen met energiek uiterlijk, de ander
+zal zich alleen door een kruiwagen en "good luck" een weg door het
+leven kunnen banen. Beiden zijn echter jongens van goeden huize, met
+aangename beschaafde manieren. Naast mij zit een echt Engelsch type,
+een man die in sport zijn levensdoel en levensgeluk zoekt. Hij is
+op weg naar Zuid-Afrika om leeuwen en olifanten te schieten. Het is
+een reus, die aan tafel met zijn lange beenen geen raad weet. Steekt
+hij ze voor zich uit, dan klagen zijn overburen, buigt hij ze netjes
+zijwaarts naar rechts en links, dan komen ik en zijn linker buurman er
+steeds mede in contact. Er is hem al reeds den raad gegeven, ze over
+zijn schouders te slaan. Naast hem zit een donker, miserig kereltje,
+ook een Brit, die zijn buurman op de leeuwenjacht wil vergezellen,
+doch er heelemaal niet het uiterlijk voor heeft. Praten doet hij ook
+heel weinig. Dan is er nog een oudere Engelschman, die vele jaren in
+Zuid-Afrika was, mede streed in dein laatsten Zulu- en Transvaalschen
+oorlog en nu teruggaat om z'n vrouw te halen, zijn zaken af te
+wikkelen, vandaar eerst naar Australië te gaan en dan voorgoed naar
+Engeland terug te keeren. Het is opvallend, hoe alle Engelschen, al
+zijn zij ook jaren en jaren lang in andere landen geweest, al bezitten
+zij ook hun tehuis in Zuid-Afrika, Australië of elders, toch altijd
+van Engeland als "home" spreken. Een dame hier aan boord, die haar
+tehuis, man en kinderen in de Kaapkolonie heeft en daar reeds bijna
+twintig jaar woont, vertelde ons toch, dat zij elke drie of vier jaar
+"must go home" anders kon zij niet gelukkig zijn. Toen ik haar vroeg
+wat zij haar "home" noemde, antwoordde zij onverwijld "Engeland".
+
+Maar den laatsten dischgenoot, behalve de purser, die mede aanzit,
+heb ik nog niet genoemd. Ik liet hem met opzet achteraan komen,
+want hij is een zeer bijzonder mensch. Hij is in ons land zeer goed
+bekend, heeft er tal van vrienden in de geleerde wereld en spreekt
+zeer beschaafd Hollandsch. Als reislectuur zag ik "Max Havelaar"
+in zijn handen, en de "Camera Obscura" naast hem liggen. Hij is een
+zeer ontwikkeld en aangenaam causeur, waardoor het een genot is,
+nu en dan een half uur met hem op het dek op en neder te wandelen.
+
+Onder de andere eerste-klasse passagiers zijn zeventien Belgen,
+die langs dezen weg en met den trein door Rhodesia, Congo hopen
+te bereiken. Dwaze typen zijn onder hen. De een is een graaf! Hij
+bemoeit zich met geen zijner landgenooten, ook niet met andere
+mede-passagiers. Hij zit steeds en altijd te lezen, met zijn rug naar
+die andere menschen, in een toilet dat waard is aan de vergetelheid
+te worden ontrukt. Ieder ander maakt het zich overdag zoo gemakkelijk
+mogelijk, de heeren in witte linnen of flanellen pakken, de dames
+met dunne witte blouses en rokken, maar deze count zit steeds, zelfs
+reeds 's morgens om 7 uur, in lakensche pantalon en morning coat en
+met bruine glacé handschoenen en met een hoed op zijn hoofd, alsof
+hij zoo een officieel bezoek aan een of ander overheidspersoon in
+een groote stad wil gaan afsteken.
+
+Een andere Belg schrijft reisbrieven voor verschillende Belgische
+geïllustreerde bladen. Hij loopt den geheelen dag met een reuzencamera
+om zijn schouders, telkens en telkens een snapshot nemende, als hij een
+aardige groep bijeenziet. Men voelt zich geen oogenblik zeker als hij
+in de nabijheid vertoeft, want hij weet heel goed den oolijken kant
+van zijn taak te snappen en vereeuwigt een mensch op een oogenblik,
+dat hij zich juist ongemerkt geloofde. Van de overige Belgen is er
+een Vlaamsche, die graag Vlaamsch met ons klapt, en van al de Belgen
+het meest de gentleman is.
+
+Buiten de genoemde Belgen en onze twee Amerikaansche vriendinnen,
+zijn al de andere medereizigers Engelschen, die, óf in Zuid-Afrika
+wonen óf er voor het eerst heengaan om er hun fortuin te zoeken.
+
+In zoo'n Britsch gezelschap is het natuurlijk te verwachten dat er
+spoedig een gelegenheid gezocht zou worden om op de een of andere
+wijze aan sport te doen. Veertien dagen achtereen op een schip door
+te brengen, zonder land te zien, neen, wat meer zegt, zonder iets
+anders te zien dan lucht en water, want als wij nu en dan eens meenen
+'n schip te zien passeeren, dan is het alleen een rookkolom, die zich
+tegen den horizon afteekent en anders niet; van de omtrekken van een
+schip is met den scherpsten kijker zelfs niets te bespeuren; en dan
+geen andere lichaamsbeweging te hebben dan het eentonig op en neer
+wandelen op het dek, is toch voor een Brit niet uit te houden. Toen
+dan ook Madera goed en wel achter den rug was, werd uit de vele heeren
+een sportcomité gekozen, dat wedstrijden en spelletjes moest verzinnen,
+waaraan allen konden meedoen, zoodat allen de noodige lichaamsoefening
+verkregen en er weldra een gezellige geest onder de verschillende
+gasten zou komen.
+
+Die heeren kweten zich loffelijk van hun taak. Nog dienzelfden middag
+moesten wij allen inschrijven voor een bucketgame, (dat is een spel,
+dat beoogt om in den kortsten tijd 21 ringen van touw op een zekeren
+afstand in een houten emmertje te mikken), een quoitsgame, een bullet
+board game en nog meer zulke hoogst ingewikkelde spelletjes, die ons
+allen een grooten pret en nog meer lichaamsbeweging gaven, want daar
+het voornamelijk om dit laatste te doen was, moet ieder zijn eigen
+ringen, schijven, gummiballen, enz. oprapen en mag niemand daarin
+door de heeren worden bijgestaan.
+
+Bovendien wordt er 's morgens, gedurende ruim een uur, een net
+gespannen, waartusschen de heeren cricket kunnen spelen en wordt er
+'s avonds voor de oude heeren en dames een bridge-drive en voor de
+jongelui een bal op het dek van het schip gehouden. De spelletjes
+gaan alle om de eer van het spel, om het champion-ship, geen inzet
+wordt er gevorderd, maar kleine prijzen worden uitgedeeld.
+
+Na dien eenen dag van spelletjes doen, heerschte er direct een
+gezelliger geest onder de passagiers, ieder kende nu iedereen, het
+ijs was gebroken en de nadere kennismaking volgde van zelf.
+
+Ik zal nog wel eens gelegenheid hebben over mijn medepassagiers het
+een en ander te zeggen; dezen eersten brief aan boord van de "Saxon",
+wil ik eindigen met een paar woorden over het heerlijke weder en de
+vaste ligging van 't in elk opzicht hoogst comfortabel ingerichte
+schip. Wij glijden als het ware tusschen de golven door. Mijmert men
+een oogenblik dan doet het kabbelen van de golfjes tegen het schip
+eerder gelooven, dat men op een mooien, warmen zomermiddag aan het
+zeestrand zit, dan dat men zich op een boot midden in den Atlantischen
+Oceaan bevindt. Prachtig zijn de dagen en prachtig zijn de avonden
+met een helderen sterrenhemel. Nog geen oogenblik was het te warm,
+niettegenstaande wij reeds met snellen spoed den Equator naderen. Men
+brengt op die wijze even gemakkelijk en met nog meer genoegen veertien
+dagen aan boord van zoo'n schip door, als dat men des zomers met
+goed weder veertien dagen in Zandvoort of Scheveningen woont; en
+dan heeft men hier nog het voordeel geen couranten of brieven onder
+de oogen te krijgen, die een mensch de noodige gemoedsrust kunnen
+ontnemen. Hier aan boord geschiedt niets, dat iemand zenuwachtig kan
+maken; de bediening is er zoo goed als men zich slechts kan droomen,
+de tallooze bedienden hebben al reeds aan iemands wenschen voldaan,
+nog vóór zij goed en wel overdacht zijn en zeer zeker nog voor
+zij zijn uitgesproken. Het eenige hoofdbreken, dat men hier heeft,
+bestaat in driemaal daags uit de lange lijst van goed toebereide,
+smakelijke gerechten een ontbijt, lunch en diner te kiezen. Gelukkig
+is er ook steeds een overvloed van de beste vruchten en behoeft men
+dus niet de Engelsche gewoonte te volgen om zich in hoofdzaak met
+vleesch, visch en gevogelte te voeden. Men kan hier heel goed geheel
+vegetarisch leven, indien men dat verkiest en waaraan Mrs. Catt zich
+voor een groot deel houdt.
+
+
+                                                           29 Juli 1911.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+Ik had mijn vreugde over het aanhoudende, mooie weder in den
+voorgaanden brief wat te spoedig geuit, want nauwelijks een dag
+later begon in den namiddag een behoorlijke wind op te zetten, die
+des avonds, vergezeld van regenbuien, in een behoorlijk stormpje
+overging. Het schip hield zich goed, al slingerde het ook wat heen en
+weer en al voelde men het ook tegen de groote golven optornen en er
+zacht over naar beneden glijden. Onmiddellijk ontbraken er eenigen
+aan de dinnertable, maar eerlijk moet worden geconstateerd, dat er
+minstens even zoovele mannen als vrouwen ontbraken.
+
+Er behoorde eenige moed toe, dien avond aan de bridge-drive deel te
+nemen, maar toch waren er van de twintig nog twaalf over, die het
+aandurfden. Een plekje werd uitgezocht, waar wij het rustigst konden
+zitten, waar noch de wind onze kaarten in zijn loop zoude medenemen,
+noch wij van de hitte zouden bezwijken en waar de schommelingen van
+het schip ons niet al te zeer van de wijs zouden brengen. Al deze
+eigenschappen waren voor 't meerendeel bijeen in de hal van het
+schip, met aan één kant de deuren open. Met groote animo werd het
+spel gespeeld, en niemand onzer dacht er aan zeeziek te worden. Eene
+goede afleiding schijnt wel het beste geneesmiddel, of nog beter,
+voorbehoedmiddel voor zeeziekte te zijn.
+
+De storm ging vergezeld van een benauwende warmte, voor een groot deel
+het gevolg van het feit, dat wij ons vlak bij den Equator bevonden. Des
+Maandags echter, toen wij den Equator passeerden, was het vervelend
+koud; door de nu en dan hevige regenbuien en den sterken wind was de
+lucht flink afgekoeld.
+
+Een aardige afleiding in de eentonigheid van niets dan lucht en water
+en onze medepassagiers te zien, bracht het sein, waarmede de brandweer
+gealarmeerd werd en dat alle brandweermannen in 'n ommezien aan dek van
+'t schip bracht om ieder de hun aangewezen taak te verrichten. Het had
+gelukkig geene andere bedoeling dan eene oefening voor de manschappen,
+doch het gaf ons eenige afleiding en de geruststelling, dat wij in
+geval van nood door deze flinke, jonge mannen spoedig in veiligheid
+kunnen worden gebracht.
+
+Een Zondag op een Engelsche boot is nog erger dan een Zondag in
+een Engelsche stad. In een stad kan men ten minste in huis blijven
+en doen wat men verkiest, maar op een Engelsche boot, te midden van
+hoofdzakelijk Britsche onderdanen, moet men goed- of kwaadschiks aan
+de Zondagsheiliging mededoen. Alle spelletjes waren voor dien dag
+opgeruimd, het eentonig geklikklak van de touwen ringen in de houten
+emmers, nu en dan onderbroken door een bravogeroep en handgeklap,
+als er eens iemand vier of vijf van de zes ringen tegelijk ingooide,
+werd niet gehoord; evenmin het geschuifel der gummischijven en het
+hartelijk gelach als een goed geworpen schijf de kunstig in het
+midden van een cirkel geworpene van een tegenstander er uitmikte;
+de kaarten waren opgeborgen, geen dame durfde een handwerkje ter hand
+nemen en de vroolijke tonen der morgenmuziek werden niet gehoord. Men
+mocht lezen, liefst een stichtelijk boek en men mocht om half elf
+deelnemen aan de godsdienstoefening, waaraan de heele bemanning,
+die op dat oogenblik geen dienst had, verplicht was deel te nemen en
+die in de warme eetzaal van de eerste klasse gehouden werd.
+
+Vele passagiers maakten van deze kerkgang gebruik, sommigen om daarmede
+een beetje de eentonigheid van den dag te breken. Des avonds om 8
+uur had er in de eetzaal van de tweede klasse eene herhaling van
+deze plechtigheid plaats. Vóórdat de manschappen naar de kerk gaan,
+worden zij eerst aan eene behoorlijke inspectie onderworpen en hunne
+namen opgelezen, van den eersten officier af tot den eenvoudigsten
+jongen, zoodat niemand kan ontbreken of zich door gewetensbezwaren
+kan verontschuldigen. Wat een schijnheiligheid kweekt toch zulk een
+wijze van doen! Al deze stoere, flinke kerels te dwingen om in te gaan,
+ook al wijst hun eigen geest hun een anderen weg tot zaligheid aan.
+
+Nu wij den Equator gepasseerd zijn, wordt 't langzamerhand koeler
+en moeten de wollen jakjes dienst doen als men buiten, zittende, wil
+doorbrengen. Over warmte hoort men niemand meer klagen. Onaangenamer
+is evenwel, dat nu ook de dagen zeer snel beginnen te korten. Om half
+zes is het reeds heelemaal nacht en nog een paar dagen verder dan valt
+de duisternis reeds om vijf uur in. Van schemerlicht is geen sprake,
+plotseling gaat het daglicht in het avondduister over. De opkomende
+maan verzoent ons echter voor een deel met deze slechte bedeeling
+van daglicht. Een prachtige zilvergloed zendt zij over de zwarte
+oppervlakte der zee. Doch ook de sterren, die hier meer schijnen te
+schitteren dan op het land, alsof zij weten, dat onze weg niet door
+electrisch- of gaslicht verlicht kan worden, en alle hoop op hen is
+gevestigd, wedijveren met de maan in het zenden van zilveren stralen
+naar de golven der zee.
+
+Het is nu ook de moeite waard, een tijdlang de zee gade te
+slaan. Overdag ziet men dan tallooze vliegende visschen uit het water
+opduiken, een eindweegs over de oppervlakte der zee vliegen, om dan
+plotseling in een opkomende golf weder onder water te verdwijnen. In
+het begin dacht ik niet anders dan dat het gewone zwaluwen waren,
+precies zoo zien zij er van verre uit. Soms komen zij in heele
+zwermen tegelijk en zien er dan uit als vele groote schuimvlokken;
+dan weder komt er een, grooter en grijzer gekleurd, en vliegt een
+eindweegs alleen.
+
+Doch ook 's avonds geeft de zee afleiding als men zich een
+oogenblik aan de zijde begeeft, waar de maan niet schijnt. Of dit
+nu de stuurboord- of bakboordzijde is, heeft mijn zeevaartkundige
+wijsheid nog niet uitgevonden. Aan die zijde van het schip is het
+donker en daar ziet men bijna onophoudelijk de phosphorlichtjes uit
+de zee opkomen. Soms zijn ze zoo groot, dat zij wel vijf-en-twintig
+electrische lampjes bij elkaar gelijken.
+
+Gegokt wordt hier ook op het schip, al is het dan ook op een
+vrij onschuldige wijze. Elken morgen komen 'n paar heeren met een
+lijst en de vraag, of men voor een shilling wil deelnemen aan "the
+sweep". Zooveel shillings als men inzet, voor zooveel nummers wordt men
+ingeschreven. In den regel worden 400 nummers verkocht. Velen nemen
+tien tot vijf-en-twintig nummers. Deze nummers zijn alle op witte
+beenen schijfjes geschreven en in een kom geworpen. In een andere kom
+bevinden zich een-en-veertig andere nummers, loopende van 356 tot en
+met 396. Het gemiddelde aantal mijlen dat de "Saxon" daags aflegt is
+376. Er zijn twintig punten onder en twintig punten boven dit getal
+genomen. Nu trekt iemand een nummer uit de kom met 400 schijven, en
+tegelijkertijd een ander uit de kom met 41 schijven. Wiens nummer uit
+de kom met 400 schijven komt, heeft nu voortaan het nummer uit de kom
+met 41 schijven. Als er zoo 41 nummers getrokken zijn, dan zijn alle
+overblijvenden van onwaarde geworden. Deze 41 nummers worden nu geveild
+en daarop kan elkeen een bod doen. Ook de eigenaar dient zijn eigen
+nummer in te koopen, als hij het wil behouden. De eerste prijs valt ten
+deel aan dengeen, die het nummer bezit, gelijk aan dat van het aantal
+mijlen dat het schip heeft afgelegd,--om twaalf uur 's middags wordt
+dit altijd geannonceerd,--het nummer dat er tien boven is, krijgt den
+tweeden, en dat, 't welk er tien onder is, krijgt den derden prijs. De
+veiling van de nummers brengt soms enorme sommen op. Men biedt tot
+aan twee en drie pond voor een gewild nummer. De helft van die som
+krijgt de eigenaar, de andere helft gaat in den pot. Somtijds is de
+hoofdprijs vijf-en-twintig tot dertig pond. Er zijn gelukkigen, die met
+dit hazardspel hun heele reisgeld verdienen, doch er zijn ook die elken
+dag groote sommen verliezen. Ook de tweede klasse-passagiers hebben het
+twijfelachtige voorrecht aan deze speculatie te mogen deelnemen. Het
+komt mij voor, dat het in het belang van vele jonge reizigers zou
+zijn, als de directie zulk een beursspel op haar schepen verbood,
+in plaats van het, zooals hier geschiedt, in de hand te werken.
+
+Welk een haat er nog bestaat tusschen de Engelschen en Afrikaanders,
+wordt ons hier op het schip in bijna elk gesprek duidelijk. De
+Engelschen aan onzen tafel durven beweren, dat indien wij "de Boeren"
+in Zuid-Afrika een beetje "menschelijk" vinden, wij dit dan hebben toe
+te schrijven aan den beschavenden invloed der Engelschen. Zij hebben
+de brutaliteit, te beweren, dat de Boeren vóór den oorlog niet veel
+hooger dan de Hottentotten stonden en Engeland nu bezig is menschen
+van hen te maken. Dat ik hun in dit opzicht van antwoord dien en hun
+raad over den Z.-Afrikaanschen oorlog, liefst zoo weinig mogelijk te
+bluffen, is zeker te begrijpen. Zij voelen niets van het ergerlijke
+figuur, dat zij in dien tijd gemaakt hebben.
+
+Doch ook bij de enkele jonge mannen uit de Boerenfamiliën, die
+wij hier aantreffen, bestaat nog de diep ingewortelde haat tegen
+de Britten; het is er nog ver af, dat alle in Z.-Afrika wonenden,
+Britten en Boeren, zich als landgenooten gevoelen, die gezamenlijk
+hun land dienen op te bouwen, tot het misschien eens kan worden een
+Zuid-Afrikaansche republiek.
+
+De directie van het schip heeft er slag van, de eentonigheid van
+de reis te breken. Tegen dat men moe wordt van het schijven werpen,
+cricketspelen etc, worden er wedstrijden met prijzen uitgeschreven voor
+allerlei soort flauwe spelletjes; als ik ze zou moeten beschrijven,
+zou iedereen ze kinderachtig vinden, doch zij bezorgen toch aan de
+toeschouwers en de medespelenden eenige dagen onschuldige vroolijkheid
+en groote afleiding. Niet waar, gij vindt het flauw, als ik meld,
+dat groote mannen, vrouwen en meisjes, en zelfs kinderen, mededoen
+om een zeker aantal aardappelen, op een lange rij gezet, binnen een
+bepaalden tijd een voor een op te rapen en in een emmer te werpen; of
+dat een lange rij heeren plat op den grond gaat liggen, op den rug, en
+dat dan een ondiep schoteltje vol water op hun borst wordt geplaatst,
+dat zij liggende, over hun hoofd heen, achter zich op den grond
+moeten zetten. Soms storten zij het water reeds over hun borst uit,
+meestal komt het in hun gezicht en oogen terecht en slechts zelden
+bereikt het schoteltje met een behoorlijken inhoud den grond. Dan
+zijn er hanegevechten onder de heeren, of voor dames om geblinddoekt
+de oogen te teekenen in een groot op den grond met krijt geteekend
+varken, enz., allemaal spelletjes, zooals ik reeds zeide, te flauw
+om te beschrijven, doch die een algemeene vroolijkheid verwekken,
+vooral omdat zoowat niemand op de boot zich te voornaam of te ernstig
+gevoelt om er aan mede te doen.
+
+Maar twee dagen zijn wij allen zeer bezig geweest door het te
+voren geannonceerde gecostumeerd bal; de costumes moesten aan boord
+vervaardigd zijn uit artikelen, die men toevallig bezat of aan boord
+kon verkrijgen. Dat gaf een algemeene drukte. Eerst de beraadslagingen
+en diepzinnige overpeinzingen wat men wilde voorstellen en hoe het uit
+den kofferinhoud was samen te stellen. Vele heeren kwamen bij de dames
+om hulp vragen. Iets geniaals bedenken konden zij wel, maar voor de
+samenstelling hadden zij onze hulp noodig. En vooral vrouwen, zooals
+mrs. Catt en ik, die niet aan de verkleedpartij zouden deelnemen,
+doch onze hulp gratis hadden aangeboden, hadden handen vol werk. In de
+eerste plaats hadden wij beiden ons eigen landgenootje te kleeden en
+te helpen bij 't ontwerpen van 't plan en de uitvoering. Mrs. Catt's
+medereizigster wilde met een op het schip opgedanen vriend Romeo en
+Julia voorstellen en deze toiletten vielen zoo goed uit, dat wij ten
+slotte met groote cartonletters op den rug van den een Romeo en op
+dien van de ander Julia moesten plakken, anders zou niemand geraden
+hebben, wat hunne verschijning te beduiden had.
+
+Mijne gezellin en ik hadden iets ernstigers en tegelijk
+propagandistisch bedacht. Van een lap wit tarlatan, die dienst moet
+doen voor muskietennet als wij in de tropen komen, was het embleem
+nagebootst van ons internationaal vrouwenkiesrecht-insigne. Het haar
+in Griekschen stijl opgemaakt en versierd met bordpapierbanden door
+iemand op het schip prachtig goud geverfd. Op dezelfde wijze waren
+groote en kleine gouden letters gemaakt en eerst op de borst en nog
+eens op de plooien van de rok kwam met groote duidelijke letters
+het "Jus Suffragii" uit. Een even kunstig gemaakte weegschaal in de
+hand, bordpapiergouden banden om boven- en onderarm, voltooiden het
+costuum en maakten van mijne medereizigster een statig, mooi, levend
+embleem van ons internationaal herkenningsteeken. Hadden er in de jury
+voorstandsters van vrouwenkiesrecht gezeten, dan was haar zeker een
+prijs ten deel gevallen; nu ontving den 1en prijs een levend pistache,
+een jong meisje, dat zich uit roze en licht blauw papier zeer schoon
+een costuum had vervaardigd, dat in zijn geheel en in alle onderdelen
+pistaches voorstelde.
+
+Tal van geestige, al waren zij dan ook soms geen mooie, toiletten
+kwamen voor den dag. Mijn op leeuwen-dooden beluste buurman verscheen
+als "ridder van het bad". Met bloote beenen in een paar afgetrapte
+sloffen en in een badmantel gehuld, als hoofddeksel een groote spons,
+twee nagelborstels als epauletten, een tandenborstel als dasversiersel,
+een flesch odol, scheergereedschap etc. als verdere attributen,
+maakten van hem iemand, die door iedereen werd uitgelachen, doch
+die niemand gaarne in zijn nabijheid had. Vele heeren waren als dame
+gekleed, waarbij de potsierlijkste jupe-culottes vertoond werden. De
+twee grootste en zwaarst gebouwde mannen onder de passagiers hadden
+zich als tweeling-broertjes verkleed met korte witte broekjes,
+bloote beentjes en lage schoentjes, buisjes, kraagjes en hoedjes
+van een paar lieve joggies van vijf of zes jaar. Daarbij waren zij
+onverbeterlijk gegrimeerd en liepen met een paardje op rolletjes,
+handje aan handje. Dat was een waar succes en ieder vond, dat de jury
+recht had gedaan, hun den eersten heerenprijs toe te kennen.
+
+Aan deze en al dergelijke vermakelijkheden doen de tweede klasse
+passagiers met de eerste mede. Er wordt op deze booten lang zoo'n
+groote scheiding tusschen eerste en tweede klasse passagiers niet
+doorgevoerd als op bijv. de booten, die tusschen Europa en Amerika
+varen en afgezien, dat de eerste klasse hutten veel grooter en
+comfortabeler zijn, en bij de maaltijden wat grooter keuze van
+gerechten wordt gegeven, is de tweede klasse evengoed als de eerste.
+
+Den avond van het gecostumeerde bal werd er onder het dansen lichte
+wijn en limonade geofferd en om half elf was er een souper met nog
+grooter lijst van fijne gerechten als bij de drie andere groote
+maaltijden van den dag. Geen extra betaling werd daarvoor geëischt.
+
+Hoe goed afleiding werkt voor het voorkomen van zeeziekte, werd den
+dag en avond van het bal duidelijk. Den geheelen dag had reeds een
+tamelijke bries bestaan, die tegen den avond in een flinken storm
+overging. Noch dien dag, noch dien avond was er iemand zeeziek; men
+danste en walste op het dek, niettegenstaande er flinke zeemansbeenen
+vereischt werden om in een geregelden gang te loopen en men nam
+deel aan het souper, at en dronk allerlei dingen, die in geval van
+zeeziekte ongenietbaar zijn en voelde niets van de danspartij, die
+het schip met de golven der zee uitvoerde.
+
+Nu moet ik dezen brief eindigen, want men komt mij daar zoo waar
+mededeelen, dat ik in een van de sportspellen den tweeden prijs
+behaald heb en nu een keuze moet doen uit de voorwerpen, die voor
+dat doel zijn uitgestald. Zoo zorgen mijne landgenoote en ik er voor,
+dat bij alle gelegenheden aan boord ons land geen slecht figuur maakt.
+
+
+                                                        4 Augustus 1911.
+
+
+
+
+
+
+AANKOMST IN KAAPSTAD.
+
+
+Het waren drukke dagen, die laatste dagen aan boord van de "Saxon". Er
+moesten nog tal van spelletjes worden afgespeeld en sommige verslagen
+mede-passagiers wilden nog gaarne gelegenheid hebben, om revanche
+te nemen, alvorens men voor langen tijd, misschien voor altijd,
+uit elkaar zou gaan. Daarbij moesten de koffers gepakt en brieven
+geschreven worden, om familie en vrienden te doen weten, dat men veilig
+aangeland was, want de eerste naar Europa vertrekkende boot, zou reeds
+Woensdagsmorgens weggaan. Nu waren deze laatste dagen aan boord van het
+schip ook nog de minst kalme, omdat een vrij stevige bries de golven
+onstuimig opwaarts joeg en het nu door kolenverbruik veel lichtere
+schip rumoerig heen en weer slingerde. Men moest zeemansbeenen hebben,
+om op het dek een goed figuur te slaan, anders zwenkte men van de eene
+naar de andere zijde. Geen onzer was zeeziek, alhoewel er buitengewoon
+veel over moeheid, hoofdpijn en lusteloosheid werd geklaagd, maar dit
+mocht, o, heelemaal niet, aan den invloed van de schommelingen van
+het schip worden toegeschreven. Men went ten slotte aan alles; al zou
+in de laatste dagen het schip op haar kop zijn gaan staan, dan geloof
+ik nog, dat de meeste passagiers zich goed zouden gehouden hebben.
+
+Met een enkel woord moet ik even spreken over het enorme groote
+schriftelijke verkeer tusschen Engeland en andere landen met
+Zuid-Afrika. Wij kregen daarvan een aanschouwelijke les. Maandagmorgen
+werd de geheele stuurboord-zijde (ik weet nu het verschil tusschen
+stuur- en bakboord) met groote zeilen belegd en daarop werden een paar
+meter hoog de zakken met brieven opgestapeld, die over Engeland naar
+de verschillende staten in Zuid-Afrika gezonden worden. Elke week
+komt er een even groote mail met duizenden en duizenden stukken in
+Kaapstad aan.
+
+Het was jammer, dat wij reeds zeer vroeg in den morgen 't doel van
+onzen tocht bereikten, wij hadden zoo gaarne 't mooie gezicht op de
+bergen rondom Kaapstad van uit zee genoten. Wel hadden wij den avond
+tevoren den steward order gegeven ons te roepen, wanneer de bergen
+in zicht kwamen, als die wellicht, door maanlicht beschenen, zich
+toch aan ons wilden vertoonen. Maar wij werden niet in den nacht
+gewekt en vernamen Dinsdagmorgen, dat een dichte nevel de bergen
+had omsluierd, omdat zij zich eerst in den ochtendstond, staande
+in hellen zonnengloed, aan onze oogen wilden vertoonen. Midden in
+den nacht, ongeveer twee uur, bereikte 't schip de landingsplaats
+en begon men onmiddellijk met het naar boven brengen van bagage en
+andere dingen, die in de maag van het schip al dien tijd een veilige
+plaats hadden gevonden. De drukte, het rumoer, het gepraat van het
+scheepsvolk maakten slapen onmogelijk en ik was blij, dat de steward
+om vijf uur kwam zeggen, dat het eigenlijk zes uur was in Kaapstad,
+dat hij eenige brieven voor mij had en dat het tijd was om op te staan.
+
+De brieven bevatten welkomstgroeten van dames uit Kaapstad en een
+er van bracht een lange lijst van uitnoodigingen voor lunches, teas,
+avondrecepties etc. Ook mevr. Catt had een dergelijke lijst ontvangen,
+waaruit ons duidelijk werd, dat ons verblijf in Cape Town niet zeer
+rustig zal zijn, en men ons in de gelegenheid wil stellen met vele
+Zuid-Afrikaansche vrouwen in kennis te komen.
+
+
+
+Spoedig waren wij alle vier gekleed en namen gezamenlijk ons laatste
+ontbijt aan boord. Toen wij boven op het dek kwamen, werden wij door
+eenige Zuid-Afrikaansche medepassagiers direct in beslag genomen,
+om met hen den eenigen mooien aanblik van den Tafelberg met zijn
+leeuwenkop en duivelseiland, met zonnegloed overgoten, te genieten, 't
+Was verrassend schoon! Doch lang konden wij ons niet aan dit schouwspel
+wijden, want, ofschoon het nog geen acht uur was, waren er toch reeds
+vele dames uit Kaapstad daar, bijna allen de een of andere vereeniging
+vertegenwoordigende, om ons bij onze aankomst te begroeten. Niet weinig
+waren wij verrast, onder deze dames ook een heer aan te treffen, de
+heer en mevrouw De Villiers, die mij in zuiver Hollandsch toespraken,
+en die ons direct dien morgen voor de lunch te hunnen huize noodigden.
+
+Het was ruim negen uur, toen wij eindelijk van de vele medepassagiers,
+die, voor zoover zij in Zuid-Afrika in een of andere stad wonen, die
+wij waarschijnlijk op onzen tocht zullen aandoen, met uitnoodigingen
+ten hunnent overlaadden, hadden afscheid genomen en wij ons naar het
+hotel Mount Nelson konden begeven, waar door de vriendelijke zorg
+van een der dames reeds kamers voor ons besteld waren.
+
+De indruk die wij op dezen eersten tocht door de stad, in een
+open landauer en met een neger als koetsier, kregen, is een zeer
+gemengde. Wij kwamen alle vier tot de slotsom, dat wij ons iets geheel
+anders hadden voorgesteld. Dan eens deed een straat ons denken aan de
+Rue de la Fayette in de buurt van de Gare du Nord in Parijs, dan een
+eindje verder had de buurt iets van een of ander plekje in Cannes
+aan de Riviera, maar alles zag er uit alsof de stad reeds eeuwen
+en eeuwen oud is. Maar, natuurlijk, ik mag nog geen oordeel vellen,
+alvorens wij de stad in haar geheel kunnen opnemen.
+
+In het hotel aangekomen, werden wij ook daar weder door andere
+dames verwelkomd en gaven de Hollandsch sprekende of "de taal"
+sprekende dames zich de moeite, om mij in mijn moedertaal te
+begroeten. Natuurlijk ontbraken ook de heeren- en dames-journalisten
+onder hen niet en werden wij om beurten een oogenblik in een hoekje
+genomen, om het een en ander van ons persoonlijk, van onze reis,
+ons land of iets dergelijks mede te deelen.
+
+De verslaggever van de "Nieuwe Rott. Courant" was onder hen en hij kon
+mij gelukkig de laatste editie van de N.Rott. Ct. bezorgen, zoodat ik
+niet geheel zonder nieuws uit het land ben. Het is natuurlijk slechts
+de maileditie, maar ik kan er toch de voornaamste bijzonderheden
+uit vernemen.
+
+Al deze bezoeken hielden ons tot bijna één uur staande; wij moesten
+nog onze koffers uitpakken, waren moe en hongerig en besloten daarom
+ons te laten verontschuldigen voor de eerste lunchpartij en voor
+de tea in den middag en liever te trachten voor de avond-receptie
+presentabel voor den dag te komen. Na eerst vlug wat gegeten te
+hebben, begaven wij ons naar onze kamers, ontpakten onze zaken en
+toen besloten mijne Hollandsche medereizigster en ik nog gauw een
+paar uur van den mooien zonnigen dag te profiteeren, alvorens ons
+voor den avond te kleeden. Onze Amerikaansche vriendinnen wilden
+liever tehuis wat rust nemen, hopende op meer zonnige dagen voor een
+wandeling door de stad. Laat mij hier direct bijvoegen, dat zij die
+rust niet gevonden hebben, want toen wij om vijf uur tehuis kwamen,
+waren zij nog geen oogenblik alleen geweest, doch hadden steeds nieuwe
+bezoekers te woord gestaan.
+
+Wij twee doorkruisten voor deze eerste wandeling de hoofdstraten van
+de stad en ontvingen nu een geheel anderen indruk dan in den landauer
+van dien morgen. Flinke breede, ruime straten, met groote gebouwen en
+winkelhuizen, die met onze Amsterdamsche Waarenhäuser te vergelijken
+zijn, met bankinstellingen en groote kantoren en met electrische trams,
+vonden wij overal. Hadden de vele kleurlingen, die wij in de straten
+zagen, ons er niet aan herinnerd, dat wij in een tropenland waren,
+dan had zeer zeker een aanblik der straten en de daarin aanwezige
+woningen en winkels bij ons geen oogenblik den indruk verwekt, dat
+wij zoover van ons huis en ons in Zuid-Afrika bevonden. Een enkel
+winkeltje, dat tegelijk een café'tje was, en tot opschrift droeg
+"Hollandsch koffiehuis", en waarin in een hoek op een stoeltje een
+groote pop in Zeeuwsch costuum zat, gaf ons al mede een huiselijk
+gevoel. De klacht, die ik in ons land eens van een boekverkooper
+hoorde, dat boekverkoop eene steeds minder lucratieve positie wordt,
+schijnt ook voor Zuid-Afrika te gelden. Alle boekhandelaren verkoopen
+tegelijkertijd allerlei andere artikelen, die met boeken slechts in een
+uiterst verwijderd verband staan. Bij de beide grootste boekverkoopers
+kon ik het laatste werk van Pierre Loti "La mort du Phylae" niet
+bekomen, doch wat meer zegt, men antwoordde mij in de eene zaak
+glimlachend, dat Fransche boeken in Cape Town niet gelezen worden,
+en in de andere, dat zij vier Fransche boekjes hadden, en of ik nu
+zelf eens zien wilde, of hetgeen ik wenschte, er bij was. Er moet
+echter nog een groote Hollandsche boekwinkel hier bestaan, waarin,
+naar men zegt, ook Fransche boeken te verkrijgen zijn.
+
+Nadat wij tweeën geruimen tijd in de winkelstraten hadden zoek
+gebracht, gingen wij boven op een electrische tram eenige tochten naar
+verschillende hoeken van de stad maken. Doch ik zal over den indruk,
+dien ik daarbij van de stad kreeg, niet schrijven, alvorens ik nog
+eerst meer, en onder geleide van eene aldaar bekende persoonlijkheid,
+van de stad heb gezien.
+
+Te huis gekomen, was het eerste werk wat te doen was, eene schifting te
+maken in de vele uitnoodigingen die ons reeds bereikt hadden, wilden
+wij althans tijd over houden om iets te doen in het belang van de
+zaak, waarvoor wij de reis ondernomen hadden. Onder de vele brieven,
+die ik ontving, waren er eenige van Hollanders en Afrikaanders,
+die mij verzochten mij vooral niet te laten overreden op de openbare
+vergaderingen in Zuid-Afrika, iets anders dan Hollandsch te spreken,
+vooral wanneer tegelijkertijd ook mrs. Catt sprak. Mondeling werd
+ik onmiddellijk ingewijd in de op het oogenblik op den voorgrond
+dringende taalkwestie, of de Hollandsche naast de Engelsche taal
+moet gehandhaafd worden, waarover vooral in de Kaapkolonie, veelal
+ten voordeele van de Engelsche taal beslist wordt.
+
+Reeds den eersten avond, op de receptie, ons door de "Women's Citizen
+Club" aangeboden, waarin de Engelsche vrouwen verre de meerderheid
+vormen, kon ik mijne gezindheid in dezen toonen. Door alle dames van
+het bestuur, die ons eerst in een afzonderlijk vertrek ontvingen,
+werd ik even apart genomen en er op attent gemaakt, om op dien eersten
+avond toch vooral alleen Engelsch te spreken, want dat ik anders door
+geen der aanwezigen zou worden verstaan. Ik had mij echter voorgenomen
+mij niet van de wijs te laten brengen en toen ik 's avonds het woord
+kreeg en in het Engelsch even mijn dank voor de ontvangst en nog eenige
+lievigheden aan het adres van het bestuur en de vele aanwezigen had
+gezegd, deelde ik mijne meening mede, dat nu wij in een land waren,
+waar de beide talen, Engelsch en Hollandsch gesproken worden, die beide
+burgerrecht bezitten, na de Engelsche speech van mrs. Catt, ook ik
+mijne moedertaal moest gebruiken en vervolgde mijne toespraak in het
+Hollandsch. Hoewel ik meende, dat niemand mij zou hebben verstaan,
+bleek toch later, dat er tal van Engelsch-Afrikaanders waren, die
+mij heel goed gevolgd hadden, doch die uit voorliefde voor Engeland,
+in het dagelijksch leven ontkennen, iets van onze taal te verstaan.
+
+Oververmoeid kwamen wij 's avonds om elf uur te huis; wij gevoelden
+ons allen meer zeeziek dan wij ons ooit op de boot gevoeld hadden,
+en toen ik in mijn bed lag, had ik mij zelf te overtuigen, dat ik
+niet meer in mijn cabin heen en weer gleed, zoo draaide alles met
+mij in de rondte. Dien eersten dag in Zuid-Afrika, waarop ons zoo'n
+allerhartelijkste ontvangst was bereid, waarop ik tal van oude bekenden
+de hand heb gedrukt en nog veel meer nieuwe vriendschapsbanden heb
+aangeknoopt, die een heel nieuwe wereld voor ons opende en ons met
+geheel andere gewoonten en gebruiken, als waaraan wij gewoon zijn,
+in kennis stelde, zal zeer zeker nooit uit mijn geheugen verdwijnen.
+
+
+                                                            9 Aug. 1911.
+
+
+
+
+
+
+ONS VERBLIJF IN KAAPSTAD.
+
+
+I.
+
+
+Nauwelijks was ik den eersten morgen opgestaan, toen ik reeds aan
+den telefoon werd geroepen, omdat er iemand was om mij te spreken,
+die ons allen voor dien dag ten eten noodigde. Wij hadden evenwel
+voor dien dag reeds tal van zulke uitnoodigingen ontvangen, die wij
+moesten afslaan, omdat wij ons hadden voorgenomen, in de eerste plaats
+de invitatiën van de verschillende vereenigingen aan te nemen. Toen
+ik naar mijn kamer terug wilde gaan, werd mij een groot pakket brieven
+overhandigd, alle welkomstgroeten en uitnoodigingen inhoudende. Onder
+dezen bevond zich ook een van den burgemeester van Kaapstad, die ons
+een at home en receptie op het stadhuis aanbood, waarbij de besturen
+van alle vrouwenvereenigingen tevens waren genoodigd. Ook bereikten
+ons dien dag vele brieven uit andere steden van Zuid-Afrika, waarin
+ons verzocht werd toch vooral ook in hun stad te komen spreken over
+vrouwenkiesrecht. Ik behoef natuurlijk niet te zeggen, dat mrs. Catt
+evenzoo ruim met brieven bedacht werd. Wij beiden kwamen dan ook
+spoedig overeen, dat wij onmogelijk in twee maanden tijd aan al die
+invitatiën konden voldoen en besloten onmiddellijk een maand langer
+in Zuid-Afrika te blijven, nu het bleek, dat wij er zulk nuttig werk
+konden verrichten.
+
+Woensdagmorgen om half elf hadden wij reeds een vergadering met
+het bestuur der Vrouwenkiesrechtvereeniging in Kaapstad en na
+afloop eene vergadering met de leden. Door de Christelijke Vrouwen
+geheel-onthoudersvereeniging werd ons een lunch aangeboden, en
+daarna een receptie door een vereeniging, die op een lijn staat
+met de in Holland bestaande Vereeniging tot verhooging van het
+zedelijk leven. Dienzelfden avond, om acht uur, had de eerste
+openbare vergadering plaats, uitgaande van de Women's Citizen Club
+en gepresideerd door prof. Darell.
+
+Mrs. Chapman Catt zette het doel van den Wereldbond en den stand
+van het vrouwenkiesrecht-vraagstuk in alle landen uiteen en ik sprak
+(in het Hollandsch) over de beteekenis van het kiesbiljet. Als men
+in aanmerking neemt, dat wij gedurende den dag op alle vergaderingen
+en recepties ook 'n kort woord hebben moeten spreken, dan geloof ik,
+dat die eerste dag door ons goed werd besteed.
+
+Donderdagmorgen om half elf werden wij in eenige stichtingen van
+vrouwen ontvangen en zagen wij achtereenvolgens een huishoudschool,
+een tehuis voor vrouwen, een industrieschool, deze laatste echter
+nog in embryostaat. Daarna werd ons in de Alexandra-club, de club van
+de élite der vrouwen, die ons ook gedurende ons verblijf alhier het
+eerelidmaatschap der club heeft aangeboden, een schitterende lunch
+bereid. Na afloop was er een receptie voor alle leden der club. Om
+vier uur moesten wij echter weder een vergadering bijwonen van de
+vereeniging tot bevordering en nog meer tot steun van vrouwenarbeid,
+een vereeniging die heel veel overeenkomst heeft met onze Arbeid
+Adelt of Tesselschade-vereeniging, doch zich nog in den toestand
+bevindt, waarin die bij ons bestaande vereenigingen ongeveer een
+kwart eeuw geleden waren. Dien avond de tweede openbare vergadering,
+uitgaande van de vereeniging voor vrouwenkiesrecht, die buitengewoon
+druk bezocht was. Geen staan- of zitplaats was over, velen moesten
+in de deuropeningen en gangen een plaats vinden en ook moesten velen
+onverrichter zake huiswaarts keeren. Deze vergadering werd door
+Sir James Innes, president van het hoog gerechtshof, gepresideerd
+en op de tribune hadden tal van mannen van naam en beteekenis
+plaats genomen. Mijn buurman was de Hollandsche spreker Viljoen,
+lid van het Parlement, de man die reeds eenige jaren geleden de
+eerste vrouwenkiesrechtsbill in het Zuid-Afrikaansch Parlement
+had aangeboden en verdedigd en die onze komst in Z.-A., ten doel
+hebbende de vrouwen aldaar tot den strijd voor dit recht aan te
+sporen, hartelijk toejuichte. Ik sprak dien avond het eerst, en
+had tot onderwerp, het belang van de invoering van vrouwenkiesrecht
+voor den Staat, het gezin en de vrouw. Daarna sprak Mrs. Catt ruim
+een uur lang over de gevolgen van het onthouden van het kiesrecht
+aan de vrouw. Gedurende al dien tijd hield zij de aandacht van haar
+gehoor geboeid en herhaaldelijk werd hare rede door handgeklap en
+bravo-geroep onderbroken. Zeer zeker won zij dien avond de harten
+van al hare toehoorders.
+
+Vrijdagmorgen werden wij reeds vroeg door den auto van Sir en Lady
+Innes afgehaald om op hun mooie landgoed de lunch te gebruiken en later
+voor 'n vijftigtal aldaar genoodigden, allen dames uit de upper ten,
+over vrouwenkiesrecht te spreken en ook deze dames op haar plicht
+te wijzen aan den strijd voor deze hervorming deel te nemen. Tegen
+etenstijd kwamen wij terug en zouden voor het eerst een vrijen avond
+hebben, doch vele dames en heeren, die ons op de vergaderingen niet
+konden bereiken, maakten nu van ons vrij-zijn gebruik, om ons dien
+avond in het hotel op te zoeken, met het gevolg, dat wij nog vermoeider
+naar bed gingen dan de vorige avonden.
+
+Zaterdagmorgen reeds vroeg eene vergadering met het bestuur en
+eenige invloedrijke leden van de Women's Citizen-club, daarna stond
+een ons vriendelijk aangeboden auto gereed, om ons naar het buiten
+van mrs. Garrett Hay te brengen, waar voor talrijke genoodigden een
+lunch was bereid. Om drie uur werden wij van daar in een ouderwetsche
+Cape-car, een, die gebruikt was in den tijd, dat de boeren nog "uit
+trekken gingen", afgehaald, om eene van de oudste, nog in volkomen
+goeden toestand verkeerende, Hollandsche boerenhofsteden te zien en
+er de thee te gebruiken. Deze hofstede wordt thans bewoond door het
+gezin van den heer en mevrouw Cloete-Van Warmelo, die er een wijn-farm
+van gemaakt hebben. Onze vroegere boerenwoningen van welgestelde
+boeren waren precies eender en geen enkel stukje huisraad troffen
+wij in deze woning, wat niet afkomstig was uit een boerenfamilie in
+Holland. Alles was nog in den toestand van ongeveer 250 jaar geleden;
+de Hollandsche zindelijkheid trad zelfs zeer sterk op den voorgrond.
+
+Voor den Zondag waren mrs. Catt en de andere Amerikaansche dame,
+die zich in ons gezelschap bevindt, bij een Amerikaansche familie
+uitgenoodigd, en mijne landgenoote en ik waren bij onzen vice-consul
+voor dien dag gevraagd. Onze consul bevindt zich op dit oogenblik in
+Pretoria, alwaar wij hem later hopen te treffen. In den gezelligen
+huiselijken kring van den heer en mevrouw Loopuyt, waar wij tal van
+andere landgenooten ontmoetten, brachten wij een allergenoeglijksten
+dag door en bezochten de voor ons met zoovele historische herinneringen
+verbonden "Groote Schuur" en zijne omgeving, die thans tot woonplaats
+dient van den premier van het land.
+
+Maandagmorgen gingen wij reeds heel vroeg naar de Zuid-Afrikaansche
+Universiteit, ook een nog in wording zijnde instelling. Het nieuwe
+gedeelte, dat alleen voor anatomische doeleinden zal worden gebruikt,
+moet nog gebouwd worden. Het zal bijna geheel worden gebouwd en
+ingericht als het desbetreffende gebouw te Amsterdam, waarvan ik den
+plattegrond zag. Om elf uur kwam mevr. De Villiers ons afhalen voor
+een auto-toer rond de Victoria-road. Ieder, die in Kaapstad bekend is,
+weet, wat deze toer beteekent. Het is de uitgestrektste en mooiste
+toer, die hier gemaakt kan worden. Men volgt geheel aan den achterkant
+van de bergen de zeekust, en heeft nu en dan de meest verrassende
+zeegezichten. Wij troffen het bijzonder goed met het weder, zoodat er
+niets ontbrak aan het effect wat deze toer kan geven. Toen wij om vier
+uur tehuis kwamen, hadden wij nog precies tijd om ons te kleeden,
+om aan de uitnoodiging van sir Frederick Smith, burgemeester van
+Kaapstad, gevolg te geven. In hem ontmoetten wij een warm geestverwant
+voor onze zaak, en hoewel hij van plan was geweest ons dien avond aan
+zijne talrijke gasten, waaronder velen uit de diplomatieke kringen,
+alleen voor te stellen als twee distinguished guests van Kaapstad,
+schemerde toch zijne ingenomenheid met de reden van onze komst naar
+Z.-Afrika door al zijne introduceerende woorden heen. Hij verzocht ons
+beiden, om ook dien avond over de zaak, waarvoor wij zoo veel voelen,
+eenige woorden tot zijne gasten te spreken.
+
+Ik zal niet doorgaan met het en detail neerschrijven van het
+voornaamste wat wij hier elken dag zien en doen; ik heb alleen de
+eerste week wat uitvoerig beschreven, om te doen uitkomen, hoezeer
+onze komst hier door velen gewenscht werd, op welke wijze men ons
+hier eene ontvangst heeft bereid en hoe weinig tijd ons hier rest
+om onze correspondentie af te doen, en de instellingen te bezoeken,
+waarin wij bijzonder belang stellen, en die niet direct in verband
+staan met vrouwenkiesrecht. Maar ook het bezoek dier instellingen
+wordt ons bijzonder gemakkelijk gemaakt. Nauwelijks hebben wij
+den wensch geuit, om het een en ander te willen zien, of reeds
+den volgenden morgen bereiken ons de uitnoodigingen. Op die wijze
+zag ik hier hospitalen, verschillende inrichtingen voor onderwijs,
+o.a. een school voor kleurlingen, waar de zonen van de verschillende
+opperhoofden gehuisvest en onderricht worden. Wij zagen daar onder
+meer de twee oudste zonen van Lewenyka, den opvolger van Lobengula,
+die in de geschiedenis van Zuid-Afrika een zoo groote rol heeft
+gespeeld. De directeur van deze inrichting vertelde ons, dat,
+alvorens hij jongens opneemt, hij altijd eerst den vader een gedrukt
+stuk stuurt, dat ingevuld moet worden, zoodat hij een weinig op de
+hoogte is met de soort jongens, die hij krijgt. Achter de vraag:
+"Beroep van den vader?" had de vader van de twee Lewenyka's met
+krachtige hand geschreven: "King". Die twee prinsen zagen er niet
+"zoo zwart als mijn laars uit," zooals de term luidt, maar nog veel
+zwarter. Zij hadden een blauw-zwarte huid, met blanke binnenvlakten van
+de handen. De flink gebouwde jongens hadden schitterende, groote oogen,
+en waren, uit een neger-oogpunt, bepaald een paar mooie menschen; over
+hunne intelligentie vernamen wij allerlei verrassende bijzonderheden.
+
+Ook van den directeur van het Zuid-Afrikaansche Museum had ik eene
+uitnoodiging, en persoonlijk leidde hij mij drie uur rond in de vooral
+uit ethnologisch en sociologisch oogpunt zoo belangrijke verzameling
+van alles wat Zuid-Afrika tot dusver in dit opzicht heeft opgeleverd.
+
+Eenige leden van het Hooger- en Lagerhuis hadden zich beschikbaar
+gesteld, om ons de parlementsgebouwen te laten zien. Het meest hiervan
+boeide mij het archief, wat in een der gebouwen is ondergebracht. Daar
+kreeg ik in handen: "het dagboek van Van Riebeeck", bijgehouden
+tot eenigen tijd na zijne landing in "Capo de Goede Hoop". Daar
+kreeg ik prenten in handen, gedrukt in Amsterdam, in het einde
+van de 17e eeuw, waarop de heldendaden van onze mannen in Afrika
+werden afgebeeld; met den Tafelberg en de hem nabijzijnde bergen,
+precies verkeerd geplaatst; daar zag ik de familieregisters van de
+vele eerste Europeesche bewoners van de Kaapkolonie, tot voor kort
+bijgehouden. Dat Afrika een vruchtbaar land is, laat geen twijfel,
+na de inzage van deze registers. Zoo hebben o.a. de drie gebroeders De
+Villiers, die hier ongeveer in 1670 uit Frankrijk landden, in die twee
+en een halve eeuw een familie van eenige duizenden nakomelingen. Zij
+zijn op dit oogenblik waarschijnlijk de talrijkste in Zuid-Afrika.
+
+En wat ook in dat archief bewaard was, dat waren vele exemplaren van
+fraai gekleurde en goed geteekende nieuwjaarswenschen, door brave en
+gehoorzame jongelingen of jonge dochters aan hunne "Geagte Vader"
+of "Waarde Moeder" of "Lieve Grootouders" gestuurd, en waarvan de
+gedichten dikwijls duidelijk aangaven, dat zij van eigen maaksel
+waren. Zij brachten mij mijne kinderjaren te binnen, toen ook
+wij gewend waren zulke heilwenschen in gekleurde of gouden rand op
+nieuwjaarsdag onze ouders aan te bieden. De ons rondgeleidende heeren
+interesseerde het zeer, dat mijne landgenoote en ik hen op de hoogte
+konden brengen van veel, dat zij ons lieten zien, doch niet konden
+lezen of begrijpen.
+
+Maar ook zag ik daar eenige exemplaren van oude Kaapstadsche
+couranten, uit het begin der 18e eeuw, waarin in goed, zuiver
+Hollandsch de berichten en mededeelingen gedrukt waren. Sommige
+van die bladen bevatten echter naast de Hollandsche ook Engelsche
+advertentiën. Opmerkelijk was het in een nummer van die courant eene
+wet te zien afgekondigd, waarbij verboden werd om slaven aan andere
+natiën te verkoopen en het zelfs tot plicht werd gesteld, om elk
+schip, dat de kust aandeed en slaven inhield, aan te houden, terwijl
+in datzelfde blad slaven te koop werd aangeboden en de slavenmarkt
+op zekeren datum geannonceerd.
+
+Ook woonden wij in het hof van justitie een terechtstelling bij en
+hoorden later een van Kaapstad's knapste advocaten een pleidooi houden,
+om "wat krom is rech te praat".
+
+Dat wij op deze wijze in de veertien dagen van ons verblijf in
+Kaapstad deze stad en hare instellingen en omgeving beter leerden
+kennen dan menig ander vreemdeling en zelfs beter dan menig andere
+Zuid-Afrikaander, is te begrijpen. Elken dag, als de zon scheen, bracht
+men ons per auto of trein naar een ander mooi of interessant punt;
+geen enkel oogenblik ging daar verloren, ieder beijverde zich om ons
+verblijf voor ons zelf en ook voor de inwoners van de Kaapkolonie,
+zoo vruchtdragend en aangenaam mogelijk te maken.
+
+Mijne indrukken van Kaapstad zijn dan ook geheel anders dan op
+den eersten dag; deze zal ik in het kort in den volgenden brief
+neerschrijven.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+Kaapstad als stad is leelijk, doch zeer eigenaardig en
+interessant. Geen mooie straten, geen groote pleinen, geen mooie
+monumentale gebouwen. Alles ziet er haveloos en armoedig uit. Het is
+alsof er de hand niet aan wordt gehouden en wat eenmaal verveloos of
+door den tijd verbruikt is geworden, laat men niet weder opknappen of
+repareeren. Ook in de gezinnen valt datzelfde op te merken. Natuurlijk
+geldt dat niet voor de rijke familiën, maar zeer zeker wel in de
+huizen van de middelklasse der bevolking. Voor een deel moet dit op
+rekening gesteld worden van het bijna niet te gelooven feit, dat
+de eigenaren dikwijls te arm zijn om de reparatiekosten te kunnen
+dragen en voor een ander deel, dat er in Kaapstad en omgeving geen
+goede werkkrachten, die reparatiewerk willen verrichten, te vinden
+zijn. Als iets stuk is, dan moet het maar net zoolang stuk gebruikt
+worden, tot het geheel onbruikbaar is geworden, want om dat iets te
+laten maken, zou evenveel moeten kosten, als om het te vernieuwen.
+
+Maar eigenaardig is Kaapstad in hooge mate. Naast de meest verouderde
+gebruiken, gewoonten, instellingen, enz., vindt men er sommige van
+de modernste soort. Naast de oude, afgebruikte, te vies om er in te
+gaan zitten, wagens, met afgewerkte voortsukkelende paarden, staan
+de nieuwste en mooiste automobielen in de straten en het is, alsof
+de hansom, die in Londen afgedaan heeft, in bootladingen naar hier
+zijn overgebracht. Electrische trammen doorkruisen zelfs de verst
+afgelegen buitenwijken, wat eigenlijk geheel op zichzelf staande
+dorpen zijn. Ook onderhoudt een geregelde spoordienst onophoudelijk
+het verkeer met de buitenwijken.
+
+Kosmopolitisch is Kaapstad in hooge mate. Niet alleen treft men hier
+onder de witte menschen alle nationaliteiten aan, hoewel Britten en
+Nederlanders het grootst in aantal zijn, doch ook van de kleurlingen
+zijn hier alle nuances vertegenwoordigd. Het gele ras en de door
+herhaalde kruising reeds bijna niet meer zwarte man en vrouw, gaan
+hier door Kaapstad's straten naast zwarten en zwart-blauwen in alle
+verscheidenheid. De kleine, fijn gebouwde, aapgelijke Bosjesman en
+vrouw, de Hottentot, de Zulu, de Basuto, de Kaffer en alle andere
+kleurlingen, probeeren hier in kleeding en gebruiken de Europeër na
+te doen en zien er daardoor dikwijls allerbespottelijkst uit. Ook
+enkele mooie exemplaren van het onvervalschte ras ziet men soms
+in hun oorspronkelijke gedaante, en dikwijls sta ik in bewondering
+zoo'n sterk gebouwde Zulu-vrouw, met haar kind op haar rug en een
+zware vracht op haar hoofd, gade te slaan. De meeste aantrekking
+oefenen evenwel de kleine, koolzwarte, schattige negerkindertjes
+uit. Ofschoon zij dikwijls te vuil zijn om aangeraakt te worden,
+kan ik ze toch nooit voorbijgaan, zonder ze even te liefkoozen, of
+een stukje bonbon te geven. Mrs. Catt heeft reeds den wensch geuit om
+op haar verjaardag van ons zoo'n klein nikkertje cadeau te krijgen,
+maar het mag dan niet grooter worden.
+
+Heel mooi en schilderachtig zijn ook de Kaapsche Maleiers, vooral
+de vrouwen onder hen. Zoodra dezen in zekeren welstand leven, en
+zoo zijn er velen, dan gaan zij naar Mekka en eenmaal daar geweest
+zijnde, voelen zij zich ver boven haar andere rasgenooten verheven
+en toonen dat zichtbaar, door evenals de Turksche vrouwen, met bedekt
+gelaat langs 's Heeren wegen te loopen. Het geheele hoofd is dan met
+een gekleurden, meestal zijden, doek omgeven en laat alleen oogen en
+neus vrij. In hunne hel-kleurige japonnen, roze, blauw, groen of wit,
+door stijfgesteven rokken uitstaande alsof er wijde crinolines onder
+gedragen worden, met halssnoeren van soms okkernootgroote koralen,
+en met allerlei andere versierselen, zien zij er recht mooi uit. De
+oudere dames dragen graag zware zijden japonnen, ook van opvallende
+kleur. Ontmoet ik een troepje van deze vrouwen, dan maak ik gaarne
+een praatje en probeer dan zooveel mogelijk "de taal" te spreken,
+maar zoodra zij merken, dat ik "de taal" niet meester ben en "hoog
+Hollandsch" spreek, zooals men hier ons gewoon Hollandsch noemt,
+dan antwoorden zij in haar gebroken Engelsch.
+
+Dit spreken met kleurlingen, of het liefkoozen van de zwarte
+negerkindertjes, wordt hier echter als hoogst onwelvoegelijk beschouwd
+en herhaaldelijk ontvang ik afkeurende blikken van voorbijgaande
+witte menschen, omdat ik mij met een kleurling op een voet van
+gelijkheid onderhoudt. Al wat kleurling is, wordt hier met een
+soort van verachting behandeld, waarvoor men geen afdoende reden kan
+opgeven. Het idee, dat kleurlingen slaven zijn, met slavenkarakters en
+slavennatuur en dat zij in geen enkel opzicht op voet van gelijkheid
+mogen worden behandeld, omdat men hen dan totaal zal bederven, is
+van den aanvang den blanken kinderen ingeprent en in hen vastgeroest.
+
+Dat de kleurlingen in de Kaapkolonie echter het kiesrecht bezitten en
+uitoefenen en men hen in dat opzicht met de andere mannelijke burgers
+van de kolonie op voet van gelijkheid heeft gezet en hen zelfs boven
+de blanke vrouwen heeft geplaatst, schijnt de witte menschen niet
+tot nadenking te brengen.
+
+Maar naast hen die den kleurling verachten en vernederen, staat een
+kleine groep, die overdreven voor hen gevoelt. Ik zou deze menschen
+op een lijn willen stellen met onze gevoelssocialisten, menschen die
+zich socialist noemen omdat hun liefde gaat tot al wat zwak en teer
+is en lijdt en zij door onberedeneerde gevoelsmotieven aangetrokken
+worden door de nooden en behoeften van den arme, dien zij niet alleen
+ten koste van alles willen helpen, doch die ook in hunne opinie hoog
+boven de andere bevolking verheven staat. Van dat soort negervereerders
+bezit men hier ook. Vooral de familie Schreiner, met Olive Schreiner
+aan het hoofd, is een blinde vereerster van den kleurling. Haar
+geheele politieke overtuiging heeft tot ondergrond "hoe 't best voor
+den kleurling te zorgen". De negerkwestie is hier een groot politiek
+vraagstuk; het heeft moeilijkheden gebracht bij de vaststelling
+van de Unie en het zal steeds opnieuw moeilijkheden in de politieke
+kringen brengen. In de Kaapkolonie hadden de negers het kiesrecht,
+vóórdat de Unie der vier Staten tot stand kwam en men wilde en kon
+daar dit recht den negers niet weder ontnemen. In Oranje Vrijstaat,
+Natal en Transvaal beschouwt men den kleurling nog als een inferieur
+wezen en wil men hem geen politieke rechten verleenen. Deze drie
+Staten wilden niet toestaan, dat de Kaapsche neger aan de verkiezing
+van het Unie-parlement deelneemt, en zoo is er dan nu een toestand
+geschapen, waarin de neger in de Kaapkolonie wel mag deelnemen aan
+de verkiezingen voor de gemeenteraden en het Kaapsche gouvernement,
+doch niet aan de verkiezingen voor het Unie-parlement.
+
+Zoo dom zijn de negers nu niet, dat zij zich deze verkorting van
+rechten laten welgevallen, en bijgestaan door de mannen, die hen
+willen steunen en helpen, omdat zij met hun lot zijn begaan, strijden
+zij tot verkrijging van de volle burgerschapsrechten. De drie andere
+Staten zullen echter in geen afzienbaren tijd toestaan, dat aan dezen
+eisch wordt voldaan.
+
+Wil men mooie negers en vooral mooie negerinnen zien, dan doet men
+best een Woensdag- of Zaterdagmorgen vroeg naar de bloemenmarkt te
+gaan, waar de wild groeiende planten in groote verscheidenheid van
+kleur en soort door de van buiten komende kleurlingen ten verkoop
+worden aangeboden. Manden vol sneeuwwitte aronskelken, die hier
+pickflower genoemd worden om de groote hoeveelheid waarin zij op 't
+land voorkomen; allerlei soort prachtige erica's, men zegt er zijn hier
+tusschen de twee en drie honderd soorten; azalea's, violen, mimosa's,
+etc., etc., worden dan voor "a tikkie a bunch", dat is drie stuivers
+een groote bos, door de negerbevolking ten verkoop aangeboden. Bloemen
+zijn hier zoo mooi en in zoo'n groote verscheidenheid van kleur,
+dat wij daarover dagelijks meer in verrukking komen. En wij zijn nog
+niet eens in het goede jaargetijde.
+
+Het is hier namelijk winter, verschillende dames ziet men met mof en
+boa loopen, maar wij vinden het daartoe niet koud genoeg. Als de zon
+schijnt, is het zelfs warm en alleen 's avonds of op een regenachtigen
+dag, gaan wij ons hier wat warmer kleeden. Het is voor ons hier als
+in een warme Aprilmaand.
+
+Hoewel ik Kaapstad als stad niet bewonderen kan, is toch de omgeving
+van Kaapstad heel mooi. De weg van den Muizenberg naar Simonstad en
+vandaar naar Milner's point, is zelfs indrukwekkend mooi en ik zelf
+heb nooit een idealer zeekust gezien dan die, waarop het oog rust,
+als men zich een oogenblik kalm op het witte zeestrand of op een rots
+neerzet bij Milner's point.
+
+Maar men behoeft niet zoo ver naar buiten te gaan om mooie plekken
+te vinden. Vlak bij de stad, in twintig minuten met een electrische
+tram te bereiken, ligt Camp's baay en Sea point, waar men eveneens
+een prachtig zeegezicht heeft. Vooral bij opkomende zee en wanneer de
+zee een beetje woelig is, kan men daar uren staan droomen, wanneer de
+hoogopkomende golven tegen de rotsen te pletter slaan en tot hoog in
+de lucht een uiteengespatte, wit schuimende massa naar boven werpen,
+om daarna om en over de rots zich in haast te verspreiden.
+
+Die niet van zee en bergen, doch meer van bosch en veld houdt, kan hier
+ook genieten. Al de hier vlak omliggende, met tram of trein in tien
+à twintig minuten te bereiken dorpjes zijn het best te vergelijken
+met Bussum, Hilversum, Baarn enz., behalve dat zij buiten hun mooie
+villa's en bosschen en wandelwegen, steeds een mooien achtergrond
+van fraai gevormde bergen hebben en dat bloem en plant hier in veel
+grooter verscheidenheid en schoonheid voorkomen.
+
+Men zegt ons hier, dat Kaapkolonie de mooiste van de vier Staten van de
+Unie is en dat alleen Natal voor een deel in natuurschoon de kolonie
+nabijkomt. Niettemin verkeert de Kaapkolonie thans in geen goede
+financieele en economische conditie, omdat in den laatsten tijd alles
+zich in Transvaal schijnt te concentreeren. Tal van huizen, zoowel
+in de stad als in de buitenwijken, staan leeg en alle neringdoenden
+klagen over slechte tijden. Handel en scheepvaart schijnen zich meer
+naar 't oosten van het land te verplaatsen en men hoort zelfs door
+sommigen beweren, dat Kaapstad eenmaal een doode stad zal worden.
+
+Onze tijd is hier nu langzamerhand verstreken, morgenochtend gaan mijne
+landgenoote en ik per trein van hier, mrs. Catt met hare landgenoote
+gaat per boot, en wij zullen ons Donderdag in Port Elisabeth weder
+vereenigen.
+
+Ik heb de spoorreis verkozen, omdat ik daardoor meer van het land
+kan zien en in de gelegenheid ben een bezoek aan Olive Schreiner te
+brengen. In Port Elisabeth zullen wij ook ongeveer een week blijven,
+tal van vergaderingen zijn reeds voor ons uitgeschreven. Daarna gaan
+wij naar Grahamstown, Bloemfontein en Kimberley. Dan nemen wij eenigen
+tijd rust; dat wil zeggen, dan gaan wij geheel alleen veertien dagen
+voor pleizier op reis en gaan dan naar de Victoria-falls in Rhodesia,
+die als het grootste wereldwonder beschouwd worden. Wanneer wij
+van daar terugkomen, gaan wij naar Pretoria, Johannesburg, Pieter
+Maritzberg en Durban, waar reeds overal de voorbereiding voor onze
+komst in vollen gang is.
+
+Van onzen tocht door Rhodesia stellen wij ons zeer veel voor, alles
+wat wij er van hooren, doet onze verwachting stijgen. Maar nu wachten
+ons eerst veertien dagen van hard werken, met vele vergaderingen,
+recepties, tea's, etc.
+
+
+                                                           22 Aug. 1911.
+
+
+
+
+
+
+DE REIS NAAR PORT ELISABETH EN BEZOEK BIJ OLIVE SCHREINER.
+
+
+Dinsdagmorgen 22 Augustus 1911 om 11.30 zou de trein vertrekken,
+die ons van Kaapstad naar de Aar en vandaar naar Port Elisabeth zou
+brengen. Reeds vroeg waren wij in de weer om al onze zaken te pakken,
+onophoudelijk gestoord door de komst van dames en heeren, die ons
+nog voor het laatst de hand wilden drukken en ons bloemen en bonbons
+voor de reis aanboden. Wij zouden zeer zeker den trein gemist hebben,
+als wij niet, op het laatste oogenblik aan het station komende, tal
+van gedienstige vrienden daar vonden, die voor onze bagage zorgden en
+ons naar den op het punt van vertrek staanden trein brachten. Daar
+was in het midden van den trein een eerste klasse wagen voor ons
+gereserveerd en er werd mij een brief overhandigd van den directeur
+der Z.-Afrikaansche spoorwegen, die ons op onze geheele reis door
+Z.-Afrika van grooten dienst zal zijn. De inhoud van den brief luidt:
+"dat in het centrum van den trein een eerste klasse wagen gereserveerd
+moet worden voor dr. Aletta Jacobs en mrs. Boersma, waar zij in
+Z.-Afrika met den trein reizen en dat voor deze dames bijzondere
+zorg moet worden gedragen gedurende hare geheele reis". Ook mrs. Catt
+ontving voor zich en hare landgenoote zoo'n brief.
+
+Dit maakt het reizen voor ons hier veel gemakkelijker en het heeft
+veel te beteekenen, omdat wij nu de nachten in den trein rustig
+kunnen doorbrengen en niet bevreesd behoeven te zijn, dat onze deur
+telkens wordt opengegooid om een nieuwen passagier uit of in te
+laten. Als men bedenkt, dat Port Elisabeth, nog behoorende tot de
+Kaapkolonie, en op de kaart nog geen duimbreed liggende van Kaapstad,
+twee nachten en bijna twee dagen eischt om er te komen en dat wij
+verder op onzen weg misschien wel twintig nachten in den trein moeten
+doorbrengen, dan begrijpt men hoe ingenomen wij met het bezit van
+dezen brief zijn. Onze vice-consul, de heer Loopuyt, en de reeds
+vroeger genoemde sir James Innes, hebben zich blijkbaar voor deze
+attentie groote moeite getroost. Met Kaapstad achter ons moet ik
+verklaren, dat wij daar onvergetelijke dagen hebben doorgebracht,
+dat de gastvrijheid en vriendelijkheid der bewoners geene grenzen
+kent en dat wij tevens het gevoel met ons kunnen medenemen, dat wij
+daar nuttig werk verricht hebben en enthousiasme hebben gewekt voor
+de groote zaak, waarvoor de vrouwen in de eerste plaats hebben te
+strijden, het vrouwenkiesrecht. De dank, die ons daarvoor van alle
+kanten werd aangeboden, de verslagen en berichten over ons verblijf
+in Kaapstad in alle couranten en de brieven met uitnoodigingen, die
+ons nog steeds uit alle oorden van Z.-Afrika bereiken, zijn ons voor
+dat laatste een bewijs.
+
+De reis van Kaapstad naar de Aar is waard per spoor gedaan te
+worden. Men gaat dan door een zeer mooi gedeelte van de Kaapkolonie. De
+eerste uren gaat men afwisselend door een streek met fraai gevormde
+hooge bergen, alle met dat eigenaardige blauw-violette waas omgeven,
+waarover ik reeds vroeger schreef en dat waarschijnlijk 'n gevolg is
+van den plantengroei op de bergen; dan weder gaat men door mooie dalen
+met mimosabosschen, thans in vollen bloei, of met hooge, nu in frisch
+blad staande, eucalyptusboomen, met peperboomen en rijk met vrucht
+beladen sinaasappel- en citroenboomen, met schapen, koeien en paarden
+in de weiden. Maar ook de heidevelden, vol met de meest verschillende
+heideplanten in bloei, een geheel ander beeld vertoonende dan onze
+heide, leveren aangename afwisseling. Tegen vier uur bereikten wij
+de Hex-rivierbergen, alléén op de toppen met een dikke laag sneeuw
+bedekt. Met een locomotief voor en een achter den trein werden wij
+de steile hoogte opgesleept en kon men zich een oogenblik in een van
+de fraaie gedeelten van Zwitserland wanen. De vorming der bergen is
+hier echter anders dan in Zwitserland en ook die in Noorwegen evenaart
+zij niet. Z.-Afrika's bergen hebben hun eigen vorm en vooral ook hun
+eigen charme, die met niets, wat ik tot dusver in bergstreken zag,
+te vergelijken is.
+
+Maar wat voor ons even interessant is als de mooie natuur, die wij
+passeeren, dat zijn de Kaffer-kraals, die wij voorbijtrekken, de
+dikwijls vlak aan den spoorweg grenzende struisvogel-farms, en de
+soms zeer eenzaam liggende groote boerenhofsteden.
+
+Toen wij Woensdagochtend in den trein ontwaakten, bevonden wij ons
+midden in de Karoo (spreek uit "Keroe"). Toen ik in Kaapstad de
+beteekenis van dat woord vroeg, wilde men mij volstrekt inpraten,
+dat het een Hollandsch woord was, maar ten slotte wist een van
+de professoren van de Z.-Afrikaansche Hoogeschool mij toch in te
+lichten. De Hottentotten noemen 'n verdord boschje of boompje haroo, en
+daarvan is door de Europeanen ten slotte het woord karoo gemaakt. Dit
+is gemakkelijk te verklaren, als men bedenkt, dat in Oost-Indië de
+h veelal wordt uitgesproken als g en de Oost-Indische Compagnie hier
+vroeger veel menschen aan wal zette. De Karoo is 'n groote woestenij,
+waarop bijna niets dan kleine stoppels en allerlei soort cactussen
+groeien. Dor en droog ziet zij er uit, doch met de bergen op den
+verren achtergrond, en de soms prachtig in bloei staande cactussen
+en aloëplanten, biedt zij toch genoeg afwisseling.
+
+Om elf uur bracht de trein ons Woensdagmorgen in de Aar, de woonplaats
+van Olive Schreiner. Zij zelf stond ons, als een welkomstgroet, met een
+bos riekende viooltjes, uit eigen tuin geplukt, aan het station op te
+wachten. Haar nichtje, Dot Schreiner, de dochter van haar broeder,
+den vroegeren eersten minister van de Kaapkolonie, die wij reeds
+van uit Kaapstad kenden, vergezelde haar. De ontmoeting was als van
+oude bekenden, er behoefde geen ijs gebroken te worden; zij was mij
+uit hare geschriften eene geestverwante gebleken en door Londensche
+wederzijdsche vrienden was ook ik haar niet onbekend. Zij is eene
+kleine vrouw, en tamelijk gezet. Als zij in een levendig gesprek hare
+lieve oogen op mij vestigde, dan riep zij steeds het beeld van onze
+sympathieke Helene Mercier mij voor den geest. Onwillekeurig moest ik
+telkens vergelijkingen maken tusschen deze twee groote vrouwen. Ook
+bij deze talentvolle Zuid-Afrikaansche vrouw sprak uit elk woord hare
+groote, alles overheerschende liefde voor de menschheid. Liefde,
+die het sterkst spreekt voor alles wat hulp en steun noodig heeft;
+eene liefde, die den sterken en machtigen hunne fouten, tegenover
+zwakken en hulpbehoevenden begaan, vergeeft, omdat zij die aan
+niet-begrijpen toeschrijft; hare machtige pen gebruikt zij om de
+zwakken te steunen, door de sterken te doen begrijpen. Wel is haar
+vertrouwen in de menschheid geschokt door alles wat zij doorleefd
+heeft, doch alleen dan, wanneer zij over den Zuid-Afrikaanschen oorlog
+spreekt en alles wat men haar toen heeft aangedaan, ligt bitterheid
+in haar stem. Overigens hoopt zij nog steeds op een betere wereld, met
+mensch-menschen, wanneer eenmaal de gouddorst der menschheid verzadigd
+zal zijn en men zich een gelukkig bestaan alleen kan denken in eene
+omgeving met toestanden, die zooveel mogelijk elkeen een menschwaardig
+bestaan veroorlooven. O, wat zou zij gaarne al haar tijd en krachten
+geven om op hare wijze en met haar pen het Evangelie, zooals zij dat
+opvat, op aarde te verkondigen, als zij niet door ander werk in beslag
+werd genomen.
+
+En door welk werk en hoe? Deze vrouw is niet rijk, zij bezit niet eens
+zooveel en verdient niet zooveel met haar pen, en haar man ook niet,
+dat zij behoorlijk in haar kleine woning bedienden kan houden. Zij
+woont in eene woestenij. De Aar ligt midden in de Karoo en het is een
+zeer klein dorpje, alleen bewoond door wat spoorbeambten, hier en daar
+verspreid wonende boeren en kleurlingen. Te midden van eene groote,
+stoffige open vlakte staat het kleine witte huisje van Olive Schreiner
+en haar man, omgeven door een tuintje, door hen zelven aangelegd
+en hen zelven onderhouden. Bedienden bezitten zij niet, eenige uren
+daags komt een zwarte vrouw het allervuilste werk verrichten. Brood
+kneden en bakken, de wasch doen, het huis schoon houden, het eten
+koken en bereiden, kortom alles wat in een primitieve huishouding
+gedaan moet worden, verricht hier Olive Schreiner. Des zomers is het
+in de Aar zoo heet, dat het er onhoudbaar is, en daar er geen boomen
+staan, om schaduw af te werpen, zendt de zon hare gloeiende stralen
+regelrecht op haar huisje. Om dan eenigszins beschut te zijn, gaat zij
+dikwijls, zoo vertelde zij ons, onder de tafel zitten en laat zij door
+'n afhangend tafelkleed de warmte tegenhouden.
+
+Op mijn vraag, waarom zij daar bleef wonen, zoo ver af van
+alle beschaving en ontwikkeling, en zoo eenzaam en ongezond,
+terwijl uit alles bleek hoe hare geest zich verzette tegen de haar
+opgedrongen omgeving, antwoordde zij treurig: "ik moet". Vóór den
+Zuid-Afrikaanschen oorlog bezat haar man eene farm in Transvaal en
+konden zij genoeg bedienden houden, zoodat zij veel van haar tijd
+aan schrijven kon wijden, maar in dien oorlog hebben zij alles,
+wat zij bezaten, verloren en nu oefent haar man den niet lucratieven
+werkkring uit van, in het Hollandsch uitgedrukt "makelaar in onroerende
+goederen". Zijn werkkring ligt in de Aar en omstreken en nu is zij
+gedwongen om daar te wonen, of alleen van haar pen te gaan leven
+en haar man te verlaten. Daaraan wil zij evenwel niet denken en met
+haar man in de Aar leven, beteekent voor haar al haar tijd aan het
+huishouden wijden en slechts in de zoogenaamd verloren oogenblikken
+de gedachten, waarvan haar hoofd vol is, neer te pennen.
+
+Daarbij komt, dat hare gezondheid zeer zwak is en door de ontberingen
+en zenuwstorende invloeden in haren verbanningstijd zeer veel
+heeft geleden. Zij is zeer asthmatisch en haar hart werkt niet
+goed. De atmosfeer in de Aar, droog en stoffig en heet, werkt niet
+gunstig op haar gestel. Zij was zeer dankbaar voor ons bezoek. Zoo
+nu en dan eens met geestverwanten te mogen spreken, eens weder wat
+nieuwe indrukken op te doen, was al het genot, dat haar nog af en
+toe ten deel viel. Hoe troosteloos mij haar heele omgeving en haar
+levensomstandigheden ook leken, zij zelve was, althans dien dag,
+zeer opgewekt en welgemoed. Zij had hare couranten en vriendenbrieven
+en leefde in gedachte het leven mede van de vrouwen in de geheele
+wereld. De groote strijd voor politieke rechten had niet alleen
+hare volle sympathie, maar zij voelde, evenals ik, dat deze strijd
+eerst ten einde volbracht moest worden, alvorens de vrouwen aan iets
+anders mogen denken. Zij zag met haar grooten vooruitzienden blik
+al de groote gevolgen, die de politieke vrijmaking der vrouw voor
+den Staat en het gezin te beteekenen zal hebben. Telkens trachtte
+zij mij over te halen om in Zuid-Afrika te blijven, totdat daar deze
+strijd gewonnen zal zijn. Zij was van meening, dat de Afrikaansche
+vrouw, vooral de Boerin, het kiesrecht maar behoeft te wenschen, om
+het in Zuid-Afrika een voldongen feit te doen worden en zij meende,
+dat ik, als Hollandsche, in staat zou zijn, die Boerenvrouwen te
+overtuigen. Terwijl wij bij haar zaten, telegrafeerde zij naar eene
+vriendin van haar in Graaff Reinet, een plaats niet ver van Port
+Elisabeth, om toch vooral eene bijeenkomst te beleggen en mij uit te
+noodigen, daar te komen spreken. Daar wonen vele Hollanders en daar
+is een centrum van tegenstand.
+
+De levensgeschiedenis van Olive Schreiner is, in een paar woorden
+samengevat, deze: Zij is de dochter van een Duitschen vader en
+Engelsche moeder en in Zuid-Afrika geboren. In haar jeugd bracht zij
+een tijd in Londen door voor hare opvoeding. Later kwam zij, in 1880,
+weder naar Londen en bleef er toen bijna tien jaren. In dien tijd
+leerde zij vele groote mannen en vrouwen, vooral op literair gebied,
+persoonlijk kennen. Havelock Ellis, Bernhard Shaw, Eduard Carpentier,
+Zangwill, etc. zijn hare trouwe vrienden, met wie zij nog een levendige
+correspondentie onderhoudt.
+
+Maar ook onder de Engelsche suffragettes heeft zij vele goede
+vrienden. Met Emmeline Pethick Lawrence en haar man dweept zij. Zij
+noemt zich gelukkig, omdat zij nog heeft mogen beleven den strijd,
+die door de militante strijdsters voor vrouwenkiesrecht in Engeland
+gestreden wordt. Zij was 't zich altijd bewust, maar zij had
+niet gedacht 't te zullen beleven, dat vrouwen voor een groote
+zaak op groote wijze konden strijden, en in dien strijd haar mooi
+vrouwenkarakter behouden. "Deze strijd is grootsch," zeide zij, "omdat
+hij zooveel offers eischt van de tegenwoordige vrouw, en de vruchten
+er van ten goede zullen komen aan de vrouw der toekomst. En wat
+dezen strijd nog grootscher maakt, is, dat de vrouwen uit de hoogere
+kringen der samenleving betrekkelijk de grootste offers brengen, ter
+verkrijging van een beter leven voor de vrouwen uit de lagere kringen."
+
+Laat mij verder gaan met Olive Schreiner's levensschets.
+
+Toen zij ongeveer 1890 in Zuid-Afrika terug kwam, moest zij in eigen
+levensonderhoud voorzien. Zij werd gouvernante in 'n Boerenfamilie,
+waarvan zij de vier kinderen moest opvoeden. Daar leerde zij haar man
+kennen, den heer Cronwright, met wien zij in 1894 huwde. In dien tijd
+hadden reeds verschillende boeken en tijdschriftartikelen van haar
+het licht gezien en bezat zij reeds als schrijfster een gevestigden
+naam. Om die reden wilde haar man niet, dat zij om zijnentwille haar
+naam opgaf en besloot hij zich Cronwright-Schreiner te noemen, terwijl
+zij haar naam behield. Uit dit huwelijk werd één kind geboren, dat
+zeer jong stierf. Het verder verloop van haar leven, dat zij in den
+oorlog al haar bezittingen verloren, enz., heb ik reeds boven vermeld.
+
+Den geheelen dag, tot wij 's avonds ongeveer 9 uur verder moesten gaan,
+brachten wij met haar door en wederzijds werd het betreurd, dat het
+bezoek niet langer kon duren. Er waren nog zooveel punten, waarover
+wij van gedachten wilden wisselen, nog zooveel vragen wilde zij doen,
+nog zooveel wilde zij weten van de positie der Nederlandsche vrouw en
+haren strijd voor verheffing, maar de dag was om, alvorens wij er goed
+aan dachten. Het afscheid was als van een paar oude, goede vrienden;
+treuriger echter, omdat het hoogstwaarschijnlijk een afscheid voor
+altoos is, en de vriendschap alleen door correspondentie onderhouden
+kan worden.
+
+In den trein legden mijne reisgezellin en ik ons spoedig ter ruste,
+in de hoop een goede nachtrust te genieten. Wij sliepen veel beter
+dan den eersten nacht, aan de schokken en schommelingen van den trein
+eenigszins gewoon geraakt. Toen wij Donderdagmorgen ontwaakten,
+bevonden wij ons nog steeds in een groote, dorre omgeving, met
+onophoudelijk vlak langs den weg groote struisvogelhoeven. Hier en daar
+werden de eieren dezer vogels voor eenige pennies aan den trein ten
+verkoop aangeboden; wij hadden echter liever struisvogelveeren gekocht.
+
+Nu en dan gingen wij weder Kafferdorpen voorbij en zagen wij de echte,
+nog door geen Europeaan bedorven en gekruiste, Zulu's en andere
+rassen. Toen mijne reisgezellin van een troepje Kafferkinderen een
+foto wilde nemen, op een plaatsje, waar wij om water in te nemen
+even stopten, gingen zij allen in een rij staan en riepen de andere
+vriendjes: "Kom, kom, missus wil neem es". Een stukje chocolade,
+aan elk hunner ter belooning gegeven, verdween onmiddellijk in de
+vuile mondjes van al de jongetjes, doch al de meisjes bekeken het,
+dankten ons met een lief lachje en verdwenen er mede naar moeder.
+
+Om vier uur stoomde de trein Port-Elisabeth binnen en wij waren weldra
+omringd door eenige dames, die ons van den trein kwamen halen en
+naar 't hotel brachten. Men had ons alle vier 's morgens met de boot
+verwacht en dien dag een garden-party gearrangeerd in de mooie woning
+en tuin van den heer en mevrouw Macintosh, alwaar Mrs. Catt reeds
+was. In haast konden wij ons even wasschen en wat opknappen en nog vóór
+vijf uur waren wij reeds in het midden van Port-Elisabeth's high-life.
+
+Het laat zich aanzien, dat ons verblijf in Port-Elisabeth niet minder
+druk en vermoeiend zal zijn, dan dat in Kaapstad.
+
+
+
+
+
+
+ONS VERBLIJF IN PORT ELISABETH.
+
+
+Port-Elisabeth is een geheel andere stad dan Kaapstad. Hoewel het
+slechts ongeveer 40.000 inwoners heeft, waarvan de kleinste helft
+kleurlingen zijn, gevoelen wij ons daar toch veel meer in Zuid-Afrika
+dan in Kaapstad.
+
+De kleurlingen zijn er veel oorspronkelijker, leven meer in hun
+natuurstaat. Hollanders wonen er bijna niet. Het zijn Engelschen
+en Duitschers, die de blanke bevolking vormen. Natuurschoon is er
+niet veel. Ofschoon Port Elisabeth aan de Indische Oceaan ligt,
+mist het toch de mooie punten aan zee, die wij in Kaapstad konden
+bewonderen. Alleen aan de Schoenmakerskop vindt men eenige mooie
+rotspunten, die vooral bij opkomende zee, een mooi zeegezicht
+opleveren. De omgeving van Port-Elisabeth is heuvelachtig, doch hooge
+bergen mist men er. Het is er echter boschrijk, maar de bosschen
+bestaan in hoofdzaak uit laag geboomte.
+
+Reeds in het hotel gevoelden wij ons in een andere omgeving. Werden
+wij in Kaapstad in het Mount Nelson hotel in eetkamer en slaapkamers
+uitsluitend bediend door Zwitsersche kellners en kamermeisjes, in het
+Grand Hotel in Port-Elisabeth bestaat het geheele dienstpersoneel uit
+kleurlingen. In de eetkamer was een geheele staf koolzwarte Indiërs,
+die in hunne witte kleeding met roode sjerpen, alleen de ober-kellner
+draagt een blauwe sjerp, en hunne witte hoofddoeken er zindelijk en
+netjes uitzien en veel attenter bedienen dan de soort waaraan wij
+gewoon zijn.
+
+Het is duidelijk zichtbaar, dat Port Elisabeth van jonger datum is
+dan Kaapstad, alles ziet er nog zooveel nieuwer en frisscher uit. Er
+heerscht ook meer algemeene welvaart. Het gaat den menschen hier
+over 't algemeen goed. Voor een groot deel leeft de stad van de
+struisvogelteelt en van den handel in struisveeren. Overal in de
+buurt zijn groote uitgestrekte struisvogelhoeven, waar honderden
+van deze vogels gehouden worden. Als men bedenkt, dat een paar
+struisvogels soms duizenden guldens vertegenwoordigen, dan kan men
+eenigszins de welvaart berekenen van een eigenaar van een groote
+struisvogelhoeve. Het onderhoud van die beesten is niet duur, terwijl
+hunne eieren, doch hunne veeren vooral, kapitalen opbrengen. Daarbij
+komt nog, dat deze beesten een zeer hoogen ouderdom kunnen bereiken,
+soms 150 jaar oud worden, zoodat, als er geen ongelukken gebeuren,
+het bezit van eenige struisvogels een vaste jaarlijksche rente
+afwerpt. Soms breekt er wel eens een ziekte onder die beesten uit,
+maar tegenwoordig is men wel zoo op de hoogte van de oorzaken er van,
+dat met goede voorzorgsmaatregelen dit zeer wel te voorkomen is.
+
+Het geheele jaar door is er elken Maandag-, Dinsdag-, Woensdag-
+en Donderdagmorgen in Port Elisabeth eene publieke veiling van
+struisvogelveeren. Veerenhandelaars, die met huizen in Londen, Parijs,
+New-York, Weenen etc. direct in verbinding staan, koopen dan bij opbod
+en afslag, duizenden kilo's struisvogelveeren. Het aantal kilo's dat
+elken morgen gedurende het geheele jaar verkocht wordt, bedraagt
+tusschen de 1500 en 10.000 kilo's. Men kan zich nu een denkbeeld
+vormen van den handel in dat artikel. Als de veeren verkocht zijn,
+dan worden zij verscheept naar alle oorden van de wereld.
+
+Opgemaakte echte veeren, zooals wij ze gaarne allen hadden willen
+koopen, kan men goedkooper en beter in Londen of Parijs dan in Port
+Elisabeth verkrijgen, want al wat daar verkocht wordt, is eerst in
+die wereldsteden geweest om de behandeling te ondergaan, die noodig
+is, om ze tot sieraad te doen strekken op dameshoed of als boa. Hier
+kent men de finesse's van dat werk niet.
+
+Wij bleven een week in dit vriendelijke, doch oninteressante stadje en
+hadden elken dag een vergadering, tea, avondpartijtje of zoo iets door
+te maken, waar natuurlijk altijd over vrouwenkiesrecht moest Worden
+gesproken. Wij hadden ons echter vast voorgenomen, ons niet meer zoo
+te overwerken als wij in Kaapstad gedaan hadden en hadden daarom de
+werkzaamheden onderling verdeeld. De beweging voor vrouwenkiesrecht
+is hier geheel in handen van de Engelsche vrouwen, de Duitsche vrouwen
+bemoeien zich er weinig mede en Hollandsche vrouwen komen hier slechts
+zeer sporadisch voor.
+
+Zoo sprak Mrs. Catt alleen op een openbare vergadering, die door
+den burgemeester van de stad gepresideerd werd. De zaal was stampvol
+met mannen en vrouwen uit alle kringen. De burgemeester maakte een
+poover figuur; hij las zijn drie minuten lang openingsspeechje met
+'t papier in de hand voor en kon schijnbaar zijn eigen handschrift
+niet goed lezen. Van leiding der vergadering was geen sprake;
+gelukkig dat de presidente van de vrouwenkiesrechtvereeniging naast
+hem zat, om hem voor al te groote fouten te behoeden. Hoe hij de
+gemeenteraadsvergaderingen zal leiden, waar hij geen kranige vrouw
+aan zijn zijde heeft om hem den weg te wijzen, is gemakkelijk uit
+zijn houding van dien avond op te maken.
+
+Mrs. Catt hield eene van hare zeer overtuigende redevoeringen en
+bevestigde daarmede niet alleen, ook voor de bewoners van Port
+Elisabeth, hare reputatie, een eerste spreekster te zijn, doch
+overtuigde de weifelende mannen en vrouwen van de noodzakelijkheid
+van onzen strijd en van de gunstige gevolgen, die de invoering van
+vrouwenkiesrecht voor staat en gezin met zich zal brengen. Na hare
+rede voelden vele vrouwen, dat het hare plicht is aan dien strijd
+deel te nemen, of ten minste door haar lidmaatschap te bewijzen,
+dat zij het met deze beweging eens zijn.
+
+Den volgenden dag sprak ik alleen ook voor een overvolle zaal, doch
+nu uitsluitend uit vrouwen bestaande, over de zedelijkheidskwestie
+in verband met vrouwenkiesrecht. Deze vergadering ging uit van
+de Christelijke vrouwenvereeniging, die strijdt voor zedelijke
+verheffing. Ook na deze lezing traden tal van vrouwen tot de bestaande
+vrouwenkiesrechtvereeniging toe.
+
+Nog verschillende huishoudelijke vergaderingen met bestuur en leden
+werden door ons gehouden, om den vrouwen den weg te wijzen den strijd
+met vrucht te voeren, terwijl nog een vergadering in Uitenhage gehouden
+werd, waar Mrs. Catt alleen sprak, omdat daar geannonceerd was, dat
+ik in het Hollandsch zou spreken, doch de daar wonende Hollanders,
+of liever de taal sprekende Afrikaanders, niet opgekomen waren. Er
+was bovendien ook geen tijd voor twee spreeksters dien avond, omdat
+wij nog met den laatsten trein naar Port Elisabeth terug moesten.
+
+Niet alleen met woorden, doch ook met geschenken van allerlei aard,
+bedankten de vrouwen van Port Elisabeth ons voor onze hulp. Zij zeiden,
+dat zij zich als kinderen gevoelden, die gaarne den goeden weg wilden
+bewandelen, doch vóór onze komst niet goed geweten hadden, hoe dien
+te vinden. Zij zullen nu flink aan het werk gaan en hopen spoedig
+vruchten te kunnen plukken, die zij dan niet zullen genieten zonder
+aan ons te denken.--Alles groeit snel in Zuid-Afrika; een boom, in
+'t eene jaar geplant, geeft een of twee jaar later dikwijls reeds
+vruchten, misschien gedijt de vrouwenkiesrechtbeweging er even vlug.
+
+Na er juist een week vertoefd te hebben, vertrokken wij Donderdag 31
+Aug. des morgens ruim 8 uur. Ons doel was nu Bloemfontein, het kleine,
+vriendelijke stadje, de hoofdplaats van Oranje-Vrij staat, dat wij
+na eene reis van vier-en-twintig uur bereikten. De afstanden zijn
+hier groot en de treinen gaan niet zeer snel, zoodat wij nog menigen
+nacht in den trein zullen moeten doorbrengen. De treinen zijn echter
+zeer comfortabel ingericht en op vertoon van onzen introductiebrief
+kregen wij ook nu weder gereserveerde compartimenten. Geen oogenblik
+vonden wij de reis te lang; wij passeerden onophoudelijk iets, dat
+onze aandacht trok, doordat het land nieuw voor ons is.
+
+In den beginne amuseerden wij ons met het gezicht op de tallooze
+struisvogels, die soms vlak langs de spoorbaan in hunne door
+ijzerdraad afgezette, oneindige vlakten ronddoolden en af en toe
+in groote groepen met den trein meerenden, alsof zij een race met
+den trein wilden houden. Soms zagen wij de struisvogelhanen hunne
+vrouwtjes het hof maken, door een zwierige wals voor haar uit te
+voeren, waarbij zij dan de vleugels uitspreidden, ze een beetje op
+en neer wuifden en ons een pracht van fraaie vederen vertoonden.
+
+Later passeerden wij talrijke, voor ons nog zeer nieuwe, Kafferdorpen,
+waar de kindertjes in den echten natuurstaat rondliepen en de oudere
+bewoners net zoo veel kleeding aan hadden als voor onze begrippen
+van zedelijkheid noodig is. Sommige oudjes van dagen hadden het wel
+een beetje koud en hadden daarom een geelroode deken om de schouders
+geslagen. Het was mij reeds opgevallen, dat die geelroode kleur,
+geheel overeenkomende met de kleur van het zand in vele van die
+streken, een geliefkoosde kleur van de kleurlingen moet zijn, omdat ik
+zoovele van hen gekleed zag,--voor zoover hier van kleeding sprake kan
+zijn,--in het een of ander tooisel van die kleur. Men vertelde mij,
+dat de kleurlingvrouwen eenvoudig een witten lap nemen en dien in wat
+zandwater eenigen tijd laten liggen, om hem die fraaie geelroode tint
+te geven.
+
+Niettegenstaande wij reeds om acht uur 's morgens in Bloemfontein
+aankwamen, werden wij toch aan den trein opgewacht door eenige
+bestuursleden van de vrouwenkiesrechtvereeniging, die ons naar
+het Hotel Bloemfontein brachten, waar kamers voor ons gereserveerd
+waren. De ontvangst was zeer hartelijk, men was blijde met onze komst.
+
+Bloemfontein is een klein stadje met een bevolking van ongeveer 10.000
+blanken en een dubbel aantal kleurlingen. Deze kleurlingen leven bijna
+uitsluitend in twee groote buitenwijken, die ieder een klein dorp op
+zichzelf vormen. Mijne Hollandsche reisgezellin en ik konden den lust
+niet weerstaan om, nadat wij ons wat verfrischt en ontbeten hadden, een
+kijkje te nemen in de dichtst bijzijnde wijk. Wij hadden ons voorzien
+van een grooten zak chocolaadjes, om de kinderen en vooral de moeders
+goed te stemmen, want ons voornemen was om eenige photographische
+opnamen te maken, indien dat mogelijk bleek. Wij troffen het
+uitstekend, want tegen dat wij in Wijhoek, dat is de naam van een
+van de wijken, aankwamen, ging juist de school uit. Eerst schonken
+de kinderen ons geen bijzondere aandacht, maar toen zij merkten,
+dat wij hen gadesloegen en mijne vriendin hare camera gereed maakte,
+kwamen een paar van de oudste meisjes naar mij toe en vroegen beschaafd
+"will that lady photo us?". Ik antwoordde in gedachte "ja" en direct
+daarop zei een der meisjes: "O, jij bent Afrikaander". Het bleek toen,
+dat die schoolmeisjes ven 10 tot 14 jaar allen drie talen spraken,
+het Engelsch, de taal, en haar eigen zeer gecompliceerde Kaffertaal.
+
+Wij beloofden haar elk een chocolaadje, als zij een groepje wilden
+vormen en even staan wilden blijven om gephotographeerd te worden
+en gaarne voldeden zij aan ons verzoek. Het was een aardige groep,
+al die onvervalschte natuurkinderen, met lei en boeken gewapend en
+bijna allen pen of potlood in haar dik kroezige haren. Zij droegen
+allen, zoo te zeggen, een jurkje over het overigens bloote lichaampje.
+
+Toen wij aan het chocolaadjes uitdeelen waren, kwamen van alle kanten
+moeders, met hare kleinen op den rug gebonden, een chocolaadje
+voor hare bébé vragen en spoedig waren wij met dat volkje in een
+interessant gesprek. De jonge meisjes moesten daarbij dikwijls voor
+tolk dienen, want het taaltje van de oudere dames konden wij niet
+altijd verstaan. Het bleek meestal iets goedigs of vriendelijks te
+zijn, wat zij ons te zeggen hadden, en zij wilden weten van welk land
+wij kwamen.
+
+Onderwijl wij ons met dat groepje onderhielden en eenige aardige
+photographische opnamen maakten, kwam een jonge man, netjes uitgedost,
+uit een der huisjes loopen en bleef schuchter op eenigen afstand
+van ons staan. Hij droeg geel lederen schoenen, een nauwen grijzen
+pantalon, dien hij met een paar knippen, zooals de heeren voor
+fietsrijden gebruiken, nog nauwer om de enkels had gemaakt. De
+pantalon werd met een damesceintuur om het midden opgehouden. Een
+bruin open jasje, een bont gekleurde cachenez en een grijze vilten hoed
+voltooiden dat toilet. O neen, hij balanceerde nog heel gracieus met
+een spiksplinternieuw wandelstokje; het geheele overige toilet droeg
+de sporen van kersvers uit een uitdragerswinkel gekomen te zijn. Hij
+riep ons iets toe, wat wij niet verstonden; daarop vroegen wij hem
+naderbij te komen en toen kwam het vriendelijk verzoek of Missus
+hem nemen wilde in dat ding, (hij wees op de camera), hij had voor
+'t eerst een nieuw pak aan, gekocht van het geld, dat hij, ik weet
+niet waar, in een mijn had verdiend. Mevr. B. besloot direct aan dat
+onschuldig verzoek te voldoen en vertelde hem op welken afstand hij
+moest gaan staan. Toen kreeg hij vertrouwen in ons en vroeg ons raad,
+"of 't mooier zou zijn als zijn jasje toegeknoopt of open stond, hoe
+hij den cachenez moest dragen en hoe zijn hoed moest zitten." Toen
+wij hem eindelijk met zijn toilet in 't reine hadden gebracht, was
+hij nog niet zeker hoe hij zijn stokje moest houden en hoe hij zijn
+gezicht moest trekken. Bij dat alles behielden wij beiden met groote
+moeite den noodigen ernst, maar toen intusschen nog een andere jonge
+man uit een ander hutje was komen aanloopen, met een oranje en rood
+gestreepte reisdeken om de schouders geknoopt, ons zeggende, dat hij
+vandaag voor 't eerst een doek droeg, die hij voor zijn eigen verdiend
+geld gekocht had en daarmede nu zoo graag door Missus genomen wilde
+worden, konden wij den ernst toch moeilijk bewaren. Ook aan zijn
+dringende bede werd voldaan en nu kwam het aardigste. Beide mannen
+vroegen ons waar de Missus woonden en wanneer zij hun prent konden
+halen. Wij vertelden hun, dat wij elk een prent zouden sturen, als
+zij ons nauwkeurig hun adres opgaven.
+
+Met een potlood en op een stukje afgescheurd papier van een brief,
+in de negertaal geschreven, schreven de heeren Carrington Marrah en
+Jesetbelo hunne adressen en stelden ons die ter hand. Toen vroegen zij
+of zij niet vooruit moesten betalen, zij wilden dat gaarne doen en of
+wij anders goed ons adres wilden opgeven, opdat zij het geld konden
+sturen. Zij waren ten hoogste verbaasd, dat zij er niets voor hadden te
+betalen, en geloofden maar half, dat wij het met de toezending eerlijk
+meenden. Mevrouw B. vertelde hun toen nog eens, dat zij over eenige
+dagen beslist hun portret zouden ontvangen, en dat zij dan alleen
+aan het hun dan op te geven adres een bedankbrief moesten zenden.
+
+Dat beloofden zij herhaaldelijk en met oogen, schitterende van trots
+en inwendige vreugde, namen deze zwarte broeders afscheid van ons en
+wij verlieten daarna deze voor ons hoogst interessante buurt.
+
+
+                                                           2 Sept. 1911.
+
+
+
+
+
+
+ONS VERBLIJF IN BLOEMFONTEIN.
+
+
+Dienzelfden Vrijdagavond, den 2en September, woonden mevrouw B. en
+ik eene bijeenkomst bij, die meer dan iets anders ons den geest en
+het karakter van de Afrikaander bevolking van Oranje Vrijstaat deed
+kennen; een bijeenkomst, die in elk opzicht karakteristiek was,
+ons een inzicht gaf hoezeer de Afrikaanders hunne groote mannen
+weten te eeren en hoe diep de angel nog zit, hun door den oorlog
+in het vleesch geboord. Het was eene openlijke hulde van de Oranje
+Vrijstaatsche bevolking aan generaal Hertzog gebracht.
+
+Het geval, in 't kort weergegeven, is deze: Sedert 2 1/2 jaar bestaat
+in geheel Zuid-Afrika een wet, die de Engelsche en Hollandsche taal
+op één lijn plaatst en waarbij het onderricht in beide talen op de
+scholen verplichtend is gesteld. Elk kind van Afrikaanders kan tot
+op zekere hoogte van het onderwijs alleen in "de taal" onderricht
+worden en is daarna verplicht Engelsch te leeren, terwijl elk kind van
+Engelsche ouders tot op diezelfde hoogte in het Engelsch onderwezen
+kan worden en daarna verplicht is "de taal" te leeren. Deze wet is
+in hoofdzaak aan de bemoeiing van generaal Hertzog te danken. Nu
+schijnen eenige Engelsche schoolinspecteurs niet erg de hand aan die
+wet gehouden te hebben en zij zijn dientengevolge ook door toedoen
+van Hertzog ontslagen. Misschien hadden die heeren nog meer op hun
+geweten, wat echter niet bewezen kan worden. Generaal Hertzog heeft
+zich nu echter in een openbare bijeenkomst zeer onvoorzichtig over
+die heeren uitgelaten, met te zeggen: "Als hij alles zeide wat hij
+wist, dan zou hij hen voor altoos tot schande maken." De inspecteurs
+hebben daarop generaal Hertzog aangeklaagd voor laster, en hij zal
+ongetwijfeld veroordeeld worden, omdat hij niet kan waar maken wat
+hij geïnsinueerd heeft. Iedereen gelooft, dat hij gelijk heeft,
+maar aangezien men niet alles kan zeggen wat men weet, omdat de
+bewijzen niet zijn bij te brengen, ware het beter geweest, dat hij
+die woorden niet gebezigd had. Deze zaak is nu voor het gerechtshof
+aanhangig en de Afrikaanders wilden den geliefden generaal een bewijs
+van instemming met zijn woorden geven, hem openlijk toonen, dat,
+mocht hij veroordeeld worden, de Afrikaander bevolking hem blijft
+eeren en hoogachten en daarvoor was deze samenkomst georganiseerd.
+
+President Steijn en mevrouw Steijn traden 's avonds als gastheer
+en gastvrouw op en aan hen werden alle binnenkomenden voorgesteld,
+of wanneer het oude bekenden waren, en dat was meestal het geval,
+dan werd hun ouden president en zijn vrouw hartelijk de hand
+gedrukt. Toen mevrouw B. en ik werden voorgesteld, verwelkomden hij
+en zijn vrouw ons hartelijk in Oranje Vrijstaat en zeide, dat hij met
+onze komst zeer ingenomen was, omdat hij 'n groote voorstander van
+vrouwenkiesrecht, ook voor de Zuid-Afrikaansche vrouw, is. Daarop
+zeide hij tot zijne vrouw: "Houdt dr. Jacobs daar naast u en stel
+al onze bekende helden uit den oorlog aan haar voor." Toen had ik
+het voorrecht achtereenvolgens de hand te mogen drukken en een paar
+vriendelijke woorden te mogen opvangen van zoovele helden, die in den
+Zuid-Afrikaanschen oorlog zoo moedig hebben gestreden en wier namen
+mij van uit dien tijd familiaar in de ooren klonken.
+
+Toen eindelijk generaal Hertzog verscheen, ging 'n lang en
+oorverdoovend applaus in de zaal op en onmiddellijk volgden de heer en
+mevrouw Steijn hun grooten vriend. Toen zij op de tribune hadden plaats
+genomen en aan het applaus een einde kwam, zond president Steijn den
+heer Wessels, zoon van den ons allen bekenden Wessels, naar de zaal,
+om den burgemeester van Bloemfontein, de heer Ehrlich, te verzoeken,
+met mij op de tribune plaats te nemen, en daarna werden ook mevrouw
+B. en de dames, die ons gebracht hadden, verzocht daar te komen.
+
+Ik werd nu eerst aan generaal Hertzog voorgesteld, met wien ik eenigen
+tijd kon praten. Ook hij is een groot voorstander van vrouwenkiesrecht
+en vertelde mij, dat hij het steeds in zijn toespraken tot het volk
+inlaschte, omdat hij meende, dat in Zuid-Afrika de vrouwen, meer nog
+dan de mannen, aan het denkbeeld moeten worden gewend, dat de vrouwen
+ook door het uitoefenen van politieke functiën den staat moeten
+dienen. Ook hij had reeds van ons bezoek aan Zuid-Afrika gehoord
+en was met onze komst zeer ingenomen. In Johannesburg, waar wij hem
+weder zullen ontmoeten, hoopt hij aan onze vergaderingen deel te nemen.
+
+Ik had nu van de tribune af een mooi overzicht over de stampvolle
+zaal, die, zooals mij medegedeeld werd, tweeduizend menschen kon
+bevatten. Mannen en vrouwen uit alle rangen en standen waren daar
+bijeen, vele boeren hadden met hun vrouwen een langen afstand per wagen
+afgelegd, om toch dien avond van hun Afrikaander gezindheid te doen
+blijken. Ja, zelfs waren er vele van deze vrouwen met haar bébé's op
+den schoot, wien dan de weinige stoelen, die in de zaal waren, werden
+aangeboden, om zittende beter het kindje te kunnen dragen. Alle anderen
+stonden, kop aan kop, in de met bloemen en guirlandes versierde zaal.
+
+Wat zag ik onder die allen vele gezichten, die mij de vroegere type
+van onze oude boeren te binnen riep. Wat een aantal mannen met lange
+baarden of met den ouderwetschen ringbaard waren daarbij. En die
+allen spraken "de taal", die langzaam gesproken, woordelijk door mij
+verstaan kon worden; doch, wanneer zij onder elkaar snel spraken,
+mij een geheel vreemde taal scheen.
+
+Nadat door een koor van heeren en dames 't bekende lied
+"Vaderlandsliefde" gezongen was, waarin uiteengezet wordt, dat alleen
+hij, die zijn land en volk mint en boven alles stelt een groot man
+kan zijn, stond president Steijn op en sprak de aanwezigen toe. Hij
+moest een oogenblik wachten alvorens hij kon beginnen te spreken, zoo
+lang en warm werd hij toegejuicht. Het was duidelijk, dat deze groote
+man een groote plaats in de harten van zijn volk inneemt. Hij begon
+zijn ernstige speech met een echt Afrikaander aardigheidje. Hij zeide,
+dat, wanneer een Kaffer-boy erg zijn best doet en de tevredenheid van
+zijn baas verwerft, de baas hem dan 's avonds dikwijls tracteert op
+"een pruimpie en een soopie". Hij meende, dat de Oranje Vrijstaters
+dien avond ook bijeen gekomen waren, om hun boy, generaal Hertzog,
+hun tevredenheid met de uitoefening van zijn taak te toonen en hem op
+hun wijze "een pruimpie en een soopie" aanboden. Daarna zette hij het
+werk van generaal Hertzog uiteen, wat hij eerst in den oorlog en later
+in de regeering van de Zuid-Afrikaansche Unie voor zijn volk gedaan
+heeft, en hoe hij in elke hoedanigheid, die hij bekleedt, steeds de
+liefde voor zijn volk toonde en de Afrikaander-belangen boven alles
+stelde. Aan het einde van zijn toespraak zeide hij, dat hij zijn volk
+er op moest wijzen te trachten, de nieuwe omstandigheden, waaronder
+zij te leven hebben, moedig onder de oogen te zien, de belangen van
+geheel Zuid-Afrika steeds het hoogst te stellen en niet te vergeten,
+dat hoewel hun in dien moeilijken tijd veel is wedervaren, er toch
+ook veel goeds uit is voortgevloeid.
+
+Toen hij geëindigd had en weer was gaan zitten, begon opeens spontaan
+de talrijke menigte het oude Oranje Vrijstaatsche volkslied te zingen,
+waarbij niet alleen tal van mannen en vrouwen in de zaal een traan
+uit het oog wegpinkten, maar dat ook den president Steijn zichtbaar
+weemoedig stemde.
+
+Toen las de jonge dr. Pretorius, die de leiding van dien avond
+in handen had, een veertig telegrammen voor, genomen uit meer dan
+honderd, alle van mannen en vrouwen uit verschillende steden van de
+Zuid-Afrikaansche Unie, die het betreurden niet tegenwoordig te kunnen
+zijn, doch die per telegram toch van hunne sympathieke gevoelens
+wilden blijk geven. Hiervan waren sommige heel geestig gesteld en
+brachten veel vroolijkheid teweeg. Daarna las de heer Wessels een
+adres voor, onderteekend door twaalfduizend "burgers en burgeressen"
+(zooals de heer Wessels zich uitdrukte) van Oranje Vrijstaat, dat
+alles in een album, dat aan generaal Hertzog werd ter hand gesteld,
+was saamgebonden.
+
+Dit adres, dat te lang is hier in z'n geheel te worden vermeld,
+gaf niet alleen den waren geest weder, die de mannen en vrouwen
+hier bezielt maar sprak meteen van de hooge gevoelens van liefde,
+eerbied en achting voor de groote mannen van Zuid-Afrika en bovenal
+voor generaal Hertzog.
+
+Daarna stond Hertzog zelf op en sprak hij de aanwezigen toe. Ook
+hij werd hartelijk en langdurig toegejuicht en toen hij zijn speech,
+die van vaderlandsliefde tintelde, geëindigd had, viel onmiddellijk
+het koor weder in en zong het Zuid-Afrikaansche volkslied.
+
+Toen was het tijd voor een gezellig samenzijn. Mij viel de groote eer
+tebeurt aan den arm van president Steijn, mevrouw Steijn volgde met
+generaal Hertzog, en mevrouw B. met den burgemeester, naar een andere
+zaal geleid te worden, waar ons met eenige groote mannen en vrouwen
+uit de aanwezigen een banquet werd aangeboden. De overige aanwezigen
+ontvingen ververschingen in de zaal. Al de gerechten en dranken, en
+ook de bloemversieringen in de zaal, waren door de Bloemfonteinsche
+vrouwen persoonlijk gemaakt en aangebracht, en door Bloemfonteinsche
+jonge meisjes werden wij bediend.
+
+Zaterdagmiddag had om drie uur de eerste van onze vergaderingen plaats,
+ten huize van de presidente van de vrouwenkiesrechtvereeniging. De
+aanwezigen waren allen genoodigden en bij de uitnoodiging was
+medegedeeld, dat ik dien middag in het Hollandsch over vrouwenkiesrecht
+zou spreken. Ik had dan ook dien dag alleen het woord en tevens het
+succes, dat vele aanwezigen zich na afloop van mijn toespraak als
+lid der bestaande vereeniging opgaven en beloofden Maandagavond op
+de openbare vergadering, waar mrs. Catt en ik samen zullen spreken,
+tegenwoordig te zullen zijn.
+
+Des Zondags waren wij allen de gasten van den burgemeester van
+Bloemfontein, die ons op zijne uitgestrekte farm een mooi tuinfeest
+aanbood. Deze farm is ongeveer op een afstand van een uur rijden
+buiten Bloemfontein gelegen en gaf ons een goed idee van de grootte
+van zulke ouderwetsche hoeven, van de tallooze koeien, paarden en
+ander gedierte, dat daar leeft en van de vele Kaffer-bedienden, die
+er gehouden worden, en haast een klein dorpje op zichzelf, rondom de
+hoeve, vormen. Even vriendelijk als men ons per rijtuig had afgehaald,
+bracht men ons 's avonds weder naar Bloemfontein terug. Wij hadden
+dien dag weer met tal van Bloemfonteinsche inwoners kennis gemaakt.
+
+Maandagmorgen om twee uur werd ons door een vijftigtal van de
+voornaamste dames van Bloemfontein een lunch aangeboden, die ons
+van den goeden smaak en de vriendelijke gevoelens van deze vrouwen
+overtuigde. Vele van die vrouwen brachten ons onmiddellijk op de
+hoogte, dat zij geen voorstandsters van vrouwenkiesrecht waren, doch
+dat zij niettemin blijk wilden geven van haar dankbare gevoelens
+tegenover ons, die hier waren gekomen om haar vatbaar te maken voor
+datgene, dat, naar onze opvatting, in haar belang en dat van haar
+land zou zijn. Na deze inleiding vonden mrs. Catt en ik het noodig,
+om ook aan deze lunch ieder een korte rede te houden om deze vrouwen
+te trachten te overtuigen, dat zij dwaalden, en het gelukte ons,
+velen van haar inderdaad van die dwaling te overtuigen.
+
+Maandagavond om acht uur was de groote stedelijke zaal reeds van
+onder en boven en in de deurgangen en overal, waar nog een man of
+vrouw 'n plekje kon vinden, om den voet te zetten, gevuld, toen
+wij, door den burgemeester voorafgegaan, de zaal binnentraden. De
+burgemeester presideerde die vergadering en op de tribune hadden naast
+ons de vrouw van den gouverneur en eenige andere vrouwen van positie
+plaats genomen. Ik sprak weder eerst een half uur in het Hollandsch,
+daarna mrs. Catt een uur in het Engelsch. Men applaudiseerde
+herhaaldelijk onder onze speech en aan het eind werden wij langdurig
+toegejuicht. Toen de burgemeester eindelijk, nadat er weder kalmte was
+gekomen, opstond en vroeg of er iemand van de aanwezigen was, die een
+woord van dank aan de spreeksters wilde brengen, stond het hoofd van
+de politie, de heer Du Toit, op, kwam op de tribune en sprak eerst
+in het Hollandsch en daarna in het Engelsch, niet alleen een woord
+van dank uit, maar lichtte onze toespraak met enkele voorbeelden uit
+zijne ondervinding in kwaliteit als hoofd der Bloemfonteinsche politie
+toe. Daarna stond een tweede heer uit de menigte op, om ook nog een
+woord van dank te uiten voor onze voorlichting, niet alleen voor de
+vrouwen, maar ook voor de mannen, in deze belangrijke kwestie. Niet
+alleen werd de vereeniging voor vrouwenkiesrecht in Bloemfontein
+dien avond vele leden rijker, maar het bestuur vertelde ons, dat zij
+krachtiger dan tevoren zullen werken om 't enthousiasme, voor deze
+zaak door ons gewekt, vruchtbaar te maken.
+
+Dinsdagmorgen waren wij alle vier genoodigd, om de lunch te
+komen gebruiken op "Onze Rust", de hoeve van president en
+mevrouw Steijn. Toen mevrouw Steijn mij reeds Vrijdagavond die
+uitnoodiging gaf, vroeg ik haar, om dan dien dag geen andere gasten
+te noodigen, zoodat wij van het samenzijn met haar en haar man konden
+genieten. "Onze Rust" is op 12 mijlen afstand van Bloemfontein gelegen,
+die per auto in een uur kunnen worden afgelegd. Precies twaalf uur
+stapten wij voor de woning van den ex-president van Oranje Vrijstaat
+af en werden op "de stoep", zooals men de veranda voor het huis noemt,
+door den ex-president, zijn vrouw, de oude moeder van mevrouw Steijn en
+de twee oudste dochters welkom geheeten. Na ons van onze stofmantels,
+stofsluiers, etc. ontdaan te hebben, kwamen wij allen op de veranda
+bijeen en begon onmiddellijk een zeer levendig gesprek. Nadat de
+president ons eenige interessante bijzonderheden uit zijn leven, vooral
+ook met betrekking tot den oorlog, verteld had, begon mevrouw ons,
+op ons verzoek, haar leven en hare ondervinding uit den oorlogstijd
+te vertellen. Met spanning luisterden wij naar alles wat de moedige,
+verstandige vrouw in al die lange maanden van spanning door gemaakt
+heeft, en uit hetgeen wij hoorden, bleek ons nog eens opnieuw,
+hoe in dien oorlog, meer dan in eenig ander van de laatste eeuwen,
+de vrouwen de grootste wreedheden hebben moeten doorstaan, en de
+vijand de overmacht misbruikte, om op de arme achtergebleven vrouwen
+en kinderen zijn verliezen te wreken, of wel door de behandeling hun
+aangedaan, den mannen eerder tot overgave te dwingen.
+
+Als eenmaal de geschiedenis van dien oorlog naar waarheid zal worden
+geboekstaafd, dan zal het blijken, dat naast zoovele helden, even
+zoovele heldinnen te vermelden zijn. Dat dit door de Afrikaansche
+mannen sterk gevoeld wordt, blijkt uit het feit, dat op initiatief
+van president Steijn er een nationaal vrouwenmonument in Zuid-Afrika
+zal worden opgericht, dat gewijd zal worden aan de nagedachtenis van
+de moedige vrouwen, die in den Zuid-Afrikaanschen oorlog het leven
+lieten. De 12.000 pond, die daarvoor benoodigd zijn, zijn grootendeels
+bijeen, het stuk grond, waarop 't verrijzen zal, is reeds aangewezen
+en de Afrikaansche beeldhouwer Van Wouw reeds naar Rome vertrokken,
+om daar het werk te volbrengen.
+
+Tot vier uur 's middags bleven wij in dit vriendelijk en harmonisch
+gezin, waarvan man en vrouw evenzeer te bewonderen en lief te hebben
+zijn. Niet alleen vonden wij in dien gastheer en gastvrouw warme
+voorstanders van vrouwenkiesrecht, en waren ook de beide dochters en de
+oude mama oprechte geestverwanten, maar zelfs het dertienjarig jongste
+dochtertje, dat de Oranje-school bezoekt en aldaar intern is, bleek een
+jonge geestverwante te zijn. Mama had geschreven, dat zij den dag van
+onze komst tehuis zou komen, doch daaraan kon zij niet voldoen, omdat
+zij geen verlof kon krijgen, maar nu had zij een brief geschreven,
+waarin zij haar leedwezen uitdrukte ons niet te kunnen ontmoeten,
+en dat in zulke warme, goed gekozen bewoordingen, dat mama den lust
+niet kon weerstaan, ons den brief voor te lezen. Het was waarlijk de
+degelijkste en flinkste brief, dien ik ooit van een zoo jong meisje
+onder de oogen heb gehad. Zij beloofde daarin niet te zullen rusten,
+alvorens de mannen haar ook als burgeres zullen weten te respecteeren,
+door haar de rechten te geven, die haar als zoodanig toekomen.
+
+Woensdagmorgen vertrokken wij naar Kimberley, om daar dienzelfden
+avond nog eene meeting te houden. In Kimberley zijn wij weder in
+de Kaapkolonie, waar wij niet alleen bijna uitsluitend Engelschen
+ontmoeten, maar waar met Cecil Rhodes openlijk gedweept wordt. Ons
+program voor hier is: twee openbare vergaderingen, een bezoek aan
+een diamantmijn, een rit door de stad, een motortocht met den
+burgemeester als gastheer, een afternoon tea, een gardenparty
+en waarschijnlijk nog een openbaar debat van mrs. Catt met een
+tegenstander van vrouwenkiesrecht. Bovendien heb ik hier nog een
+toespraak te houden tot de Christelijke vrouwen, die voor zedelijke
+verheffing werken. Dit is een uitgebreide vrouwenvereeniging, die
+over heel Zuid-Afrika haar vertakkingen heeft. Nadat ik in Kaapstad
+voor die vereeniging gesproken had, heeft de presidente van daar aan
+alle afdeelingen, waar wij komen, geschreven, en zal ik nog wel overal
+door deze vrouwen worden aangezocht, om voor haar te spreken. De dagen,
+die wij in Kimberley doorbrengen, zijn dus weer geheel gevuld.
+
+
+                                                           7 Sept. 1911.
+
+
+
+
+
+
+ONS VERBLIJF IN KIMBERLEY.
+
+
+Kimberley is een eigenaardige stad, men riekt er de diamanten,
+zoo te zeggen. Niettegenstaande de aanleg van de stad eene zeer
+mooie is--ruime, breede straten, mooie alleeën, smaakvolle villa's,
+één prachtig hotel en vele kleine hotels, smaakvol uitgestalde
+winkels--zou ik er toch voor geen geld ter wereld willen wonen. Het is
+een parvenu-stad; met uiterlijken schijn steekt men elkaar de oogen
+uit en al wie met De Beer's mijnen in connectie staan, voeren er het
+hoogste woord. Het heele stadje bestaat uit ongeveer 13.000 witte
+en 20.000 gekleurde bevolking, die voor het meerendeel in of door
+de diamantmijnen leven. Het peil van beschaving en van moraliteit is
+precies zoo hoog als in zulk eene omgeving te verwachten is.
+
+Het was dan ook niet te verwonderen, dat wij in deze omgeving tal van
+tegenstanders voor onze zaak zouden vinden en wij hier eene moeilijke
+taak te vervullen hadden. Van Kimberley was dan ook indertijd het
+adres van de anti-kiesrechtsters uitgegaan, dat aan de regeering was
+aangeboden en waarin gevraagd werd het kiesrecht aan de vrouwen niet
+te verleenen.
+
+Toch was de zaal geheel gevuld met belangstellenden, toen wij 's avonds
+binnentraden. Hier ontmoetten wij voor het eerst een burgemeester,
+die een tegenstander was en zich dan ook had laten verontschuldigen,
+dat hij de openbare vergaderingen niet kon presideeren en niet
+tegenwoordig kon zijn. Dat was jammer, want daardoor misten wij de
+gelegenheid: hem van zijne dwaling te overtuigen.
+
+Mrs. Catt en ik kwamen spoedig overeen, dat ik dien avond; slechts
+een paar woorden zou zeggen, en zij dien avond alleen, zou spreken,
+en dat in de volgende vergadering wij de rollen zouden omkeeren, opdat
+wij meer gelegenheid hadden, ons beiden goed uit te spreken. Prachtig
+begon mrs. Catt hare toespraak in te zetten met de vraag: "What
+is the matter with Kimberley?" Zij zeide, als er iets vreemds,
+iets bijna ongeloofwaardigs van een of ander persoon verteld wordt,
+men dan in Amerika die vraag doet, en dat zij diezelfde vraag omtrent
+Kimberley gedaan had, toen men haar had medegedeeld, dat die stad tegen
+vrouwenkiesrecht was. Zij was goed op dreef en sprak bijna anderhalf
+uur, tot aan het einde met de grootste aandacht gevolgd. Wat zag ik
+van de tribune af menig gezicht af en toe schaamrood worden, als de
+spreekster rake woorden aan de zoogenaamde "bourgeois satisfaits"
+richtte en er op wees, dat de vrouwen in de wereld nog hoogere
+belangen te behartigen hebben, dan het geld door den man verdient,
+in eigen kring op te gebruiken.
+
+Men had ons verteld, dat "the Beers people", zooals al die hooge
+ambtenaren genoemd worden, met hunne vrouwen tegenwoordig waren en
+onze vrienden vreesden, dat de spreekster, die door hare woorden
+bitter zou hebben gestemd. Doch blijkbaar was dat niet het geval,
+want den volgenden morgen kwam reeds vroeg de prachtige auto voor van
+den hoofdambtenaar van de mijnen om ons te vragen, daarvan dien dag
+gebruik te willen maken om de mijnen te zien en, voor zoover wij er
+verder van profiteeren wilden. Ook hoorden wij des middags, dat al die
+dames die eerst geweigerd hadden deel te nemen aan de "gardenpartij",
+die ons Vrijdagmiddag werd aangeboden, aan het bestuur der vereeniging
+voor vrouwenkiesrecht gevraagd hebben, alsnog van de partij te mogen
+zijn, omdat zij zoo gaarne nader met ons in kennis wilden komen.
+
+Donderdagmorgen om half tien gingen wij dan reeds per auto uit om de
+diamantmijnen, met alles wat er mede verbonden is, te zien en kwamen
+eerst om twee uur in ons hotel terug. Overal werden wij verwacht
+en van het moment, dat de stukken steen uit de mijnen losgewerkt,
+naar boven gebracht, gewasschen, gesorteerd, etc., etc. worden,
+totdat de diamanten naar het syndicaat in Londen worden afgezonden,
+hebben wij alles gezien.
+
+Ook, en dat is niet het minst interessante, hoe er gewerkt wordt door
+de arbeiders, welk werkvolk er wordt aangewend en hoe dat behandeld
+wordt.
+
+Al het ondergeschikte werk geschiedt door kleurlingen, van welke
+een paar duizend dwangarbeiders zijn. Voor deze menschen ontvangt
+de Staat een shilling per dag en per persoon, terwijl de voeding en
+huisvesting door den werkgever moet geschieden. Door elkaar kost zoo'n
+dwangarbeider den diamantmijnen een gulden vijftig cent per dag. Die
+menschen moeten daarvoor twaalf uur werken en zijn in hun vrijen tijd
+in een soort gevangenis ondergebracht, waar zij onder streng toezicht
+leven. Dat huis van bewaring hebben wij niet gezien. Die arme kerels
+dragen allen gevangeniskleeding, met een nummer op den rug.
+
+De andere kleurling-arbeiders worden uit vrijwilligers gerecruteerd,
+die zich voor niet minder dan vier maanden moeten verbinden. In
+die vier maanden zijn zij hun vrijheid kwijt, zij mogen de poorten,
+rondom de mijnen, niet verlaten. Maar zij hebben er ruimte van beweging
+genoeg en verdienen een vrij hoog loon. Deze arbeiders werken in een
+3-ploegenstelsel en lossen elkaar na 8 uur af. In die 8 uur verdienen
+zij van twee tot drie gulden daags. In de omheining, waarin deze
+kleurlingen wonen, het leven wat zij er leiden, de slaapgelegenheden,
+de winkels, waarin zij hunne benoodigdheden voor zeer lage prijzen
+kunnen koopen, het hospitaal, de keuken enz. alles werd door ons
+bezichtigd en zag er buitengewoon goed onderhouden en zindelijk
+uit. Als deze werklieden willen, dan kunnen zij in de vier maanden,
+zoolang hun contract bindend is, een mooi sommetje over houden. De
+directeur, die ons rond geleidde, vertelde ons, dat het verdiende
+geld maar al te dikwijls moest dienst doen om een of ander stuk vee
+te koopen. Voor dat stuk vee werd dan later eene vrouw gekocht, die
+dan verder het werk moest verrichten. Het eerste wat een kaffer in
+den regel koopt, als hij wat geld over heeft gespaard is eene vrouw;
+niet om haar lief te hebben en met haar een gezin te vormen, maar om
+eene slavin te hebben, die voor hem kan werken.
+
+Eene zuster, die tot de Engelsche Katholieke missie behoort, die ik
+in Bloemfontein bezocht, vertelde mij, dat in geheel onbeschaafden
+staat de Kaffer niet meer werkt, zoodra hij eene vrouw heeft. Werken
+is in zijn oog iets laags, dat men alleen doet, door honger of hooger
+macht gedreven. Zoodra hij eene vrouw heeft, is hij de hooger macht en
+dwingt zijne vrouw tot arbeid! Wij zagen dan ook in sommige plaatsen
+vrouwen in de laatste maanden van zwangerschap en met een klein
+kind op den rug gebonden, het zwaarste werk verrichten, terwijl de
+echtgenoot als een opzichter stond toe te zien. Zoodra nu de eerste
+zaden van christelijkheid beginnen te ontkiemen, dan begint de man
+weder te werken en brengt zijn verdiend geld tehuis, maar dan meent
+de vrouw niets meer te mogen doen en is met de grootste moeite er toe
+te brengen, haar beetje huiswerk te verrichten en voor den man het
+eten te koken. Den geheelen dag slingert zij dan, met haar kind op
+den rug gebonden, voor hare hut om in niets-doen. Eerst het volgend
+stadium doet haar begrijpen, dat ook zij een taak te vervullen heeft
+en zijn zij eenmaal zoover, dan vormen zulke menschen soms heel
+gelukkige gezinnen, die de kinderen naar school zenden en dan door
+de ontwikkeling der kinderen, zelven ook een hoogere ontwikkeling
+bereiken. In één van zulke gezinnen vonden wij zelfs eene vrouw met
+een Singer-naaimachine, bezig lakens te zoomen voor hare bedden.
+
+Donderdagavond hadden wij de argumenten te weerleggen van eenige
+anti-vrouwenkiesrecht-heeren tegen de rede van Mrs. Catt ingebracht
+en werden daardoor enkelen overtuigd, dat hunne argumenten niet
+steekhoudend zijn. Velen hunner moesten toegeven, "dat hun hoofd
+overtuigd was, doch dat hun hart nog tegenstribbelde."
+
+Vrijdag was mijn zwaren dag. Reeds om elf uur moest ik weder spreken
+over "vrouwenkiesrecht in verband met openbare zedelijkheid" voor een
+veertigtal christelijke vrouwen, eene vergadering, die tot bijna één
+uur duurde; toen snel lunchen, want om twee uur kwam de burgemeester
+met zijne vrouw ons met twee auto's afhalen om eene tocht naar en
+door Kenilworth te maken (een prachtige rit, doch alles vol Cecil
+Rhodes-verheerlijking) en om vier uur bracht hij ons naar het hotel
+Alexanderfontein, zes mijlen buiten de stad, alwaar de "garden-party"
+gegeven werd. Alles wat in Kimberley voornaam is, was daar bijeen. Wij
+moesten ieder een korte speech houden en met vele tegenstanders
+spreken. Om half zeven kwamen wij tehuis, doodvermoeid, juist nog
+tijd vindende om ons om te kleeden, te eten en naar de vergadering te
+gaan, alwaar ik, voornamelijk voor Hollandsch sprekenden, dien avond
+alleen het woord had. Mrs. Catt was zoo moe, dat zij tehuis moest
+blijven. Onze lezingen hebben een zoo gunstig resultaat gehad, dat
+wij met de stellige overtuiging Kimberley vanavond verlaten kunnen,
+dat van uit die stad nooit meer een anti-adres aan de regeering
+zal worden gezonden, als vrouwenkiesrecht weder in het parlement
+behandeld zal worden. De opstelsters en eerste onderteekenaarsters
+van dat adres zijn nu leden van de vereeniging voor vrouwenkiesrecht.
+
+Hedenmorgen hebben wij weer per auto een paar uren in de omgeving van
+Kimberley rondgedoold en toen onze koffers gepakt en nu zitten wij
+den tijd die ons rest, vóór ons vertrek van hier, met brievenschrijven
+te vullen.
+
+Vanavond om acht uur reizen wij in eens door naar Victoria-Falls,
+het grootste wonder der wereld, zooals men zegt. Dit is een reis,
+die van Kimberley af nog drie nachten en twee dagen duurt en die ons
+dwars door Rhodesia voert, tot op betrekkelijk korten afstand van de
+Congo. Volgens 't geen wij over deze reis gelezen en gehoord hebben,
+kunnen ons allerlei avonturen overkomen, en verkeeren wij daarover in
+groote spanning. Sedert wij Kaapstad verlaten en tot deze reis besloten
+hebben, hebben wij aan de voorbereiding tot deze reis reeds menig
+uur van groot vermaak te danken. Ieder die er geweest is, of het van
+hooren zeggen heeft, gaf ons goeden raad, hoe wij ons moesten kleeden,
+wat wij voor voorzorgsmaatregelen hebben te nemen voor nachtelijke
+overvallen van leeuwen en olifanten, en voor slangenbeten; welke
+boot wij over de Zambesie-rivier moesten gebruiken om niet door een
+hypopotamus omver gesmeten te worden, enz. enz. Hoewel men ons den
+raad gaf, niet veel bagage mede te nemen, omdat het goederenvervoer
+er zoo duur is, zouden wij toch, als wij alles medenamen wat men ons
+aanprees, met ons vieren zeker een scheepslading hebben.
+
+Toch zijn er genoeg praeparatieven gemaakt en de wonderlijkste
+inkoopen gedaan. Een uitrusting van Tartarin de Tarascon haalt niet
+bij de uitstoffeering van mijn medereizigsters.
+
+En met het toilet zijn de voorbereidselen niet voltooid. Men heeft
+ons gewaarschuwd, dat het water op reis niet te drinken is en
+men wilde zelfs, dat wij blazen gevuld met gesteriliseerd water,
+van hier zouden medenemen. Wij hebben er de voorkeur aan gegeven
+een mand met keukengereedschappen te koopen, waardoor wij onderweg
+het water en de melk kunnen koken, onze eigen koffie en thee kunnen
+zetten en voor een deel voor ons voedsel kunnen zorgen. Ieder heeft
+voor eigen beddegoed en handdoeken te zorgen en een groote mand met
+fruit is voor allen te zamen gekocht. Sinaasappelen, mandarijnen,
+bananen, ananassen en appelen vullen een flinke aardappelmand,
+die mede in de wagen moet worden genomen. Doozen met chocolade en
+andere zoetigheden, voor een deel ons geoffreerd, voor een ander deel
+aangekocht, voltooien onzen proviandvoorraad. Mocht het nu blijken,
+dat wij van al die dingen niets noodig hebben, dan hebben wij van de
+voorbereiding en met het aankoopen toch reeds de noodige pret gehad.
+
+Dat wij Kimberley over een paar uur verlaten, spijt ons geen van
+allen. Wel hebben wij hier zeer nuttig werk verricht en goede
+resultaten gehad en waren de menschen zeer voorkomend, maar 't
+is niet alleen de zwaveldamp, die uit de mijnen opstijgt, die de
+lucht hier verontreinigt, het is iets anders, dat men voelt, niet
+ziet, doch dat onaangenaam aandoet. Niet alleen de geheele stad,
+maar ook de grond ongeveer 10 mijlen rondom Kimberley behoort
+aan de Beer's maatschappij. Men leeft er geheel onder den indruk
+van diamantkoningen. Alles wat die grond nog ooit zal produceeren,
+eigenen zich de aandeelhouders van die maatschappij toe. Hier hapert
+iets in onze menschelijke verhoudingen en rechten.
+
+Ik kon hier de gedachte niet onderdrukken, dat Kimberley de tweede
+stad in Zuid-Afrika is, waar wij aankomen, die geheel leeft en
+geheel bestaan kan van de ijdelheid der vrouwen. Als eens de vrouwen
+verstandiger worden en zich niet meer sieren met struisveeren en
+diamanten, dan is het met Port-Elisabeth en Kimberley gedaan. Wat
+zou er dan zelfs van geheel Zuid-Afrika worden, als deze twee
+producten,--voor zoover wij nu door Zuid-Afrika gekomen zijn, de
+eenige werkelijke Zuid-Afrika-producten,--eens geene marktwaarde meer
+bezitten? Dan zou in Zuid-Afrika weder een landbouwende bevolking
+de boventoon voeren, wat voor het land en de bewoners, naar het mij
+voorkomt, verreweg het beste zou zijn. In Port-Elisabeth werd ons
+gezegd, dat meer dan de helft van alle struisveeren door Amerikaansche
+handelaren wordt opgekocht, hier in Kimberley vernamen wij, dat
+tweederde van alle opgedolven diamanten naar Amerika gaan. Dat geeft
+te denken. Onze Amerikaansche reisgezellinnen zijn er volstrekt niet
+trotsch op, dat het land harer geboorte in dit opzicht bovenaan staat.
+
+
+
+
+
+
+IN DEN TREIN DOOR RHODESIA EN AANKOMST IN ZAMBESIE.
+
+
+Rhodesia, het grondgebied dat zijn naam ontleent aan zijn stichter
+Cecil Rhodes, grenst ten zuiden aan de Transvaal, ten oosten en
+westen aan Portugeesch Oost- en West-Afrika en ten noorden aan den
+Congo en Duitsch-Oost-Afrika. Door de rivier Zambesie is het in twee
+deelen verdeeld, het eerste Zuid-Rhodesia en het tweede Noord-Oost en
+Noord-West-Rhodesia. Het grondgebied van geheel Rhodesia is grooter
+dan dat van geheel Duitschland en Oostenrijk-Hongarije te zamen.
+
+Dit grondgebied behoort niet tot de Unie van Zuid-Afrika. Het behoort
+aan eene Engelsche maatschappij, die er alleenheerschappij voert. Deze
+maatschappij heeft het indertijd, toen de Zuid-Afrikaansche Unie
+gevormd werd, voor vijf en twintig honderd duizend pond aan de Unie
+aangeboden, welk aanbod echter niet door de Unie werd aanvaard. Het
+heeft nu zijn eigen wetten en staatsregeling.
+
+Drie keer in de week gaat er een trein van Kaapstad naar Bulawayo, de
+hoofdstad van Rhodesia, en verder naar de Victoria Falls, in Zambesie,
+en naar Livingstone, en vandaar neemt de Mashonaland-spoorweg de lijn
+over om de passagiers in nog eens vier en twintig uur naar den Congo
+te brengen.
+
+In Kimberley, alwaar wij Zaterdagavond in den trein kwamen, neemt
+de Rhodesia-spoorweglijn de taak van de Kaapkolonie-lijn over. De
+treinen zijn comfortabel ingericht en voorzoover doenlijk op deze
+stoffige lijn, wordt er de noodige zindelijkheid betracht.
+
+Toen wij Zaterdagavond in den trein kwamen, hadden wij een vrij
+vermoeienden dag achter ons en begaven ons dus weldra ter ruste. Wij
+wisten, dat wij den volgenden morgen om zeven uur in Mafeking zouden
+aankomen en daar ongeveer een half uur zouden stoppen. Wij wilden
+zorgen dan gereed te zijn om even een kijkje in Mafeking te kunnen
+nemen, de stad ons allen uit den Zuid-Afrikaanschen oorlog zoo goed
+bekend, door zijne belegering en de rol door Baden-Powell aldaar
+gespeeld. Wij hadden daarvan in Kimberley zooveel hooren vertellen,
+ook natuurlijk van de bezetting van Kimberley. Het was voor ons heel
+interessant dezelfde toestanden en omstandigheden het eene oogenblik te
+hooren vertellen door de Britsch-gezinden, het andere oogenblik door
+de Afrikaanders. Hoe gevoelig zijn zij nog van beide zijden over de
+gebeurtenissen in Kimberley en wat willen de Engelschen gaarne allen
+lof aan Rhodes schenken, die hen gedurende de dagen van bezetting zoo
+in elk opzicht schijnt te hebben geholpen, terwijl de Afrikaanders
+juist aan zijn verderfelijken invloed hun val toeschrijven.
+
+Maar over één punt zijn de Britten niet goed te spreken. Wil men
+met hen op goeden voet blijven, dan doet men goed het gesprek over
+"de concentratiekampen" te mijden. Dat is hun wondeplek. Wel is waar
+hebben zij er op gevonden, dat die waren opgericht om de vrouwen daarin
+te beschermen, maar zoodra zij met goed ingelichten te doen hebben
+en dat voorwendsel niet goed kunnen volhouden, dan worden zij boos en
+als zij beleefd zijn, vragen zij het onderwerp liever te laten rusten.
+
+Toen wij Zondagmorgen een eindje buiten het station een kijkje in
+Mafeking namen, zagen wij natuurlijk niets bijzonders en niets dat
+ons nog aan den oorlog herinnerde. Wij kwamen daarom ook in den trein
+terug met geen ander gevoel, dan dat wij tegenover deze stad onzen
+plicht gedaan hadden, door zoo vroeg gereed te zijn en er even onze
+opwachting te maken.
+
+Reeds spoedig merkten wij dien Zondag, dat wij steeds meer den
+equator naderden, de hitte in den trein was bijna onuitstaanbaar en
+voor de witte, roode en grijze stof, die in dikke rookwolken langs
+den weg opstoof, moesten wij zooveel mogelijk de raampjes gesloten
+houden. Dikwijls zuchtten wij elkander dien dag toe, dat de Victoria
+Falls al buitengewoon imposant moesten zijn om ons te vergoeden wat
+wij dien dag door de warmte en stof leden.
+
+Toch was de reis hoogst belangwekkend. Wel is waar was het landschap
+eentonig door zijn altijddurende woestenij, met slechts weinige lage
+bergen op den achtergrond en zagen wij geen enkelen olifant, leeuw,
+tijger, rhinoceros of ander wild gedierte, die daar toch in menigte
+zijn, maar wij zagen steeds meer, bij elke halte, de inboorlingen in
+hun natuurlijken staat, nog zeer weinig door aanraking met de blanke
+bevolking bedorven en zoogenaamd beschaafd. Zij kwamen bij elke halte
+in groote groepen aan den trein, om vruchten, melk of eieren of wel de
+door hen vervaardigde nijverheidsproducten te koop aan te bieden. Deze
+laatste gaven ons geen groot denkbeeld van hun ontwikkelingsstaat
+en ook hunne uitrusting plaatste hen niet op een hooge trap van
+beschaving. De kinderen liepen geheel naakt rond en de grootere
+menschen waren dikwijls alleen gekleed met een leeren vijgeblaadje en
+eenige strengen koralen of koperen ringen, om verschillende deelen
+van het lichaam gewonden. Sommigen zagen er allerdwaast uit. Zoo
+liep een geheel naakte man met een oude heerensmoking om zijn naakte
+schouders, een ander had alleen een oud heerenvest aan, een ander jong
+mensch had een streng blauwe koralen om zijn hals, een blauw en geel
+gestreept jersey, zonder mouwen, om zijn body en een paar gele leeren
+beenbekleedsels van den een of anderen cavalerist om zijn beenen. Alle
+mannen en vrouwen droegen evenwel het een of ander om hun middel,
+om zedelijk voor den dag te komen. Met zekerheid kan ik verklaren,
+dat ik in mijn leven niet zooveel verscheidenheid van toiletten heb
+aanschouwd, dan den Zondag in den trein door Zuid-Rhodesia.
+
+Hadden wij den heelen dag geen avontuurtje gehad, des avonds zouden
+wij toch iets hebben. De gloeiende heete zon had mijlen ver al het
+uitgedroogde gras, alle boomstronken en zelfs de hooge boomen op den
+achtergrond in brand gezet en tot wij ten slotte ons te slapen legden,
+gerustgesteld door den hoofdconducteur, dat er geen gevaar was,
+gingen wij aan beide zijden door een vuurzee, die den geheelen weg
+stralend verlichtte. Het was soms alsof op geringen afstand een heele
+stad in brand stond en omdat wij wisten, dat er geen menschenlevens
+en geen groote waarde door verloren ging, konden wij ons gerust de
+weelde gunnen er met welgevallen naar te zien.
+
+Gelukkig bracht de avond de gewenschte koelte en des nachts was
+de temperatuur onverbeterlijk. Daarbij volle maan en een heldere
+sterrenhemel, die het hoornvee in de weiden juist genoeg verlichtte,
+om ons in elke koe een olifant of een rhinoceros te doen zien.
+
+Op den geheelen afstand tusschen Mafeking en Bulawayo passeerden wij
+geen enkel dorp waar andere blanke bevolking woonde dan die door de
+spoorwegmaatschappijen was aangesteld of een soort politie vormde,
+en zelfs deze laatste was in vele dorpen nog uit de zwarte bevolking
+gerecruteerd. Men moet zoo'n zwarten politieman zien met bloote beenen
+in een kort khakibroekje, een los jasje aan en een zweepje in de hand
+(dat is zijn wapen) en dan een vilten hoedje op den zwarten kop,
+op en neer langs den stilstaanden trein loopen en al zijne zwarte
+medeburgers, die naar zijne meening te dicht bij den trein komen,
+met een zweepslag terug dringen. De waardigheid in zijne houding en
+gelaatsuitdrukking, waarmede hij toont, dat hij zijn taak hoog opvat,
+is allergrappigst.
+
+Maandagmorgen om 8 uur, wij waren juist gereed, kwam de conducteur
+ons mededeelen, dat wij in Bulawayo waren en daar tot twaalf uur
+zouden blijven. Wij konden het nauwelijks gelooven. Niets had ons
+eenigszins kunnen doen vermoeden, dat wij een stad naderden en nog wel
+de hoofdstad van zoo'n groot grondgebied. Wij waren nog steeds in een
+woestenij en het houten stationsgebouwtje leek ook niet op wat wij
+verwacht hadden. Toch waren wij in Bulawayo en wij volgden den raad
+van den conducteur, om onze bagage stil in den waggon te laten,--hij
+zou dien afsluiten en er toezicht op laten houden--om rustig de stad
+in te gaan. Onze introductiebrief doet nog steeds wonderen.
+
+Buiten het station stonden enkele dos-à-dos en andere kleine
+wagentjes gereed om de reizigers stadwaarts te brengen, doch wat ons
+het meest aantrok, dat waren de vele rickshaw's, voor één of twee
+passagiers bestemd, en met een kleurling als trekdier. Mrs. Catt en
+ik namen direct in een van deze voertuigjes plaats en onze beide
+andere medereizigsters volgden in een tweede. Dat was een nieuwe
+sensatie. Deze lichte wagentjes op caoutchouc wielen worden door
+kleurlingen zoo snel voortbewogen, dat een paard het bijna niet
+sneller doet. Die mannen springen meer vooruit dan dat zij loopen,
+en hun lichte tred voorkomt, dat er veel stof opwaait. Het heerschap,
+dat ons voertuig voortbewoog, droeg door elk oor een ongeveer tien
+centimeter lang houtje, waardoor het onderste oorlelletje sterk naar
+onder toe verlengd werd. Ringen van hoorn, koper en zilver droeg hij
+om zijn armen en beenen, en eenige strengen gekleurde koralen maakten
+zijn halsversierselen uit. Overigens had hij niet veel kleeren aan.
+
+Wij stapten vóór 't Grand Hotel uit om daar ons ontbijt te nemen en
+wilden dan verder de stad zien. Als men in aanmerking neemt, dat er
+nog niet zoo heel veel jaren verstreken zijn sedert Lobengula met zijn
+vele vrouwen hier den scepter voerde en op de plek, waar nu groote
+koopmanshuizen en betrekkelijk groote hotels staan, de maïs groeide
+voor het onderhoud van den machtigen monarch, dan is alleen van uit dat
+oogpunt de stad reeds het bezichtigen waard. Maar alles verkeert er nog
+in een stadium van wording; alle winkelhuizen en kantoren en hotels
+waren, als het ware, zoo op een plek in de woestenij neergeworpen en
+alleen hier en daar een blok winkelhuizen duidt aan dat Bulawayo weldra
+een stad zal worden. Toch is er reeds een interessant museum....pje,
+een openbare bibliotheek, een theater......tje, een clubgebouw, een
+park, dat echter nog groeien moet, de aanleg is er, en nog het een
+en ander meer, wat een stad rijk moet zijn. In het midden van de stad
+staat een zeer groot bronzen standbeeld van Cecil Rhodes, vanwaar hij,
+zooals men zegt, "de wereld inkijkt." Hij staat daar met ongedekten
+hoofde, wat de bijgeloovige inboorlingen met vreeze heeft bezield,
+omdat zij meenen dat, zoolang Rhodes zonder hoofddeksel daar stond,
+Allah het niet zou laten regenen.
+
+Wij hadden om twaalf uur van deze heete, stoffige stad genoeg gezien
+om ons plan op te geven hier op den terugweg eenige dagen over te
+blijven. Nog eens vier uren hier te vertoeven bij het teruggaan zal
+genoeg zijn om den indruk te vestigen, dat er eens in het midden van
+Rhodesia een groote stad zal verrezen zijn, waar men, de tropische
+hitte niet in aanmerking genomen, even genoegelijk en comfortabel
+zal kunnen leven, als in andere wereldsteden. Maar dat zal nog wel
+enkele jaren duren.
+
+Om ruim twaalf uur zette onze trein zich weder in beweging, om ons nu
+regelrecht naar Zambesie te voeren, naar de plaats, waar zestig jaren
+geleden Livingstone de grootste watervallen van de wereld ontdekte. Het
+landschap veranderde nu een beetje. Er kwamen wat meer boomen op de
+geel verbrande grasvlakten. Hier en daar zagen wij wilde abrikoos-
+of perzikboomen in vollen bloei, mimosaboomen met bloemen, driemaal
+zoo groot als de gewone soort, wilde olijfboomen en nog tal van andere
+soort boomen, waarvan wij den naam niet kenden en de vruchten nooit
+gezien hadden. Ook daar weder overal inboorlingen aan den trein,
+die soms door hun woest geschreeuw ons reeds van verre verkondigden,
+dat wij in een kleurling-dorp aangekomen waren. De mandjes, lepeltjes,
+grillig gevormd aardewerk, stokken, etc., die zij te koop aanbieden,
+geven door hunne asymetrische lijnen en onregelmatige afwerking geen
+grooten dunk van hun ontwikkeling. Al deze inboorlingen behooren tot
+de Zambesie-, Matabele- of Barotsestammen. Ik zou wat gaarne eenigen
+tijd in deze buurten blijven om wat meer van deze volksstammen te weten
+te komen, maar dat zou veel te lang duren, want heel gauw vertrouwen
+deze menschen de witmenschen niet en zoo lang kunnen wij hier niet
+blijven, daarvoor zijn wij ook niet naar Zuid-Afrika gekomen.
+
+Ook dien avond zagen wij weder, doch toen op grooteren afstand, groote
+boschbranden en vertelde men ons, dat die na zulke heete dagen bijna
+steeds voorkomen.
+
+Dinsdagmorgen om 7 uur waren wij aan het doel van onze reis. Zambesie
+bestaat ook al weder uit niets anders dan het groote hotel, dat aan
+den Rhodesian Railway Co. behoort, eenige huizen van spoorwegemployé's
+en verder kleurling-hutten. Men spreekt echter altijd van de Victoria
+Falls en die maken dan ook wel de aantrekking van deze plaats uit.
+
+Een blanke man met een paar dozijn kleurlingen maakte zich spoedig
+meester van onze bagage en van die van andere gasten en toen ging het
+door het mulle, roode zand, naar het op vijf minuten afstand gelegen
+hotel. In minder dan geen tijd hadden wij allen onze bagage in onze
+kamers en konden wij een verfrisschend bad nemen. Het personeel in
+dit hotel bestaat uit niets dan kleurling-mannen, geen vrouw doet
+er eenig werk. In de eetzaal zijn het Indiërs, die in nette, witte
+kleeding rondloopen, maar onze kamermeisjes zijn naakte jongens,
+enkel met een zwembroekje gekleed. Het zijn echter voorbeeldige
+kamermeisjes, zoo netjes doen zij hun werk, alleen voor het vasthaken
+van een vanachter sluitende japon of blouse niet goed te gebruiken.
+
+Nadat wij ons ontbijt genomen hadden, waren wij allen frisch genoeg om
+onzen eersten tocht naar de wereldberoemde watervallen te ondernemen;
+onze verwachting was te hoog gespannen dan dat wij daarmede tot des
+middags konden wachten.
+
+
+                                                          14 Sept. 1911.
+
+
+
+
+
+
+DE VICTORIA WATERVALLEN.
+
+
+De naam van deze watervallen, die inderdaad eenig in hun soort zijn,
+is eigenlijk Mosioatunya, zooals de inboorlingen ze gedoopt hebben,
+en dat beteekent: "rook, die geluid geeft". Deze naam ontleenen zij
+aan de vochtige wolken, die zij wijd en zijd om zich verspreiden
+en aan het geraas, dat de val van het water vergezelt. Zoowel
+voor mij, als voor de beide Amerikaansche reisgezellinnen, die
+de Niagara-watervallen kennen, boden toch deze watervallen eene
+verrassing. Zij zijn bijna twee keer zoo breed en twee en half maal
+zoo hoog als de Niagara-vallen. Zij beslaan ruim anderhalve kilometer
+lengte en vallen van een hoogte van bijna een honderd en vijftig meter
+naar beneden. Maar deze enorme breedte en deze vreeselijke hooge val
+geven alleen niet de schoonheid aan deze watervallen. Het is veel meer
+de buitengewoon woeste, schilderachtige omgeving, de damp of wolk, die
+door het uitspatten van het schuimend water veroorzaakt wordt en de
+verrassend schoone regenbogen die zij geven; dit en nog veel meer te
+zamen, doen den toeschouwer den adem inhouden en vol bewondering stil
+staan. Eene beschrijving van dit stuk natuurwerk waag ik niet te geven.
+
+Nog is niet uitgemaakt of deze prachtige rivierbedding door den
+eeuwenlangen val van het water ontstaan is, of dat door eene aardbeving
+plotseling dit natuurwonder tot stand kwam. Voor dat Livingstone,
+November 1855, de Victoria-vallen ontdekte, toen hij de Zambesie-rivier
+opvoer, had men er niet van gehoord en eerst nadat Cecil Rhodes met
+zijn Chartered Company den spoorweg door Rhodesia liet aanleggen,
+werden zij voor gewone toeristen bereikbaar. Thans worden zij het
+geheele jaar door geregeld bezocht, door Afrikanen, Engelschen en
+zulk soort menschen als waartoe ons clubje van vier behoort.
+
+Den eersten morgen deden wij niet veel meer dan de watervallen
+rondloopen en van alle kanten bezien. Telkens waren wij door het
+veranderde aspect opnieuw verrast. Ook wisten wij soms niet wat meer
+te bewonderen was, de vallen zelf, of wel de grootsche omgeving
+waarin zij zich bevinden. Toen wij tegen half twee terug kwamen,
+was het te heet geworden om dien dag nog meer te doen, alleen tegen
+den avond, bij ondergaande zon en opkomende maan gingen wij nog eens
+een kijkje nemen. Heel lang vertrouwden wij ons toen niet te blijven,
+want de wilde beesten, die nog altijd in deze omgeving huizen, blijven
+bij dag wel op den achtergrond, maar of zij 's avonds niet eens een
+sprong naar een nieuwsgierig en indringerig witmensch zullen maken,
+durft men ons niet verzekeren.
+
+Met een clubje van nog zes Engelschen--vier heeren en twee
+dames--huurden wij den volgenden dag het kleine electrische bootje
+af om een tocht op de Zambesie-rivier te maken en op een van de vele
+mooie eilandjes in deze rivier te picnikken. Van dezen tocht hadden
+wij ons veel voorgesteld en ik kan er direct bijvoegen, dat onze
+verwachting ruimschoots werd overtroffen. Buiten ons tiental waren
+er nog vijf man in het kleine bootje, de kapitein (een Engelschman),
+en vier zwartjes om voor onze lunch en bediening te zorgen.
+
+Om tien uur staken wij van wal en om half een landden wij op een eiland
+met een onuitspreekbaren inlandschen naam, na twee en een half uur
+lang langs de schoonste, belangwekkendste en voor ons vreemdste oevers
+gevaren te zijn. Behalve hier en daar een paar inlanders zagen wij
+geen menschelijk wezen, doch een prachtige, weelderige plantengroei; de
+meest tropische boomen, die men zich denken kan, versierden de oevers
+van deze schoone rivier. Ook was het toeval ons gelukkig. Wel wisten
+wij, dat vele hypopotami dit water hier onveilig maken en menig keer
+de lichte kanoe's van de inboorlingen omver werpen, door er even een
+van hunne breede pooten in te zetten, maar het gebeurde toch maar al
+te dikwijls, dat zij zich op een afstand houden als een electrisch
+bootje met eenig geraas zich door het water, wat zij hun gebied
+achten, voortbeweegt. Vele reizigers zijn dan ook reeds bevredigd
+als zij de voetsporen van zoo'n beest op het eiland ontdekken,
+waar zij landen. Zoowel op onze heenreis als op onzen terugtocht
+zagen wij echter de monsterbeesten op eenigen afstand zich in het
+water voortbewegen en hun afschuwelijk leelijken kop boven het water
+uitsteken. Ook zagen twee onzer medereizigers een groote krokodil op
+een der vele rotspunten, die wij bijna rakelings passeerden. Daar deze
+beesten de kleur van de rots hebben, waarop zij zich bevinden, is het
+niet gemakkelijk ze te ontdekken, en alleen, wanneer zij zich bewegen,
+bemerkt men, dat er zich een levend gedierte op het stuk steen bevindt.
+
+Terwijl de inlandsche jongens bezig waren het water voor de koffie
+te koken en onze lunch bereidden, begaven wij ons met den kapitein,
+als gids, rond het eiland, om als volgelingen van Robinson Crusoë te
+ontdekken, wat er op dit eiland te ontdekken viel en te zien of er
+geen onraad was. Wild gedierte en slangen zagen wij er niet, maar
+de kapitein raadde ons toch, niet door het hooge gras te loopen en
+vooral de voetpaden te volgen, die door de hoteldirectie daar waren
+aangelegd. Overal vonden wij de nu leege holen, waar een hypo of
+ander wild gedierte zijn nachtleger maakt.
+
+Wat echter in hooge mate onze belangstelling gaande maakte, dat
+waren de wonderlijkste vruchten en zaden, die wij er vonden. Jammer,
+dat noch de kapitein, noch iemand in het hotel ons ook maar bij
+benadering kon zeggen wat soort vruchten het waren en waarvoor zij
+door de inlanders gebruikt worden. De domheid op dit gebied maakte
+ons boos. Toen wij den directeur van het hotel, die hier reeds jaren
+woont, vroegen, welke vrucht dit was, een vrucht, met een bast als
+mahoniehout en nog veel harder, waarin prachtige, vuurrode boonen
+zich bevinden, die ook als steenen zoo hard zijn, antwoordde hij:
+"O, weet u, dat is een vrucht, die groeit hier in menigte aan boomen,
+die gij hier heel veel zult vinden." Dat was al de wijsheid, die hij
+in al die jaren van de vruchten uit zijne omgeving had opgedaan.
+
+Tot drie uur 's middags amuseerden wij ons op dit belangrijk plekje
+grond, waar wij echter geen van allen een wandeling op eigen houtje
+durfden ondernemen, doch steeds in groepjes samenbleven. Toen
+aanvaardden wij den terugtocht. In mijne wakende droomen zie ik
+reeds over eenige eeuwen dit nog bijna onbewoonde gedeelte van het
+donker Zuid-Afrika door tallooze Europeanen bewoond en overal aan
+de oevers van de Zambesie-rivier villa's, met prachtige tuinen, de
+plaats innemen, waar nu nog het wild gedierte alleen huist en er de
+menschen op den achtergrond houdt.
+
+De inlanders, die wij op onzen terugtocht op de rivier ontmoetten,
+gebruiken nog de primitieve uitgeholden boomstam als kanoe, die zij
+met hun breede, korte roeispanen, waarmede zij als het ware het water
+wegslaan, pijlsnel voortbewegen.
+
+Een heel interessanten dag brachten wij in "het regenwoud"
+door. Dit boschgedeelte ligt aan de overzijde van de watervallen
+en door den altijd-durenden val en 't uiteenspatten van het water,
+waardoor op zeer grooten afstand steeds een fijne stofregen valt,
+verkeert dit woud in de gunstigste of ongunstigste omstandigheid om
+steeds beregend te worden. Daardoor zijn er eeuwig-groene boomen,
+doch alleen zulke boomen, die onder zulke omstandigheden kunnen
+groeien. Voor oudere dames is het beste zich voor een wandeling in
+dit interessante regenwoud in een Mackintosh-mantel, met capuchon,
+en een paar hooge laarzen, met overschoenen, te kleeden, maar 't
+jongere volkje loopt er 't aangenaamst in een badkostuum, sandalen
+en 'n gummikapje op het hoofd. Men wordt er door en door nat,
+maar het gezicht op de watervallen, de prachtige plantengroei, de
+vreemde bloemen en vruchten, houden den wandelaar onophoudelijk in
+spanning. De drie uren, die wij voor deze wandeling bestemd hadden,
+waren om nog eer een onzer er aan dacht.
+
+Nog tal van kleine onderzoekingstochten naar verschillende andere
+eilandjes werden door ons ondernomen in de kleine kanoe's der
+inlanders, doch wij waren voorzichtig genoeg, steeds een witmensch
+als gids mede te nemen en ons op de eilandjes door een paar inlanders
+vooraf te doen gaan. Telkens werden wij op zulke tochten verrast
+door 't geen wij er aan vreemdsoortige planten en vruchten vonden,
+die geen onzer thuis kon brengen. Van wilde beesten zag ik niet
+anders dan drie wilde bokken--bush-buck--zooals de gids ze noemde,
+en een heele boom vol spelende aapjes. Natuurlijk ook allerlei soorten
+vreemde en bont gekleurde vogels.
+
+Een avond, toen wij juist allen aan tafel wilden gaan, werden wij
+geroepen, dat er een heele groep oerang-oetangs in den tuin van het
+hotel aan het spelen waren, die echter door 't naar buiten vliegen van
+de hotelgasten verschrikt geworden, hals over kop het hazenpad kozen.
+
+De dagen, bij de Victoria-watervallen doorgebracht, waren voorzeker
+hoogst interessant, en ieder, die er geweest is, geeft toe, dat
+hij deze tocht niet gaarne uit zijn leven zou willen missen. Maar
+men moet er iets voor over hebben. Het is niet alleen de drie dagen
+lange benauwend heete reis, maar ook het verblijf aan de Zambesie
+is afmattend, tengevolge van de gloeiende hitte gedurende den
+dag en doordat men in de lange avonden en nachten, wanneer men een
+beetje van de hitte van den dag zou kunnen bekomen, binnenshuis moet
+blijven voor het gevaar dat de wilde beesten opleveren. Men bekomt
+er eigenlijk niet. Niemand rekt zijn verblijf er dan ook langer,
+uitgezonderd diegenen, die er juist voor de wilde beesten-jacht komen,
+dan noodig is, om alles goed in zich op te nemen. Twee keer in de week,
+des Dinsdags en Zaterdags, kan men er per trein weder vandaan.
+
+Het is goed gezien, dat de treinen, die teruggaan, juist dat gedeelte
+van den weg bij dag doen, hetwelk bij de komende treinen bij nacht is
+afgelegd, zoodat de reizigers tenslotte de heele weg door Rhodesia
+overzien kunnen. Laat mij er direct bijvoegen, dat zij dan weten,
+dat heel Rhodesia, beneden de Zambesie-rivier, niets anders dan
+één groote, woeste vlakte is, bewoond voor het overgroote deel door
+inboorlingen, en dat het als het ware wacht op energieke blanken,
+om het tot ontginning te brengen.
+
+Wij passeerden nu weder andere kafferdorpen, zooals men hier alle
+plaatsen noemt, waar de inboorlingen wat meer opeengehoopt wonen,
+en konden hun oorspronkelijke nijverheidsproducten bewonderen en
+koopen. In een dorp werden werkelijk goed gesneden, houten figuren
+aangeboden, die alle wilde beesten voorstelden. Giraffes, leeuwen,
+olifanten, aardvarkens--deze laatsten vooral waren uitstekend
+nagebootst en voor six pence te koop. Alles kostte eigenlijk six
+pence, dat is waarschijnlijk het eenige geldstuk dat zij kennen. Zij
+hadden ook menschen gemaakt. Mannen en vrouwen, allen naar eenzelfde
+model. Wat opvallend was, was het model, dat zij zich gekozen
+hadden. Niet zichzelf of gewone toeristen hadden zij nagebootst,
+maar alle manpoppen waren zendelingen in lange, zwarte soepjassen,
+witte beffen en uitgestreken gezichten, (met alle respect voor het
+misschien nuttige werk wat deze mannen daar hopelijk verrichten), en
+alle vrouwpoppen waren nonnen of zusters, die met de zendelingen daar
+werkzaam zijn, om van deze natuurmenschen Christenen te maken. Niets
+was aan deze poppen vergeten; wij moesten de opmerkingsgave, zoowel
+als de gave, om het geziene weer te geven, bewonderen.
+
+Als men bedenkt, dat in heel het groote, uitgestrekte land Rhodesia
+thans slechts 17.000 blanken en meer dan 300.000 inboorlingen wonen,
+die tot verschillende stammen behooren, en allen nog onder hun eigen
+opperhoofd staan, dan begrijpt men, dat deze menschen, als zij zich
+hun macht bewust en niet zoo goedaardig van karakter waren, die
+weinige witmenschen niet zoo onderdanig zouden dienen. Nu maakt men
+mijnwerkers, huisbedienden, winkelknechten, etc. van hen en betaalt hen
+bijna niet, want, zoo heet de verontschuldiging, die menschen kennen
+geen behoeften en door ze meer te geven, zou men ze maar bederven.
+
+Toen wij weder wat dichter de bewoonde wereld naderden, verloren
+de inboorlingen, die wij aan de stations zagen, voor ons alle
+bekoring. Zij waren nu weder, zoo te zeggen, gekleed, en "a dressed
+native is not nice", zooals Mrs. Catt, daarbij de neus optrekkend,
+opmerkte. Onze mooie, slanke, naakte mannen en vrouwen, met hun
+glad gepolijste, ebbenhouten huid, alleen met koraalsnoeren gekleed,
+waren oneindig interessanter.
+
+Ten langen laatste, na drie, bijna niet door te komen, nachten,
+en drie en een halven dag arriveerden wij in Pretoria, vier dagen
+vroeger dan men ons er verwacht had.
+
+
+
+
+
+
+IN PRETORIA.
+
+
+Nu moet ik beginnen met een bekentenis. Niettegenstaande al onze
+voorzorgen om niet ziek te worden, door al het water door ons gebruikt
+eerst zelf te koken, zelfs het water, dat wij 's morgens gebruikten
+voor tanden en mond, nooit ongekookte melk te gebruiken en van de
+maaltijden alleen dat te nemen, wat wij als volkomen onschuldig
+beschouwden, was ik toch de eerste, die door een koortsbaccil
+geïnfecteerd werd en had ik den laatsten dag in Victoria Falls
+een vrij hevigen koortsaanval te doorstaan, gepaard met maag- en
+ingewandlijden. Het idée om in Zambesie ziek te liggen, waar alle
+comfort ontbrak en waar geen dokter te krijgen was, benauwde mij
+zoozeer, dat wij gebruik maakten van den eersten trein den besten,
+dat was die, welke den volgenden morgen van mijn ziek-zijn vertrok,
+om regelrecht door naar Pretoria te reizen. De zorg van de beambten
+van den trein en van den restauratiewagen gedurende deze reis kan ik
+slechts roemen, zij deden alles om de reis zoo min mogelijk vermoeiend
+voor mij te maken.
+
+Wij kwamen nu bijna een week vroeger in Pretoria aan dan men ons
+daar verwacht had. Dit gaf mij gelegenheid om rustig uit te zieken,
+mijn medereizigsters om van de vermoeienissen en schrik, die zij
+door mijn plotseling ziek worden gehad hebben, te bekomen, maar het
+bracht onze goede gastvrouwen in Pretoria een beetje in de war met
+haar program. Zij hadden zich voorgenomen om ons aan het station te
+komen begroeten, de beide dochtertjes van Lady van Boeschoten, de
+vrouw van den burgemeester van Pretoria, zouden ons daar bouquetten
+aangeboden hebben, een toespraak en zang van een koor jonge meisjes
+zouden wij in ontvangst hebben te nemen en dien dag zouden wij de
+gast geweest zijn van den heer en mevrouw burgemeester van de stad.
+
+Door de goede zorgen van dr. Mary Hannan en een verpleegster, in
+een luchtige, rustige kamer van 't Grand Hotel en door den goeden
+ziekenkost, die mij eenige keeren daags door onze vroegere stadgenoote,
+en mijne oude vriendin, mevrouw Bal van Lier, gezonden werd, kon ik
+den 6en dag reeds weder het bed verlaten en den volgenden morgen
+voor een deel aan den lunch deelnemen, die ons in het Grand Hotel
+door een veertig dames van Pretoria, waaronder alle vrouwen van de
+verschillende ministers en lady Methuen, de vrouw van den oppersten
+militairen autoriteit, werd aangeboden.
+
+Maar ik zal over het program, 't welk wij gedurende ons verblijf
+in Pretoria uit te voeren hadden, nog niet beginnen, doch eerst wat
+van Pretoria zelf schrijven. Pretoria is de hoofdstad van Transvaal
+en de stad waar na de totstandkoming van de Unie van Zuid-Afrika, de
+regeering zetelt. Wel houdt het parlement zijn zittingen in Kaapstad,
+maar de premier, de gouverneur en alle ministers wonen in Pretoria,
+daar worden de audiënties gehouden en het werk verricht. Nu was
+Pretoria oorspronkelijk een kleine stad, gebouwd in een dal, aan
+alle kanten door heuvels en verder door vrij hooge bergen omgeven,
+doch de stad breidt zich thans met groote snelheid naar buiten uit
+en is bezig ver over de heuvelketen zijn straten te verlengen. Een
+geregelde verbinding met zeer goede electrische trammen maakt het
+doenlijk vrij ver buiten het centrum te gaan wonen. Midden in de stad
+heeft men door het sloopen van eenige huizen en--o gruwel--, ook door
+het sloopen van een Hollandsche kerk, een flinke ruimte verkregen,
+die men bezig is tot een plein met een park te vervormen en waaromheen
+reeds nu eenige zeer fraaie monumentale gebouwen gebouwd zijn. Vooral
+het Paleis van Justitie, vlak tegenover het Grand Hotel gelegen, munt
+uit in eenvoud van vorm en mooie lijnen. Ook het Gouvernementsgebouw
+is een sieraad voor dit plein.
+
+De stad schijnt een bijzondere aantrekkelijkheid te bezitten, die
+voor ons, tijdelijke bezoekers, nog niet te verklaren is; elkeen,
+die wij hier ontmoeten, onverschillig of zij in Pretoria geboren
+zijn en de stad reeds van hare opkomst kennen, of dat zij hier nog
+slechts kort of zeer lang wonen, zeggen hetzelfde, dat zij Pretoria
+lief hebben en er niet aan zouden denken, de stad anders dan nood
+gedrongen te verlaten. Toch is het leven hier duur; alles in de winkels
+is veel duurder dan in Kaapstad en in de andere steden, die wij in
+Zuid-Afrika bezochten, en door de vrouwen wordt hier een vrij groote
+luxe in kleeding en sieraden ten toon gespreid. Nergens nog zagen
+wij in Zuid-Afrika zulke up-to-date toiletten en hoeden als hier,
+terwijl de winkeluitstallingen met vele groote Europeesche steden
+kunnen wedijveren.
+
+Een van die bijzonderheden, die hier onmiddellijk opvallen is wel,
+dat de inboorlingen hier met slechts een enkele uitzondering hun
+oorspronkelijk karakter dragen, dat zij niet, zooals in de Kaapkolonie,
+zoo'n mengsel opleveren van verschillende rassen en zooveel nuances van
+wit, geel en zwart vertoonen. Het moet gezegd worden, dat, hoe dieper
+men in Zuid-Afrika doordringt, des te zuiverder het kleurling-ras
+zich vertoont. Of dit moet toegeschreven worden aan de hoogere
+zedelijkheidsopvatting van de boeren, die zich hier het eerst hebben
+gevestigd, of dat daarvoor dieper oorzaken te vinden zijn, waag ik
+niet te zeggen. In een native-school, een school voor inboorlingen,
+die wij hier bezochten, waar de leerlingen intern zijn, troffen wij
+onder de 160 leerlingen slechts één kleurlinge aan, een dochtertje van
+een Basuto-moeder en een Hollandschen vader, een kind dat zoo weinig
+zwart bloed vertoonde, dat zij in het geheel niet zou zijn opgevallen,
+als zij zich in een Europeesche omgeving bevond. Op die school vonden
+wij tusschen al die zwartjes twee volkomen Albino-meisjes, kinderen
+met was-witte huid, geelachtig wit haar en roode oogen. Deze twee
+zusjes stammen uit een gezin, waarvan alle kinderen even zwart als
+een kachel zijn. 't Was een akelig gezicht deze witte was-gezichtjes
+met de licht-schuwe oogen, onder al die zwartjes aan te treffen.
+
+Nu ik met die school begonnen ben, wil ik er meteen wat meer van
+vertellen. Het is een school uitsluitend bestemd voor kinderen van
+inboorlingen. Het begrip "kinderen" moet men echter breed uitmeten,
+want er zijn leerlingen van negen af tot ver over de twintig. Mannen
+en ook meisjes, die reeds de twintig jaar ver achter den rug hebben,
+zaten daar met en naast de heele jonge kinderen in de schoolbanken
+het a, b, c, te leeren en legden daarbij een ijver aan den dag,
+alsof zij door haast te maken wilden inhalen wat vroeger aan hen
+verwaarloosd is. Op deze school, die door de regeering gesubsidieerd
+wordt, moet toch nog voor elk kind een vrij hoog schoolgeld betaald
+worden. De hoofdonderwijzer vertelde ons, dat elk kind de school
+ongeveer twintig pond jaarlijks kost en dat zij daarvan tien pond,
+dus f 120,00 jaarlijks zelf moeten betalen; dat zij tevens alle boeken
+en andere leermiddelen zelf moeten aanschaffen, dat is ongeveer twee
+pond voor elk kind, en dat voor zoover zij intern zijn, en dat zijn
+verreweg de meesten, zij nog jaarlijks vijftig pond kostgeld hebben
+op te brengen.
+
+In hoofdzaak zijn de meisjes-leerlingen dochters van de hoofden der
+inboorlingen, maar de jongens worden gerecruteerd uit alle klassen
+onder hen. De oudere jongens en mannen komen bijna allen voort uit de
+armste bevolking, die eerst jaren in de mijnen hebben gewerkt om van
+het overgespaarde geld hunne opvoeding te kunnen betalen. Hieruit
+blijkt, hoe bij velen van deze menschen sterk de behoefte gevoeld
+wordt aan eene hoogere ontwikkeling.
+
+Deze school is niet alleen bestemd om de kinderen te leeren lezen en
+schrijven en wat meer tot het elementair onderwijs behoort, maar de
+drie hoogste klassen vormen een opleidingscursus tot onderwijzer en
+onderwijzeres. Na volbracht examen worden deze jongelieden gebruikt om
+als onderwijzend personeel dienst te doen op scholen voor hun eigen
+ras. Ook onder het onderwijzend personeel van deze school waren een
+paar kleurlingen. Twee uren daags worden door de jongens besteed aan
+het leeren van alles wat tot het timmer- en cartonnagevak behoort,
+terwijl in die uren aan de meisjes handwerk- en huishoudonderricht
+gegeven wordt. De meisjes leeren er zeer goed naaien en alle handwerk,
+dat met de naald moet geschieden, en ontvangen er onderricht van
+het begin tot het einde in goed wasschen en strijken, zij leeren
+er koken en alle andere huishoudelijke dingen, zelfs leeren zij er
+debatteeren. Of dit nu juist voor een vrouw zoo noodig is aangeleerd
+te worden, daarvan ben ik nog niet overtuigd. Voor het debat mogen
+zij de onderwerpen zelf kiezen en dan wordt er een aangewezen, die het
+vóór, een ander die het tegen te verdedigen heeft. Een lijstje van de
+gegevens, die in deze week moeten worden besproken hing aan een van de
+muren, en wij konden niet laten, daarin even een blik te werpen. Het
+eerste punt van discussie was: "Waarom is het beter op een stoel te
+zitten dan maar gewoonweg op den grond te gaan zitten?" Een ander punt
+was: "Is het beter zijn dag in te richten naar de uren van de klok,
+of om de zon als dagindeeling te gebruiken?" Dan was er een vraag:
+"Waarom moeten wij leeren met lepel en vork te eten?" en 'n ander:
+"Is 't beter voor den mensch om te werken dan om niets te doen?" Deze
+zelf gekozen vragen geven een goed inzicht wat in de hoofden van die
+leergierige zwarte jeugd omgaat.
+
+Wij moesten natuurlijk in Pretoria ook de diamantmijn zien, de mijn
+die de Cullinan-diamant heeft voortgebracht. Deze mijn is van veel
+jonger datum dan die in Kimberley en daardoor zijn de machines die
+er gebruikt worden en is de geheele inrichting veel meer up-to-date
+dan in Kimberley. Ook de inrichting, waar de zwarte mijnwerkers
+binnen gehouden worden, de native-compound, zoodat zij, zoolang hun
+contract bindend is, de mijnen niet kunnen verlaten, is nog beter en
+nog doeltreffender ingericht dan die in Kimberley.
+
+Een van de bijzonderheden, die in Pretoria bezichtigd moeten worden,
+is zeer zeker de woning waarin president Kruger gewoond heeft. Dit
+huis wordt geheel in denzelfden toestand gehouden als toen het nog
+door den gestorven president gebruikt werd. Een van de kamers is
+geheel ingericht in aandenken aan zijn sterven. Alle kransen, hem
+toen vereerd, hangen in gedroogden toestand daar aan de wanden en het
+opmerkelijkst in die kamer is de schilderij, Kruger voorstellende
+als hij ten hemel vaart, toegewuifd door zijne landgenooten en
+vereerders. Voor ons, nuchtere beschouwers en onwillekeurige critici,
+maakte het een vreemden indruk, dat het bovengedeelte van het lichaam,
+dat uit de wolken zichtbaar is, Kruger voorstelt in gekleeden jas. Maar
+wij mogen in deze woning niet critiseeren, want alles getuigt er
+van eene oprechte liefde en piëteit voor den dierbaren afgestorvene,
+die door vele zijner landgenooten zoo hoog geacht en innig geliefd was.
+
+Nu ik over president Kruger schrijf, wil ik een enkel woord wijden
+aan den oud-president Burgers, den man, die vóór Kruger aan het hoofd
+stond van Transvaal en die het tegen Kruger moest afleggen, omdat zijn
+veel moderner opvattingen van het leven in dien tijd voor de Boeren van
+Transvaal veel te vooruitstrevend waren. Was die man toen aan het hoofd
+gebleven, dan zou voorzeker veel anders gegaan zijn in Transvaal dan
+het nu gegaan is. Burgers was een man, die naar Europeesche begrippen
+op de hoogte van zijn tijd stond, doch hij werd door zijne achterlijke
+landgenooten toen niet begrepen. Nu hij dood is, en alles onder andere
+leiding gekomen is, worden vele van zijne denkbeelden uitgevoerd en
+zijn lieve, oude weduwe en vele in Pretoria wonende kinderen hebben nu
+ten minste het voorrecht te zien en te hooren, dat men thans begint in
+te zien, wat het land in dien edelen man verloren heeft. Het is geen
+wonder, dat wij in dat gezin de meest vooruitstrevende personen van
+Pretoria aantreffen. Voor zoover ik de geschiedenis van Zuid-Afrika
+gevolgd heb, heb ik altijd met de grootste sympathie aan dien edelen,
+flinken president Burgers gedacht en daarom voel ik mij gedrongen,
+nu ik in Transvaal ben, deze paar woorden aan hem te wijden.
+
+De dierentuin met het daaraan verbonden museum in Pretoria is
+ongetwijfeld de beste, die wij in Zuid-Afrika hebben gezien. Wil men
+goed op de hoogte komen van alle soorten dieren, die in Zuid-Afrika
+in wilden staat leven, dan mag men een bezoek aan dien tuin niet
+achterwege laten. Hadden wij in Rhodesia geen leeuw gezien, hier zagen
+wij eenige zeer mooie soorten. Het verschil bestond alleen daarin,
+dat zij nu netjes in een hok zich vertoonden; maar wij vonden het toch
+achteraf wel zoo veilig een leeuw in een hok dan in de Rhodesische
+bosschen te ontmoeten.
+
+Behalve de afdeeling van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht, die in
+Pretoria bestaat, zijn er nog tal van andere vrouwen-vereenigingen,
+die echter meest alle het een of ander philantropisch werk verrichten
+en die zich ook hier somtijds verdeelen in twee groepen, waarvan een
+alles doet gedreven door een christelijk, de ander door een menschelijk
+gevoel. Zoo zijn hier dan ook twee tehuizen voor ongehuwde moeders
+en hare kinderen, doch in beide tehuizen worden alleen de blanke
+ongehuwde moeders opgenomen. Voor de zwarte zusjes wordt nog in het
+geheel niet gezorgd; het zal nog een heel langen tijd duren voordat
+de Zuid-Afrikaansche bevolking zal inzien, dat de zwarte menschen
+eveneens onze broeders en zusters zijn, die echter nog op een lager
+trap van ontwikkeling staan en daarom juist onze hulp en steun in de
+eerste plaats noodig hebben. Over het algemeen beschouwt men de zwarten
+nog als slaven, die voor een heel klein loon al het vuile en al het
+zware werk moeten verrichten. Men behandelt hen met geringschatting,
+ja, in vele gevallen met de grootste minachting. Ik heb hierover
+reeds in vroegere brieven geschreven, maar onwillekeurig kom ik er
+op terug, omdat het mij telkens weder opnieuw treft en ik een groote
+sympathie voor dat zachte, goedaardige volk niet kan onderdrukken
+en het mij hindert, dat door eene verkeerde behandeling van de zich
+boven hen voelenden, dit volk misschien geheel bedorven en zijn
+karakter misschien geheel verwrongen zal worden. Ik hoop, dat die
+menschen bijtijds zullen leeren inzien, waarop zij als mensch recht
+hebben en dat zij alleen voor eene goede menschelijke behandeling hunne
+arbeidskrachten in dienst willen stellen van hunne blanke medemenschen,
+die lang niet altijd in ontwikkeling en natuurlijke beschaving boven
+hen staan.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+In korte trekken zal ik nu eerst vertellen wat wij in Pretoria verricht
+hebben, hoe wij er ontvangen werden en hoe het werk door ons gedaan
+er op prijs gesteld werd.
+
+De dag, waarop ik voor het eerst een half uur aan den ons
+aangeboden lunch in het hotel kon deelnemen, was ook bestemd om de
+eerste openbare vergadering te houden, waar mrs. Catt en ik zouden
+spreken. Het spreekt van zelf, dat ik dien avond nog niet het hotel
+kon verlaten en nog veel minder een uur kon staan en een toespraak
+houden. Mrs. Catt moest dus alleen gaan, en werd geassisteerd door
+een der hier wonende Engelsche dames, Mrs. Bigger. De burgemeester
+van Pretoria--Van Boeschoten--had voor dien avond bereidwillig het
+presidium aanvaard en de stadsgehoorzaal ter beschikking gesteld. Om
+het vele Hollandsch sprekende publiek, dat opgekomen was om mij te
+hooren, tevreden te stellen, annonceerde de president bij den aanvang
+van den avond onmiddellijk, dat ik wegens ziekte verhinderd was dien
+avond te komen, doch mij bereid had verklaard na mijn herstel een avond
+alleen voor de Hollandsch sprekende bevolking te zullen spreken. Dit
+maakt dan nu, dat ik niet met mrs. Catt tegelijk naar Johannesburg
+kan vertrekken, doch aan mijne belofte getrouw, 2 October eerst de
+Afrikaanders voor het kiesrecht moet winnen. Dat mrs. Catt met haar
+voordracht weder succes had en velen warm maakte voor deze groote
+hervorming, spreekt natuurlijk van zelf.
+
+Dinsdag waren wij voor een diner de gasten van mevrouw Louis
+Botha, waar wij weder bijna alle vrouwen van de andere ministers
+en eenige voorname dames van Pretoria ontmoetten. Laat mij er
+direct aan toevoegen, dat op alle diners, luncheons en tea's,
+stilzwijgend op mrs. Catt en mij de verplichting rust, dat wij
+een toespraak moeten houden en dikwijls waren na afloop van zoo'n
+eetpartij nog andere gasten genoodigd, om naar onze toespraken
+te luisteren. Achtereenvolgens gaven alle ministersvrouwen een
+dergelijke gelegenheid om ons te fuiven, of te wel om de vrienden
+en vriendinnen uit te noodigen "to meet mrs. Catt and dr. Aletta
+Jacobs". Woensdag was voor mij zelfs een zeer vermoeiende dag; eerst
+hadden wij bij mevrouw Hull, de vrouw van den minister van Financiën,
+een lunch gehad en vandaar werd ik om half vier in eene vergadering
+verwacht van de Zuid-Afrikaansche Vrouwen Federatie, eene vereeniging,
+die hare takken heeft over geheel Transvaal en die uitsluitend uit
+Afrikaander vrouwen bestaat. Met enkele uitzonderingen zijn dit allen
+conservatieve, godsdienstige vrouwen, die allerlei soort philantropisch
+werk verrichten en, hoewel zij beweren de politiek geheel buiten
+de Federatie te houden, toch bij de verkiezingen de candidaten van
+de Afrikaanderpartij op allerlei gebied zeer sterk helpen en in
+hunne statuten onder het hoofdstuk "doel van de Federatie" dit stuk
+politieken arbeid zelfs hebben voorgeschreven. In de vergadering
+van deze vereeniging mag alleen "de taal" of Hollandsch gesproken
+worden. Om die reden was ik er alleen genoodigd te spreken en mrs. Catt
+niet. De presidente, mevrouw Faure, die niet alleen presidente van de
+afdeeling Pretoria, maar ook van de Nationale Federatie is, en die
+zeer sterk voor het vrouwenkiesrecht gevoelt, had mij uitgenoodigd
+dien middag te spreken over "vrouwenkiesrecht in verband met het
+doel der Federatie en met het werk door die vrouwen verricht". Ik
+had het succes de aanwezige vrouwen zoo sterk voor dat vraagstuk
+te interesseeren, dat men mij verzocht op hunne jaarvergadering in
+Heidelberg te willen komen om daar voor de afgevaardigden van geheel
+Zuid-Afrika, want ook in de andere Staten van de Unie bestaan zulke
+bonden, dat onderwerp te behandelen. Op die jaarvergadering zal ik dan
+eindelijk de vrouwen onder mijn gehoor krijgen, die het eigenlijk in
+handen hebben om de vrouwen van Zuid-Afrika politiek te ontvoogden;
+want zoodra deze vrouwenbonden er zich voorspannen en het kiesrecht
+aanvragen, zullen zij het van deze regeering verkrijgen.
+
+En dat is gemakkelijk te verklaren. De Afrikaanderpartij is in de
+regeering verre in de meerderheid, doch bij de toenemende immigratie
+is het te voorzien, dat die meerderheid op den duur zal afnemen. Geeft
+men nu den vrouwen het kiesrecht, dan verdubbelt de Afrikaanderpartij
+haar stemmen, terwijl onder de immigranten vele ongehuwd zijn, hunne
+vrouwen in het moederland achterlaten of soms hun geheele leven
+als coelibatair in het nieuwe land doorbrengen. Zoolang echter de
+Afrikaander Vrouwenbond zich niet voor het "kiesrecht aan de vrouw
+verklaart," vreezen de mannen, dat zij het stembiljet ongebruikt
+zullen laten en dat de Britsche vrouwen, die in hoofdzaak de leden
+van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht uitmaken, het zullen gaan
+gebruiken om haar partij te versterken. Van mijn succes in Heidelberg
+hangt dus veel af en aan alle kanten word ik aangespoord om deze
+gelegenheid aan te grijpen en te probeeren wat ik bereiken kan.
+
+Dienzelfden avond, dat ik in de Pretoriasche afdeeling van den
+Vrouwenbond sprak, moest ik nog naar een diner en een nieuwe toespraak
+houden.
+
+Vrijdagavond boden de Mayor en Mayoress ons een feestavond aan,
+waar 400 gasten genoodigd waren, en Zondag waren wij de gasten van
+de Country-club. Zaterdag brachten wij den geheelen dag door op de
+farm van generaal en mevrouw Smuts, den minister van Binnenlandsche
+Zaken. Dit interessante echtpaar had ons uitgenoodigd van Zaterdag
+tot Maandag bij hen te komen, maar daarvoor hadden wij geen tijd.
+
+Wij hadden ook nog een tea-party op het buiten van Semmie Marks, bekend
+als de rijkste man in Zuid-Afrika, en daar hadden wij gelegenheid te
+zien wat er met geld en geduld van eene Zuid-Afrikaansche farm te maken
+is. Dit buiten deed ons in vele opzichten denken aan eene Engelsche
+buitenplaats, maar alles was er op nog grooter en uitgebreider schaal
+aangelegd.
+
+Gedurende ons geheele verblijf was de gouvernements-auto met
+chauffeur geheel te onzen dienst gesteld en elken morgen om 9 uur
+kwam de chauffeur vragen, waarheen wij dien dag wilden gaan en op
+welken tijd wij wenschten, dat de auto voorkwam.
+
+Maandagmorgen moest mrs. Catt naar Johannesburg vertrekken, omdat zij
+daar dien middag een comité-meeting moest bijwonen en bleef mevrouw
+B. met mij in Pretoria, waar ik dien avond nog moest spreken, en ook
+mevrouw B. eene korte toespraak zou houden.
+
+Minister Malan, minister van Onderwijs, had voor dien avond het
+presidium van de vergadering op zich genomen en van de in Pretoria
+aanwezige ministers waren er vele in de stampvolle zaal aanwezig. Het
+succes was, dat de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht dien avond vele
+nieuwe leden verwierf en de voorzitter van dien avond bij zijn woord
+van dank meende openlijk te moeten verklaren, dat hij veel geleerd
+had en voortaan als een warme voorstander van een spoedige invoering
+van vrouwenkiesrecht beschouwd kon worden.
+
+Dinsdagmorgen vertrokken mevrouw B. en ik naar Heidelberg, alwaar
+ik Woensdagmorgen voor de jaarvergadering van de Zuid-Afrikaander
+Vrouwen-Federatie moest spreken. Wij hadden nu eens gelegenheid om een
+van de kleine Zuid-Afrikaansche steden te zien en de toestanden daar
+te leeren kennen. Heidelberg is een van de mooiste stadjes en zal later
+zeker een zeer mooi oord worden. Het is in een mooi dal gelegen en door
+aardige berggroepen omgeven. Het onderscheidt zich gunstig van andere
+zulke stadjes, doordat er nog al veel boomen geplant zijn. Er zijn
+ook eenige zeer goed gebouwde en met mooie tuinen omgeven villa's,
+maar... het hotelwezen is er nog meer dan primitief. Wij waren er
+uitgenoodigd bij eene familie te komen logeeren, maar, onbekendheid met
+den toestand der hotels aldaar had ons doen besluiten die uitnoodiging
+van de hand te wijzen en liever in het "Grand Hotel" onzen intrek te
+nemen. Maar o, wat heeft ons dat berouwd. De bedden waren bevolkt,
+ook zonder dat wij er in lagen en alles was er verder zoo vuil, alsof
+er in geen eeuw een schoonmaak had plaats gevonden. Wij durfden niets
+van onze bezittingen hier of daar neerleggen, uit vrees, dat het op de
+plek zou blijven vastkleven en wij namen ons voor in het hotel eene
+volledige hongerkuur in toepassing te brengen. Het grappigste was,
+dat toen wij ons beklag gingen indienen over dezen toestand van zaken
+bij de vrouw van het hotel, deze ons met een blik van de grootste
+onverschilligheid opnam en antwoordde: "Voor gij Zuid-Afrika verlaten
+gaat, zult gij nog wel meer van die beestjes ontmoeten." Gelukkig is
+het warm in Zuid-Afrika en kan men zich een nacht behelpen ook zonder
+veel peluwen en dekens. Zoo goed als het kon richtten wij ons in voor
+dien nacht en bereidden ons op niet-slapen voor. Dat mijne metgezellin
+nu en dan eens even insliep, moest zij betalen met aan hals, armen en
+gezicht onmiskenbare teekenen te vertoonen, dat zij in nauwe aanraking
+is geweest met dat zekere soort van platte beestjes, die men bij ons
+in een "Grand Hotel" niet verwacht en ook zelden aantreft.
+
+Woensdagmorgen werd de jaarvergadering van de Vrouwen-Federatie door
+ds. Louw met een gebed, het voorlezen van een stuk uit den Bijbel, het
+houden van een korte toespraak en het zingen van een psalm geopend,
+waardoor de aanwezigen in de stemming kwamen, die zij voor haar werk
+meenden noodig te hebben. Er waren ongeveer 40 afgevaardigden uit
+de verschillende afdeelingen tegenwoordig en verder een vrij groot
+aantal belangstellenden, waaronder een achttal predikanten en eenige
+onderwijzers.
+
+Nadat alle gewone punten van de agenda,--openingswoord van de
+presidente, voorlezen der notulen, verslag van secretaresse en
+penningmeesteresse, etc.--waren afgehandeld, kreeg ik het eerst het
+woord voor mijne aangekondigde rede. Ik kon de aanwezigen wijzen
+op het werk van vrouwen uit andere landen, die voor hetzelfde doel
+werken als waartoe zij zich geroepen voelen en op het feit, dat al
+die vrouwen geëindigd zijn met in te zien, dat zij met het kiesbiljet
+honderdmaal vlugger en duizendmaal beter het werk kunnen volbrengen
+dan zonder dit. Ik wees hen op de nieuwe plichten der hedendaagsche
+vrouwen en vertelde hen, dat hunne grootmoeders en overgrootmoeders
+misschien de eerste vrouwen in de wereld zijn geweest, die bij de
+regeering hebben aangedrongen om kiesrecht. Het waren de vrouwen
+van de voortrekkers, die in 1843 reeds eene deputatie zonden naar
+de Engelsche vertegenwoordiger in Natal, om het recht voor de
+Zuid-Afrikaansche vrouwen op te eischen een stem te hebben in alle
+zaken, die de welvaart en het welzijn van het Zuid-Afrikaansche volk
+betroffen. Deze laatste wijsheid had ik opgedaan van den premier Botha.
+
+Mijne woorden werden met groote instemming van al de aanwezige heeren
+en vele der aanwezige vrouwen aangehoord en luide toegejuicht, maar
+onmiddellijk nadat ik geëindigd had, stond mevrouw De la Rey, vrouw van
+den generaal De la Rey, op om te zeggen, dat ook zij met belangstelling
+en voor een groot deel met instemming mijne woorden had aangehoord,
+dat ook zij meende, dat de Zuid-Afrikaansche vrouwen eenmaal door den
+Heer geroepen zullen worden voor dat grooter werk, die breedere taak
+waarop ik hen gewezen had, maar dat de Zuid-Afrikaansche vrouwen hebben
+te wachten, totdat de Heer haar roept. Tot dusver had zij die roepstem
+nog niet vernomen en meende daarom die taak nog niet te mogen op zich
+nemen. Door haar man te steunen in moeilijke tijden had zij steeds
+zeer veel bereikt en zij meende, dat de Zuid-Afrikaansche vrouwen
+eerst moesten probeeren hoever zij het door het bewandelen van den
+weg, door God haar gewezen, in Zuid-Afrika konden brengen. Zij vond
+gelukkig niet veel instemming.
+
+Na haar nam mevrouw Brandt, de vrouw van den bekenden predikant
+uit Johannesburg, het woord en zeide, dat zij met groote instemming
+mijne woorden had aangehoord, alleen op één punt niet zoover wilde
+gaan als ik. Ik had aangeraden, dat de Vrouwen-Federatie zich
+zou uitspreken vóór vrouwenkiesrecht en zelfstandig een adres aan
+de regeering zou zenden, waarin zij op een spoedige invoering er
+van zou aandringen. Mevrouw Brandt was van oordeel, dat daarmede
+voor vrouwenkiesrecht zeer veel gewonnen, maar de Zuid-Afrikaansche
+Vrouwen-Federatie daardoor in stukken gescheurd zou worden. De vrouwen
+op de afgelegen farms wisten nog te weinig van deze zaak en zouden
+hoogstwaarschijnlijk afgeschrikt worden door zulk een maatregel. Zij
+raadde liever de afgevaardigden aan, mij uit te noodigen in hunne
+afdeelingen het vrouwenkiesrechtvraagstuk te komen bespreken,
+daarmede zou zeer zeker veel gewonnen kunnen worden. Daarop volgden
+onmiddellijk vele uitnoodigingen, maar daar de meesten een dag of
+meer reizen vereischen om er te komen, kon ik die uitnoodigingen niet
+alle aanvaarden. Wij moeten den 23en October in Durban scheep gaan,
+en wanneer ik die uitnoodigingen zou hebben aanvaard, zou ik misschien
+nog een maand langer hier moeten blijven. Alleen de uitnoodiging van
+Germiston en Potchefstroom heb ik aangenomen, indien het ten minste
+den afgevaardigden van daar gelukt, in den loop der volgende week
+een vergadering bijeen te roepen.
+
+Des middags namen wij den terugtocht aan, omdat ik dien avond in
+Johannesburg nog moest spreken. Eerst om half zeven arriveerden wij
+in Johannesburg zoo dood vermoeid na een slapeloozen nacht en een
+dag van groote beslommeringen, dat het mij onmogelijk was mijn plicht
+aldaar voor dien avond te vervullen. Ik moest dus mrs. Catt verzoeken
+alleen het woord te voeren en mij te verontschuldigen. Ik was voor
+niets anders in staat dan een frisch bad te nemen en naar bed te gaan.
+
+
+
+
+
+
+JOHANNESBURG.
+
+
+Johannesburg zal wel worden het centrum en de hoofdstad van
+Zuid-Afrika. Het begint reeds op een wereldstad te gelijken. Zoo
+zou ik het niet aan de Johannesburgers durven zeggen, want die zijn
+vast overtuigd, dat hun stad reeds een wereldstad is. Zoo ver is de
+ontwikkeling van de stad echter nog niet gevorderd, maar het gaat
+er met rassche schreden heen. Er zijn reeds hotels, die met de beste
+Europeesche hotels kunnen wedijveren, drie à vier theaters en eenige
+music-halls bieden 's avonds de noodige verstrooiing aan, al is het
+kunstgenot dat men er zou moeten smaken dan ook nog van zeer inférieur
+gehalte. Overal standplaatsen voor motorcars en huurrijtuigen, een
+geregelde en van goede wagens voorziene electrische tramdienst,
+breede, goed geasphalteerde straten met groote, mooie winkels,
+een zeer woelig, druk verkeer in de stad en de mooie buitenwijken,
+groote kantoren en officieele gebouwen, dat alles geeft inderdaad
+reeds een grootsteedschen indruk. Deze indruk wordt nog versterkt
+door het gezicht van zoovele hooge, rookende schoorsteenen buiten
+de stad, die bijna alle aanduiden, dat daar het goud aan den grond
+wordt onttrokken, of het zijn eenvoudig fabrieksschoorsteenen.
+
+Cosmopolitisch is Johannesburg meer dan eenige andere stad in
+Zuid-Afrika. Het Hollandsch-sprekend publiek wordt er bijna niet
+aangetroffen, want de betrekkelijk weinige Hollanders, ongeveer een
+300, die er wonen en de Afrikaanders, die er zich gevestigd hebben,
+beijveren zich allen om toch vooral Engelsch te spreken. De Duitschers,
+Franschen, Belgen, Italianen, Arabieren, etc. die er aangetroffen
+worden, spreken onder elkaar ten minste nog hunne moedertaal, maar
+overigens is de taal, die hier gesproken wordt, bijna uitsluitend
+Engelsch. In Johannesburg zetelt ook de zeer sterke Unionistische
+politieke partij, de partij der Britten en Uitlanders, die zeer sterk
+tegen deze nationalistische of Afrikaander regeering gekant is. Wanneer
+men zich hier in een gezelschap bevindt, hetzij van mannen of van
+vrouwen of gemengd, men kan zeker zijn, dat het gesprek onmiddellijk
+een politieke kleur aanneemt en dat de regeering wordt hard gevallen
+over alle daden, die het heeft verricht. En het is te voorzien, dat
+Johannesburg en omstreken steeds sterker Britsch-gezind worden, want
+alle goudmijnen en alle fabrieken en groote werkplaatsen zijn in handen
+van Britten en die employeeren bij voorkeur Britsche werkkrachten,
+voor zoover het werk niet door kleurlingen wordt uitgevoerd.
+
+Eene andere bijzonderheid valt hier nog op te merken, waardoor
+Johannesburg zich van de meeste andere steden in Zuid-Afrika
+onderscheidt. Nergens treft men zoovele rijkaards aan, die nu in
+mooie, smaakvolle paleizen wonen en in de mooiste automobielen door
+Johannesburg's straten tuffen, wie het zoo onweerspreekbaar is aan te
+zien, dat zij niet op zijden kussens in de wieg hebben gelegen en dat
+de weg tusschen zwoeger en genieter van 's werelds goede gaven, niet
+zoo'n heele lange is geweest. Toeval, handigheid, geluk, misschien ook
+fijn verstand, schijnt hen in korten tijd van het eene uiterste tot het
+andere te hebben gebracht. Onwillekeurig wekt hier elke millionnair,
+of die er voor wil doorgaan, de gedachte zoodra men een poosje met hen
+gesproken heeft "ik zou willen weten hoe ge aan uw geld komt", of "hoe
+hebt ge hem dat zoo gauw geleverd?" Slechts weinigen treft men aan,
+die de weelde met de daarbij behoorende waardigheid weten te dragen.
+
+Ik hoop niet, dat ik hiermede den indruk wek, dat elkeen in
+Johannesburg een gemakkelijk bestaan lijdt en dat hier over het
+algemeen veel en gemakkelijk geld verdiend wordt. Niets is minder
+waar dan dit. De groote massa moet hier zeer hard werken voor een
+betrekkelijk klein salaris, klein vooral in verhouding tot 't zeer dure
+leven. De goudmijnen hebben natuurlijk--en doen het nog--de meeste
+Europeanen, die hun geluk wilden beproeven, naar Johannesburg gelokt
+en die velen doen elkander in den strijd om het bestaan eene bittere
+concurrentie aan. Het schijnt hier volstrekt niet gemakkelijk te zijn
+eene goede en passende betrekking te krijgen. Toch schijnen de meesten,
+die hier een tijdje geleefd hebben, het aangenamer te vinden hier
+gebrek te lijden dan weder naar Europa terug te keeren. Het heerlijke
+frissche, opwekkende klimaat maakt het waarschijnlijk gemakkelijker
+hier armoede te lijden dan thuis.
+
+Het klimaat is hier heerlijk, maar wij treffen het nu
+bijzonder. Johannesburg ligt ongeveer twee duizend meter hoog,
+de hitte van het klimaat wordt hier meestal door een frissche
+bries afgekoeld. Maar deze frissche bries brengt eenige zeer groote
+onaangenaamheden met zich, die wij hier misloopen. Rondom Johannesburg,
+waar de goudschatten uit den grond worden opgedolven, verheffen zich
+torenhooge bergen van fijn wit zand, het afval van de steen, die het
+goud bevatte. Deze zandmassa's hullen Johannesburg, vooral in het
+droge seizoen, onophoudelijk in een stofwolk, waardoor niet alleen
+de huizen en straten bijna niet schoon te houden zijn en de kleeren,
+die gedragen worden, als zij niet uit waschstof bestaan, voor goed
+bederven, doch die het ademen bijna onmogelijk maakt en in elk geval
+op de gezondheid zeer nadeelig inwerkt. Wij kwamen hier juist na het
+begin van het regenseizoen. Flinke onweers- en regenbuien houden nu
+de zandmassa's nat en compact genoeg om niet te verstuiven en houden
+het overigens zonnige klimaat aangenaam koel. Die regenbuien zijn
+volstrekt niet onaangenaam, zij komen met groote hevigheid op, maken
+in korten tijd van de straten meren en houden dan plotseling op om
+de zon weder gelegenheid te geven hare krachten te beproeven. In een
+oogenblik zijn dan de straten weder droog en kan men zijn autotocht
+of wandeling voortzetten.
+
+Met deze goudmijnen rondom Johannesburg is toch niet de omgeving van
+Johannesburg bedorven. Na Kaapstad, die inderdaad een zeer prachtige
+omgeving heeft, is Johannesburg in dit opzicht te noemen. Er zijn
+hier zeer mooie omstreken, en als alles wat meer gevestigd is,
+als die omstreken niet meer zoo in disorde zijn door de in wording
+zijnde groote paleizen en heerenwoningen, die er gebouwd worden, dan
+zal een autotocht in de omstreken van Johannesburg een nog grooter
+genot opleveren.
+
+Ook hier werden wij weder met groote onderscheiding ontvangen. Niet
+alleen boden de burgemeester en de burgemeestersvrouw ons den dag
+na mijne komst een officieele lunch in het Carlton-hotel aan, waar
+behalve wij vieren, de Amerikaansche en Hollandsche consuls en hunne
+vrouwen en een honderdtal andere dames en heeren genoodigd waren, maar
+ook de Amerikaansche Club en de Nederlandsche Vereeniging hadden een
+avond van ontvangst voorbereid, die inderdaad schitterend was. Op al
+deze gelegenheden werd weder van ons verwacht, dat wij eene korte rede
+hielden en bovendien had Mrs. Catt den avond, toen ik van Heidelberg
+terugkeerde, voor eene zaal, die meer dan duizend menschen bevatte,
+eene voordracht over Vrouwenkiesrecht te houden. Zij won ook hier aller
+sympathie en op onzen tocht door Zuid-Afrika heeft zij zich den roem
+verworven van eene spreekster "bij Gods Genade" te zijn. Een avond
+nog, toen ik in Germiston voor de Afrikaander vrouwen moest spreken,
+sprak Mrs. Catt in eene andere voorstad voor een Engelsch publiek.
+
+In de Amerikaansche Club, de Martha Washington Club, die voornamelijk
+bestaat uit directeuren en hooge ambtenaren van de goudmijnen, had
+onze ontvangst een zeer huiselijk karakter en werden wij vergast op
+allerlei American-drinks en Amerikaansche kostjes. In de Nederlandsche
+Vereeniging, waarvan de sympathieke predikant Brandt de voorzitter
+is, werd ik ontvangen (Mrs. Catt was dienzelfden avond afgereisd,
+omdat zij zich verbeeldde de hooge lucht op den duur niet te kunnen
+verdragen en daarom zoo gauw mogelijk naar Durban wilde afreizen)
+door een jonge dame, die mij eene zeer fraaie bouquet bloemen met
+linten in onze nationale kleuren aanbood, namens de Hollandsche
+vrouwen in Zuid-Afrika en verder door het geheele bestuur, waarvan
+ds. Brandt toen eene zeer mooie en gevoelige toespraak hield. Er
+heerschte dien avond eene zeer gezellige geest, eenige landgenooten
+gaven mooie muzieknummers ten beste en ik sprak over de positie van de
+hedendaagsche vrouw in Nederland, en overigens had ik de gelegenheid
+met tal van oude landgenooten de kennismaking te hernieuwen of
+opnieuw aan te knoopen. De Nederlandsche consul in Johannesburg,
+de heer Baerveldt, bevindt zich op dit oogenblik in Nederland,
+maar zijn lieve, ontwikkelde, beschaafde vrouw, en de waarnemende
+consul, de heer Prior, beijverden zich, om mevrouw B. en mij toch
+alle gastvrijheid aan te bieden en ons zoo ter zijde te staan als zij
+aan landgenooten van den consul meenden verschuldigd te zijn. Hoewel
+mevrouw B. eene Duitsche van geboorte is en de heer Prior een Deen,
+geven zij zich alle moeite onze taal te leeren en correct te spreken.
+
+Natuurlijk hebben wij hier ook een goudmijn gezien. De directeur
+geleide ons persoonlijk. Van het begin, dat de steen in de mijn
+wordt losgehakt en naar boven gevoerd, tot aan het oogenblik, dat de
+zuivere goudblokken gereed zijn om naar Londen te worden verscheept,
+hebben wij het geheele proces gezien. Het meest wat mij bij dit
+alles verbaasde was de minieme hoeveelheid goud, die uit een wagen
+vol steenen verkregen wordt. Microscopisch klein is het korreltje,
+soms niets meer dan een stofje, dat in de smeltkroes overblijft;
+doch al deze stofjes tezamen genomen, vormen toch ongeveer vier
+goudblokken, elk 50 pond wegende, die in één dag uit een mijn worden
+opgehaald. Aan een stuk ruwe steen ziet men niets bijzonders, het
+bloote oog kan met geen mogelijkheid er goud in ontdekken.
+
+De compound, de plaats, waar de kleurling-mijnwerker verplicht
+is te vertoeven als hij niet werkt, is niet zoo goed en gezellig
+en gezond ingericht als diezelfde inrichting in de diamantmijnen,
+en ook het hospitaal was er lang niet zoo frisch. Verbazend groot
+is het sterftecijfer onder de mijnwerkers en zelfs onder de blanke
+employé's van de goudmijnen.
+
+Het is vooral tuberculose, die velen in korte jaren grafwaarts
+voert. Men stelt het leven van een mijnwerker gemiddeld op 7 jaren,
+dat wil zeggen, langer dan 7 jaren houdt zoo iemand het niet uit,
+voordat de tuberculose, vooral longtuberculose, hem reeds ten grave
+heeft gevoerd.
+
+Treft dit lot een inboorling, een Kaffer, dan wordt die meestal
+onmiddellijk naar zijn kraal teruggestuurd, waar hij dan de ziekte
+verder kan verspreiden en een vroegen dood sterven. Van het lot van
+deze arme menschen trekt niemand zich iets aan. Zoolang zij gezond en
+sterk zijn, zijn die menschen goedkoope arbeidskrachten; zijn zij ziek,
+dan hoopt men, dat zij zoo gauw mogelijk dood gaan en niemand meer
+tot last strekken. Worden de blanke arbeidskrachten der goudmijnen
+tuberculeus, dan worden zij eerst op kosten der directie naar een der
+hier bestaande sanatoria gezonden; blijken zij ongeneeslijk, dan worden
+zij naar hun geboorteland teruggezonden met een kleine lijfrente.
+
+De kaffers worden hier als mijnwerkers aangeworven, zooals men vroeger
+bij ons de soldaten voor Indië aanwierf. Er zijn mannen, die daarvan
+een beroep maken en onder allerlei mooie beloften en voorspiegelingen
+de Kaffers uit hun kralen naar de mijnen lokken. Zoo'n Kaffer moet
+zich dan voor één jaar verbinden en kan onder geen voorwendsel
+dat contract verbreken. Men kan gerust zeggen, dat een Kaffer, die
+een jaar in deze mijnen gewerkt heeft, als hij in dien tijd niet
+lichamelijk ten gronde is gegaan, dan toch zeer zeker zedelijk totaal
+bedorven is. De toestanden, die hier op zedelijk gebied heerschen,
+zijn allerbedroevendst. Het is mij echter onmogelijk daarover in een
+open schrijven uit te wijden.
+
+Ons langer blijven in Johannesburg bracht ons in de gelegenheid het
+een en ander te hooren en te zien van het bezoek, dat door de leden
+van het parlement aan Johannesburg gebracht werd. De groote afstanden
+in Zuid-Afrika, het dure reizen en nog andere bezwaren zijn oorzaak,
+dat vele volksvertegenwoordigers, die toch de belangen van het geheele
+land dienen te behartigen, hun land slechts bij overlevering kennen, en
+velen onder hen niet verder zijn geweest dan in de staat (nu provincie
+genoemd), waarin zij wonen, of soms alleen het district kennen wat
+zij vertegenwoordigen. Daardoor weten de landbouwers en veetelers
+niets van de belangen der mijnwerkers of van de struisvogelboeren
+en omgekeerd. De man van het land kent de behoeften en verlangens
+niet van de stadsbewoners en de vertegenwoordigers der steden
+kennen de belangen der landelijke bevolking niet. Om aan deze
+bezwaren tegemoet te komen, heeft de spoorwegmaatschappij voor
+een week een extra-trein ter beschikking gesteld om de leden van
+de volksvertegenwoordiging, benevens senatoren en ministers, dit
+jaar Transvaal te laten bezoeken en wel de daarin voorkomende steden
+Pretoria, Johannesburg en Potchefstroom. In die steden zijn zij dan
+de gasten van het gemeentebestuur en de burgemeesters. Voorzoover
+aan de feestelijkheden, aan dit bezoek verbonden, dames deelnamen,
+had de burgemeester ook mevrouw B. en mij een uitnoodiging gezonden,
+waardoor ik in de gelegenheid was met tal van interessante personen
+kennis te maken. Vooral was het mij aangenaam den heer Schreiner,
+oudste broeder van Olive Schreiner en vroeger eerste minister van
+de Kaapkolonie, te ontmoeten. Hij is de echte broeder van zijne
+wereldberoemde talentvolle zuster; een even groote idealist, feminist
+en strijder voor de rechten van de kleurlingen.
+
+Aan het feestmaal, dat door den gemeenteraad en eenige invloedrijke en
+financieel-rijke mannen van Johannesburg aan de gasten werd aangeboden,
+namen geen vrouwen deel, maar toch werden wij om tien uur, toen het
+diner was afgeloopen, door de vriendelijkheid van den burgemeester
+in staat gesteld, de officieele speeches te hooren. Nadat door den
+burgemeester eerst op den koning en daarna op de Zuid-Afrikaansche
+regeering was gedronken,--getoast kan ik het niet noemen, want
+er werd eenvoudig gezegd: "The King" en daarna "South-African
+government",--begonnen de speeches. De heer Hofmeyr, burgemeester
+hield een speech, die vol luimigheden in den aanvang was, aardigheden,
+die bij ons, stijve Hollanders, misschien een glimlach zou hebben
+verwekt, doch die de goedlachsche Zuid-Afrikaander in uitbundige
+hilariteit bracht. Het ernstige gedeelte van de speech, dat een
+groot effect had en door alle dagbladen sterk op den voorgrond wordt
+geschoven en met algemeene instemming wordt vermeld, komt daarop neer,
+"dat de beste volksvertegenwoordiger niet is, de man met het grootste
+verstand, zelfs niet de man met het beste hart, maar de man met het
+beste voorstellingsvermogen; hij, die zich geheel verplaatsen kan in
+de belangen en behoeften van anderen; hij, die zich voorstellen kan,
+dat er naast de belangen, die hij het best heeft leeren kennen, nog
+andere landsbelangen bestaan, die evenzeer behartigd dienen te worden".
+
+Hiermede was bedoeld de groote belangen van de mijndistricten en die
+van de landbouwdistricten.
+
+Na den burgemeester sprak minister Malan, de minister van
+Onderwijs. Hij sprak over het groote belang voor Zuid-Afrika, om zoo
+spoedig mogelijk technische scholen in het leven te roepen. Zoowel
+gewone ambachtsscholen als een hoogeschool voor de opleiding van
+ingenieurs, moesten spoedig overal in Zuid-Afrika tot stand worden
+gebracht. Voor al het technische werk had men nu nog vreemdelingen
+noodig, of moesten de Zuid-Afrikaansche jonge mannen hun kennis in
+andere landen opdoen; Zuid-Afrika moet zorgen, dat het spoedig daarin
+zichzelf kan redden en ambachtslieden en mijningenieurs etc. zoo goed
+zou kunnen voortbrengen, dat 't met de beste opleidingsscholen in
+het buitenland kan concurreeren. Hij vroeg daarvoor de medewerking
+der volksvertegenwoordigers.
+
+Alle andere speeches hadden verder éénzelfde doel, éénzelfde
+strekking. Alle kwamen er op neer, dat er verbroedering moet komen
+tusschen de Britten en Afrikaanders, dat Zuid-Afrika thans aan allen
+behoort en dat beide partijen moeten medewerken, om de klove te dempen,
+die hen nog van elkander scheidt.
+
+Men verwacht van zulke gezamenlijke bezoeken aan een of ander deel
+van het land, die in het vervolg elk jaar zullen plaats vinden, heel
+veel voor de verbroedering van beide partijen, die nu echter nog als
+een paar kemphanen tegenover elkander staan.
+
+Met een enkel woord wil ik hier nog even vermelden, dat ook de
+kleurling-vrouwen zich beginnen te organiseeren en voor hun belangen
+strijden. Een eerste groote bijeenkomst, onder leiding van mevrouw
+Amos Burnett, een vrouw van gemengd ras, die een Europeesche opvoeding
+heeft gehad, had deze week plaats in Potchefstroom, waaraan vrouwen,
+honderdvijftig in getal, van Zulu's, Amaxoses, Basuto's, Pondos,
+Hottentots en andere rassen, benevens van gemengd ras, deelnamen. Ik
+kan hiervan niets anders mededeelen, dan wat de dagbladen ervan
+vermelden, doch alle beschouwen deze samenkomst als een zeer belangrijk
+teeken. Deze eerste keer werd niet veel anders besproken dan de wijze
+van organisatie, eenige godsdienstige arbeid, die ter hand zal worden
+genomen, en de belangen van het kleurling-meisje in huisdienst bij
+blanken. De Engelsche taal was de officieele congrestaal.
+
+
+                                                        15 October 1911.
+
+
+
+
+
+
+DURBAN.
+
+
+Van Johannesburg naar Durban is weder vier-en-twintig uur in den
+trein. Maar, dat was nu eens een aangename reis. Precies acht uur
+vertrokken we 's avonds van Johannesburg en daar er door de duisternis
+niets was te zien en wij een vermoeienden dag achter den rug hadden,
+legden wij ons al heel spoedig te slapen. Zoodra het morgenlicht
+aanbrak, was ik gereed om naar buiten te kijken en dat was de moeite
+waard. Aan beide zijden van den trein een prachtig landschap, dat
+onophoudelijk van aanzien wisselde. Wij waren in Natal aangekomen.
+
+Natal was ons steeds als de mooiste Staat, provincie moeten wij nu
+zeggen, aangeduid. Maar 't was er ook mooi. 't Was er als in een mooi
+deel van Zwitserland, maar wijder, uitgestrekter, grootscher. Dan
+eens waren wij in een vruchtbare vallei, met overvloed van bloemen
+van allerlei kleur; bloemen, niet alleen op den grond, maar aan
+heesters en boomen; bloemen, zooals wij nooit te voren gezien hadden en
+waarvan niemand der medereizenden ons den naam kon noemen of de familie
+aangeven. Een oogenblik later was de trein op een bergrug aangekomen en
+keken wij neder op drie, vierdubbele rijen heuvelruggen, alle met nieuw
+groen gras begroeid, die door de roodzandige voetpaden en rijwegen er
+tusschendoor, de goudgele, in vollen bloei staande mimosabosschen,
+de paarse seringen, een prachtig bont gezicht opleverden. Van 's
+morgens zes uur tot dat 's avonds het nachtelijk duister plotseling
+het daglicht verving, zat ik uit te kijken, zonder een oogenblik de
+reis te lang of te vermoeiend te vinden.
+
+Eigenlijk werd ik nog in Pieter Maritzburg verwacht en zou ik daar
+hebben moeten overblijven, maar ik was te lang in Johannesburg
+opgehouden en moest nu naar Durban doorsporen, wilde ik daar niet
+alles verzuimen. Om 8 uur 's avonds waren wij op de bestemmingsplaats
+aangeland en zaten weldra in het fraai gelegen en goed ingerichte
+hotel, waar wij niet alleen Mrs. Catt, maar ook tal van nieuwe
+vrienden, die wij op onzen tocht door Zuid-Afrika gemaakt hadden,
+ontmoetten.
+
+Hier zouden wij een van de vruchten plukken, die het allereerste
+gevolg van onze reis door Zuid-Afrika was. Wij hadden reeds
+onmiddellijk in Kaapstad opgemerkt, dat de Zuid-Afrikaansche
+vrouwen niet goed georganiseerd waren en van een vruchtbaar
+samenwerken van de vrouwen over het geheele land niets kon terecht
+komen, zoolang er geen nationaal verband bestond en elke plaats,
+waar een vrouwenkiesrechtvereeniging gevormd was, op zich zelf
+streed. Mrs. Catt, want dit was voornamelijk haar werk, drong er
+vooral op aan om in de week, die wij in Durban waren, aan het eind dus
+van onze toer, daar een nationale conferentie te houden, waar elke
+vrouwenkiesrechtvereeniging een of meer afgevaardigden zou zenden,
+om te trachten eene nationale vereeniging tot stand te brengen. Uit
+alle plaatsen had men aan ons verzoek voldaan. Kaapstad had drie
+afgevaardigden gezonden, die vier dagen en vier nachten moesten
+reizen om deze conferentie bij te wonen. Mevrouw de Villiers en
+mevrouw Murray van de Afrikaander partij en mevrouw Garret van de
+Britsche partij, hadden die lange reis van Kaapstad voor dit doel
+gemaakt. Uit Port Elisabeth, Grahamstown, Kimberley, vanwaar de
+afstand drie- en viermaal vier-en-twintig uren bedroeg, waren van
+iedere plaats twee afgevaardigden gekomen, de dichterbij gelegen
+afdeelingen, doch toch nog van vier-en-twintig uren afstand, hadden
+zelfs meer vertegenwoordigsters gezonden, allen doordrongen van het
+groote gewicht om tot samenwerking te geraken. Al die afgevaardigden
+hadden we natuurlijk in de verschillende steden reeds ontmoet en
+met velen waren wij goed bevriend. 't Was dus een aangenaam gezicht,
+haar allen in 't Marine-hotel terug te vinden en de laatste week van
+ons verblijf in Zuid-Afrika met haar door te brengen.
+
+De Durbansche vereeniging voor Vrouwenkiesrecht had meer gewicht
+gehecht aan de komst van zoovele afgevaardigden uit eigen land,
+dan aan het feit, dat Mrs. Catt en ik de moeite hadden genomen over
+te komen en haar tot het laatste toe te helpen. Van daar, dat er
+meer ruchtbaarheid gegeven was aan de komst dier afgevaardigden en
+dientengevolge officieele uitnoodigingen en feesten ons niet bereikten,
+voordat wij reeds een paar dagen in Durban waren. Toen volgden de
+uitnoodigingen van den burgemeester en officieele en onofficieele
+personen elkander zoo snel op, dat wij voor velen moesten bedanken
+omdat er geen tijd voor was.
+
+Maar dat weinige gewicht hechten vooraf aan onze komst, maakte ook,
+dat er voor Mrs. Catt en mij maar één openbare vergadering belegd was,
+maar dat men later nog allerlei vergaderingen wilde beleggen om ons
+weder aan het woord te brengen. Wij meenden evenwel voor Zuid-Afrika
+onzen plicht gedaan te hebben en de laatste dagen van ons verblijf in
+Durban te mogen besteden aan de voorbereidselen voor de groote zeereis,
+die ons wacht en aan het bezichtigen van de mooie stad Durban en hare
+mooie omgeving.
+
+Voor de lezers, die hierin belangstellen, wil ik eerst even mededeelen,
+dat de Nationale Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht in Zuid-Afrika
+tot stand kwam: de voorloopige constitutie werd samengesteld en een
+voltallig hoofdbestuur gekozen. Werkt dit bestuur goed, dan zullen
+de vrouwen van Zuid-Afrika weldra in het genot van hare politieke
+rechten zijn. De groote afstanden en het dure reizen maken het werk
+hier wel wat moeilijk, maar de vrouwen beginnen er met een welgezinde
+pers en een regeering, die het werk der vrouwen voor vrouwenkiesrecht
+toejuicht en begunstigt, zij hebben dus een veel gemakkelijker taak dan
+de vrouwen uit de meeste andere landen. Van alle vrouwen die in Durban
+bijeen waren gekomen, ontvingen Mrs. Catt en ik de ondubbelzinnige
+bewijzen van waardeering en dankbaarheid, dat wij waren komen helpen
+en de eerste daad, die het nieuwe bestuur volbracht, was, ons te
+vragen hen verder van raad en steun te zijn. Mij werd gevraagd of
+ik, nu ik niet langer kon blijven, misschien een andere van onze
+spreeksters kon verzoeken over te komen en een van de afgevaardigden,
+die in Johannesburg aan het hoofd van een private meisjesschool staat,
+vroeg mij of zij misschien een Hollandsche onderwijzeres kon laten
+uitkomen op mijne aanwijzing, die tegelijk eene goede spreekster
+voor vrouwenkiesrechtvergaderingen in Transvaal zou zijn. Men deed
+natuurlijk ook alle moeite om ons nog langer te houden en ik gaf hen
+ten slotte de belofte om haar nu en dan voor de Afrikaansche pers
+propaganda-artikelen te doen toekomen.
+
+Daar Durban bijna geen Hollanders of Hollandsch sprekende bevolking
+telt, moest ik er natuurlijk in het Engelsch spreken. Ik begon
+met het verhaaltje van Thugater en knoopte daaraan een korte
+vrouwenkiesrechtspeech vast. Daarna kreeg Mrs. Catt het woord, die
+bijna anderhalf uur alle aanwezigen in de goed gevulde, prachtige,
+stedelijke gehoorzaal geboeid hield. Zij gaf voornamelijk een
+résumé van ons werk in Zuid-Afrika en de indrukken, die wij hadden
+opgedaan en knoopte daaraan de vooruitzichten vast voor een spoedige
+politieke ontvoogding voor de Zuid-Afrikaansche vrouwen. Bloemen en
+vele openlijke bedankjes hadden wij beiden aan het einde in ontvangst
+te nemen.
+
+Durban wordt in heel Zuid-Afrika de rozentuin van Zuid-Afrika
+genoemd. Wij zijn nu wel niet in den rozentijd hier, maar wij zien hier
+toch ook nu een zoo groote verscheidenheid van in bloei staande boomen
+en heesters en zoo'n schat van bloemen, dat ik mij best met dien naam
+kan vereenigen. Nergens ook in Zuid-Afrika kreeg ik zoozeer den indruk
+in een geciviliseerd tropisch land te zijn als hier. De temperatuur,
+de tropische boomen en vruchten,--vruchten, waarvan niet alleen ons
+Europeeërs en Amerikanen den naam en het bestaan onbekend waren,
+maar zelfs de Kaapsche en andere afgevaardigden hadden die vruchten
+nooit te voren gezien, omdat zij voor export ongeschikt zijn,--de
+huizenbouw, de kleederdracht der blanken etc. geven het tropenland
+aan. De vele kleurlingen, die nu weder geheel andere eigenaardigheden
+vertoonen met hunne vreemde, hoog opgebouwde coiffures, versierselen
+door neus en ooren, strootjes in hoofd- en baardharen gevlochten, en
+vooral de vele mooie Indische vrouwentypen en niet te vergeten--het
+meest gebruikte vervoermiddel--de rickshaw, verhoogen nog den indruk,
+dat wij in een tropenland zijn.
+
+In Pretoria en Johannesburg is het niet fashionabel van de weinige
+daar in gebruik zijnde rikshaws gebruik te maken, maar hier in
+Durban zet iedere dame of heer zich onbeschroomd, zelfs 's avonds
+in het gekleedste avondtoilet, in een rikshaw en laat zich door
+den allerdwaast opgetuigden kleurling naar de plaats van bestemming
+brengen.
+
+Waarom die rikshaw-mannen zich zoo raar optuigen, weet ik niet. In
+het begin kan men niet nalaten, die lui van kop tot teen op te nemen,
+later went men aan het gezicht en stapt men, zonder verder voor zich
+zelf opmerkingen te maken, in de eerste de beste rikshaw die zich
+aanbiedt. Dikwijls hebben die mannen hunne zwarte beenen wit geverfd,
+alsof zij witte kousen en schoenen aan hebben, dragen zij een soort
+van gekleurd rokje met roode of groene lange franje, soms hebben zij
+zich met een vol klatergoud beplakt damescorset getooid en op het
+hoofd zetten zij de dwaast denkbare dingen. Groote horens zijn zeer
+gewild en daaromheen allerlei hel gekleurde veeren of vogelpennen,
+of andere dingen. 't Is inderdaad niet te beschrijven hoe zot die
+menschen er uitzien, eenige photographische opnamen kunnen misschien
+eenigszins den indruk wedergeven, dien zij veroorzaken.
+
+Durban wordt eigenlijk als een zeebadplaats beschouwd, doch wij zijn
+nu niet in het seizoen. Men zegt, dat het hier nu te heet is, doch
+wij vinden het lekker, aangenaam warm. Het frissche zeewindje maakt
+de 87 of 90 graden Fahrenheit in de schaduw heel goed te verdragen,
+vooral daar men hier niet loopt, doch voor elken kleinen afstand voor
+"een tikkie" (drie stuivers) in een rikshaw stapt. Hier is een mooi
+strand, een zeer mooi wandelhoofd, met groote, hooge palmboomen en
+een zeer lange wandelpier.
+
+Een van de nieuwe middelen van bestaan, die hier een groote toekomst
+schijnt te hebben, is de walvischvangst. Vier jaren geleden is men
+daar voor het eerst mede begonnen onder leiding van den Noorschen
+heer Egeland. Dagelijks worden er gemiddeld tien tot vijftien van die
+beesten geschoten, zoolang het in het seizoen is en geoorloofd is ze
+te schieten. De heer Egeland, die ook als Noorsch consul fungeert,
+had de goedheid ons zelf rond te leiden en ons alles in de fijnste
+détails uit te leggen. Hoewel nu reeds zooveel mogelijk alles van
+het beest wordt gebruikt, de olie, de beenderen, het vleesch etc.,
+krijgt men toch het gevoel, dat er nog veel verloren gaat en die
+dieren later nog wel winstgevender gemaakt kunnen worden. De huid gaat
+nog verloren; het uitgekookte vleesch wordt nog alleen voor meststof
+gebruikt, terwijl het een goed en smakelijk voedsel blijkt te zijn; de
+beenderen worden tot asch gebrand en dan ook tot meststof aangewend,
+terwijl men vermoedt dat ook die meer nut kunnen doen; een deel der
+kieuwen, of hoe die dingen mogen heeten, wordt nog alleen voor balein
+gebruikt, terwijl dat andere gedeelte verloren gaat en zoo meer. Men
+is echter nog niet ver genoeg gevorderd met deze industrie om het
+reeds in al zijne finesses te kennen. Toch wordt den aandeelhouders
+dit jaar 100 pCt. uitgekeerd en vinden 150 blanke, meest Noorsche,
+en ruim 200 kleurling mannen er een goed middel van bestaan door.
+
+Den dag, die wij er waren, werden vier pas geschoten walvisschen
+binnengevoerd. De eerste was ruim 20 meter lang, en ongeveer 4 meter
+hoog. Het was een ellendig gezicht, dat groote dier met een meterlange
+harpoen dwars door den kop naar binnen gesleept te zien. Het wordt
+dan onmiddellijk in stukken gesneden en de olie er uitgekookt.
+
+Hier zijn verder vele suikerplantages en enkele theeplantages. Tot eene
+bijzondere hoogte heeft zich de suikerteelt en theebouw echter niet
+ontwikkeld. De thee, die hier groeit, heeft geen smaak en geen geur
+en gaat niet verder dan de grenzen van het land en dan nog maar in de
+huizen der velen, die Indische of Chineesche thee niet betalen kunnen.
+
+Over twee dagen gaan wij van hier en bijna op het laatste oogenblik
+werden wij in kennis gesteld met een heel leelijke verandering, die de
+Union Castle Co. voor onze reis gemaakt heeft. Dat men ons niet eerder
+met deze wijziging in kennis bracht, vindt een verontschuldiging,
+dat wij reizende en trekkende waren en de brieven ons niet altijd
+bereikten. Men zegt ons naar Bulawayo geschreven te hebben, doch daar
+wij, terugkomende van de Victoria Falls, niet in Bulawayo stopten,
+is die brief niet in onze handen gekomen. Men heeft eenvoudig voor de
+Dunvegan Castle, die Maandag zou gaan, de Avondale Castle in de plaats
+gebracht, een veel kleiner, ongeriefelijker en zeer oud schip. Nu heeft
+men, om ons tegemoet te komen, de vier dekhutten, elk een geheele hut,
+voor ons disponibel gesteld, maar de hutten zijn zeer klein en wij
+zijn geen van allen over deze wijziging te spreken. Er is echter
+niets aan te doen; eerst over een maand gaat er een andere boot
+van deze maatschappij en in Juli hebben wij in Londen onze plaatsen
+reeds genomen, zoodat wij niet met eene andere maatschappij kunnen
+gaan, zonder onze overtochtskosten te verliezen. Wij maken nu maar
+geen bezwaren, praten elkaar in, dat het nog wel zal meevallen, dat
+zoo'n kleine boot toch ook voordeelen heeft en wij hopen allen innig,
+dat onze voorspellingen zullen uitkomen.
+
+Of mijne eerstvolgende brieven zoo geregeld elke week zullen komen,
+durf ik niet voorspellen, want wij gaan nu tot 18 November aan boord
+en ik weet niet, vanwaar ik de volgende brieven kan posten, zoodat zij
+wekelijks in Holland aankomen. Misschien is er aan de verschillende
+aanlegplaatsen daartoe gelegenheid.
+
+
+                                                        21 October 1911.
+
+
+
+
+
+
+AAN BOORD VAN DE AVONDALE CASTLE.
+
+
+24 Oct. 1911. De laatste twee dagen in Durban, waarin zooveel
+uitstapjes voorgenomen waren en nog aan zooveel afspraken moest worden
+voldaan, vielen leelijk tegen, omdat wij door hevige onweersbuien,
+storm en stortregens het hotel niet konden verlaten en gebonden waren
+in onze kamers te blijven. Een goede gelegenheid om de koffers te
+pakken en ons voor de langdurige zeereis voor te bereiden.
+
+Toen wij gistermorgen moesten afreizen, was het weder nog niet weer
+bedaard en de hevige storm, die de zee recht woelig maakte, deed ons
+een beetje tegen de reis opzien. Maar er viel niet veel aan te doen,
+de boot zou om twaalf uur vertrekken en wij moesten mede. Wij hadden
+ons erg bang laten maken voor de Avondale Castle; het was een klein
+schip, een oud schip, niet zeewaardig schip en nog veel meer en enkele
+vrienden drongen er zelfs op aan, om ons vertrek uit te stellen,
+omdat men het gewaagd vond, met zoo'n schip een zoo groote reis te
+ondernemen. Het kon ons niet erg meer tegenvallen, hoewel de kleinheid
+van het schip en de nauwe, kleine hutten, ons toch een kleine schok
+gaven. Niettegenstaande men voor ons de vier beste hutten, en elk
+een geheele hut, gereserveerd had, moesten wij ons toch eerst aan het
+gezicht er van gewennen, alvorens wij er mede verzoend raakten. Zeer
+lastig was het al reeds, dat onze hutkoffers, in alle gewone booten
+in de hut passende, te groot waren voor deze hutten, zoodat wij onze
+bagage in onder- of bovenbed moesten opstapelen. Van eenige comfort
+was ook geen sprake. De Avondale Castle is een vrachtboot, die ook
+passagiers medeneemt. Het is jammer, dat de Union Castle lijn, als zij
+zulke booten onverwacht in de plaats van een goede boot stelt, niet de
+reiskosten er van verlaagt, zoodat de passagiers weten, waarvoor zij
+al de ongemakken te verduren hebben. Nu verbittert de omwisseling der
+booten menigeen aan boord en daarvan zal de Duitsch-Oost-Afrikalijn
+de rijpe vruchten plukken.
+
+Het was te voorzien en iedereen had het ons ook voorspeld, dat wij het
+op deze geheele reis snikheet op de boot zouden hebben, zoodat wij
+alleen de dunste zomerkleederen gebruiken konden. Daarom hadden wij
+alle warme kleederen zorgvuldig weggeborgen. Het onweder, de regen
+en de storm heeft de temperatuur echter zoo afgekoeld, dat het er
+meer van heeft, dat wij ons op den weg rond de Noordkaap bevinden,
+dan in het warme seizoen in den Indischen Oceaan.
+
+Spoedig na de lunch, gistermiddag, vonden al de met zeeziekte geplaagde
+menschen het raadzaam zich te bed te leggen, want nauwelijks waren wij
+in zee of de woeste golven deden ons kleine vaartuig op en neer en naar
+rechts en links slingeren en een enkele keer kwam zelfs een brutale
+golf ons opperdek geheel besproeien. Toch hielden mrs. Catt en ik
+het kranig vol in onze dekstoelen en lazen ieder een heel boekdeel uit.
+
+Om eerlijk te zijn, moet ik evenwel bekennen, dat ik het theeuurtje
+liet passeeren en om 7 uur mijn diner maar boven liet brengen; ik
+waagde het niet naar de eetsalon te gaan.
+
+Er zijn nog slechts weinige passagiers aan boord, omdat de meesten
+eerst in Lorenzo Marquez arriveeren, waar wij vanmiddag om vier
+uur landen. Een vlugvarende boot zou ons er eerder brengen, maar de
+Avondale Castle kon niet sneller tegen den wind inkomen. We zullen
+echter tot Woensdagavond in Lorenzo Marquez blijven, lang genoeg om
+van dit stadje eenige indrukken mede te nemen.
+
+25 Oct. Het was half vier gistermiddag toen wij de Delagoabaai
+binnenstoomden, maar het werd toch vijf uur, alvorens wij in Lorenzo
+Marquez aan de aanlegplaats vastgemeerd lagen en ons aan wal konden
+begeven. Evenals in Europeesche havens bij het binnenkomen der
+booten steeds tal van stoere kerels staan, die niets anders dan
+ruwe arbeidskracht--een paar stevige armen en beenen--in ruil voor
+levensonderhoud hebben aan te bieden, zoo stonden ook hier eenige
+honderden groote, steviggebouwde Zulumannen gereed om aangemonsterd
+te worden voor het laden en lossen van het schip. Een klein deel kon
+maar gebruikt worden; sommigen bleven wachten of er misschien toch nog
+iets voor hen te verdienen viel, alle anderen dropen teleurgesteld af.
+
+Lorenzo Marquez is een aardig Portugeesch stadje, dat een vroolijker,
+vriendelijker en meer afgewerkten indruk geeft, dan alle andere steden,
+die wij in Zuid-Afrika zagen. Het is klein, heeft ongeveer 10.000
+inwoners, waarvan zoowat de helft blanken zijn, maar het vertoont eene
+levendigheid in winkeluitstalling, openlucht-café's en straatverkeer,
+dat het den indruk maakt, alsof het minstens tienmaal zooveel grooter
+bevolking heeft.
+
+Wij gingen eerst de stad doorkruisen, om een algemeenen indruk te
+krijgen en vanochtend, direct na het ontbijt, gingen wij weer de
+bijzonderheden zien. Wij begonnen met een tramrit door en rondom
+het stadje en zagen toen de talrijke mooie villa's met prachtige
+tuinen. Daarna begaven wij ons naar den stadstuin, die tegelijkertijd
+een botanischen tuin is. Daar zagen wij een groote verscheidenheid
+van voor ons de vreemdste bloemen en planten, allen met de latijnsche
+namen gemerkt, zoodat wij tenminste de familie konden vaststellen.
+
+Het schilderachtigste en amusantste was de marktplaats. Het was een
+gedeeltelijk overdekte hal, waar vleesch, visch, groenten, vruchten,
+bloemen en planten en bovendien alles, wat onze Nieuwmarkt oplevert
+te koop werd aangeboden. Het waren bijna allen kleurlingen die er
+kochten en verkochten. Om ongeveer elf uur kwam er plotseling een
+groote levendigheid op het open gedeelte van de marktplaats, door
+de aankomst van eenige dozijnen Zuluvrouwen, velen met een kind op
+den rug gebonden, doch allen voorzien van een groote ijzeren pan
+vol eten en eenige tinnen borden en een soort van houten lepels,
+die veel van platte houtjes hadden. Deze vrouwen zetten zich in
+een ronden kring op hare hurken neder en begonnen den inhoud van
+den ijzeren pot aan den man te brengen. Het was gekookte rijst of
+maïspap of vruchtenbrei, dat voor een of twee pennies een bordvol
+aan de mannen verkocht werd. De moedertjes hadden drukke nering en
+elken keer als een der mannen zijn bord geledigd had en verzadigd was,
+werd het bord door het moedertje eerst met haar voorvinger en daarna
+met haar rooden tong zorgvuldig schoongelikt, alvorens het opnieuw
+gevuld en het maal te koop aangeboden werd. De volgende kooper liet
+zich echter door deze wijze van reiniging niet afschrikken en hapte
+de pap of brei met groote smaak op.
+
+Vroeger dan wij verwacht hadden, verlieten wij hedenmiddag de
+Delagoabaai weder. De lading was reeds om twee uur gelost en er viel
+niet veel in te laden, zoodat wij met een bijna geheel leeg schip de
+reis voorloopig moeten voortzetten. Even vóór den Johannesburgtrein om
+vier uur binnen kwam, die verscheidene passagiers voor ons medebracht,
+brak plotseling zulk een hevig onweder los, als wij in ons land zelden
+bijwonen. Van twee kanten zette het vuur van den hemel ons telkens
+in een lichtgloed en de daarop volgende donder barstte met zoo'n
+geweld vlak boven onze hoofden los, dat het ons allen in zenuwachtige
+spanning hield, en de regenvloed, die met dit onweder vergezeld ging,
+bracht al de nieuwe passagiers drijfnat aan boord. Niettegenstaande wij
+vastgemeerd lagen, bracht toch de storm de zee zóó in beweging, dat het
+schip onophoudelijk heen en weer bewoog. De storm was zóó hevig, dat de
+kapitein het veiliger vond vooralsnog de haven niet te verlaten, doch
+wij hoorden, hoe de loods hem wist over te halen toch maar te gaan,
+omdat het toch minstens twee uren zou duren, alvorens wij de baai
+uit waren en tegen dien tijd zou het weder reeds lang bedaard zijn.
+
+26 Oct. De storm was echter na twee uur niet bedaard en was na afloop
+van het diner nog zóó hevig, dat alles, wat niet vastzat, van het
+dek af vloog, als het niet tijdig door de stewards in veiligheid
+was gebracht. De golven sloegen onophoudelijk over het schip en het
+was voor ons, die op het opperdek huisden, onmogelijk van de eetkamer
+naar onze hutten te komen zonder door een stortzee drijfnat gegooid te
+worden. Niet alleen de deuren, maar ook de raampjes van onze hutten
+moesten gesloten blijven, omdat de golven zelfs daardoor naar binnen
+ploften. Het schip hield zich onder deze omstandigheden, zooals een
+klein, bijna ongeladen schip zich in zulke omstandigheden gedragen
+moet, het--om het poëtisch uit te drukken--dobberde op de baren.
+
+Onder onze medepassagiers is er tot dusver slechts één de vermelding
+waard. Het is een nog betrekkelijk jongmensch, die reeds vijf keer de
+heele wereld doorreisde, in alle vijf werelddeelen was en die grondig
+doorzocht. Hij is reizend agent voor eenige groote Engelsche huizen,
+voor zoover hij met zijn reizen zijn levensonderhoud verdient, maar
+voor zijn persoonlijk genoegen bestudeert hij verschillende sociale
+toestanden in de verschillende deelen van de wereld. Het is een
+genot met dien man te spreken en daar hij aan tafel mijn buurman is,
+maakt hij elken maaltijd tot een geestelijk genoegen. Hij voorziet
+Mrs. Catt en mij voor onze verdere reis van de meest waardevolle
+inlichtingen. Jammer, dat hij ons in Mombasa reeds verlaat, omdat hij
+van daar per trein naar Nairobi wil, om Centraal Afrika te bestudeeren
+en dan in Mombasa terugkeert, om van daar naar Britsch-Indië te gaan.
+
+Met vele onzer medereizenden maken wij niet eens kennis, omdat er
+velen onder zijn, die gerangschikt kunnen worden onder "vlottende
+bevolking". Zij komen in de eene haven aan boord en verlaten ons in
+de volgende weder.
+
+27 Oct. Vanmorgen, om tien uur, kwamen wij voor de baai van Beira aan,
+doch door den lagen waterstand konden wij de baai niet opvaren. Het
+anker werd uitgeworpen en daar lagen wij doodkalm te wachten tot de
+vloed zou opkomen, die ons vergunde verder te gaan. Om ruim vier uur
+kwam de loods aan boord en bracht ons toen weldra veilig tot dicht
+voor Beira. Doch het was reeds zeven uur, voor den Portugeeschen
+dokter en de Portugeesche politie zich overtuigd hadden, dat alles
+"wel was aan boord" en dat wij geen contrabande binnensmokkelden.
+
+Deze kalme dag gaf al de zeezieken aan boord gelegenheid om te bekomen,
+en daar wij morgen niet eerder kunnen vertrekken, vóór de vloed ons
+weder ruim sop geeft, valt er voor hen in elk geval nog op een kalmen
+dag te rekenen. 't Is te laat, om vanavond nog aan land te gaan,
+daarom vermaken wij ons maar met het gezicht op de lichten van Beira,
+het Portugeesche stadje, dat van verre zoo vlak en onbeduidend lijkt.
+
+Toen zoo even ons orkestje, dat uit vijf personen bestaat, die
+ook als kellner, schoenpoetser, koperpoetser en meer dienst doen,
+zijne valsche tonen de lucht inzond, kwamen op die muziek tal van
+roeibootjes met zwarten bemand, van de landzijde aanroeien, en is nu
+het schip totaal omsingeld met stil luisterende negers.
+
+28 Oct. Vanochtend gingen wij direct na het ontbijt, met een van
+de electrische bootjes, die onophoudelijk om het schip ronddolen,
+naar land om een kijkje in Beira te nemen. De zon stond reeds hoog
+aan den hemel en ofschoon het op het schip aangenaam frisch was,
+was het in het stadje toch snikheet. Beira is een heel eigenaardig
+Portugeesch stadje met nog geen 4000 inwoners, waarvan ongeveer het
+vierde deel Europeanen zijn. De inboorlingen gaan hier weder geheel
+naakt, alleen een broekje of, in de meeste gevallen, een sarong,
+dragende. Het zijn meerendeels groote, mooie, stevig gebouwde mannen;
+vrouwen zagen wij bijna niet. Al deze zwarten maken een bijzonder
+goedaardigen indruk en doen al het zware en vuile werk, dat hen door
+de witmenschen, voor zoo goed als geen betaling wordt opgedragen.
+
+Waar zij die zwarten niet voor durven gebruiken! Wij passeerden hier
+en daar een kantoor, waarin eenige blanken zaten te schrijven. Boven
+hunne hoofden hingen een soort van zware gordijnen, die door een
+daaraan bevestigd touw, dat door een opening in den muur ging, door
+buitenstaande zwarte mannen heen en weder werd bewogen, zoodat op
+die wijze de kantoorheeren een koeltje wordt toegewaaid, zonder dat
+zij de geur, die de zwarte mannen verspreiden, in hun kantoor krijgen.
+
+Beira lijkt in geen enkel opzicht op de kleine of groote steden,
+die wij in Zuid-Afrika zagen. Het heeft zijn eigen en eigenaardig
+aspect. De huizen, bijna allen houten gebouwen, zien er met hunne open
+voorgalerijen min of meer Oostersch uit en de heele stad is langs
+de wegen en op open plekken ruimschoots beplant met allerlei soort
+tropische vruchtboomen. Vooral de vruchtdragende cocosnootboomen,
+die wij hier voor het eerst opmerkten, trokken bijzonder onze
+aandacht. Verder tal van andere vruchtboomen, waarvan ik te voren het
+bestaan niet kende en van welks vruchten men eerst aan de smaak moet
+gewennen, om ze goed te kunnen waardeeren. Vele van de vruchten die
+wij hier aan den weg vonden, en die bij de maaltijden op het schip op
+de tafels verschenen, zijn zeer smakelijk, doch zij bezitten geen
+marktwaarde, omdat zij niet verscheept kunnen worden en niet te
+bewaren zijn. Zoodra zij rijp zijn, moeten zij genuttigd worden.
+
+De groote eigenaardigheid van Beira is, dat het geene bestrating heeft;
+alleen een smal trottoir vlak langs de behuizing. Overigens bestaat
+de grond uit droog, wit zand, waar men tot over de enkels inzakt als
+men den weg wil oversteken. Het eenige middel van vervoer in de heele
+stad is een soort trolley, die door inlanders voortbewogen wordt. In
+elke trolley kan slechts één of twee menschen vervoerd worden. Door de
+heele stad zijn vierdubbele, smalle rails gelegd, waarover de trolleys
+gerold worden. Elke Europeaan heeft zijn eigen trolley en een jongen
+om hem voort te bewegen. Alleen van de hotels kan men soms één of meer
+dier dingen huren. Wij moesten natuurlijk van dat voor ons nieuwe
+vervoermiddel gebruik maken, alvorens wij tevreden waren en daarom
+stapten wij naar het hotel in Beira en verzochten ons voor eenigen tijd
+zoo'n ding te verhuren. Voor goed geld werd aan ons verzoek voldaan en
+weldra trollieden wij, twee aan twee, door Beira's straten. Nadat wij
+op die wijze het stadje aan alle kanten hadden doorkruist, in eenige
+winkels waren afgestapt, om wat curiositeiten te zien en te koopen,
+lieten wij ons naar de haven brengen, waar wij weldra het bootje
+vonden, dat ons weder veilig naar onze boot terugvoerde.
+
+Om vier uur was de lading binnen, die voor een deel uit rubber en
+voor een ander deel uit ruwe katoen bestond; dit laatste met de
+bestemming naar Rotterdam. Om vijf uur stoomden wij weg, nu door
+mooi weder begunstigd. Het kleine briesje is juist sterk genoeg,
+om het op het schip aangenaam koel te maken. Van overgroote hitte
+hebben wij tot dusverre aan boord nog geen last.
+
+29 Oct. Toen ik vanochtend mijn hoofd voor het eerst naar buiten stak,
+lagen wij tot mijn groote verrassing, midden in zee, zooals het scheen,
+voor anker. Ik had er niets van gemerkt en door al de daaraan verbonden
+geluiden heen geslapen. Wij waren voor Chinde aangekomen. Het bootje
+van de Duitsch-Oost-Afrikalijn (die maatschappij schijnt meester van
+deze haven te zijn) bracht ons een paar nieuwe passagiers aan boord
+en kwam de passagiers afhalen, die voor Chinde bestemd zijn. De
+kapitein van dit scheepje kwam echter de mededeeling doen, dat de
+vertrekkende passagiers niet voor 's avonds onze boot konden verlaten,
+omdat het onmogelijk was Chinde te bereiken, alvorens de vloed weder
+opgekomen zou zijn. Wij waren nog vijf mijlen van Chinde verwijderd,
+door den lagen waterstand was het onmogelijk, nader bij dit plaatsje
+te komen en zelfs het kleine, Duitsche bootje moest blijven liggen
+tot de vloed hoog genoeg was, om het terugkeeren mogelijk te maken.
+
+Daar lagen wij nu, doodstil, en dat nog wel op een Zondag op een
+Engelsche boot. Er zijn onder de passagiers echter nog al veel
+Amerikanen, Belgen, Denen en Noren, zoodat de Zondagsheiliging niet
+zoo heel strikt wordt genomen. De Engelschen vormen eigenlijk hier
+een kleine minderheid. Het was toch een volmaakt rustige dag, zooals
+ik er langen tijd geen doorbracht.
+
+Om acht uur werden eindelijk vanavond de vertrekkende passagiers
+overgeladen in het Duitsche bootje. Dat gebeurde op een voor mij geheel
+nieuwe wijze. Bij groepjes van twee en drie werden zij in een groote
+mand uit onze boot geheschen en in de kleine boot neergelaten. Net
+hoopjes pakgoed!
+
+30 Oct. Nadat wij de passagiers van Chinde kwijt waren, koos onze
+boot weder zee en begaven wij ons op weg naar Mozambique. Daar hopen
+wij morgen aan te komen en aan wal te kunnen gaan. De kapitein kon
+ons echter daarvan niets verzekeren, hij en de eerste officier, de
+scheepsdokter en eigenlijk de heele bemanning, doen de reis voor de
+eerste keer en op al onze vragen, krijgen wij steeds ten antwoord:
+"Ik kan er U niets van zeggen, 't is voor ons alles even nieuw als
+voor U". Wij zitten nu in afwachting wat de dag van morgen ons voor
+verrassing zal brengen.
+
+31 Oct. Het was inderdaad eene verrassing, die dezen dag ons
+bracht. Direct na het ontbijt kregen wij Mozambique in het gezicht,
+dat daar lag, romantisch mooi onder den strak blauwen hemel en aan
+het witte strand. Van verre gezien, leek het een stad van kasteelen,
+allen pas nieuw gebouwd. Maar wij wisten, dat Mozambique, eens de
+hoofdplaats van Portugeesch Oost-Afrika, meer dan vier eeuwen oud is
+en dat de meeste groote gebouwen daar reeds eenige eeuwen staan. Eerst
+passeerden wij het eilandje St. George, met niets dan een bijzonder
+groote en vreemdgebouwde lichttoren er op. Al de huizen, die er eens
+gestaan hebben, zijn door de zee weggespoeld. Daarna naderden wij
+Mozambique, het eeuwenoude stadje, dat gebouwd is op een eiland van
+koraalrif. Wij wisten niet, wat meer was te bewonderen, het gezicht op
+de stad, of de prachtige kleurschakeering, die de zee rondom het eiland
+te zien gaf. De sterk groene en violette kleuren gingen ongemerkt in
+elkaar over en gaven een kleureffect, dat zelden overtroffen wordt.
+
+Nog vóór het schip voor anker lag, waren wij door talrijke zeil- en
+roeibootjes omstuwd, die de passagiers aan wal wilden brengen of die
+vol geladen waren met de mooist gekleurde en zeldzaamste schelpen
+en stukken rood en wit koraalrif, die de passagiers voor enkele
+pennies konden koopen. Geheele manden vol werden door velen voor
+een shilling gekocht. Het was een gejoel en gekibbel daar beneden
+onder dat zwarte volkje, om het eerst naar boven op het schip te
+komen, en dit geroezemoes werd nog versterkt door de tallooze kleine
+zwarte joggies, die soms geheel van de wal kwamen aanzwemmen, om een
+in het water geworpen penny van den bodem op te rapen. Sommige van
+deze duikertjes kwamen in een zeer primitief bootje, een uitgehouwen
+boomstam, aanroeien. Het roeien deden ze met de handen en zoo vlug,
+dat zij een gewone boot konden bijhouden.
+
+Wij hadden spoedig één van de bootjes aangeklampt om ons aan wal te
+brengen en ofschoon de zon fel door onze witte blouses brandde, stapten
+wij toch moedig aan land, om de bijzonderheden van dit stukje wereld
+in oogenschouw te nemen. Onze Amerikaansche reisgezellinnen gaven
+het echter spoedig op, tenzij zij een rickshaw konden krijgen. Dit
+was niet gemakkelijk omdat deze dingen er niet te huren zijn, een
+witmensch heeft zijn eigen rickshaw en verhuurt die niet. Wij, twee
+Hollanders, stapten door en nadat wij de stad en daarna de buurt,
+waar de inlanders wonen, door waren, stonden wij plotseling voor een
+zeer groot gebouw, uit witte en gele kalksteen opgebouwd, dat rondom
+door een tuin met groote palmboomen, cocosnootboomen, peperboomen,
+in vollen bloei, en andere tropische boomen, omgeven is. Het was
+het gouvernements-ziekenhuis; dat zag er zoo belangwekkend uit,
+dat wij besloten naar binnen te gaan. Allervriendelijkst werden
+wij er ontvangen en tot onze verbazing bemerkten wij, dat in dit
+eeuwenoude gebouw de tijdgeest toch was doorgedrongen en er zijn goeden
+hygiënischen invloed heeft uitgeoefend. De republikeinsche regeering
+van Portugal heeft hier de verpleegsters, Fransche nonnen, tot de
+Franciskanerorde behoorende, nog niet verdreven en door zoogenaamde
+wereldsche verpleegsters laten vervangen.
+
+Wij ontmoetten in dit gebouw een Engelsch jongmensch, die behalve de
+moderne talen, ook Portugeesch en drie inlandsche talen sprak. Hij
+bood aan ons te vergezellen en ons de merkwaardigheden van het stadje
+te laten zien. Hij had bovendien ook een rickshaw en een paar zwarte
+bedienden, om ons te trekken.
+
+Gaarne maakten wij van dat vriendelijke aanbod gebruik en de paar
+zeer aangename uren in zijn gezelschap doorgebracht, hebben hem tot
+onzen vriend gemaakt.
+
+Wij zullen de vriendschap met hem onderhouden, door hem op zijn
+verzoek, van tijd tot tijd geïllustreerde tijdschriften toe te zenden,
+om hem een beetje met de beschaafde wereld in contact te doen blijven.
+
+Het meest interesseerde ons het oude kasteel, dat in het begin der 16e
+eeuw daar was nedergezet, en waarvan elke steen op de toen primitieve
+booten van Lissabon moest worden aangevoerd. Op architectonisch
+gebied moge dit stuk bouwwerk een meesterstuk zijn, de historische
+herinneringen er aan verbonden, strekken het land echter niet tot
+eer. Alleen 't gezicht van de plek, waar de slaven nog niet zoo heel
+lang geleden verkocht werden, en de ondergrondsche gangen, waar zij,
+aan ketenen gebonden, wachten moesten tot zij voorgevoerd werden,
+veroorzaakten bij mij eene huivering op dezen snikheeten morgen. Nu
+wordt deze plaats gebruikt voor de zoogenaamde misdadigers, allen
+zwarte, dikwijls jonge mannen, die de wetten overtreden hebben, door
+ons witmenschen ingesteld, waarvan zij onmogelijk de beteekenis kunnen
+vatten en de waarde kennen.
+
+Toen wij 's middags door onzen jongen, sympathieken geleider aan boord
+teruggebracht waren, was 't inladen van het schip afgeloopen en kon
+de reis worden voortgezet. De lading bestond hier in honderden tonnen
+copra, een stof uit cocosnoot verkregen en voor de bereiding van
+zeep gebruikt. Verder boonen, waaruit ricinus-olie geperst wordt,
+die hier aan struiken in het wild groeien, koffieboonen en ruw
+katoen. Katoenboomen komen hier overal in menigte voor.
+
+Onwillekeurig vraagt men zich af, wanneer men dit smalle streepje
+grond, dat Portugal hier aan Oost-Afrika's kust bezit, bekijkt en
+dat voor Duitschland en Engeland, die er rondom hunne bezittingen
+hebben, toch begeerenswaard lijkt, "hoe lang zullen deze twee groote
+mogendheden Portugal nog in het bezit er van laten?" Het antwoord,
+dat ik op die vraag kreeg, is nog al karakteristiek. Het was een
+Britsch officier, die het mij gaf: "Zoolang dat plekje grond Portugal
+nog geld kost, kan het gerust in het bezit er van blijven, zoodra
+het winstgevend kan gemaakt worden, zullen Engeland en Duitschland
+over de verdeeling er van wel tot overeenstemming komen."
+
+Op het oogenblik wordt dat grondgebied door een Engelsche mijncompagnie
+grondig onderzocht of er iets van waarde uit den grond of van de
+bergen te halen is. Het komt mij voor, dat het te hopen is, dat
+er niets gevonden wordt. Het goud en de diamanten, in Zuid-Afrika
+gevonden, hebben rijkdom, aan enkelen, doch ellende aan onnoemlijk
+velen gebracht.
+
+1 Nov. Wij zijn nu op weg naar Zanzibar, de meest interessante van
+alle havenplaatsen, die wij aandoen. Wij hopen er morgen te landen.
+
+De hitte op het schip was vandaag zeer groot.
+
+
+
+
+
+
+IN ZANZIBAR EN MOMBASA.
+
+
+Den 2en November arriveerden wij op den vastgestelden tijd in
+Zanzibar. Reeds om ongeveer twee uur kregen wij de oevers van dit
+wereldbekende eiland in het gezicht. Hoe dichter wij het naderden,
+hoe belangrijker het ons geleek. Om ongeveer drie uur kwamen wij
+zoo dicht langs de oevers, dat wij met het bloote oog de huizen en
+de verschillende boomen gemakkelijk onderscheiden konden. Het meest
+belangrijke gebouw met zijne prachtige omgeving was het zomerpaleis
+van den jongen sultan, dicht aan den oever gelegen. Weldra volgde
+eene interessante ruïne, van wat eens een kasteel van de favorite
+van een der oude sultans was. Nog een eindje verder en daar lag het
+stadje Zanzibar in al zijn schilderachtige schoonheid voor ons. De
+gewitte en gegeelde huizen gaven het geheel weder een aanzien, alsof
+alles nieuw was, doch nauwelijks waren wij aan wal, of wij zagen de
+eerwaardige oudheid van alles. Vlak voor het paleis van den sultan
+met de twee groote bijgebouwen, waarin de 100 vrouwen van den jongen
+sultan huizen, wierp onze boot zijn anker neder, en wij vieren waren
+de eersten die met een van de vele onmiddellijk aan boord komende
+gidsen, een contract hadden gesloten, en die daarna met hem in eene
+der roeibootjes aan wal gingen.
+
+Het lijkt vreemd, dat men in zoo'n klein plaatsje een gids noodig
+heeft, en ook wij dachten eerst dat het een overbodige zorg was om een
+gids te engageeren, maar een medepassagier, die reeds eenige keeren
+deze reis gedaan heeft, en steeds in Zanzibar was afgestapt, zagen
+wij hetzelfde doen, waardoor wij van de noodzakelijkheid overtuigd
+werden. En toen wij eenmaal aan wal stonden, begrepen wij onmiddellijk,
+dat dit de eenige zekerheid is om weder op het schip terug te komen. In
+dien doolhof van enge straatjes moet ieder vreemdeling verward raken.
+
+Doch wat een wonderbaar schouwspel levert dit stadje op. Het
+is gewis de vreemdste plaats die ik ooit in de wereld heb
+aanschouwd. Orientalischer oord is, dunkt mij, niet denkbaar. Het
+geheele eilandje is niet grooter dan 14 mijl in omtrek en daarop huizen
+ongeveer 70.000 inwoners, voor het overgroote deel allen in het stadje
+opeengehoopt. Van deze 70.000 menschen zijn er slechts 250 Europeanen
+en Amerikanen, alle anderen zijn Arabieren, Britsch-Indiërs, Turken,
+Swahili's, Sinhaleezen en Duitsch West-Afrikaners, de laatsten er als
+slaven heengevoerd, doch sedert Zanzibar onder Britsche protectie staat
+en de slavernij langzamerhand wordt afgeschaft, vrij levende en vrij
+werkende menschen. Al deze menschen leven er naar hunne eigen zeden en
+gewoonten en dragen geen kleederen, of hun eigen dikwijls zeer vreemd,
+doch ook dikwijls zeer schilderachtig costuum. Wat een verscheidenheid
+van Orientalische menschen ziet men soms op een oogenblik in een der
+nauwe straten bijeen.
+
+Wij waren het er over eens, dat wij de drie uren vóór het diner
+gebruiken wilden om het stadje in alle hoeken te doorkruisen en een
+algemeenen indruk op te doen. De gids, een Arabier, die goed Engelsch
+sprak, moest ons natuurlijk alles verklaren, wat wij tegenkwamen, dat
+niet voor zich zelf sprak. Wij zagen echter zooveel dat onze grootste
+verbazing wekte. In dit antieke stadje met straten als nauwe stegen,
+ontmoetten wij alle denkbare middelen van vervoer. Rijtuigen met
+paarden of muildieren bespannen, die net tusschen de muren der huizen
+door kunnen en waarvoor, om ze te laten passeeren, de voetgangers in
+eene deuropening moeten gaan staan; rickshaws, kameelen, rijwielen,
+motorrijwielen, automobielen en een tram. En toen het donker begon
+te worden, zagen wij de straten en menig huis en winkel electrisch
+verlicht. Maar dat is ook al het moderne wat er te zien is.
+
+De hooge, kalksteenen huizen hebben geen van allen vensters, maar
+hier en daar groote, vierkante openingen met zware, ijzeren tralies,
+die licht en lucht toegang geven. De deuren der woningen, die bijna
+steeds open staan, zijn groot, zwaar, met koper beslagen en in vele
+gevallen prachtig oud-Arabisch gebeeldhouwd. Sommige gevels der huizen
+zijn met gekleurde tegels ingelegd, wat een mooi bont geheel vormt.
+
+De Sinhaleezen, die uit Ceylon naar hier zijn overgekomen, en de
+Britsch-Indiërs hebben bijna allen hunne winkels en werkplaatsen
+binnenhuis, doch met wijd openstaande deuren, zoodat men naar binnen
+kan gaan, de mooie Japansche ivoorwerken, de Indische borduurselen en
+andere fraaie kunstwerken kan bewonderen, zonder een kooper te willen
+zijn. De Arabieren en andere volkeren oefenen hun heele bedrijf op
+straat uit en daar liggen ook alle te koop aangeboden zaken. En wat
+daar niet te koop wordt aangeboden! Herhaaldelijk moest de gids ons
+eene uitlegging geven van hetgeen wij zagen.
+
+In eene nauwe straat, het was de barbiersstraat, zagen wij eene heele
+rij oude mannen, Arabieren, die elk een geknielden man, een Swahili,
+voor zich hadden, die zij hoofd en gezicht scheerden. De Swahili's
+gaan allen geheel geschoren.
+
+Hoewel in de winkels der Indiërs en Sinhaleezen vele artistiek
+bewerkte ivoren, zilveren, gouden en zijden artikelen te koop worden
+aangeboden, staat toch de kunstnijverheid op het eiland op een zeer
+laag niveau. De bewoners kunnen alleen de primitiefste dingen zelf
+maken. De kunstwerken worden alle uit Britsch-Indië, Ceylon, Java,
+China en Japan ingevoerd om aan de vele vreemdelingen verkocht
+te worden.
+
+De Sinhaleezen zijn rare heeren. Zij zien er heelemaal uit als vrouwen,
+alleen de snor geeft sommigen iets mannelijks. Hun lang, zwart haar
+hangt soms in lange krullen over hunne schouders, doch is meestal in
+een wrong achter op het hoofd saamgebonden en met schildpad haarnaalden
+en een schildpad kam bijeengehouden. Hunne kleeding bestaat uit een
+sarong en kabaai, de sarong heeft soms veel van een lange, nauwe rok
+en de witte kabaai is prachtig geborduurd. Zij hebben ook in stem en
+gebaren iets onuitstaanbaars sentimenteels.
+
+De Britsch-Indische vrouwtjes zien er snoezig uit. Wij zagen ze om
+zes uur in groote menigte naar de kerk gaan, allen in dunne, zijden
+doeken van hoofd tot voeten kunstig gedrapeerd. De verscheidenheid
+van mooie, zachte kleuren vormde een mooi bont geheel. De Indische
+vrouwen mogen naar de kerk gaan, alhoewel hun kerk geheel afgescheiden
+is van die der mannen, en natuurlijk van binnen en buiten lang zoo mooi
+niet. Dat hebben zij voor bij de meeste andere Oostersche vrouwen. De
+Mohammedanen, de meeste secten ten minste onder hen, houden niet
+van biddende vrouwen; zij gelooven niet dat God zich verlaagt om een
+vrouw aan te hooren, en zij zijn vast overtuigd dat een vrouw nooit
+in den hemel kan komen. De weinige Mohammedaansche secten die een
+vrouw toestaan te bidden, laten haar toch niet naar de kerk gaan, en
+zij zijn vast overtuigd dat als er zoo iets als belooning hiernamaals
+voor eene goede vrouw bestaat, dan is het ergens in een apart hoekje
+daar boven, ver gescheiden van den hemel der mannen.
+
+Terwijl wij bovenstaande wijsheid stonden op te doen, trok een
+voorbijgaande groep van drie personen onze bijzondere aandacht. Het
+waren twee groote, stevig gebouwde mannen, waartusschen een heel
+klein ventje liep, niet grooter dan een jongentje van vijf jaar,
+doch met een omvang van een volwassen man. Het was een allerdwaast,
+ongeproportionneerde verschijning. Het kereltje met zijne beide
+trawanten werd door elkeen met eenig ontzag den weg gebaand. Het
+was de dwerg, de clown van den sultan, die, zooals wij dat nog uit
+onze kinderverhalen weten, als levensdoel heeft den sultan met zijne
+grimassen te amuseeren.
+
+De sultan, een jonge man van 27 jaar, is op het oogenblik in
+Europa. Hij is eigenlijk meestal in Europa, waar hij zich beter schijnt
+te kunnen amuseeren dan op zijn klein eiland. Hij heeft zijne opvoeding
+in Engeland gehad en schijnt zich daar goed ontwikkeld en vele moderne
+begrippen opgedaan te hebben. Als hij op reis gaat, laat hij meestal
+zijne honderd vrouwen tehuis; hij schijnt zich in Londen en Parijs
+op moderne wijze te kunnen amuseeren. Zijne twee echte vrouwen zijn
+Arabieren, de acht en negentig anderen zijn Swahili's. Nu is het
+een jongmensch, al is hij ook zelf van moederszijde een Swahili, die
+eene Engelsche opvoeding genoot en Europeesche vrouwen heeft leeren
+beminnen, niet kwalijk te nemen, dat hij zijn harem onaangeroerd laat,
+want tusschen eene Swahilische schoone en een baviaan is net zoo'n
+groot verschil als tusschen een villa en een buitenverblijf.
+
+Sedert 1840 heeft Engeland hier een consulaat en van dien tijd af is
+ook langzamerhand de slavenhandel er onderdrukt, die echter eerst
+twaalf jaren geleden geheel werd afgeschaft, toen Zanzibar geheel
+onder Engelsch protectoraat kwam. De marktplaats, waar de slaven
+geveild werden, staat er nog alsof hij morgen weder in gebruik kan
+worden genomen en onze gids zeide doodkalm, toen wij een groepje
+West-Afrikaansche vrouwen voor ons zagen loopen, "twaalf jaren geleden
+hebben elk van die vrouwen twee pond opgebracht."
+
+Het eiland Zanzibar dankt zijne wereldbekendheid niet aan zijne mooie
+ligging, zijne schilderachtige schoonheid of zijne interessante
+bewoners, maar aan het feit, dat dit klein stukje grond voor 90%
+de heele wereld voorziet van kruidnagelen. Een deel van het eiland
+is geheel met kruidnagelboomen beplant en deze en de copra zijn
+de voornaamste artikelen, die van hier over de geheele wereld
+verzonden worden. Het geheele jaar door geschiedt de uitvoer van
+kruidnagelen, omdat de boomen terzelfder tijd bloesem, bloem en vrucht
+opleveren. Elken dag kunnen de rijpe vruchtjes geplukt worden.
+
+Wij spraken met onzen gids, die den romantischen naam Romeo draagt,
+af, om voor den volgenden morgen een rijtuig voor ons te bestellen,
+dat ons naar de kruidnagelplantages zou brengen. Om 8 uur liep
+Romeo den volgenden morgen reeds op het dek van ons schip rond, om
+ons op te wachten en direct na het ontbijt volgden wij hem naar het
+aan land gereed staande rijtuig. Eerst gingen wij, zooals wij dat
+overal deden, waar er gelegenheid toe bestond, naar de marktplaats,
+om de groenten, vruchten, koopers en verkoopers in oogenschouw te
+nemen. Het was een kleurige, woelige, druk pratende en nog drukker
+gesticuleerende menigte, waaronder vrij wat lepralijders en menschen,
+die met vieze huid- en oogziekten rondwandelden. Wij zagen een school
+waar de kindertjes Arabisch en Indisch leeren; de leerlingen waren
+allen kleine jongens; of de meisjes naar afzonderlijke scholen gaan,
+of niet onderricht worden, hebben wij niet vernomen. Het zou mij niet
+verwonderen, dat hier nog de leer gehuldigd wordt, dat "een wetend
+wijf brengt groot gekijf", en dat met vrouwen te leeren schrijven,
+de onzedelijkheid in de hand gewerkt wordt. Zij zouden dan maar die
+kennis gebruiken om den minnaars briefjes te zenden.
+
+Door een mooie allee van manga- en cocosnootboomen, dadel- en
+banaanpalmen en langs verschillende groepen van woningen, waarin de een
+of andere Indianenstam zich opeen gehoopt had, kwamen wij in Bububu,
+de plaats, waar de kruidnagelplantages zijn. Het zijn vrij groote
+boomen, met bladen, die in vorm, kleur en geur aan laurierbladeren
+doen denken. Deze mooie, groenbladige boomen, met de roode bloesem,
+bloem en vrucht, leveren onder dien strakblauwen hemel en met de
+blauwgroene zee op den achtergrond een schitterend effect. Alleen
+door de goedkoope arbeidskracht der zwarten kan deze specerij zoo
+goedkoop aan den man worden gebracht. Mannen, vrouwen en kinderen
+plukken de vruchtjes, spreiden ze op doeken in de zon uit, om ze
+te drogen, dan eerst worden zij zwart, en dan zijn zij gereed om
+verpakt en verscheept te worden. Elk jaar, tusschen Maart en Mei,
+het regenseizoen, worden nieuwe boompjes geplant, die dan eerst na
+tien jaar vruchtdragend zijn. Op die wijze wordt gezorgd, dat er
+steeds nieuwe boompjes in aanplant zijn.
+
+De uitvoer van kruidnagelen, copra en andere artikelen, een beetje
+tabak, rubber, tropische vruchten en groenten, is blijkbaar belangrijk
+genoeg, om hier van bijna alle landen een consulaat te vinden,
+alleen een Nederlandsche consul was er niet te ontdekken, hetgeen
+mij daarom verwonderde, omdat de invoer van Javaansche producten er
+nogal belangrijk is.
+
+Kort voordat het schip het anker ging lichten keerden wij van Zanzibar
+terug. Wij hadden er gaarne nog langer gebleven en zeer zeker zal ik
+het bezoek aan dit eiland nimmer vergeten. Om Zanzibar alleen is het
+de moeite waard, de reis naar of van Zuid-Afrika langs de Oostkust
+te maken.
+
+Om vijf uur 's middags zette het schip zich in beweging en zonden
+wij dit eiland onzen laatsten afscheidsgroet. Toen wij den volgenden
+ochtend onze oogen openden passeerden wij vlak langs de oevers van
+Mombasa. Zij gaven ons een beteren indruk van wild Afrika dan wij
+tot dusver gehad hebben. Echte wilde, ongecultiveerde bosschen en
+vlakten gingen aan onze blikken voorbij.
+
+Ook het eiland Mombasa ligt op een koraalrif, waardoor de groei van
+vruchten en groenten beperkt is. Het is echter door een spoorweg met
+het binnenland verbonden, zoodat er veel kan worden aangevoerd. Deze
+spoorweg, de Uganda-spoorweg, die tot Nairobi doorloopt, geeft Mombasa
+zijne belangrijkheid. Hierdoor toch staat het met Centraal-Afrika
+in verbinding en alles wat van daaruit verscheept moet worden, moet
+vooralsnog zijn weg door Mombasa vinden.
+
+Ook Mombasa is een aardig, oud-Arabisch stadje, al is het dan ook
+lang zoo schilderachtig niet als Zanzibar. Wij vinden er dezelfde
+nauwe straatjes, dezelfde soort huizen, dezelfde soort winkels en
+een ongeveer gelijke markt, maar alles is er kleiner, armoediger en
+onbelangrijker. Het eenige middel van vervoer is de trolley en de
+rickshaw. Paarden komen er niet voor. Men zegt, dat paarden er niet
+kunnen leven, omdat de tetsemug [1] er existeert. Er zijn ook slechts
+heel weinig koeien, weinig ezels (tenminste, die op vier beenen gaan)
+en eenige muildieren. Van deze laatsten zouden er niet meer dan vijf
+op het heele eiland zijn.
+
+Door de weinig in Mombasa wonende Europeanen is buiten het stadje,
+naar den zeekant toe, een aardige streek gebouwd, waar zij wonen en
+dat in vergelijking met het stadje een gezond oord kan genoemd worden.
+
+De uitvoer van ivoor van hieruit is een zeer belangrijke en voor 7/8
+deel gaat dit alles naar Amerika. Heele hoopen olifantstanden, voor
+een groot deel komende van het oostelijk deel van den Congo, alle met
+"New-York" gemerkt, vindt men in de havenplaats opgestapeld. Ons schip
+moest hier een onnoemlijk aantal zakken maïs en ruw katoen en eenige
+schuiten vol huiden laden.
+
+Mombasa is nog niet opgewassen tegen het drukke verkeer en den drukken
+uitvoer, die de aanwezigheid van den spoorweg heeft meegebracht. Als
+er, zooals wij het treffen, eenige schepen tegelijkertijd in de haven
+liggen, die lading moeten innemen, dan kan Mombasa geen arbeidskrachten
+genoeg leveren. Het handjevol Swahili's, die de lading in ons schip
+moeten brengen, zullen ons lang aan de praat houden. Wisten wij maar
+vooraf hoe lang wij hier bleven liggen, dan hadden wij met den trein
+eenige honderden mijlen landwaarts kunnen gaan en zien wat daar te
+leeren valt. Elk oogenblik kan echter een der andere schepen gereed
+komen en de arbeidskrachten naar onze boot overgeplaatst worden en
+dan schieten wij sneller op en zijn tot verder gaan gereed, alvorens
+wij terug zouden zijn.
+
+Mombasa is rijk voorzien van zendingshuizen. Protestanten
+en Katholieken kampen hier om den voorrang om deze eenvoudige
+Mohammedaansche of andere bevolking een ander geloof te geven. Heel
+Afrika is bezaaid met deze instellingen, die over het algemeen
+weinig geliefd zijn. Overal hoort men dezelfde appreciatie, dat zij
+zeer veel kwaad en weinig goed stichten. Het is heel moeilijk uit te
+maken, waarom het beter is, dat deze eenvoudige menschen den God der
+Christenen dan hun eigen God aanbidden, en waarom het Protestantsche
+of Katholieke geloof beter zou zijn dan het Mohammedaansche. Het
+laatste leeraart tenminste nog geheelonthouding van alcoholische
+dranken en eenvoud in voeding en levenswijze. Eenige missions hier,
+in Mombasa, drijven hun opvoedenden en veredelenden invloed tot in
+'t potsierlijke. Zij voeden hun volgelingen niet alleen op, om onze
+zeden--die zoo hoogst beschaafd zijn--en gewoonten over te nemen, maar
+ook om zich Europeesch te kleeden. Verbeeldt u, hier, in dat woeste,
+heete klimaat, vlak bij de Equator, waar elke rechtgeaarde Europeaan
+benijdend neerziet op de doelmatige naaktheid der bruine broeders, en
+wat graag in dat toilet zou willen verschijnen als onze beschaving ons
+niet geleerd had dat dit onzedelijk is, hier die eenvoudige menschen
+te leeren, hun mooie, bruine ruggen te bekleeden en zich des Zondags
+naar de kerk te begeven, gehoed en gelaarsd, in witte overhemden en
+blouses, is toch wel het toppunt van stomme kortzichtigheid en blinde
+ingenomenheid met eigen gebruiken en gewoonten.
+
+Dinsdagmorgen, na drie volle dagen en nachten in Mombasa geankerd
+gelegen te hebben, gingen wij verder. Den laatsten avond had nog een
+treurig ongeval op onze boot plaats. De zwarte jongens, met het laden
+van de vracht belast, hadden reeds 26 uren onophoudelijk--slechts
+kleine rustpoozen om wat te eten hadden zij gehad--doorgewerkt, toen
+een vracht met twaalf zakken ruw katoen uit de haak schoot, juist
+toen het in de lucht en boven het ruim zweefde. Twee van de daaronder
+werkende mannen werden er als het ware onder verpletterd. De een liep
+belangrijke kneuzingen op en de ander werd zieltogende naar boven
+gebracht. Een oogenblik werd er gevreesd, dat nu alle anderen het
+werk zouden neerleggen en weigeren door te gaan, maar dat gebeurde
+niet. Na een oogenblik wachten gingen allen onder diepe stilte weder
+aan het werk.
+
+Wij hebben nu een langen tijd voor ons alvorens wij weder land
+zullen zien. Eerst na zes dagen komen wij in Aden, de eerstvolgende
+aanlegplaats. Wij zullen ons in Aden slechts zeer kort ophouden,
+misschien niet lang genoeg om er iets van te zien, maar wel lang
+genoeg om dezen brief aldaar te posten, die dan met een mailboot
+verder gaat en Port Said en daardoor Holland eenige dagen eerder dan
+met onze boot bereikt.
+
+
+                                                            9 Nov. 1911.
+
+
+
+
+
+
+TUSSCHEN MOMBASA EN PORT SAÏD.
+
+
+Het waren zes lange dagen tusschen Mombasa en Aden, die weinig
+afwisseling boden. Er was niets te zien, niets te bewonderen, niets
+om je aan te ergeren, niets om je mede bezig te houden. De kleine,
+witte, vliegende visschen, die nu en dan in groote groepen vlak bij het
+schip opvlogen, waarschijnlijk nadat het schip ze onverwacht in het
+een of ander werk gestoord had, gaven alleen eenige afleiding. Onder
+de passagiers, die in Mombasa tot 38 eerste klasse passagiers waren
+aangegroeid, was letterlijk niet een de moeite van kennismaking
+waard. Het waren allen lieve, brave burgers of burgeressen van het
+land, waartoe zij behooren; ik hoop ze niet te krenken als ik zeg,
+dat er verder niets van hen te vertellen is, dat de moeite van
+neerschrijven loont. Van onze tafel waren de twee aangenaamste
+buren in Mombasa afgestapt en die plaatsen zijn onbezet gebleven;
+buiten ons vier zaten er nu nog een Deensche mijnheer, die in den
+Congo in Belgischen militairen dienst was en een Deensche dame,
+die in den Congo getrouwd was, beiden voor malaria naar hun land
+teruggestuurd en gedurende de reis telkens weder aan malaria lijdende,
+en twee Engelsche jonge mannen van 24 en 26 jaar oud, beiden van de
+grootste onbeduidendheid. Het waren evenwel een paar goede jongens,
+die ons nog al eens van dienst waren. Met een Amerikaanschen admiraal
+en zijne vrouw, die in Mauritius een getrouwde dochter bezocht
+hadden, en eene andere Amerikaansche dame, trachtte ik de avonden
+te dooden met het spelen van bridge en overdag konden wij lezen of
+praten. Romannetjes van onbekende schrijvers of schrijfsters, die in
+elk ander geval het oprapen niet waard zijn, gingen nu van hand tot
+hand en werden bediscussieerd, alsof de slecht gemarkeerde karakters,
+de ongemotiveerde handelingen en de onuitgewerkte problemen in die
+boeken, een vruchtbare discussie mogelijk maakten. Een door een
+sentimenteel juffertje geïmproviseerd bal mislukte geheel, doordat
+de heeren het te warm vonden om te dansen en er trouwens aan dek geen
+genoegzame ruimte voor was.
+
+Eerst toen wij Cap Guardafui naderden kwamen de gemoederen in
+beweging. Dit was niet alleen omdat de gevaarlijke bocht, die wij
+daar te maken hadden ons allen zenuwachtig maakte en wij meer dan
+anders de mogelijkheden bespraken om in geval van een ongeluk nog
+gered te kunnen worden; ook niet alleen het feit, dat dit scherpe punt
+zonder lichttorens elk jaar een of meer schepen ten gronde richt en
+tal van menschenlevens verwoest, maar de tragische geschiedenis van
+onzen armen deksteward hield ons bezig. Deze goedhartige jongeman,
+die aan boord ieders sympathie had, was voorheen steward op een der
+Australische booten. In Melbourne had hij een meisje leeren kennen,
+met wie hij een jaar geleden getrouwd was. Zijne omstandigheden hadden
+zich intusschen verbeterd en hij kon nu eene vaste positie aan wal
+in Engeland krijgen. Daar de scheepsreglementen niet toelaten, dat
+de geëmployeerden vrouw of kinderen op hetzelfde schip meenemen, was
+hij eerder uit Australië naar Engeland teruggekeerd en zijne vrouw
+met het pasgeboren kindje zou een paar maanden later komen. Dat
+schip nu, waarmede zijne vrouw van Australië naar Engeland kwam,
+heeft twee maanden geleden schipbreuk geleden aan de Cap Guardafui en
+een van de vier booten, waarin de passagiers waren ondergebracht en
+waarin vrouw en kind van onzen deksteward zaten, is nimmer terecht
+gekomen. Er wordt gevreesd, dat zij op Cap Guardafui geland waren,
+dat bewoond wordt door een zeer gevreesden zwarten stam, de Somali's,
+waarvan men vermoedt, dat zij kannibalen zijn.
+
+Zeker weet men, dat zij alle witmenschen uitplunderen en
+vermoorden. Reeds twee keer is een boot van Aden uitgezonden om een
+onderzoek in te stellen, doch is telkens zonder eenig teeken van de
+verongelukten ontvangen te hebben, teruggekeerd. Toen het bericht van
+het ongeluk voor het eerst Engeland bereikte, en er nog niets anders
+bekend was, dan dat die boot zoek was, wilde de radelooze jonge man
+zelf op onderzoek uit en daarvoor gaf de Union Castle Mij. hem de
+gelegenheid, door hem als deksteward op de Avondale Castle aan te
+stellen. In de twee maanden sedert dat schip Engeland verliet, zijn de
+berichten gekomen van de vergeefsche pogingen, uit Aden ondernomen,
+om iets van de ongelukkigen te vernemen. Men vermoedt nu, dat de
+boot, waarin de tweede officier het commando voerde, toen deze zag,
+dat zij op Cap Guardafui landen, weder zee heeft gekozen en door een
+noodlottig toeval is gezonken. Dit zou de minst treurige dood zijn,
+die de ongelukkigen kon hebben getroffen en daarom wordt dit nu maar
+als het waarschijnlijkste aangenomen.
+
+Tot even vóór wij deze rotsen in het gezicht kregen, bleef de
+deksteward trouw op zijne post en voerde de groote en kleine wenschen
+en bevelen der passagiers prompt uit; doch toen dit onherbergzaam oord,
+met zijn kale puntige rotsen en gloeiend heete zandvlakten vlak voor
+ons lag, werd het hem te benauwd en verdween hij en kwam den geheelen
+dag niet weder te voorschijn.
+
+Als Italië, die de gelukkige bezitter van dit gevaarlijk en
+onherbergzaam stuk grond is, niet spoedig zorgt, dat er vuurtorens
+komen en dat menschenlevens er veilig zijn, dan vindt Engeland
+een zeer gegronde reden om handelend in te grijpen en dit stuk bij
+Britsch-Afrika in te lijven.
+
+Zondag 12 November kwamen wij in Aden aan. Het was reeds zes uur
+in den avond, wij hadden dus geen gelegenheid iets van de stad te
+zien. Slechts eenige uren zouden wij er liggen blijven om eenige
+honderden balen vracht in te nemen. Wij konden wel aan land gaan en
+verschillende passagiers deden dit ook, maar de stad Aden ligt 4 à 5
+mijlen landwaarts, daar konden wij in dien korten tijd niet heen en
+de eeuwenoude watertanks, het eenige wat Aden voor een vreemdeling
+belangrijk maakt, waren in het avondduister niet te zien. Wij bleven
+dus aan boord en vermaakten ons met de wanhopige pogingen aan te
+zien van de tallooze Arabieren en Somali's om aan boord van het
+schip te komen. Zij waren allen met hunne koopwaren in primitieve
+roeibootjes komen aanzetten en schreeuwden en riepen in hunne door ons
+onverstaanbare taal, dat zij aan boord iets te verrichten hadden. De
+kapitein wilde hen echter niet aan boord hebben, omdat zij niet alleen
+kooplieden, maar bijna zonder uitzondering dieven zijn en er aan
+boord voor hen niets veilig is. In een verschrikkelijk geroezemoes
+van geluiden, want het laden van 't schip ging onderwijl ook zijn
+gang, werden nu van uit de bootjes touwen naar de kijkende dames en
+heeren op het schip geworpen, en zoodra wij het uiteinde van zoo'n
+touw te pakken kregen, aan het andere uiteinde koopwaar gebonden en
+naar het schip opgeheschen. Een tienmaal te hooge som werd daarvoor
+geëischt en dan begon het vragen en bieden op schreeuwende wijze van
+over de scheepsrailing naar de daaronder vertoevende zwarten in de
+bootjes. Somalimandjes, waarvoor vijf en zes shilling werden geëischt,
+werden voor één shilling en later zelfs voor six-pence gekocht. Vooral
+de kooplieden met Abyssinische struisveeren hadden groote nering en
+een zeker soort cigaretten vond bij de heeren gewillige koopers. Later
+op den avond klommen de slanke, vlugge jonge Somali's bij de dunne,
+aan boord vastgehouden touwen zelf naar boven en eenmaal boven,
+werden zij door de passagiers genoeg beschermd om dat handjevol
+durvende kereltjes met hunne, achter hen aankomende koopwaren, boven
+te houden. De uren vlogen om en toen om tien uur het schip Aden weder
+verliet, waren wij het er allen over eens, dat wij eenige zeer amusante
+en interessante uren hadden doorgebracht.
+
+De groote gebouwen in Aden, die van af het schip konden gezien worden,
+waren reeds gedeeltelijk versierd voor het te wachten bezoek van den
+koning en de koningin van Engeland op hun doorreis naar Engelsch-Indië.
+
+Toen eenmaal Aden achter den rug was, was ook de eentonigheid van de
+reis gebroken. In de Roode Zee hadden wij nog onophoudelijk aan één
+van beide zijden wat te zien. En als het bloote oog ons de stadjes en
+kooldepôts en de voorbij stoomende bootjes niet deed onderscheiden,
+dan gingen de vele goede kijkers van hand tot hand en gunden ons
+op die wijze een blik op hetgeen wij passeerden. Een boot van de
+Nord-Deutsche Lloyd, waarschijnlijk op weg naar Australië, die ons
+voorbijvoer zonder een vriendschappelijken groet te wisselen, wekte
+de verontwaardiging der Britten. De haat tusschen die twee natiën
+moet vroeg of laat in een oorlog een weg vinden om zich te uiten.
+
+Een schandelijke daad doet Turkije op dit oogenblik. Omdat het in
+oorlog is met Italië, heeft het in alle Turksche kustplaatsen, en op
+alle gevaarlijke rotsen de lichten in de lichttorens doen dooven. Langs
+den geheelen weg van Aden tot Suez was 's avonds en 's nachts in geen
+enkele lichttoren, die op Turksch grondgebied staat, een licht te
+zien. Tegen de internationale wetten op scheepvaartgebied en tegen
+elke opvatting van welvoegelijkheid in stelt hier Turkije de schepen
+van alle natiën bloot aan het gevaar om op een zijner gevaarlijke
+rotspunten te stranden, omdat het met Italië oorlog voert. Zullen de
+verschillende mogendheden niet spoedig moeten protesteeren tegen dit
+feit, alvorens er ongelukken door ontstaan zijn?
+
+Woensdagmorgen om acht uur lagen wij in de haven van Port Soudan. Deze
+haven is nog slechts achttien maanden oud en is door de Britten geheel
+up to date ingericht. De matineuse menschen, die van halfzeven reeds
+het binnenkomen bespieden, hadden een zeer loonend gezicht op het
+land. De zee had aan de kust een zuiver smaragd-groene tint, daarachter
+de oneindige witte zandvlakte en geheel aan den gezichtseinder staken
+de tallooze prachtige bergtoppen hunne grillige koppen tot in de
+wolken omhoog. Dit landschap geleek op een stuk Egypte, zooals wij
+dat van platen en prenten kennen. Toen wij wat dichterbij kwamen en
+de morgenschemering voor vol daglicht had plaats gemaakt, werd dit
+gezicht nog meer Egyptisch, doordat wij toen de vele Egyptenaren,
+Grieken, Arabieren en Inlanders van verschillende stammen, die zich
+op den weg bevonden, konden onderscheiden.
+
+Port Soudan is natuurlijk nu nog een stadje van kleinen omvang, maar
+de vele groote officieele gebouwen met de Britsche vlag op het dak,
+zagen er allen zoo massief en kolossaal uit, dat het niet betwijfeld
+behoeft te worden, dat Engeland zich hier blijvend heeft gevestigd
+en van Port Soudan spoedig een groote stad zal maken. Van uit dit
+stadje gaat een spoorweg, die in 24 uur Karthoum bereikt en waardoor
+het ook met Kaïro verbonden is. Daardoor kan het alle vracht van uit
+het binnenland komende, van daar gemakkelijk verschepen. Het geheele
+stadje maakt een zeer hygiënischen indruk. De rioleering, watertoevoer,
+goede harde wegen, ruime, frissche woningen, electrische verlichting,
+dit alles toonde de goede zorg van de Britsche regeering.
+
+Wij hadden vlug ons ontbijt genuttigd en ons aan wal begeven om in de
+drie uur, die wij in Port Soudan vertoeven zouden, zooveel mogelijk in
+ons op te nemen. Nadat wij het Europeesche gedeelte doorgegaan waren,
+waar de Engelschen en Grieken wonen, begaven wij ons naar de Kraals,
+waarin de verschillende inboorlingen leven. Allerlei stammen wonen
+er. Op ons maakten vooral de Wadi-Wadi's, met hunne lange wolharige
+coiffures en hunne woeste blikken een diepen indruk. Zij behooren
+eigenlijk in de bergtoppen tehuis en komen alleen naar beneden om
+handel te drijven. Een eigenaardig soort bokken en schapen telen zij
+en die brengen zij ter markt. Wij zagen die rare beesten in groote
+massa op de markt. Het was soms moeilijk uit te maken of het een
+geit of een schaap was. Van die Wadi-Wadi's wordt verteld, dat zij
+een zeer aristocratisch volk zijn, dat zich voor werken te hoog acht
+en waarvan niet een enkele in dienst van blanken te krijgen is. Zij
+zijn zeer oorlogszuchtig en leven van veeteelt en van wat zij op
+eerlijke wijze door oorlog zich toeëigenen. Zij hebben hun eigen
+vorst en worden tot dusver nog door elke natie ontzien.
+
+Wij zagen er vrouwen met gouden ringen door den neus zoo groot en breed
+als een flinke bracelet; wij zagen er de markt met alles wat er te koop
+is en die vele verschillende kleurlingmannen en vrouwen, om van dat
+alles te koopen en wij zagen er verschillende café's en restaurants,
+waar het geheele menu, in tallooze potjes en pannetjes aan den weg
+bereid en gekookt werd. Wij zagen er nog tal van opmerkenswaardige
+dingen meer, maar wij zijn aan dat kleurling-leven reeds zoo gewoon
+geraakt, dat veel wat wij zien in het geheel geen blijvenden indruk
+meer maakt.
+
+Het was reeds twaalf uur, alvorens het schip geladen was en wij de
+reis konden voortzetten.
+
+De vijf dagen in de Roode Zee waren warm, maar voor ons in de hutten
+op het bovendek wel uit te houden. Overdag koelde het zeewindje
+genoeg af om het niet benauwd te hebben als wij maar rustig op het
+dek bleven zitten en 's nachts hadden wij het ook niet te warm. Zij,
+die in de andere hutten vertoefden, hadden het 's nachts dikwijls
+te heet en meestal lagen de canapé's van de dames- en heerensalon
+en het geheele opperdek 's nachts vol passagiers, die het in hunne
+hutten niet langer konden uithouden.
+
+Zoo'n lange zeereis oefent op de gezondheid van vele passagiers een
+gunstigen invloed uit. Velen was dit duidelijk aan te zien. Zelfs de
+scheepsdokter, die er in den beginne zoo holoogig en mager en spichtig
+uitzag, had ronde wangetjes en een frissche kleur gekregen.
+
+Naarmate wij Suez naderden en het duidelijk werd dat wij niet voor
+Zaterdagavond in Port Saïd zouden landen, begonnen wij ongerust te
+worden, dat wij dien nacht geen onderkomen zouden vinden. Er waren
+over de twintig passagiers van de eerste klasse, die daar aan land
+gingen, hetzij om evenals wij naar Palestina te gaan, hetzij om een
+week in Port Saïd over te blijven om de aankomst van den koning en de
+koningin van Engeland aldaar bij te wonen. Maandag 20 November worden
+die hooge gasten in Port Saïd verwacht, en in Soudan hadden wij reeds
+vernomen, dat alle hotels in Port Saïd daardoor geheel bezet waren. Wel
+hadden wij van uit Suez een telegram gezonden om vier kamers voor ons
+disponibel te houden, maar dat telegram kon niet vóór Zaterdagmorgen
+verzonden worden.
+
+Met het schip hadden wij ons langzamerhand verzoend. Het voedsel was
+tamelijk goed, de bemanning vriendelijk en voorkomend en de kapitein
+deed alles om het den passagiers naar den zin te maken.
+
+Ook hadden wij na Mombasa onophoudelijk goed weder en het schip was
+daar goed vol geladen, zoodat het zonder schommelingen vrij rustig
+vooruit schoof. Wat konden wij meer verlangen.
+
+Vrijdagavond om ongeveer tien uur kwamen wij in Suez aan. Daar
+werden wij nu eens echt door een Turkschen dokter aan een onderzoek
+onderworpen. Het heele onderzoek kwam daarop neer, dat wij een voor een
+den dokter passeerden, hij zag dan met zijn wetenschappelijken blik,
+dat wij zonder gevaar Turkije konden binnentreden. Niettegenstaande het
+nachtelijk uur, waren toch nog tal van kooplieden aan boord gekomen,
+die ons doosjes met Turksche noga en met andere Turksche zoetigheden,
+benevens cigaretten, koralen en bovenal eenig mooie Turksche shawls
+te koop aanboden. Deze laatsten vonden tal van koopers en vele van
+de kooplieden gingen huiswaarts met een lichtere vracht aan goederen,
+doch met een goed gevulde beurs.
+
+Zaterdag in het Suez-kanaal hadden wij ruimschoots gelegenheid om
+van onze medepassagiers afscheid te nemen en met velen nog eenige
+oogenblikken een luchtig gesprek te voeren. Zoo'n vaart door het
+Suez-kanaal is heel geschikt om menschen geduld te leeren. Zoo nu
+en dan eens een paar uur stil te blijven liggen om een reeks andere
+schepen te laten passeeren en daarna weer heel langzaam een eindje
+op te schieten, is voor reizigers van de twintigste eeuw niet meer
+geschikt. Maar al de passagiers op onze boot lieten zich er niet
+door uit hun humeur brengen, wat meer zegt, wij allen zegenden elk
+oponthoud dat zich voordeed. Eerstens was het een prachtigen dag,
+vol afwisselingen en ten tweede konden wij in geen geval vóór zes
+uur aankomen, zoodat de naar Caïro vertrekkenden niet zouden kunnen
+afreizen en nu was van allen de hoop, dat het schip niet vóór tien uur
+in Port Said zou aankomen, dan konden wij den nacht nog op het schip
+doorbrengen en konden Zondagmorgen afreizen, of hadden gelegenheid een
+hotel te zoeken. Het was een allervroolijkste stemming den geheelen
+dag op het schip en zeer zeker was het een aangenaam einde van een zoo
+interessante reis. Wij vieren en alle medepassagiers, waarmede wij dien
+dag spraken, betreurden het, dat wij het schip moesten verlaten, waarop
+wij zoo'n gelukkige maand hadden doorgebracht en ik zal zeer zeker
+steeds met de aangenaamste herinneringen aan dezen tijd terugdenken.
+
+Maar het schip kwam vóór tien uur in Port Saïd aan en nu moesten wij
+dus 's avonds nog het schip verlaten. Het Eastern Exchange Hotel had
+gelukkig voor dien nacht plaats voor allen en het was een goed hotel,
+maar voor Zondag waren alle kamers genomen. Om twee uur den volgenden
+dag vertrok een boot naar Jaffa en daarop hebben wij plaatsen besproken
+en hopen een dag of tien in Palestina door te brengen, alvorens wij
+Egypte verder ingaan.
+
+Hier in Port Saïd is alles in vroolijke stemming. Den geheelen nacht
+was er muziek en zang en dans door de geheele stad en 's morgens had
+het in de straten meer van een vroolijke kermisstemming dan van een
+ernstigen Zondagmorgen.
+
+
+
+
+
+
+IN PALESTINA.
+
+
+Wij hadden niet veel rust in Port Saïd genoten, want, nadat wij
+Zaterdagavond omstreeks middernacht in ons hotel waren aangeland
+moesten wij het Zondagmiddag om twee uur reeds weder verlaten. In dien
+tusschentijd moesten wij de verschillende kantoren afloopen om geld
+op te nemen, (onze credietbrieven geven bijna in elke stad voor ieder
+van ons een verschillend kantoor op); moesten wij onze vice-consuls
+over onze paspoorten spreken, moesten wij onze koffers bij Cook
+onderbrengen en moesten mrs. Catt en ik onze plaatsen bespreken voor
+een in Januari naar Colombië vertrekkende boot. Wij waren dan ook dood
+moe, toen wij op de boot aankwamen die ons naar Jaffa zou voeren,
+en wij namen ons voor in Jaffa een dag rust te nemen, alvorens wij
+onze pelgrimstocht door Jeruzalem zouden aanvangen. Wij zouden niet
+in zoo'n haast zijn afgereisd als niet de boot, die Zondagmiddag
+vertrekken zou, ons bijzonder was aanbevolen en een volgende boot
+van die lijn, de Khedivian lijn, eerst dagen later zou gaan.
+
+Om ruim twee uur verlieten wij ons hotel en ofschoon de boot, die ons
+zou herbergen, geen tien minuten van ons hotel verwijderd lag, duurde
+het toch ongeveer een uur, alvorens wij er waren aangeland. Even
+moeilijk als men in Port Saïd binnenkomt, met even-zoovele
+moeilijkheden heeft men te kampen om er uit te komen. Even goed als
+wij den vorigen avond eerst in twee verschillende bureaux onze namen
+in een boek moesten inschrijven, daarmede verklarende, dat wij gezond
+zijn, geen contrabande invoeren en brave menschen zijn, doch daarna
+toch nog bij de douanen gevisiteerd werden, omdat men ons op onze
+eerlijke gezichten en op ons woord en handteekeningen niet geloofde,
+zoo moesten wij nu al diezelfde formaliteiten weder ondergaan, maar nu
+om het bewijs te leveren, dat wij niets uit het land uitvoerden. Goed
+dat wij een dragoman bij ons hadden, want wij zouden met ons zuiver
+geweten en in kinderlijke onschuld recht door naar het schip zijn
+gegaan. Voor het bewijs, dat wij gezond zijn en niets te verbergen
+hebben, moesten wij ieder vier stuivers betalen.
+
+Op de boot troffen wij een ander soort passagiers dan op andere
+booten. Niet zoozeer onder de eerste klasse passagiers, die waren
+voor een deel toeristen als wij, voor een ander deel mannen en
+vrouwen, zendelingen en handelslieden. Maar onder de derde klasse en
+bovendeks- en tusschendekspassagiers was een groot verschil. Onder
+de eerstgenoemde was een heele bezending Turksche dames, waarvan
+geen stukje van het lichaam te zien was, zoo dicht waren zij van het
+puntje van hun hoofd tot aan de teenen in zwarte doeken gehuld. Dan
+waren er Bedouïnen en Fellahinen, Syriërs, Armeniërs en nog meer van
+dat soort in groote hoeveelheid.
+
+Wij hadden op de boot een beter diner dan wij in lang genuttigd
+hadden en alles was er even zindelijk en goed. Om 7 uur hedenochtend
+landden wij in Jaffa, dat wil zeggen, zoo dicht bij als de boot ons
+brengen kon, want daarna moesten wij in roeibooten aan land gebracht
+worden. Het was gelukkig prachtig weder en de zee zoo stil, als men
+zich maar wenschen kan en toch is die landing in Jaffa niet geheel en
+al ongevaarlijk. De rotsige ondergrond, rotsen, waarvan de vinnige
+punten een halven meter hier en daar boven de zee uitsteken en de
+bijna steeds aanwezige branding hebben al menigen passagier het leven
+gekost. Wij hebben dan ook al vastgesteld, dat wij alleen bij kalm
+weder van hier zullen vertrekken en in geval van storm liever eenige
+dagen langer zullen blijven.
+
+Wij hebben in de laatste weken veel gezien en ondervonden en toch,
+hetgeen wij vanmorgen zagen, toen wij van de landingsplaats naar
+het hotel gingen, heeft ons geheel in verbazing gezet. De indrukken,
+die ik in dezen eenen dag opdeed, zijn zoo vele en zoo intens, dat
+ik niet weet, waarover het eerst te moeten schrijven. De algemeene
+indruk is, dat het mij voorkomt, dat elke predikant of priester of
+rabbi, eerst naar Palestina gezonden moet worden en hier eenigen tijd
+moet doorbrengen, alvorens zijne opleiding als voleindigd beschouwd
+zal kunnen worden. Eén dag hier doet den bijbel beter begrijpen, dan
+jaren van studie doen. Het heele oude testament staat op eens levendig
+voor je geest. Een andere algemeene indruk is, dat de afstammelingen
+van Abraham, Izaak en Jacob in die meer dan 5000 jaar niet veel van
+uiterlijk zijn veranderd en dat de achter-kleinkinderen van de twaalf
+zonen van Jacob er uitzien, alsof zij nog in staat zijn hun broertje
+Benjamin voor een ezelsvel--of was het wat anders--te verkoopen.
+
+Baedeker zegt, dat men hier de Mohammedanen, Joden en Christenen aan
+hunne kleeding kan herkennen; dat is maar goed ook, want, volgens
+hun uiterlijk zou men ze zeker allen onder de zonen van Israël
+rangschikken. En wat de straten en die menschen er allen vies en vuil
+uitzien, dat is niet te beschrijven. De Batavierstraat en Uilenburg in
+Amsterdam zijn er met hunne bewoners heilig bij. Toch is dat alles
+schilderachtig mooi. Als men daar zoo'n karavaan kameelen, zwaar
+beladen, door zoo'n nauwe straat vol kleurig gekleede mannen en vrouwen
+ziet gaan, of een troep ezeltjes, ieder met een Mohammedaan er op, of
+oude huisvaders op hun laag stoeltje voor hun winkeltjes ziet zitten,
+dan blijft men staan en zou graag van dat alles een afbeeldsel nemen,
+maar een fotografie of teekening kan onmogelijk de kleurschakeering
+en levendigheid weergeven, die het in werkelijkheid bezit.
+
+In ons hotel "Hotel Jeruzalem", hebben de kamers geen nummers, maar
+alle een bijbelsche naam. Mrs. Catt, die haar kamer naast de mijne
+heeft, logeert in Ruben en ik in Dan. De bijbelsche kennis van ons vier
+is niet toereikend om uit te maken waardoor mijnheer Dan zich beroemd
+gemaakt heeft, en terwijl ik vlijtig zit te schrijven, zitten mijne
+drie reisgenooten in den bijbel deze en dergelijke bijzonderheden na te
+pluizen. Het hotel is gelukkig zindelijk en goed en ligt in de buurt,
+waar de Duitsche bevolking woont, dat is in eene der voorname straten,
+als men ten minste dien term gebruiken kan.
+
+Van het voornemen, om hier een dag rust te nemen, is natuurlijk niets
+gekomen. Den heelen morgen waren wij in de straten en op de markt en
+met een gids van hier hebben wij een contract afgesloten om ons door
+Palestina te voeren. Dat contract nam direct na de lunch een begin
+en om half twee waren wij dan ook reeds alle vier gereed, om per
+rijtuig de kolonie, door Rothschild uit Parijs dertig jaren geleden
+hier gesticht, te bezoeken. Deze kolonie is ruim acht mijlen buiten
+Jaffa gelegen en, ofschoon de weg allerbedroevendst was, bracht toch
+de geheele tocht ons een en al in verrukking. Het was heerlijk weder,
+niet te warm en niet te zonnig en daar zaten wij, met onzen Engelsch,
+Fransch en Duitsch sprekenden gids naast den koetsier om ons alles
+te verklaren, den geheelen weg over te genieten van alles, wat wij
+passeerden. Wij reden voorbij oude bronnen, groote oude graftomben,
+langs sinaasappelplantages; wij zagen uitgestrektheden land beploegen
+met 'n kameel of een os voor 'n ééntandsche ploeg bespannen; wij
+zagen Bedouïnen in hunne primitieve hutten, en licht en eenvoudig
+landbouwwerk verrichten; wij zagen kudden schapen en geiten, en
+menschen die zoo uit den bijbel in levenden lijve voor ons stonden;
+wij reden langs de vlakte van Sharon en zagen de vrouwen en meisjes
+water uit de bronnen halen en ezels en kameelen zich laven met
+het koele vocht; wij zagen de roos van Sharon in menigte bloeien
+en daarnaast de leliën van het veld en narcissen en irissen en dat
+alles eerst in mooi, helder daglicht en terugkomende in een prachtige
+avond-schemering. Nooit zag een van ons zoo'n mooien zonsondergang
+als hedenavond, waardoor de heuvels van Juda in een teer violette
+kleurschakeering gezet werden, waaraan wij ons oog niet konden
+onttrekken. Het was alsof wij in een sprookje leefden.
+
+Maar in de kolonie Richon le Zion zooals die door Baron Rothschild
+gedoopt is, is alles werkelijkheid. Rothschild heeft hier ongeveer
+30 jaar geleden ruim 600 hectaren bouwgrond gekocht en wat geld
+disponibel gesteld voor de Russische en Roemeensche Joden, die uit
+hun land verdreven werden.
+
+Op dien grond en met dat geld zijn die menschen hier een
+wijndruiventeelt begonnen en hebben wijn gefabriceerd. Vier en
+twintig jaar geleden heeft Rothschild hen met geld geholpen om een
+wijnkelder te bouwen, geheel op denzelfden voet gebouwd en ingericht
+als die te Bordeaux, die de grootste en beste van de geheele wereld
+moet zijn. Deze hier volgt in grootte direct op dien te Bordeaux. De
+zaken gingen zoo goed, dat achttien jaar geleden Rothschild geheel
+kon worden afbetaald en alles nu aan de kolonie toebehoort.
+
+Hoewel deze kolonie hoofdzakelijk uit Russen en Roemeniërs bestaat,
+zijn er toch ook enkele Duitsche, Fransche en Engelsche Joden onder. De
+kolonie bevat ongeveer honderd families. Zij werken coöperatief,
+dat is te zeggen, elke familie woont in eigen huis en bezit haar
+eigen stuk grond, dat groot of klein is.
+
+De druiven worden in de fabriek bewerkt en naar gelang men inzendt,
+wordt men uitbetaald. In de fabriek werken losse arbeiders, die in
+loondienst zijn; dat zijn geen kolonisten, doch wel bijna allen Joden.
+
+Eenige jaren geleden heeft de kolonie groote verliezen geleden,
+doordat zij voor haar wijn geen uitweg vond. In het land kon niet
+meer verbruikt worden en voor het buitenland had men geen afnemers. De
+kelder lag toen vol. In dien tijd zijn toen vele kolonisten begonnen
+hunne druiven uit te roeien en er sinaasappelen en amandelen en
+andere vruchten voor in de plaats te kweeken. Na de moeilijkheden,
+die de wijnfabricage het vorige jaar in Frankrijk ondervond, heeft
+Frankrijk allen wijn, die in voorraad was, van hier opgekocht en heeft
+ook voor dit jaar groote bestellingen gedaan. De geleden verliezen is
+men daardoor te boven gekomen en daar de nieuw aangekweekte vruchten
+ook een goeden oogst hebben geleverd en goed verkocht worden, hoopt men
+door het ongeluk nog tot meerdere voorspoed te komen. De wijnfabricage
+bedroeg dit jaar 35.000 hectoliter.
+
+De kolonie, die een dorpje op zichzelf vormt, ziet er veel en veel
+zindelijker en beter onderhouden uit dan Jaffa. Ook zagen de kinderen
+en volwassenen er bijna zonder uitzondering frisch en gezond en flink
+uit. Wij hadden nog even gelegenheid de school te bezoeken, waar de
+kinderen degelijk onderricht genieten en waaraan ook een cursus voor
+mannen en vrouwen verbonden is. Wij zagen er de kinderen, jongens en
+meisjes, juist een les in tuinbouw ontvangen.
+
+Er zijn hier in de buurt nog tal van Joodsche kolonies, die alle min
+of meer in denzelfden geest werken en die het ook allen goed gaat. De
+drie grootste hier zijn Duitsche nederzettingen. Zoo oppervlakkig
+beschouwd, is er nog plaats voor tal van Joden, die zich hier, dunkt
+mij, geheel tehuis moeten gevoelen. Er ligt nog zooveel vruchtbare
+grond onbearbeid, en als de grond hier bewerkt wordt, geschiedt dit op
+zoo'n primitieve wijze, dat er oneindig meer uit te halen moet zijn,
+dan er nu uitgehaald wordt.
+
+Dinsdagmorgen waren wij reeds bijtijds gereed om direct na het
+ontbijt met onzen dragoman er op uit te kunnen gaan. Het eerst reden
+wij naar de laatst gevormde kolonie van Zionisten, waar ook het alom
+bekende Joodsche gymnasium gevestigd is. Deze kolonie, waarin Russen,
+Duitschers, Oostenrijkers, Roemeniërs, Engelschen, etc., etc. wonen,
+is nog maar 2 jaar oud. De huizen zijn geheel nieuw en zijn voor
+het grootste deel kleine of groote villa's. Het is duidelijk, dat
+de kolonie, "Tal Abib" genaamd, hoofdzakelijk uit welgestelde Joden
+bestaat. Zij is gelegen aan de zeekust; de grond is er vruchtbaar, alle
+bewoners zien er welvarend uit, voor zoover wij ze zagen. Zij zijn geen
+landbouwers of vruchtkweekers, zij werken ook niet coöperatief, zij
+hebben financieel niets met elkaar uit te staan. Het zijn kooplieden,
+die hun zaken in geheel Palestina of daar buiten drijven, bankiers,
+doctoren, leeraren en zulk soort menschen. Het meest interessante
+in deze kolonie, maar geheel onafhankelijk daarvan, is het Joodsche
+gymnasium. Deze mooie, hygiënisch goed gebouwde, groote school, die
+ongeveer 6 jaar geleden door den heer en mevrouw Moser, uit Engeland,
+gesticht werd, wordt nu door het geld van dezen en ongeveer 800 leden
+uit verschillende landen in stand gehouden. Ieder lid, ook in Holland
+zijn eenige leden, betalen jaarlijks 250 frcs. contributie. Voor
+ieder kind wordt van 60 tot 160 frcs. schoolgeld jaarlijks betaald,
+naar gelang hunne ouders welgesteld zijn. Voor ongeveer 10 pCt. der
+leerlingen wordt niets betaald. Elk lid heeft het recht voor zijn
+contributie een kind gratis te plaatsen.
+
+Er zijn op dit oogenblik 305 leerlingen, waarvan 206 jongens en 99
+meisjes, terwijl er bovendien nog 40 leerlingen in een voorbereidende
+klasse zijn. Voor al deze leerlingen zijn 23 leeraren en leeraressen
+en een directeur. Veertig van deze kinderen zijn in Jaffa geboren, doch
+uit ouders, die naar Palestina geïmmigreerd zijn. Tachtig kinderen zijn
+elders geboren en met de ouders uitgekomen. Vijf-en-twintig kinderen
+komen uit andere kolonies, rondom Jaffa, en van vijf-en-zestig
+leerlingen wonen de vaders in het buitenland en zijn de moeders
+met de kinderen hier gekomen om hun een goede Joodsche opvoeding te
+geven. Deze laatsten zijn voor het grootste deel welgestelde Russen,
+die hunne kinderen in Rusland niet op goede scholen geplaatst kunnen
+krijgen. Verder zijn er op school nog een kleine honderd weezen uit
+verschillende landen, die bij families ondergebracht zijn. Men is
+echter nu bezig een mooi pension te bouwen, waarin 60 à 70 kinderen
+gehuisvest kunnen worden en dat uitgaat van de vereeniging of het
+comité, die de school in stand houdt.
+
+Het leerplan is in hoofdzaak hetzelfde als dat van de Zwitsersche
+scholen en ook van de leeraren en leeraressen zijn de meesten in
+Zwitserland gevormd. De leerlingen kunnen het op deze school tot
+aan de Universiteit brengen, daarna moeten zij naar Europa gezonden
+worden. Men denkt er evenwel over ook een Joodsche Universiteit
+te bouwen. In Haïfa wordt reeds een Joodsche Polytechnische school
+gesticht.
+
+Behalve in alle andere wetenschappen, ontvangen de kinderen hier nog
+onderwijs in Arabisch, Turksch, Duitsch, Fransch en Latijn en Grieksch
+en al het onderwijs wordt in de Hebreeuwsche taal gegeven, zoodat zij
+ook deze taal grondig moeten kennen. Voor vele kinderen is dat echter
+te veel en daarom is het Fransch, Hebreeuwsch en Turksch of Arabisch
+obligatorisch gemaakt, terwijl de andere talen facultatief zijn
+gesteld. Natuurlijk wordt er niet alleen de Hebreeuwsche taal, maar
+ook de Hebreeuwsche philosophie, godsdienst en historie onderwezen;
+de kinderen ontvangen hier een zuiver Hebreeuwsche opvoeding. Onder
+de leerlingen waren er vele echt mooie Joodsche typen en allen zagen
+er even opgewekt en frisch en gezond uit. De geheele school met alle
+leeraren en leerlingen maakte een gunstigen indruk en 't is zeker,
+dat deze school een groote toekomst heeft. Wij alleen leerden bij dat
+bezoek veel en begrijpen de Zionisten en hunne drijfveeren beter dan
+ooit te voren.
+
+Ik heb over deze school zoo uitgebreid geschreven, omdat het mij
+voorkomt, dat vele lezers daarin belang stellen en het hoogst
+waarschijnlijk een school is, die eenig is in de wereld.
+
+Nadat wij deze school bezocht hadden, gingen wij naar de plaats waar
+Tabitha, ook wel Dorcas genoemd, gewoond heeft en hare graftombe nog
+bestaat. Er is nu een Russisch klooster, waar monniken en nonnen in
+vrede te zamen wonen. Zij behooren tot de Grieksche kerk.
+
+Vandaar gingen wij nog even het huis zien, waar Simon, de looier,
+gewoond heeft, maar ik heb nog geen tijd gehad na te zien, waardoor
+deze heer zich beroemd heeft gemaakt. Mijne reisgenooten beweren,
+dat hij Jonas gastvrijheid verleend heeft, toen die door de walvisch
+uitgespuwd en aan land geworpen werd, maar dat komt met de tijdrekening
+niet overeen.
+
+Toen moesten wij naar huis om te lunchen en ons haasten om nog den
+trein van één uur naar Jeruzalem te halen. Onze dragoman vergezelt
+ons daarheen en zorgt voor alles. Ik zit nu in den trein dezen brief
+te vervolgen; een zeer comfortable eerste klasse waggon, waarin wij
+alleen met onzen dragoman zitten. Op onzen weg passeeren wij allerlei
+interessante plaatsen en bovendien is de geheele tocht belangrijk
+door de mooie bergpassen. Nadat wij Jaffa achter den rug hadden en
+de vele sinaasappelkweekerijen voorbij waren,--ik hoorde, dat er
+jaarlijksch 700.000 kisten sinaasappelen, iedere kist 12 dozijn
+stuks bevattende, alleen uit Jaffa uitgevoerd worden,--zagen wij
+heele akkers met olijfboomen. De olijven, die van deze boomen komen,
+zijn klein en alleen geschikt om er olie uit te persen en zeep van
+te maken. Daarna werd ons reeds spoedig de plaats aangeduid, waar de
+Philistijnen gewoond hebben en de plek waar David Goliath met een steen
+doodde. Op die plek liep nu een jong schaapherdertje achter een groote
+kudde schapen en geiten en die zag er uit alsof hij vergeten had dood
+te gaan en er nog stond van uit den tijd van David. Toen zagen wij
+de plaats waar Samson geboren is en waar hij begraven werd en later
+de cave--ik weet op het oogenblik het Hollandsche woord niet--waarin
+Samson in liefde ontvlamde voor Dalila. Samson en Dalila zochten hunne
+liefde hoog, want die cave is boven in een heel hoogen, rotsigen berg,
+die moeilijk te bereiken is. De holte schijnt echter nog al diep te
+zijn, want de kruisvaders hebben er later een heele kerk in gebouwd;
+nu dient zij voor een schuilplaats voor herders.
+
+Zoo zou ik wel kunnen doorgaan met alle oud-testamentarische
+gebeurtenissen te vermelden, waarvan wij de plaatsen zagen waar zij
+voorgevallen zijn, maar dat wij door 't land van Juda en daarna door
+het land van Benjamin togen en nog zooveel meer, komt mij weinig
+belangrijk voor. De geheele afstand tusschen Jaffa en Jeruzalem,
+die ongeveer 54 mijlen bedraagt, is vol van deze merkwaardigheden.
+
+Iemand, die Palestina bezoekt, moet van een goede dosis goed
+vertrouwen in de verhalen, die men hoort, voorzien zijn, wil men
+genieten van hetgeen men ziet en hoort. Wij hebben ons voorgenomen
+om aan de waarheid van geen enkel verhaal te twijfelen en voor vast
+aan te nemen, dat de ons aangewezen plaatsen en het feit, dat er zou
+zijn voorgevallen, onvoorwaardelijk de ware zijn. Onze dragoman is in
+groote bewondering voor ons kinderlijk vertrouwen en meent ons nu en
+dan eens te moeten waarschuwen, dat men omtrent deze of gene plaats
+of dit of dat feit niet de volle zekerheid heeft.
+
+Om ongeveer half zes bereikten wij Jeruzalem, waar wij nu eens
+niet in een hotel onzen intrek gaan nemen, maar in de stichting
+van Mrs. Spafford, de Amerikaansch-Zweedsche kolonie, die in Selma
+Lagerlöf's boek "Jeruzalem", zoo phantastisch beschreven is. Ook
+dr. Abraham Kuyper schijnt, zooals ik juist hoor, over deze kolonie
+geschreven te hebben in zijn reisbeschrijving door dit land, maar ik
+heb dat boek niet gelezen. Eigenlijk is het station een weinig buiten
+de stad gelegen en moesten wij eerst het dal van Hinnom passeeren en
+de hoogte van Zion bestijgen, alvorens wij de Jaffapoort bereikten,
+waarmede wij in Jeruzalem waren. De Amerikaansch-Zweedsche kolonie ligt
+even buiten de stad. Onze ontvangst was daar zeer hartelijk en weldra
+waren wij in onze gezellige en comfortable kamers geïnstalleerd, waar
+ik dezen brief nu zit te voleindigen. De afspraak met onzen dragoman
+is om morgenochtend zes uur af te reizen naar Jericho en de Doode Zee,
+vanwaar wij dan Donderdagavond hier in deze woning terugkeeren. Deze
+tocht gaat geheel per rijtuig en wij hebben nu nog prachtig weder,
+vandaar dat wij zoo'n haast maken. Men kan in Jeruzalem nooit lang
+achtereen zulk mooi, zonnig weder verwachten, meestal regent het hier
+in dezen tijd van het jaar.
+
+Ik word nu verzocht beneden te komen om een concert bij te wonen,
+dat eenige kolonisten hier geven. Ik hoop over deze kolonie ook mijne
+indrukken te schrijven, die natuurlijk geheel persoonlijke indrukken
+zijn en wel hemelsbreed zullen verschillen van die door dr. Kuyper
+hier opgedaan. Zeker is reeds, dat alles hier in werkelijkheid geheel
+anders is dan Selma Lagerlöf met haar groote phantasie en prachtigen
+stijl er van gemaakt heeft.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+Het was vanochtend, 22 Nov., nauwelijks half zeven, toen de twee
+rijtuigen, ieder met drie paarden bespannen, reeds voor de deur stonden
+om ons naar Jericho te voeren. Het daglicht brak juist door en alles
+voorspelde weer een prachtigen dag. Wij hadden een langen tocht voor
+ons en de weg is niet alleen zeer bergachtig, maar ook steenachtig en
+vol gaten en andere ongerechtigheden. Toch klaagden wij over niets,
+want wij hadden te veel te zien, dat onzen geest bezig hield. Langs
+den geheelen weg passeeerden wij steeds troepen Muzelmannen, die met
+hun beladen kameelen en ezels, soms te voet, doch meestal op kameelen
+of ezels gezeten, hun tarwe, rogge, vruchten of andere producten naar
+Jeruzalem voerden. Zij kwamen van het Oosten van den Jordaan en hadden
+een tweedaagsche reis achter den rug. Op verschillende plaatsen zijn
+open vlakten, die tot rustplaatsen voor de beesten en hun geleiders
+dienen; daar werden dan voor een poosje de dieren ontladen, de kleurig
+gekleede mannen strekten zich op den grond uit en de kameelen volgden
+het voorbeeld van hunne meesters of deden als de ezeltjes, die poogden
+om met de distels tusschen de rotsen hunne magen te vullen.
+
+Onder die Muzelmannen waren enkele vrouwen, maar het is voor ons
+nog heel moeilijk om van deze menschen de mannen van de vrouwen te
+onderscheiden. Van één ding zijn wij zeker: als zoo iemand een broek
+draagt, dan is zij een vrouw; draagt het mensch rokken, dan is het
+meestal een man, maar kan ook wel een vrouw zijn. De snor of baard
+moet dan de oplossing geven, hoewel ook daarnaar niet altijd valt
+te oordeelen.
+
+Met den Olijfberg links, passeerden wij rechts spoedig het graf van de
+Heilige Maagd, waar nu de Grieken een kerk hebben. Een eindje verder,
+aan de andere zijde, is de tuin van Gethsemané, waar nu Franciskaner
+monniken wonen. In dien tuin staan nog acht oude olijfboomen, die
+er reeds stonden in den tijd van Christus. De olie uit de olijven
+van deze heilige boomen wordt door de Franciskaners voor zeer hoogen
+prijs verkocht en over de geheele wereld geleverd. Daarna kwamen wij
+in Bethanië, een geheel Muzelman-dorp, met een menigte olijf-, vijge-,
+amandel- en sinaasappelboomen. Hier staat een ruïne van het huis,
+waarin Simon de lepralijder gewoond moet hebben. Vlak daarbij is de
+graftombe van Lazarus. Deze beiden worden door de Muzelmannen als
+heiligen beschouwd. Een eindje verder is de steen, waar Martha Jezus
+ontmoette, en zoo gaat het den geheelen weg door, vol van heilige
+steenen, bergpunten, ruïnes, enz.
+
+De ruïne van de woning van den goedhartigen Samaritaan wordt nu als
+een schuilplaats voor schaapherders gebruikt. Dat deze Samaritaan
+een armen broeder, die ziek was, op zijn ezeltje liet rijden en
+in zijn hut wat te drinken gaf, heeft hem toch wel wat goedkoop
+eene eeuwigdurende vermaardheid bezorgd. Ieder van ons, die in de
+wildernis van Judea een armen zieken broeder of zuster zou tegenkomen,
+zou toch natuurlijk hetzelfde gedaan hebben, en dan zou er in geen
+enkele courant melding van worden gemaakt.
+
+Maar ook, afgezien van al deze bijbelsche bijzonderheden, was hetgeen
+wij zagen, prachtig. Die kale bergen, met hunne diepe ravijnen en
+grillige vormen, namen bij elke bocht in den weg een ander aspect
+aan. In een van die diepe ravijnen is een Grieksch monnikenklooster,
+dat als een soort van gevangenis voor ondeugende monniken dienst
+doet. Alleen bij wijze van straf worden ze daarheen verbannen. Het is
+wel heel mooi en zeer interessant van boven van den weg af er op neer
+te zien, maar om er te moeten wonen, al was het ook maar voor eenige
+weken, lijkt mij een zware straf. In de daar dichtbij zijnde holten
+in de bergen wonen hermieten, die, zoo zegt men, van vier druiven
+per dag leven.
+
+Toen wij van boven af op de vlakte van de Jordaan neerzagen, waar
+Jericho met hare vruchtbare tuinen gelegen is, was het duidelijk, dat
+Mozes, toen hij van de andere zijde van den berg Moab dit dal overzag,
+moet hebben uitgeroepen, dat dit het land van belofte was. Het was na
+zoo'n langen tocht door een wildernis, op welks rotsachtigen bodem
+van plantengroei niets te bespeuren is, eene verrassing opeens op
+zoo'n mooi vruchtbaar dal neer te zien. Het is echter duidelijk,
+dat Jericho nooit zooals de Bijbel te verstaan geeft, zoo groot als
+Jeruzalem kan geweest zijn. Het is nu wel heel klein, maar zelfs
+wanneer vroeger dit geheele dal bebouwd en bewoond is geweest, dan
+nog zou het kleiner dan Jeruzalem geweest moeten zijn, want het dal
+laat geen grootere uitbreiding toe.
+
+Nadat wij in Jericho nog eerst even het waterreservoir hadden
+bezichtigd, waaruit nu de tuinen van Jericho besproeid worden, maar
+waar vroeger Eliza het zeewater in zoet water veranderde, kwamen
+wij in ons hotel aan, juist tijdig genoeg, om nog aan de lunch te
+kunnen deelnemen. Onmiddellijk na de lunch stonden de rijtuigen alweer
+gereed, om ons naar de Doode Zee en vandaar naar de rivier de Jordaan
+te voeren.
+
+Ik had mij steeds voorgesteld, dat het water van de Doode Zee er zwart
+en vies zou uitzien, maar, ten minste vandaag, zag het heele meer er
+prachtig blauw en helder uit. Het water is niet zoo bijzonder zout,
+er is een sterk alcalische smaak aan. De Jordaan is een heel mooie
+rivier, of liever de oevers zijn heel mooi, maar het water ziet er
+vies, heel vies uit. Wij hebben natuurlijk een boottochtje op die
+rivier genoten en mijne Hollandsche reisgezellin heeft eenige fleschjes
+met het heilige water gevuld, waarmede zij eenige landgenooten wil
+gelukkig maken.
+
+Ik geloof, dat ons gezelschap nog niet in de juiste stemming verkeert,
+waarin men dit land moet bereizen. Het landschap en de bevolking, met
+hare eeuwenoude gewoonten, kleeding, zeden en gebruiken, oefenen op ons
+nog een grootere aantrekking uit dan de reliquiën der heiligen. Wij
+doen echter ons best, om in de vereischte stemming te komen, en daar
+wij morgen weder naar Jeruzalem terugkeeren en onzen intrek weder
+in de Amerikaansch-Zweedsche kolonie nemen, hebben wij alle kans,
+dat het ons daar wel zal gelukken.
+
+Het was nog nacht, de sterren stonden nog helder aan den hemel,
+toen wij vanmorgen Jericho weder verlieten. Wij waren blij,
+dat wij dat vuile stadje, waaraan zoovele belangrijke historische
+herinneringen verbonden zijn, "gedaan" (zooals de Amerikanen zeggen)
+hadden. Behalve de twee hotels, waarvan het grootste gesloten was,
+omdat het reisseizoen is afgeloopen, zijn er in Jericho woningen voor
+nog 'n 300 menschen, meest allen Bedouïnen en eenige Muzelmannen van
+zeer gedegenereerd type. De degeneratie zou een gevolg zijn van de
+groote hitte, waaronder deze menschen in den zomer leven. Het is te
+begrijpen, want zelfs nu, in de tweede helft van November, nu het
+ook hier laat najaar is, was de zon gistermiddag zoo heet, dat wij
+'t, zittende in het rijtuig, bijna niet konden uithouden.
+
+Nog tot voor twee jaren gingen de vreemdelingen Jericho bezoeken
+onder militair geleide, omdat het volkje er niet te vertrouwen is en
+er menigmaal vreemdelingen totaal uitgeplunderd werden. Zij staan nu
+onder controle.
+
+De weg naar Jeruzalem terug was dezelfde als dien wij gisteren gekomen
+zijn, met dat onderscheid, dat wij nu aanhoudend bergopwaarts gingen
+en de rijtuigen meestal stapvoets moesten gaan. Wij wilden tegen de
+lunch in Jeruzalem terug zijn, vandaar dat wij reeds om zes uur in
+de rijtuigen zaten. Ook nu weder passeerden wij onophoudelijk groote
+kudden geiten en schapen, met Jozef of David als herder, en karavanen
+kameelen en ezels, op weg naar Jeruzalem.
+
+Het is grappig te zien, hoe die kameelen hun arrogante domme snuiten
+de lucht in steken en met een air de dédain op ons nietelingen
+nederzien. Een aardig tafereeltje zagen wij afspelen. Een Bedouïn,
+begeleider van vier bevrachte kameelen, had zich een oogenblik te
+rusten gelegd op een van de open plekken langs den weg. In den regel
+worden de beesten dan in dien tusschentijd ontladen en kunnen ook zij
+zich nedervleien of hun ontbijt zoeken. Deze Bedouïn had de moeite
+van de ontlading zijner beesten niet genomen, doch toen de meester
+sliep, trachtten zij zich zelf stuk voor stuk van hun last te ontdoen,
+wat hun maar al te goed gelukte. Eenmaal van hun last bevrijd, zetten
+zij het op een loopen, zoo snel als die onelegante beesten zich maar
+verplaatsen kunnen. Maar het genot van onbeperkte vrijheid duurt
+nooit lang; dat ondervonden de kameelen ook, want weldra waren zij
+bij een ravijn aangeland, waar geen van allen overdurfde. De meester,
+die ondertusschen ontwaakt was, holde hen na en toen ook hij het ravijn
+genaderd was, deed hij als elke kwajongen zou gedaan hebben: hij koelde
+zijn drift door de beesten met groote en kleine steenen naar de domme
+koppen te gooien; telkens bukte hij zich weder om nieuwen voorraad
+steenen op te rapen, totdat hij blijkbaar genoeg redelijk verstand
+bijeen had, om in te zien, dat hij beter deed de beesten terug te
+brengen naar hun vracht, ze opnieuw te laden en verder te trekken.
+
+Om half één waren wij in ons gemoedelijk, zindelijk en goed logement
+terug, waar wij weder door heeren en dames, oud en jong, hartelijk
+ontvangen werden. Nadat wij geluncht hadden, namen wij allen een paar
+uur rust en om vier uur begaven wij ons weder op weg, om het eerst de
+graftomben der koningen, zeer merkwaardige graftomben, onder den grond
+in de rotsen uitgehouwen, te bezoeken. Daarna gingen wij op den berg
+Zion en zagen er alle kerken en bijzonderheden, die daar te zien zijn.
+
+Het meest van al impressioneeren mij de stadstooneeltjes, die wij zoo
+ongemerkt op onzen weg zien. Een oogenblik was ik diep bewogen. Wij
+hoorden een geweldig rumoer; eerst zagen wij in de verte een groote
+stofwolk en langzamerhand konden wij onderscheiden wat aan ons oog
+voorbijtrok. Een troepje soldaten voorop, een paar militairen te paard
+achteraan en aan de zijden soldaten, en daartusschen in de droeve,
+melancholieke gezichten van een honderdtal jongelingen, allen uit de
+dorpen opgehaald, om naar het oorlogsveld gezonden te worden. Al het
+woest getier, dat een krijgszang moest beduiden, door de soldaten
+gemaakt, kon den treurigen blik uit de oogen der jongelingen niet
+verwijderen; zij zagen er letterlijk uit alsof zij zich bewust waren
+naar de slachtbank gevoerd te worden. "Kanonnenvleesch," die gedachte
+drong zich onwillekeurig aan mij op. Dit is tot dusver het eenige,
+wat wij hier van den oorlog gemerkt hebben.
+
+Heden was het een interessante dag voor ons. Om half negen togen
+wij stadwaarts en begaven ons eerst naar de Harem-esh-sherif, of het
+"heilige der heiligen". Om daar te komen, moet men toestemming vragen
+van de Turksche autoriteiten, en die kan men alleen krijgen met een
+introductie van den eigen consul. Om het gemakkelijk te maken, gingen
+wij maar alle vier voor Amerikaansche onderdanen door en, vergezeld
+van een vertegenwoordiger van den Amerikaanschen consul en een Turksch
+soldaat, en na onze voeten in een paar oude sloffen gestoken te hebben,
+konden wij dat "heilige der heiligen" binnentreden. Het is een zeer
+mooie, oude moskee, die het stuk rots bevat, "de heilige rots", die,
+volgens de Mohammedanen, tusschen hemel en aarde zweeft. Zij vertrouwen
+dat zaakje echter toch niet goed, want het stuk rots wordt aan alle
+kanten van onder op door zware kolommen gesteund. Mohammed schijnt
+van deze rots naar den hemel opgestegen te zijn. Abraham heeft op
+die rots Izaäk willen offeren en de Mohammedanen gelooven, dat onder
+die rots de zielen der gestorvenen tweemaal 's weeks bijeenkomen om
+gezamenlijk te bidden. En nog veel meer heeft hier plaats gevonden,
+zooveel zelfs, dat goedgeloovigen gelooven, dat de rots een tong heeft
+en bij zekere gelegenheden spreekt. Na Mekka is dit het heiligste
+stuk grond op aarde, en als het laatste oordeel komt, dan zal Gods
+troon op die rots gebouwd worden. Wij zagen er ook de plek, vanwaar
+God het stukje klei nam om Adam te vormen.
+
+Na aldaar nog de Aksa moskee, nu in handen der Grieken, bezichtigd te
+hebben, de moskee, waar God Mohammed in één nacht van Mekka bracht,
+begaven wij ons naar "de kerk van het heilige graf". Dit is een zeer
+merkwaardige kerk, die staat op de plek, waar men gelooft, dat Jezus
+gekruisigd werd, en op welke plek de Katholieken, Grieken en Armeniërs
+gelijke aanspraken doen gelden. Broederlijk deelen zij nu die kerk
+samen, en elk bezit een zeker stuk ervan in eigendom. Over het bezit
+van één venster wordt echter reeds 27 jaar gevochten en niemand gunt
+den ander de eer van dat venster te mogen schoonmaken. En nu staat
+daar reeds 27 jaar een Turksch soldaat op wacht, om op te passen,
+dat, alvorens is uitgemaakt wie recht kan doen gelden op dat venster,
+er geen van alle met de vingers aankomt. Neen, wat nog erger is:
+in de Paaschweek, als de kerk van alle drie geloovigen vol is, dan
+houden er duizend Turksche, dat wil zeggen Mohammedaansche soldaten,
+heidenen in de oogen der Christenen, de wacht, om te voorkomen,
+dat de drie verschillende soorten Christenen ruzie krijgen, omdat
+bijv. een Armeniër met zijn stoel op den Griekschen grond komt,
+of omdat een Katholiek misschien bij vergissing een Armenisch recht
+aantast. Ik hoop, dat mijn lezers het mij niet euvel zullen duiden,
+dat ik deze feiten, uit godsdiensthaat ontstaan, vermeld, maar zij
+hebben een diepen indruk op mij gemaakt en nemen al het mooie en
+heilige weg van wat wij daar zagen.
+
+Wij zagen dezen morgen alle plaatsen, waar Jezus geleefd en geleden
+heeft, waar hij gekruisigd werd, van het kruis genomen en naar den
+hemel opgestegen is, en nog veel meer.
+
+Vanmiddag gingen wij per rijtuig naar Bethlehem. Een mooie tocht,
+die ons een prachtig gezicht op het landschap gaf en waarbij wij
+weder tal van heilige plaatsen passeerden. In Bethlehem ziet men
+mannen en vrouwen nog geheel in de kleederdracht van twintig eeuwen
+geleden. Wij zagen hier natuurlijk de plaats van Jezus' geboorte
+en op deze plaats meenen Grieken en Armeniërs gelijke aanspraken te
+kunnen doen gelden. Deze twee hebben hier nu gezamenlijk een kerk,
+waaronder de stal, waarin Jezus geboren is. Die stal is natuurlijk
+zeer donker en wordt door beide partijen met altijd brandende lampen
+verlicht. Iedere partij heeft er evenveel lampen en deze zijn van
+boven door een ketting bevestigd. Die ketting wordt vastgehouden
+door een ding, waarin vier spijkers zitten. Een van die spijkers
+is er uitgegaan, gebroken of wat anders; en nu betwist elk der
+partijen de andere het recht om die spijker te vernieuwen, en ook
+daar staat een soldaat nacht en dag op wacht om den vrede tusschen de
+beide partijen te handhaven en te voorkomen, dat niet een ervan die
+spijker vernieuwt. En in die kerk staat op nog twee andere plaatsen
+een soldaat op wacht om even zulke verheven redenen.
+
+Terugkomende van Bethlehem hadden wij een klein accident, dat, zooals
+de gebruikelijke term luidt, treurige gevolgen had kunnen hebben,
+maar dat nog gelukkig is afgeloopen. Vlak bij een zeer diepen afgrond
+schrikten de paarden plotseling, en wij zouden met wagen en al naar
+beneden gerold zijn, als de koetsier niet met zooveel kracht de teugels
+had ingehouden, dat beide paarden naar de andere zijde overvielen en
+de een op den ander op den grond terecht kwam. Een oogenblik dachten
+wij, dat ook de wagen dien weg zou opgaan, maar dat gebeurde gelukkig
+niet. Wij kwamen allen met den schrik vrij, en behalve dat van een
+der paarden de knie ontveld was, had niemand verder letsel bekomen.
+
+Wij waren vroeg genoeg in Jeruzalem terug om nog naar de
+"klaagplaats der Joden" te gaan. Dit is vooral des Vrijdagsavonds zeer
+belangwekkend, omdat de Joden daar dan in grooten getale bijeenkomen
+om gezamenlijk te weenen over het geleden verlies van Jeruzalem en
+te bidden, dat het hun teruggegeven mag worden. Voor een stuk ouden
+muur, dat bij den val van Jericho nog zou zijn staan gebleven, ziet men
+honderden Joden, mannen en vrouwen, bidden en lamenteeren, en de oude,
+vergane steenen onophoudelijk kussen. Aangrijpender schouwspel is haast
+niet denkbaar. Nooit zag ik zooveel stokoude, grijze rabbi's bijeen. Er
+waren er onder, die bijna niet meer loopen konden en door twee jonge
+mannen beiderzijds ondersteund werden. De oudsten stonden vooraan en
+het dichtst bij den muur. Heilig fanatisme blonk in aller oogen. Is
+het denkbaar, dat nu reeds vele eeuwen lang de Joden zich hier telkens
+met hetzelfde doel weder verzamelen en daar zoo lamenteerende hunne
+gebeden opzenden? Met mijn nuchtere levensopvatting kan ik haast niet
+gelooven, dat dit menschen met gezond verstand zijn. Het geheel maakte
+op mij een diep-droevigen indruk.
+
+Zaterdagmorgen bezochten wij weder tal van kloosters en kerken en
+des middags brachten wij tal van bezoeken bij Mohammedaansche dames,
+die ons uitgenoodigd hadden. Het eerst brachten wij een bezoek bij
+de vrouw van den vorigen burgemeester van Jeruzalem. Zij is een zeer
+mooie vrouw, moeder van een dochter en een zoon. Alle dames, die wij
+bezochten, zijn, voor zoover zij gehuwd zijn, de eenige wettige vrouw
+van hunne mannen.
+
+Onze eerste gastvrouw was eene lieve, verstandige vrouw, die
+even belangstellend was in hetgeen wij haar konden vertellen als
+wij in hetgeen wij van haar hoorden. Zij sprak alleen Arabisch,
+doch haar 16-jarige dochter spreekt vloeiend Engelsch, Fransch en
+Italiaansch. Toen wij haar vroegen, of zij vond, dat de positie der
+Mohammedaansche vrouw, evenals die van de vrouwen in Europa, Amerika
+enz., verbeterde, antwoordde zij, stralend van geluk: "O ja, zeer
+zeker. Mijn moeder kon niet lezen of schrijven en mocht nooit over
+iets anders spreken dan over de eenvoudigste huiselijke bezigheden,
+en zoo heeft zij ook mij opgevoed. Mijn man bespreekt echter alles
+met mij, houdt mij op de hoogte van alle bijzonderheden op politiek en
+maatschappelijk gebied en leest mij de courant voor. En mijne dochter
+heb ik alles laten leeren, wat een Europeesch meisje van onzen stand
+ook zou leeren, en zij heeft zeer vooruitstrevende denkbeelden. Zij wil
+niet, zooals bij ons gebruikelijk is, door de ouders uitgehuwelijkt
+worden, zonder haar man te zien en te weten of zij hem liefheeft,
+en zij verzet zich zeer tegen het dragen van den sluier". Vooralsnog
+durven de Mohammedaansche meisjes in Jeruzalem zich echter niet van
+den sluier ontdoen; het stadje is er te klein voor en de bevolking
+te fanatiek.
+
+Na dit bezoek kwamen wij bij een jong getrouwd vrouwtje, dat
+in de Amerikaansche kolonie, waarin wij logeeren, zeven jaren is
+opgevoed. Zij behoort tot een zeer ouderwets denkende, middelklassige
+Mohammedaansche familie, die nog zeer patriarchaal leven. De zonen
+blijven, als zij trouwen, bij de ouders inwonen en vormen in het
+ouderlijk gezin tal van nieuwe gezinnen. Elk echtpaar en kinderen
+hebben één kamer voor zich zelf, al het andere is gezamenlijk. Het
+jonge vrouwtje, dat ons had uitgenoodigd, was bijna 19 jaar en haar
+man was nauwelijks 17 jaar en bezocht nog de school. De jonge man,
+die gedurende ons bezoek van de school thuiskwam, heeft algeheele
+macht over zijn honderdmaal hooger ontwikkelde vrouw. En een jongen
+van dien leeftijd weet natuurlijk niet hoe hij die macht op redelijke
+wijze mag gebruiken. Niettegenstaande haar schoonmoeder en een paar
+tantes tijdens ons bezoek aanwezig waren, kon zij toch vrij uit met ons
+spreken, omdat de conversatie in het Engelsch ging en die andere dames
+daarvan geen woord verstonden. Zij merkte op dat het eigenlijk verkeerd
+is het jonge Turksche meisje eene goede opvoeding te geven, zoolang
+de zeden en gebruiken nog op den ouden voet doorgaan. Wij konden haar
+echter overtuigen, dat hare hoogere ontwikkeling haar kinderen ten
+goede zal komen en dat door de moeders te ontwikkelen het ras alleen
+kan vooruitgaan. Zij zou niet voor niets lijden; dat wat zij ondervond,
+hadden in alle landen alle vrouwen ondervonden, die in ontwikkeling
+en beschaving het gros der natie vooruit waren. Haar schoonmoeder
+en haar tantes, die niet lezen of schrijven konden, voelden zich (en
+vooral de eerste) volmaakt gelukkig in haar afhankelijke positie. Hare
+gelaatsuitdrukkingen, vooral die der oogen, waren wezenloos. Er was
+geen enkele emotie in die gezichten te bespeuren.
+
+Daarna gingen wij naar het hoofd van de Mohammedaansche meisjesschool,
+een openbare school. De directrice had al hare onderwijzeressen
+uitgenoodigd en daar werden wij in hare woning recht feestelijk
+ontvangen. Hadden wij bij de twee vorige bezoeken na het een of ander
+zoetigheidje de gebruikelijke Turksche koffie genoten, een klein
+kopje vol heel sterke, zoete, zwarte koffie, waarin een of ander
+geurigheidje is gedaan, hier, bij de onderwijzeressen, werden wij
+onthaald eerst op eigengemaakte confituren, toen koffie, direct daarna
+thee en toen werd een tafel vol met allerlei vruchten en zoetigheden,
+die reeds klaar stond, maar met een doek overdekt was, voor ons heen
+gezet en ontsluierd. Van alles moesten wij proeven en onderwijl
+las een der onderwijzeressen ons een stukje uit den Koran voor,
+waarvan wij wel niets verstonden, doch dat ons toch interesseerde,
+omdat het lezen eigenlijk meer zingen is. Ook met deze meisjes
+spraken wij over de positie der Turksche vrouw, maar hier, als in
+zoovele meer ontwikkelde landen, durfden de leeraressen zich niet al
+te sterk uitlaten, omdat zij in gemeentedienst zijn. Eén ding geeft
+echter hoop: zij zijn met haar salaris niet tevreden, dat voor haar,
+voor hetzelfde aantal lesuren als de mannen geven, zooveel lager is,
+als van hare mannelijke collega's. Ik vond de salarieering anders
+nog niet zoo slecht, in aanmerking genomen de goedkoope leefwijze
+in Jeruzalem. Het salaris van de hoofdonderwijzeres bedraagt, in
+Hollandsch geld omgezet, f 800 en vrije woning, voor de anderen f
+600 en f 700. Een van de onderwijzeressen was naar Mekka geweest en
+vertelde ons daarvan allerlei bijzonderheden.
+
+Des avonds waren wij de gasten in het huis van den burgemeester. De
+burgemeester is een ongetrouwd man en leeft nog in het huis van zijn
+moeder en met zijn ongetrouwde zuster. Dit is een heel merkwaardige
+familie, die rechtstreeksch van Mohammed afstamt. Zij zijn de 33e
+generatie. De vader van den tegenwoordigen burgemeester was gedurende
+zijn leven 16 jaar burgemeester van Jeruzalem. Zijne weduwe vertelde
+ons allerlei bijzonderheden uit hare jeugd. Zij was op tienjarigen
+leeftijd gehuwd met haar man, die toen 17 jaar oud was, en toen zij
+nauwelijks twaalf jaar oud was, werd hun eerste kind geboren. De
+wijze, waarop dat jeugdig ouderpaar dien eerstgeborene grootbracht en
+opvoedde, vindt de moeder nu zelf zoo onmogelijk, dat zij zich niet
+kan begrijpen, dat het kind daaronder niet is bezweken. Zij zeide,
+dat de Mohammedaansche kinderen wel van bijzonder maaksel moeten zijn,
+want dat hare kinderen, twee zonen en vijf dochters, tot sterke,
+gezonde kinderen zijn opgegroeid, wat haar nu onbegrijpelijk is. De
+oudste zoon is pasja van Bagdad en is zelfs veertigmaal grootvader. De
+jongste zoon is de tegenwoordige burgemeester van Jeruzalem. Vier
+dochters zijn gehuwd, allen op twaalf à veertienjarigen leeftijd,
+doch de jongste dochter, die een zeer goede opvoeding genoten heeft
+en Fransch spreekt als een Française, heeft tot dusver geweigerd een
+haar onbekenden man te huwen. Zij vertelde ons veel uit het leven der
+Turksche vrouwen en noemde het een ongelukkig bestaan. Zij was wel
+niet op de hoogte van de moderne vrouwenbeweging, docht stelde er zeer
+veel belang in en hoopte, dat die zich ook spoedig tot de Turksche
+vrouwen zou uitstrekken. Zij vertelde ons ook, dat het gesluierd
+gaan van de Turksche vrouwen niets met hun godsdienst te maken heeft,
+dat de Koran er over zwijgt, maar dat het een eeuwenoud gebruik is,
+dat kans heeft nu te verdwijnen. Zij zelf durfde in Jeruzalem niet
+ongesluierd gaan, doch als zij in Constantinopel bij hare vrienden
+logeert, dan laat zij den sluier af. Zij en hare broeder behooren
+tot de Jong-Turken en zij hoopt, dat de nieuwe toestand, in Turkije
+geschapen, ook den vrouwen in vele opzichten ten goede zal komen.
+
+Nog heel lang hebben wij met deze beschaafde vrouwen zitten praten
+en veel van elkander geleerd.
+
+
+
+
+
+III.
+
+
+Toen wij Vrijdagavond van onzen tocht thuis kwamen, waren wij niet
+weinig verschrikt bij het vernemen van de tijding, dat er in Jaffa
+drie gevallen van cholera waren geconstateerd en deze plaats voor
+besmet was verklaard. Dit bericht bracht ons geheele reisplan in
+de war. Het is nu bijna zeker, dat de booten Jaffa niet zullen
+aandoen, en wij van daar niet naar Port Said kunnen terugkeeren. De
+eenige mogelijkheid om hier weder vandaan te komen, zoo wordt ons
+van verschillende zijden verzekerd, is over Damascus naar Beirût
+te gaan en daar een stoomboot te nemen, die ons naar Port Said of
+als dat niet kan, naar Alexandrië of naar Marseille brengt. Nu is
+de afstand tusschen Beirut en Jeruzalem op de kaart niet zoo groot,
+maar in een land, waar bijna geen spoorwegen zijn, waar de rijwegen
+zelfs nog zeer schaarsch en in elk geval zeer slecht zijn, daar heeft
+zoo'n reis heel wat te beteekenen. Wij moeten nu Maandagmorgen om 7
+uur vertrekken en per rijtuig naar Nabulus gaan, daar overnachten en
+den volgenden morgen weder per rijtuig over Jenin naar Nazareth, dat
+is een rijtoer over een zeer slechten weg van 9 uur; den volgenden dag
+van daar naar Tiberias en van daar Donderdagmorgen eerst over het meer
+van Gennesaret per boot en dan per rijtuig naar een klein plaatsje, van
+waar wij per spoor 's avonds laat in Damascus kunnen aankomen. Vrijdag
+zullen wij dan in Damascus kunnen blijven om uit te rusten, om dan
+Zaterdag van daar per spoor naar Beirut weder een reis van bijna
+den geheelen dag, te vertrekken. Wij hopen dan Zondag in Beirut een
+boot te krijgen, die ons van daar naar Egypte terugbrengt. Men ziet
+het, zoo heel gemakkelijk is hier het reizen niet. Wij zijn blij,
+dat onze dragoman, een vertrouwd jongmensch, ons ook op dezen tocht
+wil vergezellen en onzen weg effenen. Zonder de taal van het land
+machtig te zijn en zonder kennis van de bijzonderheden der wegen,
+is het onmogelijk hier te reizen zonder dragoman.
+
+Vandaag--Zondag 26 Nov.--vernamen wij, dat de trein tusschen Jaffa
+en Jeruzalem is stop gezet, omdat men de uitbreiding van de cholera
+vreest. Het is wel erg, als in een land als dit, voor zoover wij het
+nu kennen, een besmettelijke ziekte uitbreekt. Van de eenvoudigste
+opvatting van zindelijkheid heeft de bevolking geen begrip. De
+laatste maal dat Jeruzalem's straten zijn schoongeveegd, was in 1898,
+vóór dat de keizer van Duitschland hier een bezoek bracht. Voor het
+opgeveegde vuil had men toen evenwel geen plaats en toen is alles
+in kelderhokken in de nauwe straten van de stad gegooid en zijn
+deze daarna dichtgegrendeld. Dat vuil ligt daar nu nog, want men is
+het er in den gemeenteraad nog niet over eens, wat men er mede doen
+moet. Kan men zich grooter eenvoud van verstand voorstellen? Toch
+zitten er geen vrouwen in den gemeenteraad van Jeruzalem, het zijn
+allen vroede vaderen, die met mannelijke wijsheid de stad regeeren.
+
+Dit vrijwel overhaast vertrek uit Jeruzalem maakt het nu voor mij
+onmogelijk om de hospitalen, of enkele er van, te bezoeken. Hier zijn
+tal van hospitalen, want elke godsdienstsekte heeft niet alleen haar
+eigen kerk, doch ook haar eigen hospitaal. Ik had gaarne het groote
+Britsche hospitaal voor oogziekten en het gemeentelijk algemeen
+hospitaal bezocht. Met den directeur-geneesheer van het eerste heb ik
+in Jaffa kennis gemaakt en vele bijzonderheden er over vernomen. Voor
+jonge oogartsen schijnt hier een machtig studieveld te bestaan, want
+in geen land ter wereld komen zoovele menschen met oogziekten voor.
+
+Ook heb ik nu geene gelegenheid meer om hier de verschillende kolonies
+van Joden te bezoeken en te zien hoe de geïmmigreerde Joden hier leven
+en wat die hier uitvoeren. Hier dicht bij heeft de laatst gekomen
+groep zich genesteld. De huizen, die wij telkens moesten passeeren,
+als wij naar de stad en terug naar ons pension gingen, zien er netjes
+en goed uit. Men vertelde mij, dat deze Joden niet coöperatief werken
+en niet communistisch leven, doch hun verschillend beroep ieder op
+eigen risico uitoefenen. Zij ontvangen in den beginne financieelen
+steun, totdat zij zichzelf kunnen redden. De groote immigratie van
+Joden is momenteel tot een stilstand gekomen, zoo vertelt men mij
+hier, omdat de regeering de zonen der Joden, die zich hier komen
+vestigen, ook oproept om militaire plichten te vervullen. Daarvan
+zijn zij natuurlijk niet gediend en zoolang daarin geene verandering
+is gekomen, zullen de Joden uit andere landen niet zoo gemakkelijk
+meer te bewegen zijn, zich hier te komen vestigen.
+
+Een eigenaardige Jodentype ontmoet ik hier steeds in de straten. De
+meesten van dezen hebben bleeke, melancholieke, teere gezichten,
+dragen allen dezelfde ronde vuile vilten hoedjes en aan elke
+kant van het gezicht een lange krul, op dezelfde wijze als onze
+Marker-visschersvrouwen, al zijn de krullen niet zoo lang en donkerder
+van kleur. Het zijn voornamelijk Joden uit Wilna (Polen), die zeer
+orthodox zijn. Zij worden hier Skinage genoemd.
+
+
+
+En nu zal ik het een en ander van de kolonie vertellen, waarin wij
+een zoo rustige, comfortable, huiselijke week doorbrachten en waar wij
+zoovele lieve goede vrienden maakten. Men voelt zich er onmiddellijk
+thuis, omdat men voelt en uit alles merkt, dat men in eene omgeving
+verkeert, van goede, brave menschen, die geen pogingen doen om hunne
+overtuiging aan anderen op te dringen. Het zijn geen proselietenmakers,
+het zijn menschen die zelf, volgens eigen opvatting, braaf, en goed
+willen leven en zooveel goed doen aan anderen als hun mogelijk
+is. Overdreven godsdienstig of fanatiek zijn zij ook niet en als
+men bij hunne gebeden en hunne godsdienstoefeningen tegenwoordig is,
+krijgt men het gevoel, dat elkeen oprecht gelooft wat hij zegt en,
+dat hij handelt in overeenstemming met zijne woorden.
+
+Er zijn ruim 100 mannen en vrouwen in de kolonie, die strikt
+op communistischen voet leven. Er zijn oude en jonge mannen, oude
+vrouwen, jonge vrouwen en jonge meisjes. Velen van de jongeren zijn
+in de kolonie geboren. Van de jonge paartjes zijn al de huwelijken
+gesloten uit eigen kring, deze vormen weder nieuwe gezinnen. Tal van
+lekkere, gezonde, goed uitziende babies zag ik er.
+
+Ofschoon de kolonie gevormd is door eenige Amerikanen, hebben
+zich toch weldra eene groep Zweedsche mannen en vrouwen bij hen
+aangesloten, waardoor het een Amerikaansch-Zweedsche kolonie werd,
+doch steeds Amerikaansche kolonie genoemd wordt. Niemand bezit iets
+van deze kolonisten, al wat ieder bezit of erft of verdient, gaat in
+de gezamenlijke schatkist. Elkeen doet er het werk waarvoor hij of
+zij het beste geschikt is en wat hij of zij het beste volbrengen kan,
+en men helpt elkaar en stelt elkaar in de gelegenheid om het in het
+werk wat hij of zij wil doen tot de grootste hoogte te brengen. Zoo is
+de jonge man of zijn de jonge mannen, die de photographie beoefenen
+door opleiding, studieboeken, instrumenten, tijdschriften, enz. niet
+alleen in de gelegenheid gesteld het tot eene groote hoogte te
+brengen, maar eenmaal klaar voor hun vak, ook om zich steeds verder
+te ontwikkelen. De photographieën die zij van het land maken, worden
+over de geheele wereld verkocht en hunne lantaarnplaten voor lezingen
+en onderwijs over Palestina en zijne historische herinneringen worden
+vooral in Amerika veel gebruikt.
+
+Alles wat door de kolonisten genuttigd wordt en alles wat
+zij voor leven en comfort noodig hebben, wordt door hen zelven
+gemaakt. Bediendenpersoneel is er niet. Het huis wordt door de jonge
+meisjes schoon gehouden en jonge meisjes bedienen aan tafel. Er
+is een keuken voor het middageten en een broodbakkerij en niet
+alleen de koekjes en taarten voor eigen gebruik worden er gebakken,
+maar daar er in heel Jeruzalem niet zoo'n goede banketbakkerij is
+als hier, leveren zij voor alle feestelijkheden, die er in de stad
+plaats vinden, en voor de voornamen van de stad, alle gebak, dat er
+gebruikt wordt. Zij hebben hun eigen koeien en paarden, verbouwen
+hun eigen koren, kweeken hun groenten en vruchten, spinnen, weven
+en naaien hunne eigen benoodigdheden, maken hun eigen ameublement,
+in 't kort, alles wat noodig is voor een gezin van zoovele personen,
+geschiedt door henzelf. En ook vele andere menschen worden geholpen,
+en daarvoor ontvangen zij betaling. Vroeger deden zij alles voor
+niets, maar weldra zagen zij in, dat zij op die wijze niet bestaan
+konden en nu helpen zij armen voor niets, doch die betalen kan moet
+hunne diensten betalen. Zij hebben ook één grooten winkel in de stad,
+de American Store, waarin allerlei soort artikelen, door hen gemaakt,
+verkocht worden.
+
+Al de leden van de kolonie zien er des daags en des Zondags als heeren
+en dames uit, alhoewel van allen de kleeding eenvoudig, doch smaakvol
+is. De voeding is er smakelijk en overvloedig en beter dan in menig
+welgesteld gezin. Alle volwassen personen nemen gelijktijdig aan de
+maaltijden deel, de kinderen eten afzonderlijk. Er zijn natuurlijk
+ook goede scholen voor de kinderen in de kolonie, waar zij uitstekend
+onderwijs genieten, in de verschillende vakken. Wij kunnen natuurlijk
+hierover slechts oordeelen naar de resultaten die wij hier zien en
+naar het feit, dat vele notabelen van de stad hunne kinderen hier op
+school zenden.
+
+Het feit, dat deze communisten, want dat zijn zij eigenlijk, geene
+proselieten trachten te maken en allen in eigen geloof door hun
+voorbeeld tot goede menschen trachten te vormen, heeft hen bij de
+Mohammedaansche bevolking, die door verschillende missionairs zoo
+geplaagd geworden zijn, spoedig bemind gemaakt. Zij zijn geloovige
+Christenen, die geheel naar de leer van Jezus trachten te leven.
+
+Hoe zij tot het vormen van deze kolonie kwamen, vertelt mevrouw
+Spafford, die met haar man de stichters er van waren, aldus: Zij waren
+zeer godsdienstige menschen en leefden in Chicago, waar Mr. Spafford
+advocaat was. Zij hadden vier kinderen en een aangenomen zoon. Bij een
+vreeselijke schipbreuk verloren zij de vier kinderen en dit ongeluk
+bracht hen tot nadenken. Zij vroegen zich af, of zij wel volgens
+de leer van Christus geleefd hadden en toen namen zij het besluit
+Jeruzalem te bezoeken en zich daar blijvend te vestigen. Enkele goede
+vrienden, met dezelfde godsdienstige gezindheid, sloten zich bij hen
+aan en zoo kwamen zij in 1881 in Palestina. Zij vonden hier het werk,
+wat zij meenden te moeten doen, maar hunne middelen waren beperkt,
+zoodat zij weldra in groote armoede verkeerden. Gaandeweg sloten
+zich anderen bij hen aan, die wat geld hadden en hoewel zij groote
+ontberingen leden, kwamen zij toch niet van honger en ellende om. Zij
+werden door familie en vrienden in Amerika voor fanatieke krankzinnigen
+gehouden en hadden hier, vooral van den Amerikaanschen consul,
+met groote tegenkanting te kampen. Allerlei slechte dingen werden
+van hen verteld, vooral ook, dat zij zeer immoreel leefden. Op dien
+grond wilde de familie van mevrouw Whiting, eene weduwe uit Chicago,
+die met hare twee kinderen zich bij de kolonie had aangesloten,
+haar de voogdij over hare kinderen ontnemen en werd zij bij den dood
+van hare moeder onterfd. Om al deze redenen moest zij naar Amerika
+terugkomen en daar ook andere leden van de kolonie moeilijkheden met
+hunne familie in Amerika hadden, besloten zij allen te zamen te gaan.
+
+In dien tusschentijd had mevrouw Spafford echter veel wedervaren. Zij
+was in Jeruzalem twee keer van een dochtertje bevallen, haar man was
+er gestorven, en ook haar aangenomen zoon. Deze laatste had echter
+een boezemvriend, een wees, die niettegenstaande hij bij den dood
+van zijn vriend reeds 18 jaar oud was, toen door mevrouw Spafford
+als zoon werd aangenomen en ook nog als zoodanig optreedt.
+
+In Amerika, waar verschillende der leden processen te voeren hadden
+om hun rechten te verkrijgen, werd er in de couranten veel over hen
+geschreven, waardoor zij vele aanhangers kregen. Onder deze aanhanger
+was ook een heele groep Zweden, die in Amerika gekomen waren om
+godsdienstige redenen, en die daar niet gevonden hadden wat zij er
+zochten. Met een gevolg uit 67 personen bestaande, kwamen zij in
+Jeruzalem terug, en nu ook hunne geldzaken in Amerika geregeld waren,
+konden zij zich beter inrichten, en een ware christelijke gemeenschap
+vormen. Nadien heeft zich slechts een enkelen keer een nieuw lid bij
+hen aangesloten, o.a. een Mohammedaan; en eenmaal kwam uit Zweden,
+uit Dalecarlië, eene groep mannen en vrouwen, de personen waarvan
+Selma Lagerlöf in haar boek "Jeruzalem" melding maakt. In de dertig
+jaren, dat de kolonie bestaat, is het nog maar eenmaal voorgekomen,
+dat iemand de kolonie verliet. Dit was een Zweedsche jonge man,
+die als kind met zijn moeder er gekomen was, en altijd een verlangen
+gekoesterd heeft, naar Zweden terug te keeren.
+
+Mevrouw Spafford is nu een krasse oude vrouw van zeventig jaren,
+die nog de hoofddirectie voert. Haar aangenomen zoon, Jacob, is het
+mannelijk hoofd, voor zoover men dezen term in de gemeenschap gebruiken
+kan. De beide dochters, mooie, vroolijke gezonde vrouwtjes, zijn beide
+met mannen uit de gemeenschap getrouwd, en hebben beeldige spruiten.
+
+Terwijl ik dezen brief zit te schrijven, hoor ik beneden het gemengd
+koor zingen en zijn er evenals elken Zondagmiddag en -avond, tal
+van gasten, uit de Christelijke en Mohammedaansche bevolking uit de
+stad. De predikant van de alhier bestaande Engelsche kerk en zijne
+vrouw waren van middag de gasten aan tafel.
+
+Ik heb over deze kolonie zoo uitvoerig geschreven, omdat ik vermoed,
+dat er in Holland velen gevonden zullen worden, die er belang in
+stellen. Ik kan elken landgenoot aanraden, die Palestina gaat bezoeken,
+om te trachten in dit vreedzame oord gastvrijheid te verkrijgen.
+
+
+
+
+
+
+VAN JERUZALEM NAAR BEIRÛT.
+
+
+Om zeven uur stonden vanochtend de twee rijtuigen, elk met drie
+paarden bespannen, weder gereed om ons van uit ons veilig oord in
+Jeruzalem weg te voeren. Zoo zonder omwegen ging dat echter niet. Wij
+werden gewaarschuwd, dat wij een bewijs moesten medenemen, dat wij
+sedert de cholera niet in Jaffa waren geweest en dat wij allen gezond
+waren. Onze dragoman had daarvoor spoedig een medicus gevonden, die op
+zijn medisch geweten nam voor tien gulden te verklaren, dat wij niet
+in Jaffa waren geweest en dat wij gezond waren, zonder dat de man een
+van ons allen gezien had. Met dit gewichtig document gewapend begaven
+wij ons op weg. Het landschap verschilde niet veel van dat, wat wij
+ook de vorige dagen genoten hadden en de menschen en dieren, die wij
+ontmoetten, waren ook vrijwel gelijk aan die wij reeds kenden. Alleen
+toen wij Jeruzalem wat verder achter den rug hadden, begon vooral de
+hoofdtooi der vrouwen zich te wijzigen. Groote karavanen kameelen en
+muilezels, alle zwaarbeladen, passeerden ons. In één karavaan telden
+wij 34 kameelen en ontzaglijk veel ezels.
+
+Het weder was als tot dusver steeds buitengewoon mooi, wij konden
+het ons niet beter wenschen. Om half een hielden wij halt. Het was in
+het dal van Ephraim, aan den voet van een berg en vlak bij een bron,
+waaruit de dochteren van Lubban in geitehuiden water kwamen halen en
+met de gevulde huid op het hoofd (de gevulde huid zag er nu uit als
+een dood geitje) bergopwaarts togen om het water te brengen naar het
+dorpje, dat op den top van den berg gelegen is.
+
+Wij hadden een lunch, en een heel goede, van de Amerikaansch-Zweedsche
+kolonie mede gekregen en nu vlijden wij ons neder in de schaduw van
+een grooten vijgeboom en lieten ons de boterhammen, de vruchten en
+de zoetigheden goed smaken.
+
+Natuurlijk passeerden wij op den weg weder allerlei historische
+bijzonderheden; elke bron, elk oud vergaan huis, elke graftombe, elk
+dorp bijna heeft bijbelsche vermaardheid, doch één plekje had voor ons
+eene bijzondere beteekenis. Dicht bij Nabulus was de bron van Jacob,
+waar Jezus de vrouw van Samaria ontmoette, waarover Reverend Anna Shaw
+op den Zondag, voorafgaande aan het congres voor vrouwenkiesrecht in
+Stockholm, in de Staatskerk aldaar, zoo mooi sprak.
+
+Om vier uur waren wij in Nabulus, alwaar wij logeeren in een hotel,
+dat door de directie van de Hamburg-Amerikalijn daar geplaatst is en
+geëxploiteerd wordt. Wij gingen onmiddellijk op weg om nog iets van
+het stadje bij daglicht te zien. Door tal van nauwe, vuile straatjes,
+veel overeenkomst hebbende met die in Jeruzalem, bracht onze gids ons
+in een poort, waarachter een complex van woningen, alle bewoond door
+eenzelfde soort menschen. Het zijn de Samaritanen. Er bestaan nog 180
+leden van deze gemeenschap. Het is een vreemd soort menschen. Hoewel
+hunne feestdagen, godsdienstoefening enz. heel veel overeenkomst
+hebben met die der Joden en zij er zeer semitisch uitzien, haten en
+verachten zij toch de Joden, evenals de Christenen. Zij voelen zich
+boven allen verheven. Zij hebben hun eigen kerkje en vormen zelfs
+hun eigen gemeente. Het hoogepriesterschap is erfelijk en gaat van
+vader op oudsten zoon over. De hoogepriester is tegelijkertijd ook het
+burgerlijk hoofd en beslist over alle moeilijkheden, die er tusschen
+de Samaritanen onderling mogen voorkomen. Het merkwaardigste van dit
+handjevol menschen, die langzaam uitsterven, is dat zij werkelijk
+in het bezit zijn van de oudste uitgave van het Oude Testament. Het
+exemplaar, dat zij bezitten, is 3636 jaar oud. Een copie, een namaak
+er van, wordt den vreemdelingen vertoond, want het echte exemplaar
+wordt alleen bij groote uitzonderingen voor den dag gebracht.
+
+Het stadje vertoont overigens dezelfde eigenaardigheden, die wij ook
+in Jaffa en Jeruzalem zagen; tijd om er veel van te zien hadden wij
+niet, omdat de straten te vuil en te glibberig zijn om zich er in
+het donker in te wagen.
+
+Om zes uur vanochtend zaten wij reeds weder in de rijtuigen, omdat
+ons vandaag een zware dag wachtte. Het was echter, niettegenstaande
+de dragoman ons er alles van verteld had, nog erger dan wij ons hadden
+kunnen voorstellen. De weg is geen rijweg, nauwelijks zelfs goed genoeg
+om er per paard over te komen. De meeste passagiers maken dien tocht op
+ezels en doen er dan twee dagen over. Maar dat was voor ons onmogelijk,
+omdat wij op tijd in Beirut moesten aankomen en omdat een ander hotel
+van de Hamburg-Amerikalijn, dat ongeveer op de helft van den weg ligt,
+nu gesloten is, en om in tenten buiten te kampeeren, zooals zomers ook
+veel toeristen doen, zijn de nachten nu te koud. Wij hadden dus geen
+keuze en moesten door dezen zwaren dag heen. Den geheelen dag ging het
+berg op en berg af en dan weer door een vallei en steeds over gaten,
+boomstammen, steenen en langs afgronden. Herhaaldelijk moesten wij
+uitstappen om te loopen, en ware de afstand niet veel te groot geweest,
+dan hadden wij dat zeer zeker verkozen boven zoo'n rijtoer. Nu en dan
+gingen wij dwars over een weiland, of over de versch geploegde voren,
+van een bouwveld.
+
+Om half twaalf hielden wij een rustpoos, om de paarden rust te geven,
+en in dien tusschentijd vlijden wij ons allen op onze uitgespreide
+reisdekens neder en werden door den dragoman bediend van een koude
+lunch, zoo goed alsof wij in een groot hotel waren. Om zes uur kwamen
+wij in Nazareth in het hotel aan, waar telegrafisch reeds kamers
+voor ons besteld waren. Evenals gisteravond in Nabulus moesten wij
+ook hier direct laten constateeren, dat wij niet van Jaffa kwamen en
+geen cholerabacillen medevoerden.
+
+Het landschap vertoont steeds hetzelfde eigenaardig aanzien, wat
+wij door heel Palestina opmerkten. Hooge kale bergen, dorpjes altijd
+gebouwd op den top der bergen, en vruchtbare en onvruchtbare dalen. Wij
+passeerden nu wat meer boomen, soms zelfs kleine bosschen, doch alle
+boomen zijn olijf- of vijgeboomen en een zeker soort cactus. Deze
+laatste kan natuurlijk niet onder de boomen gerangschikt worden,
+maar zij groeien hier in groote hoeveelheid, zijn soms zoo hoog en
+breed als boomen en geven een smakelijke vrucht, een zeker soort peer.
+
+Dicht bij Nazareth passeerden wij een zeer vruchtbare vallei, waarin
+een Joodsche kolonie zich kort geleden gevestigd heeft. Al de bouwgrond
+rondom is door de vereeniging of maatschappij, die hen ondersteunt,
+opgekocht, zoodat zij zich hier goed kunnen ontwikkelen. Het zag er
+alles flink en hoopvol uit.
+
+Wij behoefden vandaag eerst na de lunch uit Nazareth te vertrekken
+en hadden daardoor vanochtend alle gelegenheid het stadje te
+doorkruisen. De plaats waar Jezus zijn kinderjaren doorbracht en
+gewerkt heeft, bezit natuurlijk tal van historische herinneringen
+en men kan gerust zeggen, dat op elk plekje, waar men maar gelooft,
+dat Jezus Zijn voet heeft gezet, nu een kerk of een klooster staat,
+aan een of andere godsdienstige sekte toebehoorende. Al die Fransche
+monniken en nonnen, de Grieksche priesters, de Russische Katholieken en
+andere vreemde vrome mannen en vrouwen, die hier sedert jaren wonen,
+hebben echter van de bevolking nog geen twintigste-eeuwsche menschen
+gemaakt. De ontwikkeling en beschaving is hier minstens vijf eeuwen
+ten achter, terwijl zeden en gewoonten nog dateeren van het begin
+der jaartelling. In het midden van het stadje is een zeer oude bron,
+waar den geheelen dag de vrouwen en meisjes uit de bevolking komen
+om water te halen, dat zij in eigenaardige aarden kannen op het hoofd
+dragen en huiswaarts voeren. Hier hadden wij gelegenheid op te merken,
+hoe mooi bijna alle vrouwen van Nazareth zijn. Mooi van bouw en van
+eene bijzondere Oostersche schoonheid.
+
+Om twaalf uur reden wij hedenmorgen weg, nadat de dragoman eerst
+het bewijs, dat wij gezond waren en niet uit Jaffa komen, door een
+officieel persoon in Nazareth had laten verifieeren. Dit was nu
+eens een zeer mooien tocht. Het landschap was geheel veranderd, de
+hooge bergen zagen er niet zoo wild en onherbergzaam uit, de groote,
+breede vlakten waren groen of omgeploegd om tegen het voorjaar groen
+te worden, de karavanen op den weg veel menigvuldiger en telkens
+passeerden wij dorpjes, waarvan de schilderachtigheid vooral van
+uit de verte gezien, alle beschrijving te boven gaat. Het was mij,
+alsof ik in een sprookjeswereld verkeerde.
+
+Zoo'n dorp heeft veel van een dorp der roodhuiden in Amerika, met
+dit verschil alleen, dat de huizen der Indianen alleen van boven in
+een van de kalk- en moddermuren een vierkant gat hebben, waardoor
+men met een ladder in het huis kan klimmen, terwijl deze Arabieren
+onder in den muur een vierkant gat hebben, waardoor men gebukt het
+huis kan binnentreden.
+
+Om een klein staaltje te geven van het totaal gemis aan eenig begrip
+van hygiëne, wil ik trachten een klein tafereeltje te schetsen van
+hetgeen wij vanmiddag op onzen weg zagen.
+
+In een dorpje was een groote bron, waarbij koeien, ezels, olifanten,
+geiten en schapen in grooten getale hun dorst leschten. Eenige
+vrouwen stonden met hunne bloote beenen in de bron te wasschen, eenige
+mannen waschten er hunne bestofte, vieze, vuile voeten en beenen in,
+het water zag zoo modderig en smerig als men maar met mogelijkheid
+denken kan, en toch vulden aan deze bron de vrouwen hunne kannen en
+kruiken om het water huiswaarts te voeren en zagen wij mannen dat
+water zoo uit de bron drinken. Maar dat tafereeltje aan die bron
+was schilderachtig. Al die mannen en, vrouwen, met hunne roode,
+blauwe, gele en groene lange kleederen, de vrouwen met de kleurigste
+harembroeken onder hun dun rokje uitkomende en met de Oostersche
+hoofdbedekking, en de Arabieren allen met hunne gekleurde hoofddoeken,
+daar tusschen al dat vee vrij rond plassende, was mooier dan ik kan
+weergeven. Deze mannen en vrouwen zijn bijna allen mooie menschen,
+maar jammer boven jammer, al die vrouwen hadden hunne mooie gezichten
+op de vreemdste wijze getatoueerd. Allen hadden zonder uitzondering
+een kruis of een ander teeken boven de neus, tusschen de wenkbrauwen
+in, terwijl velen de wangen en den mond met allerlei teekens versierd
+hadden. Eén meisje zagen wij, die rondom haar mond zoo getatoueerd was,
+dat het leek, alsof het fijne, teere kind een baard had.
+
+Ongeveer een uur vóór dat wij Tiberias bereikten, zagen wij van
+boven van den berg, waarop wij waren, op het fraaie meer van Galilei
+neer. "Het meer van Genève" riepen wij allen tegelijk uit, zoo leek
+het van verre precies; doch toen wij nader kwamen, zagen wij, dat
+de oevers van het meer geheel anders zijn, dat de soliede, steenige
+bergwand, die vrij steil vanuit het meer opstijgt, niets gemeen heeft
+met de bewoonde, groene oevers van het Zwitsersche meer.
+
+Kort voor wij in Tiberias aankwamen, passeerden wij eene zeer
+vruchtbare vallei, waarvan de Zionisten (of zou het niet de
+Hirschvereeniging zijn?) alle grond heeft opgekocht en waar nu reeds
+een 25 of 30 Joodsche families de nieuw gebouwde woningen bevolken.
+
+Wij kwamen nog vóór vier uur in Tiberias aan, buiten de wallen
+opgehouden door een overheidspersoon, die ons met een groote mate van
+gezag vroeg van waar wij kwamen en of wij gezond waren. Mr. Barakat,
+de dragoman, vertoonde het bewijs en nadat de overheidspersoon en
+nog een ander heer met groot gewicht, dat papier gelezen en herlezen
+hadden, konden wij doorgaan. Van hieruit moeten wij nu morgen vroeg
+zoo'n nieuw document medevoeren.
+
+Wij gingen onmiddellijk het stadje in, dat liefelijk aan het
+wereldbekende meer gelegen is. Er is nog een ruimte, die--zoo zegt
+men--uit Herodus' tijd stamt en van de zeer oude wallen, waarmede het
+stadje eertijds omgeven was, staan overal nog brokstukken. Het stadje
+is op zichzelf heel oud en op dezelfde wijze gebouwd als alle Arabische
+stadjes die wij zagen. Zeer nauwe vieze, vuile straten. De bevolking
+hier bestaat voor een groot deel uit Orthodoxe Joden, waaronder tal
+van Poolsche Joden. Men hoort hier dan ook in de straten zeer veel
+Duitsch spreken. Even vóór zonsondergang zagen wij een troep Joden
+eene godsdienstoefening in de open lucht op een stuk weiland houden.
+
+Tiberias is des zomers zeer bezocht door vreemdelingen, die hier van
+de zwavelbronnen komen profiteeren voor rheumatisme en huidziekten. Ik
+zou al heel ziek moeten zijn en nergens anders genezing kunnen vinden,
+eer ik zou besluiten hier een badkuur te doen. De natuur is mooi
+genoeg, maar de menschen zien er allen zeer weinig aantrekkelijk
+uit en Baedeker vertelt, dat er niet één te vertrouwen is. Voor een
+crimineele anthropologist is hier een prachtig studieveld. Vóór
+wij Tiberias verlaten,--op het meer zullen wij morgenochtend nog
+een zeiltochtje maken,--wil ik aan degenen die er belang in stellen
+mededeelen, dat hier op een heuvel, de graftombe van den beroemden
+Rabbi Akiba gevonden wordt.
+
+Donderdagochtend vertrokken wij om half zeven uit Tiberias, vanwaar
+wij met een zeilboot het meer van Galilei overstaken om bijtijds in
+Smalakh te komen, om den trein te halen, die om half negen vandaar
+naar Damascus vertrekt. Wij genoten een mooien zonsopgang op het
+meer. Allerlei legenden worden van dit meer verteld. Wij kwamen
+juist op tijd in het Turksche dorpje om den trein te krijgen,
+die op 't punt van vertrekken stond. Zoo'n trein te missen zegt
+hier veel, want er gaat maar één trein daags en gelegenheid om in
+zoo'n dorp te overnachten, bestaat niet. Wij waren blij, dat wij
+eindelijk in een trein zaten en dat de spoorreis niet al te bezwarend
+was. Het spoorverkeer is nog in een stadium van wording en vooralsnog
+vergenoegt men zich hier met de afgedankte en zeer verouderde wagons
+van Duitschland. Zoo'n tocht in een trein in een vreemd land en vooral
+in een zoo achterlijk land is altijd interessant, geen oogenblik
+viel ons dan ook de tocht te lang. Vooral aan de stations zagen wij
+soms zeer eigenaardige tooneeltjes; ik zou zoo'n Arabischen trein wel
+eens voor één dag door Holland willen laten rijden. De rare koppen,
+vooral omdat de hoofdtooi van mannen en vrouwen hier zoo vreemd is,
+die bij elk station uit de vierkante gaten, die voor vensters moeten
+dienst doen, hingen, is een gang naar het station waard.
+
+Om vijf uur kwamen wij in Damascus aan en hadden eerst een half uur
+lange rit door de stad te maken, alvorens wij het Damascus Palace
+Hotel bereikten. Welk een merkwaardigen indruk maakt deze stad. Geheel
+iets anders als Jaffa en Jeruzalem; zij maakte op ons meer den indruk
+eene oude Moorsche stad te zijn. Het hotel waarin wij logeeren is een
+oud paleis, dat door verarming der eigenaars verkocht en voor hotel
+ingericht werd. Alles is hier Oostersch mooi.
+
+Daar Baedeker beweert, dat er in Damascus theaters zijn en wij dat
+ook hier vernamen, besloten wij, na 't diner, met onzen dragoman
+een er van te bezoeken. De dragoman, die meer nog dan wij zelf,
+voor ons decorum zorgt, had er niet zoo heel veel lust in, maar op
+ons aandringen besloot hij met ons te gaan naar een, waar "dames
+fatsoenlijk kunnen komen". Wij hebben nu gezien hoe men zich hier 's
+avonds fatsoenlijk amuseert. Het theater is een soort Café Chantant,
+waar alleen mannen waren. Of er bij andere gelegenheden wel eens
+vrouwen komen, geloof ik niet, maar dames zijn er welkom. Wij
+hadden geen last van de mannen, alleen keken zij allen meer naar
+ons dan naar hetgeen op het tooneel voorviel. Elke man zat er met
+een Turksche pijp in den mond, een pijp met een lange slang, terwijl
+er een met water gevulde karaf voor hem stond. Die pijpen hebben de
+goede eigenschap, dat zij geen rook verspreiden en al het kwaad, dat
+zij stichten alleen den rooker ten goede laten komen. Verder werd er
+Turksche koffie en water gedronken. Niet ieder kreeg een glas water,
+maar een karaf of kan water werd voor een groepje mannen neergezet en
+daaruit werd beurtelings gedronken. Ook waren er groepjes personen,
+die gezamenlijk uit één pijp rookten, die dan van mond tot mond
+ging. Geen pijp werd door den kellner neergezet die hij niet eerst
+zelf geprobeerd had en eerst als hij goed brandde, kreeg de besteller
+hem. Op het tooneel werd er ondertusschen door twee leelijke dames op
+de guitaar gespeeld en afschuwelijk gezongen; allemaal keelgeluiden,
+op dezelfde wijze als de Koran gelezen wordt. Eenige mannen die op een
+tamboerijntje sloegen, of een ander primitief instrumentje bespeelden,
+hielpen het succes verhoogen. Na den zang kwam de dans. Een in het
+zwart gekleede juf, zoo modest mogelijk, voerde een soort buikdans
+uit, die zeer in den smaak viel van het talrijk heeren-publiek. Toen
+hadden wij er genoeg van en gingen huiswaarts.
+
+Vrijdag is een Mohammedaansche feestdag, doch was deze week een
+bijzonder heilige dag. De gouverneur ontving den geheelen ochtend
+officieele bezoeken; wij hadden daardoor de gelegenheid niet alleen
+het vertoon van vele Oostersche officieele kostuums te zien, maar daar
+ook Damascus' inwoners, evenals de menschen uit alle andere landen,
+belangstellen in het gezicht van zoovele officieele, mooi opgetuigde
+persoonlijkheden, kregen wij eene goede gelegenheid om de Turksche
+mannen, vrouwen en kinderen in hunne Zondagsche kleeding te zien. Wat
+een pracht van kleuren en stoffen. De meeste dames die wij zagen waren
+in zware zijden Turksche costuums gekleed en daar ook zij evenveel
+belang stelden in ons als wij in hen, werd vaak even de dichte sluier
+opgelicht, om ons beter te kunnen opnemen. Enkelen sloegen zelfs de
+sluier geheel naar achteren en lieten zich ongegeneerd in de mooie
+zwarte oogen kijken. Het dragen van de sluier schijnt hier niet
+zoo strikt opgevolgd te worden als in de plaatsen, die wij te voren
+bezochten. Ook de mannen droegen prachtige zijden gewaden, waarover
+soms een met fraai bont omrand overkleed, of een van zeer fijn laken,
+dikwijls van dezelfde tint.
+
+De Moskee, (er zijn er hier over de honderd), met een onuitspreekbaren
+naam, is de oudste, de grootste en verreweg de mooiste, die wij tot
+nog toe zagen. Deze Moskee, waarvan bij herhaalde branden stukken
+verloren zijn gegaan, doch die zooveel mogelijk steeds gerestaureerd
+werd, dateert van de 4e eeuw. De gekleurde vensters, de emailleering,
+de marmeren zuilen, getuigen alle van onberekenbare oudheid. Het
+geheele gebouw is met prachtige Perzische tapijten behangen en
+belegd. De geschiedenis van dit gebouw is te lang om er hier over te
+durven beginnen.
+
+Wij hadden den geheelen dag tijd om de stad met hare vele mooie
+vruchtentuinen, haar interessante bazaar en hare vreemde bevolking
+goed op te nemen, daartoe waren wij van 9 uur 's morgens tot 6 uur
+namiddags op de been. Gaarne zouden wij hier eenige dagen langer
+gebleven zijn om de vele winkels met orientalische bijzonderheden
+wat beter te kunnen doorsnuffelen, maar de hoop, dat wij Zondag in
+Beirût een boot zullen vinden, die ons naar Port-Said terugbrengt,
+dreef ons Zaterdagmorgen om 7 uur reeds weder verder.
+
+Bij ons bezoek aan de groote Damascus-fabriek van koperwerken, zagen
+wij treurige staaltjes van kinderexploitatie. Het ciseleeren en het
+bewerken van de koperen artikelen is alles handwerk en geschiedt door
+kinderen, bijna allen meisjes. Mannen teekenen met een zeker soort
+inkt de figuren op de stukken en de kinderen hakken de figuren uit,
+leggen er zilverplaatjes of zilverdraadwerk in, of bewerken ze op
+andere wijze. Er waren vele meisjes van 5 en 6 jaar onder, en het
+werk van een zesjarig kind werd ons als bijzonder knap werk getoond
+en de directeur roemde de handigheid en de smaak van het bleeke,
+holoogige kind. Op mijn vraag hoe lang dit kind reeds op de fabriek
+werkte, ontving ik ten antwoord "anderhalf jaar, maar in den regel
+nemen wij ze niet vóórdat de kinderen voluit vijf jaar zijn." Onder
+die kinderen waren er slechts enkele meisjes ouder dan 12 of 14
+jaar. Ik informeerde waar de meisjes bleven, die het vak kenden en
+die den leeftijd van 12 à 14 jaar bereikt hebben. "O, die gaan in den
+regel een ander vak beoefenen, waarmede zij meer kunnen verdienen;
+sommigen er van trouwen," was het bescheid.
+
+De kinderexploitatie in fabrieken is hier en overal in Arabië
+allerbedroevendst. Het is een vreeselijk land in menig opzicht.
+
+Ons vertrek uit Syrië's hoofdstad gaf ons nog even een mooi gezicht
+op de stad, met zijne nu met herfsttinten getooide tuinen. De geheele
+route per trein van Damascus tot Beirût is een groot genot door de
+eenig mooie landschappen, die men onophoudelijk passeert. Tegen
+ongeveer elf uur kwamen wij aan het station Reyak, waar wij onze
+reis onderbraken, om langs een zijlijntje een bezoek te brengen aan
+Ba'albek, het Grieksche Heliopolis. Hier zagen wij de prachtige ruïnen
+van de oude Acropolis, omringd door de groote tempels aan Jupiter,
+Bacchus en andere goden gewijd. Vooral de ruïne van de tempel van
+Bacchus, waarvan nog geheele stukken met prachtig beeldhouwwerk intact
+zijn gebleven, is een groote reis waard. Ook van den tempel van Venus
+is nog zeer veel in goeden staat, doch de hooge marmeren zuilen en de
+fijnere afwerking maken den tempel van Bacchus meer belangwekkend. Het
+geheele stadje Ba'albek, nu behalve deze ruïnes van geen beteekenis,
+geeft toch zeer sterk den indruk, dat hier eens een groote, prachtige,
+indrukwekkende stad moet geweest zijn. Men heeft uitgemaakt, dat
+in elk geval de Acropolis met de tempels reeds in de tweede eeuw na
+Christus daar gestaan moet hebben.
+
+Aan het station van Ba'albek woonden wij een interessant tooneel
+bij. Er werd een bruid afgehaald, een Mohammedaansch meisje uit een
+naburig dorp. Familie en vrienden van bruid en bruidegom waren allen
+in Zondagsgewaad aan het station. Toen het zwaar gesluierde bruidje
+uit den wagen stapte, werd zij met hare vrouwelijke, ook gesluierde,
+familieleden of vrienden op een eveneens mooi uitgedost kameel getild
+en daarna werden de andere versierde kameelen met dames en heeren
+en kinderen beladen. Soms zaten er zeven of acht op één kameel. De
+kameelen droegen allen gekleurde zijden kapjes, met gekleurde koralen
+afgewerkt, op hunne domme koppen en de geheele nek van de beesten
+was ook met koraalwerk en gekleurde koorden versierd. Het was voor
+ons een eenig mooi en grappig gezicht tevens.
+
+Om half twaalf kwamen wij Zaterdagavond in Beirût aan, waar wij tot
+onze groote teleurstelling vernamen, dat wij niet vóór Dinsdagavond
+naar Port-Said kunnen vertrekken.
+
+
+
+
+
+
+ALGEMEENHEDEN EN INDRUKKEN OVER ONZEN LAATSTEN TOCHT.
+
+
+Voor menschen, die niet zoo heel ver van huis een echt orientaalsch,
+primitief volk willen leeren kennen en die tegelijkertijd van een
+eigenaardig natuurschoon willen genieten, is een reis, zooals ik die
+maakte, zeer zeker te recommandeeren. Men moet er dan echter wat meer
+tijd voor nemen, overal langer blijven en wanneer het reisgezelschap
+uit mannen alleen, of uit mannen en vrouwen bestaat, geen dragoman
+nemen. Deze menschen, die zich, wat van zelf spreekt, zeer gewichtig
+willen maken en den indruk willen wekken, dat men zonder hen geen voet
+in Arabië zou kunnen verzetten, maken niet alleen de reis onnoodig
+duur, maar maken de reizigers lui. "De dragoman vertelt het ons wel,"
+"de dragoman weet dat wel," enz., doen den reiziger verzuimen, zijn
+Baedeker of andere reisgids na te slaan en zelf uit te vinden wat
+hij weten wil. Bovendien, neemt zoo'n man voor elken kleinen tocht
+een rijtuig, betaalt hooge fooien, zendt den reiziger naar de winkels
+en magazijnen, waarvan hij procenten trekt, alles op kosten en zeer
+hooge kosten van de reizenden. Wel maakt men tevoren met zoo iemand
+een contract, waarin alles staat, wat hij voor een zekere som te doen
+heeft, maar men vergeet natuurlijk honderden kleinigheden en die worden
+dan later nog eens extra in rekening gebracht. Met een dragoman ziet
+men in korten tijd veel meer dan anders het geval zou zijn, maar het
+geziene maakt niet zoo'n blijvenden indruk, omdat het te vluchtig
+gaat en niet verwerkt kan worden. Juist door eerst nauwkeurig na te
+lezen wat er in elke plaats voor belangrijks te zien is en dan zelf
+de wegen na te gaan, hoe er 't best te komen, is reeds oorzaak, dat
+men van alles veel meer geniet en beter in zich opneemt. Er worden
+dan wel eens fouten gemaakt en wel eens verkeerde wegen ingeslagen,
+maar die verhoogen dikwijls het genoegen van de reizigers.
+
+Men moet niet denken, dat een dragoman zich als ondergeschikte van
+zijn gezelschap gevoelt, hij treedt veel meer als de leider, het
+hoofd van het gezelschap op. Onze dragoman, die een goede in zijn
+soort is, vertelde ons direct den eersten dag, dat wij hem niet als
+een gids moesten beschouwen, hem ook vooral niet zoo mochten noemen,
+maar, dat hij mr. Barakat was, die op zich genomen had ons door een
+zeker deel van Arabië te voeren, de hotels en rijtuigen voor ons te
+bestellen en ons te geleiden naar alles wat bezienswaardig is. En dat
+program heeft hij stipt uitgevoerd. Wij hebben dan ook geen oogenblik
+tijd gehad om hospitalen of scholen of andere sociale inrichtingen
+te bezoeken, waarin wij belangstellen, want die stonden niet op zijn
+program; als ik eens een morgen of een dag wilde uitbreken, om op
+eigen gelegenheid naar zulke inrichtingen te gaan, dan was het steeds,
+dat wij, volgens hem, dien morgen of dien dag het merkwaardigste van
+de heele reis zouden gaan zien en dat ik dat dan verzuimen zou. Zijn
+program eens te wijzigen, daarvan was nooit sprake, hij kende zijn
+les van buiten, draaide die achter elkaar elken dag af en mocht door
+onze abnormale wenschen niet in de war gebracht worden. Op Baedeker
+was hij heelemaal niet gesteld, en als ik nu en dan eens beweerde,
+dat Baedeker een andere verklaring gaf, dan was Baedeker verkeerd,
+dat boek wist er niets van, als ik Baedeker meer dan hem geloofde,
+dan had ik zonder dragoman moeten reizen, en vooral als zijn prijzen
+met die in Baedeker niet overeenstemden, dan was hij over "dat boek"
+heelemaal niet te spreken.
+
+Als ik dezen tocht nog eens zou overmaken, dan zou ik het in het late
+voorjaar willen doen, in April, Mei of Juni, omdat dan het landschap
+oneindig veel zal winnen door de bloemenkleur en -geur, die er dan veel
+meer dan in het late najaar zullen zijn; dan zou ik vier of vijf weken
+er voor willen nemen en dan zou ik niet per rijtuig, maar te paard
+of op een ezel het land willen doorreizen. Voor dit laatste zijn de
+wegen beter geschikt en het is meer in overeenstemming met de omgeving.
+
+Wij zijn nu veertien dagen in Arabië en in al dien tijd hebben wij
+niet kunnen uitvinden hoe de oorlogstoestand van het land staat. Nooit
+is een dag voorbij gegaan, waarin ik niet den een of anderen Turk
+gevraagd heb, of er berichten van het oorlogsveld waren, en steeds
+was het antwoord, dat meestal lachend gegeven werd: "Hoe zou ik dat
+kunnen weten". Couranten ziet men hier niet; de Europeanen die hier
+wonen, lezen Fransche of Engelsche bladen, die een paar weken oud
+zijn, en de hier en daar verschijnende Arabische courant schijnt
+zich met zulk een kleinigheid als de oorlogstoestand in eigen land
+niet op te houden. Waarom zouden zij ook zulke berichten opnemen,
+zij weten dat zij toch valsch of in elk geval schromelijk overdreven
+zijn. Het laatste bericht van het oorlogsveld dat in deze streken
+bekend werd, heeft overal in de dorpen zulk een opwinding teweeg
+gebracht, dat men ernstig gevreesd heeft, dat er hier 'n burgeroorlog
+tusschen Mohammedanen en Christenen zou door ontstaan zijn. Het
+was een bericht, nu drie à vier weken oud, waarin vermeld werd,
+dat de Italianen, geheel door de Turken verslagen zijn geworden,
+dat de overwinning der Turken ergens, ik weet niet waar, want wij
+krijgen hier ook geen couranten onder de oogen, een volkomene was
+en dat de Italianen bij duizenden door de Turken in de zee gezwiept
+zouden zijn. Het bleek natuurlijk later, dat dit bericht geheel onwaar
+of in elk geval buiten de perken van welvoegelijk liegen overdreven
+was. Beter geen berichten dan zulke berichten, zegt onze dragoman,
+die zich trouwens van den geheelen oorlog niet veel aantrekt.
+
+Toen wij gisteravond met den trein vele dorpen passeerden, waar
+overal een ongewone drukte heerschte, vernam ik, dat de vele jonge
+mannen, die allen trachtten met den trein mede te komen, jonge
+Christen-Turken zijn, die hals over kop naar Amerika vertrekken, om
+de kans te ontloopen, naar het oorlogsveld gestuurd te worden. In
+Arabië, in dit deel van Turkije, is de oorlog met Italië niet
+populair en wordt meer beschouwd als een oorlog tusschen Christenen
+en Mohammedanen. Zou Turkije de overwinnaar zijn, dan zou daardoor de
+toestand der Christenen in Turkije wel eens hachelijk kunnen worden,
+zoo vreest men. Vroeger dienden in 't leger alleen Mohammedanen,
+de regeering van Turkije heeft echter nu ook de Christenen en Joden
+opgeroepen om in het leger dienst te doen.
+
+Maar ook van de cholera in Jaffa weet men hier niets. Wij weten nu
+na een week niets meer dan toen wij Jeruzalem verlieten, dat er
+toen vier gevallen van cholera geconstateerd zijn en dat daarvan
+drie personen overleden zouden zijn. Ook wisten wij toen, dat Jaffa
+daarna besmet is verklaard en de booten, die naar Port Saïd gaan,
+Jaffa niet aandoen en er niemand van uit Jaffa vertrekken kan,
+zonder in het naastbijliggende dorpje of stadje een vijfdaagsche
+quarantaine te ondergaan. Nergens heeft men ons verder iets naders
+van den toestand in Jaffa kunnen berichten en zelfs wist men ons
+hedenochtend in de verschillende kantoren van de stoomvaartlijnen hier,
+in Beirut, geen nader bericht te geven dan dat van een week oud. Of
+de cholera zich in Jaffa uitgebreid heeft, of dat het bij die vier
+gevallen gebleven is, men weet er hier niets van, en toen ik vroeg
+of men dan geen telegrafische berichten verspreidde, om het land op
+de hoogte te houden van den werkelijken stand van zaken, vertelde
+men mij, dat, toen er eenige maanden geleden in sommige streken van
+Arabië de cholera heerschte, het gebleken is, dat de berichten, die
+men uit die streken kreeg, geheel valsch waren. Zoo waren in een dorp
+twee mannen belast met het begraven der cholera-lijken, waarvoor zij
+per stuk betaald werden. In één week hadden zij drie lijken begraven;
+dat vonden de heeren te weinig, om te reclameeren, en zij brachten
+driestweg twintig gevallen in rekening. Er werd nu bericht, dat er op
+zooveel zieken twintig sterfgevallen in één week voorgekomen waren, en,
+alvorens de valschheid van deze opgave geconstateerd was geworden, had
+het onware bericht reeds binnen- en buitenland bereikt. Deze weinige
+staaltjes geven een kleine illustratie van de geloofwaardigheid van het
+volk en tevens wat men van berichten uit zulk een land gelooven kan.
+
+Men kan Arabië niet bereizen zonder zich vooraf voorzien te hebben
+van een goede hoeveelheid insectenpoeder. Alle hotels schijnen alleen
+bewoonde bedden te kunnen aanbieden. Al ziet alles er op het oog
+nog zoo zindelijk uit, dan moet men toch niet vast erop rekenen,
+dat men zijn bed niet met eenige andere levende wezens te deelen
+heeft. Over het geheel genomen staat het hotelwezen hier nog op
+een zeer laag peil. De weinige goede hotels, die er zijn, of laat
+mij liever zeggen, die goed zouden kunnen zijn, zijn toch slecht,
+omdat men zich er bedient van inboorlingen-bedienden, die geen flauw
+begrip van zindelijkheid en goede bediening hebben, en die er zelf
+altijd even onappetijtelijk uitzien. Nu kan men hier in den zomer
+of in het late voorjaar zeer gemakkelijk met eigen tenten reizen en
+daardoor de hotels vermijden, en dat wordt door Cook's gezelschappen
+en andere zulke reizigersgroepen ook meestal gedaan.
+
+Het onderwijswezen der Turken staat ook op een zeer laag standpunt. Ik
+geloof niet, dat de regeering zich hier reeds bewust is, dat de
+opvoeding der jeugd een regeeringszaak is. Het aantal analphabeten
+onder de Mohammedanen is zeer groot. Ik weet niet of er statistische
+opgaven van bestaan, maar ook, al zouden die bestaan, dan weten wij
+vooraf, dat die ongeloofwaardig zijn. Toch zijn op vele plaatsen
+scholen, soms zelfs goede scholen, doch die zijn door Duitschers,
+Engelschen, Amerikanen, Franschen of Italianen gesticht. De meeste van
+die scholen hebben een godsdienstig karakter en de onderwijs-gevenden
+staan niet onder regeeringscontrôle. Iedereen kan hier een school
+openen. Hier, in Beirût, is zelfs een Amerikaansch instituut voor
+hooger onderwijs, dat na een vierjarige opleiding een doctor in de
+medicijnen kant en klaar aflevert.
+
+Een ding moet ik niet vergeten mede te deelen, ofschoon het ergens
+anders misschien beter tusschen geplaatst zoude zijn. Wij zagen
+herhaaldelijk in verschillende plaatsen in den bazaar, dat is
+de plaats, waar alles verkocht en gekocht wordt, op de straat, of
+in open winkeltjes, meel, boonen, erwten, enz. koopen; waren, die
+per maat verkocht worden. De kooper mag dan zelf de maat vullen,
+er zooveel in doen als hij er bij mogelijkheid kan instoppen, en
+dan wordt met een rol de oppervlakte geëffend, zoodat die niet boven
+den rand van de maat uitsteekt en daarna afgeleverd. Ze vertrouwen
+elkaar dus ook niet heel erg, maar zijn zeer beleedigd, tenminste
+volgens onzen dragoman, als vreemdelingen zeggen, of toonen, dat
+zij de Turken niet erg vertrouwen. Men kan hier in geen winkel iets
+koopen en den prijs betalen, die er voor gevraagd wordt. Minstens 50%
+moet steeds worden afgedongen.
+
+Toen wij Zaterdagavond laat in Beirût aankwamen, vernamen wij
+reeds spoedig, dat de booten van de Khedivian-lijn, die Haïffa en
+Jaffa aandoen, doch alleen om de mail af te geven en op te nemen,
+geen passagiers in Port Saïd mogen landen, dat die tot Alexandrië
+meegenomen moeten worden en daar een tweedaagsche quarantaine moeten
+ondergaan. Dat er Dinsdagavond echter een boot van de Fransche
+lijn van hier vertrekt, dat die in bovengenoemde havens niet stopt
+en de passagiers in Port Saïd alleen een medisch onderzoek hebben
+te ondergaan en daarna aldaar aan wal kunnen gaan. Daar wij allen
+onze groote bagage in Port Saïd hadden laten staan en enkelen van
+ons ook om andere redenen in die haven wilden landen, besloten wij,
+tot Dinsdagavond hier te blijven, Beirût te zien en een paar rustige
+dagen te hebben, alvorens wij in Egypte weder groote, nieuwe indrukken
+opdoen.
+
+Beirût is een zeer geschikte stad om eenigen tijd rustig door te
+brengen. Het ligt aan de Middellandsche Zee en bezit een zeer zacht
+en prettig aandoend klimaat. De zon is hier niet zoo heet als aan
+de Riviera, maar ook is het hier niet zoo koud in de schaduw als
+daar. De omgeving van de stad is schitterend mooi, alles ademt rust en
+kalmte. Voor menschen en vooral voor kinderen met een zwakke gezondheid
+is het verblijf in den winter hier, naar mijne meening, weldadiger
+dan aan de Riviera. Blijft men aan den zeekant, dan is er geen stof
+te duchten, alleen de landwegen zijn stoffig, maar niet zoo erg als
+in de reeds genoemde streek. De stad is min of meer Europeesch, men
+ziet hier bijna geen oriëntaalsche kleeding. Ook in de meeste winkels
+kan men zich met de Fransche of de Engelsche taal verstaanbaar maken.
+
+Wij gebruikten de paar dagen gedwongen rust om achterstallige
+correspondentie af te doen en om verfrischt en krachtig aan boord
+van het Fransche stoomschip te komen. Ofschoon wij wisten, dat de
+boot eerst 's avonds om zes uur zou vertrekken, begaven wij ons toch
+direct na de lunch reeds aan boord, om op de boot rustiger nog dan
+in de stad van het mooie landschap rondom ons te profiteeren.
+
+Als wij nu morgen vroeg geen oponthoud in Port Saïd hebben en men
+ons zonder kunsten aan wal wil zetten, dan komen wij vroeg genoeg om
+onze bagage uit het depôt te halen en nog denzelfden dag naar Caïro
+te vertrekken. De geheele maand December blijven wij in Caïro.
+
+
+                                                        6 December 1911.
+
+
+
+
+
+
+IN QUARANTAINE.
+
+
+Ik was mij niet bewust, toen ik den vorigen brief op het schip van
+de Messageries Maritimes zoo plotseling eindigde, omdat Port Saïd in
+het gezicht kwam en ik mij gereed moest maken om aan wal te gaan,
+wat mij boven het hoofd hing. Wel had ik 's morgens tot een mijner
+medereizigsters de opmerking gemaakt, dat op een zoo vuil schip,
+waarop eerste, tweede, derde en vierde klasse passagiers broederlijk
+en zusterlijk op het dek dooreenwandelden, er slechts een verdacht
+ziektegeval onder één van de lagere klassen behoeft voor te komen om
+ons allen in quarantaine te doen gaan. Maar ik dacht er niet aan,
+dat dit werkelijk het geval zou worden. Smeriger booten dan die
+Fransche booten kan men zich niet voorstellen. Voor de eerste klasse
+passagiers was alleen de eetzaal gereserveerd; maar daar vlak daarboven
+een hal was, waar elkeen kon komen, heerschte er den geheelen dag een
+drukkende, bijna niet uit te houden atmosfeer. Maar boven op het dek
+was het heelemaal niet te zijn, daar lagen en zaten in alle hoeken en
+gaten, op alle banken en stoelen, de geurige en kleurige Arabieren,
+die met hun heele hebben en houden op weg waren om van vaderland
+te verwisselen. De onschuldige kindertjes van deze natuurmenschen
+vermaakten zich met kinderlijke spelen en deponeerden tusschen de
+bedrijven door kleine plasjes en vaster bestanddeelen op de plekjes,
+die zij daarvoor geschikt vonden.
+
+Er waren 1228 passagiers aan boord; daarvan waren er bijna 1000
+tusschendekspassagiers, allen op weg naar Amerika. Ongeveer 150
+van dezen moesten in Port Saïd aan wal gaan, om daar van schip te
+verwisselen, de anderen gingen tot Marseille door om daar overgescheept
+te worden. Deze menschen, die in eigen land en in eigen woning niet
+het minste begrip van zindelijkheid hebben, vertoonen natuurlijk
+nog smeriger uiterlijk op een overvulde boot, liggende kris en kras
+dooreen in de maag van het schip, zonder gelegenheid zich te reinigen,
+etende hun eigen meegebracht voedsel, en liggende op eigen meegebrachte
+lompen. Maar dat dezulken onze reisgenooten zouden zijn, wisten wij
+niet toen wij in Beirût aan boord gingen. Elkeen had ons zoo vaak
+verzekerd, dat de "Messageries Maritimes" ongehinderd Port Saïd zou
+kunnen binnenstoomen, dat wij aldaar alleen een medische inspectie
+hadden te ondergaan, dat wij niet twijfelden aan de geloofwaardigheid
+van deze inlichtingen.
+
+Even over twaalf uur, het vastgestelde landingsuur, stoomden wij
+langzaam de haven van Port Saïd binnen, passeerden wij het mooie
+standbeeld van De Lesseps en wierp het schip zijn anker uit op
+eenige meters afstand van de landingsplaats. Wij stonden allen
+gepakt en gezakt om direct aan wal te gaan, doch men vertelde daar,
+dat wij te wachten hadden op den dokter, die nog niet aan boord was
+gekomen. Het was een Tantalus-kwelling voor de lieve echtgenooten,
+broeders en andere familieleden, die in kleine bootjes ons schip reeds
+waren tegemoet gekomen en steeds om ons heen bleven dobberen, en die
+op eenige armenlengten van het liefste wat zij bezaten verwijderd
+waren, en toch noch bij ons aan boord mochten komen, noch de lang
+verwachten over de verschansing heen bij zich in het bootje mochten
+tillen en meevoeren. Wachten, wachten, was steeds het antwoord, dat
+wij kregen als wij het eene kwartier na het andere zagen verstrijken
+en permissie vroegen om weg te gaan.
+
+Om half twee begon de medische inspectie bij de eerste klasse. Wij
+moesten ons in de eetzaal verzamelen, en, als onze naam werd
+afgeroepen, den dokter voorbij de zaal verlaten. Dat kostte ons elk
+2 shillings. Toen kwam de tweede klasse; ook dat ging goed. Daarna
+de derde klasse, en gelukkig werd ook daar alles goed bevonden. Het
+was toen reeds over drie uur en wij vroegen of wij nu niet aan wal
+mochten gaan, maar eerst moest de vierde klasse nog geïnspecteerd
+worden. En daar gebeurde het! Alles tengevolge van de stommiteit van
+den Franschen scheepsdokter.
+
+Des nachts had een oude vrouw van 70 jaar, uit de 4de klasse
+passagiers, die met hare kinderen naar Amerika wilde vertrekken,
+het tijdelijke met het eeuwige verwisseld; hoogstwaarschijnlijk door
+de slechte atmosfeer en de voorafgaande vermoeienissen en emoties
+van de reis, eenvoudig gesuffoqueerd. Dat kwam den inspecteerenden
+dokter verdacht voor en toen later ook onder het scheepsvolk een
+jonge man ontbrak en de dokter riep: "waar is die zieke jongen?",
+scheen de argwaan te vermeerderen. Toen ten slotte de boy gevonden
+was en deze opgaf, dat hij weder heelemaal beter was, alleen een
+beetje....., was de maat vol. De dokter wilde geen toestemming tot
+vertrek geven, hij vroeg een consult met een collega. Eerst kwam één,
+toen nog een dokter aan boord, die allen heel gewichtige gezichten
+zetten en nadat men ons tot zes uur in het onzekere had gelaten,
+kwam toen het positieve bevel; "Niemand mag aan wal gaan, allen
+moeten mede naar Alexandrië!" Het lijk van de oude vrouw, alsook de
+zieke jongeling, werden aan wal gezet en men verzekerde ons positief,
+dat wij in Alexandrië, na nog een medisch onderzoek, allen daar aan
+wal konden gaan. Den wachtenden echtgenooten werd vergund aan boord
+te komen om de mogelijke ballingschap met hunne vrouwtjes te deelen.
+
+Ons clubje troostte zich in het lot, wij pakten den boel maar
+weder uit en vlijden ons na een gezelligen avond maar weder in onze
+scheepshutten ter ruste. Het was echter voor een massa passagiers een
+groote teleurstelling en veroorzaakte hun groote moeilijkheden. Er
+waren moedertjes met drie, vier en meer kinderen, die in Port Saïd
+thuis behooren, en die nu zooveel meer onkosten hebben, zooveel
+langer met die schapen onderweg moeten zijn en dood-vermoeid dezen
+tocht opnieuw, ondernamen.
+
+Tusschen acht en negen uur kwamen wij den volgenden morgen in de
+haven van Alexandrië aan en daar begon de pret opnieuw. Eerst kwam
+een doktertje, een Griek, aan boord en nu zouden wij, zoo heette
+het, een zorgvuldiger onderzoek hebben te ondergaan. Weer werden de
+namen van alle eerste klasse-passagiers in de eetzaal afgeroepen en
+moesten wij voor den dokter verschijnen, de tong uitsteken en werd,
+zoo te zeggen, de pols gevoeld. Voor dit laatste was echter geen tijd
+genoeg en ik ben zeker dat van geen der eerste klasse-passagiers de
+hartslag kon worden geconstateerd. Het werd weder middag alvorens
+dit onderzoek, met gunstig gevolg voor alle aanwezigen op de boot,
+was afgeloopen, doch toen wij meenden aan wal te kunnen gaan, heette
+het, dat op een telegram uit Port Saïd gewacht moest worden met de
+resultaten van de autopsie op de oude vrouw en het ziekteverloop van
+den zieken jongeling. Heel gauw kwam dat telegram, vermeldende: dat de
+jongen beter was, doch dat men van de oude vrouw niet met zekerheid
+kon zeggen, dat zij geen cholera had gehad. Om die reden was het
+bevel: allen, die in Egypte wilden blijven, moesten in quarantaine,
+de passagiers voor Marseille konden doorgaan.
+
+Toen werd onmiddellijk de geel-groene of groen-gele vlag in
+top geheschen en werden wij beschouwd als komende van een besmet
+schip. Wij waren nu gevangenen in den volsten zin van het woord, wij
+hadden geen eigen wil meer, maar moesten gehoorzamen aan de bevelen
+van de Egyptische politie.
+
+Dat klinkt alles zeer gewichtig en het was het eigenlijk ook, maar wij
+zagen er voorloopig alleen het komische van. Wij wisten niet wat ons
+te wachten stond, niemand kon ons zeggen hoe lang de gevangenschap
+zou duren en niemand kon ons eenige inlichtingen geven hoe wij het
+er zouden hebben.
+
+Om twee uur werden, stil en plechtig, vijf of zes groote
+zolderschuiten, getrokken door 'n klein, vuil stoombootje, aan onze
+boot vastgelegd; eerst werd alle bagage ingeladen, ook de heele
+huishoudingen van de emigranten, daarna werden eerste en tweede
+klasse-passagiers in één boot, de derde en vierde klasse-passagiers in
+drie of vier andere booten geladen, en toen gingen wij in treurigen
+optocht naar 'n afgelegen plaats, waar wij allen ontscheept, doch
+onmiddellijk in een gereedstaanden trein opnieuw geladen werden. Hier
+was het een onuitsprekelijke herrie, iedereen zocht naar zijn bagage
+en men wilde gaarne in den trein een goed plaatsje hebben. De geheele
+trein bestond alleen uit derde klasse-wagens, die er zeer primitief
+uitzagen en onuitstaanbaar naar carbol roken. Er was een hooge piet,
+een pasja, bij ons aan boord, die de ballingschap met ons moest deelen,
+dien hielden wij in het oog en volgden hem in den waggon. Daardoor
+werden wij niet met de derde en vierde klasse-passagiers vermengd en
+hadden vrij goede plaatsen.
+
+Hoe treurig de stand van zaken ook voor vele reizenden en vooral voor
+de arme landverhuizers was, die daardoor misschien hun passage op de
+boot naar Amerika verloren, doch in elk geval op extra kosten werden
+gejaagd, het ontschepen en inschepen van zoovele nerveuse personen en
+hun angst, een stuk van de bagage te verliezen, gaf toch ook menig
+vermakelijk tooneeltje. Als een waggon volgeladen was, dan werden
+de deuren van buiten gegrendeld, een politie-agent op post gezet,
+zoodat niemand meer kon ontvluchten. Onder die politie-agenten waren er
+verscheidene zwart-menschen, die nu eens met een air van autoriteit al
+die wit-menschen de les lazen. Het was nog voor vier uur toen wij allen
+en ook de bagage in den trein geladen waren, doch het werd over zes,
+alvorens wij konden afreizen. Toen ik om vijf uur, ongeduldig geworden,
+mijn hoofd eens buiten het raam stak, om te informeeren waarom wij niet
+afreisden, vertelde men, dat de machinist ongeveer een uur geleden
+naar de stad was gegaan, om water te halen en niet terug kwam. De
+stationschef zou hem gaan zoeken en zien wat van hem geworden was. Het
+resultaat van dat onderzoek hebben wij niet vernomen, maar om zes
+uur zette onze trein zich eindelijk in beweging, bracht ons eerst een
+eindweegs in de eene en daarna in een juist tegenovergestelde richting,
+zoodat wij totaal in de war geraakten, waar men ons bracht. Het was
+donker en daardoor alles heel geheimzinnig, en toen wij tenslotte aan
+de Lazaretto aangekomen waren en zagen hoe wij daar aan alle zijden
+door hekken en hooge muren van de overige wereld werden afgesloten,
+maakte zich toch van velen een minder vroolijke stemming meester.
+
+Wij werden er door een dame, een directrice, ontvangen, die ons
+onmiddellijk onze kamers wees en ons met de orders van 't huis op de
+hoogte bracht. Het zag er alles zindelijk en netjes uit, de slaapzalen
+met nette, zindelijk uitziende bedden, voor vijf of zes personen
+ingericht, de muren helder wit gekalkt en een goede voorraad water om
+zich te verfrisschen. Spoedig kwam de eerste officier op het terrein
+en deelde ons mede, dat het misschien maar voor één dag zou zijn,
+dat wij zijne gasten waren. Het hing alles af van de telegrafische
+berichten, die den volgenden dag uit Port Saïd verwacht werden.
+
+Hoewel het voor ons eerste klasse-passagiers best uit te houden
+was, waren wij toch echte gevangenen en konden ons slechts buiten
+in een beperkte ruimte vrij bewegen. Buiten de dubbele rij hekken,
+stond heel wat militair vertoon om te voorkomen, dat een onzer zou
+ontsnappen. Ook het eten was zindelijk en goed bereid en als ik
+'t menu vermeld van wat ons den eersten avond om acht uur als diner
+werd voorgezet, dan zal men zien, dat men voor geld hier vrij goed
+bediend kan worden. Vermicellisoep, gebakken zalm, roastbeef met
+verschillende groenten, gevogelte en salade; daarna roomsoezen,
+dadels, appelen en sinaasappelen, Turksche koffie en gedurende het
+diner, vrij goede landwijn naar believen. Wij moeten echter voor deze
+gevangenschap twintig francs per dag betalen, een som, waarvoor wij
+in elk hotel een goede kamer en goed voedsel kunnen verkrijgen.
+
+Niet alleen is de directrice een Engelsche dame, maar ook eene der
+doctoren is een vrouwelijke collega uit Engeland. Het zijn voornamelijk
+deze twee vrouwen, die hier met gezag hebben op te treden, wat zeer
+veel tact vereischt, omdat de meeste gasten hier tegen wil en dank
+gehouden worden en mokkende en halsstarrig zijn.
+
+Toen echter den volgenden morgen het bevel kwam, dat wij allen tot
+Maandag moesten blijven, toen maakte de vroolijke stemming weldra
+plaats voor een tragische. Onder onze medegevangenen, wij waren met 54
+eerste klasse-passagiers, waren verschillende groote handelslieden,
+die door dit oponthoud aanmerkelijke schade leden, anderen, die voor
+ernstige familie-aangelegenheden tehuis of in den familiekring moesten
+zijn en de plannen van elkeen werden door dit lange onvoorziene
+oponthoud min of meer gedwarsboomd. Bovendien was er in onze
+gevangenis niets te krijgen, wat de eentonigheid van het verblijf
+kon verminderen. Als er geen van de drie maaltijden in voorbereiding
+waren, dan konden wij zelf eenige tafels en ongemakkelijke stoelen
+naar buiten sleepen, voor een gemakkelijker zitgelegenheid kon men
+naar de slaapzaal gaan en zijn bed gebruiken. Meer dan de helft
+van den tijd werd dan ook door ons op bed en slapende doorgebracht;
+achteraf beschouwd kwam deze ongezochte rustkuur ons uitstekend ten
+goede, na de gejaagde, vermoeiende tocht door Arabië en de emotievolle
+dagen aan boord van dat vieze, Fransche schip.
+
+Met eenige Mohammedaansche dames, die onder onze lotgenooten waren
+en waarvan enkelen Engelsch, anderen Fransch spraken, maakten wij nu
+wat nader kennis en vernamen van hen allerlei bijzonderheden. Een
+paar van hen waren Drusen, dat zijn Mohammedanen, die Mohammed wel
+vereeren, doch niet aanbidden. Zij aanbidden alleen God en gelooven,
+dat God nu en dan groote wijsgeeren doet geboren worden, die de
+overige menschheid in ontwikkeling ver vooruit zijn, doch dat niet
+alleen Mohammed en Christus zulke wijsgeeren waren, maar er telkens
+nog zoodanigen geboren worden, waardoor de geheele menschheid in
+ontwikkeling vooruit gaat. Als aandenken aan onze gezamenlijke
+ballingschap hebben die meisjes voor elk van ons een mooi kraagje
+gehaakt. Het haakwerk van deze vrouwen is nog fijner en mooier dan
+het Iersche haakwerk en heeft ook hooger marktwaarde.
+
+Nu zou ik zeker wel twee brieven kunnen volschrijven als ik in
+alle bijzonderheden zou treden van ons vierdaagsch verblijf in deze
+gevangenis; als ik uiteenzette, welke gevoelens ons bekropen, toen
+wij den eersten morgen in onze slaapzaal ontwaakten en zagen dat
+de ramen van onze cel met zware ijzeren stangen getralied waren en
+dat daarover heen nog eens een dik ijzeren netwerk gespannen was,
+zoodat wij door de ramen niets naar buiten noch naar binnen konden
+moffelen; dat ons voedsel drie keer daags van uit Alexandrië moest
+worden aangebracht en dat dit door een klein poortje in de dubbele
+verschansing, waarachter wij zaten, moest worden naar binnen geduwd;
+dat men ons niet alleen een veel te hoogen prijs voor voedsel en logies
+liet betalen, doch dat men ons in rekening bracht, en wel vrij hoog,
+ons transport per zolderschuit en derde klasse trein van het schip
+naar de Lazaretto, en een zeer hooge som voor desinfectie van onze
+goederen; dit laatste was daarom zoo schandelijk, omdat niets van
+ons goed gedesinfecteerd was, wij hadden onze handbagage bij ons,
+het had ons niet verlaten. Toen wij daartegen reclameerden, werd ons
+geantwoord, of wij dan liever wilden, dat men het gedesinfecteerd en
+daarmede geheel bedorven had, en als wij weigerden te betalen, zou
+men ons eenvoudig langer in de Lazaretto houden. Ook zal ik niet in
+details treden over alle tegenstrijdige berichten, die wij elken dag
+van de directrice, de verschillende doktoren en den eersten officier
+kregen, inlichtingen, die elkaar boudweg tegenspraken; of klagen over
+den éénen handdoek voor elk onzer, waarmede wij vijf dagen ons moeten
+rein houden; of over het ontbreken van hygiënische maatregelen, waar
+die het eerst noodig waren; onder al deze omstandigheden bleven wij in
+een goed humeur en zagen er al het komische van en vermaakten ons er
+mede. Avonturen zijn in den regel niet prettig als men ze ondervindt,
+men lacht er alleen later over; dit avontuur, zoo ongezocht--wij hadden
+in Arabië alles gedaan om juist aan de quarantaine te ontkomen--gaf
+ons terwijl wij het ondervonden, toch menig vroolijk uurtje.
+
+Het schandelijkste van alles is wel de wijze waarop men de gevangenen
+vrij laat. Evenals werkelijke misdadigers werden wij eenvoudig met
+al onze bagage buiten de poort gezet en vernamen wij, dat wij op ruim
+vier mijlen afstand van Alexandrië waren. Onze groep had door middel
+van de directrice bij Cook's office aangevraagd ons eenige rijtuigen te
+zenden, en er waren eenige rijtuigen, die altijd rond zoo'n instelling
+zwermen om degeen, die vrijkomt, voor een veel te hooge som naar de
+stad te brengen, maar overigens moest elkeen nu maar zien, op welke
+wijze hij of zij de pas verkregen vrijheid wilde gebruiken. Geen
+enkele maatregel, om het de menschen gemakkelijk te maken, was genomen.
+
+En nu zullen velen misschien nieuwsgierig zijn te weten hoe mrs. Catt
+zich onder deze omstandigheden hield. Zij was steeds de prettigste,
+opgewektste, tevredenste van allen en vond het "a new experience
+in her life". De wijze waarop zij den laatsten morgen haar boeltje
+bijeenpakte en elk hoekje van onze cel nog eens doorkeek, om alles
+vooral goed in haar geheugen te griffen, was waard vereeuwigd te
+worden. Zij is maar één oogenblik boos geweest, dat was toen zij haar
+naam moest teekenen onder de kwitantie en zij er bij wilde zetten,
+"betaald onder protest", en haar dit geweigerd werd, maar ook deze
+boosheid had een komische zijde en deed haar later schaterlachen.
+
+Wij zijn nu weder vrij, onze kennis is verrijkt, wij weten nu
+hoe gevangenen zich moeten gevoelen, hoe het in een Egyptisch
+quarantaine-station toegaat, hoe beschaafde Arabieren, Turken, Grieken
+en andere oriëntaalsche menschen zich met ons beschaafd weten te
+gedragen, en over dat alles verheugen wij ons en klagen niet.
+
+
+                                                           11 Dec. 1911.
+
+
+
+
+
+
+CAÏRO.
+
+
+Het is waarschijnlijk wel te begrijpen, dat wij, nadat wij 't
+quarantaine-station verlaten hadden, niet veel lust gevoelden ons lang
+in Alexandrië op te houden. Onze meeste lotgenooten verlieten die
+toch overigens wel mooie stad met de eerstvolgende gelegenheid. Zoo
+wilden wij evenwel niet vertrekken, in elk geval wilden wij toch
+een bezoek brengen aan de Catacomben, om de belangrijke Egyptische
+begraafplaats, dateerende uit de 2e eeuw onzer jaartelling, te
+zien. Deze begraafplaats werd aldaar een dozijn-aantal jaren geleden
+ontdekt. Men gaat met een flinke breede wenteltrap, die gedeeltelijk
+nieuw is, tot diep onder den grond en komt dan in 'n grooten tempel
+met verschillende vertrekken, alwaar 150 lijken in afzonderlijke
+gemetselde en gebeeldhouwde nissen gevonden werden. Het beeldhouwwerk
+van vele dier nissen is zeer goed bewaard gebleven en zelfs een geheele
+tempel, die hoogstwaarschijnlijk het lijk van een hooggeplaatst persoon
+bevat, is bijna in ongeschonden staat aanwezig. Deze begraafplaats
+is ongetwijfeld voor archaeologen en liefhebbers van oudheden een
+afzonderlijk bezoek aan Alexandrië meer dan waard.
+
+Nadat wij dit belangrijk stuk uit oud-Egyptische grootheid hadden
+gezien, lieten wij ons door de voornaamste buurten van de stad rijden,
+stapten even in het mooie, weelderig ingerichte Savoy-hotel af om een
+goede afternoon tea te gebruiken en vertrokken met den trein van zes
+uur naar Caïro. Wij waren weliswaar dien middag uit de quarantaine
+ontslagen, maar geheel vrij waren wij toch nog niet. Wij hadden een
+man, een begeleider, op den bok van 't rijtuig medegekregen, die
+een lijstje met onze namen bij zich had, die ons tot in het station
+bracht en zorgde, dat onze spoorkaartjes met een rood kruis geteekend
+werden. Daardoor wist de conducteur direct met welk soort volk hij te
+doen had en in Caïro werden wij des avonds om half tien opgehouden
+en moesten weder eene medische inspectie doormaken en ons adres in
+Caïro achterlaten. Ongelukkig was geen onzer in het bezit van een
+Baedeker van Egypte, die hadden wij noch in Zuid-Afrika, noch in een
+der plaatsen aan de oostkust, noch in Arabië kunnen machtig worden
+en wij konden derhalve niet anders doen dan een hoteladres opgeven,
+dat ons door--geen onzer wist meer wie--was aanbevolen. Naar dat
+hotel begaven wij ons, doch onmiddellijk bij aankomst zagen wij,
+dat wij verkeerd waren. Het was in zijn soort een heel goed hotel,
+bij wat wij in Arabië ondervonden hadden zelfs zindelijk te noemen,
+maar het was een hotel van den zooveelsten rang, in Baedeker, die
+wij den volgenden morgen reeds om acht uur kochten, aangeduid onder
+de rubriek: "en dan nog verscheiden hotels van minder gehalte". Wij
+passeerden er een zeer onrustigen nacht, waren den volgenden morgen
+reeds om zes uur kant en klaar om bij het eerste morgengloren er
+op uit te trekken een Baedeker te koopen en een beter hotel op
+te sporen. Dat alles gelukte vrij spoedig, zoodat wij om tien uur
+'s morgens reeds met pak en zak in het mooi gelegen en comfortabel
+ingerichte Continental-hotel overgebracht waren.
+
+Wat een gelukkig vrij gevoel bekroop mij, toen ik in dat goede
+hotel een frisch bad kon nemen, van kleederen kon wisselen en mij
+'s avonds in een goed bed, met een kamer voor mij alleen, te slapen
+kon leggen, en dat niemand meer over mij te bestellen had. Door ons
+spoedig vertrek uit het eerste hotel schijnt de gezondheidscommissie
+ons spoor bijster geworden te zijn, wij althans hebben van geen dokter
+meer iets vernomen, terwijl andere lotgenooten nog de geheele week
+des morgens een doktersvisite ontvingen.
+
+Dit gedwongen langer verblijf in Arabië en daarna de 5 dagen oponthoud
+in het quarantaine-station hebben de plannen, die wij voor ons verblijf
+in Egypte gemaakt hebben, geheel in de war gestuurd. Mrs. Catt en
+ik hadden reeds vóór wij naar het Heilige Land afgereisd waren een
+hut besproken op de "Prinses Juliana" van de Mij. Nederland, die 9
+Januari 1912 van Port-Said vertrekt. Wij hadden daardoor ongeveer
+zes weken tijd om Caïro en het voornaamste gedeelte van den Nijl te
+zien, maar nu onze tijd zoo is bekort geworden en wij bovendien eenige
+dagen noodig hadden om ons te restaureeren, alvorens in staat te zijn
+nieuwe indrukken te verwerken, nu zal van de Nijlreis waarschijnlijk
+niet veel komen. Caïro levert alleen genoeg belangrijks op om een
+week of vier met overvloed van afwisseling hier door te brengen. Wel
+heeft Caïro voor personen, die in de laatste maanden zooveel oriëntaal
+leven zagen, niet die groote aantrekkelijkheid, niet dat verbijsterend
+nieuwe, als degenen ondervinden, die kersversch uit Europa naar hier
+verplaatst worden. Veel van hetgeen wij hier zien, zagen wij reeds in
+Damascus en in Jeruzalem en omstreken. Ook is Caïro, of liever dat
+gedeelte van de stad, waarin de goede hotels gelegen zijn, zoodanig
+gemoderniseerd, dat het, afgezien van de straattooneeltjes, daar op een
+of ander Europeesche stad is gaan gelijken. De groote geheel Europeesch
+ingerichte hotels, die, om toch een klein beetje het oriëntaal karakter
+te behouden, bedienden voor een deel uit inboorlingen, gekleed in
+roode of anders gekleurde Turksche broek en kort jakje, dat rijk
+met goudborduursel is gegarneerd, recruteeren; de groote Fransche,
+Engelsche en Amerikaansche winkels, met hunne Europeesche koopwaren;
+de kantoren van de groote stoomvaartlijnen, de bankinstellingen,
+de Parijsche café's, 't Fransche en Italiaansche operagebouw en nog
+zoovele andere gebouwen ontnemen aan het centrum der stad 't geheel
+Egyptisch karakter. Wel zijn al deze gebouwen gegroepeerd om een
+grooten, smaakvol aangelegden tuin, den Ezbekujeh-tuin, met eenige
+zeer buitengewone, zeldzaam mooie boomen, die, door de vele vrij dikke
+luchtwortels, die van boven uit de takken naar beneden hangen, doch
+zoodra zij den grond bereiken in den grond zich vastmetselen, den stam
+van den boom een allerzonderlingsten vorm geven; maar deze tuin kan
+alleen den indruk niet wekken dat men in een Egyptische stad vertoeft.
+
+Dien indruk krijgt men pas goed, als men buiten de stad gaat en een
+bezoek brengt aan de wereldbekende pyramiden en de Sphinx. Reeds de
+rijtoer daarheen, passeerende de Nijlbrug en door het dorp Gizeh,
+brengt reeds die zekere Egyptische stemming. Rondom ziet men dan
+veraf overal de woestijn, met het droge, glinsterende, witte zand,
+waardoor de zon zoo krachtig en heet teruggekaatst wordt, en waarin
+veraf overal de donkere pyramiden den kop in de lucht steken. De meest
+indrukwekkende van al deze pyramiden is de groote pyramide van Gizeh,
+welke bij den ingang van de Libyan-woestijn, in de onmiddellijke
+nabijheid van de Sphinx staat. Deze kolossus, die verondersteld wordt
+meer dan 6000 jaren oud te zijn, brengt elkeen alleen in verbazing
+over de enorme afmetingen en ook over den jarenlangen arbeid, dien 't
+gekost moet hebben om hem tot stand te brengen. Uit een architectonisch
+of aesthetisch oogpunt vind ik er niets aan te bewonderen, maar wel
+dringt, hoe langer men er naar kijkt, steeds meer het besef door met
+welke reuzenafmetingen men hier te doen heeft. Volgens de opgaven
+zouden er, loopende over twintig jaar, elk jaar gedurende drie maanden
+100.000 man aan gewerkt hebben om de eenige millioenen granietblokken,
+elk van 40 kubiek voet grootte uit te houwen, te fatsoeneeren en op
+te stapelen. En dat ding was gebouwd om als graftombe te dienen van
+koning Cheops en zijne familieleden. Al die pyramiden zijn graftomben
+van een of ander vorstelijke familie. Zeer zeker een zeer eigenaardige
+manier om zijn lijk te laten bewaren.
+
+Een geheel anderen indruk verwekt de Sphinx, waarvan zoovele
+bewonderaars van Egypte zoovele romantische verhalen, weten te
+doen. Als men Pierre Loti's boeken en herhaalde beschrijvingen over dit
+bewonderingswaardige monument leest, en als men in aanmerking neemt,
+dat tal van personen in de onmiddellijke nabijheid er van, midden
+in de woestijn, in den letterlijken zin van het woord, hunne tenten
+opslaan om in de gelegenheid te zijn, dit wonder uit de oudheid onder
+alle soort belichting en bij zonsopgang en zonsondergang te zien en te
+bestudeeren, dan begrijpt men zeker, dat ik mij aan eene beschrijving
+er van niet waag. Ik zag het op een mooien zonnigen namiddag; ik
+vleide mij in het warme mulle zand aan den voet van het monster neder
+en observeerde wat deze mannenkop op leeuwenlichaam mij te vertellen
+zou hebben. En het vertelde mij zulke geheel andere zaken als die ik
+er van gelezen had, dat ik ze niet waag neer te schrijven. De nuchtere
+impressie, die ik het allereerst kreeg, was, dat het zeer te betreuren
+is, dat deze reuzenkop zijn neus verloren heeft, dat er een hak uit de
+lippen is en dat de nek de helft van zijne afmetingen heeft verloren,
+maar na eenigen tijd maken deze mankementen niet meer den hoofdindruk
+en beginnen de mysterieuse oogen te spreken. Maar, zooals ik reeds
+opmerkte, wat die mij te vertellen hadden, behoud ik voor mij zelf.
+
+Moskeeën zijn in Caïro over de vijfhonderd, daaronder zijn er heel
+mooie en heel oude, maar wij zijn er hier maar enkele binnen gegaan,
+omdat wij in de laatste weken zooveel van die dingen zagen, dat wij
+er nu voorloopig genoeg van hebben.
+
+Als overal in deze soort steden gevoel ik mij hier het meest
+aangetrokken tot het volksleven, geen dag gaat er voorbij, waarop
+ik niet een korten tijd hier in den bazaar doorbreng. Bazaar
+heeft in deze oriëntale steden eene andere beteekenis dan wij er
+gewoon zijn aan te hechten. De bazaar is dat gedeelte van de stad,
+waar alle handwerkslieden hun bedrijf uitoefenen en hunne winkels
+hebben. Het is een complex van zeer nauwe straatjes, die als in een
+doolhof in elkaar loopen en waar in elk straatje een afzonderlijk
+beroep wordt uitgeoefend. Er is een straatje voor de schoenmakers,
+een voor de goudsmeden, de koperwerkers, de kappers, de kleermakers,
+enz. enz. Het beroep wordt altijd in de kleine open ruimte uitgeoefend,
+die tegelijkertijd ook het winkeltje is. De straatjes zijn zoo nauw,
+dat men elkaar er nauwelijks in passeeren kan. In die nauwe, bont
+gekleurde straatjes in Caïro vindt men het echte Egyptische leven. Het
+lijkt op dat van alle oostersche steden, maar het heeft toch hier
+zijn bijzonder karakter en zijne eigen bekoorlijkheid. Behalve dat de
+eigenaars van de winkeltjes elken voorbijganger nopen tot staanblijven
+om zijne waren te bezien, "kijken kost niets" hoort men in alle talen
+en in alle toonaarden telkens opnieuw zich toeroepen, maar ook de vele
+wandelende winkeliers, mannen, behangen met een heelen winkelinhoud,
+sporen je telkens aan hetgeen zij te koop aanbieden te bezien en
+iets van hen te koopen. Tusschen het geschreeuw van dezen hoort
+men onophoudelijk het rinkelen van glazen en kopjes van kooplieden,
+die behangen zijn met het een of ander vaatje, gevuld met smakelijk
+vocht uit een café, die de menschen willen aansporen een glas of een
+kop leeg te drinken van het door hen aangeboden lekkere vocht, dat
+dikwijls niets anders is als water met een of ander geurtje. Komt men
+één oogenblik in een beetje breeder straatje, dan kan men onophoudelijk
+plaats maken voor de ezeltjes, die aan weerszijden behangen zijn met
+vruchten, groenten of ook wel allerlei andere koopwaren, die door
+den drijver van het beest op luiden toon en met veelzijdige gebaren
+te koop worden aangeboden. Dat alles en onnoemelijk veel meer geeft
+een levendigheid, geroezemoes en kleurigheid aan dit interessante
+stadsdeel, dat beter geschilderd dan beschreven kan worden.
+
+Hoewel ook dit Oostersch volk een eigen opvatting van zindelijkheid
+heeft, is het hier toch oneindig veel zindelijker en hygiënischer
+dan in Jeruzalem en Syrië. Ook is het volk hier beter gekleed. De
+Arabier schijnt er een eer in te stellen zijne kleederen zoolang
+te dragen, tot zij hem van het lijf vallen en blijkbaar worden zij
+in al dien tijd dan ook nooit gereinigd; de Egyptenaar, voor zoover
+die zich ten minste in de straten vertoont, schijnt juist zeer veel
+aan goede en mooie kleeding te hechten. Vooreerst is het opvallend,
+zoo goed en smaakvol hier iedere man en vrouw geschoeid gaan, bij
+het volk zijn vooral roode en gele schoenen zeer in den smaak, en
+dan zijn de lange kleederen en de hoofdbedeksels van de Egyptenaren
+steeds van zulke mooie harmonieerende kleuren en van zulk een goede
+kwaliteit, dat men onwillekeurig de verkeerde conclusie gaat trekken,
+dat de kleedingstoffen en het maken er van hier weinig geld kosten.
+
+Doordat de Mohammedanen, en die vormen hier natuurlijk de groote
+meerderheid van de bevolking, hun Zondag of wekelijkschen rustdag
+op Vrijdag vieren, de Joden op Zaterdag en de Christenen op Zondag,
+daardoor is hier nooit een dag in de week, dat alle werk stilstaat
+en alle winkels gesloten zijn, of dat zoo'n dag een bepaald karakter
+heeft. Alleen de musea en andere openbare instellingen zijn des
+Vrijdags gesloten, de Mohammedanen houden echter hunne winkeltjes
+tusschen de godsdienstoefeningen open. Donderdag is vooral een
+levendige dag in de volksbuurten van Caïro, het is de dag vóór hun
+Zondag en evenals de Jodenbuurt in Amsterdam op Vrijdag een bijzonder
+cachet heeft, zoo is dat hier het geval op Donderdag.
+
+Als men in die straatjes ronddwaalt, gebeurt het soms, dat men
+plotseling komt op een plekje, waar een oude man met acht of tien
+jongens op een mat luid zitten te zingen. Dat is dan een zekere soort
+school, waar de jongens niets anders leeren als den Koran lezen. Ik
+kreeg echter niet den indruk, dat de jongens den Koran leeren lezen,
+veel meer, dat zij die van buiten leeren en in den goeden toon leeren
+zingen. Het onderwijs is ook hier nog zeer slecht, maar daarover
+schrijf ik later, als ik eerst wat scholen gezien heb; verplicht
+onderwijs bestaat er niet en tal van analphabeten komen hier voor.
+
+Er zijn hier natuurlijk nog tal van bezienswaardigheden, die ik
+hier dan ook successievelijk als een goed toerist ben gaan zien,
+doch die daarvan meer wil weten moet maar eens een Baedeker koopen en
+die nalezen. De musea, hoewel zeer interessant en een herhaald bezoek
+overwaard, hebben toch naar mijne meening geen grooter en uitgebreider
+collectie Egyptische bijzonderheden, dan er in het Britsch Museum te
+Londen te vinden is.
+
+De groote aantrekkelijkheid, die Caïro voor vreemdelingen bezit, moet
+gezocht worden in het overheerlijk klimaat. Dat klimaat lokt elken
+winter tal van vreemdelingen en doet hen hier de drie of vier natte,
+koude wintermaanden in eigen land ontvluchten. Nu in het einde van
+December genieten wij hier elken dag van een heerlijken zonneschijn,
+met een temperatuur van 60 à 70 graden Fahrenheit en daarbij een
+door en door droge lucht. De avonden zijn koud, maar van een droge,
+windstille koude, die niet onaangenaam aandoet. Toch werkt dit klimaat,
+als men hier pas komt, dikwijls zeer noodlottig. Door het frissche,
+opwekkende weder, meent men hier in staat te zijn veel te kunnen doen
+en vooral den geheelen dag in de lucht te kunnen vertoeven. Men gaat
+'s morgens uit en men gaat weder direct na de lunch uit en blijft
+buiten tot de hotelgong roept om zich voor het diner te kleeden en
+men verwondert zich dan, dat men na een paar dagen geheel op is en
+niet in staat nog eenige indrukken in zich op te nemen. Als men
+dan niet door de hier veel voorkomende ziekte, "zonlichtkoorts",
+wordt aangetast, mag men van geluk spreken. Dit is een koorts, die
+de patiënten vrij onverwacht overvalt, met een temperatuursstijging
+tot 40 graden toe, en die met hoofdpijn, roodgezwollen gezicht en een
+onaangenaam ziektegevoel gepaard gaat. Eenige dagen bed-rust brengt
+dan wel weder evenwicht in het gestel, maar de patiënt betaalt toch op
+een leelijke manier tol voor zijne onvoorzichtigheid, die dikwijls het
+gevolg is van te veel op een dag te willen doen. Denk niet, dat ik
+zelf de dupe was van deze ziekte, maar ik had gelegenheid een geval
+van nabij gade te slaan.
+
+Is men hier echter voorzichtig, door alleen 's morgens of alleen
+'s middags uit te gaan, dan kan men hier in den tijd, dat 't in ons
+kikkerland, donker, nat en koud is, een heerlijken tijd doorbrengen en
+veel van het mooie weder genieten. Op den duur schijnt het klimaat
+toch ook hier afmattend te zijn; een Engelsche militaire dokter
+vertelde mij, dat een verblijf van vier of vijf jaar de energie van
+de meeste jonge menschen hier geheel doodt en men ze dan eerst weder
+voor geruimen tijd naar Europa moet sturen om nieuwe krachten en moed
+te verzamelen. Dit komt mij een beetje overdreven voor, maar ik ben
+hier in den winter, of wat hier winter genoemd wordt en kan dus over
+de zomermaanden niet oordeelen.
+
+Voor wat het toeristendeel van Egypte betreft, kan men gerust zeggen,
+dat het voor 3/4 deel aan het toeristenbureau van de firma Cook
+toebehoort. Booten, hotels en andere dergelijke gelegenheden, die
+men op reis moet benutten, zijn bijna zonder uitzondering in handen
+van Cook's firma en hoe men zich hier wendt of keert, men komt bijna
+altijd weder bij Cook terecht. Daardoor is alles hier bovenmatig
+duur en wordt er bovendien door die firma een overdreven reclame
+voor Egypte gemaakt, die zeer zeker bedriegelijk is. Afgezien van
+het gunstige klimaat in den winter, waardoor zwakken en zieken hier
+'n goede verblijfplaats vinden, is Egypte hoofdzakelijk van bijzondere
+interesse voor archaeologen, historici en architecten, doch de gewone
+toerist kan zich voor minder geld in verschillende andere oorden
+van de wereld evengoed amuseeren. Wil men de wereld zien, dan moet
+men natuurlijk ook Egypte zien, maar men late zich niet verlokken
+naar Egypte te komen alleen op de reclameplaten en advertenties,
+uitgaande van de firma Cook & Co.
+
+Ik heb thans wat Engelsche, hier wonende, heeren en dames en eenige
+Egyptische doctoren leeren kennen; wat die mij in de volgende dagen
+van Egypte zullen laten zien, daarover hoop ik in een volgenden brief
+te schrijven.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+Als men als gewoon toerist maandenlang in Europa reist, dan kan
+het gebeuren, dat men in al dien tijd niets verneemt wat in direct
+verband staat met godsdienst; dat men met de menschen, waarmee men
+in aanraking komt, nooit over godsdienstkwesties spreekt, dat men
+dikwijls niet weet--en dat het ons ook niet interesseert--tot welken
+godsdienst die menschen behooren. Het is in den regel voor den gewonen
+toerist van heel weinig belang, of de bewoners van een of ander land
+in Europa in hoofdzaak Protestant, Jood of Katholiek zijn. Slechts
+bij toeval zal zulk een onderwerp den reiziger bezighouden.
+
+Geheel anders is dit in de orientalische landen; daar dringt de
+godsdienst zoo op den voorgrond, dat elke reiziger er nota van moet
+nemen, dat hij onwillekeurig een van de hoofdonderwerpen wordt,
+waarover men denkt en spreekt, dat hij met al het bezienswaardige
+zoo is samengeweven, dat men niets kan gaan zien, over niets kan
+lezen of hooren spreken, zonder dat de godsdienst der bewoners van
+het land er ten nauwste in betrokken is, er het hoofdbestanddeel of
+het uitgangspunt van vormt.
+
+Reeds merkte ik dat op in Zuid-Afrika, vooral daar, waar wij in
+aanraking kwamen met de inboorlingen en ook zelfs bij de Afrikaners,
+maar het trad steeds meer naar den voorgrond in de verschillende
+plaatsen aan de Oostkust van Afrika, die wij aandeden, doch toen wij
+in Arabië kwamen was daar natuurlijk alles geheel en al met godsdienst
+doortrokken. Daar was letterlijk niets anders te zien, daar werd over
+niets anders gesproken en van elkeen, die wij op onzen weg ontmoetten,
+kon men aan kleeding en uiterlijk onmiddellijk vaststellen, tot welken
+godsdienst hij behoorde.
+
+In Egypte is dat bijna even sterk het geval. Niet alleen verhalen alle
+pyramiden, sphinxen, moskeeën van den godsdienst der Egyptenaren,
+maar ook alles wat wij in de musea vinden, getuigt op een of andere
+wijze daarvan. Van één instelling, die eenig op de wereld is, wil
+ik hier het een en ander vertellen. Het is de moskee El-Azar, die
+als moskee niets bijzonder merkwaardigs heeft, maar die dient tot
+theologische universiteit van Egypte, een universiteit zooals nergens
+meer gevonden wordt. Deze universiteit dateert uit de tweede helft
+van de tiende eeuw en is door al die eeuwen heen zoo goed als niets
+van karakter veranderd. Ongeveer 10.000 studenten bezoeken jaarlijks
+deze theologische school en in de paar laatste jaren is dat getal
+tot over de 12.000 gestegen. Ruim 350 leeraren geven er onderwijs.
+
+Deze studenten komen niet alleen van heel Egypte, Opper-, Lager-
+en Oost-Egypte, doch zij komen van heel Azië, van Constantinopel,
+Damascus, Mekka, Alexandrië, Britsch Indië en van Java en Sumatra. Waar
+Mohammedanen zijn, van daar komen ook jonge mannen om hier tot priester
+te worden opgeleid. De studenten betalen niets voor hunne opleiding
+en als zij arm zijn--en zoo zijn er velen--worden zij ook nog van
+brood en een zeker soort soep dagelijks voorzien en dan slapen zij
+in de moskee. Men weet, dat de Mohammedaan eenvoudig zijn mat spreidt
+en zich dan daarop, onverschillig waar, te slapen legt.
+
+Het maakt een verrassenden indruk, als men deze moskee bezoekt, dat men
+daar op den grond, met de beenen kruislings onder zich, die duizenden
+mannen vindt, van af jongens van ongeveer 12 jaar tot oude grijsaards,
+allen in groepen verdeeld en allen bezig een of ander onderdeel van
+hun godsdienst te leeren, of datgene wat zij beschouwen in verband
+te staan met hun godsdienst. De jonge jongens en ook de ouderen,
+die uit andere landen komen, hebben eerst het Arabisch in de fijnste
+bijzonderheden te leeren, alvorens zij tot de hoogere studie kunnen
+worden toegelaten, doch ook voor degenen, die direct aan de eigenlijke
+theologische lessen kunnen deelnemen, duurt de opleiding van vier
+tot zes jaar. Velen komen in al dien tijd de moskee niet uit. Er zijn
+zelfs mannen, die hun geheele leven aan deze studie blijven wijden,
+die blijven doorstudeeren of blijven als leeraar. Zoo'n leeraar wordt
+sheik genoemd. Er waren er velen met zeer eerbiedwaardige gezichten,
+gezichten, waarvan men gaarne een foto zou willen nemen, of die voor
+een schilder 'n mooi model zouden zijn. De sheiks worden ook alleen
+door piëteit tot hun taak gedreven, hunne belooning is niet veel meer
+dan waarvoor zij amper hun levensonderhoud kunnen bekostigen en eer
+of aanzien is aan hun ambt niet verbonden.
+
+Het leerprogram komt hoofdzakelijk hier op neer: Zij, die niet
+genoegzaam Arabisch kennen, moeten eerst grondig die taal leeren. Dan
+worden hun de gronden van het Mohammedanisme, van God en zijn profeet
+Mohammed, onderwezen en daarna leeren zij eerst jurisprudentie,
+wetgeving. De Mohammedanen gelooven, dat een priester de wetten
+moet kennen, omdat de wetten moeten bevatten de voorschriften van
+God, in betrekking tot de handelingen der menschen;--dat God heeft
+voorgeschreven en in den Koran heeft vastgelegd de plichten, die
+de mensch heeft te vervullen, de handelingen, die hij bij voorkeur
+moet doen en andere die hij beslist moet nalaten. Uit gegevens uit
+den Koran wordt den studenten geleerd, welke wetten in de wetgeving
+van het land moeten worden opgenomen. Bovendien leeren de studenten
+hoe zij den Koran moeten zingen; verder logica, rhetorica en poëzie,
+terwijl eerst onlangs ook wat aardrijkskunde aan het leerplan is
+toegevoegd. Heel hoog en heel ver gaat de ontwikkeling dus niet.
+
+De gezichten van de studenten, uit zoovele verschillende deelen van de
+wereld komende, zijn voor den bezoeker 't bestudeeren waard. Niemand
+van al die leerlingen toonde eenige belangstelling voor al de bezoekers
+van de Moskee, ongestoord gingen de lessen door en men kon zien,
+dat de aandacht der studenten ononderbroken was. Toch deed het
+mij onaangenaam aan, dat zoovele toeristen, door niets anders dan
+nieuwsgierigheid geleid en klaarblijkelijk dikwijls niets begrijpend
+van de heilige geestdrift, die deze jonge mannen bezielt, daar in
+dat voor hen heilige der heiligen binnenkwamen, deze jonge mannen
+fixeerden en somtijds achter hun zakdoek een lach onderdrukten, of
+hun spottend gelaat verborgen. De Mohammedanen moeten wel goedmoedige
+en vredelievende menschen zijn, om al de profanatie te verdragen,
+die de vreemdelingen jaarlijks in hun land en over hunne heilige
+instellingen brengen.
+
+Al de kosten aan het onderhoud van deze universiteit verbonden worden
+betaald uit de fondsen van de Moskee. In den loop der eeuwen zijn
+zoovele en zoo groote giften en erfenissen aan deze instelling ten
+deel gevallen en nog jaarlijks komen er zooveel nieuwe groote giften
+in, dat het bestaan er van financieel verzekerd is.
+
+Ofschoon niet bepaald met Egypte in verband staande, maar wel passende
+in het kader van dezen brief, wil ik hier het een en ander mededeelen
+van een nieuwen godsdienst, waarvan, voor zoover mij bekend, in
+Holland nog weinig of niets gehoord wordt en die in de toekomst toch
+zeker een rol in de wereldgeschiedenis zal spelen. In hoeverre deze
+godsdienst zich zal weten te handhaven en uit te breiden, waag ik niet
+te profeteeren, maar de volgelingen verwachten ervan, dat hij binnen
+niet al te langen tijd eenheid zal brengen onder de menschen en dat
+hij in staat zal blijken Jood en Christen, Katholiek, Mohammedaan,
+Boeddhist, Hindoe en alle andere godsdienstsekten te voldoen.
+
+Ik bedoel het Béhaïsme. Reeds in Zuid-Afrika hoorden wij er nu en dan
+van, doch meestal onder zeer bedekte termen, zoodat wij niet recht
+begrepen wat de beteekenis er van was en eerst langzamerhand tot
+ons doordrong, dat het een godsdienstvorm moest zijn. Zoodra toch
+degeen, die 't genoemd had, bemerkte, dat wij er niets van wisten,
+werd het gesprek er over dadelijk afgebroken en op een ander onderwerp
+overgebracht. In Arabië noemde onze dragoman het even, toen wij den
+berg Karmel in het gezicht kregen, als de plaats waar de Behaïs het
+stoffelijk overschot van hunnen Meester hebben begraven en waar zij
+zijn graftombe bouwden. Onze dragoman wist of vertelde er echter niets
+meer van. Dikwijls hebben mrs. Catt en ik elkander afgevraagd, wat
+toch die Behaïs mogen zijn, en nu hier in Egypte, geheel onverwacht,
+geheel ongezocht,--wij wij dachten niet meer aan hen--hier kwamen wij
+precies terecht in een groote groep volgelingen en meenden deze in ons
+geschikte objecten te vinden, om ons tot hunne geloofsovertuiging over
+te halen. Evenals in alle groote bewegingen, stellen wij ook in deze
+beweging, die vele zeer ontwikkelde volgelingen bezit, groot belang;
+woonden wij een der wekelijksche bijeenkomsten bij en lieten wij ons
+door de hoofdpersonen in alle onderdeelen voorlichten.
+
+In het kort komt hetgeen ik vernam hierop neer: In 1844, het jaar,
+dat in verschillende heilige geschriften is aangeduid, als het jaar,
+waarin een nieuwe profeet zou verschijnen, verklaarde een jonge
+man van 25 jaar, Mirza Ali Mohammed, in de stad Shiraz, in Perzië,
+dat hij de menschheid een boodschap van God had te brengen, dat hij
+daarvoor door God was geroepen. Men gaf hem toen den naam "Bab", die
+poort beteekent en geloofde, dat God deze poort gebruikte, om tot de
+menschheid door te dringen. Hij werd de voorlooper en de stichter van
+deze groote godsdienstige beweging. Hij bracht zijn boodschap en maakte
+in korten tijd vele volgelingen. De snelle verspreiding van zijne
+leerstellingen verontrustte de Perzische regeering, die hem gevangen
+nam en in Juli 1850 te Tabriz fusilleerde. Ook de volgelingen van Bab,
+voor zoover zij bekend waren, werden gevangen genomen en gedood.
+
+De leer van Bab was heel eenvoudig. God is eenig; hij zendt van
+tijd tot tijd een profeet op de wereld, die juist zooveel van de
+Waarheid brengt aan de menschheid, als de menschheid in staat is
+op dat oogenblik te verdragen, te begrijpen is misschien een beter
+woord. Zoo kwamen Boeddha, Mozes, Jezus en nu Bab. Boeddha en Mozes
+vonden de menschheid in de zuigelingsperiode, Jezus kwam, toen de
+menschheid in de kinderjaren was en Bab vond de menschheid in volwassen
+leeftijd. Vandaar, dat zijne leerstellingen verder kunnen gaan dan
+die van Jezus, de menschheid kan nu beter begrijpen, grooter daden
+verrichten. Bab wees 18 volgelingen als discipelen aan, waaronder
+eene vrouw, Kurru-t'ul-Ayn, die een beroemde Perzische dichteres en
+zeer schoon was. Deze vrouw, bij het Perzische volk zeer geliefd
+om haar groote goedheid en groote zeggingskracht in hare werken,
+werd na den dood van Bab letterlijk ter dood gemarteld. Met deze 18
+discipelen tot hulp werden de leerstellingen van Bab geboekstaafd.
+
+Onder de volgelingen van Bab was een jong Perzisch edelman,
+die in Teheran woonde en daar als gevolg zijner weldaden den
+"Vader der Armen" werd genoemd. Zijn naam was Béha-ullah en hij
+werd beschouwd als de Meester, waarvan Bab in zijne geschriften
+gewaagde, die komen zou om zijne leerstellingen te verbreiden. Het
+zou mij te ver voeren, als ik al de vervolgingen waaraan Béha-ullah
+van de zijde der regeering blootstond, en al de vernederingen, die
+men hem aandeed, hier zou mededeelen; zij doen heel veel denken aan
+alles, wat de eerste volgelingen van een nieuw geloof steeds hebben
+ondervonden. Niettegenstaande dit alles bleef hij tot 28 Mei 1892 in
+leven, toen hij als gevangene op 75-jarigen leeftijd stierf te Akka,
+een plaatsje in de nabijheid van den berg Karmel, den berg van zoo
+groote Bijbelsche beteekenis. Vóór zijn dood schreef hij, dat zijne
+volgelingen, die in Turkije tot tienduizenden zijn aangegroeid, zijn
+oudsten zoon, Abdul Béha, moesten volgen, dat hij "de Grootste Tak"
+was, die het werk op aarde zou vervolgen en tot grooter ontwikkeling
+brengen.
+
+Deze zoon, die reeds met zijn vader verbanning, vervolging en
+gevangenschap had verduurd, werd nu weer het mikpunt der regeering,
+totdat, nu bijna vier jaren geleden, de nieuwe Turksche regeering,
+in 1908, hem in vrijheid stelde. Sedert heeft de thans 67-jarige mooie
+grijsaard herhaaldelijk Amerika en in den laatsten tijd ook Engeland en
+Frankrijk bezocht. In Amerika maakte hij duizenden volgelingen, vooral
+in Chicago, den grond, waarop blijkbaar alle nieuwe godsdienstige
+uitingen zoo welig vrucht leveren. Maar ook in Engeland en in Frankrijk
+heeft hij, vooral onder de intelligente (of die daarvoor in den regel
+doorgaan) menschen reeds vele aanhangers gevonden.
+
+Wat bevatten de leerstellingen van Béha, wat beoogt deze
+godsdienst? vroeg ik. Uit de antwoorden, die ik kreeg, en uit hetgeen
+men er mij over te lezen gaf, zou ik concludeeren, dat de kern
+er van een soort geestelijk socialisme is, een streng doorgevoerd
+humanisme. Rondom die kern zit voor mij nog te veel mysticisme en
+wordt er nog te veel waarde gehecht aan het bidden. Overigens kent
+het Béhaïsme geen priesterdom, de wekelijksche bijeenkomsten worden
+geleid door een of ander uit de aanwezigen, soms daarvoor de week te
+voren reeds aangewezen. Zelfontwikkeling en daarmede ontwikkeling
+van anderen en philantropie in den goeden vorm, maken de hoofdzaak
+uit van de handelingen der Béhaïs, die ik hier ontmoette. Op mijn
+vraag, of men in Holland reeds volgelingen had, werd mij gezegd,
+dat er misschien eenigen in Leiden voorkomen, maar dat in Holland
+nog nooit een poging gedaan is om openlijk volgelingen te kweeken.
+
+De Béhaïs durven nog niet openlijk voor hun geloof uitkomen, ten minste
+niet in Turkije, waar zij aan zoovele vervolgingen hebben blootgestaan
+en waar zij zich volstrekt nog niet veilig gevoelen. Zij zeggen nog
+een woord, waaraan zij elkander kunnen kennen, of zij dragen een
+herkenningsteeken in den vorm van een ring, een zeker soort doek- of
+dasspeld, of een of andere kleinigheid aan horlogeketting. In Amerika
+en in de Europeesche landen zijn zij minder bang voor vervolging,
+maar meenen zij ook daar eerst meer volgelingen te moeten kweeken,
+alvorens zij openlijk getuigen. Dit laatste valt heelemaal niet in
+mijn geest, maar ik durf hen niet veroordeelen, nadat ik vernam,
+hoeveel zij te lijden hebben gehad en dat niet alle volgelingen
+sterke naturen zijn, en maatschappelijk onafhankelijk genoeg, om de
+verdrukking te kunnen doorstaan.
+
+Dat het Béhaïsme zoovele aanhangers vindt onder de Mohammedaansche
+vrouwen, is te begrijpen. In de voorschriften toch is ook opgenomen:
+volkomen gelijkstelling der seksen en wordt er aan het onderricht
+der meisjes, de toekomstige vrouwen en moeders, groote waarde
+gehecht. De Mohammedaansche vrouwen hopen door dezen godsdienst
+groote verbeteringen in haar lot te verkrijgen, van den door haar zoo
+gehaten sluier verlost te worden en hare harems te mogen verlaten. Een
+harem beteekent hier niet datgene, wat wij gewoon zijn er onder te
+verstaan. Een man, die streng monogaam leeft, heeft in zijn woning
+toch een harem. Harem beteekent niets anders hier dan dat gedeelte
+van het huis, waarin alleen de vrouwen van het gezin vertoeven en
+waarin een vreemde man, een, die niet tot het gezin behoort, nooit
+zijn voet zet. De vrouwen van het gezin in een monogaam huwelijk
+zijn de moeder van den man, zijne echtgenoote, dochters, indien die
+er zijn, en vrouwelijke bedienden. Binnen de grenzen van den harem
+gaan de vrouwen ongesluierd en dragen Europeesche kleederen.
+
+
+
+
+
+III.
+
+
+Een geheelen dag bracht ik door in de Egyptische medische school,
+in de universiteit, waar de Egyptische jonge mannen tot medecinae
+doctores worden opgeleid. Zij is verbonden aan een zeer groot
+gouvernementshospitaal, wordt geheel door Egyptisch geld onderhouden,
+maar staat overigens geheel onder leiding van Engelsche krachten. De
+directeur van het hospitaal, die tegelijkertijd aan het hoofd der
+universiteit staat, is een Brit. Al de hoofdverpleegsters uit het
+hospitaal zijn zusters uit Groot-Brittannië en vele professoren en
+leeraren komen ook van daar. Er zijn een paar Duitsche professoren,
+een Fransche, een Deen en een uit Turkije. Alle lessen worden in het
+Engelsch gegeven en zoo sterk regeert Engeland hier, dat de directeur,
+dr. Keatinge, mij zeide, dat lord Kitchener reeds de 300.000 pond
+had toegestaan, die noodig zijn om een nieuw hospitaal te bouwen. Op
+mijn vraag of dit geld dan uit Engeland moest komen voor deze zuiver
+Egyptische instelling, ontving ik ten antwoord: "O, neen, het Turksche
+gouvernement heeft het te geven, maar lord Kitchener kan het verzoeken
+dat te doen." Een nieuw gebouw is zeer zeker geen weelde, het hospitaal
+is nu geplaatst in een oud kasteel, dat later voor kazerne dienst deed,
+door Napoleon voor hospitaal werd ingericht en sedert als zoodanig
+dienst doet. Het voldoet in geen enkel opzicht meer aan de eischen,
+die men thans aan een hospitaal mag stellen. Toch hebben de Engelsche
+doktoren en verpleegsters er van gemaakt wat er van te maken is,
+zoodat de patiënten tenminste overal genoeg frissche lucht, licht
+en zindelijkheid vinden, maar voor comfort van de arme zieken, voor
+comfort van doktoren en verpleegsters is niets aanwezig en ook aan
+onze tegenwoordige begrippen van hygiëne beantwoordt het gebouw in
+'t geheel niet.
+
+Niet alleen worden hier de studenten tot medische doktoren
+opgeleid, maar aan deze instelling is ook verbonden, de opleiding
+van verpleegsters en vroedvrouwen. Een allerdwaaste combinatie, die
+tot heel veel misstanden en immoreele verhoudingen aanleiding geeft
+en die door alle aan deze instelling verbonden leeraren, doktoren
+en verpleegsters om het zeerst wordt afgekeurd. De meisjes die hier
+worden opgeleid tot toekomstige verpleegsters en vroedvrouwen, moeten
+in het land voorzien in de behoefte der Mohammedaansche vrouwen aan
+medische hulp, vooral bij verlossingen. Een Mohammedaansche vrouw
+laat geen mannelijke dokter aan haar kraambed komen, zelfs niet in de
+allerzwaarste gevallen. Zij worden dan door oude vrouwen bijgestaan
+en maar al te dikwijls is een zeer pijnlijke dood het einde van een
+kraambed. Door de opleiding van deze vroedvrouwen hoopt de regeering
+de vrouwen uit het volk in dezen ter hulp te komen. Dat zou wel goed
+zijn, als die meisjes een zekere ontwikkeling bezaten, een bepaalden
+leeftijd moesten bezitten, vóór zij tot deze studie konden worden
+toegelaten en indien zij gekozen konden worden uit een moreel hoog
+staande klasse. Dat alles is hier niet het geval. Meisjes van 12,
+13 en 14 jaar, ouderen zijn uitzondering, die niet lezen en schrijven
+kunnen, die niet uit toewijding, maar omdat zij geen tehuis hebben,
+zich voor dit doel in het hospitaal laten opnemen, komen hier, om in
+drie of vier jaar tijd als verpleegster en vroedvrouw het hospitaal te
+verlaten en hebben dan het recht, niet alleen in de gewone gevallen
+haar assistentie te verleenen, maar zelfs de forceps te gebruiken en
+keeringen te verrichten. Bovendien is de soort waaruit deze vrouwen
+gerecruteerd worden van dien aard, dat zij maar al te dikwijls
+prostitutie als bijvak uitoefenen, of de gezinnen waarin zij hulp
+verleenen, zeer immoreel beïnvloeden.
+
+Deze menschen zijn in den regel kinderen, die reeds vroeg door hun
+vader aan een of ander man tot echtgenoot zijn gegeven of verkocht
+en die, na eenige weken huwelijksleven door den echtgenoot weer naar
+huis worden gezonden, alleen en dikwijls om geen andere reden, dan dat
+hij er genoeg van heeft. Neemt de vader haar niet weder in huis op,
+dan blijft er voor haar niets anders over, dan op straat een minder
+eerbaar leven te leiden of naar het hospitaal te gaan. Ook als een
+vrouw door haar man gedivorceerd wordt, dan behoudt hij de jongens,
+doch de meisjes worden met de moeder weggestuurd en daarvoor behoeft
+hij haar voor onderhoud niets te betalen. Zoodra zulke meisjes
+den 12-jarigen leeftijd bereikt hebben, stuurt de moeder haar
+dochter naar het hospitaal, om haar ten minste eten en onderdak te
+bezorgen. Nu worden wel alle mogelijke voorzorgen door doktoren en
+hoofdverpleegsters genomen, om deze meisjes, dertig in getal (meer
+kunnen er terzelfder tijd niet worden aangenomen) van de driehonderd
+studenten te scheiden, maar het menschelijk vernuft is scherp, vooral
+in zulke omstandigheden, en men weet maar al te goed, dat deze meisjes,
+zoo pas uit de afzondering van de harems in vrijheid gekomen, deze
+vrijheid niet beter weten te gebruiken, dan op de een of andere wijze
+één of meer van de jonge studeerende mannen aan zich te binden. Moeten
+zij bevallen en hebben zij het geluk een jongen het leven te geven,
+dan is de vader van het knaapje, eo ipso, met de moeder gehuwd, heeft
+voor haar en het kind te zorgen en het kind draagt zijn naam. Hij kan
+haar dan wel na een week weder wegsturen, maar het kind blijft het
+zijne. Tot de jongen zeven jaar oud is, moet hij de moeder wekelijks
+een som geven, tot onderhoud van het kind en zoodra het zeven jaar is,
+kan hij het tot zich nemen of voortgaan de moeder voor het onderhoud
+te betalen. Bevalt zij echter van een meisje, dan bestaat er tusschen
+haar en den verwekker van het kind geen verband en behoeft hij zich
+van het geheele geval niets aan te trekken.
+
+Dat ook de omstandigheid, om zulke jonge meisjes op de ziekenzalen
+reeds allerlei soort werk te laten verrichten en haar bij verlossingen
+te laten assisteeren, haar te laten onderrichten door mannelijke
+doktoren in alles wat met het sexueele leven in verband staat, op
+velen geen goeden invloed uitoefent, is te begrijpen. Men moet deze
+meisjes niet met de onze vergelijken; zij zijn van te voren in groote
+afzondering van de mannenwereld grootgebracht; 't sexueele leven,
+zoo 't kan in 't huwelijk, is haar voorgesteld, als de eenige bron,
+waaruit en waardoor alles moet komen, wat zij voor levensonderhoud
+en misschien een beetje levensgeluk, noodig hebben. Daarop zijn al
+haar gedachten, al haar handelingen geconcentreerd en dit heeft bij
+haar natuurlijk een soort broeikast-ontwikkeling in deze sfeer ten
+gevolge gehad. Een der doktoren zeide mij dan ook, "men veronderstelt,
+dat wij jaarlijks een dertigtal vroedvrouwen afleveren, maar eerlijk
+gezegd, leveren wij voor twee-derde van dit aantal prostituees af!"
+
+De studenten, die later doktoren hopen te worden, hebben een
+vierjaarlijksche opleiding. Het eerste jaar in hoofdzaak anatomie
+en physiologie en de twee laatste jaren aan het ziekbed. Dan kunnen
+zij hun eindexamen afleggen en zijn gerechtigd de geheele medische
+praktijk uit te oefenen. Een groot aantal echter gaat tot completeering
+van hun studie alsdan naar Parijs, Londen, Weenen, Berlijn of Amerika
+en vestigt zich later als specialiteit in een of ander onderdeel der
+medische wetenschap.
+
+De studie is hier zeer goedkoop. Boeken, microscopen en alle andere
+studiebenoodigdheden worden door de universiteit verstrekt; die niets
+betalen kan, betaalt ook geen studiegeld en voor de anderen is het 15
+pond jaarlijks. Verder kunnen de studenten hier zeer goedkoop leven,
+zoodat slechts weinigen om financieele redenen van de studie in de
+medicijnen zijn uitgesloten. Toch bestaat het meerendeel der medische
+studenten uit jonge mannen uit de gegoede kringen.
+
+Het pathologisch anatomisch laboratorium van deze universiteit
+verschilt van vele andere, omdat het zoovele exemplaren bevat uit
+den voor-historischen tijd. Ik zag er schedels en beenderen, zelfs
+intacte inwendige organen, die toebehoord hebben aan menschen van
+drie- en vierduizend jaren vóór de Christelijke jaartelling. Hoewel
+de mummies alle ontdaan zijn van hunne inwendige organen, is toch
+bij vele een deel van de genitaalorganen mede gemummificeerd en in
+de sarcophaag nedergelegd. Hiervan waren eenige zeer goed gebleven
+exemplaren in het laboratorium aanwezig.
+
+Ook zag ik er de mummie van een man, die ongetwijfeld aan tuberculose
+gestorven moet zijn en bij wien de opgedroogde tubercelbacillen
+onweerspreekbaar gevonden zijn. Deze man was 3600 jaren vóór onze
+jaartelling gestorven. Ook is het duidelijk, dat kanker in dien
+tijd reeds voorkwam, ook daarvan waren enkele gevallen aanwezig. De
+syphilisbaccil, waarnaar zoo geregeld gezocht wordt, werd tot dusverre
+nog niet gevonden. Hieruit kan men natuurlijk nog niet vaststellen,
+dat deze ziekte bij de oude Egyptenaren niet voorkwam. Ik durf niet
+door gaan met het opsommen van alles wat ik hier voor merkwaardigs
+zag, dit deel van mijn brief zou dan voor vele lezers ongenietbaar
+worden. Zelden was ik in een inrichting van onderwijs, waar professoren
+en leeraren zich zooveel moeite geven om den leergierigen bezoeker
+zoo ten volle op de hoogte te stellen en zij deden dit op zulk een
+aangename, gentleman-like wijze, dat zij nog den indruk verwekten,
+alsof het voor hen een aangename taak was.
+
+
+
+
+
+IV.
+
+
+O, wat vliegen ze voorbij, de dagen in Caïro, ik zou ze zoo graag
+willen vasthouden of althans hun vlucht temperen. Als ik er aan denk,
+dat ik overmorgen Caïro moet verlaten, om de boot te halen, die mij
+naar een ander land brengt, dan stemt mij dat weemoedig. Ik had dat
+niet gedacht, toen ik in den aanvang hier kwam; alles maakte toen
+zoo'n nuchteren indruk op mij, maar met den dag heb ik de stad en
+hare omgeving meer leeren liefhebben, heb ik er al het mooie meer
+van leeren waardeeren. Met de geheele stad gaat het als met de
+woestijn. Als men die voor het eerst ziet, dan ziet men niets dan
+een onmetelijke witte zandvlakte, waarvan het witte glinsterende zand
+de oogen pijnlijk aandoet en dan lijkt zij niets als een eenvormige,
+levenlooze, eindelooze vlakte te zijn. Maar langzamerhand begint men
+de woestijn mooi te vinden, keert men er telkens naar terug en zou
+men er dagen in kunnen zitten mijmeren, voelt men zich onwillekeurig
+verplaatst en wekt het historische feiten in ons op, uit Egyptische
+dagen van voorheen.
+
+Mijn langer verblijf dan ik gewoon ben, in dezelfde stad, heeft mij
+ook in aanraking gebracht met meer personen, van wier leven en werken
+ik zoo graag meer zou leeren kennen en waarvan enkelen vrienden zijn
+geworden, die ik o zoo ongaarne reeds zoo spoedig weder verlaat. Van
+die allen en dat alles zou ik zeker tal van brieven kunnen vullen,
+maar daarvoor ontbreekt mij de tijd. Toch wil ik van enkele zaken
+en over enkele personen hier nog wat zeggen, alvorens ik Caïro voor
+goed den rug toekeer. Maar waar te beginnen? Laat mij aanvangen
+met te vertellen, hoe hier, even buiten de stad, op ongeveer een
+half uur afstand met een automobiel, midden in de woestijn een
+nieuwe stad begint te verrijzen, een stad van louter paleizen,
+Europeesche paleizen, eenige honderden staan er reeds, met een heel
+groot Europeesch hotel in het midden en dat die stad Heliopolis heet
+en uit Belgische beurzen wordt bekostigd. Zij ligt in de nabijheid
+van de ruïnen van het eens zoo bekende oude Heliopolis, de oudste stad
+van Egypte, waar de koningen gekroond werden en waar de geestelijkheid
+eene bijzondere vermaardheid bezat.
+
+Maar de nieuwe stad Heliopolis heeft niets met de oude stad gemeen,
+die zal niet door oude priesters bewoond en er zullen geen koningen
+gekroond worden, alhoewel de Khedive er vlak bij zijn winterpaleis
+heeft, maar zij zal door Amerikaansche en Europeesche kapitalisten
+bevolkt moeten worden, door menschen met volle beurzen en ziekelijke
+lichamen, die hier gedurende de wintermaanden zich willen koesteren
+in de felle zon en door de groote droogte van de atmosfeer hopen
+verlost te worden van rheumatische aandoeningen. Of er bij de vele en
+verschillende gelegenheden in Egypte waarheen de menschen om dezelfde
+reden en met hetzelfde succes kunnen vertoeven aan een zoo groote
+stad van paleizen behoefte is, of dat het weldra zal blijken, dat
+de Belgische maatschappij, die hier met Belgisch geld werkt, groote
+financieele verliezen zal lijden, zal de toekomst leeren; dit jaar
+wordt door allen, die daarvan moeten leven, ontzaglijk geklaagd, omdat
+de vreemdelingen, uit vrees voor den oorlog, dit jaar op zich laten
+wachten. De groote hotels in Caïro zijn nog niet ten halve gevuld.
+
+Als men zich hier op een mooien, zonnigen dag een uurtje in den
+namiddag op het terras voor het hotel nederzet, en zooals de term
+luidt, "Caïro aan zich laat voorbijtrekken", dan ziet men inderdaad
+zooveel merkwaardigs, dat men gerust nu en dan thuis kan blijven,
+buiten kan gaan zitten, en dan toch een groote hoeveelheid indrukken
+te verwerken krijgt. Ik zag deze week op een middag, de gewone
+voorbijgangers,--Egyptenaren in hunne lange, mooi-kleurige kleeding,
+ezeltjes met hunne menschenvracht, kameelen met suikerriet, graanzakken
+of iets anders beladen, kooplieden met Egyptische shawls, Perzische
+tapijten, borduurwerk, prentbriefkaarten, gekleurde koralen en vooral
+de scarabeeën niet te vergeten, en nog zoovele andere zaken, te veel
+om op te noemen, niet medegerekend,--eerst een begrafenis voorbij
+trekken met de gebeden-zingende mannen voorop en het lijk gevolgd door
+gesluierde vrouwen. Het lijk, in het midden, wordt gedragen door eenige
+mannen, die behangen zijn met de attributen of eenige kostbaarheden van
+den doode. Zoo'n lijkstoet ziet men hier elk oogenblik van den dag,
+vooral van kinderlijkjes. De kindersterfte is hier ontzaglijk groot;
+een kinderarts vertelde mij, dat in Egypte de kindersterfte grooter is
+dan ergens elders op de wereld. Daar wordt van regeeringswege nog zeer
+weinig tegen gedaan, doch van particuliere zijde is men in de laatste
+jaren bezig om te trachten hierin verbetering te brengen. Men heeft op
+verschillende punten van de stad, in de armenwijken, kinderklinieken
+opgericht, waar de moeders met de zieke kindertjes komen; aan één
+er van is zelfs een klein hospitaal verbonden, waar de heel ernstige
+patiëntjes kunnen worden opgenomen. Een Egyptische moeder is er echter
+zeer moeilijk toe te brengen, haar kind in een ziekenhuis achter te
+laten; daardoor is dan ook dat hospitaaltje slechts zeer dun bevolkt en
+bevat bijna alleen kindertjes, waarvan de moeder dood is, of verlaten
+door haar man en familie. Ik zag eenige van deze inrichtingen, die
+alle door giften in stand moeten worden gehouden en die, als alle
+zuiver philantropische instellingen, tal van gebreken hebben.
+
+Verder zag ik een bruiloftstoet voorbij trekken. Eerst een troep
+bont gekleede muzikanten, waarvan de trommelslager het hardst werkte
+en het verantwoordelijkste deel voor zijne rekening had. Daarachter
+liepen twee mooi versierde kameelen, elk bevracht met minstens een half
+dozijn bont toegetakelde kinderen. Dan weder twee even mooie kameelen,
+die een sedan-chair, een soort draagstoel, tusschen zich hadden,
+waarin het jonge in rose zijde gekleede bruidje met twee familieleden,
+waarschijnlijk de beide moeders gezeten waren en daarachter eenige
+open rijtuigen, ook bont gesmukt, met familieleden of gasten.
+
+Er was dien middag meer te zien. Plotseling verschenen twee, in wit
+satijn, rijk met goud geborduurd, gekleede mannen; uit hun gekleurde
+hoofddoek hing achter op den rug een lange staart, ofschoon het geen
+Chineezen waren. Zij vlogen voor een rijtuig aan en schreeuwden iets in
+'t Arabisch, wat beteekent "maak ruimte" of "ga uit den weg".
+
+In het open rijtuig, dat hen op die hielen volgde, zaten twee in
+gekleede jas en hoogen hoed gekleede heeren; naast den koetsier op
+den bok zat een palfrenier in een steenrood, rijk met goud geborduurd
+kostuum. Het rijtuig hield vlak voor het hotel stil, de heeren stapten
+uit en brachten een kort bezoek aan een voornaam Engelschman in ons
+hotel. Een der heeren, die op die wijze door Caïro's straten reed, was
+lord Kitchener. Wel een hemelsbreed verschil bij de eenvoudige wijze,
+waarop de Khedive voorbij gaat. Als ik er niet door den portier van 't
+hotel opmerkzaam op was gemaakt, dan zou ik in den eenvoudig voorbij
+rijdenden man nooit een der grooten op aarde gezocht hebben. Ook
+de vrouwen van den Khedive, hij heeft er twee, en de verschillende
+prinsessen maken niet zoo'n drukte als zij uitrijden. Ik zag twee
+prinsessen in een mooie automobiel. Zij droegen Europeesche kleeding,
+een ronde, vilten hoed, waaromheen losjes een witte sluier lag, die
+even lichtelijk ook de mond bedekte; dat was de wijze, waarop deze
+dames het gesluierd gaan opvatten.
+
+Van een merkwaardig bezoek wil ik nog iets mededeelen. Ik maakte er
+verscheidene, maar 't is onmogelijk om van die alle te gewagen. Dit
+eene bezoek zal ik echter nooit vergeten. Een Engelsche dame, die in
+Britsch-Indië is groot gebracht, zich daar zeer voor den godsdienst der
+Hindoe's interesseerde, later naar Perzië trok om een meisjesschool
+te stichten, met geen ander doel, dan de Perzische vrouwen te helpen
+zich te emancipeeren, later naar Caïro kwam, toen zij haar school
+in Perzië in goede handen kon achterlaten, en daar nu een soort
+kinderschool heeft, eene vrouw met groote zeggingskracht en vol van
+mooie hervormingsideeën, had Mrs. Catt en mij uitgenoodigd een middag
+bij haar te komen om eenige heeren, hervormers op theologisch gebied,
+te ontmoeten. Wij begrepen niet, waarom wij deze uitnoodiging kregen,
+maar deze vrouw hadden wij leeren kennen als iemand, die een hernieuwd
+bezoek ten volle waard was en wij begrepen ook, dat wij bij haar
+bepaald belangrijke personen zouden ontmoeten.
+
+Toen wij er kwamen, zagen wij er, als de meest opvallende, een klein,
+fijn, zwart mannetje, met gitzwarte, zijdeachtige, lange haren, die
+hem over de schouders hingen; oogjes, die in schittering concurreerden
+met de diamantjes in z'n ooren; gekleed in 'n lang, laat mij zeggen,
+kemelsharen kleed en met bloote voeten in sandalen. Hij werd ons
+voorgesteld als Shree Shyama Swarma Balyogi, zooals ik later op zijn
+naamkaartje zag, als een Hindoe-filosoof. Op zijn naamkaartje stond
+zeer bescheiden: "Great Student of Vedant Philosophy". Hij kwam van
+Vaso, in de nabijheid van Bombay, Britsch-Indië. Laat mij er direct
+aan toevoegen, dat hij op weg is naar Parijs en Londen, alwaar hij
+eenige filosophen op theologisch gebied gaat bezoeken. Daarna gaat
+hij naar Amerika, om Edison te interesseeren voor een electrisch
+apparaat, waarvoor hij de gegevens heeft geput uit de Veda. Als dat
+toestel tot stand komt dan zal de geheele medische diagnostiek en
+therapie onderst boven worden gekeerd. Wat ik er evenwel dien middag
+van vernam maakte op mij meer den indruk een hocus pocus te zijn
+dan een ernstige hervorming van hetgeen het beoogt. Dit was echter
+slechts een bijzaak. Daarvoor waren die mannen niet bijeengekomen;
+zij hadden andere zaken te bespreken.
+
+De tweede en mijns inziens de belangrijkste van de bezoekers was een
+Sheik, een trouw Mohammedaan. Hij is echter een hervormer van zijn
+godsdienst. Hij wil aan het vele bidden der Mohammedanen, vijf maal
+daags en nog al lang, een einde maken en tevens het afzonderen der
+vrouwen trachten tegen te gaan. Hij is een man, die in den smaak valt
+van den tegenwoordigen Khedive, die zeer liberaal en hervormingsgezind
+is, die hem dan ook heeft aangesteld als Universeel prediker en
+die hem uit eigen fondsen salarieert. Aly El-Girbi, zooals zijn
+naam is en in 't Arabisch op zijn visitekaartje prijkt, heeft geen
+vaste moskee waarin hij predikt, hij reist door het geheele land,
+predikt in alle moskeeën en trekt overal tal van hoorders. Hij richt
+zich vooral tot de vrouwen, vraagt hen vooral onder zijn gehoor te
+komen en--naar men mij mededeelde--boeit hij zijne hoorders soms
+vijf uur lang achtereen. Hij is bijzonder welbespraakt en poëtisch
+en zijne weinige doch veelzeggende handgebaren geven zijne woorden
+een bijzondere kracht. Hij zeide tot ons, dat de lage stand van
+ontwikkeling der tegenwoordige Egyptenaren verklaard moest worden
+uit de slaafsche positie waarin de Egyptische vrouwen verkeeren. Uit
+zulke moeders konden geen groote mannen geboren worden. Alsof hij
+Perkins Gilman of Olive Schreiner gelezen had!
+
+Verder was er een man uit Perzië, die in Teheran een soort filosofische
+school schijnt te hebben, een Turk, die zich met de filosofie
+der godsdiensten bemoeit, en twee heeren uit Caïro, die Béhaïsten
+zijn. Het geheele onderhoud van deze heeren kwam daarop neer, dat
+zij de verschillende godsdienstvormen in overeenstemming trachten te
+brengen met de eischen van den tijdgeest; het kwam mij voor, dat zij
+het er allen gloeiend over eens waren, dat de opheffing der volkeren
+alleen kan tot stand komen door de vrouwen een grooter aandeel te
+geven in 't maatschappelijk en later ook staatkundig leven. Van den
+Sheik ontvingen Mrs. Catt en ik een bijzonder hartelijken handdruk en
+den dank voor 't geen wij trachten te doen voor de vrouwen. Het was
+een allermerkwaardigste middag die wij in dat gezelschap doorbrachten.
+
+Hedenochtend was ik getuige van eene ceremonie, zooals hier elk jaar
+ongeveer om dezen tijd plaats vindt, 't Was de ceremonie van "het
+heilige tapijt". Elk jaar zendt de Egyptische regeering een nieuw
+prachtig met goud en zilver geborduurd tapijt naar Mekka; het oude,
+dat daar een jaar gebruikt is, wordt dan weder teruggenomen en is dan
+door het gebruik in Mekka, heilig geworden. Door 200 à 300 soldaten,
+meestal vrijwilligers, wordt het nieuwe kleed gebracht en het oude mede
+terug genomen. Het kleed, dat zeer zwaar is, wordt door één kameel
+gedragen; het ligt onder een baldakijn, in den vorm van eene moskee,
+van rood fluweel met zilver en goud geborduurd. De kameel, die dit
+heilig stuk draagt, wordt ook met bijzondere vereering beschouwd en
+behandeld. Het beest bezit een koninklijke stal, wordt op bijzondere
+wijze gevoed en doet het heele jaar geen werk. Zijn eenig levensdoel is
+jaarlijks de kostbare last naar Mekka te dragen en de nog kostbaarder
+mede terug te nemen.
+
+Om acht uur vanochtend stonden wij reeds in ons rijtuig, dat een goede
+plaats vooraan in de file had gekregen, om alle toebereidselen te zien
+voor de ontvangst van het heilige tapijt, dat om tien uur verwacht
+werd. Wij stonden vlak vóór het gebouw waar het in ontvangst zou worden
+genomen. Evenals in een opera defileerde in goede volgorde telkens
+iets anders ons voorbij. Nauwelijks waren wij aangekomen, toen een
+regiment artillerie met kleine kanonnen op muilezels geladen, alle
+militairen in groot uniform, met hun muziekcorps voorbij trok en op
+eenigen afstand zich opstelde. Kort daarna infanteristen, marcheerende
+op de marsch uit de opera Carmen, dan cavalleristen, groepen van hen
+op prachtige witte schimmels, een andere groep op goudvossen, weer
+een andere op kastanjebruine paarden, allen van het echte Syrische
+ras. Lange rijen infanteristen achter groene vaandels volgden: dat
+waren de militairen die dit jaar of vroegere jaren in Mekka waren
+geweest. Al die militairen werden opgesteld op eene groote vlakte,
+tegenover het officiëele gebouw, waar het heilige tapijt gebracht
+zou worden.
+
+Onderwijl kwamen in automobielen, in open rijtuigen of gesloten
+rijtuigen, met of zonder voorrenners, alle officiëele personen uit
+Caïro in groot tenue aanrijden en stapten in het bedoelde gebouw
+af. Het is de Khedive, die in hoogst eigen persoon dit tapijt in
+ontvangst dient te nemen; hij had evenwel dit jaar dezen post aan
+zijn jongeren broeder afgestaan. Al die officiëele personen, eenige
+honderden in getal, waren in het gebouw, maar ook buiten verzamelde
+zich intusschen een onafzienbare massa, die uit nieuwsgierigheid of uit
+toewijding naar dit schouwspel gedreven werd. De nieuwsgierigen waren
+de duizenden vreemdelingen, die op het oogenblik in Caïro vertoeven;
+de Mohammedanen kwamen uit zuivere devotie. Er waren drie groote
+afgesloten ruimten, waar de auto's en rijtuigen met hunne inzittenden
+een plaats kregen en die allen een even goed en vrij gezicht op het
+schouwspel hadden. De eerste was afgezonderd voor de familieleden van
+den Khedive, die in groot aantal aanwezig waren. De tweede was voor
+de familieleden der officiëele personen, de verschillende consuls en
+hooge militairen. De derde ruimte was voor de vreemdelingen.
+
+Klokslag tien uur arriveerde de karavaan. Zoodra zij in het gezicht
+kwam werd het heilige kleed met 21 kanonschoten begroet en waar
+het voorbij de militairen trok, presenteerden dezen het geweer of
+maakten hun militair saluut. De kameel, die de heilige last droeg,
+was geheel met goudwerk en roode franjes behangen; het verhief zijn
+kop nog hooger dan die beesten gewoon zijn te doen, alsof het zich
+van zijne waardigheid bewust was. Het werd gevolgd door zeven andere
+met rood fluweel behangen kameelen en op elk zat een eerbiedwaardige
+pelgrim, die zachte tonen uit een fluit te voorschijn bracht, om het
+heilige beest te amuseeren.
+
+Zeven keer wandelde deze stoet in de ruimte rond, telkens door de
+militairen en nu ook door de Sheiks, de Pasja's, de koninklijke
+familie en alle officiëele personen, allen nu naar buiten gekomen,
+eerbiedig gegroet. Daarna overhandigde de broeder van den Khedive
+den eersten begeleider een sleutel en alles verdween in het gebouw,
+waar het tapijt voorloopig ondergebracht werd. Weder 21 kanonschoten
+om het uitgeleide te doen.
+
+Dit tapijt blijft nu twee maanden aldaar en wordt in dien tijd door
+alle geestelijken en fanatieken aangebeden; daarna wordt 't in vele
+stukken gesneden, die verschillende moskeeën ten deel vallen om op de
+daarin aanwezige heilige graftomben gelegd te worden. Men verteld, dat
+dit grapje het land elk jaar twaalf millioen gulden zou kosten! Vóór
+ik alles had gezien kon ik dat niet gelooven; nu ben ik er zeker van,
+dat die som niet overdreven is. Wat zou dat geld hier in het land
+nuttiger besteed kunnen worden, indien het b.v. voor oprichting en
+in-stand-houding van goede scholen werd gebruikt.
+
+Het was vandaag prachtig weder, de zon scheen reeds vroeg; toen ik dit
+in het rijtuig staande opmerkte, zeide onmiddellijk een Mohammedaansche
+koetsier: "Maar natuurlijk, mevrouw; dat is altijd zoo; wanneer het
+heilige tapijt in Caïro komt, laat God de zon schijnen!" Ik dacht
+aan onze Oranjezon, die zich echter wel eens een enkele keer achter
+een wolk verschuilt.
+
+Nu alles is afgeloopen, weet ik niet, wat diepere impressie op mij
+maakte, het gezicht van die mooie, vroolijke, veelkleurige vertooning,
+of de groote orde die er onder die tienduizenden heerschte en het kalme
+en vriendelijke optreden van de politie. Behalve de kanonschoten en
+de militaire muziek, werd geen enkele luide toon gehoord; de bevelen
+van de politie gingen meer door een vriendelijk handgebaar dan door
+verheffing van stem. Na afloop vertrok geen rijtuig van zijn plaats
+vóórdat de politie het sein gegeven had en allen bleven achter
+elkaar rijden.
+
+
+
+P.S. Van bevriende zijde worden mij twee uitknipsels uit "De Telegraaf"
+toegezonden, op welks inhoud ik hier even wil terugkomen.
+
+Het eerste is onderteekend door twee artsen uit Transvaal en
+heeft de strekking te doen uitkomen, dat mijne opvatting over de
+behandeling der inboorlingen in Zuid-Afrika niet de juiste is. De
+inhoud van dat ingezonden artikel verwondert mij niet; ik zal in vele
+Zuid-Afrikaansche bladen over mijne geuite meening in dezen wel meer
+en sterker gecritiseerd worden. Uit gesprekken, die ik daarover in
+Zuid-Afrika met vele Afrikaners en Britten hield, is het mij heel
+goed bekend, dat de groote meerderheid der bevolking mijne gevoelens
+in dezen niet deelt. Hoe kan het ook anders. Sympathiseerde de
+meerderheid der bevolking in dezen met mij, dan zou de behandeling
+der kleurlingen eene andere zijn en dan had ik daarover anders
+geschreven. Betreffende dit eene punt, minachting voor den kleurling,
+hem te beschouwen louter als goedkoope arbeidskracht, harmonieeren
+Britten en Afrikaners meesterlijk. Dat niet de heele bevolking van
+Zuid-Afrika zoo verkeerd denkt over den Kaffer en deze kleurlingen
+warme vrienden bezitten in enkele toonaangevende kringen, daarvan ben
+ik ook zeker. Vooral in de Kaapkolonie vond ik voor mijne meening
+vele gelijkdenkenden en toen ik Olive Schreiner een bezoek bracht,
+ontdekte ik, dat ook zij in dezen mijne geestverwante is.
+
+De oplossing van het kleurlingen-vraagstuk zal in Zuid-Afrika eene zeer
+moeilijke zijn, maar wil men eene rechtvaardige en wijze oplossing
+verkrijgen, dan moet men beginnen deze menschen met andere oogen
+te beschouwen, hun karakters te bestudeeren in de kraals, ik meen:
+zoolang zij nog onbesmet zijn door de aanraking met de Europeeërs, en
+hen in deze eigen omgeving eerst tot eene hoogere ontwikkeling brengen,
+zoodat zij beter bestand zijn tegen de gevolgen van verleiding,
+verkeerde behandeling en verkeerde voorbeelden der blanken.
+
+Het tweede stuk is onderteekend door Zionist; deze maakt mij er een
+verwijt van, dat ik van het Zionisme in Palestina niet beter op de
+hoogte ben. Ik heb dat evenwel in een van mijne brieven erkend, eerst
+in Palestina trof mij den omvang van deze beweging. Mijn Baedeker,
+de laatste uitgave, zegt zoo goed als niets er van en onze dragoman,
+een Protestant, stelde er zeer weinig belang in en wist er niets van
+mede te deelen. Dat er geen Hirsch-vereeniging bestaat, maar dat uit
+de nalatenschap van Hirsch eene andere vereeniging geformeerd werd,
+was mij onbekend. Had ik met beslistheid geschreven, dat die kolonie
+boven Tiberias door de I. C. A. tot stand was gebracht, het verwijt
+van Zionist zou mij kunnen treffen; ik deed echter die vraag tusschen
+haakjes, omdat men mij in Jeruzalem had medegedeeld, dat de Zionisten
+nooit financieele voorschotten geven, doch dat, waar het noodig is,
+de Hirschvereeniging in dit opzicht helpt. Waren we niet zoo door
+Syrië gevlogen, had ik tijd gehad mij overal wat langer op te houden
+en nauwkeuriger informatiën te nemen, dan had ik met meer beslistheid
+ook over de bedoelde kolonie kunnen schrijven.
+
+Dat de Zionisten een supplement op de Baedeker uitgeven, waarin over
+deze zaken uitvoerige inlichtingen worden verstrekt, is zeer goed
+gezien; laat mij hen echter in overweging geven, dit boekje in het
+Engelsch, in plaats van in het Duitsch te laten drukken, want tot
+nu toe bestaan de bezoekers van Palestina voor een overwegend groot
+deel uit Amerikanen en Engelschen. Duitsch sprekende toeristen zijn
+nog groote uitzonderingen.
+
+Laten mijne lezers niet vergeten, dat ik mij in de verschillende landen
+niet lang genoeg ophoud om mij steeds van alle vraagstukken goed op
+de hoogte te stellen, dat ik ook van alles alleen mijne indrukken
+weergeef, en dat ik niet verwacht, ook niet verwachten kan en wil,
+dat elkeen het met mijne opvatting eens is.
+
+
+
+
+
+
+AAN BOORD VAN DE "PRINSES JULIANA".
+
+
+Wij waren reeds vroeg op, den dag waarop wij Caïro verlieten, om ons
+naar Port-Said en aan boord van het schip te begeven, het schip,
+dat ons zou wegvoeren uit Egypte en in een ander werelddeel weder
+aan land zetten. Om zeven uur 's morgens zou de trein vertrekken,
+doch om zes uur stonden wij reeds gereed, waren de koffers gepakt en
+wachtten wij op de mannen, die de vele stukken bagage naar beneden
+zouden brengen en die den dag tevoren waren aangewezen, om voor onze
+koffers te zorgen en ons veilig in den trein te brengen. Waren wij
+blijven wachten, dan stonden wij er misschien heden nog, want toen wij
+beneden in het hotel kwamen, lag er alles nog in diepe rust. Zelfs de
+mannen, aan wie de nachtwacht was toevertrouwd, lagen in de corridors
+op de dikke Smyrna-tapijten te snurken; de eenige wezens, die teekenen
+van leven gaven, waren een paar groote, dikke ratten, die door onze
+komst gestoord werden in een of andere belangrijke onderneming en
+toen ijlings de vlucht namen. Nadat wij genoeg menschen wakker en
+naar beneden getrommeld hadden, er een rijtuig voor ons gehaald was
+en wij aan het station waren uitgeladen, was er amper tijd voor onze
+reisbiljetten te zorgen, de bagage te laten inschrijven en plaats te
+nemen, voor de trein afreed.
+
+Wij zouden nu nog in de 4 1/2 uur, die wij noodig hadden, om naar
+Port Saïd te komen, gelegenheid krijgen, om in Egypte eene van die
+natuurverschijnselen te zien, waarvan wij wel veel gelezen hadden,
+doch dat wij nog niet hadden bijgewoond. Spoedig, nadat wij Caïro
+achter den rug hadden, begon de een of andere wind op te steken
+en langzamerhand zagen wij het woestijnzand steeds hooger stuiven,
+zagen wij de op den weg zich bevindende kameelen zich nederleggen en
+de opzittende of begeleidende mannen zich achter hen verschuilen,
+nam de lucht een grijsgrauwe tint aan, waar doorheen wij slechts
+op korten afstand konden zien en kwam het fijne stuifzand zelfs
+door onze goed afgesloten vensterraampjes onze oogen, neus en keel
+binnen dringen. Het was "a new experience", zooals mijne reisgezellin
+goedmoedig opmerkte, maar geene aangename.
+
+In Port Saïd bijna een uur te laat aangekomen, had deze zandstorm
+voor een fijnen, doordringenden regenstorm plaats gemaakt, die het
+aan boord gaan niet veraangenaamde. Doch--en nu heb ik in mij-zelf
+een eigenschap ontdekt, die ik mij niet bewust was te bezitten--ik
+gevoelde mij aangenaam aangedaan, toen ik daar, al was het dan ook in
+een hoekje van Afrika, mijn voet op Nederlandschen bodem zette; toen
+ik in eigen taal door tal van landgenooten begroet werd en toen ik in
+mijne hut gekomen vele pakjes van Hollandsche vrienden vond, alle de
+een of andere nationale bijzonderheid bevattende. Het waren Dordtsche
+speculaasjes, Haagsche beschuitjes, chocolade van Korff, Delftsche
+parfumerie, Haagsche hopjes, Deventer koek en Groninger molleboonen,
+die mij door goede feeën waren toegezonden en die mij nog lang zullen
+blijven vertellen, dat er ook in eigen land veel goeds is te vinden. Ik
+dacht een cosmopoliet te zijn, doch het nationaliteitsgevoel is sterker
+dan ik vermoedde. Dit gevoelde ik ook heel sterk, toen wij in onze hut
+kwamen en mijne Amerikaansche reisgenoote, die vele bootreizen in haar
+leven maakte en verschillende stoomvaartlijnen bij ondervinding kent,
+uitriep: "Ik heb nog nooit zoo'n gerieflijke en ruime hut op een boot
+gehad als deze." 't Is waar, in de hutten op de "Prinses Juliana"
+gevoelt men zich even comfortable als in een kamer in 'n hotel en de
+van alle kanten gemakkelijk te bereiken bad- en toiletkamers, waar
+een echte Hollandsche zindelijkheid heerscht, zijn niet alleen ruim
+en comfortable, maar zijn zelfs luxueus ingericht. De comfort op de
+"Prinses Juliana" laat in geen enkel opzicht te wenschen over.
+
+Het werd bijna vier uur, toen wij Port Saïd uit en het kanaal van Suez
+binnenstoomden, zoodat wij het kanaal, dat ik nog gaarne eens weder
+had gezien, bij avond en nacht passeerden. Toen wij den volgenden
+morgen ontwaakten lag Suez reeds achter ons en waren wij in de Roode
+Zee. Nog één tamelijk koele dag en toen kwamen de passagiers reeds
+in hun witte pakken voor den dag, hadden de zwarte bedienden zich
+reeds van voor hun voeten niet bestemde schoenen ontdaan en hoorde men
+reeds enkele medepassagiers--en vooral de spelende kinderen--klagen,
+dat zij "puften van de warmte". Zoo erg was het echter niet, maar de
+temperatuur was toch slechts enkele graden lager dan toen ik hier twee
+maanden geleden van de andere zijde doorvoer. Het schip is echter goed
+toegerust, om aan wat warmte te kunnen weerstand bieden. Niet alleen,
+dat overal in de salons en eetkamers en in alle hutten electrische
+waaiers koelte aanbrengen, maar bovendien zijn aan alle patrijspoorten
+windvangers aangebracht, die het beetje wind, dat wij genieten,
+opvangen en in de hut uitstorten. Het is dus best uit te houden.
+
+In een ander opzicht onderscheidt deze boot zich nog van de meeste
+andere, waarop ik groote reizen maakte, een onderscheid, dat ik ten
+hoogste waardeer. Ze heeft n.l. geen muziekkorps aan boord, zoodat de
+passagiers niet 's morgens en 's middags en soms ook nog des avonds de
+hartverscheurende valsche tonen van een scheepsmuziekkorps te genieten
+krijgen. Hier is slechts een pianola-piano aan boord, die alleen nu
+en dan ons trommelvlies tracht te verscheuren en waarop op de meest
+ongelegen oogenblikken een zich muzikaal aangelegd voelend jongmensch
+zit te trommelen en volstrekt niet voelt, dat hij meerendeels mistast.
+
+Elk patriotisch Nederlander kan op deze boot niet alleen trotsch
+zijn over de wijze, waarop onze stoomvaartmaatschappijen haar
+passagiers vervoeren, maar ook op de geaardheid en het gedrag
+zijner medepassagiers. Men gevoelt zich hier in deftig, Hollandsch
+gezelschap. Alles gaat even kalm en netjes zijn gang, geen luidruchtig
+geluid wordt gehoord, geen luidruchtige spelen gespeeld. Elkeen wandelt
+kalm over het dek of ligt op zijn rieten stoel een sigaartje te rooken
+en kringetjes te blazen, of leest 'n van huis medegebracht of uit de
+scheepsbibliotheek geleend boek. Enkelen zitten samen te keuvelen,
+even bedaard en even netjes, alsof wij bij ons in Holland op 'n
+buurtbezoek zijn. Een enkel clubje--en daartoe behoor ik--speelt
+'s avonds een partijtje bridge, anderen zitten schaak of domino
+te spelen, maar van luidruchtige spelen als op de Engelsche booten
+gespeeld worden, waaraan alle passagiers meedoen, daarvan is hier
+geen sprake. Op deze boot zijn de Hollanders Hollanders: netjes,
+bedaard, verstandig, kalm. Ik verheug mij daarover en ben hartelijk
+blij op deze boot gelegenheid te hebben met mijne landgenooten eens
+weder een verstandig gesprek te kunnen voeren en successievelijk
+met al mijne medereizigers kennis te kunnen maken en hen van hun
+goede, oud-Hollandsche zijde te leeren kennen. "I like your people,
+especially as travel-companions", zeide na eenige dagen dan ook mijn
+reisgezellin en dat streelde mijn ooren niet weinig.
+
+Ik heb echter nog een voornaam punt vergeten te noemen, toen ik opsomde
+wat wij hier op deze boot dagelijks uitvoerden. Dat is vreemd, want
+het is iets, wat het grootste deel van onzen tijd in beslag neemt. Ik
+bedoel het eten en drinken, het deelnemen aan de maaltijden. Het
+lijkt wel, dat de Stoomvaart-Maatschappij "Nederland" zich verbeeldt
+tot taak te hebben, haar gasten een mestkuur te laten doormaken,
+om ze bestand te doen zijn tegen de nieuwe leefwijze, die hen aan
+het eind der reis wacht. De maaltijden zijn niet alleen overvloedig
+en goed, maar de verscheidenheid der gerechten is ook zoo goed en
+juist gekozen, dat men alleen met een ernstigen en vasten wil kan
+zorgdragen niet overvoed te worden. Als men niet onmiddellijk uit de
+overvolle menu's een paar gerechten kiest, waarvan men zal gebruiken,
+en de anderen, zonder er naar te zien, laat passeeren, dan heeft men
+al heel spoedig den dokter noodig, die met wat bicarbonas sodae de
+maag te hulp moet komen.
+
+Niet alleen in de Roode Zee was het warm; toen wij Aden achter den rug
+hadden en Kaap Gardefui voorbij gestoomd waren, bleek er wel wat meer
+wind te komen, doch was de temperatuur niet lager. Het was dan ook op
+heel bescheiden toon tot mij gericht, het verzoek, om "als de warmte
+het mij niet onmogelijk maakte", een voordracht over vrouwenkiesrecht
+te houden. Aan dit verzoek, door 36 passagiers onderteekend, kon ik
+natuurlijk geen weerstand bieden. Als goede propagandiste voor de
+groote zaak, moest ik natuurlijk verheugd zijn--en dat was ik dan
+ook--, dat mij op zoo'n ongezochte wijze gelegenheid gegeven werd,
+dit onderwerp, zelfs op den Indischen Oceaan, te bespreken en met
+toestemming van den kapitein werd de 2e klasse eetsalon ingericht
+om als vergaderzaal te dienen. Ik dacht niet, dat de belangstelling
+in vrouwenkiesrecht onder mijn medepassagiers zóó groot was; op één
+enkele uitzondering na waren alle 1e en 2e klasse passagiers aanwezig,
+toen ik dien middag, om half vijf, het woord nam. Zóó groot was zelfs
+de belangstelling, dat wij om zes uur nog midden in het debat waren,
+toen de zaal ontruimd moest worden om weder voor eetsalon te worden
+ingericht. Om elf uur den volgenden morgen werd het debat voortgezet,
+en toen ik op het middaguur eindigde, werd door vele Engelsch sprekende
+medepassagiers onmiddellijk het verzoek gericht, om ook mevrouw Catt
+te vragen, een voordracht voor hen te houden.
+
+Vrouwenkiesrecht was daarna langen tijd 't onderwerp van de
+gesprekken op de boot; sommigen waren overtuigde voorstanders
+geworden, anderen vonden het toch ook een vanzelf sprekend gevolg
+van den ontwikkelingsgang der maatschappij, anderen waren verstokte
+tegenstanders, onder dezen voornamelijk die heeren, die van oordeel
+waren, dat huwelijksgeluk alleen bestaanbaar is, zoolang de vrouw tot
+den man opziet, en door de vrouwen nu ook politieke rechten te geven,
+ontnam men den man alle superioriteit over zijne vrouw. Die heeren
+kennen niet de "Amalasuntha's"-zusteren van de Amalasuntha uit Dickens'
+onovertreffelijke verhalen, die aan nekverstijving te gronde gaan,
+door het onophoudelijk opzien tot hun zoo hoog boven hen staanden
+echtgenoot. Ik heb hen geraden, Dickens voor dat doel eens na te slaan.
+
+Mrs. Catt was natuurlijk ook dadelijk bereid om aan het verzoek, dat
+inhield wat te vertellen over de toestanden in Amerika met betrekking
+tot het vrouwen-vraagstuk, te voldoen, en twee dagen, nadat ik
+gesproken had, vulde zij mijne voordracht aan met het bovengenoemd
+onderwerp. Ik had niet gedacht dat ook dien derden dag nog zooveel
+belangstelling zou bestaan, om een paar uur in de warme salon stil
+te zitten luisteren naar hetgeen mrs. Catt op haar eigenaardige,
+boeiende wijze te vertellen had, en het verhoogde het effect van
+haar voordracht niet weinig, toen aan het slot een heer in ons midden
+opstond, die een Australiër bleek te zijn en in Queensland woont en
+die op zeer welsprekende wijze de resultaten van het vrouwenkiesrecht
+in Australië besprak. De vrees voor "ongenoegen in het gezin" als
+gevolg van kiesrecht, ook voor de gehuwde vrouw, het bezwaar, dat in
+de laatste dagen nogal eens gehoond werd, wist hij zoo schitterend te
+weerleggen, dat twijfel omtrent dat punt nu onder de passagiers van de
+"Juliana" wel niet meer zal bestaan. Zijn vrouw, die ook aanwezig was,
+wist nog even mede te deelen, dat zij en haar man wel dikwijls omtrent
+de keuze van den candidaat tot overeenstemming kwamen, maar in de
+gevallen, waar beiden aan eigen candidaat de voorkeur bleven geven,
+brachten zij natuurlijk ook hun stemmen uit op hun eigen candidaat. 't
+Klonk zoo eenvoudig en alleen 'n door-alles-heen-gelijk-willen-hebbend
+echtgenoot kon zich nog beangst maken voor "ongenoegen".
+
+Zoo werd dus gedurende eenige dagen het vrouwen-vraagstuk de "topic
+of the day"; menigeen, die vroeger nooit ernstig hierover heeft
+nagedacht, begint thans te begrijpen, dat de vrouwenbeweging, hij
+moge er mede instemmen of niet, eene groote, machtige beweging is,
+die zich thans in alle landen openbaart en die niet eerder tot een
+einde zal komen, alvorens er volkomen wettelijke--hieronder ook de
+politieke te verstaan--en maatschappelijke gelijkstelling tusschen
+mannen en vrouwen zal zijn verkregen.
+
+En zoo gaan de dagen op de boot langzaam voorbij, maar toch nog
+veel te snel voor mrs. Catt en mij, die deze zeereis gaarne nog
+wat verlengd zouden hebben. Wij gevoelen ons hier thuis, rustig,
+aangenaam. De warmte is wel groot, maar niet te groot, en wanneer
+wij des avonds de wonderschoone zonsondergangen, die tusschen Aden
+en Colombo onbeschrijflijk mooi zijn, genoten hebben, volgt daarop
+spoedig een lange, aangename koele zomeravond.
+
+Morgenochtend moet de boot in Colombo aankomen, maar wij hebben de 8
+uren, die wij te laat van Port Saïd vertrokken zijn, niet ingehaald en
+daardoor zal het wel avond worden, eer wij in Colombo aan wal stappen.
+
+
+
+
+
+
+OP CEYLON.
+
+
+I.
+
+
+Het avondduister was reeds lang ingetreden, toen wij de kustlichten
+van Colombo in het gezicht kregen en eer het schip voor anker lag, de
+visiteerende dokter aan boord was gekomen en zijn plicht vervuld had,
+en eer wij met onze bagage goed en wel geland waren, was het reeds
+bijna tien uur. Het was jammer, dat wij het mooie binnenkomen in de
+haven van Colombo gemist hebben en ons hebben moeten tevreden stellen
+met de verhalen over dat mooie gezicht van uit zee op Colombo, van
+onze medepassagiers, die deze reis reeds meermalen gemaakt en Colombo
+vroeger hebben gezien. Tot op het laatste oogenblik vonden wij het op
+de Prinses Juliana aangenaam; ik hoop later nog wel eens van deze boot
+te kunnen gebruik maken, vooral wanneer zij dan nog onder denzelfden
+goeden gezagvoerder met zijne plichtgetrouwe en beschaafde bemanning
+vaart. En van de passagiers wil ik alleen dit zeggen, dat gisteravond,
+toen wij in het hotel en op onze kamer aangeland waren, mrs. Catt tot
+mij zeide: "Als men mag aannemen, dat men op een groote boot van zekere
+natie een goed overzicht krijgt over zijn volk, dan gaat Nederland
+met de eer strijken van het meest beschaafde en ontwikkeldste volk
+te zijn onder al degenen die wij op onze reizen ontmoet hebben".
+
+In Colombo aangekomen, wachtte ons de eerste teleurstelling; ik wil
+hopen dat er geen tweede op volgt. Het Galle Face Hotel, het meest
+gerenommeerde, was overvol; de eetkamer was zelfs tijdelijk voor
+slaapkamer ingericht; het daarop volgend Grand Oriental Hotel was in
+dezelfde conditie, zoodat wij ons ten slotte moesten tevreden stellen
+met een kamer voor twee personen in het Bristol Hotel. Gelukkig is er
+alles zindelijk en valt het bij nadere kennismaking zeer mede. Met
+eenige van onze medepassagiers van de boot hebben wij 's avonds nog
+een tijd lang in de veranda van het hotel zitten praten, totdat zij
+weder aan boord en wij naar bed moesten.
+
+Onze kamer, waarvan de deur van boven uit open traliewerk bestaat,
+had wel twee groote open vensternissen, doch geen vensters; de lucht
+kon van buiten vrij naar binnen treden. Door een grooten electrischen
+waaier, veel gelijkenis vertoonende met een paar molenwieken, werd de
+lucht in beweging gehouden en eenige koelte in de kamer gebracht. Het
+was er aangenaam heet en het eenige laken, dat ons tot dekking in het
+vrij goede bed diende, was voor dat doel ruimschoots voldoende. Wij
+moesten ons even voor den geest roepen, dat wij hier in Ceylon in den
+wintertijd zijn en het in Europa op 't oogenblik overal buitengewoon
+koud is. Het is nu het seizoen voor Colombo; hoe moet de temperatuur
+hier wel zijn als 't hier zomer is.
+
+Ik zou zeker dien eersten nacht in Colombo een heerlijken slaap hebben
+genoten, ware het niet, dat de boomen vóór het hotel rijk bevolkt waren
+met kraaien en eksters, die den geheelen nacht hun krijschende stemmen
+hebben doen hooren. Onophoudelijk schijnen die beesten onderlinge
+twistgesprekken te voeren gehad te hebben, waarbij honderden individuen
+het hunne hadden in te brengen. In een ander land zou men aan zoo'n
+overbevolking van zulke lieve beestjes een einde maken, maar hier,
+met zoovele Hindoe's en Boeddhisten onder de bevolking, zal men dat
+wel uit zijn hart laten. De Boeddhist mag geen levend wezen dooden,
+allen moeten den natuurlijken dood sterven.
+
+Ware het niet Zondag geweest, dan waren wij vanmorgen met de eerste
+gelegenheid naar Kandy, dat veel hooger gelegen en koeler is,
+vertrokken; wij moesten nu eerst wachten tot morgenochtend de banken
+open zijn om geld te halen en eenige andere zaken af te doen. Deze
+Zondag is echter geen verloren dag voor ons geweest. Integendeel,
+het was een alleraangenaamste, vol van nieuwe indrukken. Om eerst even
+naar het kantoor van Cook te gaan en naar het telegraafbureau, hadden
+wij ieder een rickshaw genomen, die hier veel beter zijn dan die wij
+in Zuid-Afrika zagen en waarvan de mannen niet zoo bont toegetakeld
+zijn als daar. Deze hier zijn ook heel licht en altijd alleen voor één
+persoon bestemd. Het lijkt voor vele Europeanen misschien onbarmhartig,
+dat men zich in een wagentje nederzet en zich door een medemensch
+laat voortbewegen, maar dit gevoel gaat hier weg, als men ziet,
+op welk een gemakkelijke wijze deze mannen zich--oogenschijnlijk
+althans--van die taak kwijten en hoe gelukkig zij met een vrachtje
+zijn. Toen wij hen aan het telegraafkantoor wilden betalen en wij
+een rijtuig aanriepen, om een tocht door de stad te maken, smeekten
+zij ons zóó hen met die taak te belasten, dat wij daartoe ten slotte
+maar besloten. Zij zouden ons nu eerst langs de zee en dan langs
+mooie punten, die wij hen hadden opgegeven, naar Mount Lavinia Hotel
+brengen, waar wij wilden lunchen en eenige uren vertoeven. Zij moesten
+ons daar blijven wachten en later langs een anderen weg terugvoeren.
+
+Niettegenstaande de groote hitte draafden die twee naakte bruine
+broeders als paarden, en op onze herhaald tot hen gerichte opmerking,
+dat zij zich niet zoo behoefden te haasten, of, of zij misschien
+niet eens wilden rusten, gaven zij ons met een lachend ontkennend
+hoofdschudden antwoord. Draven doen hier echter niet alleen menschen
+en paarden, maar ook ossen. Herhaaldelijk passeerden wij op onzen weg
+een soort tentwagentjes, waarin de een of andere Sinhalees met vrouw
+en kinderen gezeten was, waarschijnlijk een Zondagstoertje makende,
+en die getrokken werden door een klein, vinnig osje, dat met een paard
+in het hardloopen kan wedijveren. Zij zijn van het soort, deze ossen
+bedoel ik, dat ik ook in Oost-Afrika gezien heb, met een min of meer
+groot uitwas in den nek, die men daar buffeltjes noemde. Een zeer
+gedistingeerd vervoermiddel schijnt zoo'n ossewagentje niet te zijn,
+ik zag er althans alleen Sinhaleezen gebruik van maken.
+
+Over deze menschen heb ik al eens geschreven, toen ik ze voor het
+eerst in Zanzibar zag; hier zien wij ze in grooten getale, zoodat hun
+verschijning reeds geen bijzonderen indruk meer maakt. En toch moeten
+ze voor een Europeaan opmerkenswaardig zijn. Die mannen met hunne
+zachte, melancholieke, vrouwelijke gelaatsuitdrukking, hun lange,
+zwarte, bijna blauw-zwarte haren, die in golvingen of krullen, over
+hun schouders hangen, of in een wrong op het achterhoofd bevestigd en
+met een groote schildpad-kam afgewerkt zijn, en die gekleed zijn in
+sarong en kabaai, de sarong soms voor een gewonen nauwen damesrok
+plaats makende, zijn toch een bijzonder soort menschen. Op hun
+gezicht afgaande, stel ik hen veel hooger dan b.v. den Arabier. De
+Sinhaleezen hebben over het algemeen verstandige, denkende gezichten
+en zij missen geheel dat sensueele in hunne gelaatsuitdrukking,
+dat vooral den Arabier zoozeer vertoont.
+
+Was het omdat het Zondag was en er nu door velen niet zooveel
+als anders gewerkt werd, dat wij daarom in de volksbuurten zooveel
+langharige mannen in gebukte houding voor hunne woningen zagen zitten
+en achter hen hurkende vrouwen--wij zullen ten minste veronderstellen,
+dat dit hier eene echtelijken liefdedienst gold--die, evenals de
+apen, die lange haren trachtten te zuiveren van het wild, dat er
+waarschijnlijk in rondhuppelde? Het is ook mogelijk, dat de Zondag
+er niets mede te maken heeft.
+
+Maar dit was niet het eenige merkwaardige, dat wij op onzen weg
+zagen. Wij zijn hier in den winter, maar aan boom, blad, bloem
+en vrucht is dat niet te bespeuren. Alles ziet er uit als in den
+hoog-zomer, en wel een, die een bijzonderen rijkdom aan bloemen
+en vruchten levert. De kokosnootpalmen, die hier veel mooier en
+frisscher lijken dan in Oost-Afrika, de bananen, de broodboomen en de
+boomen met jakvruchten (ik weet nog niet wat dat voor vruchten zijn),
+vormen hier heele wouden en vooral de Banyanboom--ik geloof, dat die
+op Java Waringin heet--, waarvan één exemplaar den geheelen tuin kan
+overschaduwen, maakte den weg, waarlangs wij gingen, schaduwrijk en
+koel. Een van de Banyanboomen, waarvan de luchtwortels weder stammen
+waren geworden van eenige meters in omvang, had zoodoende een omvang
+verkregen van meer dan vijf-en-twintig meter.
+
+Verder zagen wij de kaneeltuinen, mijlen ver uitgestrekte velden met
+laag boom- en struikgewas, doch elk struikje was een kaneelboompje,
+waarvan niet alleen het blad, doch vooral de stam en stengel
+sterk naar kaneel ruikt en nog meer smaakt. Wij zagen sagoboomen,
+notemuscaatboomen en kruidnagelboomen, alle voor een deel in bloei,
+voor een ander deel in vrucht staande. Maar meer nog dan dit alles
+verlustigden wij ons in het gezicht van die vele mooie, groote,
+bonte vlinders, die zich hier in dit bloemenrijk zoo geheel tehuis
+gevoelen. En even gaarne verwijlden onze oogen op de vele naakte
+kindertjes, die aan den weg speelden in het gewaad, dat zij bij de
+geboorte hadden medegekregen. Velen zijn reeds door de toeristen
+bedorven, zij steken bedelend hunne handjes op en prevelen eenige
+onverstaanbare woorden. Maar er waren onder hen, die op zoo'n nieuwe
+wijze hun bedelend stemmetje deden hooren, die al naast den wagen
+voortrennende, 'n aardig kinderliedje zongen en dan plotseling hunne
+schalksche oogjes tot mij opheffende, zeiden: "you are my Mamma,
+my dear Mamma, give me a cent for a new dress", dat zij er mij
+toe brachten mijn principe te verloochenen, om in dat opgeheven,
+bruine handje een penningske te stoppen. Het was ook zoo warm en het
+was midden op den dag, mijne hersens waren een beetje in gesmolten
+boter-toestand, anders had ik zeker de in mijn oog groote fout niet
+begaan, om een kind, door het geven van een giftje, tot bedelen aan
+te moedigen. Maar die naakte kleine meisjes, met hare mooie snuitjes,
+die een nieuwe japon noodig hadden en die mij Mamma noemden, hadden
+mijn hart verteederd en..... in zoo'n hitte kan men er toch ook
+eigenlijk geen principes op nahouden.
+
+Het was ongeveer één uur, toen wij in het Lavinia-Hotel aankwamen. Onze
+bruine mannen hadden de 7 mijlen afstand zonder rusten in geregelden
+draf afgedaan en zij waren van oordeel, dat nu de Ladies 'n tiffin
+namen, wij hen ook daartoe in de gelegenheid moesten stellen. Zij
+voegden er schalks aan toe, dat de lunch in het hotel drie rupees
+(een rup. = 80 cts.) kost, maar dat zij wel ergens konden gaan,
+waar zij maar 3 sh. (1 sh. = 60 cts.) hadden te betalen. Toen ik hun
+vroeg of zij niet een billijker restaurant voor zich konden vinden
+en ik ze één rupee gaf voor dat doel, sprongen ze in de lucht van de
+pret en toen wij hen om half drie weer lieten voorkomen om ons terug
+te voeren, wreven zij over hunne buikjes om ons duidelijk te maken,
+dat het zoo lekker had gesmaakt. Zij hadden in dien tijd ook even in
+de zee een bad genomen en mijn paardje had zijn lange haren nu koket
+in een rol rondom zijn hoofd gelegd, zooals tegenwoordig bij ons zoo
+vele jonge meisjes haar kapsel dragen. Vlak van achter had hij er
+een blauwe lap tusschen gevoegd, zoodat het precies een meisjeskop was.
+
+Het Lavinia-Hotel is aan de uiterste punt van een rots in zee
+gebouwd en daardoor aan drie zijden door de zee omgeven. Vooral om
+zijne vischlunchen is het hotel beroemd. Een dozijn verschillende
+vischschotels werden ons achter elkaar voorgediend, allen even fijn
+en de meeste zelden-voorkomend.
+
+Langs een geheel anderen weg keerden wij huiswaarts en waren tegen
+vijf uur in het Bristolhotel terug.
+
+Nadat wij Maandagochtend al onze boodschappen verricht en ons
+reisvaardig gemaakt hadden, vertrokken wij naar Kandy. Al spoedig
+waren wij twee het roerend eens, dat Ceylon 't hof van Eden moet
+geweest zijn. Toen wij de stad uit en meer landwaarts gekomen waren,
+zagen wij niet alleen de natuur, zooals die ons in 't Paradijs wordt
+geschilderd, maar zagen wij ook de mannen en vrouwen in Adam's en
+Eva's costuums van uit den tijd, na het eten van de verboden vrucht. De
+groote bladen die hier in menigte te vinden zijn, zijn er als 't ware
+voor aangewezen. Sedert wij Rhodesia verlaten hebben, hebben wij
+onder de Afrikaansche bevolking niet zoo'n volkomen naaktheid meer
+gezien. Wij waren er reeds een beetje aan ontwend, daarom trof het
+ons hier op Ceylon te meer. Het is echter in dit klimaat het meest
+praktische costuum.
+
+De geheele weg van Colombo naar Kandy is uiterst loonend. Wij
+zagen dan eens uitgestrekte rijstvelden met de rijsthalmen in de
+verschillende graden van ontwikkeling, dan weder groote bosschen
+kokosnootpalmen, bananenpalmen, vijgeboomen en nog zooveel meer. Er
+zijn op dien weg alleen twintig verschillende palmboomen te zien. De
+kokosnootboom lijkt mij het nuttigst van al deze boomen voor de
+inlandsche bevolking. Niet alleen wordt de vrucht op allerlei wijze
+gebruikt, maar ook de bladeren doen dienst voor allerlei zaken. Hier
+is nog onze ouderwetsche huifkar heel veel in gebruik, de groote,
+naar voren en achteren overhangende huif is geheel gemaakt van
+de gevlochten bladeren van den kokosnootpalm. Men vlecht er ook
+manden van en zij worden op allerlei wijze dienstbaar gemaakt tot
+het aanbrengen van schaduw. Wij zagen er geheele tenten van gemaakt,
+het tehuis van vele inlanders. En nog op allerlei andere wijzen zagen
+wij deze groote bladeren gebruiken. En van de noot wordt de bast,
+het vleesch en de melk op honderderlei wijze aangewend. Van kokosnoot
+en bananen alleen leven hier vele menschen. En daar deze ook voor
+huisvesting en toiletartikelen niet veel hebben uit te geven, heeft
+armoede natuurlijk hier al hare verschrikkingen verloren.
+
+Een kort eindje ging de trein langs een oranjeboomhoeve, waarvan
+de boomen alle in bloei en in vrucht stonden, die de heerlijke
+geur door de open wagonvensters zonden. Toen wij hooger kwamen,
+passeerden wij telkens schilderachtige dorpen van inlanders, die
+hun heele huishouding buitenshuis voerden. Wij zagen nu ook meer
+dan in Colombo de in oranje-geel gekleede en geheel kaal geschoren
+Boeddhistische priesters. Hun kleeding bestaat alleen in een grooten
+gelen doek, die rondom de lenden gaat en daar in een sierlijken zwaai
+over den rechterschouder geslagen is. Verder loopen zij allen met
+een bijzonder grooten waaier, die, wanneer hij is opengeslagen, een
+zeer groote schelp gelijkt, waarachter de mannen zich geheel kunnen
+verschuilen en zich voor de inwerking van de heete zonnestralen kunnen
+behoeden. Het Boeddhisme, dat in Engelsch-Indië aan het uitsterven
+is, vindt hier nog vele aanhangers, alhoewel de vorm in den loop der
+eeuwen reeds veel gewijzigd is. De Boeddhistische priesters mogen
+ook hier op Ceylon niet huwen, maar zij behoeven niet in armoede
+en gebrek te leven, zooals in Burma. Daar mogen zij 's morgens vóór
+twaalf uur niets eten of drinken en moeten zij elken morgen eerst hun
+voedsel langs den weg bedelen; hier bezitten de priesters echter veel
+grond en gebouwen en behooren zij tot de kapitalisten. Zij bedelen hun
+voedsel niet, de offeranden worden in de tempels gebracht, maar of de
+priesters dat in plaats van hun eigen goed toebereid eten gebruiken,
+wist men ons niet te vertellen.
+
+Van uit den tijd dat Ceylon tot onze koloniale bezittingen behoorde,
+is niet heel veel overgebleven. Men heeft hier alleen een zeker soort
+menschen, die 'n Hollandschen voorvader hebben gehad en zich daarom
+"burghers" noemen en die zich hooger voelen, misschien ook zijn, dan
+de inboorlingen. Ook het Ceylonsch geld vertoont eene opmerkelijke
+overeenkomst met het onze, als men een rupee, die maar 80 cents
+waarde heeft, met onzen gulden vergelijkt. Een halve rupee is precies
+gelijk aan ons 50 centsstuk, een kwart rupee met ons kwartje en de
+tien-cents,--zij spreken ook van centen en verdeelen hun rupee in
+honderd centen,--met ons dubbeltje. Ook de koperen cent is aan de
+onze gelijk, alleen 't nikkelen stuiverstukje is hier vierkant met
+afgeronde hoeken.
+
+Om half zes kwamen wij heden in Kandy aan, waar de temperatuur veel
+frisscher en deze avond, terwijl wij in den tuin onder een ouden
+Banyanboom zitten te schrijven, overheerlijk is. Hier in Kandy zijn
+verscheidene goede groote hotels, de menschen komen hier om eenige
+maanden te blijven.
+
+De prijzen in de hotels, in aanmerking genomen wat men er voor geeft,
+zijn hier bespottelijk laag, zij zullen zeker later, als de trek naar
+Ceylon voor menschen, die er eenigen tijd blijven, grooter is geworden,
+aanmerkelijk stijgen.
+
+Kandy, dat eens de hoofdstad van Ceylon was en ruim 1600 voet hoog
+ligt, heeft niet alleen geschiedkundige bekendheid, maar wordt
+het schilderachtigste plekje van het geheele Britsche keizerrijk
+genoemd. Om dit echter te genieten moet men 's morgens vroeg opstaan,
+want in het midden van den dag is het te heet, alleen 's morgens en
+in den laten namiddag maakt men hier uitstapjes, en daarom moet ik
+voor hedenavond eindigen, anders kan ik morgen vroeg onmogelijk bij
+tijds gereed zijn.
+
+Wij zaten hedenochtend reeds om zeven uur in de Victoria, die ons
+naar Paradenya, zeven mijlen afstands van Kandy, zou voeren, om daar
+de Koninklijke Botanische tuinen in oogenschouw te nemen. Wij waren
+de eerste bezoekers; er was nog slechts één jonge man, die tot de
+staf van employé's behoort, die zich direct aanbood, om ons tot gids
+te dienen. Hij was een Burgher, zijn naam klonk echter niet in het
+minst Hollandsch. Met dit ontwikkeld jongmensch als geleider, leerden
+wij spoedig vele van de interessante palmen en boomen en heesters
+kennen, die wij in de laatste dagen op onzen weg gezien hadden. Wij
+hadden o.a. een tot hoog in de lucht zich verheffenden palm gezien,
+die van boven een groote pluim van bloesems vertoonde; het bleek nu,
+dat dit de Taliputpalm is, die slechts eens in de 100 jaren bloeit
+en dan daarna meestal sterft. Zelfs hier in de botanische tuinen,
+waar een geheele avenue van deze prachtige palmen bestaat, komt het
+hoogst zelden voor, dat er een van gaat bloeien. De roode katoenboom
+stond er overal in vollen bloei, de cacaoboom stond voor een deel in
+bloei, voor een ander deel vertoonde hij ons zijn roodbruine rijpe
+vruchten. Wij zagen er de verschillende soort rubberboomen, waarvan
+er zijn, die door hunne op een slang gelijkende, boven den grond zich
+vormende wortels, een zeer fantastisch gezicht opleverden. Een bosch
+van zich hoog verheffende bamboestammen vertoonde een eigenaardig
+beeld, doordat zich van boven aan hunne toppen trossen vertoonden,
+die als vruchten geleken. Toen onze geleider echter met een zware
+stok tegen de bamboestammen sloeg, vlogen op eens al deze vruchten
+hoog in de lucht en bleken het honderden groote vleermuizen te zijn,
+die daar aan hunne pooten met de koppen naar beneden hingen, dikwijls
+vijf of meer zich aan elkander vastklemmende. Hier worden die beesten
+vliegende vossen genoemd; zij zijn veel grooter dan onze vleermuizen.
+
+De papaws, die hier veel fijner en geuriger zijn dan in Zuid-Afrika
+en die, geloof ik, in Java papaya's genoemd worden, zagen wij in de
+botanische tuinen in elk stadium van ontwikkeling. Men noemt papaw
+hier "de arme lui's vrucht", maar ik beschouw hem op 't oogenblik
+nog als mijn lievelingsvrucht.
+
+De jakvrucht, die wij in Colombo zoo in grooten getale hadden gezien,
+zagen wij ook hier in verschillende ontwikkelingsstadia; men vertelde
+ons, dat zij als groente dienst doet bij de rijsttafel.
+
+Maar genoeg over deze prachtige tuinen, die na de Kew-Gardens in
+Londen, de prachtigste van de geheele wereld genoemd worden. Ik hoop
+later in Batavia gelegenheid te hebben, onze Koninklijke Botanische
+tuinen te zien en te kunnen uitmaken of die voor deze in Kandy
+moeten onderdoen, of dat wij hier met een beetje Engelsche bluf te
+doen hebben.
+
+De rijtoer, die wij in den namiddag deden, werd door de kennis,
+die wij in den morgen omtrent de inheemsche boomen, en plantengroei
+hadden opgedaan, voor ons een veel interessanter en dikwijls moesten
+wij het rijtuig even laten stilstaan en uitstappen, om een in 't wild
+groeiende plant, waarvan wij des morgens de bijzonderheden hadden
+leeren kennen, nog eens nauwkeurig in oogenschouw te nemen.
+
+Doch wat wij in den namiddag deden en zagen in een volgenden brief.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+Vanmiddag gingen wij eerst den voornaamsten rijtoer van hier maken,
+die vooral om zijn mooie vergezichten, die hij op verschillende
+punten aanbiedt, een zekere vermaardheid heeft verkregen en daarna
+lieten wij ons brengen naar de "groote zandrivier", om een kijkje te
+nemen naar het voor ons oog nog nieuwe schouwspel "het baden van de
+olifanten". Elken middag van drie tot half zes kan men op zekere plek
+in de rivier twintig heilige olifanten zien spelen en zich amuseeren in
+het ondiepe water. Heeft men in Egypte heilige kameelen, die slechts
+eens per jaar een heiligen plicht vervullen en daarvoor het geheele
+jaar door goed gevoed en verzorgd worden, op Ceylon heeft men heilige
+olifanten, die maar één dag in het jaar een heiligen plicht vervullen
+en daarvoor een staf van bedienden hebben, die hen met de grootste
+zorg en liefde alle andere dagen van het jaar verzorgen en dienen. Een
+eind verder in de rivier baden ongeveer ter zelfder tijd vele andere
+olifanten, die echter een verfrisschend bad verdienen, omdat zij een
+langen en zwaren arbeidsdag achter den rug hebben. Want ook voor het
+zware werk, waarvoor men zich in Arabië en Egypte bedient van kameelen,
+gebruikt men hier olifanten. Zelfs als paard doen zij dienst.
+
+Toen wij ons lang genoeg in den aanblik van die badende en spelende
+olifanten verlustigd hadden, die zich blijkbaar in het water
+amuseerden, legden wij een bezoek af aan den Tempel van Buddha, den
+tempel van den Heiligen Tand. Die heilige tand wordt verondersteld
+een tand van Buddha te zijn. De geschiedenis ervan is, dat toen
+Buddha 2500 jaar geleden, gecremeerd werd, eene vrouw in zijn asch
+vier gave tanden vond, die niet mede verbrand waren. Zij verborg die
+tanden in haar haarwrong en verkocht ze later voor zeer hooge sommen
+aan Buddhistische vorsten. Een er van kwam in het bezit van den
+regeerenden monarch van Kandy, die er een tempel voor liet bouwen,
+den tempel van den Heiligen Tand. Het bezit van dien tand werd den
+goeden burgers van Kandy echter herhaaldelijk betwist en omdat de
+Buddhisten geen oorlog mogen voeren, niemand en niets mogen dooden,
+en ook omdat de latere en verstandiger koning meende dat Buddha,
+die zich na zijn dood wilde laten verbranden, toch recht had geheel
+verbrand te worden, dus ook zijne tanden, werd op zijn bevel de tand
+van Buddha tot poeder gestampt, deze poeder daarna verbrand en de asch
+aan de vier windstreken prijsgegeven. Met groote praal en plechtigheid
+werd dat bevel ten uitvoer gebracht. Kort na den dood van dien vorst
+echter stond er een man op die beweerde de asch van dien tand weder
+verzameld te hebben en dat die asch opnieuw tot tand was geworden. Door
+de goê-gemeente werd dit geloofd en deze tand opgekocht en als tand
+van Buddha weder groote eer bewezen. In den loop der eeuwen is die
+tand herhaaldelijk door wijze regeerders verpulveriseerd, doch steeds
+kwam er na langeren of korteren tijd iemand, die de gepulveriseerde
+tand weder in zijn geheel ten verkoop aanbood. Sedert eenige honderden
+jaren nu is die tand niet meer verbrand. Hij ligt nu aan een gouden
+ketting in een zilveren kastje. Dat kastje staat in een ander zilveren
+kastje en dit gaat zoo negen maal door, totdat de laatste kast een vrij
+grooten omvang heeft verkregen. Deze laatste kast is geheel ingelegd en
+ook rondom behangen met de prachtigste robijnen, smaragden, saphieren
+en wat er meer voor kostbare edelsteenen mogen zijn. Elke opvolgende
+koning offerde er bij zijn leven of na zijn dood een of meer van
+zijne kostbaarheden aan. Rondom deze kast staan Buddhabeelden om de
+heilige schat, die meer op een tijgerklauw dan op een tand gelijkt,
+te bewaken, en er vóór staat een massief zilveren, fraai bewerkte
+tafel, die als offertafel dienst doet. Niemand komt in de nabijheid
+zonder verplicht te zijn te offeren. Is men met bloemenoffers, vooral
+lotusbloemen, tevreden als het leden van eigen gemeente betreft, van
+vreemdelingen verwacht men offers in klinkende munt en dat weet men
+hen duidelijk aan het verstand te brengen. In Kandy zijn 600 in gele
+doeken rondwandelende Buddhistische priesters en een soort klooster,
+waar nieuwe collega's gekweekt worden. De Buddhisten op Ceylon zijn
+geen zuivere Buddhisten meer. Door allerlei invloeden is hun godsdienst
+verbasterd. Ze gaan drie keer daags naar den tempel, de Mohammedanen
+vijf keer, en evenals dezen buigen zij zich herhaaldelijk geheel neder
+op den grond en zwaaien met hun lichaam als zij hunne gebeden prevelen.
+
+Eens per jaar, in Augustus, gaat de zilverkast met heiligen inhoud
+een ronde door de stad doen. De heiligste van de heilige olifanten
+mag de kast dragen, terwijl de negentien andere olifanten ieder met
+een minder heilige kast belast worden. Zoo is er o.a. een gouden kast
+in den vorm van een graftombe, waarin een stukje hout bewaard wordt
+van den brandstapel waarop Buddha verbrand is. Dat is na den tand
+het heiligste stuk.
+
+Rondom den tempel is een vijver, daarin zwemmen groote, vette
+schildpadden rond, die ook al "heilig" verklaard zijn. Deze beesten
+worden ook met groote liefde gevoed en verzorgd. En dan is er een
+boom, de bo-boom, waarvan verhaald wordt, dat het een tak was van den
+boom, waaronder Buddha in Burma zeven dagen zonder voedsel in gebeden
+doorbracht, en die bevolkt is met heilige apen. Takken van dien boom
+zijn overal heengezonden. In den grond gestoken, schieten zij wortel
+en blijven eeuwig leven. Het was onweersprekelijk een zeer oude boom,
+waaronder thans een Buddhabeeld zit om zooveel mogelijk de beteekenis
+van den boom aanschouwelijk voor te stellen en het was een nieuwe
+gelegenheid om den bezoeker geld af te zetten, want dit beeld nam
+offeranden in klinkende munt in ontvangst, ter instandhouding van
+het Buddhisme.
+
+Eén zaak moet ik nog even releveeren, alvorens ik van de Buddhisten
+voorloopig afstap, omdat het ons een beeld geeft van hetgeen deze
+eenvoudige zielen onder de zeven hoofdzonden rekenen. Zij hadden
+ze buiten op de tempelmuren in beeld gebracht en aanschouwelijk
+voorgesteld, hoe de zondaren daarvoor na hun dood gestraft worden. De
+voornaamste zonde is het dooden. Die zich daaraan schuldig hebben
+gemaakt gedurende hun leven, worden na hun dood door duivels, die
+op de schilderij een heel fantastisch en wreedaardig voorkomen
+hebben met een lans of ander wapen door het hart gestoken en
+zoo moeten zij eeuwig blijven bloeden. De volgende zonde was, de
+burgers te veel belasting te laten opbrengen. Zoo iemand werd met
+een geldstuk in stukken gesneden. Het was een erg pijnlijk beeld,
+dat daarvan een afschildering gaf. De derde zonde was het liegen. De
+vierde, zijn ouders niet gehoorzamen. De vijfde, zich toe-eigenen
+wat hem niet toebehoort. De zesde, de kerk bestelen en de zevende,
+kwaadspreken van een kaste, die boven hem staat. Al die zonden worden
+hiernamaals gestraft met straffen, waarvan het middendoorzagen een
+van de zachtste is en waarbij duivels in verschillende vormen van
+wreedheid voorgesteld, de uitvoerders zijn.
+
+Behalve de Sinhaleezen komen hier natuurlijk verschillende
+andere volksstammen voor, waarvan de laagste kaste mijne grootste
+belangstelling wekt. Hoewel men hier over het algemeen mooie menschen
+vindt, vallen toch deze menschen en vooral de vrouwen onder hen, door
+hare mooie geregelde gelaatstrekken, mooien lichaamsbouw en prachtige
+oogen op. Zij leven in hoofdzaak op een dagreizen's afstand van hier,
+maar verspreide groepen vindt men overal. Het zijn de Rhodiya's.
+
+Van dezen volksstam wordt verhaald, dat hij zijn oorsprong dankt
+aan slechte voorvaders. Eeuwen en eeuwen geleden, lang vóór de
+Christ. jaartelling, leefde er op Ceylon een vorst, die veel van
+lekker eten hield, maar overigens een braaf man was. Zijne koks waren
+wel eens teneinde raad, wat zij hem toch alle middagen voor lekkernij
+zouden voorzetten. Op een middag hadden zij wat nieuws gevonden en
+de vorst vond dat zoo heerlijk, dat hij herhaaldelijk opnieuw zoo'n
+schotel bestelde. Maar op zekeren dag kwam het uit, dat wat de koning
+zoo lekker vond, versch geslachte kindertjes waren en daarover was hij
+zoo in heilige verontwaardiging geraakt, dat hij de schuldige koks en
+allen, die er aan hadden medegewerkt, bij zich liet komen en voor hen
+de grootste straf bedacht, die hij maar bedenken kon. Hij veroordeelde
+hen, dat zij als paria's in de maatschappij moesten voortleven, en
+dat al hun nazaten die straf deelachtig zouden worden. Zij moesten
+leven in de bosschen en mannen en vrouwen mochten nooit hun bovenlijf
+bedekken. Zij mochten niets leeren en nooit met andere menschen
+in aanraking komen. Als zij ooit iemand op hun weg ontmoetten, dan
+moesten zij minstens dertig meter boschwaarts gaan. Om die mannen nu
+in de gelegenheid te stellen zich voort te planten en zoo de straf
+eeuwigdurend te doen zijn, kregen zij successievelijk tot vrouw alle
+prinsesjes, die wat te warmbloedig waren en eens een vurigen blik
+geworpen hadden,--misschien ook wel wat verder waren gegaan--op den
+een of anderen man van lager afkomst. Zulke prinsesjes werden de
+ondeugende koks in de armen geworpen, en zoodra die er in geslaagd
+waren haar den gekauwden siri-pruim--een vieze aardigheid--tusschen
+de lippen te duwen, waren zij voor goed met haar getrouwd; dat
+beteekende dus zooveel als bij ons het burgemeestersbriefje. Eerst
+met de Britsche overheersching is aan die straf een einde gemaakt,
+maar bij de Ceylonsche bevolking doet het verhaaltje nog dienst, en
+staan die menschen nog op den laagsten sport van den maatschappelijken
+ladder. Uit de mooie Rhodiya'sche meisjes worden thans in de steden
+de dansmeisjes en nog erger en ergerlijker soort gemaakt, terwijl
+de Rhodiya'sche mannen in de steden meest als slangenbezweerders en
+goochelaars of toovenaars optreden. Maar ook nu nog durven de mooie
+Rhodiya'sche vrouwen zich 't bovenlijf niet bedekken, omdat dit hier
+tot beteekenis heeft van een hooger stand te zijn.
+
+Alle Engelsche schrijvers over Ceylon wijden een deel van hun boek aan
+de theeplantages en aan de onovertreffelijke theefabricatie. Steeds
+las ik, dat dit hier op zooveel beter wijze geschiedde dan in
+China of op Java, waar het geheele proces voor degenen, die er in
+werkzaam zijn, zoo wreed is. Dat prikkelde mij dus, om hier een groote
+theeplantage te bezoeken en het theemaken van het begin tot het eind
+na te gaan. Wij waren daarvoor hedenmorgen reeds weder zeer vroeg
+uit de veeren en reden met zonsopgang naar Gampola, een oud stadje,
+door inboorlingen bewoond, met vele historische herinneringen. Van
+hieruit waren gemakkelijk verschillende theeplantages te bereiken. Het
+theeplukken was in vollen gang toen wij aankwamen, want de vrouwen
+en kinderen--deze laatsten allen boven tien jaar oud--beginnen
+den dagtaak direct bij het aanbreken van den morgenstond. Mannen
+waren bezig met 't snoeien der boompjes en het schoonhouden der
+velden. Het leek mij een gezond en gemakkelijk werk wat die vrouwen
+en kinderen verrichten. Tegen tien uur hebben zij allen ongeveer
+de mand, die op hun rug gebonden is, volgeplukt en gaan dan naar de
+fabriek. Daar wordt de inhoud nog eens nagelezen, de groote bladeren
+eruit verwijderd en een te groot steeltje afgeplukt. Dit doen ook
+de vrouwen. De bladeren worden dan door mannen op de droogzolders
+gebracht en uitgespreid om gedroogd te worden en ondergaan dan
+verder een geheel machinale behandeling. Het krullen der blaadjes,
+het zuiveren en sorteeren der verschillende soorten, het verpakken,
+enz. geschiedt alles machinaal en de fabriek, die wij zagen, was
+in elke afdeeling zoo ruim, zoo zindelijk en zoo goed geventileerd,
+dat er van wreedheid of van ongezondheid geen sprake kon zijn, als,
+hetgeen wij natuurlijk niet konden constateeren, de behandeling der
+zwarte werkers en werksters ook een goede is. Want mij werd verteld
+door een gast in dit hotel, dat de opzichters soms zeer onmenschelijk
+met de ondergeschikten omspringen, door hen het volle loon te onthouden
+als zij niet genoeg geplukt hebben of soms voor een klein misdrijf in
+'t geheel geen dagloon uitbetalen en door nu en dan gebruik te maken
+van de zweep. Het loon wat de theeplukkers als regel ontvangen is 25
+cents per dag, d.w.z. 25 Ceylonsche centen, die ongeveer 20 Hollandsche
+centen vertegenwoordigen. Daarvoor werken ze van 's morgens 6 tot 11
+en 's middags van 1 tot 5 uur. Dat lijkt een heel kleine belooning,
+maar in aanmerking genomen de weinige behoeften dezer menschen, is
+zij niet zoo klein. Tenminste alle vrouwen en meisjes, die wij aan het
+werk zagen, hadden armen en beenen en vingers rijk bedekt met ringen,
+de oorlellen van onder tot boven vol versierselen, het middenschot
+van de neus en beide neusvleugels prachtig geornamenteerd, en vier,
+vijf of meer verschillende kettingen om de hals. Een groot deel
+van hetgeen zij verdienen, wordt blijkbaar in lichaamsversierselen
+omgezet. Ik zal nu later kunnen nagaan hoe de Javaansche theeplanters
+hun zaken hebben ingericht, of daar inderdaad van wreedheid bij de
+theefabricage sprake kan zijn.
+
+Wij wilden Gampola niet verlaten zonder eerst een kijkje in het stadje
+genomen te hebben. Het loonde de moeite. Niet alleen zagen wij er zeer
+oud en zeer origineel steenhouwwerk, overblijfselen van oude tempels,
+maar wij zagen er een koperen plaat, waarop eene heele geschiedenis
+gegraveerd was. In 't kort is het verhaal zoo, dat in 1804 koning
+Wickrama Daja Sinha den tempel van Gampola een groot geschenk in
+grond en goud aanbood en het eindigt aldus: "Zijne Majesteit heeft het
+genoegen, dit aan te bieden, zooals bij den mond van de godin Saraswati
+is geuit, en hij geeft deze gift in een gelukkigen tijd, zittende op
+een gouden troon, in den vorm van Sakkraya in de stad van Senkanda
+Sailabidhana Siriwardhanapura, welke overvloeit van rijkdommen; en
+deze gift is gegeven op Maandag, den tweeden dag van de opkomende
+maan in de maand Medindina, in het jaar 1726, genaamd Raktaksa. Hij,
+die plukt, breekt, of snijdt, een blaadje of grasspriet of eenig hout
+of vrucht, of iets wat thans aan Buddha behoort, zal herboren worden
+als een pretaya (een vertaling van dat woord ken ik niet, maar 't zal
+wel wat verschrikkelijks zijn), doch iedereen, die eenige offeranden
+brengt, zal voorspoed genieten en in Nirvana treden. Hij, die met
+geweld iets neemt van hetgeen Buddha toebehoort, met de bedoeling het
+zich toe te eigenen of het aan anderen te geven, zal in een worm op
+een mesthoop veranderen voor een tijdsduur van zestigduizend jaren".
+
+Niettegenstaande deze verschrikkelijke bedreiging is nu 5 jaren
+geleden het gouden beeld van Buddha gestolen, dat aan goud ongeveer
+25.000 gulden waarde bezit. De dief is nooit gevonden; de goe-gemeente
+is vast overtuigd, dat die ook nooit gevonden zal worden, omdat de
+politie onder de menschen zoekt en de dief natuurlijk reeds lang in
+een worm op een mesthoop is veranderd.
+
+Nadat wij na de lunch eerst een paar uren gerust hebben, begaven
+wij ons op weg naar het museum, wat nog niet veel te beteekenen
+heeft. In één opzicht vond ik het toch interessant, omdat ik er veel
+terugvond wat afkomstig moet zijn van onze Hollandsche voorvaders
+en omdat de oude Kandysche industrie, die in dit museum nog wordt
+uitgeoefend, in veel opzichten door de onze moet zijn beïnvloed. Er
+waren o.a. oud-Hollandsche bedplanken, stoven, schoengespen, lepel-
+en vorkrekken, pannen en potten, etc. Ik kocht er eenige zaken, die
+ik nu nog zag maken, alle met de oude, primitieve instrumentjes van
+voorheen en die elkeen voor oud-Hollandsch werk zal aanzien.
+
+Wij hadden nog juist tijd om vóór zonsondergang de winkels van Kandy
+te bezoeken, waar de echte Ceylonsche edelsteenen verkocht worden en
+waar men niet, zooals in Colombo, met kooplieden te doen heeft, die
+zes- of zevenmaal den prijs vragen van dien, waarvoor zij geleverd
+kunnen worden. Er waren prachtige saphiren, smaragden, robijnen,
+amethyst, paarlen, enz., en, in aanmerking genomen de prijzen, die
+men daarvoor in Europa vraagt, bespottelijk goedkoop.
+
+Den derden dag vertrokken wij met den ochtendtrein naar Nuwara Eliya
+(spreek uit Nurelia), op eene hoogte van 6200 voet gelegen, waar
+het heerlijk koel en gezond is. Den geheelen weg over, de treinreis
+duurde vijf uren, gingen wij door theeplantages, waar overal het
+werkvolk druk aan den arbeid was. Het was een prachtige tocht, met
+grootsche berggezichten. Ongeveer op het midden van de reis passeert
+men een plaatsje, dat Hatton heet en dat bekendheid bezit, omdat men
+van daaruit den berg, genaamd Adam's berg, bestijgt. Jaarlijks gaan
+duizenden pelgrims dien berg op, maar ook vele toeristen komen hier
+om op den top van den berg, van waar men een onbeschrijfelijk mooi
+uitzicht moet hebben, te beklimmen. Waarom die berg zoo belangwekkend
+is? Dat is natuurlijk niet alleen een gevolg van het mooi vergezicht,
+dat men op den top kan genieten, maar omdat die berg een heilig
+karakter draagt, in de geschiedenis van vele oude godsdiensten een
+groote rol speelt en het onderwerp is geweest van veel onderzoek en
+nog grooter godsdiensttwisten. Op den top van den berg is namelijk
+duidelijk het afdruksel te zien van een voetstap, maar van een voet die
+een reuzenmensch moet hebben toebehoord. Nu zeggen de Mohammedanen,
+dat dit de voetstap van Adam is, de Buddhisten beweren, dat Buddha
+daar gewandeld heeft en de voetstap van hem afkomstig is en de Hindu's
+beweren, dat Siwa, een hunner drie godheden, die voetstap toebehoort.
+
+Volgens de Mohammedanen is Adam, toen hij uit den hemel gevallen
+of geworpen is, op den top van dien berg terecht gekomen en heeft
+hij daar 200 jaren op Eva gewacht. De voetstap moet dus van Adam
+afkomstig zijn. De Buddhisten weten echter beslist, dat Buddha op
+zijne zwerftochten ook Ceylon heeft bezocht en daar hij veel van de
+eenzaamheid hield, heeft hij gewis dien berg beklommen en daar vele
+van zijne overpeinzingen gehouden.
+
+Doch de Hindu's weten met even groote zekerheid, dat Siwa, in een
+zijner menschelijke gedaanten, daar geweest moet zijn; zij hebben de
+maten van dien voetstap genomen van alle kanten en die alle vormen
+een volkomen overeenkomst niet de afdruksels van de voeten van Siwa.
+
+Hoe het zij, de Hindu's, Buddhisten en Mohammedanen maken er nu geen
+herrie meer over, zooals de Christenen in Palestina, maar elk hunner
+vereert dien berg en nog meer dien voetstap op zijne wijze, en zij
+trekken broederlijk gezamenlijk opwaarts.
+
+De weg om er te komen is 24 mijlen lang waarvan de helft per rijtuig
+of te paard kan worden afgedaan. De andere helft moet te voet worden
+afgelegd en de drie laatste mijlen zijn zeer steil en gaan over
+een bijna onbegaanbaren weg. Voor twee oudjes als mijne metgezellin
+en ik is de top dus onbereikbaar, want wij gaan er niet uit heilige
+devotie heen, zooals zoovele oude mannen en vrouwen doen, die het voor
+de hoogste zaligheid houden in het aangezicht van dien voetstap te
+sterven. Men vertelde mij, dat elk jaar vele oude pelgrims op den weg
+er heen sterven en dan door de andere pelgrims mede naar boven worden
+gedragen. Sommige zonen gaan er met hun ouden vader of moeder op den
+rug heen, keeren echter maar al te dikwijls alleen terug. Daar wij
+eerst Britsch-Indië, Burma, Java en Sumatra nog moeten zien alvorens
+wij tot dood gaan bereid zijn, moeten wij ons dus het genot om naar
+boven te klimmen ontzeggen.
+
+
+
+
+
+III.
+
+
+Nuwara Eliya is een plaats, die met St. Moritz in de Engadine in
+zomertijd kan vergeleken worden. Men leeft er in de zuiverste en
+prikkelendste atmosfeer, die men zich wenschen kan en de temperatuur
+komt zoowat met de zomertemperatuur in ons land overeen. Het is nog
+een paar honderd meter hooger gelegen dan St. Moritz. Met elk jaar
+neemt de toevloed van Engelsche bezoekers, die hier de wintermaanden
+doorbrengen, toe. Er zijn tal van goede, groote hotels, pensions en
+gemeubelde villa's. Het onderscheidt zich echter van St. Moritz door
+de weelderiger plantengroei.
+
+Wij waren er heen gegaan, omdat de reis er heen zoo mooi is en omdat
+wij daardoor een goed beeld kregen van de uitgestrektheid van de
+theeplantages in Ceylon en toch ook even een kijkje wilden nemen
+in de plaats, die weldra in Europa de meest bekende van dit eiland
+zal zijn. Er zijn van daar vele mooie bergtoeren en rijtoeren te
+maken. De meest gerenommeerde, die leidt naar den voet van den berg
+Hakgalla en naar den Koninkl. Botanischen tuin--want ook hier is een
+gouvernementstuin--maakten wij. In dezen tuin worden de boomen en
+planten gekweekt, die een koeler klimaat behoeven, waaronder vele
+Europeesche planten. Maar al zag ik er varens zooals ook bij ons
+voorkomen, diezelfde varens waren hier tienmaal grooter en ik zag
+er zelfs een, die als boom fungeert. Ook de rhododendron, die hier
+in zeer groote hoeveelheid in het wild groeit, is een boom, en zelfs
+zag ik de margharites groeien aan een boom.
+
+Van verschillende punten hadden wij een mooi gezicht op hooge
+bergtoppen en ook op mooie valleien. Betrekkelijk dichtbij is de plek,
+waar het kamp was, waarin de Engelschen de Afrikaansche Boeren gevangen
+hielden. Eén van deze Boeren leeft nog hier; 't is degene, die niet
+dien eed van trouw aan Engeland heeft willen zweren. Hij schijnt nu
+in Kandy een hofstede te hebben en daar te wonen. Als ik tijd heb,
+zal ik trachten hem een bezoek te brengen.
+
+Den volgenden dag gingen wij naar Kandy terug. Daar trachtten wij uit
+te vinden, wat er voor het onderwijs der jeugd wordt gedaan. Het was
+echter Zaterdag, vele scholen waren gesloten of gaven geen geregeld
+onderwijs. Onze inlichtingen waren dus zeer onvolledig. Het meeste
+onderricht wordt hier overal op Ceylon nog op zendelingsscholen
+gegeven, die door de regeering gesubsidieerd worden, maar alle tot
+hoofddoel hebben van de Boeddhistische en Hindoesche kindertjes
+Katholieke of Protestantsche Sinhaleezen of Tamils te maken.
+
+"Dat is ons hoofddoel", zeide mij een juffrouw, aan het hoofd van
+een meisjesschool staande; "daarvoor zijn wij hier, maar dat neemt
+niet weg, dat toch het gouvernement toezicht op het onderwijs houdt,
+zoodat 't ook goed is".
+
+Tot voor betrekkelijk korten tijd werd het onderricht der meisjes
+hier nog geheel verwaarloosd. Er waren in 1901 nog slechts 6% der
+meisjes, die lezen en schrijven konden. Door de zendelingsscholen is
+hierin groote verbetering gebracht. De dochters van alle hoofden op
+Ceylon ontvangen nu onderwijs; wij waren in de school, waar zij allen
+vereenigd zijn en reeds van haar 4e jaar af worden opgenomen. Ongeveer
+60 van die meisjes waren er intern. Een paar ouderen onder haar waren
+met drie Engelsche juffrouwen als onderwijzeressen aangesteld.
+
+De leeftijd, waarop de meisjes over geheel Ceylon trouwen, is een veel
+hoogere dan die in Syrië en Egypte. Vóór haar 16e jaar trouwt er bijna
+geen enkele en in de laatste jaren is die leeftijd nog stijgende. Dat
+komt door de hoogere ontwikkeling. De beter onderwezen jonge mannen,
+waarvan er vele naar Engeland gaan om hunne opvoeding te voltooien,
+willen goed ontwikkelde vrouwen tot hunne echtgenoote en van deze is
+de opvoeding dikwijls niet vóór het 18e of 20e jaar voltooid.
+
+Toen ik 's middags in het hotel informeerde of in Kandy een
+Zuid-Afrikaansche boer woonde, wist mij elkeen direct te zeggen, dat
+de prison-boer, zoo wordt hij hier genoemd, even buiten Kandy een
+farm heeft, dat hij getrouwd is en een dochtertje bezit. Zijn farm
+schijnt echter niet genoeg op te leveren, daarom werkt hij in Colombo,
+doch komt dikwijls in Kandy om naar zijn farm om te zien. Het was
+Zaterdagmiddag en waarschijnlijk zou ik hem wel tehuis vinden. Ik nam
+een rickshaw en liet mij er brengen. Het was langs een zeer mooien
+landweg, die naar de woning van James Gibson leidde en zijne kleine
+hoeve was ook zeer schilderachtig gelegen. De prison-boer was echter
+niet daar, een vriendelijke oude man met een dochter namen de taak van
+huisbewaarders waar. Toen deze oude man vernam, dat ik een Hollandsche
+was, vertelde hij, dat ook hij een "burgher" was. Zijn vader was in
+het begin der vorige eeuw hier gekomen. Hij heette echter Cooley, maar
+zijn naam was verbasterd, zijn vader's naam was Kohle geweest. Het
+kwam mij voor, dat de vader eerder een Duitscher dan een Hollander
+kon geweest zijn, maar ik hield die gedachte voor mij, omdat de man
+er blijkbaar op gesteld was een "burgher" te zijn. Ik moest een kopje
+thee blijven drinken en met een mooie bouquet rozen uit den tuin keerde
+ik huiswaarts. Op mijn terugweg passeerde ik een huisje, waar twee
+oudjes knusjes in de veranda zaten te keuvelen. Met groote letters
+stond op de deur van het hek "Pieter de Vos", "Weltevreden". Dat
+moeten een paar Hollanders zijn, dacht ik, liet mijn rickshaw halt
+houden en ik stapte het hek binnen. De oude heer kwam mij tegemoet,
+doch toen ik hem in 't Hollandsch begon aan te spreken, bleek het, dat
+de goede man mij niet verstond. Ik begon dus in het Engelsch te vragen
+of ik hier niet een Hollandsche familie ontmoette en direct kreeg
+ik een bevestigend antwoord, maar zij waren "burghers" en hadden het
+Hollandsch verleerd. Ik moest echter mede naar zijne vrouw en vernam
+weldra, dat ik hier met een oud-Hollandsche familie te doen had, die er
+een stamboek op nahielden en trots op hun afkomst waren. In 1642 waren
+de gebroeders Pieter en Olivier de Vos uit Brugge op Ceylon gekomen,
+en hadden er zich metterwoon gevestigd. Zij hadden hunne vrouwen ook
+uit Brugge laten overkomen en deze twee families hebben in den loop
+der jaren een groote nakomelingschap gekweekt. De jongeren uit die
+families spreken allen Hollandsch en zijn mede-oprichters van den
+bond van burghers, die niet lang geleden op Ceylon gevormd is. Het
+was jammer, dat de zoon en dochters van dit echtpaar niet thuis waren
+en ik geen tijd had op hun thuiskomst te wachten; ik had gaarne van
+hen wat meer over de burghers van Ceylon vernomen, dan hetgeen de
+oudjes mij er van vertellen konden. Volgens hen verkeeren de burghers
+over het algemeen niet in financieel schitterende omstandigheden,
+hoogstens behooren zij tot de min of meer gegoede middenklasse.
+
+Zondagmorgen was het weder vroeg opstaan, want wij wilden Ceylon
+niet verlaten, zonder ten minste één van de "begraven steden" te
+hebben gezien. Wij gingen naar Anuradhapura. Het was wel zeven uur
+sporen noordwaarts van het eiland, maar wij hadden het er voor over
+en het bracht ons ook door een geheel ander deel van het land. Deze
+tocht heeft ons niet berouwd. Om twee uur kwamen wij ter bestemder
+plaatse. Hoe geheel anders was het hier dan wij op Ceylon tot dusverre
+gezien hadden. De plek waar nu weder Anuradhapura is herrezen,
+was 30 jaar geleden nog een dicht woud, waarin de wilde olifanten,
+tijgers, luipaarden, apen etc. de lakens uitdeelden en waar geen
+mensch woonde. Het was een dicht woud, waaronder de oude stad begraven
+lag. Er zijn nu vele boomen omgehakt, rijstvelden aangelegd, huizen
+gebouwd en er ligt een garnizoen militairen. Het hotel, een zeer
+primitief houten gebouw, bestaat nog maar twee jaar. Het kan een
+beperkt aantal gasten herbergen. Het staat midden in een woud van
+mooie, hooge boomen, waarin tal van aapjes zich amuseeren, die nu en
+dan in groote getale naar beneden komen en na een rondedans of ander
+spelletje gespeeld te hebben, gauw weder naar boven klimmen. Maar dat
+is natuurlijk niet het eenige aantrekkelijke geweest om deze reis te
+ondernemen, het zijn de opgravingen, of liever uitgravingen, die hier
+door het Engelsche gouvernement ondernomen worden en de resultaten,
+die zij opleveren. Hier zijn Boeddhistische tempels ontdekt, die
+de oudste en grootste van de wereld zijn en die nog duidelijk de
+inscripties vertoonen, waaruit men hun oorsprong en bestemming kan
+nagaan. Enkelen er van vertoonen nog zulk mooi steenhouwwerk, alsof
+'t pas kort geleden gemaakt was. De oudste van de thans gevonden
+tempels is door Koning Tissa gewijd aan den eersten apostel van het
+Boeddhisme op Ceylon, aan den Indischen koningszoon Mahinda en dateert
+van 311 vóór Christus. De grootste van de opgegraven tempels heeft
+zoo'n enormen omvang, dat uitgerekend is, dat uit de bouwsteenen
+een stad van 20.000 zielen kan worden opgebouwd. Hij is veel hooger
+en grooter dan de St. Paulskerk in Londen. De mooiste heeft mooi
+beeldhouwwerk, rust op honderden groote olifanten, die allen ivoren
+tanden moeten gehad hebben, waarvan echter bijna geen een gevonden
+is. Er zijn aan al deze gebouwen, want het zijn niet alleen tempels,
+zoovele en interessante legenden verbonden, dat het een genot is ze
+te zien onder den indruk der pas gelezen verhaaltjes.
+
+Tal van tanks, watertanks, zijn ook ontdekt, die van nog ouder datum
+zijn dan de tempels, waarin de krokodillen nu lustig rondzwemmen en
+zich aan den vroeg opstaanden in vollen omvang vertoonen.
+
+Zulke vroege opstaanders waren wij, want wij wilden vóór de zon te
+heet zou branden in Mihintale aankomen en de 1840 treden opgeklommen
+zijn. De weg naar Mihintale is anderhalf uur rijden en voert over een
+zeer goeden weg dwars door een dicht bosch, waarin ratelslangen in
+ontelbare menigte voorkomen, waar beeren, tijgers en wilde olifanten
+vrij rondloopen en waar wij nog meer van zulk soort beestjes hadden
+kunnen ontmoeten. Elke inlander, die wij op onzen weg ontmoetten,
+was met een geweer gewapend om zich te verdedigen tegen mogelijke
+overvallen. Zelfs de vredelievende en niet doodende Boeddhist en
+de Hindoe gaan toch niet ongewapend door het bosch. Wij ontmoetten
+echter niets van dat alles, wij hadden zoo graag een avontuurtje gehad,
+alleen zagen wij prachtig mooie wilde hanen en hennen--het deed mijn
+hart goed te zien, dat ieder mooi haantje wandelde met één hennetje
+en toonde in natuurstaat monogaam te zijn,--wij zagen een soort groote
+bunsings, of hoe die beesten in het Hollandsch mogen heeten en midden
+op den weg stond een mooi gestreepte jakhals, die toen de koetsier
+'t rijtuig liet stilstaan, kalm bleef staan om ons op te nemen. Vogels
+zagen wij er in menigte, kleine, waarvan het lichaampje niet grooter
+dan de top van een pink is, mooie bonte en ook zeer groote.
+
+Precies half negen stonden wij aan den voet van den berg, waaraan voor
+de Boeddhisten zoovele historische herinneringen verbonden zijn. Op
+dezen berg ontmoette koning Tissa voor het eerst Mahinda, de Indische
+koningszoon en Boeddhistischen priester, die hem tot het Boeddhisme
+bekeerde. De legende luidt, dat koning Tissa met groot gevolg op de
+jacht was en een elk ontmoette van buitengewone schoonheid, die hij
+niet onder schot kon krijgen. Hij volgde het beest op zijn vlucht,
+gebood zijne volgelingen achter te blijven, omdat hij alleen dit
+beest wilde overwinnen, dat op zeer geheimzinnige wijze telkens aan
+zijn schot ontkwam. Hij volgde het van rots tot rots, tot hij ten
+slotte op den top van den berg gekomen was, waar het beest op eens
+onzichtbaar werd, doch waar hij Mahinda in kluizenaarskleeding en
+in diep gepeins vond zitten. De elk was een priester, die in deze
+gedaante koning Tissa verschalkte en hem naar boven lokte om Mahinda
+te ontmoeten en toen plotseling weder in een priester veranderde.
+
+Mahinda vertelde Tissa wie hij was en sprak tot hem over het
+Boeddhisme. Dit wekte de belangstelling van den koning, die weldra
+zijn geweer van zich wierp en zich aan de voeten van Mahinda
+nedervleide. Toen hij wat lang wegbleef, kwamen zijne volgelingen
+hem zoeken en waren niet weinig verbaasd hun jachtlievenden vorst op
+die wijze aan de voeten van een kluizenaar te vinden. Zij luisterden
+nu ook naar hetgeen Mahinda te vertellen had en velen van hen lieten
+zich daar met hunnen vorst tot het Boeddhisme bekeeren.
+
+Dat deze berg nu tal van historische herinneringen bevat en voor hen,
+die een indruk van het Boeddhisme willen krijgen, de moeite waard is om
+te bestijgen, spreekt van zelf. Men moet bedenken, dat het Boeddhisme
+in Britsch-Indië aan het uitsterven is en nergens nog zoo welig tiert
+als op Ceylon. De weg naar boven is een gemakkelijke; de 1840 treden
+zijn voor een deel in de rotsen uitgehouwen, voor een ander deel door
+groote granietblokken gevormd. Bovendien is er op den weg naar boven
+telkens zooveel belangrijks te zien, dat dwingt om stil te staan,
+dat men boven is aangekomen eer men er aan denkt.
+
+Den geheelen weg naar boven voert weder door een dicht woud, dat in
+den loop der eeuwen op deze steenrots gegroeid is. Hier zagen wij
+op onzen weg apen, die in rechtopstaande houding met het grootste
+gemak op mij neerzien en die niet de minste vrees toonden voor hunne
+menschelijke nazaten. En de boomen zaten vol van de soort, die wij
+in Artis en in de meeste dierentuinen aantreffen. Het was aardig,
+die beesten nu eens in hun natuurstaat te bespieden, wanneer wij ons
+een oogenblik op een rotsblok nederzetten om wat te rusten.
+
+Boven gekomen hadden wij een prachtig uitzicht over een uitgestrekt
+landschap, dat één groot bosch geleek. Maar ook vonden wij daarboven
+nog een geheel gave dagaba (d.i. een heilig huisje in den vorm
+van een immens groote bel, hetwelk een of andere heilige reliquie
+bevat), waarin de asch van Mahinda bewaard wordt. Er is ook een
+groote tempel, die gebouwd is over een haar van de wenkbrauwen
+van Boeddha, later in zijn asch gevonden, en tal van andere zulke
+belangwekkende oudheden. Alles dateert van eenige eeuwen vóór
+Christus en alles van hier is ouder dan de Boeddhistische oudheden,
+in Britsch-Indië ontdekt. Tal van priesters- of kluizenaarswoningen
+zijn nog in de rotsen te vinden, en wat meer zegt: doen nog als
+zoodanig dienst. Eenigen van die priesters wonen daar boven in de
+grootste ontbering. Ik was in een paar hunner zoogenaamde woningen,
+die niets anders zijn dan een groot hol in de rots, en waarin mij op
+dien heeten morgen een koude rilling overviel, toen ik er een oogenblik
+vertoefde. Zij slapen daarin op een gevlochten rieten rustbank en
+voeden zich met de vruchten uit de bosschen. Hun eenige kleeding is
+de groote, geel-katoenen doek, waarin zij gewikkeld zijn. Het water
+drinken zij uit een van de vele vijvers, waarin het stilstaande water
+in de droge moesson opdroogt en in de natte moesson weder door den
+regen wordt aangevuld. Tal van beesten zwemmen er in rond. Die vijvers
+zijn daar in den Boeddhistischen tijd aangelegd, om de wilde beesten
+van water te voorzien. Die beestjes hebben evenals menschen behoefte
+aan water; zij zelf zijn niet in staat vijvers te bouwen en daarom
+hielpen de menschen hen in dit werk.
+
+Een van de priesters vond ik met een brandenden koorts op zijn rieten
+rustbank in de natkoude spelonk liggen. Ik vertelde hem door middel
+van onzen gids--anders verstond hij ons niet--dat hij zich door zijne
+broeders naar buiten moest laten brengen, of nog beter zich in het
+hospitaal te Anuradhapura laten opnemen, maar glimlachend schudde
+hij het hoofd, en zeide tot den gids, dat, wanneer hij sterven moest,
+"dan wilde hij sterven in de nabijheid van de geesten van Boeddha en
+Mahinda." Dat zal dan wel gebeuren; zijn groote wensch zal wel vervuld
+worden. De hooge temperatuur, de lugubere omgeving en de ontbering
+zullen hem zeker nog wel eerst eenige revelaties geven en dan zal
+hij misschien in Nirvana sterven. Hoe ver moet het verstand van
+menschen beneveld zijn, die meenen in zoo'n volslagen nutteloosheid
+een godgevallig werk te doen? Deze menschen zijn niemand tot nut;
+zij offeren hun leven voor een waan. Het waren bijna allen nog
+betrekkelijk jonge mannen, die wij er zagen.
+
+Van hun zachte, niemand en niets kwaad doende natuur getuigt zeker
+wel, dat ons daar boven een paar vrij in 't rond vliegende vogeltjes
+overal op onzen weg volgden, en dan eens op de punt van onzen voet
+zich neerzetten of tegen onze rokken opliepen en met hunne opgeheven
+kopjes duidelijk "mother, mother" zeiden en iets, dat wij niet konden
+verstaan, doch dat de gids verklaarde sanskriet te zijn en beteekende,
+dat wij ze eenig voedsel moesten geven. Het waren vogeltjes, door de
+priesters in natuurstaat opgevoed, wien zij allerlei dingen leerden
+zeggen. Zij noemden ze Myna-birds.
+
+Het is gemakkelijk te begrijpen, dat jaarlijks groote bedevaartgangen
+naar deze plek gehouden worden. Elk jaar, met opkomende maan, in Juni
+en Juli, komen er duizenden pelgrims uit Britsch-Indië, Burma en over
+geheel Ceylon, om hier hun opwachting te maken aan al dat heiligs, dat
+er te zien is. Zij slapen dan in de open lucht en leven van hetgeen
+de natuur hun aanbiedt of van hetgeen zij meebrengen. Cocosnooten
+en bananen zijn er in overvloed en daar kunnen zij best eenige dagen
+op teren.
+
+De Boeddhisten maken het de Engelsche regeering niet gemakkelijk
+haar archaeologische onderzoekingen voort te zetten. Zij bespieden de
+uitgravingen met argusoogen en laten niet toe, dat er ook maar iets aan
+de heiligdommen beschadigd wordt. Zelfs hebben zij het vorige jaar een
+verzoekschrift door 5000 Boeddhisten onderteekend, naar de regeering
+in Engeland gezonden, om te voorkomen, dat er nog meer bosschen worden
+omgehakt en in vruchtbare rijstvelden herschapen. Zij beweren, dat
+al die grond, met alles wat er op groeit, door opeenvolgende vorsten
+aan Boeddha vermaakt is en dat geen menschelijk wezen recht heeft,
+zich daarvan iets toe te eigenen. Ook hebben zij tot dusver nog
+verhinderd de een of andere dagaba te openen om te zien wat er zich
+binnen, in bevindt. Dat is in hun oog groote heiligschennis. Uit de
+oude archieven, die over geheel Ceylon reeds vele eeuwen vóór Christus
+met groote duidelijkheid geschreven en bewaard zijn gebleven, moet men
+de identiteit van de meeste der oudheden vaststellen. De opgravingen
+zijn eigenlijk nog slechts pas begonnen; wie weet wat zij nog aan den
+dag zullen brengen, vooral als de regeering op de een of andere wijze
+de Boeddhisten tevreden kan stellen, hunne gevoelens niet kwetst en
+toch met krachtige hand de onderzoekingen voortzet.
+
+Voor mijne lezeressen wil ik hieraan nog toevoegen, dat Mahinda eene
+zuster had, die ook Boeddhiste was, en dat hij die zuster, toen zijn
+proselietenmakerij zoo succesvol was, liet overkomen om de vrouw van
+koning Tissa en hare hofdames te bekeeren. Zij kwam en bracht een
+tak van den bo-boom mede, waaronder Boeddha zeven dagen in heilig
+afwachten gezeten had; zij plantte dien tak hier, deze schoot weldra
+wortel en is nu de heilige bo-boom van Anuradhapura. Mahinda's zuster
+was even succesvol als haar broeder; de koningin en alle dames uit
+haar gevolg lieten zich bekeeren en uit deze vormde zij een soort
+nonnen, die wel op andere wijze dan de priesters of monniken, maar
+toch ook haar geheele leven aan den dienst van het Boeddhisme wijden,
+zonder iets anders te doen. De Boeddhistische zusterschap vormt geen
+nonnen, die, evenals de Katholieke nonnen, zich op de een of andere
+wijze nuttig trachten te maken voor de menschheid; zij zijn totaal
+nuttelooze wezens, die haar leven wijden aan den dienst van Boeddha.
+
+Toen wij tegen één uur weder in het hotel aangeland waren, hadden wij
+nog juist tijd om haastig wat te eten, ons boeltje weder te pakken,
+om nog met den trein van twee uur weder naar Colombo te vertrekken.
+
+Wij vonden dezen keer opname in het Galle Face Hotel, wat weldra
+bleek een "betrekkelijk" voorrecht te zijn. Vooreerst is dit hotel
+tamelijk ver buiten de stad gelegen, zoodat wij minstens een kwartier
+noodig hebben alvorens wij de stad bereiken en dan is het hoog
+fashionable. Bijna den geheelen dag is er muziek en niet alleen de
+gasten van het hotel genieten er van, maar ook de heeren en dames van
+Colombo's high life komen hier tea'en, dineeren, dansen en hunne mooie
+toiletten ten toon spreiden. Achterna bezien was het eenvoudig hotel
+Bristol, dat toch in zijn soort heel goed was, voor ons veel beter
+gelegen en doelmatiger geweest. Toen wij 's avonds in het Galle Face
+Hotel aankwamen, was een van de vele bals, die hier gegeven worden, in
+vollen gang. Ik verkeerde door de hitte zoo ongeveer in smeltvorm, maar
+dat nam niet weg, dat tal van jonge paren--en ook eenige oude--het niet
+te warm vonden, om in walspas rond te draaien en aan elkanders warmen
+boezem te rusten. Het was geen frisch schouwspel, dat bal aan te zien.
+
+Ik zou over Ceylon nog wel eenige brieven kunnen vullen, als ik
+maar tijd had ze neer te pennen. Het land is rijk aan natuurschoon,
+belangrijk voor den ethnoloog door de verschillende volksstammen,
+waarvan vele vrijwel nog in natuurstaat verkeeren, en voor
+den archaeoloog om van te watertanden. De uitgravingen zijn op
+verschillende plaatsen op Ceylon in vollen gang en leveren overal
+prachtige resultaten. Voor allen, die naar Indië gaan of van daar
+huiswaarts keeren, is het zeer loonend een tweeweeksch oponthoud in
+Colombo te maken en dan die dagen in Kandy door te brengen.
+
+
+
+
+
+
+IN BRITSCH-INDIË.
+
+
+VAN COLOMBO TOT MADRAS.
+
+
+2 Februari. Wij gaan over eenige uren Ceylon verlaten, om ons naar
+het vaste land van Britsch-Indië te begeven.
+
+Vóór ik over dit enorm uitgebreide land, dat even groot is als heel
+Europa zonder Rusland, waar 404 talen door 300.000.000 menschen
+gesproken worden, waar dagelijks couranten in 22 talen verschijnen,
+waar behalve Christenen en Joden, menschen leven, die tot alle oude
+godsdiensten met honderden sekten behooren, begin te schrijven, moet
+ik de lezers waarschuwen, dat alle schrijvers over Indië het er over
+eens zijn, dat zelfs indien men 25 jaren in Indië heeft gewoond met
+het doel land en volk te bestudeeren, men dan nog ten slotte tot
+de conclusie komt, dat men er eigenlijk niets van weet. Dit land,
+dat het oudste land op aarde schijnt geweest te zijn, waar de eerste
+wetenschap beoefend werd en van waar de beschaving is uitgegaan,
+schijnt voor vreemdelingen ondoorgrondelijk. Wij zijn van plan in
+twee maanden tijd dit uitgebreide land van Zuid tot West, van Noord
+tot Oost te doorkruisen en in alle belangrijke plaatsen een of meer
+dagen te vertoeven. Vóór wij de reis aanvingen, hebben wij moeten
+kiezen tusschen al het belangrijke wat dit land te zien en te leeren
+geeft om onze reisroute te kunnen vaststellen. Wij zullen de plaatsen
+bezoeken, waar wij belangrijke oude tempels vinden, de steden, waar de
+hoofdgodsdiensten de omgeving beïnvloeden en eenige mooie bergtoeren
+maken. Daarvoor gaan wij van Tutticorin naar Madras, en vandaar naar
+Bombay, onderweg verschillende plaatsen aandoende. Van Bombay gaan
+wij Noordelijk tot Lahore en dan naar Calcutta. Zooveel mogelijk zal
+ik van alle plaatsen die wij aandoen het vermeldenswaardige vermelden
+en de indrukken mededeelen, die ik opdoe. Dat die indrukken vluchtige
+zijn, spreekt van zelf en dat zij altijd precies zullen wedergeven wat
+de toestanden in werkelijkheid zijn, wil ik niet belooven. Misschien
+zijn er onder mijne lezers, die dezelfde reis al eens gemaakt hebben en
+andere indrukken opdeden, dat is zeer wel mogelijk. Men verwachte van
+mij dan ook geene beschrijving van Britsch-Indië, geen volledigheid
+van de onderwerpen, die ik aanroer, maar alleen een beschrijving van
+wat ik zag, wat ik ondervond, en wat ik van dat alles denk.
+
+3 Februari. Met een uitstekende boot met groote, comfortabele hutten,
+goede badkamers en zeer goede keuken, de "Bharatta", staken wij van
+Colombo naar Tutticorin over. Hadden wij bij aankomst in Colombo gemist
+de mooie haven te zien, bij ons vertrek van Ceylon hadden wij daartoe
+alle gelegenheid. Om zeven uur van ochtend bracht de boot ons op vijf
+mijlen afstand van Tutticorin, van waar wij in een kleine stoombarkas
+met onze bagage aan land werden gebracht. Spoedig daarna reisden wij
+af naar Madura, alwaar onze eerste stopplaats voor Indië zou zijn. De
+treinreis bood niet veel bijzonders, het landschap was vlak en dor,
+de natives aan den weg van het soort, zooals wij ook op Ceylon hadden
+gezien, alleen de Sinhaleezen ontbraken. De zon in dit deel van de
+wereld, waarin het altijd heet en altijd dor en droog is, gloeide
+door de tralies van onze jalouzieën voor de waggonraampjes. Gelukkig
+voorzien de spoorwegdirecties de compartimenten van goede electrische
+waaiers, die ten minste eenige koelte aanbrengen. Als men bedenkt, dat
+alle gidsboeken, (ongelukkig heeft Baedeker den tijd nog niet gekomen
+geacht een Baedeker van Indië uit te geven), er voor waarschuwen in
+Indië--vooral in treinen en stations--water of melk te drinken, dat men
+niet zelf vooraf gekookt heeft, vruchten aan de stilstaande treinen
+van inlanders te koopen en die te eten, in de restauratiewagens
+salade, vruchten zonder schil of met zachte schil te nuttigen,
+vleesch en visch zooveel mogelijk onaangeroerd te laten, dan blijft
+er niet veel over, waaraan de verhitte en hongerige toerist dorst
+en honger kan laven. De lijst van zaken, die in dit land "dangerous"
+zijn, is inderdaad zoo groot, dat het mij niet verwondert, dat men in
+Engeland dankgebeden in de kerken opzond en een algemeenen feestdag
+hield, toen koning George en zijne gemalin heelhuids door dit land
+heengekomen waren. Wij zullen probeeren dat kunststukje na te doen.
+
+Het eenig verschil wat wij aan den weg tusschen de kleurlingen hier
+en op Ceylon opmerken, is, dat hier bijna elke man, vrouw en kind
+gemerkt zijn. Op Ceylon waren het slechts weinigen, die wij hier en
+daar gemerkt zagen. Zij hebben dan midden op het voorhoofd--soms gaande
+tot over de neus--witte, gele of roode strepen en ronde roode plekken,
+strepen in horizontale of in verticale richting. Elk merk geeft aan tot
+welke godsdienst of tot welke kaste de bezitter behoort. Soms zag ik
+iemand met drie horizontale witte strepen, gaande van 't eene eind tot
+het andere einde van het voorhoofd en daaronder, vlak boven de neus,
+een vermiljoen roode stip, ter grootte van een gulden. Anderen hadden
+verticale, witte strepen, waarvan de middelste tot over de neus tot
+aan de punt liep. Een klein, naakt meisje had drie gele strepen over
+haar voorhoofd en men had getracht hare bruine wangetjes en rondom
+het kleine mondje een oranje-gele tint te geven. Allerlei variaties
+op dit thema zijn aangebracht en met mijn gidsboek tot hulp heb ik
+getracht deze en gene soort te identificeeren. Geen gemakkelijke taak.
+
+Om half drie arriveerden wij in Madura, een stadje van ruim 100.000
+inwoners, alleen door inlanders bewoond en vol van historische
+oudheden. Een hotel is er niet te vinden, doch de spoorwegmaatschappij
+heeft het den reizigers mogelijk gemaakt om er een dag te vertoeven,
+door op het dak van het station een groote open veranda te bouwen
+met zes min of meer afgesloten... laat mij zeggen, kamers, waarin
+in ieder twee ledikanten staan en die van frissche badgelegenheden
+zijn voorzien. Als men den dag te voren telegrafeert, zoo'n telegram
+kost niets, dan is men vrij zeker een onderdak te vinden, want
+niemand mag langer dan 24 uren zoo'n kamer occupeeren. Wij hadden de
+voorzorg om te telegrafeeren genomen en vonden dus een kamer voor ons
+gereserveerd. Wij zullen op onze toer door Indië nog wel meer van zulke
+stationgelegenheden gebruik moeten maken, als dan alle zoo eenvoudig
+doch goed als deze zijn, zijn wij tevreden. Alleen zouden wij gaarne,
+als het voor het vragen was, wat minder bezoek van ratten en muizen
+hebben, die zich hier al bijzonder thuis gevoelen. Maar in Indië,
+nog meer dan op Ceylon, waar het leven van alle dieren heilig is,
+moeten wij niet verwachten, dat zulke beestjes uitgeroeid worden.
+
+Wij zijn lucky toeristen. Juist den dag dat wij aankwamen, was een
+belangrijke feestdag voor de Hindu's. Het was de Chitraï, op een na de
+voornaamste van alle Hindu'sche feestelijkheden. Het feest vindt elk
+jaar plaats op den eersten dag van volle maan, in de Hindu'sche maand
+Tai, die valt tusschen Januari en Februari. Wij hadden nu wel heel
+veel moeite een rijtuig en een gids te vinden, want allen en alles
+was getogen naar den tempel Teppakulam, waar de heilige processie
+zou plaats vinden, op ongeveer vier mijlen afstand van hier. Den
+geheelen dag brachten locaaltreinen Hindu's uit de omgeving aan om
+aan de processie en de daarmee gepaard gaande feestelijkheden deel
+te nemen, zoodat duizenden en duizenden hunner dezen dag in Madura
+bijeen waren. Met behulp van den stationschef kregen wij ten slotte
+om ruim vijf uur een jutka, dat is een wagentje in den vorm van een
+groote rioolpijp op twee wielen, doch van riet gemaakt en met een os
+bespannen. De inlanders gaan er in liggen, of zitten er in op hunne
+gekruiste beenen, wij verkozen er achter in te kruipen en onze beenen
+naar buiten te laten hangen. Wij kregen ten slotte ook in plaats van
+een os, een paardje, maar een paardje, dat niet grooter was dan een
+muis. Wij moesten onze hoeden afzetten en achter ons neerleggen, want
+boven onze hoofden werd het ronde ding natuurlijk steeds nauwer en
+liet nauwelijks genoeg ruimte om onze hoofden fier op te houden. Bij
+elke oneffenheid in den weg, of bij elke kromming, caramboleerden
+onze hoofden tegen elkaar of tegen de wagenwanden. Mijn valsche pruik
+beschutte mij voor menige buil.
+
+Op onzen weg passeerden wij de dichte drommen inlanders, die allen
+naar het feest togen. De vijf olifanten, de heilige, die een voorname
+plaats bij elk heilig feest van Buddhisten en Hindu's innemen zagen
+wij prachtig uitgedost heenvoeren. Een er van boog vriendelijk voor
+ons en bood toen zijn snuit voor een belooning aan. Wij staken voor
+deze beleefdheid een paar koperstukjes in den snuit, die onmiddellijk
+aan den op hem zittenden priester oversnuit werden. Eenige hooge
+en voorname priesters werden in prachtig versierde baldakijns heen
+gebracht. De baldakijns werden door 8 mannen gedragen, voor en
+achter en aan beide zijden door muzikanten omgeven. De muziek werd
+gegeven door mannen, die op fluiten bliezen, op trommels sloegen, met
+rinkelbellen en andere bellen rinkelden, of met twee stukjes metaal
+op elkaar sloegen. De Hindu'sche bediende van den stationschef die
+ons tot gids diende, en die een beetje Engelsch sprak, vond de muziek
+prachtig; ik kon er niet veel harmonie in ontdekken.
+
+De geheele weg was met gele bloemen en gele bladen versierd, alle
+vrouwen en meisjes droegen gele bloemen in de haren en hadden kransen
+van gele bloemen om den hals. Geel was de heilige kleur. Alle
+Siwabeelden bij den weg kregen offeranden van gele bloemen. Na
+ongeveer drie kwartier in onze ongemakkelijke koets gereden te hebben,
+kwamen wij op de heilige plaats aan. Daar was een reuzengroote tank
+of vijver, waar midden in op een eilandje een mooie tempel stond,
+de Teppakulam, voor wie de feestdag gold. Met een bootje moesten wij
+er heenroeien. Maar die bootjes, van den meest primitieven vorm en
+constructie (sommige geleken op heele groote, halve kokosnootdoppen)
+konden niet aan de oevers van de vijver komen. Voor de Hindus,
+die allen blootvoets en blootbeens zijn, levert dat natuurlijk
+geen bezwaar op, maar wij konden onze benedenlichamen moeilijk
+blootstellen aan zulk een koudwaterbad. Onze jonge gids wist echter
+voor die twee vreemde dames de menigte, die er om vocht om in de
+bootjes te komen, op een afstand te houden, het bootje zoo dicht
+mogelijk aan wal te laten komen, en toen met behulp van twee mannen
+en een koenen, jeugdigen sprong, kwamen wij in een scheepje terecht,
+waarvan de bestuurder uit diepe eerbied voor de twee blanken onder de
+zwarten--eerlijk gezegd heeft de zon in Ceylon van mij reeds bijna een
+kleurling gemaakt en, ik kon best voor een der hunnen doorgaan--niemand
+meer veroorloofde plaats te nemen. Hij roeide ons naar den tempel,
+waar een jonge priester ons onmiddellijk met een krans gele bloemen
+behing, waarvoor wij hem een rupee moesten offeren. Spoedig nadat wij
+aangekomen waren, werden de duizenden lichtjes ontstoken. Het waren
+alle aarden olielampen van antieken vorm, waarin olie en een zakje
+met brandbare stof. Walm gaven zij genoeg. De processie was eenig
+om aan te zien. Het Siwabeeld, vol behangen met gouden kettingen
+en edelsteenen, achter hem aan het beeld van zijn vrouw, minder
+kostbaar versierd, werd rondgedragen. Rondom muzikanten van het reeds
+beschreven soort. De dragers waren Brahmanen, dat is op een na de
+hoogste kaste hier. Zij alleen genieten de eer Siwa en zijne gemalin
+rond te dragen. Vooraan liepen vele priesters maar allereerst een groep
+dansmeisjes, Nautchgirls, de heilige prostituees. Voor een nuchteren
+toeschouwer was het meest humoristische van deze groep, de twee mannen
+te zien, die aan beide zijden van het Siwabeeld liepen met reuzengroote
+waaiers en daarmede zwaaiden, dat het zweet van hun naakte lichamen
+droop, met het doel Siwa koelte aan te brengen. Maar de geheele groep,
+waarin ook een paard van goud werd rondgedragen, was zoo'n mooi stuk
+bont oriëntalisch geheel, dat het mij onuitsprekelijk boeide.
+
+Voor degenen, die het niet mochten weten, is Siwa een van de
+drie godheden der Hindu's, Brahma, Vishnu en Siwa, maar 't
+wordt verondersteld dat Siwa in honderden--onze Hindu-gids zegt
+duizenden--verschillende vormen op aarde kwam en in al die vormen wordt
+hij door zijne volgelingen vereerd. Madura is de meest Hindusche stad
+in Indië en de oude tempel, dien wij den volgenden morgen gingen zien,
+de mooiste en grootste van geheel Indië. Nergens ook leven zooveel
+dansmeisjes als in Madura, waar haar aantal meer dan 200 is. Zij wonen
+in een afzonderlijke straat. Men vertelde ons, dat deze, die wij niet
+anders dan prostituees zouden noemen, toch van deze daarin verschillen,
+dat zij zich nimmer verlagen om een blanken man te dienen, dat zij
+alleen met Hindumannen verkeeren. Zij worden dansmeisjes genoemd,
+omdat zij bij alle heilige feesten in de tempels dansen en zij zijn met
+een soort heiligheid omgeven, omdat zij de priesters "unentgeltlich"
+ten dienste staan. Onder de Europeesche schrijvers over Engelsch Indië
+zijn er echter verscheidene, die beweren, dat deze vrouwen voor geld
+en lieve woorden ook wel eens een blanken man hare gunsten verkoopen.
+
+4 Februari. Wij gingen den volgenden morgen vroeg den ouden tempel
+zien, die inderdaad in vele opzichten een wonder is. Het Hindu-knechtje
+van den stationschef diende ons weder tot gids. Deze tempel is niet
+zoo heel oud, dateert van het begin der 17e eeuw, hij is echter
+bijzonder goed bewaard gebleven. Al de beelden en beeldengroepen zijn
+stucadoorswerk en later geschilderd. Men beweert, dat het inwendig
+deel van den tempel reeds in de 5e eeuw moet bestaan hebben, want
+er zijn schrijvers uit dien tijd, die er reeds van gewagen. Nadat
+wij dezen tempel genoegzaam eer bewezen hadden, zagen wij het oude
+koninklijke paleis, dat nu tot officieel gebouw dient en waarin de
+gemeenteraad zitting had en zagen wij de groote bo-boom, die op één
+na (in Calcutta is een nog grooter) de grootste van de geheele wereld
+is. Een bo-boom is een heilige banyanboom, een oude Waringin, die door
+zijne vele luchtwortels tot stammen gegroeid, een groep boomen gelijkt,
+doch inderdaad slechts één boom is. Deze bo-boom was heilig verklaard,
+wijl hij in staat bleek, vrouwen, die van den duivel bezeten zijn,
+als zij er deemoedig voor bidden en er offeranden voor brengen,
+te verlossen. Er zijn dingen voor minder nuttige diensten heilig
+verklaard!
+
+Toen wij om 12 uur van onzen rijtoer terugkeerden, stond vlak voor
+het station, in de brandende zon, een geheel naakte man; alleen zijn
+lendenen waren met een doek omgord. Zijn geheele bruine body was met
+heilige asch grijs gekleurd. Zijn oogen leken bloedrood. Hij stond op
+één been, het andere gestrekt voor zich uit. Het was een fanaticus, die
+door zelfkastijding zich trachtte te zuiveren van begane zonden. Hoe
+lang die man daar reeds gestaan had toen wij arriveerden, kan ik
+niet zeggen, maar toen wij om half drie vertrokken stond hij daar
+nog op hetzelfde eene been. In elk ander land zou zoo'n grappenmaker
+met zachte hand naar een krankzinnigengesticht overgebracht worden,
+hier wekte hij van elken voorbijganger bewondering en een eerbiedig
+medelijden op.
+
+Vóór ik van Madura vertrek moet ik nog opmerken, dat de voornaamste
+industrie hier in de stad het weven is, wat nog overal thuis op
+de ouderwetsche handweeftoestellen geschiedt. Wij zagen er velen
+buitenshuis dit handwerk beoefenen. Zeer mooie fijne, zijden en
+katoenen stoffen maakten zij. Het wasschen en het verven der geweven
+stoffen geschiedt ook hier. Ruim de helft der bevolking is wevers,
+zij vormen een afzonderlijke kaste, de weverskaste, die ook hun eigen
+voorhoofdmerk dragen.
+
+De hoogste kaste in Madura en omgeving zijn de Kallars of roovers. Deze
+menschen leven bijna uitsluitend van roof. Geheele dorpen rondom
+Madura zijn geheel door Kallars bevolkt. Tegen de niemand en niets
+ontziende leden van deze kaste hebben de Engelsche regeering en
+ook de overige bewoners van dit district reeds alles beproefd wat
+denkbaar is, maar zij kunnen ze niet kwijt worden. In 1896 en '97
+nam de regeering zeer ernstige maatregelen tegen hen, waardoor zij
+tijdelijk in toom werden gehouden en er reeds eenigen hunne bezittingen
+te gelde maakten en naar andere oorden vertrokken. Maar in het midden
+van 1897 ontvoerden de Kallars de vrouw en oudste dochter van een
+invloedrijk man uit Madura en zeiden, dat deze vrouwen alleen tegen
+een hoog losgeld weder teruggebracht zouden worden. Indien echter
+de politie of iemand anders een der Kallars een haar mocht krenken,
+of indien de politiemaatregelen tegen hen niet mochten opgeheven
+worden, dan zouden binnen kort alle vrouwen uit het district op even
+geheimzinnige wijze verdwijnen en niemand harer zou terugkeeren. De
+bevolking was daardoor zoo beangst geworden, dat zij smeekten de
+politiemaatregelen weder op te heffen. Zij wilde liever weder onder
+het oude regime leven. De politie kan nu niet veel anders doen dan
+elkeen waarschuwen op zijn hoede te zijn.
+
+Nog op een andere bijzonderheid wil ik wijzen, want ik weet niet of ik
+dat in zoo'n hooge mate wel meer in Indië zal zien. De vrouwen hier
+schijnen lange oorlellen bijzonder gracieus te vinden. Wij zagen er
+met oorlellen die op de schouders neerhingen. Om dat schoone resultaat
+te bereiken, worden de oorlellen van meisjes op den 8en dag na de
+geboorte doorboord en met steeds zwaarder ringen behangen. Als de
+kinderen ouder worden dan hangt men stukjes lood aan de ringen om
+een sneller verloop te verkrijgen.
+
+Dezen eenen dag in Indië kregen wij ieder minstens een dozijn
+certificaten te teekenen over de braafheid en eerlijkheid en
+geschiktheid der verschillende menschen, waarmede wij in aanraking
+kwamen. De gids, hoewel geen gids van professie, de koetsier, de
+juffrouw van de stationskamers, de restaurateur, de winkelier van
+wie wij een kleinigheid kochten en al zulke menschen meer, vroegen
+een getuigschrift, dat wij met hunne handelingen tevreden waren en
+wilden liefst, dat wij naast onze handteekening een visitekaartje
+plakten. Elkeen loopt hier met een boek certificaten in zijn zak
+en duwt je dat direct onder de neus om zijne voortreffelijkheid te
+bewijzen. Sommige van die certificaten, vooral als zij in de Fransche
+of Duitsche taal zijn geschreven, want dat verstaan de goede menschen
+niet, zijn in 't geheel geen aanbeveling. In een er van vond ik zelfs
+een Hollandsch getuigenis door een landgenoot gegeven, dat luidde:
+"Hoedt u voor dezen man die u afzet op honderdlei wijzen!" De man
+vroeg mij of ik dat lezen kon, of ik het dan voor hem vertalen wilde
+en ik gaf als vertaling: "Dit is de eerlijkste man in de wereld!" "Ja",
+zeide hij, "dien mijnheer heb ik ook zoo goed behandeld".
+
+5 Febr. Om 8 uur kwamen wij 's avonds in Trichinopoly aan, waar wij na
+een schraal diner en na een gids voor den volgenden morgen besproken
+te hebben, gauw op onze primitieve bedden kropen. Wij moesten weder
+in de stationsgelegenheid overnachten, die veel primitiever was dan de
+vorige. Daar wij hier met eigen bedtoebehooren moeten reizen en alleen
+ijzeren bedden met ijzeren matrassen vinden, behoeven wij voor bewoonde
+bedden niet te vreezen; daardoor is onze nachtrust een veel kalmere.
+
+Wij reden vanmorgen eerst naar den verst af zijnden tempel,
+die de grootste in zijn soort in Indië is. Het is een tempel aan
+Vishnu gewijd, waarin Vishnu voornamelijk gehuldigd wordt als de
+dans- en vermaak-lievende God. Erg aanschouwelijk wordt dat in de
+verschillende beelden op en in de enorm grooten tempel voorgesteld;
+voor de openbare zedelijkheid ware het misschien wenschelijk, dat
+vele van deze beelden met een sluier van welvoegelijkheid bedekt
+werden. Als die tempel in ons land stond dan zouden onder onze
+tegenwoordige Zedelijkheidswet zeer zeker vele van de zinnebeeldige
+voorstellingen uit de graniet zuilen uitgehakt worden. Zij geven echter
+een goed beeld van verheerlijking der zinnelijkheid in den Hindu'schen
+godsdienst. Den geheelen morgen wijdden wij aan het bezichtigen van al
+de tempels in den omtrek en vanmiddag gingen wij een kijkje nemen van
+de industrie die in Trichinopoly beoefend wordt. Het is in hoofdzaak
+goud- en zilverwerk, filigrainwerk, wat ook al weer door elkeen in
+eigen hut of nog meer vóór de hut, uitgevoerd wordt.
+
+Zuid-Indië, waarin wij nu reizen, is door zijne Hindu-tempels
+vermaard, daarom bezochten wij de voornaamsten er van. Maar wij
+hebben er nu genoeg van gezien en zullen niet meer, zooals wij eerst
+van plan waren, in Tanjore uitstappen om ook daar tempels te zien,
+maar liever in eens doorreizen naar Madras.
+
+7 Febr. 'n Tocht van 7 uur 's avonds tot 8 uur den volgenden morgen
+bracht ons in Madras, alwaar wij na in een hotel een frisch bad en
+een goed ontbijt genomen te hebben, ons onmiddellijk per rijtuig op
+weg begaven. Madras is een vrij onbelangrijke stad, bezit eenige
+onbeduidende Hindu-tempels en eenige mooie officieele nieuwe
+gebouwen. Alleen voor hen die de occulte godsdiensten grondig
+bestudeeren willen, is Madras belangrijk. Daar hier de eerste
+Theosophische school door mad. Blavatsky en haar medewerker Olcott
+gesticht is, gingen wij daar een kijkje nemen. Even buiten Madras,
+in Adyar, is een zeer mooi gelegen en smaakvol aangelegd stuk grond,
+waarop deze school, met haar uitgebreide bibliotheek en verschillende
+woonhuizen, waarin de studenten en allen die tot de school in
+betrekking staan, wonen, is gevestigd.
+
+Wij troffen er den vriendelijken secretaris mr. Aria, een Parsee,
+die ons alle inlichtingen gaf die wij wenschten. Verscheidene
+Hollandsche heeren en dames zijn op dit oogenblik in en aan deze
+school werkzaam. In de ruime, frissche hall van het hoofdgebouw
+stond een levensgroot beeld van de twee stichters van de school,
+mad. Blavatsky en kolonel Olcott. In Benares, waar wij later komen,
+is de tweede theosophische school gevestigd. Veel volgelingen hebben
+de theosophische leerstellingen nog niet gevonden. Als men bedenkt,
+dat de eerste school reeds in 1875 werd gesticht, dan is het tal
+actueele leden over de geheele wereld, dat volgens de officieele
+opgaven niet meer dan 23.000 bedraagt, zeer klein.
+
+Nadat wij alle bezienswaardigheden en het Madrassche borduurwerk,
+door de vrouwen verricht, tegen ongeveer half twee gezien hadden,
+keerden wij naar het hotel terug, lunchten en namen eenige uren
+rust. Om vijf uur gingen wij nog eens een rijtoer maken door de
+omgeving van de stad, waar de élite op dat uur bijeen komt, en om
+9 uur zaten wij weder in den trein, om rechtdoor naar Bombay af te
+reizen. Wij hadden genoeg van Zuid-Indië.
+
+Terwijl de inboorlingen Van Zuid-Afrika, de groote kind-menschen, met
+hun kinderlijke begrippen, hun kinderlijke wijze van zich op te sieren,
+hun kinderlijk geloof, mijn volle sympathie wekten en ik gaarne voor
+hen zou willen werken, om ze tegen te ruwe handelingen te beschermen,
+ik mij tot de inboorlingen van Ceylon, met hun zacht-vrouwelijke
+trekken, hun lieve, vriendelijke oogen, hun gracieuse bewegingen en
+hun tevreden voorkomen, aangetrokken gevoelde, zoo zelfs, dat ik
+het voor de hoogste zaligheid houd, in het binnenland van Ceylon
+een kinderschooltje met deze lieve, mooie kindertjes te hebben,
+wekten de inboorlingen van Zuid-Indië mijn--en ook die van mijne
+reisgezellin--grootste afkeer op.
+
+Deze ruwe, zinnelijke, domme, fanatieke bedrieger-gezichten, die drie
+keer daags in een stilstaand water een bad nemen om zich van hunne
+zonden te zuiveren--elke onderdompeling in het vieze slootwater
+neemt een bedreven zonde weg,--en die dikwijls direct daarna zich
+rondwentelen in een hoop excrementen van een koe, omdat dat dier heilig
+is, wekten, met alles wat hen omgeeft, hun geheelen godsdienst incluis,
+mijn grootsten weerzin op. Als het ander deel van Indië en de andere
+inboorlingen geen beteren indruk weten te wekken, als elke Hindu en
+andere Indische inboorlingen bedelaars en bedriegers blijken te zijn,
+als alle merkwaardigheden in Britsch-Indië ons zoo gauw gaan vervelen,
+neen, erger nog, in vele opzichten verontwaardiging wekken, zooals de
+Hindusche tempels, dan gaan wij snel door het land en zullen eerder
+dan ons plan was Calcutta bereiken.
+
+Het is echter te hopen, dat Engeland er in geslaagd is, van het
+overige deel van dit oude land iets beters terecht te brengen.
+
+9 Febr. Den 5en Februari vertrokken wij 's avonds om 9 uur van Madras
+en kwamen den 7en Februari 's morgens om 6 uur in Bombay aan. Wij waren
+toen 6 dagen en route geweest, hadden daarvan een nacht in de boot,
+twee nachten in stationsslaapplaatsen en drie nachten in den trein
+doorgebracht. Wij namen ons derhalve voor in Bombay eenige dagen zeer
+rustig door te brengen.
+
+
+
+
+
+
+BOMBAY.
+
+
+I.
+
+
+Toen wij 's morgens om 6 uur arriveerden, lag de stad nog in nachtelijk
+duister, de straatlantaarns gaven alleen eenig licht. Wij konden
+nu zien, hoe de stille straten van een Oostersche stad er bij nacht
+uitzien. Langs den geheelen weg van het station tot het hotel, minstens
+20 minuten rijden, lagen de menschen langs den huizenkant buiten
+te slapen. Soms, waar wij wat nauwere straten hadden te passeeren,
+ging het rijtuig dwars tusschen de slapende Bombayers door. Het is
+natuurlijk dat soort menschen, dat 's morgens "zijn bed opneemt en
+gaat wandelen", menschen, die waarschijnlijk geen woning hebben en
+er ook de behoefte niet aan gevoelen. Want ook wanneer deze menschen
+een woning hadden, zouden zij tehuis geen zachtere slaapplaats kiezen.
+
+Het hotel, Taj Mahalhotel, waarin wij intrek namen, wordt het grootste
+hotel van de wereld genoemd. Het is zeer zeker waard even vermeld
+te worden. Het is een navolging van de Taj Mahal-tempel in Agra,
+waarover ik later zal spreken, als wij daar geweest zijn. Een rijke
+Parsee heeft in dit hotel een groot deel van zijn kapitaal gestoken,
+omdat hij Bombay de eer wilde geven, het beste hotel van de wereld te
+hebben. Ik geloof niet, dat hij daarin geslaagd is, ook al omdat het
+Oostersche klimaat niet toelaat de luxe aan te brengen, die men in
+vele groote Europeesche hotels vindt. Hoe het zij, het is een zeer
+mooi en comfortabel hotel, met prachtig uitzicht, zoowel op de zee
+als op de stad.
+
+De stad Bombay is de meest Europeesche stad, die men zich denken
+kan. Als men de native town, het gedeelte, waar de Oosterlingen
+wonen en hunne winkels hebben, er buiten laat, dan kon deze stad
+even goed ergens in Duitschland of Frankrijk of Engeland liggen,
+als juist hier. Het is een stad met mooie moderne gebouwen, breede,
+ruime straten, groote pleinen met standbeelden, tuinen en parken;
+het geheel geeft den indruk een welvarende stad te zijn, die goed
+en zindelijk beheerd wordt. Wij maakten denzelfden middag van
+onze aankomst een rijtoer van eenige uren om een indruk van de
+stad te krijgen en gaven hier en daar ons visitekaartje met een
+introductiebrief af, bij personen, waarvoor wij eene aanbeveling
+ontvangen hadden. Reeds denzelfden avond ontvingen wij een bezoek
+van een Engelsche lady-doctor, die ons velerlei inlichtingen gaf.
+
+Den volgenden morgen brachten wij het allereerst een bezoek aan de
+native town, waar wij haast verblind werden door de helle kleuren, door
+mannen en vrouwen beide gedragen. Mannen met blauwe, bruine of witte
+beenbekleeding (geen broeken) met emerald vesten en roode, groene of
+goudgele turbans. Vrouwen met kersroode, hardrose of zeegroene zijden
+doeken, waarin zij van hoofd tot voeten gewikkeld zijn, waarvan de
+randen rondom met een gouden band zijn afgewerkt. Men beweert, dat
+er meer dan 40 dialecten alleen in dat stadsdeel gesproken worden.
+
+Des middags gingen wij datgene in Bombay zien, waarvoor de meeste
+toeristen alleen Bombay bezoeken en er een dag verblijven. Ik wil
+den lezer waarschuwen, dat ik nu over griezelige dingen ga schrijven,
+dingen, die griezelig zijn als men er over leest, doch als men ze ziet,
+dan verdwijnt het afschuwelijke er van voor een groot deel.
+
+Zooals men weet, verbranden de Boeddhisten en Hindoe's hunne lijken,
+doch overal, waar wij tot nog toe waren, vertelde men ons, dat daarvoor
+niet een bepaalde plaats bestond, elke familie verbrandde het lijk
+van zijn naastbestaande ergens dicht bij een stroom of ergens in een
+bosch, zoodat wij daarvan niets konden zien. Hier in Bombay hebben de
+Hindoe's hun verbrandplaats en daarheen begaven wij ons. Men moet om
+toegelaten te worden eene aanbeveling medebrengen en die bezaten wij.
+
+Iets somberders dan deze plaats, waar het lichaam voor de laatste
+maal heengeleid wordt, is niet denkbaar. Het is niet anders dan een
+groote, langwerpig-vierkante ruimte, omgeven door kale muren. Op
+verschillende plaatsen stonden vier ijzeren stangen, twee aan twee
+tegenover elkander. Tusschen deze ijzeren stangen wordt het hout
+opgestapeld en het lijk gelegd. Verder eenige houten banken, waarop de
+familieleden kunnen rusten, onderwijl het lijk van hun naastbestaande
+verbrand wordt. Dat is alles. Wij zagen een vuur branden, doch
+het lijk was reeds verteerd. Toen wij daarnaar stonden te kijken,
+kwamen op eens eenige in het wit gekleede mannen de poort binnen, die
+een nieuw lijk brachten. Het was het lijk van een volwassen mensch,
+dat geheel in een wit laken gehuld, op twee palen gebonden, door 8
+mannen op de schouders naar binnen gedragen werd. Daar werd het van
+de palen verwijderd, daarna het hout opgestapeld, het lijk er tusschen
+gelegd..... Wij hadden er genoeg van gezien, ons verbeeldingsvermogen
+kon het verder wel uitwerken. De man, die ons rondgeleidde, vertelde,
+dat voor lijken van rijke menschen echt sandelwood gebruikt wordt,
+zoodat het vuur soms drie- à vierhonderd rupees kost. De asch der
+verbrande lijken wordt in de meeste gevallen aan de vier windstreken
+prijsgegeven, door sommige familieleden wordt zij verzameld en naar
+Benares opgestuurd om in den heiligen Ganges geworpen te worden.
+
+Hier op deze verbrandplaats was zoo duidelijk te kennen gegeven, dat de
+Hindoe niet de minste waarde hecht aan het omhulsel van den mensch. De
+ziel is alles en die heeft natuurlijk reeds lang het doode lichaam
+verlaten en is in een ander levend wezen overgegaan. Dat is hun geloof.
+
+Van deze trieste plaats gingen wij naar de plaats waar de Parsees
+hunne lijken brengen. Laat mij vooraf mededeelen, wie de Parsees
+zijn. Het zijn de oorspronkelijke bannelingen uit Perzië, die ruim
+acht eeuwen geleden in Indië kwamen en eerst toen Indië onder Britsche
+heerschappij kwam, tot welvaart en ontwikkeling konden komen. In het
+algemeen gesproken, zijn zij de intelligentste van de rassen hier. Niet
+alleen de mannen, maar ook de vrouwen en dochters der Parsees zijn
+hoogst ontwikkelde personen, die de universiteiten alhier bezoeken en
+in de verschillende vakken promoveeren. Niettegenstaande hun aantal
+betrekkelijk klein is, in Bombay, waar zij voornamelijk wonen, zijn
+er nog geen 50.000, wordt toch feitelijk deze stad geheel door hen
+beheerd. Alle groote financieele en commercieele ondernemingen gaan
+van hen uit, alle mooie, groote paleizen worden door hen bewoond. Ook
+in den gemeenteraad vormen zij verreweg de meerderheid en voor alle
+groote functiën worden zij aangewezen. Geen enkele philantropische
+of wetenschappelijke instelling kan bestaan, als de Parsee-prinsen
+er niet hun goedkeuring en hun financieelen steun aan schenken.
+
+Deze Parsees zijn Zoroasters, zij aanbidden zon, maan, aarde, lucht
+en vuur. In hun tempels, waarin niemand, die geen Parsee is, wordt
+toegelaten, brandt eeuwig een vuur. Dat vuur aanbidden zij, zooals
+zij buiten den tempel zon en maan, aarde en lucht aanbidden. Zij zijn
+van meening, dat zij hunne dooden niet kunnen begraven, omdat zij dan
+de aarde verontreinigen zullen; door ze te verbranden, ontheiligen
+zij 't vuur en zoo hebben zij er wat anders op bedacht. Maar laat
+mij den lezer langzaam op het komende voorbereiden. Het rijtuig
+bracht ons langzaam een mooi begroeiden heuvel op, vanwaar wij een
+prachtig uitzicht op de zee en op de stad onder ons hadden. Voor
+een poort gekomen, hield de koetsier halt en wees ons naar binnen
+te gaan. Nadat wij onze introductie vertoond hadden, gingen wij
+een eind door een prachtige allee met in bloei staande boomen en
+kwamen toen in een wondervollen bloementuin. Een intelligente man,
+daarvoor waarschijnlijk aangewezen, ging met ons rond en wees ons
+op al het schoone, vooral op de zeer mooie vergezichten, die men op
+menige plek genieten kan. Het eenige wat in dezen tuin hinderde,
+was het onophoudelijk gekrijsch van de honderden roofvogels boven
+ons. Wij mochten niet verder gaan dan tot op een zekere plek,
+"de Vaarwelhoek" genaamd. Niemand mag dien hoek overschrijden, ook
+de Parsees niet. Alleen de wachters van de torens, "de Torens van
+Stilzwijgen", hebben daartoe het recht. Die torens van stilzwijgen
+waren van die plek geheel te zien. Er zijn er vijf. Het zijn ronde,
+tien à vijftien meter hooge, van boven open, torens, met slechts ééne
+opening, de deuropening. De randen van die torens zitten rondom vol
+groote gieren, wachtende op hun prooi. Als er geen epidemie heerscht
+komen er dagelijks twee à drie lijken. Tot aan den Vaarwelhoek wordt
+het lijk door de familieleden gebracht, daar nemen de wachters van de
+torens van stilzwijgen het in ontvangst, de familieleden verwijderen
+zich, of gaan bidden in den tempel van den tuin en het lijk wordt
+in een der torens van stilzwijgen neergelegd. Nauwelijks hebben de
+gieren de torendeur hooren kraken of met snellen wiekslag zijn allen,
+die niet reeds tevoren op de randen zaten te wachten, aangevlogen,
+om den prooi in ontvangst te nemen. In minder dan twee uren, soms niet
+meer dan in een uur, hebben deze roofdieren het lijk geheel opgegeten,
+niets dan het zuiver afgekloven skelet is overgebleven. Door de heete
+zonnestralen worden deze beenderen in een paar dagen geheel gedroogd en
+daarna tot asch verbrand. Het geheele proces, zooals het daar plaats
+vindt, werd ons in een klein toestel aanschouwelijk voorgesteld. Op
+deze wijze meenen de Parsees dat zij voldoen aan het wijze woord: "Uit
+asch zijt gij opgebouwd en tot asch zult gij wederkeeren." Het komt mij
+voor, dat alleen de beenderen op die wijze tot asch wederkeeren, maar
+op zoo'n kleinigheid moet men niet letten. Het mag vreemd schijnen,
+dat wij op deze plaats niet zoo somber gestemd werden als op de
+verbrandplaats der Hindoe's. De prachtige omgeving nam al het sombere
+en het griezelige hier weg. Trouwens, als men zijn gevoel een oogenblik
+het zwijgen oplegt, het verstand alleen laat spreken, dan vraagt men
+zich af, is er tusschen deze wijze van handelen en het begraven der
+lijken wel zoo'n groot verschil? Wat hier bijna zichtbaar geschiedt,
+het opeten der lijken, geschiedt onder den grond op minder snelle
+wijze toch ook. Wij denken daaraan niet en doordat wij het niet zien,
+stellen wij ons, hetgeen met de lijken die wij begraven geschiedt,
+anders voor. Als hier die gieren niet zoo luidruchtig hunne vreugde
+te kennen gaven als er voedsel voor hen in aantocht is, en niet zoo
+zichtbaar op hun prooi zaten te wachten, zou het minder wreed lijken.
+
+Maar genoeg over deze griezeligheden, ik ga nu slapen en zal morgen
+vervolgen.
+
+10 Februari. Gistermorgen vonden wij een invitatie voor een tea,
+ten huize van een der dames, voor wie wij een introductie hadden en
+waar wij den eersten dag ons kaartje hadden afgegeven. Ook vond ik een
+briefje van dr. Benzon, om in het hospitaal, waarvan zij de directrice
+is, te komen, om eenige belangrijke operaties bij te wonen. Daar
+toog ik dus alleen op af en vond bij aankomst dr. Benzon met hare
+drie assistenten met de eerste operatie reeds vrij ver gevorderd.
+
+Het betrof een twaalfjarig meisje, bij wie uit de okselholte eenige
+zeer groote tuberculeuze klieren werden weggenomen. De tweede operatie
+gold 'n vrouw bij wie een tumor uit den buik verwijderd werd.
+
+Toen die operaties afgeloopen waren, had dr. Benzon nog lust en tijd
+mij in haar geheel hospitaal zelf rond te leiden en eenige belangrijke
+ziektegevallen te wijzen.
+
+Dit Kama-hospitaal voor vrouwen is meer dan een kwart eeuw
+geleden door den heer Kama gesticht, vandaar zijn naam, doch is
+later door het gouvernement overgenomen en is nu dan ook een
+gouvernements-instelling en de daaraan verbonden doktoren en
+verpleegsters, regeeringsambtenaren. Dr. Benzon, die aan het
+hoofd staat, is een Engelsche, die in Londen gestudeerd heeft,
+hare drie assistenten zijn hier geboren, zij hebben ook hier in
+Bombay gestudeerd en haar doctorstitel gehaald. In Bombay is een
+zeer goede medische school voor studenten van beiderlei sekse. Tal
+van Indische meisjes studeeren hier, zoodat langzamerhand de Hindu-,
+Parsee-, Mohammedaansche en andere vrouwen nergens meer van medische
+hulp verstoken behoeven te blijven. Het Kama-vrouwenhospitaal is een
+inrichting met honderd bedden, die altijd alle in gebruik zijn, zoodat
+spoedig een vergrooting kan worden tegemoet gezien. Het is in alles een
+up-to-date hospitaal, waarvoor door de regeering geen geld gespaard
+en dat door de vrouwen-doktoren onberispelijk beheerd wordt. Ik ben
+benieuwd te zien, wat equivalent ik voor deze inrichting op Java zal
+vinden; in hoeverre onze regeering aan de zieke Javaansche vrouwen
+gelegenheid geeft door vrouwelijke doktoren behandeld te worden.
+
+Dr. Benzon had ook eene uitnoodiging voor de tea, waarheen wij ons
+om vijf uur zouden begeven. Zij sprak met mij af, dat zij ons met
+haar automobiel zou komen halen, zoodat wij gezamenlijk konden gaan
+en zij ons aan eenige interessante personen kon voorstellen. En daar
+kwam nu datzelfde fijne persoontje, dat 's morgens eenige belangrijke
+operaties had verricht, 's middags eenige drukke consult-uren voor
+private patiënten had gehad, om vijf uur ons halen, gekleed in een
+geborduurd wit japonnetje met een hoed met lange witte veeren, er
+uitziende als de meest vrouwelijke vrouw, die men zich denken kan.
+
+De dame, die ons had uitgenoodigd voor de tea, is eene der
+voornaamste Engelsche vrouwen hier. Zij is niet alleen de leidster
+in de Engelsche society-wereld, zij is tevens de persoon, die tal
+van goede hervormingen hier tot stand brengt. Zoo heeft zij onder
+meer eene overbrugging bewerkt tusschen de vrouwen uit de Parsee-,
+Hindoe- en Mohammedanenwereld en de Engelsche vrouwen. Zij is heel
+voorzichtig begonnen de vrouwen uit die verschillende groepen bijeen
+te brengen en thans kan men op hare tea's de interessantste vrouwen
+uit die kringen vinden. Voor ons was het een waar oogengenot,
+die Purdah-partij bij te wonen. Purdah beteekent gordijn. Vroeger
+vond men op de Purdah-partijen altijd een gordijn, waarachter de
+Mohammedaansche vrouwen zaten en diegenen onder de andere vrouwen,
+die niet door andere mannen dan hun eigen familieleden gezien mochten
+worden. Langzamerhand hebben de vrouwen uit de hooge kringen deze
+gewoonte afgelegd, zij vertoonen zich nu openlijk en ongesluierd in
+de kringen, doch de naam Purdah-partij is behouden gebleven en heeft
+nu alleen de beteekenis, dat er alleen vrouwen uit alle godsdiensten
+en geen mannen tegenwoordig zijn. Wij maakten er kennis met een paar
+Indische prinsessen, meisjes naar schatting 15 en 17 jaar oud, klein
+en teer gebouwd, gekleed in zulke schitterende Indische kleeding
+en met zulke prachtige edelsteenen, dat het alle beschrijving te
+boven gaat. Er was een vrouw van een Maharatja, en er waren tal van
+vrouwen uit de schatrijke Parsee-wereld en van de toonaangevende
+Hindoe's en Mohammedanen. En onder al dezen de elite uit de Engelsche
+ambtenaarskringen. Dan eens warrelden dezen allen in bonte mengeling
+dooreen, dan weder zetten zij zich op de hoefijzervormig geplaatste
+stoelenrijen om een oogenblik te luisteren naar de muziek en zang, door
+eenige Engelsche en een paar Indische dames ten beste gegeven. Een
+der Indische dames bespeelde een echt Indisch instrument, een
+cither, en gaf daarop echt Indische muziek te hooren. Ik heb nooit
+te voren zoovele kostbare gewaden en edelgesteenten bijeen gezien
+en nooit zoovele vreemde damescostuums als gistermiddag. Er was een
+Mohammedaansch meisje met rood satijnen broek, de pijpen van onder
+bijeen gebonden door 'n gouden band, waaruit de kleine voetjes in
+gouden muiltjes coquet te voorschijn kwamen. Daarover droeg zij van
+ragfijn rosezijde, geheel met goud doorwerkt, een overkleed, dat,
+als bij alle andere dames, altijd eindigde in een soort van sluier,
+die van achter over het hoofd ging en daarop met een groote parel
+bevestigd was. Zij was een Mohammedaansche. Er waren een paar zusjes,
+die hun lichaam alleen in een zacht crème zijden, met goud geborduurden
+langen doek of sarong gewikkeld hadden, die ook al weder op het hoofd
+in een soort sluier eindigde, waarmede de bleek-bruine gezichtjes
+met de groote zwarte oogen en lange wimpers prachtig omlijst werden.
+
+Maar meer dan al die mooie vrouwen in hun prachtige gewaden te zien,
+interesseerde het ons om met velen van hen te spreken. Velen van
+hen hadden aan een der vijf universiteiten in Indië gestudeerd en
+een doctorstitel in een der faculteiten behaald met geen ander doel
+dan hun kennis te verrijken. Enkelen van hen gebruikten de verworven
+kennis ten behoeve van het algemeen. Onder deze vrouwen vonden wij
+die volkomen op de hoogte van de vrouwenbeweging in de andere deelen
+van de wereld waren en daarmede geheel instemden. Ook hier waren
+alle rechten die deze vrouwen thans genieten, niet zonder strijd
+verkregen. Een oude voorvechtster in deze hervormingen ontmoetten
+wij er in de 70-jarige mrs. Sirinbai Maneckji Cursetji, de zuster van
+den man, die het Kama-hospitaal voor vrouwen tot stand bracht. Toen
+ik dit door jicht bijna dubbelgevouwen oud moedertje vroeg, hoe lang
+zij reeds voor de rechten der Indische vrouwen streed, antwoordde
+zij, "van af het oogenblik dat ik loopen en praten kon, heb ik mij
+verzet tegen de achterstelling van de vrouw bij den man, en later
+heb ik voor de gelijkstelling van beide seksen met pen, woord en daad
+gestreden." Zij vertelde ons dat haar geheele familie feministen waren
+en dat alleen om ons te ontmoeten, zij dien middag bij lady Graeves
+gekomen was. Want zij zat midden in allerlei drukte, omdat vandaag
+een harer kleindochters ging trouwen, met al de ceremoniën die de
+Parsees daaraan verbinden. Ik liet mij ontvallen dat ik zoo heel
+graag zulke ceremoniën eens zou bijwonen en onmiddellijk antwoordde
+zij: dan zult gij beiden een uitnoodiging om die te komen bijwonen,
+ontvangen, alhoewel voor de geheele huwelijksplechtigheid overigens
+geheel alleen de naaste familieleden een invitatie ontvangen. En
+zoo gaan wij dan hedenmiddag eerst een tea bij dr. Benzon bijwonen,
+alwaar wij eenige vrouwen zullen spreken, die ons omtrent den stand
+van het vrouwenvraagstuk in Indië geheel op de hoogte kunnen brengen
+en vandaar gaan wij naar de Parseebruiloft.
+
+Over dit alles en 't geen wij van ochtend deden in een volgend
+schrijven.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+11 Februari. Het was gisteren een dag vol indrukken van verschillenden
+aard. Wij waren reeds vroeg opgestaan om met een van de eerste
+stoombootjes, dat om acht uur vertrok, naar de Elephanta Caves te
+gaan. Het is een tocht van anderhalf uur. De Elephanta Caves is ook
+alweer een groote Hindoetempel, doch deze is niet opgebouwd, maar
+geheel in de rotsen uitgehouwen. Al de prachtig bewerkte zuilen,
+alle deelen van den tempel en al het beeldhouwwerk zijn uit de
+rotsen gehouwen. Dit is inderdaad wonderwerk uit de 7e of 8e eeuw
+na Christus en grootendeels goed bewaard gebleven. Deze tempel is
+gewijd aan Siwa, maar vooral in zijne hoedanigheid als bevruchter. Het
+voorttelingsvermogen wordt hier op al te duidelijke wijze verheerlijkt
+en ofschoon de Portugeezen, toen zij voor het eerst als machtgevers
+hier optraden, een groot deel van deze zinnelijke voorstellingen
+verwoestten, is er toch nog genoeg overgebleven om het doel van dezen
+tempel te verduidelijken en om nog jaarlijks duizenden mannelijke en
+vrouwelijke bedevaartgangers hierheen te lokken, die in dezen tempel
+de vruchtbaarheid afsmeeken, die hun ontbreekt. Kinderlooze mannen
+en vrouwen brengen soms dagen en nachten in deze rotsholten door, om
+door ootmoedig bidden gezegend te worden met nakomelingschap. Tegen
+lunchtijd waren wij in Bombay terug.
+
+Om vijf uur begaven wij ons eerst naar de woning van dr. Benzon, alwaar
+wij eenige Parsee- en Eurasian-vrouwen-doktoren aantroffen. Eurasians
+noemt men de inboorlingen in Indië, die geheel of gedeeltelijk van
+Europeesche voorouders afstammen. Europeeërs, die hier eeuwen gewoond
+hebben en wier nakomelingen voor een groot deel vereenzelvigd zijn met
+de Indische bevolking, doch grootendeels Europeeërs gebleven zijn. Met
+de Parsees zijn zij de vooruitstrevendste menschen hier. Behalve
+deze dames waren er een paar toonaangevende Hindoe-vrouwen in de
+vrouwenbeweging alhier. In mrs. Ranadaij ontmoetten wij de presidente
+van de, het vorige jaar opgerichte en aan de lezers van het Maandblad
+voor Vrouwenkiesrecht bekende vereeniging, de Sewa Sisterhood, eene
+vereeniging, die zich ten doel stelt de Mohammedaansche, Hindoesche en
+Parseesche vrouwen te vereenigen voor zelfontwikkeling. Zij hebben een
+eigen clubgebouw, waarin elken Woensdagmiddag een bijeenkomst gehouden
+wordt. Het eerste uur wordt gewijd aan het lezen van een werk van een
+of ander groot schrijver, daarna wordt door een der leden een korte
+voordracht gehouden over sociale of hervormende arbeid door vrouwen
+in andere landen gedaan, en dan volgt vrije discussie in hoever zulk
+werk ook voor Bombay of Britsch-Indië nut kan stichten. Mrs. Ranadaij
+noodigde ons uit, indien wij a.s. Woensdag nog hier mochten zijn, die
+bijeenkomst te komen bijwonen. Zij is eene vrouw van ongeveer 40 jaar,
+de dochter van een Indischen prins, die een groot hervormer voor Indië
+is geweest. Zij is nu getrouwd met een Hindoedokter. Zij vertelde ons
+vele bijzonderheden uit het Hindoeleven. Een wettelijk huwelijk bestaat
+in Indië niet. Feitelijk worden de echtverbintenissen niet voor het 12e
+jaar der kinderen gesloten, maar dat verhindert de Hindoes niet, om de
+kinderen reeds zeer jong aan elkaar te verbinden, zonder daarbij eenige
+waarde te hechten aan de wenschen van de kinderen zelven. Als het jonge
+meisje is uitgehuwelijkt, dan behoort zij de familie van haar man toe,
+bij wie het kind verplicht is na haar 5e jaar minstens de helft van
+het jaar door te brengen. Onder de welgestelde families loopt het
+kind daar in ijdel niets-doen rond, onder de armere klasse wordt zij
+als meid gebruikt Eerst wanneer zij de puberteitsjaren bereikt heeft,
+wordt zij de feitelijke echtgenoote van den jongen man en heeft hij
+verder alle macht over haar. Mrs. Ranadaij vertelde mij, dat hare
+schoonmoeder niet wilde, dat zij iets leerde en ofschoon zij bij
+hare ouders thuis in de helft van het jaar, die zij daar doorbracht,
+leerde lezen en schrijven, mocht zij bij hare schoonouders geen
+boek ter hand nemen of iets doen wat haar geest kon ontwikkelen. Op
+haar 12e jaar werd zij de feitelijke vrouw van haren 19-jarigen man,
+die aan de medische school in Bombay studeerde. Toen brak voor haar
+een betere tijd aan. Na twee jaren ging hij naar Engeland om in
+Edinburg zijn medische studiën te voltooien en nam haar mede. Hij
+gaf haar daar eene uitstekende gouvernante. Van dien tijd af heeft
+zij nooit opgehouden zich verder te ontwikkelen. Zij heeft in Bombay
+een Hindoeschool gesticht, die wij morgen met haar gaan zien.
+
+Na ons interessant bezoek bij dr. Benzon begaven wij ons om ongeveer
+half zeven naar de bruiloft der Parsees. Alles was daar reeds in
+vollen gang toen wij aankwamen. De mannen waren allen, zonder eenige
+uitzondering, in een smetteloos wit costuum gestoken, alle volgens
+hetzelfde model gemaakt. Zij zaten in den tuin. De bruidegom was
+spoedig te herkennen aan den bloemenkrans, die om zijn hals hing
+en de bouquet rozen, die hij in zijn hand hield. De dames waren
+allen in een soort zaal gezeten, die aan alle kanten open was. Zij
+droegen allen de mooie Indische kleeding, schitterend van goud en
+edelsteenen. De bruid en de bruidsmeisjes hadden allen een wit kleed
+aan, slechts spaarzaam met goud gegarneerd, doch van eene bijzonder
+prachtige kwaliteit. Midden in de zaal was een kleine verhooging,
+waarop de plechtige huwelijksinzegening zou plaats hebben. Zoowel in
+den tuin als in de zaal waren groote tafels geplaatst met onnoemelijk
+veel ververschingen en dranken. Het waren bijna alle zoetigheden,
+vruchten, verschillende ijssoorten, limonades en zulke onschuldige
+zaken meer, waaraan elke gast zich te goed kon doen. In den tuin
+maakte een muziekkorps oorverdoovende muziek.
+
+Spoedig na onze aankomst werden op een zilveren blad bloemen
+aangedragen en kwam de moeder van de bruid ons beiden behangen met een
+krans tuberozen en rozen. Mrs Sirnibai Maneckji Cursetji, die ons de
+uitnoodiging bezorgd had en die zich tusschen ons beiden had neergezet
+om ons alles te verklaren, fluisterde ons toe, dat wij daarvoor onzen
+bijzonderen dank moesten uitspreken, omdat dit beteekende, dat onze
+komst op hoogen prijs werd gesteld. Als de Aziaten iemand bijzonder
+willen eeren, dan behangen zij hem met bloemen. Wij beiden gaven aan
+de wenk van grootmoeder Cursetji gehoor.
+
+Nu begonnen langzamerhand de ceremoniën. De bruidsmeisjes brachten de
+geschenken binnen, die de bruid haar aanstaanden echtgenoot aanbood, en
+deze, op zilveren schalen uitgespreid, werden in optocht door den tuin
+gebracht en den jongen man aangeboden. Daarop kwamen de bruidsmeisjes
+terug en brachten het bruidje de geschenken, die de bruidegom haar
+aanbood. Het waren voornamelijk kostbare gewaden, een paar kostbare
+oorringen, die haar onmiddellijk in de ooren werden gestoken,
+eenige braceletten, die zij aandeed, en tal van huishoudelijke
+zaken. Zij werd toen door de bruidsmeisjes op het huwelijksaltaar,
+zooals de verhooging werd genoemd, geleid en achter een laag scherm
+geplaatst. Daarna brachten de bruidsjonkers den bruidegom binnen, die
+tegenover het bruidje, aan den anderen kant van het scherm, plaats
+nam. Zij konden elkaar niet zien. Toen werden zij gezamenlijk door
+een zijden band vijf-en-twintig maal omwonden. (Al wat verder volgt
+is zuiver symboliek). Nu werd hun door den priester de heiligheid van
+het huwelijk voor oogen gesteld en de plichten, die het voor man en
+vrouw beiden meebrengt. Het speet mij zeer, dat ik niet kon verstaan,
+de priester sprak een onverstaanbare taal, welke die plichten voor
+beiden zijn. De band, waarmede beiden omwonden waren, beteekent,
+dat eenmaal saâm verbonden, alleen door geweld een einde aan die
+verbintenis kan worden gemaakt. Nadat de priester geëindigd had,
+werd het jonge paar gevraagd, of zij de heiligheid van het huwelijk
+begrepen, of zij bereid waren, de plichten ervan te aanvaarden, of
+geen andere drijfveer dan liefde hen tot elkander had gevoerd. Toen
+op al deze vragen een bevredigend antwoord was gegeven, werd het
+scherm weggenomen, de band losgemaakt en namen bruid en bruidegom
+naast elkaar plaats. Het bruidje was 17 jaar, de jongeman 21. Zij
+waren neef en nicht, zij kenden elkaar van de geboorte af.
+
+Toen zij naast elkaar gezeten waren, werd op een tafel naast
+hen een soort komfoor met vuur geplaatst, waarop onophoudelijk
+welriekende--tenminste sterkriekende--kruiden gestrooid werden, die een
+bedwelmenden geur verspreidden. Dat vuur beteekent: dat in hun beider
+harten het vuur der liefde eeuwig moge branden. Daarnaast werd op een
+zilveren blad een bakje met rijst, een ander met amandelen en eenige
+kokosnoten gebracht. Onderwijl de priester de huwelijksinzegening
+uitsprak, bestrooiden hij en een andere priester bruid en bruidegom
+onophoudelijk met de droge rijstkorrels. De beteekenis hiervan is: dat
+zij in voorspoed mogen leven, zoo zelfs, dat het voedsel overal rondom
+hen verspreid ligt en zij in staat zijn anderen van hun overvloed mee
+te deelen. Ik vroeg, of aan dat bestrooien met rijst niet het Engelsch
+begrip verbonden is, dat meer op de vruchtbaarheid van het huwelijk
+betrekking heeft, doch dat werd door allen ontkend. De amandelen
+beteekenen, dat er rust en vrede in het huwelijk moge heerschen, want
+uit amandelen werd door de Parsees het eerst olie bereid en olie is
+in staat bewogen golven tot stilstand te brengen. De kokosnoot heeft
+een huiselijke beteekenis. De kokosnoot geeft voedsel en drank,
+uit zijn bast worden kleederen zoowel als allerlei huishoudelijke
+artikelen bereid, de boom geeft schaduw en zijn bladeren kunnen
+voor honderdlei doeleinden aangewend worden. Zoo veelzijdig nuttig
+als de kokosnoot moge ook het pasgesloten huwelijk worden. Toen al
+deze plechtigheden waren afgeloopen, was het jonge paar getrouwd en
+werden zij van alle kanten gelukgewenscht. Wij mochten het eerst
+onze wenschen aanbieden. Vele familieleden brachten nu nog kleine
+geschenken aan, er werd wat heen en weder gewandeld, veel gepraat,
+onderwijl het diner werd voorbereid. Wij meenden, bij het diner niet
+te moeten tegenwoordig blijven en gingen de gastvrouw daarom bedanken
+voor het genotene, maar zij wilde niets hooren van weggaan, wij moesten
+ten minste iets van het diner nuttigen. Het was een diner, zooals een
+ander, maar er was geen enkel vleeschgerecht, wel vischsoorten. Toen
+ik m'n buurman de reden daarvan vroeg, antwoordde hij, dat de Parsees
+niet bepaald tegen het eten van vleesch zijn, doch bij groote diners
+het eten van vleesch zooveel mogelijk vermijden, opdat nooit ter
+wille van een feest een beest geslacht moet worden! Toen ik op de
+vele vischgerechten wees, zeide hij: "Maar dat is toch geheel iets
+anders, visschen zijn koudbloedige dieren." Om half tien gingen wij
+tweetjes doodvermoeid hotelwaarts, alle bruiloftsgasten in vroolijke,
+opgeruimde stemming achterlatend.
+
+Nu ik dit bruiloftsverhaal overlees, lijkt mij de beschrijving zoo koud
+en realistisch, terwijl het geheel toch zoo'n poëtischen, mooien indruk
+op mij maakte. Zooiets te zien, in je op te nemen, het te overdenken,
+is zoo geheel iets anders dan het in nuchtere taal, voor anderen,
+die het Oostersche leven niet kennen, neer te pennen en begrijpelijk
+te maken. Wij gaan het oude grootmoedertje Maandagmiddag bezoeken,
+om van haar nog het een en ander van 't doen en laten der vrouwen hier
+te vernemen. Het is nu Zondag; wij hebben heden een kalmen dag en gaan
+alleen vanmiddag een bezoek brengen bij sir en lady Philoysha Meta,
+een Parsee-familie, voor wie wij in Caïro een introductie ontvingen.
+
+
+
+Wij troffen bij deze familie verschillende heeren en dames, die in
+de nationale beweging alhier een rol spelen. Sir Meta staat aan het
+hoofd van deze beweging, eene beweging die ten doel heeft om voor
+Britsch-Indië home-rule te verkrijgen. Jaarlijks komen zij daarvoor
+op verschillende plaatsen in Indië bijeen en houden congressen. Om
+Sir Meta den mond te snoeren, want hij is een geweldig orator, heeft
+de Engelsche regeering hem kort geleden in den adelstand verheven, en
+dat heeft op de golven van zijne welsprekendheid een nog kalmeerender
+effect gehad, dan amandelolie op de golven der zee. Wij hoorden daar
+over vele belangrijke kwesties spreken, die echter van te ingewikkelden
+aard zijn, om er hier van te gewagen.
+
+
+
+12 Febr. Dezen dag wijdden wij aan het bezoeken van scholen voor
+meisjes. Het eerst bracht mrs. Ranadaij ons naar een der Hindoesche
+meisjesscholen. Deze school is uit private fondsen gesticht,
+doch wordt thans door de regeering gesubsidieerd. Een derde van de
+uitgaven wordt door de regeering bekostigd. De Hindoesche meisjes
+komen hier van haar 10de tot en met haar 17de jaar, zeer enkelen zijn
+ouder. Het is voor ons zeker merkwaardig, dat onder deze leerlingen
+tal van gehuwde vrouwtjes en ook eenige weduwen waren. Sommige van
+deze vrouwtjes werden door haar mannen naar school gestuurd. Op al
+die soort scholen wordt de eigen taal en de Engelsche taal geleerd
+en in de hoogere klassen tevens het Sanskriet. Of het onderricht er
+inderdaad goed is, kon ik niet beoordeelen, wel werd mij verzekerd,
+dat het gelijk stond met het onderricht op Engelsche scholen. Meisjes,
+die den geheelen cursus hebben doorloopen, zijn klaar voor het
+ontvangen van middelbaar en gymnasiaal onderwijs in Engeland. Aan
+het hoofd van deze school staat een Hindoe-echtpaar, beiden leeraren,
+die theosophen zijn en in Madras hun opleiding hebben genoten.
+
+Na het bezoek van deze school nam mrs. Ranaday ons mede naar haar
+woning, om een Hindoesche huishouding te zien. Het was een geheel
+andere huishouding dan wij ooit gezien hadden, waarvan niemand zich
+een voorstelling kan maken, die het zelf niet aanschouwd heeft. De
+eetkamer bijv. is een leege, vierkante ruimte, zonder stoelen, tafels
+of kasten. Alleen stonden er een paar lage, vierkante bankjes,
+nog niet zoo hoog als onze voetenbankjes. Daarop wordt het eten
+geplaatst in een bak of schotel. Alle gasten zitten of liggen rondom
+en eten met de handen uit den bak. De mannen, vader en zonen, eten
+eerst alleen en worden door de vrouwen bediend; als zij verzadigd
+zijn, beginnen de vrouwen te eten op dezelfde wijze. Mrs. Ranaday
+vertelde ons, dat zij altijd gelijk met haar man eet, maar dat dit
+zoo iets vooruitstrevends is, dat zij het nooit aan haar familieleden
+mededeelde en ook niet doet als zij gasten heeft. "Het zou mijn man
+al zijne patiënten kosten, als men dit weet", zeide zij.
+
+De keuken was een even onmogelijk ding en toen mrs. Catt den drempel
+wilde overschrijden, om het geheel wat beter te kunnen overzien, werd
+zij door mrs. Ranaday met een ruk teruggetrokken. Zij vertelde ons,
+dat niet-Hindoes nooit in de nabijheid van hun eten mochten komen, of
+zelfs bij iets wat voor hun maaltijden gebruikt wordt, want, wanneer
+de schaduw van een van ons over het eten of over de keuken-utensiliën
+valt, dan moet onmiddellijk alles vernietigd worden; het mag dan
+niet meer door een Hindoe worden aangeraakt. Men moet niet vergeten,
+dat wij hier bij eene voorname en radicale Hindoesche familie waren,
+een doctor, die in Engeland zijn studiën voltooid heeft en een zeer
+radicaal man is, en zij, de dochter van een Indischen prins, die als
+hervormer bekend stond.
+
+De provisiekamers, de slaapkamers en salon waren ook met de onze
+niet te vergelijken. Ik weet nu reeds, dat ik nooit een invitatie
+zal accepteeren om in een Hindoe-familie een nacht door te brengen,
+maar ik behoef niet bang te zijn, dat zulk een uitnoodiging mij ooit
+zal bereiken. Niet-Hindoe's worden nooit in den huiselijken kring
+van Hindoe's opgenomen.
+
+Vanmiddag zagen wij een Parsee-school. Ook hier waren ongeveer
+200 meisjes-leerlingen met een twaalftal onderwijzeressen en een
+directrice. Op school worden de meisjes zoo ver gebracht, dat
+zij de hier bestaande universiteiten kunnen bezoeken. Ook deze
+scholen worden door de regeering financieel gesteund, doch zijn
+privaat-instellingen. Er zijn wel openbare scholen hier voor jongens
+en meisjes, doch daarvan wordt door de meisjes nog weinig gebruik
+gemaakt. Over het geheel genomen komt er in Britsch-Indië op elke 10
+mannen één voor, die lezen en schrijven kan, doch bij de vrouwen is
+die verhouding slechts één op de 144. Met de algemeene ontwikkeling der
+vrouwen is het dus nog treurig gesteld, maar wij vinden het gelukkig in
+Bombay verscheidene vrouwen ontmoet te hebben, die flink en onversaagd
+voor de betere ontwikkeling der vrouwen in de bres springen en die
+reeds op gunstige resultaten kunnen bogen. Hoewel deze strijdsters
+voor de verheffing der vrouw hier eene zware taak hebben te vervullen,
+vooral door te moeten oproeien tegen den tegenstand van de vrouwen
+zelve, wordt die taak haar toch vergemakkelijkt, doordat zij op den
+steun der overheidspersonen kunnen rekenen.
+
+13 Febr. Wij hadden zooveel gelezen en gehoord over het werk der
+vrouwen in de textielfabrieken alhier, dat wij meenden Bombay
+niet te mogen verlaten, zonder een kijkje genomen te hebben in een
+dezer fabrieken. Gemakkelijk was dat niet, maar door de invloedrijke
+bemiddeling van onzen Hollandschen consul, den heer Bendien, werd ons
+dit toch mogelijk gemaakt. Als men bedenkt, dat de textielnijverheid in
+de stad en provincie Bombay groote afmetingen bezit, dat van de 20.000
+inwoners in deze provincie 17% uitsluitend door dit bedrijf leven,
+dan begrijpt men, dat de vele fabrieksschoorsteenen hier reeds lang tot
+ons gesproken hadden en wij nieuwsgierig waren de fabrieken binnen te
+treden om te zien hoe de toestanden daar waren. De heer Bendien had de
+vriendelijkheid ons persoonlijk te geleiden en hier en daar voor ons
+als tolk te dienen. Het is voor onze Europeesche oogen altijd weder
+even vreemd, als men de mannen bezig vindt het werk te doen, dat bij
+ons als "vrouwenwerk" gestempeld is, terwijl de vrouwen "mannenwerk"
+verrichten. Dat men hier in een winkel mannen wit borduurwerk ziet
+maken, of om fijne zijden zakdoekjes witte kantjes naaien, valt
+niemand op, en als men vrouwen bij het bouwen van een huis zware
+balken op haar hoofd naar boven ziet dragen, ook niet. Ook in deze
+fabrieken was, naar onze westersche begrippen, de verhouding omgekeerd.
+
+Over het algemeen genomen wordt hier echter door de vrouwen nog
+slechts weinig gewerkt, alleen bij de heele lage kasten verrichten
+de vrouwen werk in het openbaar.
+
+De toestanden in de fabrieken schenen nog al goed, de vrouwen werkten
+van 8 tot 12 en van 1 tot 5 uur. De mannen beginnen vroeger en eindigen
+later. De loonen kwamen mij zeer laag voor, maar alle arbeid wordt
+hier heel slecht betaald, misschien is het in verhouding tot anderen
+arbeid niet laag. Kinderarbeid is uitgesloten, elke arbeider, man of
+vrouw, moet boven de 14 jaar zijn. Er wordt hier in Bombay machinaal
+alleen een soort grof katoen geweven en grove garens gefabriceerd,
+waarvan grof ondergoed machinaal gebreid wordt.
+
+De heer Bendien bracht ons daarna nog bij eene Hindoe-familie, waarvan
+de vrouw en dochter zich zeer voor de vrouwenbeweging interesseeren
+en die ons omtrent de toestanden in Indië goede inlichtingen konden
+geven. Ook deze familie is door de Engelsche regeering in den adelstand
+verheven. Dat lijkt mij een prachtige maatregel om invloedrijke
+Indische mannen, die van hervormingen droomen, den mond te snoeren
+en tot vrienden van Great-Britain te maken.
+
+Wij gaan thans Bombay verlaten. Om 9 uur reizen wij vanavond af,
+en hopen morgenochtend in Ahmedabad aan te landen.
+
+
+
+
+
+
+VAN BOMBAY TOT JAIPUR.
+
+
+14 Februari. Toen wij gisteravond aan het station aankwamen, stond
+de trein reeds gereed en de waggon, van onze namen voorzien, voor
+ons gereserveerd. Dat is hier door geheel Indië het geval. Als men
+tevoren opgeeft met welken trein men wil vertrekken, dan wordt een
+compartiment gereserveerd, van buiten en ook van binnen duidelijk met
+de namen voorzien van degenen, voor wie de wagen gereserveerd is,
+zoodat geen vergissing kan plaats vinden. Verzuimt men vooraf een
+plaats aan te vragen, dan is men volstrekt niet zeker, met den trein
+mede te komen; er schijnen niet meer eerste-klasse wagens mede te gaan,
+dan er plaatsen zijn aangevraagd.
+
+Er zijn in Indië verschillende spoorwegmaatschappijen, die tegen
+elkander concurreeren in het verschaffen van comfort in de waggons. Wij
+troffen het gisteravond al bijzonder goed. De waggon was nl. wel
+anderhalf maal zoo breed en lang als onze waggons en maar voor twee
+ruime, gemakkelijke slaapgelegenheden bestemd, had flinke groote
+spiegels, goede verlichting, waarbij men gemakkelijk kon lezen,
+een electrischen waaier om verkoeling aan te brengen, vier soorten
+afsluitingen van de vensters, gewone glazen, houten jalouzieën,
+ijzergaas en rieten gordijnen, en bovendien een goede badkamer met
+alles wat daartoe behoort. En voor dit alles werd geen extra-betaling
+vereischt; onze gewone spoorkaart--wij hebben een rondreisbiljet door
+Indië--deed daarvoor dienst. De spoorwegmaatschappijen concurreeren
+hier nog goed; daarvan profiteeren de reizigers, want ook de prijzen
+voor de biljetten worden laag gehouden.
+
+Men reist hier bij voorkeur bij nacht, omdat het overdag te heet is en
+er niet veel is uit te zien. Doch toen ik vanmorgen wakker werd, nadat
+het daglicht juist was doorgebroken en ik naar buiten keek, zag ik
+boomen vol apen en ook vele groote apen, die dicht bij den trein kwamen
+om zich aan de versnaperingen, die passagiers naar buiten wierpen,
+te goed te doen. Ruim een uur lang, tot wij in Ahmedabad aankwamen,
+zagen wij steeds geheele horden van deze beesten, die tamelijk mak
+bleken te zijn. In een land als hier, waar geen beest iets kwaads
+geschiedt, zijn alle beesten bijzonder mak. Wij verwonderen ons er al
+niet meer over, dat de vogeltjes overal vrij in de huizen rondvliegen,
+in een schoollokaal op den rand van het zwarte bord gaan zitten en
+in de hospitalen op de randen van het bed der zieken komen. Hier
+in Ahmedabad--de stad staat er voor bekend--zijn overal in de stad
+een soort van vogelhuizen op hooge palen gebouwd, allersierlijkste
+gebouwtjes, die steeds van voedsel en drinken voorzien zijn, waarvan
+echter niet alleen de vogels, doch ook de eekhorentjes en ander
+boomgedierte gebruik maken.
+
+Wij bleven in Ahmedabad een dag over, voornamelijk omdat dit de
+stad is waar de Mohammedanen en de Jains in hoofdzaak wonen en
+hunne tempels hebben. Maar ook omdat dit stadje nog geheel Indisch
+is en op twee na het mooiste stadje van Indië wordt genoemd. Wij
+zijn hier nu weder in het midden van een Mohammedaansche omgeving,
+doch de Mohammedaansche vrouwen, die hier opvallend kleurig gekleed
+gaan, loopen allen ongesluierd. Wel wordt ons verteld, dat de vrouwen
+uit de rijkere kringen zich nooit op straat bevinden, omdat het hier
+te warm is om gesluierd te gaan en zij zich niet ongesluierd willen
+vertoonen. Die wel op straat komen, zijn terstond van de Hindoe-vrouwen
+te onderkennen, doordat zij de broek dragen, de zoogenaamde harembroek,
+zooals wij die ook in Syrië en Egypte zagen.
+
+De moskeeën van de Mohammedanen zijn hier geheel anders dan die wij in
+Arabië zagen. Hier zijn zij van heel mooi beeldhouwwerk voorzien. De
+minarets zijn soms van onder tot boven gebeeldhouwd. Ook de graftomben
+zijn hier mooier. De Indische Mohammedaansche vorsten hebben bij
+het bouwen der tempels en graftomben blijkbaar over meer geld en
+goeden smaak kunnen beschikken dan hunne Arabische en Egyptische
+geloofsgenooten.
+
+Voor het eerst zagen wij nu de tempels der Jains. Dat is een
+Hindoe-sekte, die echter niet Siwa aanbidden. Ik ben er nog niet achter
+kunnen komen wat de Jains eigenlijk gelooven. De boeken, die ik over
+Indië las, gaven er geen voldoende beschrijving van en Hindoes, die het
+konden weten, gaven mij steeds op mijne vragen alleen ten antwoord,
+dat het eene sekte van de Hindoes was, met een zeer gecompliceerd
+geloof. In hunne tempels--een er van hier is zeer mooi--zagen wij de
+beelden van Boeddha en Brahma verheerlijkt. Wij kregen den indruk dat
+het een mengsel van Boeddhisme en Brahmisme is. Overal in de tempels
+der Jains staan offervaten, waarin de geloovigen 's morgens hunne
+offeranden, in den vorm van een handjevol rijst of een paar amandelen,
+soms zelfs een kokosnoot, komen brengen en dat daar bijeengegaard
+wordt. Al de arme moedertjes, zelfs te arm om eenmaal daags zelf een
+beetje rijst te eten, trachten toch een handjevol elken morgen bijeen
+te krijgen, om het den beelden van Boeddha en Brahma te offeren.
+
+Hier worden nog enkele industrieën in den ouden vorm beoefend. Wij
+zagen zijde, met goud en zilver doorwerkt, met de hand weven. Heel
+mooi en hoogstwaarschijnlijk ook heel duurzaam, maar zeer
+kostbaar. Prachtige sarongs werden op deze wijze door mannen gemaakt,
+sarongs, die van 60 tot 100 gulden kosten. Ook zagen wij hier nog
+den goud- en zilverarbeid, alles met de hand en met zeer primitieve
+werktuigjes verrichten. Doch vooral het houtsnijwerk van Ahmedabad
+is door heel Indië bekend.
+
+Achter den tuin van het hotel is een groote open vlakte, een kleine
+woestijn. Des avonds komen daar de apen bij honderden om versnaperingen
+te halen, die de toeristen hun aanbieden. Zij zijn zoo mak, dat
+zij vlak bij ons komen; een paar hadden zelfs den durf de nootjes
+en koekjes uit onze hand te komen nemen en vlak voor onzen neus te
+gaan zitten om ze op te eten. Moeder-aapjes, met hare poppige jongen
+in den arm, kwamen zoo vriendelijk om een versnaperinkje bidden,
+dat men een steenen hart zou moeten hebben om 't ze te weigeren.
+
+15 Febr. Vanochtend vertrokken wij om negen uur uit Ahmedabad en
+kwamen te ongeveer twee uur in Abu Road aan. Dit gedeelte, bij dag
+afgelegd, heeft ons toch niet berouwd. Wij hadden onophoudelijk
+wat te zien, al was het dan ook niet natuurschoon, wat te bewonderen
+viel. Wij zijn hier in het apenland en deze beesten trekken nog steeds
+onze belangstelling. Waren er geen apen, dan waren er kameelen of
+olifanten, die wij in menigte in de velden en bosschen zagen. Ook de
+massa armoedige dorpen met de armoedige en verdierlijkte bewoners, in
+uitgestrekte dorre velden, vielen ons op. Om ongeveer 12 uur hielden
+wij stil in het dorp Unjha, in een landbouwdistrict, waarvan de
+bewoners tot eene Hindoesekte behooren, die maar eens in de elf jaren
+een algemeenen trouwdag hebben, waarop alle meisjes beneden de elf
+jaren, ook als ze pas een week oud zijn, uitgehuwelijkt worden. Zijn
+er niet genoeg mannen te vinden, dan wordt een man omgekocht, die
+voor de leus met al de meisjes trouwt, voor wie geen echtgenoot
+beschikbaar was. Deze meisjes moeten dan later weder uitgehuwelijkt
+worden, ten voordeele--soms ook wel eens ten nadeele--van den man,
+aan wien zij voor het eerst waren gekoppeld.
+
+Toen wij om twee uur in Abu Road aankwamen, hadden wij nog 17 mijlen
+af te leggen alvorens wij in Mount Abu, het doel van ons oponthoud,
+waren. Wij hadden naar het hotel getelegrafeerd om een automobiel
+aan den trein te zenden, om ons af te halen, doch in plaats daarvan
+stond er een zeer primitief wagentje, dat voor ons bestemd was. De
+automobiel was in reparatie, zoo heette het en daarom zond de hotelier
+een tonga. Het was een heel laag boerenkarretje, waarin wij weder van
+achteren met de beenen naar buiten moesten zitten. Er waren echter een
+paar vurige paardjes voor, die op dien afstand van 17 mijlen zesmaal
+werden verwisseld. De weg ging sterk naar boven--Mount Abu ligt ruim
+1500 meter hoog--en het ging steeds door in galop. Het verwisselen van
+de paarden kostte geen minuut tijd: de koetsier lichtte even de stang
+op, de paardjes liepen dan van zelf uit het zadel en de nieuwe, die
+reeds klaar stonden, namen onmiddellijk hunne plaats in; zij werden
+even vastgemaakt en dan gingen wij weder verder. De tocht naar boven
+is zoo mooi en biedt zooveel bijzonders aan, dat vele reizigers,
+alleen om naar boven te gaan, een nacht hier overblijven. Ik zou er
+ook veel meer van genoten hebben, als het steil naar boven gaan het
+rijtuigje niet zoo sterk achterover had doen hellen, waardoor wij
+op onze achterbankjes steeds er op verdacht moesten zijn, om ons
+op onze plaatsen te handhaven. Toen wij ongeveer halfweg waren,
+zagen wij op eenigen afstand boven ons weder een geheel naakten
+man op één been staan. Zijn geheele lichaam was weder met heilige
+asch ingesmeerd. Heilige asch wordt gemaakt door het verbranden van
+koemest. Deze man stond daar op een rotspunt, met geen ander oogmerk
+dan zelfkastijding, want de weg wordt niet druk begaan en velen konden
+passeeren zonder hem op te merken. Hij deed het dus niet om bewonderd
+te worden, of om aalmoezen te krijgen. De koetsier vertelde ons,
+dat hij daar reeds in diezelfde positie stond, toen hij vier uren
+geleden met de tonga naar beneden reed.
+
+Mount Abu is een druk-bewoond stadje. Door de hooge gezonde ligging
+zijn er vele scholen, waarin de kinderen van Engelsche ambtenaren
+onderricht ontvangen. Ook zijn er tal van sanatoria. Vele Maharatja's
+hebben hier kasteelen, waarin zij een groot gedeelte van het jaar
+wonen.
+
+Toen wij om half zes boven kwamen, stonden er reeds twee rickshaws
+voor ons gereed om ons naar een zeker punt te brengen, om den eenig
+mooien zonsondergang hier te aanschouwen. Eer wij nog goed wisten
+waar men ons heen voerde, waren zij reeds onderweg en keerden eerst
+om half acht huiswaarts. Morgen gaan wij hier de oude Jainstempels
+zien en dan morgennacht verder naar Jaipur.
+
+16 Februari. Vóór wij vanochtend naar de Jainstempels gingen,
+lieten wij ons eerst door het stadje en naar het Gem-meer brengen,
+waaraan het stadje gelegen is. Toen wij aan het Gem-meer arriveerden,
+vroegen wij ons een oogenblik af, of wij niet in een sprookjeswereld
+verkeerden. Wonderschoon ligt dat meer daar, rondom door kunstig
+gevormde hooge rotsblokken omgeven, waarop hier en daar juist in
+deze omgeving passende kasteelen zijn gebouwd of ruïnes van oude
+tempels zich bevinden. Op verschillende punten van het meer kwamen de
+kleurig gekleede Mohammedaansche en Hindoesche vrouwen, met haar blank
+geschuurde koperen waterkannen op het hoofd, water halen. Tal van
+groote watervogels zaten op de rotspunten, die uit het ondiepe meer
+opstegen; olifanten, ossen en andere viervoeters kwamen er hun dorst
+lesschen en groote en kleine apen speelden aan den waterkant. Het was
+een plek om er een geheelen dag te vertoeven om het bonte leven gade
+te slaan.
+
+Nergens vond ik ooit in mijn leven zooveel rotsblokken, die een
+diervorm vertoonen. Reuzenkikvorschen, leeuwen, olifanten, de kop
+van een ratelslang en nog meer zijn duidelijk in deze door de natuur
+gevormde rotsen te zien. Het verklaart een beetje de geest, die de
+Jains vroeger moet bezield hebben, toen zij aannamen, dat niet alleen
+al wat leeft een ziel heeft, maar ook boomen en planten, delfstoffen
+en mineralen. Daarin vindt ook hunne boom- en rotsvereering eene
+verklaring.
+
+De Jainstempels zijn alleen een bezoek aan Mount Abu waard. Wij zagen
+er drie. Alle zijn in de elfde en twaalfde eeuw gebouwd. Zij zijn
+geheel van wit marmer en men beweert, dat het fijne beeldhouwwerk en
+de prachtige detailuitvoering ervan nergens in de wereld geëvenaard
+worden. Hier vonden wij voor al de Boeddha-beelden en voor de
+afbeeldingen van Parswanatha, de vrouw van Brahma en de godin der
+schoonheid, kwistig kruidnagelen als offerande gestrooid.
+
+17 Februari. Om half vijf kwam de tonga gistermiddag reeds voor, om
+ons weder naar beneden te voeren, omdat de weg, die aan den eenen kant
+langs rotswanden, doch aan den anderen kant steeds langs een steilen
+open bergwand voert, waardoor men onophoudelijk een prachtig vergezicht
+geniet, in donker gevaarlijk is. Wij konden in het station nog iets
+te eten krijgen en wijl onze slaapwagen reeds gereed stond, konden
+wij er na het eten al vast gebruik van maken. Wij beiden lagen reeds
+in diepen rust toen wij om elf uur aangehaakt en met den sneltrein
+medegevoerd werden, die ons vanmiddag om één uur in Jaipur bracht.
+
+Toen wij vanochtend ontwaakten, stond de trein stil in Ajmer, waar den
+reizigers gelegenheid gegeven wordt om te ontbijten. Vóór wij echter
+klaar konden komen om ons fatsoenlijk in het restaurant te vertoonen,
+zette de trein zich weder in beweging. Wij keken elkaar eens aan en
+troostten ons toen met ons een eigen ontbijt te prepareeren. Onze
+mand, die alles bevat om ons in zulke omstandigheden uit den brand te
+helpen, werd voor den dag gehaald, ons spiritustoestel in de badkamer
+in werking gesteld en met de thee, die wij in de theeplantage op
+Ceylon present hadden gekregen, een heerlijk kopje thee gezet, beter
+dan wij het in lang gedronken hadden. Met de biscuits, Haagsche
+beschuitjes en St. Nicolaasjes, die ons op de "Prinses Juliana"
+uit Holland waren gezonden, genoten wij een ontbijt, dat lekkerder
+smaakte, dan wat wij in het restaurant gemist nebben. Alles werd weder
+huiselijk afgewasschen en weggeborgen, om ons in tijd van nood weder
+te kunnen dienen.
+
+Jaipur maakt een allerverrassendsten indruk. Het is de hoofdstad
+van Rajputana. In 't midden van de stad woont de vorst van dat
+verheven land, met zijne duizend vrouwen, honderden bedienden en
+levende liefhebberijen. Het is de dwaaste stad, die men zich kan
+voorstellen. Alle straten zijn zoo breed en zoo goed geplaveid, dat men
+er in de grootste wereldstad naar zou watertanden. Alle huizen zijn
+hard-rose geverfd en zijn bijna zonder uitzondering grappig en bont
+beschilderd. De eenvoudigste hebben bloemschilderingen, het liefst
+bloempotten met een plant, die bloemen van verschillende kleuren,
+zelfs van geheel verschillende familie, bevatten. Bont opgetuigde
+olifanten, ossen en ezels zijn ook geliefde onderwerpen. De mooie en
+groote huizen vertoonen geheele geschiedenissen in prent gebracht in
+groote afmetingen op de muren. In de drukke straten ziet men allerlei
+vervoermiddelen zooals wij ze nergens hebben gezien. Heele karavanen
+kameelen en drommedarissen, alsof wij in Egypte zijn, loopen hier
+rustig naast volgeladen, mooi beschilderde olifanten en de apen
+loopen hier in de druk bevolkte straten, alsof zij er even goed als
+de menschen hunne boodschappen te verrichten hebben.
+
+Jaipur levert voor ons weder een geheel nieuw gezicht, zooals wij
+nog nooit te voren gezien hebben, en dat ook met niets te vergelijken
+is. Om half vijf gingen wij vanmiddag naar het paleis van den vorst,
+die het op aanvrage van een toegangsbiljet voor vreemdelingen ter
+bezichtiging stelt. Even dwaas als de stad, even dwaas is ook dat
+reuzenpaleis. Het was meer vreemd dan mooi. Zoo ook de tuinen. Deze
+vorst is een groot liefhebber van vrouwen en dieren. Zooals ik reeds
+schreef, bezit hij duizend vrouwen; met drie er van is hij wezenlijk
+getrouwd, de 997 anderen zijn er maar, om hem in trieste oogenblikken
+wat op te vroolijken. Voor dat doel bezit hij ook een vijver met
+krokodillen en schildpadden, reuzenbeesten in hun soort, die allen
+zoo mak zijn dat de bedienden ze met een stuk rauw vleesch en door
+ze bij hun naam te noemen en een liedje te zingen, alle op het droge
+kunnen laten komen. Maar de grootste afleiding zoekt de vorst in het
+temmen van panters en tijgers, waarvan hij er eenige dozijnen bezit,
+die nu en dan, als hij op zijn staatsie-olifant, of staatsie-kameel
+een wandeltochtje onderneemt, met hem mede mogen wandelen, losjes aan
+een koord vastgehouden. Er was in dat kasteel en in die tuinen van
+alles te zien. Zelfs de 120 uit sandelhout gemaakte en met zilver
+belegde kisten, die alle als reiskoffers medegaan, wanneer zijne
+excellentie naar Engeland of ergens anders in Europa reist. Maar als
+men bedenkt, dat deze vorst een Hindoe is, en niets mag eten wat door
+iemand die geen Hindoe is, is aangeraakt, en hij dus al zijn voedsel
+en de gereedschappen waarin het bereid en opgediend moet worden, moet
+medenemen, dan zijn 120 zulke groote kisten nog niet zoo heel veel.
+
+Toen wij tegen het vallen van den avond uit het paleis naar buiten
+kwamen, en nog eerst met het rijtuig de drukbevolkte straten van de
+stad doorgingen, toen leken al die framboze-ijs gekleurde huizen in
+de avondschemering alsof zij van albast waren en de feërique bevolking
+bracht mij Pierre Loti's uiting over schilderachtig Jaipur te binnen:
+"tout l'Orient des féeries, processionnant à grand spectacle dans
+l'imaginable cadre de camaieu rose".
+
+18 Febr. Wij waren vanochtend reeds vroeg op weg om een bezoek te
+brengen aan Amber, op 8 mijlen afstand van Jaipur. Amber, de oude
+hoofdstad van Jaipur, bezit een prachtig paleis en levert een prachtig
+vergezicht over een groot deel van Rajputana, zoodat de vorst, toen
+hij nog daar woonde, bijna zijn geheele gebied overzien kon. Amber
+is nu grootendeels verlaten, het mooie marmeren kasteel, veel mooier
+en smaakvoller dan wat de vorst nu bewoont, staat leeg en doet alleen
+nog dienst om het door vreemdelingen te laten bewonderen. Zes mijlen
+van dezen weg kan men in een geciviliseerd rijtuig afleggen, maar de
+twee laatste mijlen moet men afleggen boven op een olifant. Vroeger
+werden deze lieve beestjes door den vorst voor de vreemdelingen
+beschikbaar gesteld; aan den voet van den bergtop, waarop Amber met
+zijn mooi paleis gebouwd is, stonden zij den reizigers dan het eerste
+welkom toe te balken; tegenwoordig moet men voor dit vervoermiddel,
+als voor anderen, betalen. Maar een olifantsrug is breed en kan een
+massa dragen. Met twee andere Engelsche dames in het hotel waren
+wij overeengekomen, samen zoo'n lief dier te huren. Nadat het zich
+netjes op zijn buikje had neergevleid, door eerst de achterpootjes
+naar achter uit te strekken, daarna zijn voorpootjes te buigen, werd
+er een ladder bij zijn body geplaatst en klommen wij zoo een voor
+een naar boven. Dat was heel niet moeilijk; wij zaten er als branies;
+maar toen het beestje daarna probeerde zijn beentjes weder recht onder
+zich te trekken en daarbij sterk naar achter en naar voren overhelde,
+konden wij toch eenige vrouwelijke gilletjes niet onderdrukken. Lezers,
+als gij nog nooit vier mijlen op den rug van een olifant hebt afgelegd,
+dan kan ik u moeilijk uitleggen, welke gewaarwordingen zoo'n rijtoer
+verwekt. Ik had achterna een heelen tijd noodig om al mijne inwendige
+organen eerst weder op hun gewone plaats te krijgen, ik had het gevoel
+alsof er niet één zat waar het wezen moest. Ik ben moedig genoeg,
+maar toch geloof ik, dat door deze schudding mijn hart een beetje
+naar der schoenen kant gezakt was.
+
+Maar het bezoek aan het kasteel met zijn prachtige vergezichten was zoo
+loonend, dat wij ook onzen olifantentocht er voor over hadden. Hier
+in het hartje van Britsch-Indië, waar de bevolking een geheel andere
+is dan in het zuidelijk deel, komt ons de Hindoe-bevolking lang niet
+zoo weerzinwekkend voor. Dit is een veel flinker ras menschen, goed
+gebouwde mannen en vrouwen, die werken. Door de groote schaarschte
+aan water in de geheele omgeving heeft het volk zich steeds meer
+door nijverheid dan door landbouw en veeteelt gehandhaafd. De
+Jaipur-industrie, door geheel Indië bekend, heeft een groote hoogte
+bereikt. Vooral de geweven tapijten en gordijnen, het geëmailleerde
+goud- en zilverwerk, en het geciseleerde koperwerk zijn artistiek en
+in vergelijking van wat men voor zulk werk in andere landen zou moeten
+betalen, zeer billijk. Wij zagen verschillende werkplaatsen, waar dit
+werk werd uitgeoefend en waar.... o, schrik... kinderen van zes, zeven
+en acht jaar, allen bleekneuzige, holoogige jongetjes, werkzaam waren.
+
+Van de naïeviteit der Hindoes moet ik toch even een staaltje
+vertellen. Wij passeerden een Hindoetempel en hoorden daarin zingen,
+mooier en anders dan wij van de Hindoe's gewoon zijn te hooren. Al
+lang heb ik opgemerkt, dat alles hier een beteekenis heeft; zoodra
+ik iets hoor of zie waarvan ik niets gehoord of gelezen heb, vraag
+ik daarom de beteekenis daarvan. Wij waren den tempel binnengegaan,
+denkende dat er misschien dienst was, doch vonden er alleen één
+zingenden man. Ik vroeg wat die man daar deed en kreeg ten antwoord:
+"Zingen". Ik zei dat ik dat wel hoorde, maar hij was alleen in den
+tempel, voor wien zong hij dan? "O", was 't antwoord, "hij is niet
+alleen, Siwa is daar; deze man is door de geloovigen aangesteld,
+omdat hij zoo mooi zingt, elken dag twee uur in den tempel te zingen
+om Siwa te amuseeren." O, heilige onschuld.
+
+Wij zagen vandaag weder verschillende mannen op straat zichzelf
+kastijden of in heilige overpeinzing onder een boom zitten.
+
+De Maharatja van Jaipur wordt geroemd om zijne vrijzinnige
+denkbeelden. Hij doet verschillende dingen om zijn onderdanen
+te ontwikkelen. De zoölogische tuin en het museum van oudheden en
+hedendaagsche kunst en nijverheid, die voor elkeen openstaan, worden
+zeer druk door de Jaipursche bevolking bezocht. Het museum vooral is
+zeer interessant door zijn mooie verzameling oud-Indische kunst. In
+de school van schoone kunsten, die wij ook even een bezoek brachten,
+waarin de leerlingen ook alle onderricht, vrij van schoolgeld,
+ontvangen, wordt getracht de Jaipursche nijverheid weder op de hoogte
+te brengen waarop zij vroeger stond. Door voor de markt te gaan werken
+was zij in de laatste jaren sterk achteruit gegaan.
+
+Hoewel wij nog gaarne een paar dagen in Jaipur waren gebleven, ook
+omdat het klimaat hier koel en aangenaam is, meenden wij toch ons
+verblijf niet langer dan twee dagen te mogen rekken. Daarom vertrekken
+wij nog heden, den 19en Februari, naar Agra, de trots van geheel Indië.
+
+
+
+
+
+
+VAN AGRA TOT DELHI.
+
+
+21 Febr. Sedert twee dagen zit ik nu in Agra, de stad waarvan ik,
+zoolang ik in Indië ben, heb hooren gewagen. Bij elke goed- of
+afkeuring over 't geen ik hier zag, bij elke waardeering van het een
+of ander, of geringschatting van iets anders, gaf iedereen, die in
+Indië bekend is, er gereisd heeft, steeds tot antwoord: "Wacht tot ge
+in Agra komt". Mijne verwachting was dus hoog gespannen, de boeken,
+die ik er over gelezen had, hadden die spanning niet weinig verhoogd,
+ik vreesde derhalve zeer voor eene teleurstelling. Teleurgesteld ben
+ik echter niet.
+
+De stad zelf, met ongeveer 20.000 inwoners--liefelijk aan de
+Jumna-rivier gelegen--is een niet zeer opvallende Indische stad. Maar
+de paleizen, moskeeën, graftomben en vooral en bovenal de Taj Mahal,
+geven haar eene bijzondere beteekenis.
+
+De Taj Mahal is een wereldberoemd Mausoleum, dat door sommige
+schrijvers het fijnste en best uitgevoerde architectonisch kunstwerk
+wordt genoemd, door anderen als het prachtigst Mausoleum van de wereld
+wordt beschreven. Het was in 1652 voltooid, nadat er gedurende 22
+jaren door 20.000 arbeiders aan gewerkt was. Met dat kunstwerk werd
+het hoogtepunt van kunstuiting in Indië bereikt. Voorafgaand daaraan
+was in Agra het nog steeds beroemde fort en daarin gelegen paleis,
+het Paleis van Akbar, voltooid. De van 1628 tot 1658 regeerende
+vorst, Shah Jehan, wilde zijn meestgeliefde vrouw, Arimand Banu,
+bijgenaamd Mumtaz-i-Mahal, (de trots van het Paleis), bij haar leven
+een graftombe schenken, zoo mooi en zoo kostbaar, als nergens in
+de wereld bestond. Daarin wilde hij, na zijn dood, alleen met haar
+rusten. Als Mohammedaansche vorst bezat hij meerdere vrouwen. Nog
+vóór het voleindigd was, stierf de vrouw in het kraambed van haar
+achtste kind. Haar lijk werd zoo lang naast de tombe bewaard, tot
+die gereed was.
+
+Hoewel men het geheele kunstwerk, dat zich hoog boven zijne omgeving
+verheft, den geheelen weg over, als men er heen rijdt, voor zich ziet,
+en het zoo de aandacht trekt, dat men geen oog heeft voor den mooien
+weg, die er heenvoert, staat men toch op het oogenblik, dat men aankomt
+en het geheele gebouw door de prachtige poort voor zich ziet, langen
+tijd ademloos. Daar staat het in al zijn pracht en grootheid en het
+effect is overweldigend. Het zuiver-wit marmer, waaruit het geheel is
+samengesteld, komt machtig mooi uit tegen den blauw-azuren hemel en
+'t groen van de pijnboomen, die 't op eenigen afstand omgeven. Zoo van
+verre ziet men nog niets van de détailuitvoering, als fijn kunstwerk
+uitgevoerd, en van de schittering en verscheidenheid der ingelegde
+juweelen. Alles is in harmonie met het fijne, witte marmer, waarin
+het is uitgevoerd. Hoewel aan dit kunstwerk niets gespaard is, wat
+de waarde er van verhoogen kon, krijgt men toch geen oogenblik den
+indruk, dat het overvoerd is. De kosten ervan worden op 31.000.000
+rupees geraamd. Zooveel geld voor een graftombe kon natuurlijk
+alleen besteed worden in een tijd, waarin de vorst van zoo'n land
+een jaarlijksch inkomen genoot, grooter dan dat, wat jaarlijks in de
+Britsche schatkist binnenkomt, een inkomen, waarvan hij geen kostbaar
+leger en nog kostbaarder vloot had te onderhouden, waarvan niets afging
+voor onderwijs of voor andere sociale doeleinden. In den democratischen
+tijd, waarin wij thans leven, kunnen zulke kunstproducten niet meer
+worden gebouwd. De menschen, die thans over zoovele millioenen hebben
+te beschikken, bouwen zich op andere wijze graftombes, waardoor zij
+zich eveneens onsterfelijk maken, doch waarvan op andere wijze door de
+navolgende geslachten genoten wordt. Een graftombe, zooals Carnegie,
+in Amerika, zich bij zijn leven bouwt, of een zooals Nobel, in Zweden,
+zich na zijn dood oprichtte, valt meer in onzen geest en is meer in
+overeenstemming met den tijd, waarin wij leven.
+
+Hoewel ik met de Taj Mahal (wat niets anders beteekent dan de
+graftombe van Mahal) dezen brief begon, is toch het fort met het zich
+daarin bevindende Paleis van Akbar en de Paarl Moskee in Agra niet
+minder belangrijk en bewonderenswaardig. Het geheele fort is in rood
+zandsteen opgetrokken. Dit fort met paleis en moskee werd door Shah
+Jehan's voorganger, den Molog Akbar, gebouwd.
+
+De Paarl Moskee, die haar naam ontleent aan de in haar soort volmaakte
+schoonheid, dankt die schoonheid vooral aan de harmonie, waarin het
+geheel is uitgevoerd en het prachtige materiaal wat er voor gebruikt
+werd. Hoewel alle moskeeën een zekere gelijkheid vertoonen, is toch
+deze, geheel uit marmer gebouwd, door zijn sobere décoratie en zijne
+volmaakte lijnen, iets geheel bijzonders.
+
+Ook het paleis van Akbar, Mogol Akbar beteekent de groote vorst,
+met zijn Jasmijntoren, zoo genaamd om de jasmijnbloemen, die op den
+geheelen toren, van boven tot onder zijn aangebracht; zijn Gem-moskee,
+een moskee, waarin alleen de koning en zijn liefste vrouwen mochten
+komen, om te bidden; zijn spiegelpaleis, een zaal waarin de vrouwen van
+den koning zich vermaakten en dat geheel met spiegelglas ingelegd is;
+de badkamers van den vorst en die zijner vrouwen, waarin het geurigste
+rozenwater door glazen pijpen binnenstroomde; het gouden paviljoen
+en nog zoovele bijzonderheden meer, houden den bezoeker een geheelen
+morgen in spanning. Meer dan dat, men zou hier weken willen vertoeven
+om er elken dag eenige uren te kunnen verwijlen.
+
+Nadat men het paleis van Akbar, de paarl-moskee en de Taj Mahal gezien
+heeft, moet alles tegenvallen wat men verder hier te bezichtigen
+krijgt. De Vrijdag-moskee, schoon in haar soort, waar elken dag vele,
+doch Vrijdags talloos velen van de hier wonende Mohammedanen zich
+in allerlei lichaamskrommingen op den grond werpen om op hunne wijze
+hunne dankbaarheid voor het genotene in het leven uit te drukken en om
+te bidden voor meer, was nu het bezichtigen niet waard. Onwillekeurig
+maakt men een vergelijking bij het even te voren genotene en dan valt
+alles tegen.
+
+Toen wij tegen den avond huiswaarts keerden, zagen wij op een dak
+een paar opgesmukte, van bordpapier of iets dergelijks vervaardigde
+reuzenpaarden. Goud- en zilverpapier, rood, groen en geel gekleurde
+ornamentage bracht een schitterend effect teweeg. Op één van de paarden
+zat een houten mannetje, op een ander een dito vrouwtje. Spoedig daarna
+passeerden wij eene woning, waar in plaats van paarden, een paar dito
+gefabriceerde en opgesmukte olifanten stonden. De koetsier deelde ons
+mede, dat dit teekens waren, dat in beide woningen een Hindoe-bruiloft
+plaats vond. Kort daarna passeerde ons, of liever wij passeerden een
+optocht van vele mannen, van trommelslag en blaasmuziek begeleid,
+met in hun midden een 7- of 8-jarig jongetje op een armoedig wit
+paard. Paard en jongen waren ook erg met groote lappen en klatergoud
+behangen, het kleine ventje had zelfs een goudpapieren kroon op
+zijn hoofd. Hij was de bruidegom die naar het huis van zijne bruid
+geleid werd. Wij gaven den koetsier order dezen stoet stapvoets te
+volgen. Voor het huis met de bordpapieren olifanten hield de optocht
+stil. De bruidegom werd van het paard getild, hem werd een soort zwaard
+in de hand gedrukt--het was misschien ook van papier--en daarmede
+moest de jonge held een stuk hout doorhakken om in de woning van
+zijne bruid te kunnen komen. Het stuk hout viel reeds in twee stukken
+nog voor hij ver genoeg was om het te kunnen aanraken. Hij had nu de
+veste veroverd waarachter zijne bruid verborgen was en mocht haar in
+zijn bezit nemen. Het werd ons veroorloofd binnen even een kijkje te
+nemen. Het bruidje was ongeveer 6 jaar, precies weten de Hindoe's hun
+leeftijd nooit op te geven, zij was even zoo mooi en bont aangedaan
+als haar toekomstige heer en meester. Zoo'n Hindoe-bruiloft duurt
+vele dagen lang en gaat met tal van formaliteiten gepaard. Als alles
+afgeloopen is keert bruidegom en bruid elk naar hun eigen ouderlijk
+huis terug en vangt het kinderleven weder aan alsof er niets bijzonders
+met hen heeft plaats gegrepen. Deze kinderen, met hunne groote zwarte
+oogen, die veel grooter en zwarter lijken dan zij in werkelijkheid
+zijn door de brutaal zwart geverfde oogleden en wimpers, beseffen
+natuurlijk volstrekt niet, dat daar door hunne moeders--het zijn
+meestal de moeders die de huwelijken bekonkelen,--over hun geheel
+toekomstig leven is beschikt. Het bruidje moet nu voortaan de helft
+van het jaar bij hare schoonmoeder doorbrengen om die als eene slavin
+te gehoorzamen. Zoodra zij huwelijks-fähig is, hebben er nieuwe
+ceremoniën en feestelijkheden plaats, dan wordt zij in werkelijken
+zin uitgehuwelijkt en behoort den jongen man toe.
+
+22 Febr. Gisteravond ontmoetten wij in de eetkamer mr. en mrs. Sydney
+Webb uit Londen, met wie wij overeenkwamen, dezen dag gezamenlijk
+door te brengen. Wij spraken af gezamenlijk naar Fatehpur-Sikri te
+gaan. Wij huurden een automobiel en vertrokken vanochtend om 8 uur
+van hier. Fatehpur-Sikri beteekent de stad van Victorie, doch is
+inderdaad een verlaten stad. Zij ligt op 23 mijl afstand van Agra.
+
+De geschiedenis van deze stad luidt in het kort: Ruim 300 jaar geleden
+werd zij door de grootste mogol van Indië, Mogol Akbar, de voorganger
+van Shah Yehan, gebouwd. Vorst Akbar verkeerde in groote droefheid door
+den dood van zijne tweeling-kinderen, die zijn liefste vrouw Mariam
+Zamana hem geschonken had. Op een dag kwam hij door het armoedige
+dorp Sikri, waar een beroemde Mohammedaansche priester, Sheik Salim
+Chisti, in groote afzondering leefde. De vorst vroeg dezen priester
+raad hoe hij aan een troonopvolger kon komen en de priester antwoordde:
+"Kom en leef in Sikri". De vorst volgde dien raad op en negen maanden
+later beviel Mariam van een zoon. Uit dankbaarheid maakte Akbar toen
+Sikri tot de hoofdstad, bouwde er een prachtig fort, een ongeëvenaard
+koninklijk paleis, een paleis voor Mariam en paleizen voor zijne
+andere vrouwen, een prachtige moskee, een hospitaal, scholen, woningen
+voor zijne bedienden, kortom alles wat een wijs en vooruitstrevend en
+artistiek aangelegd man, die onbegrensd over geld en arbeidskrachten
+te beschikken had, maar kon bedenken en noodig vond. Na 17 jaren, even
+vóór het geheel voleindigd was, verliet hij dit lustoord weder. De
+geschiedenis zegt, dat de ware reden waarom Akbar Fatehpur-Sikri
+verliet, nooit aan iemand is medegedeeld geworden. Sommigen gissen,
+dat het om gezondheidsredenen was, door gebrek aan goed water;
+anderen meenen, dat de heilige Sheik te veel gestoord werd in zijne
+heilige overpeinzingen door de rumoerige en overdadige feesten aan
+het hof van Akbar. Hoe het zij, thans verrijst daar midden op een
+groot plateau, ver boven zijne omgeving uitstekende, als het ware
+midden in de wildernis, een volmaakte stad, waarvan elk deel nog een
+bezoek overwaard is, een stad die thans geheel is verlaten. Alleen
+onder aan den voet van den berg zijn nog enkele huisjes door eene
+armoedige bevolking bewoond, die voornamelijk leven van den afval der
+bezoekers. Den geheelen dag brachten wij in die stad in gezelschap
+van die twee interessante kennissen uit Londen door en keerden 's
+avonds dood vermoeid, doch zeer voldaan over onzen dag, huiswaarts.
+
+24 Februari. Wij hebben een paar vermoeiende dagen achter den
+rug. Reeds vroeg zaten wij gistermorgen in het rijtuig, omdat wij,
+alvorens Agra te verlaten, eerst een bezoek wilden brengen aan het
+Mausoleum, dat koning Akbar voor zichzelf en zijne vrouwen gebouwd
+had. Hij, de groote vorst, ontegenzeggelijk de meest bouwlievende
+en artistieke man van zijn tijd, die gedurende zijn leven eerst
+een heele stad bouwde, een stad die thans nog om haar schoonheid en
+architectonische waarde algemeen geroemd wordt, die daarna deze stad
+verliet en zich in Agra een fort en daarbinnen paleizen en een moskee
+liet bouwen, eenig mooi in alle détails, die had natuurlijk ook een
+mausoleum gebouwd, dat de bezichtiging waard was. Even voorbij het
+dorpje Sikandra, op zes mijlen afstand van Agra, verheft zich het reeds
+in de verte schitterende Mausoleum. Rondom, op grooten afstand, is het
+door een rood zandsteenen, geheel opengewerkte muur omgeven, waarin
+op vier tegenover elkaar liggende zijden vier koninklijke poorten
+toegang geven tot het terrein, waarin de overblijfselen rusten van
+den grooten man en van de vrouwen die hij lief had. De graftombe is
+in drie hooge etages gebouwd, elke etage geeft een uitzicht, dat hoe
+hooger men komt steeds grootscher wordt, over de geheele omgeving. De
+koning moet hier zeker gedurende zijn leven veel en gaarne vertoefd
+hebben. Het geheel is ook weder uit rood zandsteen opgebouwd, doch
+geheel met wit en geel marmer ingelegd, wat een zeer mooi effect
+geeft. De ronde daken van de verschillende domes (ik weet niet of
+dat het meervoud is van dome), zijn alle met paarlemoer ingelegd,
+wat beschenen door de Oostersche zon, een schitterend kleureffect
+geeft. De kleine moskee, die hier bij een mausoleum nooit ontbreekt,
+is een juweel van eenvoud en schoonheid. Het geheele groote terrein
+buiten is nu met eeuwenoude waringinboomen begroeid en daartusschen
+bloeien en groeien nu een ontelbare menigte oranjeboomen, die aan de
+geheele omgeving kleur en geur geven. Wij kwamen juist in het hotel
+terug om gauw de bagage op te laden en meteen naar het station te
+rijden, waar de trein voor Gwalior reeds gereed stond.
+
+
+
+Gwalior was eigenlijk niet in onze reisroute opgenomen, onze
+rondreiskaart loopt ook niet over dit deel van Indië. Het is een der
+vorstendommen en ligt geheel in het centrum van het land. Wij hadden
+Agra wat vlugger afgewerkt dan wij ons hadden voorgenomen en wilden
+den dag dien wij daardoor wonnen voor dit uitstapje gebruiken. Gaarne
+zouden wij op deze spoorlijn nog wat verder zijn gegaan om een der
+andere vorstendommen, Bhopal, te bezoeken, dat sedert ongeveer een eeuw
+steeds door eene vorstin geregeerd wordt. De Begum of Bhopal (Begum
+beteekent vorstin), die het bewind in handen heeft, wordt als zeer
+verstandig en zeer vooruitstrevend geroemd. Zij was reeds verscheiden
+keer in Europa, bezocht dan niet alleen Engeland, maar ook Italië,
+Frankrijk en Turkije en gaf over hare Europeesche reizen eenige zeer
+belangrijke boeken uit. Over hare laatste reis naar Engeland, tijdens
+de kroning van koning George, schreef zij eenige tijdschriftartikelen,
+waarin zij niet nalaat met veel enthousiasme te schrijven over den
+laatsten grooten optocht van de Engelsche vrouwen, ter verkrijging
+van vrouwenkiesrecht.
+
+Als monarch is zij natuurlijk gekant tegen elk recht der burgers om
+invloed uit te oefenen op de wijze waarop een land geregeerd wordt,
+maar zij is van oordeel, dat overal waar dit recht aan mannen gegeven
+is, men het den vrouwen niet mag onthouden. Mrs. en mr. Sydney Webb,
+die eenige dagen haar gasten waren, vertelden ons zeer veel van
+haar. Maar een bezoek aan Bhopal zou voor ons alleen waarde hebben
+als wij met de vorstin in aanraking konden komen en hoewel dat
+zeer gemakkelijk tot stand was te brengen door de introducties die
+wij bezitten, is de tijd die dit alles in beslag neemt te lang om
+ons dit te vergunnen. Het begint reeds overal zeer warm te worden,
+midden op den dag is het buiten reeds bijna ondragelijk. Willen wij
+voor Calcutta en van daar voor Rangoon het niet veel te heet vinden,
+dan moeten wij hier en daar onze reis bekorten en nergens langer
+blijven dan strikt noodig is.
+
+Om vier uur kwamen wij in Gwalior aan, de stad die den naam van den
+staat draagt. De trein voerde ons door een zeer barre streek, die nog
+vol leeuwen en tijgers en andere wilde beesten is. Voor Engelsche
+sportliefhebbers die hier in den jachttijd veel zijn, om van te
+watertanden. De leeuwenjacht is ook een groote liefhebberij van den
+tegenwoordigen Maharatja. Tot voor korten tijd waren de toeristen die
+Gwalior bezochten en eene introductie van eigen consul konden vertoonen
+waarin wordt verteld, dat zij behooren tot de "distinguished" mannen
+of vrouwen van hun land, de gasten van den vorst van Gwalior. Deze
+had, toen koning Edward in 1876 hem als prins van Wales bezocht,
+een mooi gebouw laten zetten, waarin de Engelsche koningszoon met
+zijn gevolg kon wonen, zoolang hij in Gwalior vertoefde. Sedert dien
+tijd gebruikte de vorst dit gebouw om zijne gasten, toeristen met
+eene aanbeveling, te herbergen. De tegenwoordige jonge vorst heeft
+er echter een gewoon hotel van gemaakt met een Europeeschen manager
+aan het hoofd, waarin nu elke toerist voor acht rupees per dag een
+buitengewoon goed onderkomen en een uitstekende tafel vindt.
+
+Vanwege het mooie, sterke fort, dat nu evenals andere forten die wij
+hier zagen, voor het Engelsche leger gebruikt wordt, wordt Gwalior
+het Gibraltar van Indië genoemd. Doch daarover later.
+
+Nadat wij ons door een goed kop thee verfrischt hadden, begaven
+wij ons onmiddellijk op weg om voor het te donker werd nog het een
+en ander te zien. Het eerst reden wij door den mooien tuin, waarin
+ook het hotel is gelegen van den Maharatja en kwamen zoo voor zijn
+mooi nieuw paleis. Wij lieten het rijtuig stil houden om het geheel
+beter te kunnen overzien en direct kwamen er acht verschillende
+bedienden uit het paleis snellen, waarvan één, aan zijne kleeding
+te oordeelen, de voornaamste, ons met velerlei eerbiedige buigingen,
+in een onverstaanbare taal, de Hindoestansche taal, aansprak. Ik gaf
+hem te beduiden, dat wij geen Hindoestani verstonden en vroeg of er
+niet iemand was die Engelsch of Fransch sprak. Na korten tijd kwam
+er een jonge man uit 't paleis, meer of min Europeesch gekleed, die
+als tolk kon dienen. Ik vertelde hem, dat wij vreemdelingen waren,
+veel van den Maharatja gehoord hadden en heel graag zijn paleis
+wilden zien. Toen dit aan de bedienden vertolkt was, snelde een naar
+binnen en kwam spoedig daarna terug met het bericht, dat wij welkom
+waren. Wij zagen echter den Maharatja niet, wel zijn enorm groot,
+nieuw paleis, dat half Oostersch, half Europeesch in constructie en
+meubileering is. Het geheel verraadde goeden smaak en de beschikking
+over een zeer groot inkomen. Toen wij het paleis gezien hadden,
+sprong een der bedienden naast den koetsier op den bok en bracht ons
+rond. Eerst naar de stallen, waar een keur van mooie Arabische en
+Australische paarden stond; toen naar de 20 olifanten, waarvan een
+eenige dagen geleden de gelukkige moeder van een lieftallige spruit
+was geworden. Het jonge olifantje, even schalksch en speelsch als
+alle jonggeborenen, zag er zoo snoezig uit, dat ik het haast als een
+schoothondje zou hebben geliefkoosd, maar de jaloersche moeder liet
+een al te nauwe aanraking met haar kind niet toe. Daarna bracht de
+bediende ons naar den rozentuin en naar de allée, waarin de vorstin
+het liefst rondrijdt. Ook nu ontmoetten wij haar in haar rijtuig,
+doch de gordijntjes waren neergelaten, zoodat wij alleen konden zien,
+dat er twee dames in dat rijtuig zaten. Deze arme vorstin is op het
+oogenblik diep te beklagen. Zij is kinderloos. De vorst, die een
+troonopvolger moet hebben, voelt zich verplicht een tweede vrouw te
+nemen in de hoop daarbij kinderen te krijgen. Binnen eenige weken
+zal de dochter van den vorst van Baroda zijn tweede vrouw worden.
+
+Deze vorst, Maharatja Sir Madeno Rao Sindhia staat als een ontwikkeld
+en vooruitstrevend man bekend. Hij doet veel voor de ontwikkeling
+van zijn volk. Er zijn in zijn rijk staatsscholen voor elementair
+en vakonderwijs, waarin het onderwijs gratis gegeven wordt. Wij
+zagen een school voor technisch onderwijs, waarin de leerlingen
+in smidswerk, goud- en zilverwerk, weven, horlogemaken en in andere
+vakken onderwezen worden. Wij zagen hier ook een gevangenis. Dit gebouw
+en de wijze waarop de 500 gevangenen er behandeld worden, heeft al
+de verschrikkingen van dit soort inrichtingen verloren. Ik had hier
+gaarne langer vertoefd en van een der hoofdpersonen meer bijzonderheden
+vernomen, doch wij kwamen reeds laat in den middag aan en hadden geen
+tijd te wachten tot de directeur ons te woord kon staan. De gevangenen
+waren nergens opgesloten in cellen, het waren allen frissche open
+ruimten, waarin licht en lucht vrijen toegang hebben. Alle gevangenen
+werkten. Het voornaamste bedrijf, dat zij leeren en daar tot een
+wonderbare hoogte uitvoeren is het maken van tapijten, een soort
+Smyrna-tapijten. Een der gevangenen leest hardop het patroon af en
+vijf of zes gevangenen die allen hetzelfde patroon verwerken, zeggen
+'t na onderwijl zij uitvoeren wat de eerste opgelezen heeft. Zoo wordt
+voorkomen, dat er onderling gesprekken gevoerd worden, terwijl toch
+allen hunne stemmen kunnen laten hooren. Geen veroordeelde verlaat
+de gevangenis die niet grondig dit vak heeft leeren beoefenen. Ook
+allerlei andere vakken worden er onderwezen en in praktijk gebracht.
+
+Vanmorgen waren wij reeds om 7 uur op weg om het beroemde fort
+van Gwalior met de zich daarbinnen bevindende paleizen, tempels,
+moskeeën, en andere oudheden te zien, die hier reeds van de 9e en
+10e eeuw dateeren. Voor dit doel moesten wij weder van olifanten als
+vervoermiddel gebruik maken, die nog steeds door den vorst gastvrij ter
+beschikking van de reizenden worden gesteld. Wij waren nu reizigsters
+met ondervinding en oefening in dit vervoermiddel en maakten met meer
+gerustheid van dit rijpaard gebruik, hoewel de gevolgen voor maag
+en ingewanden vrijwel dezelfde bleven als bij den eersten keer. Het
+merkwaardigste, dat wij dezen morgen zagen waren de in de rotsen
+uitgehouwen afgodsbeelden, enkele van 15 tot 20 meter hoogte.
+
+Maar ook de stad was zeer de bezichtiging waard en gaf ons opnieuw
+een beeld van de wijze, hoe de welgestelde Hindoes en Mohammedanen
+vroeger hun welstand ten toon spreidden. Ik kan daarover echter nu
+niets vertellen, want het is middernacht. Ik zit nu in Delhi, en ik
+verlang naar mijn bad en bed.
+
+
+
+
+
+
+VAN DELHI TOT EN MET LUCKNOW.
+
+
+25 Februari. Delhi, eens de hoofdstad van Indië, waar de
+Mohammedaansche regeering gevestigd was, en dat thans weder tot
+hoofdstad en zetel der tegenwoordige regeering verheven, is; Delhi,
+waar reeds drie keeren eene koninklijke Durbar is gehouden en dat
+slechts twee maanden geleden alle Indische vorsten met hunne vrouwen
+en gevolg, benevens duizenden belangstellenden en nieuwsgierigen
+heeft geherbergd; Delhi, dat in de Indische en Britsch-Indische
+geschiedenis zoo'n groote rol speelt en waar in 1857 de muiterij,
+die zoovele Engelschen het leven kostte, haar oorsprong nam; die
+stad had bij ons verwachtingen gewekt, waaraan Delhi niet heeft
+beantwoord. Wij dachten hier het culminatiepunt van Indische grootheid
+en belangrijkheid te zullen vinden, maar hierin zijn wij teleurgesteld.
+
+Delhi is op het oogenblik niets anders dan een klein, vuil stadje,
+waarvan de Britten zullen trachten een stad van beteekenis te
+maken. Voor den gewonen toerist bezit het fort met de zich daarbinnen
+bevindende tempels, het paleis en de moskeeën de grootste aantrekking,
+doch dit was heden niet te bezichtigen, omdat het Zondag is. Wij
+begonnen daarom onzen dag met een rit door de stad en omgeving. De
+stad en omgeving bieden vooral den Britten vele historische
+bijzonderheden. Overal vindt men nog overblijfselen van den grooten
+opstand, een halve eeuw geleden. Oude tempels zijn toen ten deele
+verwoest, graftomben van vorsten en heiligen tot ruïnes gemaakt,
+machtige paleizen naar den grond gehaald. Neemt men de moeite om tot
+op den top van den "herinneringstoren aan de muiterij" te klimmen,
+dan overziet men het geheele veld, waar de opstand plaats vond en waar
+de slachtoffers grootendeels zijn gevallen. Deze herinneringstoren
+steekt sterk af bij de Kutab Minor, ook een herinneringstoren, den
+toren van victorie, 900 jaren geleden door de Mohammedanen gebouwd
+uit de steenen van verwoeste Hindoe-tempels, om hunne overwinning
+te vereeuwigen. De Kutab Minor, zoo indrukwekkend door zijn hoogte
+en elegantie, wordt beschreven als de schoonste in zijn soort in de
+geheele wereld. Een mijner boeken over Indië noemt het de zuiverste
+uitdrukking van krijgshaftige energie, evenals de Taj Mahal het symbool
+is van liefde en hartstocht, en de graftombe van koning Akbar majesteit
+en wijsheid uitdrukt,
+
+Den geheelen weg over naar Kutab Minar, waar wij vandaag ook een
+bezoek brachten, is als bezaaid met overblijfselen van moskeeën
+en graftomben. Een paar bezichtigden wij nauwkeurig, maar voor
+het meerendeel hadden wij geen oogen meer. Wij zijn voorloopig
+over-verzadigd met deze dingen en alleen indien het fort ons morgen
+iets zeer bijzonders op dit gebied te genieten geeft, zullen wij in
+staat zijn het nog in ons op te nemen.
+
+Met veel belangstelling zagen wij echter vandaag de plaats waar
+koning George in December j.l. aan alle personen van positie en rang
+in Indië audientie verleende, waar de duizenden en nog eens duizenden
+bezoekers in Delhi in tenten ondergebracht waren, waar alle Indische
+vorsten en de Begum van Bhopal allen met hun gevolg en olifanten en
+ander gedierte ieder hun afzonderlijk kamp hadden; hoe de ontelbare
+massa door dit kleine stadje, dat weldra een groote stad zal worden,
+gevoed en van water voorzien werd, en waar de koning en de koningin
+gehuisvest waren. Dat na afloop van de Durbar vele van de bezoekers
+ziek werden, verwondert ons, na hetgeen wij zagen, niet.
+
+26 Februari. Vóór ik over vandaag ga schrijven, wil ik even de
+beteekenis van het woord Durbar geven. Er kunnen onder de lezers
+mijner brieven enkelen zijn, die even dom zijn als ik was, toen ik het
+woord voor 't eerst hoorde en naar de beteekenis moest vragen. Het
+geleerde woord beteekent niets anders dan eene groote openbare
+officieele receptie; het wordt meestal alleen gebruikt wanneer het
+een koninklijke receptie betreft.
+
+Vandaag zagen wij van 9 tot 2 uur het fort en alles wat in Delhi
+meer de moeite van een bezoek loont. Binnen het fort is vooral het
+paleis, door Sjah Jehan gebouwd,--denzelfde, die ook de Taj Mahal
+bouwde--schitterend schoon. Die man paarde aan een artistieken smaak en
+lust om dien aan de wereld te toonen, ook de financieele macht om het
+te kunnen uitvoeren. Dit kasteel van wit marmer, geheel met kleurig
+bloemwerk ingelegd, waarvoor hij honderden werklieden uit Florence
+liet overkomen, is eenig in zijn soort. De private audientiezaal
+is zoo weelderig met goud en juweelen ingelegd en de pauwhaantroon,
+die thans in het museum in Kensington is, moet zoo overweldigend mooi
+zijn, dat de zoon van Sjah Jehan dacht, dat zijn vader krankzinnig was
+en hem daarom, toen dit alles voleindigd was, in zijn kasteel in Agra
+gedurende 7 jaren gevangen hield. Daar stierf de kunstlievende man in
+een van de torens, die hem uitzicht gaf op zijn grootste meesterwerk,
+de Taj Mahal. Deze gunst, om stervende dit werk van zijn geest voor
+oogen te mogen hebben, was de eenige, die hij zijn zoon in die 7
+jaren gevraagd heeft.
+
+Over de moskeeën en andere architectonische kunstgewrochten wil ik
+niet meer schrijven; Britsch-Indië biedt op dit gebied den bezoekers
+een onuitputtelijken voorraad, de grootste verscheidenheid en de
+hoogste kunstuiting aan.
+
+Na de tiffin, zoo noemt men hier de lunch, gingen wij nog een paar
+uur in het stadje om wat winkels te bezichtigen en het ivoorsnijwerk,
+wat hier dezelfde kunsthoogte als in Japan bereikt heeft, te zien
+vervaardigen. Naderhand gingen wij, zooals wij in elke stad gewoon
+zijn te doen, naar een winkel, waar goede fotografieën van alle
+bezienswaardigheden te koop zijn. Ik had reeds eene goede collectie
+uitgezocht, toen ik den winkelier vroeg, of hij ook fotografieën
+van de bijzondere inboorlingen had. Eerst gaf hij mij toen een pak
+fotografieën van de mannen en vrouwen alhier in hun verschillend
+beroep of met verschillend huishoudelijk werk bezig, toen een groot
+pak met de portretten van alle regeerende Indische vorsten en van vele
+hunner vrouwen en toen.... de portretten van alle goden. Niet alleen
+waren Brahma, Vishnu, Siwa, Kreshna, enz. enz., niet als foto's van
+afgodsbeelden maar als portretten van menschen voorgesteld, maar er
+waren ook fotografieën van Mozes, Christus, Mohammed, en o, lezer,
+schrik niet.... ook van God. Voor die allen moeten levende personen
+geposeerd hebben. Mohammed was een zeer oud man, in een kleed van
+kemelshaar. Het portret van God stelde ook een zeer oud man voor,
+geheel naakt, zittende op zijn gekruiste beenen, met een langen,
+dunnen, grijzen baard, gedeeltelijk kaalhoofdig, gedeeltelijk met lange
+grijze haren. Er lag een verdrietige barre uitdrukking op het gelaat.
+
+Toen ik dat portret in handen kreeg, waarop met Hindoestansche
+letterteekens den naam stond van wien het voorstelde, vroeg ik:
+En wie is dit?--Dat is de God der Christenen, was het antwoord. Ik
+kon een glimlach niet onderdrukken, en vroeg of dat portret in den
+hemel genomen was. Met een medelijdende uitdrukking op zijn gelaat
+over zooveel domheid, antwoordde de Hindoe mij: De goden zijn niet
+altijd in den hemel, zij komen van tijd tot tijd op aarde als zij
+bevelen hebben te geven of iets anders hebben uit te voeren. En
+onmiddellijk liet hij mij een andere fotografie zien, waar God in
+een gemoedelijk praatje met Mohammed is afgebeeld. "Zie," zeide hij,
+"daar is God met den profeet Mohammed; bij zoo'n gelegenheid heeft
+men Hem gefotografeerd." Ik ben overtuigd, dat de man geloofde wat
+hij zeide. Voor zoo'n Hindoe, wiens goden in beelden zijn uitgedrukt,
+die hij niet alleen zien, maar zelfs betasten kan; die op geregelde
+tijden naar de rivier gebracht worden om gewasschen te worden; wien
+men voedsel brengt, enz., voor zoo iemand is het heel natuurlijk, dat
+een god een belichaamd wezen is, met menschelijke vormen en behoeften.
+
+Toen wij van dezen tocht thuis kwamen, hebben wij snel onze zeven
+zaken weder bijeengepakt en nu zit ik te wachten tot het rijtuig
+voorkomt om ons met den nachttrein naar Lahore te voeren. Dit is het
+verste Noordoostelijke punt, dat wij gaan bezoeken.
+
+28 Febr. Wij hebben ons de moeite gegeven naar Lahore te komen, niet
+om nog meer tempels en moskeeën en forten en paleizen te zien, maar
+om een van de steden van beteekenis in het Noordoosten van Indië te
+leeren kennen en het stadsleven daar te aanschouwen. Een dag oponthoud
+is genoeg om daarvan een indruk te krijgen, vooral als men dien dag
+geheel buitenshuis doorbrengt. Lahore is eigenlijk een stad, die men
+in drie afzonderlijke steden verdeelen kan; de Engelsche stad, waar de
+Engelsche bevolking woont en waar alle officieele gebouwen gevestigd
+zijn; de Indische stad, de oude stad, waar de inboorlingen wonen, en
+het deel waar de militairen in hunne kazernes en officierswoningen
+leven. Dit laatste deel is weinig belangrijk, alles ziet er frisch
+en nieuw en hygiënisch uit. De oude stad doet zeer sterk denken aan
+het oude Caïro, en deze overeenkomst wordt nog sterker, doordat ook
+in Lahore vele Mohammedanen zijn en deze menschen hier weder zeer
+streng de voorschriften van hun godsdienst volgen. Wij zagen hier
+een graftombe, Ranjit Singh's Mausoleum, wiens elf vrouwen levend
+met zijn lijk in het begin van de 19e eeuw verbrand werden. Op de
+graftombe is een groote marmeren knop met daaromheen elf gelijke
+kleinere knoppen aangebracht, vertegenwoordigende de asch van den
+vorst en zijn elf geliefden.
+
+In Lahore behooren de Hindoe's die er leven, grootendeels tot de sekte
+der Sikhs, eene Hindoe-sekte, die bijna uitsluitend hier in het Noorden
+van het land voorkomt. Hunne tempels, waarvan wij hier twee zagen,
+zijn zeer eenvoudig, waarin wij weinig karakteristieks vonden.
+
+Het deel van de stad waarin de Engelschen wonen en dat nog zeer
+ver kan uitgebreid worden, is mooi en maakt een zeer florissanten
+indruk. De woningen, alle met fraaie tuinen omgeven, zien er frisch
+en Europeesch uit; de officieele gebouwen, alle in half Hindoeschen,
+half Europeeschen stijl opgetrokken, verraden goeden smaak en zijn uit
+een royale beurs gebouwd. Hier bezochten wij de kunstnijverheidschool,
+40 jaren geleden door den vader van Rudyard Kipling, den bekenden
+schrijver over Britsch-Indië, gesticht. Britsch-Indië bezit vier van
+deze scholen, doch deze in Lahore is de beste en levert de meeste goede
+artisten af. Wij zagen er het fijnste ivoorsnijwerk verrichten, dat
+men zich denken kan. Lahore wordt beschouwd als het groote centrum van
+oude en moderne kunst en ontwikkeling in Indië. Wij brachten ook nog
+even een bezoek aan het museum, een van de fijnste musea in Indië,
+waar onze landgenoot, de heer Vogel, het archaeologisch deel van
+gecatalogiseerd heeft.
+
+Wij zouden heel graag van Lahore uit een uitstapje gemaakt hebben
+naar Kashmir, waar we dichtbij waren, maar dit was onmogelijk met
+het oog op onze verdere reisplannen.
+
+Vanmorgen kwamen wij om 10 uur in Amritsar aan. Dit is de heilige
+stad van de Sikhs. Het is zeker de schilderachtigste stad van
+alle, die wij in Indië zagen. De gouden tempel, waarvoor de meeste
+toeristen hier een deel van den dag doorbrengen, is de heilige tempel
+der Sikhs. Deze tempel staat midden in een grooten vijver, die de
+poel der onsterfelijkheid genoemd wordt. Rondom dien vijver staan
+verschillende andere tempels van minder beteekenis dan de gouden
+en eenige oude paleizen. De Sikhs zijn thans in een feestweek: het
+feest der aanbrekende lente, dat acht dagen duurt en voornamelijk zijn
+uiting vindt in een bedevaart naar den gouden tempel. Mannen en vrouwen
+uit alle oorden van dit district, vooral de landbouwende bevolking,
+komen in deze week in Amritsar om hunne offeranden in den tempel
+te brengen en een goeden oogst af te smeeken. De trein, die ons van
+Lahore naar Amritsar bracht, bevatte honderden bedevaartgangers. Voor
+dit voorjaarsfeest is elkeen, mannen, vrouwen en kinderen, geheel in
+witte gewaden gekleed, die van boven tot onder met rose verf bespat
+zijn; sommigen hadden rose en gele verfvlekken. Grijsaards hadden zelfs
+hunne lange witte baarden ook rose geverfd en de witte turban eveneens.
+
+De gouden tempel, een tempel van wit marmer met een koperen dak,
+dat in het zonlicht schittert als goud, en met vier massief zilveren
+deuren, is mooi, maar kan geen vergelijking doorstaan met hetgeen wij
+op dit gebied reeds zagen. Zoo midden in het water maakt hij echter een
+goed effect. Er was juist een dienst begonnen toen wij aankwamen. Alle
+priesters en geloovigen zaten in een kring op den grond; in het midden
+was een rood fluweelen doek uitgespreid, waarop ieder, die binnenkwam,
+zijne offerande gooide of legde, en dan tusschen de biddenden ging
+zitten. De offeranden, die wij zagen brengen, bestonden uit bloemen,
+mandjes met zoetigheden of uit geld. Een enkele gooide een enveloppe
+neer, alle anderen een kleiner of grooter geldstuk. Aan de vier
+punten van den doek lagen hoopjes graan voor de rondfladderende
+duiven en andere vogels, die daarvan gedurende den bidstond gretig
+kwamen snoepen. De geheele tempel was van binnen ook met witte doeken,
+waarop rose en gele verfvlekken waren, behangen.
+
+De Sikhs dragen, evenals de Sinhaleezen, lang haar, dat echter in
+een knot boven op den kruin van het hoofd is vastgemaakt door een
+eigenaardig soort kam. Doordat zij echter turbans dragen, valt dit
+lange haar bij hen niet zoo sterk op als bij de Sinhaleezen. Doch
+ook de Sikhs hebben, niettegenstaande zij bijna allen baard en
+knevel dragen, en zeer sterk behaard zijn, zeer zachte vrouwelijke
+trekken. Dit is heelemaal niet in overeenstemming met hetgeen zij
+eigenlijk zijn. Wij passeerden namelijk de sedert eenige jaren
+bestaande universiteit der Sikhs, een universiteit, door hen zelven
+uit eigen fondsen gesticht. Wij gingen naar binnen; de cursus was
+echter juist geëindigd, alleen een tiental mannen, naar gissing
+tusschen de 25 en 30 jaar, die studenten bleken te zijn, waren nog
+aanwezig. Wij dachten, dat zij de leeraren waren en vroegen om eenige
+inlichtingen. Zij waren allen bereid ons de noodige inlichtingen te
+geven. Zij vertelden ons--allen spraken uitstekend Engelsch--dat de
+Sikhs geen eigenlijke sekte der Hindoe's waren, doch meer als een
+kaste beschouwd wilden worden. Zij waren een militaire kaste; zij
+noemden het een "Old Templars Knighthood". Hunne priesters dragen
+zwaarden, hetgeen wij reeds opgemerkt hadden. De lange haren moeten
+kracht uitdrukken. Wij vernamen van deze jonge mannen, die allen een
+intelligent, zacht uiterlijk hadden, veel dat onze belangstelling
+gaande maakte. Een van hen offreerde ons een klein Engelsch boekje,
+waarin wij het een en ander over hunne tempels, zeden en gebruiken
+en de geschiedenis van den gouden tempel kunnen vinden.
+
+Op onzen tocht door de stad zagen wij hier weder tal van heiligen, die
+in zelfkastijding of in heilige overpeinzing de zaligheid hiernamaals
+hopen te verwerven, of misschien wel een goed leven op aarde. Een
+betrekkelijk jonge man, met lange zwarte haren, zat geheel naakt
+tusschen vijf houtvuren, ver genoeg van hem verwijderd, om hem niet
+te kunnen verbranden, maar dicht genoeg om hem een warm lichaam te
+bezorgen. Rondom hem zaten tal van eenvoudige zielen in heiligen
+ootmoed te luisteren naar de woorden van wijsheid en bezieling,
+die van de lippen van dezen dwaas vloeiden.
+
+Een eind verder zat een grijsaard met haren, die ver over den grond
+vielen. Dichtbij gekomen bleek het echter, dat er een soort vlas
+tusschen de haren gevlochten was, waardoor het zoo lang leek. Die
+man zat met een strak gelaat te staren in het verre verschiet. Hij
+zat in heilige overpeinzing en mocht niet gestoord worden. Naast
+hem stond een koperen bedevaartsnapje, waarin de voorbijgangers eene
+offerande konden werpen, als zij deze heilige wenschten te eeren. Men
+moet een bepaald aantal dagen of weken zichzelf gekastijd hebben, of
+heilige overpeinzingen hebben gehouden, alvorens het publiek iemand
+heilig verklaart.
+
+Op dezen tocht in het Noordoostelijk deel van Indië zagen wij
+weder een geheel ander type van menschen, dan wij te voren gezien
+hadden. Vooral in Amritsar zagen wij, doordat de feestweek zooveel
+boeren en anderen uit Peshawar, Afghanistan, Kashmir en andere buurten
+naar den gouden tempel had gelokt, tal van nieuwe typen en ook geheel
+andere kleederdrachten. Hoevele verschillende turbans wij vandaag
+opmerkten, is niet te tellen.
+
+29 Febr. De nachttrein bracht ons hedenochtend vroeg in Lucknow. Dit
+mooie provinciestadje biedt den gewonen toerist weinig belangrijks. Uit
+een geschiedkundig oogpunt is Lucknow natuurlijk zeer belangrijk. Hier
+was in 1857 het centrum van de muiterij en een geheelen dag kan men
+zoek brengen om alle punten te bezoeken, die nog de kenteekenen, van
+den gevoerden strijd dragen. Een rilling kan men niet onderdrukken als
+men de kelders ziet, waarin de vrouwen en kinderen maanden lang voor
+hunne veiligheid ondergebracht zijn, doch waarin zij door de hitte,
+benauwde atmosfeer, slechte voeding en nog slechter water als sneeuw
+voor de zon wegteerden. De begraafplaats, waar meer dan 2000 vrouwen,
+kinderen en grijsaards in dien tijd begraven werden, duidt maar te
+duidelijk aan, dat de sterfte onder deze beschermden grooter was dan
+onder de deelnemers aan de verdediging.
+
+De native town in Lucknow kan ook op niets bijzonders bogen; een
+vergelijking met wat wij in Lahore en Amritsar zagen, is zelfs niet
+te treffen.
+
+Wij zullen hier dan ook niet langer dan een dag vertoeven en
+vertrekken morgenochtend naar Benares. Het hotel--voor het eerst een
+werkelijk goed hotel in Indië, dat door een Duitsche eigenaar beheerd
+wordt,--lokt ons tot eenige dagen langer verblijf, enkel en alleen om
+wat uit te rusten. Wij durven ons die weelde echter niet veroorlooven.
+
+
+
+
+
+
+BENARES.
+
+
+Meer dan Rome is voor de Katholieken, meer dan Amritsar is voor
+de Sikhs, meer dan Jeruzalem is voor de Christenen, zelfs meer dan
+Mekka is voor de Mohammedanen, is Benares voor de Hindoe's. Benares
+is een van de oudste steden in de wereld; lang voor Rome bekend was,
+had Benares reeds den roep van heiligheid. In deze stad te sterven
+beteekent zaligheid, ja, zelfs hij of zij, die sterft op een afstand
+van 50 mijlen rondom deze stad, is zeker in Siwa's hemel opgenomen
+te worden. Men behoeft daarvoor geen Hindoe te zijn, Siwa verleent
+daarboven in zijne woning ook gastvrijheid aan Joden, Christenen,
+Mohammedanen en Boeddhisten, indien zij op de heilige plek, binnen
+Benares, het tijdelijke met het eeuwige verwisselen. Hoe deze opvatting
+te rijmen is met het re-incarnatiebegrip der Hindoe's is mij niet
+recht duidelijk.
+
+Benares bezit ruim 1500 tempels en meer afgodsbeelden dan inwoners,
+ofschoon deze laatsten meer dan 200.000 bedragen, Iedere geloovige
+Hindoe gaat op zijn minst eens in zijn leven naar Benares om er te
+bidden in alle tempels en te baden in de heilige rivier. Welgestelde
+Hindoe's bezoeken deze stad meermalen in hun leven en de zeer rijken
+hebben hier allen een eigen woning of paleis, waarin zij elk jaar
+eenigen tijd vertoeven om hunne ziel te zuiveren van alle begane
+zonden en als de tijd daar is, te sterven binnen de muren van de
+heilige stad. Elke Hindoe-Maharatja heeft hier zijn eigen paleis. Het
+aantal bedevaartgangers, dat jaarlijks van alle oorden van Indië
+komt, om aan alle goden offeranden te brengen en te bidden in de
+1500 tempels, wordt ver over een millioen geschat. Het kost elken
+pelgrim 6 dagen hard werken om de ronde in de 1500 tempels te doen;
+hij heeft daarmede alleen een afstand van 45 mijlen af te leggen. Die
+dagen worden dan geheel aan bidden gewijd, voor slapen en eten blijft
+weinig tijd beschikbaar.
+
+Niettegenstaande Benares met hare tot het uiterste gedreven nauwe,
+overbevolkte straten en bazaars, met haar druk-bewerkte tempels
+en godenhuisjes, en haar verscheidenheid van kleuren, grooter dan
+ergens elders, een schilderachtig geheel levert, en, om een van de
+schrijvers over Indië te citeeren: "geen andere stad in Indië, die
+zulk een atmosfeer van onsterflijke oudheid verraadt", toch verwekt
+deze stad een indruk van diepen weemoed en gedruktheid.
+
+De grootste aantrekking voor de pelgrims zijn niet hoofdzakelijk de
+vele tempels en goden, die Benares bezit, niet de zekere heiligheid,
+die deze stad omgeeft, omdat Siwa en Vishnu en Brahma hier geleefd en
+gewoond hebben, maar in hoofdzaak omdat de heilige rivier, de Ganges,
+hier een bijzonder heilige kracht bezit. Het water van deze rivier
+bezit een alles-zuiverende macht. Niet alleen neemt elke onderdompeling
+in dit water de zonden weg, die bedreven zijn, maar ook alle ziekten
+worden daardoor genezen. Er is een plek aan den oever van de rivier,
+het pokken-bad genaamd, waar poklijders gebracht worden om er dagelijks
+te baden, en dan allen genezen. Inderdaad is er iets van waar, dat dit
+water een tot nog toe onverklaarbare kracht bezit om ziektekiemen te
+dooden. Het Britsche gouvernement heeft herhaaldelijk proeven genomen
+en steeds bleek, dat cholera- en andere baccillen in dit water na
+eenige uren alle dood waren, terwijl baccillen, van dezelfde bron
+genomen, in volkomen zuiver water welig tierden. Ware dat ook niet
+het geval, dan zou het onverklaarbaar zijn, dat van deze stad uit
+pest en pokken en cholera en meer zulke plagen, niet jaarlijks over
+heel Indië verspreid werden.
+
+Wil men de beteekenis van de Ganges voor den Hindoe zien, dan moet
+men 's morgens vroeg opstaan en nog vóór de zon aan de Oosterkim is
+verschenen reeds in een bootje gezeten zijn, zich langzaam laten op
+en neer roeien en het leven aan de oever der rivier gadeslaan. Wij
+lieten ons op een morgen zeer vroeg naar de rivier brengen. Het
+was een rit van bijna een half uur. De stad begon te ontwaken. De
+langs den weg liggende slapers rolden hunne doeken, waarin zij
+zich neergelegd hadden, rond hunne lendenen en begaven zich op weg
+naar de badgelegenheid. Hier en daar was een arme vrouw bezig den
+weg schoon te vegen en de smeden begonnen den brand te steken in
+hunne houtvuren. Hoe dichter wij de rivier naderden, des te grooter
+werden de troepen menschen, die zich in dezelfde richting voorwaarts
+spoedden, om, zuiver uit godsdienstige overwegingen, een bad in de
+Ganges te nemen en hunne gebeden op te zenden ter verheerlijking
+van een hunner goden of van de rivier, of van de zon. Maar ook hoe
+meer wij de rivier naderden, hoe grooter werd het aantal mannen, dat
+in zelfkastijding of in heilige overpeinzing, de eeuwige zaligheid
+hoopte te verwerven. Mannen, liggende op een bed van spijkers, gezeten
+tusschen brandende vuren; mannen, staande op één been, of met één arm
+in de lucht; mannen, overladen met zware ijzeren kettingen; mannen,
+dagen achtereen vastende, geen water of voedsel tot zich nemende,
+in heilig stilzwijgen, allen met asch overladen en haren, die door
+tusschenvlechting van de eene of andere wollen stof verlengd zijn, soms
+tot 8 à 10 meter, en die dan in een torenhooge kroon rondom hun slapen
+zijn gelegd, of netjes een kring rondom hen vormen. Eén heilig man had
+zich van koemest en pauwenveeren een toren geplakt en die op zijn hoofd
+gezet. Al die heiligen hadden een kring van discipelen rondom zich,
+die naar hunne woorden luisterden, of die ook in heilig stilzwijgen
+zaten te staren naar de richting, waarin de meester staarde.
+
+Van 47 ghats--plaatsen, van waar men de rivier kan bereiken, hier
+meestal breede, hooge, steenen trappen--komen de tallooze mannen
+en vrouwen om hunne vereering te uiten. Als zij de rivier bereiken,
+sprenkelen zij eerst water over hunne oogen en het hoofd en prevelen
+het eerste gebed. Dit luidt vertaald: "O, Ganges, ik groet uwe twee
+voeten, uwe twee voeten die zoo schoon zijn en welke door goede en
+slechte goden verheerlijkt worden. O, Ganges, gij geeft geluk en ten
+slotte verlichting aan allen". Dan spoelen zij den mond met het heilige
+water. Daarna beginnen zij weder te bidden, eerst op het eene, dan op
+het andere been staande, en ten slotte laten zij zich neerploffen in
+het water. Daarna gaan zij weder staan met de beide handen vol water
+en dit laten zij langzaam wegvloeien, zich wendende tot de zon, een
+offer van Ganges-water aan de zon, en daarbij prevelen zij een van
+de oudste gebeden in de wereld: "Laat ons ootmoedig neerknielen voor
+de glorie van het Heilige Leven-gevende Licht; moge het ook onzen
+geest verlichten". Dan gaan zij voort onder allerlei handengewring,
+onderdompeling en beenenbuiging hunne verdere gebeden te uiten. Als zij
+gereed zijn met baden wasschen zij hun doek, hun lendengordel en turban
+(zoo zij die dragen want vele pelgrims gaan blootshoofds), houden
+die dan uitgespreid in de hand tot zij door de zon gedroogd zijn,
+brengen dan met rood of geel of wit een merkteeken op hun voorhoofd,
+en daarmede is hun morgendienst afgeloopen. Vrouwen en mannen baden
+naast en door elkaar, alleen voor de weduwen is een afzonderlijke
+plaats aangewezen.
+
+Tusschen al deze zwemmende en badende menschen in zijn breede steenen
+trappen ingericht voor de lijkverbranding. Onophoudelijk wonden
+de lijken, alleen in een doek gerold, door de lijkdragers--twee
+mannen--aangebracht. Zoodra het lijk aangekomen is, gaan een paar
+mannen, dikwijls familieleden, het hout in de nabijheid aankoopen en
+wordt dit opgestapeld, het lijk daarop gelegd en het vuur ontstoken. Is
+het lijk zoowat half verteerd, dan klooft het naaste mannelijke
+familielid met een bijl den schedel. Deze liefdedienst--want nu kan
+de geest gemakkelijker ontwijken en wordt niet door het vuur mede
+verteerd--wordt gewoonlijk door den zoon voor vader of moeder, door den
+vader voor zijne vrouw en kinderen verricht. Zijn er geen mannelijke
+familieleden, dan komen de vrouwen aan de beurt. De vrouwenlijken
+zijn in roode, de mannenlijken in witte doeken gehuld. Wij zagen in
+het oogenblik, dat onze boot voorbij roeide, drie lijken verbranden,
+en een geheele rij lag te wachten tot hunne beurt was aangebroken. De
+asch van de lijken wordt in de Ganges geworpen, doch de armen, die
+niet veel hout kunnen betalen, zijn dikwijls slechts half verteerd. De
+dienstdoende mannen breken dan de halfverkoolde beenderen in stukken
+en gooien ook die in de rivier. Soms zelfs--wij zagen het niet--worden
+heele stukken van een lijk onverteerd door den stroom meegevoerd.
+
+Toen wij onze oogen afwendden van dit weinig verkwikkelijk schouwspel
+en ze een oogenblik richtten naar den anderen oever van de rivier,
+zagen wij een troep gieren zich te goed doen aan iets groots en diks,
+dat in het midden van 't water dreef. "Dat is het lijk van een heilige
+koe", zeide onze Hindoe-gids ernstig. "Heilige koeien worden zoo
+in de Ganges geworpen na haar dood." En onmiddellijk voegde hij er
+aan toe: "Ook de heilige mannen worden niet verbrand, hunne lijken
+worden ook zoo in de Ganges geworpen; zij behoeven de zuivering van
+het vuur niet meer te ondergaan; zij hebben zich in hun leven reeds
+gepurifieerd." Zulke mannen krijgen echter aan elk been een steen
+gebonden, zoodat zij zinken en niet door roofvogels worden opgegeten.
+
+Als men bedenkt, dat hier menschen met de meest besmettelijke en
+afzichtelijke ziekten dagelijks tusschen de anderen komen baden; dat
+allen na het bad dit water drinken en er kannen vol van meeslepen, dan
+moet men aannemen, dat er iets in dit water is, waardoor ziektekiemen
+gedood worden, anders zouden de gevolgen onoverzienbaar zijn. Maar
+ook als de ziektekiemen geheel verwoest worden, dan nog verwekt het
+een indruk, die onze maag rechtsomkeert doet werken, als men lupus-,
+kanker- en syphilis-menschen zich in het water ziet onderdompelen en
+terzelfder tijd een geloovigen Hindoe met gretigheid daarnaast het
+water ziet verzwelgen.
+
+Na dezen tocht in het vroege morgenuur moesten wij eerst eenige uren
+bekomen, alvorens wij ons in staat achtten de andere wonderen van
+Benares in ons op te nemen. Het was niet ons plan, om, evenals de
+bedevaartgangers, allen 1500 tempels achtereen onze opwachting te
+gaan maken; wij zochten er eenige uit, die bij de beschrijving onze
+nieuwsgierigheid hadden gaande gemaakt.
+
+Toen wij wat later op den dag onzen tocht naar die tempels begonnen,
+zagen wij onophoudelijk de tallooze bedevaartgangers van alle zijden
+de stad binnenstroomen. Heele rijen achter elkaar loopende mannen,
+in saffraankleurige doeken gehuld, blootshoofds, doch met een langen
+stok met een bijl aan den top in de eene en een koperen drinknap of
+bedelnap in de andere hand, noemde de gids "bedelmonniken". Mannen
+en vrouwen in roode, gele, groene, witte, paarse en andere kleederen
+wist de gids allen aan de kleur hunner kleederen te localiseeren van
+waar zij kwamen. Er waren er bij, die weken achtereen geloopen hadden
+om deze heilige plek ten slotte te bereiken. Het was een bijzonder
+heilige dag, daarom kwamen er meer pelgrims dan andere dagen.
+
+Wij begonnen met den Durga-tempel, bijgenaamd de apentempel. Deze
+bijnaam vindt zijn oorsprong in het feit, dat meer dan 200 apen,
+bruine met korten staart en erg menschelijke gezichten, in en om dezen
+tempel leven en wanneer door trommelslag een dienst in den tempel
+wordt aangekondigd, allen komen aanloopen en aandachtig zitten te
+luisteren. Het waren erg menschelijke apen, die de koekjes en andere
+zoetigheden beleefd uit onze handen namen, zonder zenuwachtigheid te
+verraden. De jonggeborenen, die het aardigst waren en natuurlijk de
+meeste versnaperingen kregen, werden heel wijs door de moedertjes
+in den arm genomen en naar een afgelegen plaats gebracht, als mama
+dacht, dat zij genoeg gehad hadden. Eén aap zat onophoudelijk met een
+zakspiegeltje uit een of ander dames-étui in zijn voorpoot zich zelf
+te bewonderen. Een koekje kon slechts een oogenblik zijne attentie
+gaande maken; dan at hij het koekje op, doch zat, al etende, zich
+in eigen aanblik te verlustigen. Deze ijdele aap, lieve lezers,
+was een mannetjes-aap.
+
+De Durga-tempel is gewijd aan Durga, de vrouw van Siwa. Zij wordt als
+zeer verwoestend en bloeddorstig voorgesteld. Zij bezit 18 armen en
+handen, in elke hand een zwaard of ander moordtuig houdende, waarmede
+zij de koppen van mannen en leeuwen afslaat. Aan haar gordel bengelen
+doodshoofden van mannen. Vroeger werd ter eere van Durga elken
+dag een mensch geslacht, om haar bloeddorst tevreden te stellen;
+sedert het menschenslachten verboden is, offert men haar elke week
+een geit. Geiten zijn hier duurder dan menschen. Elken dag een geit
+te offeren, zou te veel geld kosten; daarom moet Durga zich eens in
+de week met een geitje tevreden stellen. Het toeval wilde, dat wij in
+den tempel twee Hindoe jongemannen uit Calcutta aantroffen, die ook
+ter bedevaart waren opgekomen naar Benares. Zij bleken beiden zeer
+ontwikkelde, goed Engelsch sprekende jongelui te zijn. Zij begonnen
+een gesprek met ons, waarop wij hun vroegen, hoe ontwikkelde menschen
+een godin der verwoesting konden aanbidden. Glimlachend antwoordden
+zij: "Gij moet u dat anders voorstellen. Wij, Hindoes, verdeelen den
+tijd in verschillende perioden. Wij leven thans in de periode der
+verwoesting. Oorlog, doodslag en verwoesting van landen en steden is
+over de geheele wereld aan de orde van den dag. Durga regeert thans
+overal. Met aan haar offeranden te brengen, hoopt men haar moordlust
+te koelen, m.a.w. hoopt men de groote periode der verwoesting snel
+te passeeren. Het is slechts eene zinnebeeldige voorstelling". [2]
+
+Zoo weet de ontwikkelde Hindoe aan alle godenvereering eene hooge,
+poëtische verklaring te geven, maar de onontwikkelde, zooals onze
+gids, vat alles in zijne platte beteekenis op. Die vertelde ons,
+dat het geitje, dat elken Dinsdag geslacht wordt, met zijn kop aan
+een houten paal, die vlak voor Durga staat, vastgebonden wordt, dan
+door een man met één slag op de kop, de kop wordt afgehakt, "zooals
+Durga het 't liefste ziet". Den gewonen Hindoe is niets bekend van
+de philosophie van de Veda en de beteekenis zijner goden. Voor hem
+personifieert elk afgodsbeeld een werkelijken god.
+
+Na den apentempel bezochten wij den koetempel. Deze tempel is eigenlijk
+niets bijzonders, alleen dat daarin eenige bullen in plaats van goden
+vereerd worden. Werkelijk levende bullen, die met bloemen en heilig
+gras gevoed worden, worden daar dagelijks door duizenden aangebeden
+en vereerd.
+
+Toen naar den tempel van Ganesha. Ganesha is de zoon van Siwa en
+Durga en wordt voorgesteld als een kind met een olifantskop. Toen
+Ganesha geboren werd, had het wurm geen kop. Durga was daarover erg
+ongelukkig en toen kwam Siwa en zeide: "Ga naar buiten; het eerste
+levend wezen, dat gij ziet zal zijn kop verliezen en deze zal op
+den romp van Ganesha komen". Durga deed alzoo en het eerste levend
+wezen dat zij zag was een olifant. Haar lieftallig kind hield in zijn
+jeugd, als vele kinderen, erg van zoetigheden; daarom worden hem nog
+heden tal van versnaperingen geofferd. Hij reed in zijn jeugd bij
+voorkeur op een rat, daarom zijn nu nog de ratten heilige dieren. De
+Britsche regeering heeft zeer veel moeite hier in Benares, waar altijd
+pestgevallen zijn en nu zelfs zeer vele, de ratten uit te roeien. Een
+Hindoe sterft liever aan pest, dan dat hij een rat zou willen zien
+dooden. Achter Ganesha was een bron, de Bron der Kennis. Drinkt men
+uit die bron--dat water is zeer duur--dan wordt men helderziend,
+alwetend. Ik wilde liever dom blijven, dan mij te wagen aan het
+drinken van dit sop. Dit water wordt nog aantrekkelijker gemaakt,
+als men hoort vertellen, dat het is het zweet van Vishnu, uitgezweet
+in een al te dolzinnig doorgebrachten nacht.
+
+Wij bezochten nog eenige van zulke vermaarde tempels en hadden er toen
+genoeg van. Wij besteedden liever den ons nog restenden tijd aan het
+bezoeken van de Hindoe-school, door Annie Besant hier gesticht, en hare
+theosophische vereeniging. Hoe Annie Besant er toe kwam hier in deze
+fanatieke omgeving haar school te vestigen, zal, naar ik hoop, haar en
+hare volgelingen duidelijker en verklaarbaarder zijn dan mij. Het is
+waar, dat ook Buddha hier langen tijd vertoefde en zijne leer voor het
+eerst in Britsch-Indië verkondigde. Dat ook Paulus hier schijnt geweest
+te zijn en dat hier thans acht verschillende zendelingsinstellingen
+de leer van Christus trachten ingang te doen vinden. Waarom zou zij
+dan niet haar leer hier verkondigen, de universeele broederschap van
+hieruit over de wereld zich laten verspreiden?
+
+De Hindoe-school en college van Annie Besant, die door vrijwillige
+gaven, bijna uitsluitend door Hindoesche beurzen, wordt in
+stand gehouden en waar de leerlingen in den zuiver Hindoeschen
+godsdienst worden onderwezen, bevat reeds meer dan 1000 mannelijke
+Hindoe-leerlingen en ongeveer 200 vrouwelijke. Zij staan beide--de
+jongens- en meisjesschool zijn streng gescheiden--onder oppertoezicht
+van een Engelschen directeur en directrice, doch de leerkrachten zijn
+voor verreweg het meerendeel Hindoe's. In de zaal, waar de gebeden
+worden gezongen, hangt een levensgroot portret van Annie Besant.
+
+Wij bleven in Benares een dag langer dan de meeste toeristen
+gewoon zijn te doen, niet zoo zeer om het vele belangrijke, dat
+hier te zien is, dan wel om den geest van de stad beter in ons op te
+nemen. Herhaaldelijk bezochten wij de stad op verschillende tijden van
+den dag, maar steeds weder overviel ons datzelfde gevoel van weemoed,
+dat wij ook gevoelden, toen wij in Jeruzalem die vele huilende en
+lamenteerende Joden voor een stuk oud en vervallen muur zagen staan,
+dien muur kusten en met hunne tranen bevochtigden; of toen wij daar
+in verschillende kerken der christenen soldaten vonden om den vrede
+te bewaren tusschen katholieken en protestanten voor een elkander
+betwist venster of een stuk balk.
+
+Onwillekeurig vraagt men zich hier af, zijn dat menschen uit
+denzelfden tijd waarin ook wij leven, zijn het misschien eenvoudig
+bekrompenen van geest, of zijn het ongelukkigen, wier geest beneveld
+is? Benares met zijne afgoden en tempels, met zijne heilige rivier,
+zijne heilige apen, heilige koeien, heilige ratten en vooral met
+zijne bevolking en pelgrims, verwekte bij mij den indruk van een
+groot krankzinnigengesticht.
+
+
+
+
+
+
+CALCUTTA EN DARJEELING.
+
+
+Lang vóór ik er nog aan dacht, deze groote reis te maken, las ik eens
+in een geïllustreerd tijdschrift een artikel over Calcutta. In dat
+artikel werd deze stad zoo mooi beschreven en de illustraties waren
+zoo aantrekkelijk, dat ik den indruk kreeg hier een stad met een
+groote aantrekkelijkheid te zullen vinden. Toen ik dan ook 's morgens
+vroeg in Calcutta arriveerde en naar het hotel reed, dacht ik, dat de
+koetsier ons door eenige vuile buitenwijken voerde en dat ook het hotel
+niet in een van de mooie straten van de stad gelegen was. Doch nadat
+ik de stad in alle richtingen doorkruist heb, zoowat alle straten
+met de voornaamste gebouwen zag, vraag ik mij af: hoe kan iemand
+zoo'n moderne, Europeesche, onooglijke, oninteressante stad zoo mooi
+voorstellen? Waar heeft de schrijver al dat moois gezien, anders dan
+in zijne verbeelding? Er is in de heele stad niets de moeite van een
+bezoek waard. Het is waar: er is een interessant museum, en er is in
+den botanischen tuin, ver buiten de stad gelegen, een waringin-boom,
+die de grootste van de geheele wereld genoemd wordt, wat ik graag
+wil aannemen, want die eene boom lijkt wel een geheel bosch. Maar de
+stad, de stad met haar even oninteressant native gedeelte, met haar
+vuile haven en groote gebouwen, die alle den indruk geven alsof zij
+er slechts provisoir zijn neergezet, die stad is leelijk en biedt
+den bezoeker weinig aantrekkelijks.
+
+Het is mogelijk, dat toeristen, die hun toer door Indië van hieruit
+beginnen, een anderen indruk krijgen, omdat voor hen het leven der
+inlanders dan nog vreemd is en zij hetgeen zij daarvan in Calcutta
+zien, met meer belangstelling in zich opnemen; doch voor ons, die in
+Calcutta onzen toer door Indië afsluiten, die het leven der inlanders
+in alle opzichten op verschillende plaatsen origineeler, interessanter,
+kleuriger en naïever zagen, biedt dit hier geen aantrekkelijkheid meer.
+
+Indien wij hier lang genoeg zouden blijven, dan konden wij ons
+verblijf hier echter interessant genoeg maken, want nergens in Indië
+wordt een zoo intensief sociaal leven geleefd als in deze stad. De
+nationale beweging, waarover ik van uit Bombay reeds schreef, heeft
+hier haar wortels, wordt van hieruit gevoed en van hieruit worden
+hare vruchten over het gansche land verspreid. Ik schreef vroeger
+reeds, dat de nationale beweging tot leus heeft: Indië voor Indiërs,
+en dat zij beoogt van Engeland's heerschappij verlost te worden. Die
+beweging is echter nooit sterk geweest en zal ook nooit zoo sterk
+worden, dat Engeland er iets van heeft te vreezen. Dat moet elkeen
+gevoelen, die met zijn oogen open eenige weken in dit land heeft
+gereisd. De bevolking bestaat te veel uit heterogene bestanddeelen. De
+Mohammedanen, die een vierde van de bevolking uitmaken, haten
+en wantrouwen de Hindoe's, zooals deze wederkeerig hen doen. De
+Mohammedanen zouden niets meer vreezen, dan dat de heerschappij van
+het land in handen van de Hindoe's zou komen. De Hindoe's zelf zijn
+in vier groote kasten verdeeld, die ieder op zich zelf staan en die
+nooit op een voet van gelijkheid met elkander kunnen samenwerken. De
+Brahmaan, de hoogste kaste, de kaste der priesters, mag nooit de hand
+of ander lichaamsdeel aanraken van eene lagere kaste; als hij dit
+doet door toeval of anderszins, dan moet hij eerst eene zuivering
+ondergaan, alvorens hij weder met zijne kaste-genooten in aanraking
+kan komen. Een hoogere kaste mag niets eten, dat door iemand uit een
+lagere kaste is aangeraakt, en dit alles gaat zóó ver, dat wanneer ik
+het zou mededeelen, geen mijner lezers mij zou gelooven, die daarover
+niet vroeger het een en ander gelezen had. Dit staaltje b.v.: Een
+fabrikant vertelde ons, dat hij naast zijn fabriek een rij huisjes
+had laten bouwen voor zijn Hindoe-werklieden. Elk gezin bewoonde een
+éénkamer-woning gratis. Op zekeren dag komt 'n werkman tot hem en
+vertelde hem, dat hij die woning niet langer gebruiken kon; het kwam
+hem te duur uit. De eigenaar vroeg: "Hoe is dat mogelijk? Gij betaalt
+mij toch niets voor de woning."--"Ja," zeide de werkman, "dat is goed
+en wel, maar de man naast mij is van een lagere kaste en elken keer
+als de wind west is en de rook uit zijne woning zich vermengt met de
+rook uit mijne woning, dan is mijn eten onzuiver en mag het niet meer
+genuttigd worden. Heb ik, zonder het te weten, het toch genuttigd,
+dan moet ik eerst gezuiverd worden, en dat kost veel geld."
+
+Zulke staaltjes heb ik bij dozijnen vernomen. De afscheiding
+tusschen de kasten is zoo groot, dat in de eerstvolgende geslachten
+van overbrugging geen sprake kan zijn. Nu preeken de nationalisten
+wel, dat men voor een groot doel mag samenwerken, één algemeenen
+vijand gezamenlijk mag verslaan, maar de lagere kasten zijn onder
+de Britsche overheersching veel beter af, dan onder de regeering van
+hunne hoogere geloofsgenooten, zij zullen zich nooit laten gebruiken
+om tegen Engeland op te treden. Een troep heethoofden kan misschien
+hier of daar eens weer een muiterij op touw zetten, doch groote,
+ernstige gevolgen, kan die niet hebben. De leiders dezer beweging
+bestaan voor een groot deel uit jonge mannen, die juist door den
+invloed der Britten in staat zijn geweest gratis eene goede school te
+doorloopen waarvoor nu geene gepaste werkkring te vinden is. Dat de
+zoon van een waterdrager, een bullewagendrijver, een fabriekswerker,
+die heeft leeren lezen en schrijven in zijn moedertaal, Engelsch en
+Sanskriet grondig kent, die rekenen, geschiedenis en aardrijkskunde
+heeft geleerd, geen lust heeft zijn vader in zijn vak op te volgen,
+is duidelijk. Deze jonge mannen hebben hoogere aspiraties, waaraan,
+voorloopig althans, niet kan voldaan worden. Enkelen hunner studeeren
+verder en worden onderwijzers voor hun eigen kastegenooten, een heel
+enkele wordt gids voor vreemdelingen, nog zeldzamer, vinden zij een
+plaats als klerk op een of ander bureau; doch het meerendeel vindt
+geen geschikte bezigheid en vormt een klasse van ontevredenen, die
+in de nationale beweging het hoogste woord voeren. Door het in het
+leven roepen van goede industriescholen, waaraan in zeer vele plaatsen
+reeds is voldaan, hoopt men aan dit euvel tegemoet te komen.
+
+Ook de vrouwenbeweging, die over heel Indië slechts eene sporadische
+is, en die op het oogenblik nog niet veel meer op haar program heeft
+dan tegengaan van de kinderhuwelijken, verbetering van het lot der
+weduwen, opheffing van het purdah-systeem, en scholen voor meisjes,
+vindt in Calcutta de krachtigste verdedigsters.
+
+Doch om al deze bewegingen te bestudeeren, er meer dan een
+oppervlakkigen indruk van te verkrijgen, zouden wij hier langen tijd
+moeten vertoeven. Wij bespraken onze passage op de boot, die ons van
+Calcutta naar Rangoon zal brengen voor den 12en Maart, en de week
+die ons nog rest, willen wij liever in een van de hooge bergstreken
+hier doorbrengen, om ten minste één van de punten te zien, waarheen
+de rust- en koeler klimaat-behoevende Engelschman zich begeeft als
+verlof, tijd en geld hem dit veroorloven.
+
+
+
+Darjeeling, in het Himalaya-gebergte, dat 7100 voet hoog is, is 't
+meest aantrekkelijke van deze plaatsen. De reis erheen is echter niet
+zoo eenvoudig als wij ons die hadden voorgesteld. Als men Calcutta
+om half vijf 's avonds verlaat, dan spoort men tot half negen naar
+Damookdeah, daar gaat men op een stoomboot over en vaart gedurende
+twee uren op de rivier de Ganges. De rivier is daar niet zeer breed
+en beide oevers zijn bebouwd, een volle maan bescheen het water en gaf
+aan alles aan den wal wat wij passeerden, een phantastischen vorm. Zoo
+in gedachten verzonken, verbeeldde ik mij in een wereld te verkeeren
+van een halve eeuw geleden en een tocht te maken van Groningen naar
+Sappemeer in een trekschuit of barge. Door mijne reisgenoote werd
+ik uit mijn mijmering gewekt met de nuchtere vraag, of wij niet wat
+zouden gaan eten, waartoe op de boot tamelijk goede gelegenheid was.
+
+Om elf uur zaten wij aan den overkant van de Ganges weder in een trein,
+doch moesten die om vijf uur 's morgens weder verwisselen met het
+bergtreintje, dan ons om één uur in Darjeeling afleverde. Dat was, met
+het herhaaldelijk verwisselen van reisgelegenheid, een zeer vermoeiende
+tocht, waarop geen van ons beiden was voorbereid. Doch de tocht van
+Silliguri tot Darjeeling, den tijd dien wij in het bergtreintje
+doorbrachten, biedt zooveel schoons, dat wij onze moeheid geheel
+vergaten en geen berouw meer gevoelden over dit laatste uitstapje
+in Britsch-Indië.
+
+Hoewel het Himalaya-gebergte veel grooter en daardoor grootscher is,
+vertoont toch de weg naar Darjeeling veel overeenkomst met den weg
+van Chur naar St. Moritz in Zwitserland. Van Darjeeling uit hebben
+wij bij helder weer 't gezicht op den berg Everest, den hoogsten berg
+in de geheele wereld.
+
+De bevolking in Darjeeling is een geheel andere dan die wij tot
+dusverre in Indië zagen. Hier predomineert het Mongoolsche type,
+dat eensdeels groote gelijkenis vertoont met het Chineesche type,
+anderdeels ons doet denken aan Eskimo's en Laplanders. Wat vooral bij
+deze menschen opvallend is, is de gelukkiger, levendiger, vroolijker
+trek, die de vrouwen, op hunne gezichten vertoonen. Deze menschen
+komen allen van Thibet en Nepaule en zijn van geloof Boeddhisten. Zij
+werken hier in de theeplantages, die hier in menigte zijn, of verdienen
+de kost met het bij de straat curio's van Thibet te verkoopen. Zij
+dragen geheel andere kleederen, zijn geheel anders opgesierd, mannen
+en vrouwen dragen hun haar als de Chineezen in een lange staart,
+maar hebben het andere hoofdhaar niet afgeschoren, en zij zijn over
+het algemeen zeer warm gekleed. Het is hier ook zeer koud, wij hebben
+alles, wat wij voor warme kleeding bezitten mede naar boven genomen,
+en toch moesten wij 's morgens en 's avonds dicht bij het vuur kruipen,
+om warm te blijven.
+
+Natuurlijk dient men hier uitstapjes in de bergen te maken, maar wij
+willen den korten tijd dien wij boven zijn liever kalm doorbrengen om
+wat tot rust te komen en om, alvorens wij naar nog heeter streken gaan,
+eerst een paar dagen in een kouder klimaat te vertoeven. Wij bepalen
+ons dus tot wandelingen in de naaste omgeving om telkens weder terug
+te keeren naar de bazaar, de plaats waar alle volkstypen, die hier
+zijn, samenhokken en een interessant geheel vormen. Want de menschen
+uit Thibet en Nepaule zijn niet de eenige rassen die hier wonen, de
+Bhoteas zijn even talrijk en dan zijn er nog Lepcha, Aka, Dhimal-,
+Mechi-, Murmi- en Urava-rassen. Met de photographieën die wij van
+die rassen gekocht hebben in onze hand trachten wij de menschen,
+die wij in de bazaar zien, te identificeeren.
+
+Morgen gaan wij naar Calcutta terug en nadat wij daar nog een dag
+blijven om onze zaken te regelen, gaan wij ons inschepen naar
+Burma. Daarmede is dan onze reis door Britsch-Indië afgeloopen
+en op Amerikaansche wijze kunnen wij dan zeggen: We have done
+British-India. In den waren zin des woords hebben wij Britsch-Indië
+"gedaan" hetgeen mij spijt, want het is een land, dat langer
+oponthoud, dieper studie, nauwer kennismaking met zijn sociale en
+andere instellingen verdient. Maar voor alsnog is het niet goed
+mogelijk voor toeristen langer dan wij deden in Indië te reizen,
+daarvoor is het reizen er te vermoeiend, het klimaat te afmattend en
+zijn de hotels, in het algemeen gesproken te uncomfortable. Ook zijn de
+hygiënische omstandigheden nog niet van dien aard, dat men ergens het
+water durft gebruiken, melk durft drinken en ongekookte groenten of
+vruchten, visch of vleesch durft eten. Men moet den geheelen tijd op
+zijn qui-vive zijn, om niet door een van de vele vreeselijke ziekten,
+die hier inheemsch zijn, overvallen te worden.
+
+Niettemin waren wij lang genoeg in Indië, om niet enkele zaken
+opgemerkt, en een algemeenen indruk verworven te hebben, en om niet
+over enkele onderwerpen althans een oordeel te durven vellen. Ik
+heb daarbij ook nog dit groote voordeel, dat ik reis in gezelschap
+van een zeer intelligente vrouw, een vrouw, met zoo'n breeden blik,
+helder verstand en algemeene ontwikkeling, als zelden geëvenaard
+wordt. Alles wat wij opmerkten, wat wij hoorden vertellen, werd altijd
+onmiddellijk gezamenlijk besproken en ons beider meening, indien die
+soms mocht afwijken, gewikt en gewogen. Om onze lectuur vruchtbaarder
+te maken, lazen wij nooit dezelfde boeken, doch verdeelden de lectuur
+en bespraken dan onderling het gelezene. Door deze wijze van handelen,
+zagen en vernamen wij twee in zes weken meer dan anderen doen, die
+veel langer hun verblijf rekken. Herhaaldelijk viel het ons beiden op,
+dat andere toeristen, die wij in verschillende plaatsen ontmoetten,
+en met wie wij over het geziene van gedachten wisselden, niet de
+helft hadden gezien of opgemerkt van hetgeen wij hadden gedaan en
+dat zij dikwijls niets anders dan een algemeenen indruk hadden,
+"that India is a dirty place."
+
+Dit laatste nu is, algemeen gesproken, volstrekt niet het geval. Men
+moet, evenals wij deden, slechts even te voren het Heilige Land en
+Syrië doorreisd hebben om te weten wat een "vuil land" is. Als men
+vandaar komt geeft Indië den indruk van een zindelijk land te zijn,
+waar, de omstandigheden in aanmerking genomen, van overheidswege
+alle voorzorgen genomen zijn om het land zoo bewoonbaar mogelijk te
+maken. Zelfs in de geheel Indische steden waar alleen de inboorlingen
+wonen in overbevolkte nauwe straatjes, waar men alleen achter
+elkander kan doorgaan, vonden wij nog altijd een zekere soort
+zindelijkheid, die gunstig afstak bij wat wij van dien aard in
+Syrië en Egypte zagen. Herhaaldelijk maakten wij elkander daarop
+opmerkzaam. Hoogstwaarschijnlijk moet dit toegeschreven worden aan de
+hygiënische voorschriften in den Hindoeschen godsdienst. De Hindoe is
+verplicht zich dagelijks te baden en zijn lendendoek te wasschen. Het
+kopervaatwerk moet elken dag geschuurd worden, andere is het voedsel,
+dat het bevat onrein en mag niet genuttigd worden. Elk jaar is er
+'n dag waarop verondersteld wordt, dat de lente haar intrede doet,
+den dag, waarop de geheele natuur zich verjongt, op welken dag elke
+Hindoe, man en vrouw, nieuwe kleederen moet aantrekken en de oude,
+afgelegde kleederen moet verbranden. Die dag valt in het begin van
+Maart en is over het geheele land een algemeene feestdag. De jeugd
+vermaakt zich den dag tevoren om elkaar met verfkladden te besmeren,
+en er als de bontste harlekijns uit te zien. Groote vuren worden
+'s avonds overal ontstoken en de "oude plunje" daarop verbrand. Deze
+enkele voorschriften, doch er zijn er meer, doen de Hindoe gunstig
+afsteken bij zijn Mohammedaanschen broeder in Arabië. Deze laatste
+draagt dikwijls zijn kleederen tot er geen stuk meer van heel is,
+en zij hem letterlijk van het lijf vallen, en van wasschen zijner
+kleederen schijnt hij geen begrip te hebben. In Indië passeert men
+nooit een vijver, meer of rivier, of men ziet er tallooze mannen,
+vrouwen en kinderen baden en zwemmen en hunne kleederen wasschen,
+die dan door de heete zon in een ommezien weder gedroogd worden.
+
+Over het algemeen komt het mij voor, dat Engeland, in den korten
+tijd, dat het Indië in zijn beheer heeft, van het land gemaakt
+heeft wat het kon. Ik laat de financieele kwestie geheel ter zijde,
+ik weet volstrekt niet of Engeland te groote financieele offers van
+Indië gevraagd heeft, of op andere wijze aderlating op Indië heeft
+toegepast; om dat te beoordeelen zou ik over geheel andere gegevens
+moeten kunnen beschikken, dan mij ten dienst staan. Ik zag alleen
+de groote oppervlakten grond, die wij per spoor doorreisden, die nu
+door goede irrigatie in vruchtbaren bouwgrond zijn herschapen. Het is
+waar, er zijn nog duizenden en duizenden hectaren dorre, onvruchtbare
+woestijnen, die op een stroomend, frisch water wachten, maar alles
+kan niet op eens geschieden en ongetwijfeld zullen te zijner tijd
+ook deze streken onder handen genomen worden.
+
+Door Engeland wordt bijna over het geheele land voor behoorlijk
+onderwijs zorg gedragen. Wel zijn er nog een 80% analphabeten in het
+land, maar het is niet zoo gemakkelijk om den Hindoe, en nog minder
+den Mohammedaan het nut van goed onderwijs te doen begrijpen. In
+enkele vorstenlanden heeft de vorst, de Maharatja, in zijn gebied
+het elementair onderwijs nu verplichtend gesteld en langzamerhand zal
+verplicht onderwijs over het geheele land wel wet worden. Er bestaan
+in Indië nu 5 universiteiten in verschillende steden, in Bombay,
+Madras, Calcutta, Allahabad en in Lahore, waar de vier verschillende
+faculteiten onderwezen en doctorsgraden verkregen kunnen worden. Er
+zijn tallooze middelbare scholen, kunst- en nijverheidsscholen, en in
+al deze inrichtingen van onderwijs zijn voor de meisjes-leerlingen
+dezelfde voorwaarden gesteld, als voor de jongens. Het schoolgeld
+is miniem, en die niet kan betalen wordt zelfs van die minieme
+som vrijgesteld, De meeste van die inrichtingen van onderwijs
+worden echter nog niet door meisjes bezocht, omdat de Hindoe-vrouw,
+evenals hare Mohammedaansche zuster zich nog aan de oogen der mannen
+onttrekt. Alleen daar waar de Parsees wonen, zagen wij de scholen
+ook door meisjes bezocht. Deze vrouwen zijn ook aan de verschillende
+universiteiten te vinden, waar zij vooral in de medicijnen studeeren
+en dan als doktoren voor de Hindoe- en Mohammedaansche vrouwen van
+onschatbare waarde zijn, omdat het die vrouwen verboden is, in tijd
+van ziekte een man te consulteeren. Een der Engelsche dames-doctoren
+vertelde mij, dat er onder die Parsee-vrouwen zeer bekwame doktoren
+gevonden worden, die soms ook uitstekende chirurgen blijken te zijn.
+
+Verder geeft Engeland zich alle moeite, om de kunstschatten, waaraan
+Indië zoo rijk is, voor de toekomst ongeschonden te bewaren en ze ter
+leering en bewondering voor elken bezoeker open te stellen. Niet alleen
+dat daarvoor nergens een entrée geheven wordt, maar zelfs is overal met
+groote letters duidelijk gemaakt, dat de daarin aangestelde ambtenaren
+goed bezoldigd worden en het hun verboden is giften aan te nemen.
+
+Naast deze en nog zoovele goede dingen, die hier onder en door het
+beheer van Engeland tot stand kwamen, wil ik ook nog met een enkel
+woord wijzen op 't vele goede, dat hier door particulier initiatief
+geschiedt, zoowel door mannen als door vrouwen. Uit den aard der
+zaak kwamen wij tweeën niet zooveel in aanraking met de sociale
+instellingen, door mannen-initiatief ontstaan, doch op een paar door
+vrouwen tot stand gebracht en van overgroote beteekenis voor een land
+als dit, wil ik wijzen.
+
+Als men thans door Indië reist, dan vindt men bijna overal, zelfs
+in het kleinste stadje, een Lady Dufferin's hospitaal, waar alleen
+zieke vrouwen en kinderen worden opgenomen, die dan door vrouwelijke
+doktoren en goede verpleegsters worden behandeld. In de groote steden
+zijn deze inrichtingen door het gouvernement overgenomen, doch nu
+kan ten minste elke vrouw in Indië, wier godsdienst het verbiedt
+zich onder mannelijke geneeskundige behandeling te begeven, in tijd
+van ziekte door eene vrouw behandeld worden. In den regel staan deze
+hospitalen nog onder het oppertoezicht van eene Engelsche vrouwelijke
+dokter, met een paar Parsee vrouwen-doktoren tot hare assistenten,
+maar in sommige gevallen zijn toch reeds deze Parsee-doktoren met
+het geheele beheer belast.
+
+Ook de ziekenverpleging staat overal zeer hoog, waar Engelsche
+verpleegsters overkwamen om hier haar liefdewerk te verrichten en
+de inlandsche vrouwen in deze taak te onderrichten. Overal is nog
+maar de groote tegenstand te overwinnen, dien de Hindoe toont om
+zich in een ziekenhuis te laten opnemen, of om zich in eigen huis
+te laten behandelen en verplegen en zoodoende een out-cast, iemand,
+die niet tot zijn kaste behoort, over den drempel zijner woning te
+laten komen en zijn lichaam te laten beroeren.
+
+Een ander zeer groot werk wordt bijna uitsluitend door vrouwen
+uitgevoerd, hoewel zij daarbij financieel zeer krachtig door vele
+mannen gesteund worden. Dit is de verbetering van den toestand van
+de weduwen. Zooals men weet, werden vroeger de weduwen bij den dood
+van den echtgenoot levend met zijn lijk verbrand; sedert dit door de
+Britsche regeering verboden is, laten de familie en nabestaanden
+haar een langzamen dood sterven. Zij worden als verachtelijke
+wezens beschouwd, die ongeluk aanbrengen, overal waar zij zich
+vertoonen. Deze weduwen zijn dikwijls niet ouder dan vier of vijf jaar,
+in vele gevallen zijn zij weduwen alvorens zij ooit vrouw werden. Zij
+worden zeer jong, in enkele gevallen reeds vóór de geboorte, door de
+ouders uitgehuwelijkt en na intrede der puberteitsjaren aan den man
+afgeleverd, Sterft de man, ook zelfs nog vóór zij waren afgeleverd,
+dan zijn zij voor 't geheele leven weduwen, want een ander huwelijk
+mag niet door haar gesloten worden. Aan allerlei gruwelen zijn zij
+blootgesteld en er is inderdaad in Indië niets zoo beklagenswaardig
+als het lot van deze kind-weduwen. Sedert een kwart-eeuw ongeveer heeft
+een Hindoe-vrouw, Panditha Ramabai, zelf eene weduwe van goede familie,
+zich het lot dier kinderen aangetrokken. Door eerst in Indië, daarna in
+Engeland en Amerika, voordrachten gehouden te hebben, waarin zij het
+lot van die kinderen beschreef, verkreeg zij geld en hulpkrachten, om
+verzachting aan te brengen. Men heeft nu in verschillende plaatsen in
+Indië zoogenaamde "homes" voor kind-weduwen, waar zij goed onderricht
+ontvangen en waar zij leeren, om, onafhankelijk van nabestaanden, op
+menschwaardige wijze in eigen onderhoud te voorzien. Door de publieke
+opinie onophoudelijk wakker te schudden en de menschen te wijzen op
+het onhoudbare van dezen toestand, hoopt men verbetering tot stand
+te brengen. Er is nu reeds een beweging over geheel Indië, om door
+de Engelsche regeering een wettelijken minimum-leeftijd vastgesteld
+te krijgen, waarop huwelijken mogen gesloten worden, en daardoor in
+de eerste plaats aan de vroege huwelijken paal en perk te stellen.
+
+Men heeft mij vóór ik naar Indië ging en ook later per brief
+zoo dikwijls gezegd en geschreven, dat het goed was, dat ik eerst
+Britsch-Indië bezocht en daarna naar Java ging, omdat ik dan kon zien
+hoeveel beter Java door Nederland behandeld wordt dan Britsch-Indië
+door Engeland. Ik ben zeer nieuwsgierig of ik dat oordeel zal
+deelen. Het komt mij voor, dat Britsch-Indië, door de verdeeldheid
+zijner bevolking, voor zelf-regeering niet rijp is en nog lang de
+voogdijschap van een andere regeering zal noodig hebben. Dat de over
+hem gestelde macht wel eens fouten zal maken door het uitzenden van
+vertegenwoordigers, die niet voor hunne taak berekend zijn, of door
+het treffen van maatregelen, die te veel een Europeesch karakter
+dragen en met de Indische toestanden niet genoegzaam rekening houden,
+is licht te begrijpen. Daarvoor behoeft echter de Britsche regeering
+niet hard gevallen te worden.
+
+Iets anders is echter de persoonlijke verhouding der Engelschen
+tegenover de inlanders. Enkele gunstige uitzonderingen daargelaten,
+zijn de Engelschen zeer te laken over dit hun gedrag. Iedere inboorling
+van Indië is voor hen een "native" en wordt door hen met de grootste
+minachting behandeld. Al heeft de man ook eene opvoeding in Engeland
+genoten, getoond een van de intelligentste menschen te zijn en hier
+eene hooge positie te bekleeden, dan nog wordt hij geboycott van
+hunne clubs, kan nooit verwachten bij een Engelschman geïnviteerd te
+zullen worden, en kan zelfs geen lid worden van eene leesinrichting,
+wanneer de Engelschen die voor hunne ontwikkeling noodig hebben. Toen
+wij tweeën eens voor 'n kleinen afstand onze plaats in den trein niet
+gereserveerd hadden en wij in de eerste klasse zochten waar nog een
+plaats open was, vonden wij een waggon, waarin slechts één heer zat. De
+stationschef, een Engelschman, zag ons instappen en kwam onmiddellijk
+mededeelen, dat wij daar toch niet konden gaan zitten: wij hadden
+dan te reizen met een native. Wij zeiden geen bezwaar te hebben en
+bleven waar wij waren. Het was echter als een loopend vuurtje op het
+perron bekend geworden, dat twee Europeesche dames waren gaan zitten
+in een waggon met een native, en elkeen kwam voor het venster om ons
+te bekijken en uit te maken welk soort menschen wij waren. Wij hebben
+over ons gezelschap niet te klagen gehad en met hem een interessanter
+gesprek gevoerd, dan met menig Engelschman mogelijk is.
+
+
+
+
+
+
+IN BURMA.
+
+
+De Arankola, het mooie, kleine, zindelijke bootje van de British
+India Steam Navigation Co., bracht ons in twee en een halven dag
+van Calcutta naar Rangoon. Dat waren twee heerlijke, rustige dagen,
+die mij lang zullen heugen. Wij waren de twee eenige damespassagiers
+eerste klasse en ook het sterke geslacht was slechts door vijf jonge
+mannen vertegenwoordigd. Het nette geriefelijke damessalonnetje was
+voor ons alleen, en elk onzer had een groote comfortabele hut. Wij
+hadden een gevoel alsof wij een private stoomboot hadden afgehuurd,
+waarvan het geheele personeel te onzer beschikking stond. De
+jonge mannen, vriendelijk en voorkomend en zich bij alles te onzer
+beschikking stellend, droegen er niet weinig toe bij om dat gevoel te
+versterken. Gedurende de drie groote maaltijden van den dag, waaraan
+ook de kapitein, eerste machinist en eerste officier deelnamen,
+zat het kleine groepje aan één tafel samen en werden wij door een
+talrijke zwarte bedienden-troep bediend. Dan was er een algemeen
+levendig gesprek, over Burma en de Burmeezen, over Britsch-Indië en het
+Engelsch beheer, dan werd het Engelsche gouvernement tot in de wolken
+verheven en dan voelden de Engelschen zich trotsch boven elke natie
+staande. Het is voor 'n vreemdeling onuitstaanbaar den blufferigen
+toon aan te hooren, waarop overal en altijd de Engelschman over zijn
+land en volk spreekt, maar aan den anderen kant ligt daarin toch ook
+veel te apprecieeren. Dat warme nationaliteitsgevoel heeft toch ook
+zijn goede zijde, al schijnt het vrijwel een gevoel van bekrompenheid.
+
+Om half acht verlieten wij Dinsdagmorgen de haven van Calcutta en eerst
+om vier uur 's middags bereikten wij den mond van de Gangesrivier. Al
+dien tijd brachten wij op deze rivier door en stoomden de hier en daar
+mooi met hooge palmen en groote in bloei staande boomen begroeide
+oevers voorbij. De overgang van de rivier in de baai van Bengalen
+was bijna onmerkbaar, omdat ook daar de zee kalm was, als op een
+meer. Het was een heerlijke rustige tijd, om lezende en droomende,
+starende in de helderblauwe wolkenlooze lucht, door te brengen. Het
+bracht ons weder in evenwicht en in staat van Burma en de Burmeezen
+in korten tijd zooveel mogelijk in ons op te nemen. Tegen ongeveer
+elf uur kwamen wij Donderdagmorgen in de Rangoon-rivier en kregen
+toen reeds heel spoedig den gouden top van de groote, wereldbekende
+pagode van Rangoon in het gezicht. Toch werd het nog bijna twee uur,
+alvorens wij in Rangoon aankwamen, alle formaliteiten waren afgeloopen
+en wij aan wal konden gaan.
+
+Nu waren wij in Burma en alsof wij een blad hadden omgeslagen van een
+plaatwerk, zoo was op eens het beeld veranderd van hetgeen zich thans
+aan ons oog vertoonde. Vlak bij de landingsplaats stonden de rijtuigen
+met hunne bruine, naakte koetsiers en deze laatsten bestormden ons om
+ons naar het hotel te brengen. Van het bijna leege schip was niet veel
+te halen, de meesten moesten zonder vrachtje huiswaarts keeren. Wij
+moesten echter eerst zien of er niet een beter vervoermiddel te
+verkrijgen was, voordat wij ons in deze vierkante vogelkooi op groote
+bandlooze wielen, met een paard als een rat, nedervlijden. Al spoedig
+vernamen wij, dat deze "gharries" de Burmeesche rijtuigen waren en
+wij ons daarvan te bedienen hadden. Gelukkig zijn onze ingewanden
+reeds gewend om door elkaar geschud te worden, zulke tochtjes doen ons
+heelemaal geen kwaad meer, hebben zelfs dikwijls eene zeer heilzame
+uitwerking.
+
+Wat een heerlijke, verkwikkende, opvroolijkende indruk gaat van
+Rangoon uit. Niettegenstaande het misschien een van de warmste
+plekjes op aarde is en men verwachten kan, dat elkeen hier gebukt
+gaat onder den deprimeerenden invloed van die nat-warme hitte, ziet
+men hier een levendigheid en een vertier, en wat het meest aantrekt,
+een lach op elks gelaat en een vriendelijke expressie in ieders oog,
+die onwillekeurig eene stimuleerende werking op ieder mensch moet
+uitoefenen. Nadat wij in het hotel onze kamers in bezit genomen
+hadden, begaven wij ons onmiddellijk de straat op, hoewel de zon nog
+wreed-brandend hare stralen op ons neder zond. Hier konden wij ons dus
+weder vergasten aan het gezicht van vrouwen in de straten, vrouwen,
+die niet alleen, zooals in Britsch-Indië, het zwaarste en vuilste
+werk verrichten, maar vrouwen uit alle rangen van de maatschappij,
+die zich op straat bevinden voor de verschillende dergelijke redenen
+als waarom zich ook bij ons vrouwen op straat bevinden. De Burmeesche
+vrouwen zijn zeer opvallend. Zij gelijken zeer veel op de Japansche
+en Chineesche vrouwen, zij behooren trouwens ook tot het Mongoolsche
+ras. In hare gele, rose, blauwe, mauve of anderskleurige zijden nauw
+om de beenen sluitende sarong, hare wit geborduurde kabaja, hare
+lange, dikke, zwart-glimmende haarwrong als een diadeem op de kruin
+van haar hoofd, waarin altijd eenige versche bloemen steken, en een
+nooit ontbrekenden vriendelijken lach in hare oogen, wandelt zij met
+hare gebloemde Chineesche pajong boven haar hoofd in de eene, en eene
+brandende sigaar in de andere hand, even vrij door Rangoons straten
+als de vrouwen van elke beschaafde Europeesche natie in eigen land.
+
+Rangoon heeft eene bevolking van ongeveer 300.000 zielen en daarvan
+zijn slechts 80.000 Burmeezen.
+
+De anderen zijn menschen uit verschillende Oostersche landen. Velen
+komen uit Britsch-Indië. Alle koelies bijv. zijn Hindoes uit de laagste
+kaste, want nooit zal een Burmees zich verlagen om koelie-werk te
+doen. Dan zijn er velen uit Thibet en China, uit Ceylon en Afrika
+en ook onze Maleiers ontbreken niet. Europeanen vormen slechts een
+klein deel en dat zijn bijna allen personen, die hier slechts een
+tijdelijke functie waarnemen. Doch zoodra men Rangoon verlaat en
+dieper het land intrekt, dan ontmoet men Burmeezen en niets als dezen.
+
+Naast de Burmeesche vrouwen vallen in de straten van Rangoon de
+Boeddhistische monniken 't sterkst op. Ik beschreef ze reeds in Ceylon,
+deze kaalgeschoren, bijna naakte mannen in hunne oranjekleurige doeken
+gewikkeld, die hun geheele leven nietsdoende doorbrengen. Kerken
+hebben de Boeddhisten niet, dus kerkdienst hebben zij niet te
+vervullen en zelfs bij een sterfgeval, huwelijk, geboorte of zulk
+soort omstandigheden in eene familie doen zij geen dienst. Als de
+hedendaagsche Boeddhist in zulke gevallen een priester verlangt,
+dan gebruikt hij daarvoor een Brahmaan. Vroeger heette het, dat de
+Boeddhist-monniken de opvoeding en het onderricht van de jongens tot
+taak hadden en toen was er in Burma geen man, die niet een of meer
+van zijne jongensjaren in een monnikenklooster had doorgebracht,
+daar had leeren lezen in eigen taal en de Boeddhistische wijsheid
+had opgezogen. Sedert er echter gouvernementsscholen zijn, zenden de
+meeste ouders hunne jongens naar deze scholen en wordt het zedelijk
+verplicht verblijf in een monnikenklooster voor elken jongen beperkt
+tot eenige dagen in zijn geheele leven. Als opvoeders der jeugd
+kunnen de priesters dus ook al niet meer beschouwd worden en hoewel
+de boeken van Fielding Hall, die met zooveel sympathie schrijft over
+het Boeddhisme, mij het mooie, poëtische in dezen godsdienst wel
+hebben doen gevoelen, is hij er toch niet in geslaagd mij eenige
+sympathie voor dit priesterdom in te blazen. Hun leven is zeer
+simpel, zij eten slechts eens per dag en gebruiken alleen voedsel,
+dat door de jonge priesters 's morgens is opgebedeld. Zoo luidt
+tenminste hun voorschrift, doch of daaraan strikt de hand wordt
+gehouden, betwijfel ik, na hetgeen ik daarvan in Ceylon zag en uit
+den mond van een priester vernam. Het is een vreemd gezicht als men
+'s morgens vóór twaalf in een der drukke straten van de Bazaar loopt
+en men ziet dan een lange rij Boeddhistische priesters één voor één
+achter elkaar loopend met een groote steenen bak op hun hoofd of om
+hun hals, gebeden prevelend, voorbij trekken; geen moedertje blijft
+dan achter haar toonbank daadloos, allen komen uit om in den steenen
+bak wat gekookte rijst, wat toebereide groenten, wat brood of iets
+dergelijks te werpen. Sommige van die kleine vrouwtjes staan reeds met
+hun zorgvuldig bereide gift op den rand van het trottoir te wachten,
+tot de monniken komen aanloopen.
+
+Dit is niet de eenige wijze waarop een Boeddhist zijne zaligheid
+koopt. Als hij een rijk mensch is, dan laat hij een mooi Boeddhabeeld
+maken en bouwt daar een mooie pagode omheen, dat is de zekerste
+weg tot eeuwige gelukzaligheid. Men kan die ook verwerven door het
+bouwen van een klooster en als daartoe de middelen ontbreken door
+het plaatsen bij een boom of aan den voet van een berg van een kruik
+koel drinkwater voor de passeerende menschheid, of door rustplaatsen
+in te richten voor den vermoeiden voetganger. Er ligt een bijzondere
+soort vriendelijkheid in den godsdienstvorm van deze menschen. Zij
+aanbidden geen God; Boeddha was van meening dat er geen God was,
+die aanbidding verlangt, doch zij gaan naar hun pagoden om Boeddha
+te verheerlijken. Geen man, noch vrouw, noch kind komt daar zonder
+bloemen, zelfs de zuigeling op moeders arm wordt een roos in het
+handje gestopt, om aan Boeddha's voeten neer te leggen. Al de
+pagode's zijn elken dag vol veelkleurige bloemen, die des avonds
+worden verwijderd, om plaats te maken voor de frissche bloemen van
+den volgenden dag. Man, vrouw en kinderen komen gezamenlijk hunne
+offeranden--altijd bloemen en niets dan bloemen--brengen, knielen
+dan voor een der vele Boeddhabeelden in deemoedige houding neder en
+prevelen een soort gebed. Volgens Fielding Hall bidden zij echter niet,
+doch komt hetgeen zij zeggen daarop neder, dat het leven ellendig is,
+alleen verdriet en moeilijkheden baart en dat na den dood eerst het
+hooge geluk kan aanbreken en dat zij Boeddha danken, omdat hij hen
+dat geleerd heeft.
+
+De Boeddhisten bidden echter ook wel, doch niet tot God of Boeddha
+zenden ze hunne gebeden op, maar tot de goede en booze geesten. Volgens
+hen is er leven in alles. Boomen en planten, bergen en rivieren,
+rotsen en steenen, alles leeft, in alles huist een geest. Deze geesten,
+die goede en booze geesten kunnen zijn, aanbidden zij. Zulk een geest
+kan een ziek kind gezond maken, een oogst doen mislukken, een vrouw de
+liefde van haar man terugbrengen, of een jongeling's hart doen gloeien
+voor een of ander meisje. Die geesten beschikken over leven en dood,
+over welvaart en ellende. Hen tot goed vriend te houden, met hen op
+goeden voet te verkeeren, is politieke wijsheid en daarom doet een
+Boeddhist alles waarmede hij zoo'n geest meent te kunnen dienen.
+
+Wij begaven ons den eersten keer in schemerdonker naar de Shwe Dagón
+Pagode, dat is de meest beroemde van alle pagode's; dan krijgt men
+het best een algemeenen indruk en ziet niet de détails. Het miste
+zijne uitwerking op ons niet. Wij stonden letterlijk verbaasd. Het
+was zoo geheel iets anders dan alles wat wij tot dusver gezien hadden
+en de talrijke Boeddhisten, die met ons de hooge stoep opklommen
+om daar boven hunne hulde te brengen aan den grooten profeet en
+hunne bloemen aan zijne voeten te leggen, werkten er toe mede om
+den diepen indruk, dien dat alles verwekte, te verhoogen. Het was
+een schoon Oostersch beeld, dat ons met sympathie vervulde voor de
+Boeddhisten en hun grooten voorganger. Den volgenden dag gingen wij
+er bij helder daglicht heen en toen nam al dat klatergoud, al dat
+gekleurde glas, dat bij avond als diamanten en robijnen schittert,
+en al die honderden Boeddhabeelden, elk in een afzonderlijken pagode
+rondom de eenige groote tombe, die het een of ander stuk van Boeddha's
+lichaam in haar binnenste herbergt, veel van het verheven gevoel weg,
+dat ons des avonds had bezield.
+
+Rangoon is een mooie stad, veel mooier, veel Oosterscher en veel
+interessanter dan Calcutta. Er zijn zeer mooie rijtoeren in en om
+de stad te maken, die rondom de lakes is het schilderachtigst. Doet
+men dien tocht 's avonds tusschen vijf en zeven, dan heeft men
+nog het voordeel om heel de élite van Rangoon aan zich voorbij te
+zien trekken, vooral op een avond als er in het midden van een der
+groote grasvelden, waarvan alleen de Engelschen het geheim schijnen
+te bezitten om ze fluweel groen te maken, een muziekkorps van een of
+ander Engelsch regiment een concert geeft. Dan hoopt zich daar heel
+de groote wereld van dit cosmopolitische stadje in een betrekkelijk
+kleinen cirkel bijeen, dan vindt men daar specimina van bijna alle
+orientalische volkeren. Wij lieten ons rijtuig op kleinen afstand
+halt houden om die bonte menigte beter te kunnen overzien. Op dat
+in-groene grasveld, onder hooge palmen van allerlei soort, werd
+het militaire muziekkorps omringd door Europeanen in hunne witte
+kleeding; Burmeesche vrouwen en mannen in hunne veelkleurige sarongs
+en witte kabaja's, de vrouwen nog veel meer dan in de straten hunne
+haren met levende bloemen versierd; door geheele families Chineezen,
+hare staarten met gekleurde linten doorvlochten en mannen en vrouwen
+zóó gekleed in zijden broeken en jassen, dat wij ze niet van elkander
+konden onderscheiden; door Japanners in hunne eigen en eigenaardige
+kleederdracht; door vele Hindoes en Parsees en door de rijk met
+gekleurde koralen en gouden sieraden behangen Thibet-vrouwen. Hier
+kwamen al de rijke lui van Rangoon bijeen, menschen, die althans
+rijk genoeg om zijn eigen rijtuig, automobiel of rijpaard er op na
+te houden. Hier werd een stuk society-life afgespeeld, waarvan wij
+niet de volle beteekenis konden begrijpen, omdat wij bijna geen dier
+menschen kenden. Alleen van enkelen werd ons hunne beteekenis in de
+geld- en handelswereld medegedeeld.
+
+Een van de bijzonderheden van Burma is wel het groote gebruik, dat nog
+gemaakt wordt van olifanten als arbeidskrachten in de houtwerken. Wil
+men dat echter goed zien, dan moet men dieper het land intrekken
+en de oerwouden bezoeken. Men had ons gezegd en ook de gidsboeken
+vermelden het, dat een paar mijlen van Rangoon verwijderd eenige
+houtzaagmolens zich van olifanten als arbeidskrachten bedienen
+en wij namen de moeite om een ochtend om zes uur op te staan en
+om half zeven te rijden naar een dier gelegenheden. Het was echter
+alleen ondergeschikt werk, dat daar door drie olifanten gedaan werd,
+het andere geschiedt alles machinaal. Dat hadden wij in Ceylon reeds
+veel beter gezien, zoodat wij dezen tocht vrijwel als een mislukten
+beschouwden. Bij de groote pagode is een zoogenaamde witte, heilige
+olifant. Het dier is echter heelemaal niet wit, alleen wat lichter
+grijs van tint dan zijne broeders. Men beweert echter, dat het beest
+bij de geboorte bijna wit was en bij de toeneming der jaren donkerder
+van tint is geworden. Het dier heet echter nog de witte olifant.
+
+Behalve een overgroot aantal monnikenkloosters, bezit Burma ook
+nonnenkloosters. Die zijn echter slechts weinig in aantal. De nonnen
+gaan allen gekleed in een gele sarong met witte kabaja en daarover
+losjes een rose getinte, zeer dunne shawl. Zij vallen in de straten
+onmiddellijk op, omdat hare hoofden, evenals van de monniken, kaal
+geschoren zijn. Als men ze 's morgens vóór twaalf uur in de straten
+ziet, hebben zij meestal ook een bedelpan op het hoofd en verzamelen
+daarin de goede gaven der eenvoudige burgers. Deze nonnen leven, als
+'t kan, een nog doelloozer leven dan de monniken. Zij doen letterlijk
+niets, zelfs besteden zij den tijd niet aan het lezen der boeken van
+Boeddha. Zij meenen hemelsche zaligheid te verwerven door zich van
+alle wereldsche genoegens te spenen. Wat een hemelsbreed verschil
+met de Roomsch-Katholieke nonnen, waarvan wij juist hier in de
+lepragestichten de meest sympathieke staaltjes van zelfopoffering
+zagen. Lepralijders schijnen hier in grooten getale voor te komen,
+overal zijn hier tehuizen voor hen ingericht. Wij zagen zulk eene
+inrichting voor mannen en een voor vrouwen, waarin 350 lijders op de
+meest liefderijke wijze door Franciscaner nonnen verpleegd worden.
+
+Moge het Boeddhisme ook veel aantrekkelijkheid bezitten en zeker de
+meest poëtische godsdienst zijn, mij bekend, de Boeddhist-monniken en
+-nonnen kunnen geen sympathie wekken. Terecht of ten onrechte schrijf
+ik den lagen stand van ontwikkeling van de Burmeezen aan hun invloed
+of althans aan hun voorbeeld toe. Niets-doen, in de volle beteekenis
+van het woord, geeft recht op vereering in dit leven en op eeuwige
+zaligheid hier namaals; dit is te gemakkelijk te verwerven dan dat
+in dit heete land, waar men zoo vanzelf energieloos wordt, niet tal
+van jonge mannen zich aangetrokken gevoelen om hunne lange haren
+te laten afscheren en in een gelen doek gewikkeld verder het leven
+te slijten. Tot daden, die eenige inspanning van geest of lichaam
+vereischen, komen deze menschen nooit; ook gelooven zij, dat elkeen bij
+de geboorte reeds is voorbestemd voor wat hem verder in het leven zal
+wedervaren en dat het doelloos is zich daaraan te willen onttrekken of
+dat te willen wijzigen. Van zulk een volk kan natuurlijk geen kracht
+uitgaan, zulke menschen brengen de wereld niet vooruit.
+
+Ik bewonder mijzelf, dat ik hier nog de energie heb kunnen verzamelen
+dezen brief te schrijven, die, in letterlijken zin, in het zweet
+mijns aanschijns is ten einde gebracht. Over 't geen wij hier meer
+zagen en ondervonden, hoop ik op de boot naar Penang gelegenheid te
+vinden het een en ander mede te deelen, want 't is hier eigenlijk
+veel te heet om een vin te verroeren. Als ik hier lang bleef ben ik
+er niet zoo zeker van ook niet een Boeddhist-non te worden en het
+verdere van mijn leven in een zalig niets-doen door te brengen.
+
+
+
+
+
+
+BURMA EN OP WEG NAAR PENANG.
+
+
+Ik zit nu aan boord van de "Dilwara", die ons van Rangoon naar Penang
+zal brengen en ofschoon het ook hier snikheet is, zal ik toch trachten
+wat meer van Burma en de Burmeezen te vertellen dan ik in mijn vorig
+schrijven deed. Want dit land en volk is een ernstige studie waard,
+het is zoo geheel verschillend van alle andere volken. Eensdeels
+zijn zij eenige eeuwen bij anderen ten achter en anderdeels zijn
+zij andere natiën ver vooruit. Dit laatste vooral voor zoover het de
+positie der vrouwen betreft.
+
+Ons plan was geweest, minstens drie weken in Burma door te brengen,
+naar Mandalay, de interessantste stad in Burma te gaan, vandaar
+naar Bhamo, een paar bergtoeren te maken en dan de Irrawadday-rivier
+afgaande, naar Rangoon terug.
+
+Wij hadden de rondreiskaarten daarvoor reeds besteld den eersten dag
+toen wij arriveerden en nog vol energie waren. Toen ik echter den
+volgenden morgen na het ontbijt in de kamer van mijn reisgezellin
+verscheen om gezamenlijk uit te gaan, vond ik haar weder ontkleed op
+haar bed liggen, in Hindoe's costuum, zooals zij het geliefde te noemen
+en vast besloten "den heelen dag geen vin te verroeren, omdat zoo'n
+hitte niet te verduren is". Ik toog er toen moedig alleen op uit en
+vernam dat Mandalay op het oogenblik nog veel heeter dan Rangoon is,
+dat de booten op de smalle rivier, met de thans hooge oevers (omdat
+er weinig water in de rivier is) onuitstaanbaar zijn van de hitte en
+de muskieten, die aldaar bijzonder bijtlustig zijn, en dat wanneer
+wij het in Rangoon reeds te warm vonden, de voorgenomen reis sterk
+ontraden moest worden. Toen ik met dat bericht thuis kwam, besloten
+wij die reis op te geven en te trachten ons van onze reiskaarten weder
+te ontdoen. Met een verlies van 10% lukte ons dit. Wij moesten echter
+tot den 21en Maart in Rangoon blijven, omdat er geen boot vóór dien
+tijd naar Penang ging.
+
+Wij hadden eenige introducties in Rangoon en ik had dien morgen
+genoeg vernomen om ons nieuwsgierig te maken. Met een opwekkend
+woord mijnerzijds en den prikkel om wat van Burma's vrouwen
+te kunnen vernemen, gelukte het mijn reisgezellin genoegzaam
+energie te verzamelen om haar Hindoe's voor een geciviliseerd
+toilet te verwisselen en met mij er op uit te gaan. Ik had ook een
+victoria bemachtigd, zoodat wij van de Rangoonsche gharrie verlost
+waren. Regelrecht lieten wij ons naar het gemeentehuis brengen, alwaar
+wij met den president en den secretaris van het gemeentebestuur een
+zeer belangrijk gesprek hadden. Het was waar wat wij vernomen hadden,
+dat de vrouwen van Burma het kiesrecht voor de gemeenteraden bezitten,
+evenals de mannen, en dat daarvan door hen geregeld gebruik wordt
+gemaakt, procentsgewijze evenveel als door de mannen. De vrouwen zijn
+ook verkiesbaar, doch voor zoover de heeren wisten, was er nog nooit
+een vrouw candidaat geweest voor een zetel in den raad. Maar sedert
+eenigen tijd begonnen de vrouwen zich te roeren, zij waren ontevreden
+met genomen besluiten, en de naam werd genoemd van een dame, die zich
+bij de volgende verkiezing candidaat zal stellen. Wij vroegen het
+adres van die dame en na nog tal van inlichtingen ontvangen te hebben,
+omtrent verschillende gemeente-instellingen, scholen, gevangenis,
+hospitalen enz., gingen wij die dame, Mah Illà Oung, opzoeken.
+
+Dat was een vrouw naar ons hart. Zij was thans weduwe, doch reeds
+bij het leven van haar man, die een van de hoogste posities hier
+in Engelschen dienst bekleedde, stichtte zij verschillende sociale
+instellingen en trachtte zij de Burmeesche vrouwen te vereenigen. Zij
+was reeds twee keer in Engeland en werd zoowel door koningin Victoria
+als door koning Edward en koningin Alexandra in particuliere audiëntie
+ontvangen, waarop zij hen over toestanden in Burma met betrekking tot
+de opvoeding der Burmeesche meisjes inlichtte. Vooral door haar toedoen
+is er 'n groote verbetering gekomen in de opvoeding der Burmeesche
+meisjes, die nu, voor zoover 't de hoogere en middenklasse der
+bevolking betreft, allen naar school gaan. Haar ideaal is co-educatie
+voor jongens en meisjes, dat dan ook in de beide scholen, door haar
+in Rangoon gesticht, strikt wordt doorgezet. Haar scholen worden
+door 370 en 420 kinderen bezocht. De leerkrachten zijn grootendeels
+Burmeesche onderwijzeressen. Wij bezochten beide scholen en woonden
+een geheelen morgen 't onderwijs in de verschillende klassen van
+een der beide scholen bij, dat in de hoogere klassen geheel in de
+Engelsche taal gegeven wordt. Het was een genot die kleine Burmeesjes
+en Chineesjes te hooren en te zien. Het onderwijs brengt de kinderen
+zoover, dat zij, zoo gewild, in Engeland of Britsch-Indië een van de
+universiteiten kunnen bezoeken om een doctorstitel te behalen, of met
+een tweejarigen cursus aan een school voor opleiding tot onderwijzeres
+het examen voor dit vak kunnen afleggen. Beide scholen staan onder de
+hoofdleiding van 'n directrice, dames (Burmeesche), die in algemeene
+ontwikkeling en helder oordeel, in kennis van talen en van literatuur
+voor de besten in Europa niet behoeven onder te doen. Deze dames hebben
+hare geheele opleiding in Rangoon ontvangen. Mevrouw Illà Oung vertelde
+ons, dat nu haar streven is, in Rangoon een universiteit te krijgen,
+zoodat ook de doctorsgraad in de verschillende vakken aldaar behaald
+kan worden. Zij hoopt, dat dan wat meer vrouwen voor doctor in de
+medicijnen zullen studeeren, waar groote behoefte aan is.
+
+Hier in dit land van pagoden en kloosters, van nonnen en monniken,
+hebben de vrouwen dezelfde rechten als de mannen. Huwelijken werden
+tot voor korten tijd zonder priesters en zonder burgemeesterbriefjes
+gesloten; meisje en jongen komen overeen om te zamen een gezin op te
+zetten en als de ouders het goed vinden, wordt daaraan op zekeren dag
+gevolg gegeven, meestal voorafgegaan door 'n eenvoudig huiselijk of
+familiefeest. Tegenwoordig helpt een Brahma'sche priester den band
+tusschen de jongelieden leggen. Doch ook nu nog behoudt het meisje
+in het huwelijk haar eigen naam en wat meer zegt, haar eigen bezit
+en recht op haar eigen verdienst. De meeste Burmeesche vrouwtjes
+verdienen, ook in het huwelijk, haar eigen onderhoud, evengoed als de
+mannen. Zij bezitten een stuk grond, dat zij zelf bebouwen, zij hebben
+haar eigen standplaats in de bazaar, waar zij zijde (dikwijls zelf
+geweven), zilver, houtsnijwerk of andere zaken verkoopen, zij gaan
+daags naar hunne kantoren of scholen, waar zij werken of onderwijs
+geven, of zij voorzien op andere wijze in eigen onderhoud. Even
+gemakkelijk als zij trouwen, kunnen zij ook scheiden, als een van
+beiden daartoe den wensch te kennen geeft en naar het bureau gaat, waar
+zij als man en vrouw staan ingeschreven. Als zij dan daar mededeelen
+dat hij of zij het huwelijk wenscht te ontbinden, dan wordt na eenige
+dagen ook de andere partij opgeroepen, vastgesteld wat ieder hunner
+vóór het huwelijk bezat en wat gedurende het huwelijk op beider naam
+is aangekocht of door gezamenlijke inspanning verkregen. Elk krijgt
+dan terug wat vóór het huwelijk het zijne was en het andere wordt
+verdeeld. Echtscheidingen in Burma zijn evenwel zeldzaamheden. De
+huwelijksband wordt om geen andere reden dan uit zuivere liefde
+gesloten en schijnt tegen een stootje bestand te zijn. Volgens de
+boeken van Fielding Hall gaat de hofmaking meestal van het meisje
+uit, doch toen ik een jonge Burmeesche schoone vroeg of dat waar is,
+gooide zij haar fijn besneden, zwart kopje op haar linker schouder,
+keek mij schalks met haar glinsterende zwarte oogjes aan en antwoordde
+bedeesd: "Ik geloof niet, dat meisjes daartoe den moed hebben". Maar
+toen ik haar, zooals zij daar voor mij stond, goed opnam, toen wist
+ik, dat zij en Fielding Hall beide gelijk kunnen hebben; zonder het
+in zoovele woorden uit te drukken, kan de hofmaking toch heel goed
+van het meisje uitgaan. Zulke zwarte oogjes kunnen meer uitdrukken
+dan de mond onder woorden kan brengen.
+
+Wij woonden in de school ook een godsdienstles bij. Men had het
+over zielsverhuizing. Die les werd in 't Burmeesch gegeven, doch
+alles werd voor ons in het Engelsch vertaald. Wat ik daar hoorde,
+vind ik te belangrijk om er niet in het kort hiervan melding te
+maken. De Boeddhist gelooft niet aan een zielsverhuizing in den
+geest der Hindoe's. Hun godsbegrip is ook anders. Dit werd den
+kinderen op de volgende wijze duidelijk gemaakt. Eerst werd verteld
+van de electrische kracht die licht geeft, licht dat soms op grooten
+afstand van de lichtgevende kracht schijnt. De kinderen moesten zich
+nu een soortgelijke macht denken, die leven geeft. Een levengevende
+macht was de hoogste macht. Men kon die macht God, Jehova, Allah,
+of hoe ook, noemen, de naam was onverschillig, het was die macht,
+die over de geheele wereld alles beheerschte. Het leven werd verder
+vergeleken bij het electrische licht, de uitwerking van die macht,
+die wij zien. Soms breekt door een of andere oorzaak het lampje,
+het licht gaat dan uit. Zoo ook met het leven. Maar al is het lampje
+gebroken, het licht bestaat als te voren. De lichtgevende kracht
+had niet opgehouden te werken, het licht was niet verdwenen, het had
+slechts een ander omhulsel noodig om opnieuw te schijnen.
+
+Toen ik zooveel van Burma en de Boeddhisten vernomen had, wilde ik
+Rangoon niet verlaten, alvorens nogmaals een bezoek te hebben gebracht
+aan de Shwé Dagon Pagode en de honderden pagoden rondom. Ik koos
+daarvoor weder den tijd van schemerdonker. Het was alsof die tallooze
+zittende Boeddha-figuren nu alle vriendelijk glimlachten en alsof een
+liefelijke muziek klonk uit die duizenden klokjes, die onzichtbaar aan
+de groote en kleine pagoden hangen en door den wind in beweging worden
+gebracht. Ik zag die bloemen brengende mooie Burmeesche vrouwtjes,
+met hunne poppige bébé's en de altijd vriendelijke en hulpvaardige
+mannen nu met andere oogen, ik voelde groote sympathie voor dit
+volk en zijne religie in mij opwellen. Jammer, duizendmaal jammer,
+dat onder den invloed van Amerikanen, Engelschen en andere Europeërs,
+dit volk langzamerhand zijne zeden en gewoonten begint te verliezen,
+en zij en wij meenen, dat zij van ons zooveel leeren kunnen. Zeker
+kunnen zij wat van ons leeren, maar daarnaast valt er voor ons ook
+zoo heel veel van hen te leeren.
+
+Donderdag tegen den avond, nadat wij dus ruim een week in Burma
+hadden doorgebracht, begaven wij ons aan boord van de "Dilwara". Dit
+is een oude boot, die oorspronkelijk dienst deed voor troepenvervoer
+van Londen naar Calcutta. Voor dat doel werd hij afgedankt en nu
+gebruikt de Britsch-India Steam Navigation Co. hem als vrachtboot
+tusschen Rangoon, Penang en Singapore, met een begrensde ruimte voor
+passagiers. Die begrensde ruimte is nu tot over de grenzen bevolkt,
+het is alsof Indië al de nog resteerende toeristen opeens heeft
+uitgeworpen en, bijeengepakt op deze boot, naar koelere streken
+zendt. Het is grappig, hoe wij vele toeristen die wij in Ceylon of
+in Indië in de vele hotels ontmoet hebben, thans hier bijeen vinden
+en hoe levendig de gesprekken zijn onder al die heeren en dames, die
+elkander op dit kleine plekje nu weder ontmoeten. Het is lang niet
+gemakkelijk een hoekje te vinden om rustig te kunnen schrijven. De
+medepassagiers zijn voor het meerendeel Engelschen en Amerikanen,
+die nu op weg zijn naar Japan, doch er zijn toch ook betrekkelijk
+vele Duitschers en eenige Oostenrijkers onder. Veel interessanter
+dan de eerste klasse passagiers zijn de tusschendekpassagiers. Van
+over de leuning van de brug zie ik juist op hen neer. 't Zijn allen
+natives, zegt de eerste officier tot mij. Maar dan toch natives van
+bijna even zoovele tribes als er menschen daar beneden huizen. Dat
+is een gemakkelijker te vervoeren bende dan de 1ste klasselieden. Wij
+beklagen ons over alles, vinden de matrassen te hard, de hut te klein,
+geen gelegenheid genoeg om al ons hebben en houën te bergen, het
+ijs in onze dranken niet koud genoeg, de tien of twaalf gerechten,
+drie keer daags op de menu voorkomend, niet variëerend genoeg. De
+tusschendekpassagiers hebben allen precies zooveel ruimte, dat zij
+hun matje kunnen uitspreiden, waarop zij zich neervleien als zij
+gaan slapen, of waarop zij met gekruiste beenen neerzitten als zij
+wakende zijn. Die laatste toestand komt echter alleen voor, wanneer
+zij hun maaltijd gebruiken. Hun voedsel bestaat uit medegebrachte
+gekookte rijst, bananen en wat gedroogde visch of vleesch. Zij nemen
+niet kwart zooveel voedsel tot zich als wij gewoon zijn te doen
+en ze doen dat zonder omhaal van tafelbenoodigdheden. Geen borden,
+geen mes, lepel en vork, geen servet, geen drinkglas, niet van al die
+dingen die wij overbeschaafde menschen meenen noodig te hebben om ons
+voedsel in den mond te brengen. Zij zitten daar vlak naast elkander,
+geen speldruimte is er tusschen hen overgelaten, en zij lijken allen
+tevreden. In deze hitte zijn zij in hun element, hunne kleeren benauwen
+hen niet, behoefte aan beweging gevoelen zij niet.
+
+Daar komen eenige jonge Engelsche athleten den eersten officier
+overvallen met de vraag, of er niet ergens een hoek gereserveerd
+kan worden, waar zij wat beweging kunnen nemen. Een Engelschman
+houdt het geen drie dagen uit zonder den een of anderen vorm van
+sport. De Duitschers kunnen zich onledig houden met musiceeren. Voor
+de ontstemde piano zit steeds en altijd een van de Duitsche heeren en
+vergast ons soms op de heele Wagnercyclus. Jammer, dat de piano niet
+bij machte is de goede bedoeling naar waarde weer te geven. Vreemd,
+dat verschil tusschen die twee groote naties, dat hier op dit kleine
+schip al bijzonder opvallend is. De krachtig gespierde Engelschman,
+wiens energie in hoofdzaak in armen en beenen huist en de min of meer
+smachtig uitziende Duitscher, intellectueel veel hooger staande,
+zijne genoegens en afleiding zoekend in geestelijk werk. Doch toen
+den tweeden avond een bal geïmproviseerd werd, waren Duitschers en
+Engelschen beiden in hun element. Niettegenstaande de hitte, en de meer
+dan beperkte ruimte, waren er toch nog steeds drie of vier paren te
+vinden, die op de tonen van de Waltzertraum-wals ronddwarrelden. Ons
+potsierlijk dik kapiteintje, met zijne veel te korte beentjes, was
+onvermoeid. Kon hij geen jong meisje of jong vrouwtje vinden om met
+hem op de tonen der muziek "rond te zwieren", dan beproefde hij zijn
+geluk bij de ouderen. De bezitters van een kodak betreurden het allen,
+dat het avond was en zij hem niet konden vereeuwigen, zooals hij daar
+rondsprong. Er heerschte op dit schip zoo'n opgewekte toon, er was den
+geheelen dag zoo'n onoverdreven vroolijkheid, er was zooveel afleiding,
+dat de 2 1/2 dag omvlogen.
+
+Het was Zondagmiddag na de lunch toen het anker werd uitgeworpen
+en wij even buiten Penang stil lagen. De sloep met de doctoren
+voor de medische inspectie kwam aan boord. Ik schrijf doctoren,
+want naast mijne mannelijke collega liep ernstig en statig een klein
+Chineesch vrouwtje, in zwart zijden pantalon en wijd hangend jasje,
+haar glinsterende zwarte haren op Japansche wijze gekapt, die als de
+"lady-doctor" werd geïntroduceerd. Ik liet mij aan haar voorstellen,
+doch toen bleek, dat zij niets meer dan een "trained nurse" is, die
+door de regeering is aangesteld voor het medisch onderzoek der in
+Penang arriveerende vrouwen. Zij heeft haar opleiding in het hospitaal
+te Penang genoten.
+
+Het bleek, dat op het schip toen het in Rangoon aankwam twee
+doodelijk afgeloopen gevallen van cholera en een van pest onder de
+tusschendekpassagiers waren voorgekomen en daarom al die menschen
+nu voor tien dagen in quarantaine gingen. Eerste en tweede klasse
+passagiers konden echter aan wal gaan. Hadden wij dat vroeger
+geweten, wij zouden niet zoo rustig en genoegelijk de reis op dit
+schip gemaakt hebben.
+
+
+
+
+
+
+PENANG EN MEDAN.
+
+
+Het is loonend eenige dagen in Penang door te brengen. De stad
+met de geheele omgeving heeft zeer veel overeenkomst met Kandy in
+Ceylon. Er is ongeveer dezelfde plantengroei, dezelfde soort bergen
+en dezelfde soort villa's voor de Europeesche bevolking. Maar de
+inlanders verschillen hemelsbreed van die op Ceylon. Naast enkele
+Indiërs, vindt men in Penang een overgroote meerderheid Chineezen,
+Maleiers en een mengsel van deze beide laatsten. Chineesch en Maleisch
+is de volkstaal, ook de kleederdracht dezer beide volken ziet men het
+meest aan den weg. Elke vreemdeling moet onmiddellijk getroffen worden
+door de groote zindelijkheid in de straten, zoowel in die, waar de
+Oosterlingen, als in die waar de Europeanen wonen. Alles ziet er keurig
+netjes en afgewerkt uit. De straten waarin in hoofdzaak Chineezen
+wonen, kenmerken zich duidelijk aan de gekleurde lampions, die aan
+elke woning hangen en aan de rood en blauw geschilderde plankjes met
+zwart of goud gemerkte namen in Chineesche letterteekens. Geheele
+buurten zijn door hen bevolkt en overal vindt men de kleine, nette
+gebouwtjes, meestal in een mooien tuin staande, waarin deze menschen
+'s avonds bijeen komen en hun clubgebouw hebben. Opmerkelijk is het,
+dat zoovele Chineezen hier, blijkbaar pas kortelings, hunne staarten
+hebben afgesneden en er nu, zoolang hun haar nog niet rondom is
+bijgegroeid, bespottelijk uitzien. De meening van de Europeanen
+in Penang is, dat de republiek in China voor goed is gevestigd,
+en dat geen volk ter wereld zoo rijp is voor een republiek als de
+Chineezen. Men vertelde ons, dat alle Chineezen, waar zij zich ook ter
+wereld bevinden, georganiseerd zijn. Elk hunner behoort tot zijn eigen
+geheim genootschap, waarvan zij hulp en steun ontvangen in tijd van
+nood en die hen van de noodige voorlichting dient. De positie van een
+Chinees kan niet zoo nederig en slecht betalend zijn, dat hij zijne
+contributie voor zijn genootschap niet vóór alles betaalt, en aan
+de voorschriften getrouw blijft. Dat maakt het volk thans sterk. Zij
+zijn over de geheele wereld overal doodgemakkelijk te bereiken en daar
+al die genootschappen gefedereerd en republikeinsch zijn, kunnen de
+instructies gemakkelijk uitgedeeld en gehandhaafd worden.
+
+Wij bezochten in Penang een Chineeschen Boeddhistischen tempel, die
+eene bijzondere vermaardheid bezit. Zoowel de omgeving als de tempel
+zelf is zeer schilderachtig. De tempel is in een rots uitgehouwen,
+van den top van den berg kan men het geheel overzien. Het Chineesche
+Boeddhisme in Penang draagt meer het karakter van dat in Ceylon dan
+van dat in Rangoon. Hier weder geen offers van bloemen aan Boeddha,
+doch offers in geld en goed. Hier geen voedsel bedelende monniken,
+maar priesters die een zekere welvaart bezitten. Wij zagen een
+groep van acht priesters of monniken hun middagmaal nuttigen. Zij
+zaten allen op een stoel aan tafel, de hoofdschotel was rijst, doch
+daarnaast een dozijn andere gerechten, die bij de rijst genuttigd
+werden, en alles werd met dunne stokjes zeer netjes en sierlijk naar
+den mond gebracht. Is dat een trap van vooruitgang in beschaving,
+vroegen wij ons af. Deze menschen zitten niet meer op den grond,
+zij eten hun rijst niet met de handen en zij bedelen hun voedsel
+niet. Het mag zijn, doch de tempel in Penang, hoe schilderachtig
+die er ook uitziet, verwekt niet half die sympathie als de Pagodes
+in Rangoon. In dezen tempel zagen wij ook weder de afbeelding van
+zoovele duivels en draken en andere dingen om bang van te worden,
+die gereed staan om de menschen na hun dood te straffen, wanneer
+zij in hun leven iets boosaardigs gedaan hebben. Hier was weder een
+Boeddhisme, zooals wij ook in Ceylon aantroffen. Dan is het niet meer
+mooi; zoo kan Boeddha het nooit bedoeld hebben.
+
+Wij hadden in de twee dagen die wij in Penang doorbrachten, juist
+tijd om een algemeenen indruk te krijgen en niets meer, en deze is
+een zeer gunstige. Het is er echter het geheele jaar door zeer heet
+en dat maakt er het verblijf voor de Europeanen zeer afmattend.
+
+Wij verlieten Penang Dinsdagmiddag aan boord van de "Calypso",
+een Engelsche boot, en kwamen Woensdagmorgen in Deli aan. De
+Nederl. Paketvaart-Mpij. laat Dinsdags slechts een vrachtboot
+varen; wij zouden tot Vrijdag hebben moeten wachten, wilde ik aan
+mijn nationaliteitsgevoel voldoen om overal eigen ondernemingen te
+begunstigen, waar die te vinden zijn. Penang heeft een zeer pittoresque
+haven, maar om daar bij een beetje stormachtig weder aan boord te
+gaan of te landen, gun ik alleen mijne vijanden. Mrs. Catt noch
+ik dachten levend aan boord van de "Calypso" te komen, zoo ging de
+sampan, het bootje waarin de neger ons naar het schip roeide, op en
+neer en links en rechts. Dan eens zaten wij op de top van een golf,
+dan weder zakten wij zóó laag, alsof wij regelrecht naar den grond
+gingen. Op al onze zeereizen zijn wij beiden niet zoo nabij zeeziekte
+geweest als in dat kleine, nare ding. Tot overmaat van ramp bleek
+het dat de man niet wist welke van al die schepen de "Calypso" was,
+zoodat hij ons herhaaldelijk naar een verkeerde boot bracht. "Goddank",
+ontviel mij, toen wij eindelijk het schip in de gaten kregen en wij
+naderbij kwamen. Er waren slechts drie andere passagiers aan boord,
+zoodat wij een hut voor het kiezen hadden.
+
+Om half acht kwamen wij Woensdagmorgen in Belawan-Deli aan, en werden
+op dat vroege morgenuur aldaar reeds verwelkomd door mevr. Lievegoed,
+mevr. van Hengel en mej. Baanders, die ons beiden een heerlijke
+bouquet orchideeën aanboden. Ik gevoelde mij zoo dadelijk thuis in
+Sumatra, alles klonk zoo familiair en sympathiek in mijne ooren. Toen
+het treintje ons een uur later in Medan afleverde, vond ik daar
+op het perron zoo waarlijk de lieve, goede, oude vriendin en warme
+voorstandster van vrouwenkiesrecht, mevr. Kunst en hare schoondochter,
+benevens eenige heeren. In het hotel De Boer waren een paar rustige,
+frissche kamers voor ons in gereedheid gebracht en per automobiel en
+rijtuigen brachten allen ons gezamenlijk naar het hotel.
+
+Medan gaf mij op het eerste gezicht den indruk, alsof ik in Baarn
+rondreed, alles ziet er niet enkel Europeesch, maar zelfs Hollandsch
+uit. De geheele ontvangst, onze kamers, het geheele hotel, alles was
+voor ons eene verrassing. In onze groote, ruime, luchtige kamer staat
+'t bed in een groote vliegenkast; dit is nieuw voor ons, maar het
+lijkt mij wel zoo luchtig als de dichte gazen muskietnetten rondom
+de bedden in Britsch-Indië. Ook de rijsttafel om twaalf uur was "a
+new experience". Wij hadden door Britsch-Indië ook wel tot vervelens
+toe twee keer daags rijst met kerry gehad, maar het was niet dat. Wij
+kregen een soepbord voor de rijst en daarnaast een ander bord, waarop
+de tallooze bijspijzen gestapeld werden, die door drie verschillende
+jongens achtereenvolgens werden aangevoerd. Wij namen van alles een
+beetje "just to try", maar toen het oogenblik was aangebroken om
+er van te eten, wisten wij niet hoe er mede om te springen. "You
+ought to know", klonk de stem van mijne reisgezellin verwijtend,
+en ik zette een gezicht als iemand, die "wist" en vertelde haar,
+maar naar mij te zien en mij na te volgen. De "jongens" wisselden
+echter heel rare blikken onderling, die mij duidelijk toonden, dat
+wij niet op het rechte pad waren, zoodat ik, alvorens ons voor de
+tweede maal op deze wijze in de oogen der Javanen te compromitteeren,
+eerst bij onze goede vrienden zal informeeren hoe wij in het vervolg
+met al die lekkere kostjes moeten omspringen. Want lekker was het,
+daarover waren mrs. Catt en ik het eens; zij, die anders niet van
+rijst houdt, kwam nu tot de ontdekking, dat zij in Indië rijst en
+niets dan rijst wil nuttigen.
+
+Ook over de badkamers wil ik een woordje zeggen, want over een paar
+dagen zijn wij er aan gewend en dan maken zij geen indruk meer. "En
+hier zijn de badkamers", zeide de hotelier tot ons, toen wij in de
+geheimen van het hotel werden ingewijd. Een viertal groote vertrekken
+met steenen vloeren, een waterkraan, aan de zoldering een douche en
+aan den muur een spiegel, maar het allereerste dat men in een badkamer
+verwacht,--een badkuip--ontbreekt. Men kan zich in deze vertrekken
+ongegeneerd begieten met koud water, wat ik vanmiddag, toen ik het van
+de warmte niet goed meer kon uithouden, deed, met het gevolg, dat ik
+kort daarna begon te transpireeren, zooals ik nog nooit in mijn leven
+heb gedaan, maar een bad nemen kan men niet. Ook over het gebruik van
+deze soort badkamers zal ik eerst nog de noodige inlichtingen moeten
+inwinnen, want het komt mij voor, dat zij zoo alle doel missen.
+
+Kort nadat wij in het hotel aangeland waren, ontvingen wij een telegram
+uit Batavia, een welkomstgroet in Nederl.-Indië, van de ledengroep
+van de Ver. voor Vrouwenkiesrecht in Indië.
+
+Onze goede vrienden in Medan lieten ons gedurende de heete uren van
+den dag tot rust komen, maar kwamen ons tegen vijf uur afhalen om
+een rijtoer in en rondom de stad te maken, zoodat wij ons konden
+oriënteeren en zij ons op de bijzondere plekjes opmerkzaam konden
+maken. Bij deze en latere tochten werd mijn eerste indruk nog
+versterkt, dat Medan en omstreken een bijzonder Hollandsch karakter
+draagt en alles er zoo netjes en welvarend uitziet.
+
+Den tweeden dag van ons verblijf bezochten wij de tabaksonderneming
+van de Amst. Deli-Compagnie. De hoofdadministrateur, de heer
+v. d. Capelle, was zoo vriendelijk ons de auto te zenden om ons
+af te halen en hij zelf en zijne zuster vergezelden ons over de
+uitgestrekte bezittingen en legden ons de geheele tabakscultuur
+uit. Ongelukkig waren de droogschuren geheel leeg, doordat de tabak
+pas naar Holland was verzonden, doch wij zagen den nieuwen aanplant
+in verschillende stadia van ontwikkeling, en de heer v. d. Capelle
+gaf ons van het proces, dat de versch geplukte bladeren hebben door
+te maken, alvorens zij als dekbladen voor de fijne sigaren naar de
+markt gestuurd kunnen worden, zoo'n duidelijke verklaring, dat wij
+ons daarvan eene goede voorstelling konden vormen. Vooral troffen
+ons op deze onderneming de goede zorgen, die er voor de werklieden,
+de koelies, genomen worden. Aan hunne geestelijke ontwikkeling, hunne
+ontspanning, hunne gezondheid en hunne economische belangen wordt de
+grootste zorg besteed. Deze onderneming, die met zoo grooten voorspoed
+werkt, schijnt de nijvere mieren, die dien voorspoed helpen aanbrengen,
+bij de verdeeling der winsten niet te vergeten.
+
+En nu zit ik reeds op de "Van Noort", de boot van de
+Kon. Paketvaartmaatschappij, die ons van Deli naar Batavia zal
+voeren. Wij waren de week, die wij in Medan doorbrachten, zoo bezet,
+dat er voor het vervolgen van dezen brief geen tijd overbleef. Ik zal
+dus nu aan boord mijne aanteekeningen over dat verblijf uitwerken en
+aan hen, die er belang in stellen, mededeelen.
+
+De dames in Medan hebben de geheele week voor de noodige afwisseling
+gezorgd, en ons verblijf aldaar tot eene van de aangenaamste
+gemaakt die wij in de laatste maanden doormaakten. Een van de
+eerste dagen bracht men ons in aanraking met de vrouw en dochter van
+den Chinees-majoor, die ons allervriendelijkst op een morgenbezoek
+ontving. Wij vonden vooral in de moeder eene vooruitstrevende vrouw,
+die goed Hollandsch spreekt en die zich voor verschillende zaken
+interesseert. Doch zij is toch te veel nog vrouw van haar land dan dat
+er van haar eenig initiatief kan uitgaan om den strijd op te nemen
+tegen verouderde zeden en gewoonten. Haar 16-jarig mooi dochtertje
+is verloofd met een jong man, dien zij nog nooit gezien heeft en dien
+zij, nadat het huwelijk voltrokken en zij voor goed aan hem verbonden
+is, voor het eerst zal ontmoeten. De moeder vertelde dat zij een
+dergelijk huwelijk indertijd geweigerd heeft, dat zij het doorgezet
+heeft haar man eerst te zien en hem toen de belofte heeft afgedwongen,
+dat hij nooit eene tweede, wettige vrouw naast haar zou nemen. Haar
+dochtertje ging echter op de oude wijze het huwelijk en daarmede
+voor haar het leven in. Ook de weduwe, of liever een der weduwen,
+van den overleden Chinees-majoor had den wensch te kennen gegeven
+ons te ontvangen en ook daar brachten wij een kort bezoek. Deze dame
+sprak echter slechts enkele Hollandsche woorden, zoodat een gesprek
+met haar niet goed wilde vlotten. Daar interesseerde ons meer de
+typisch Chineesche woning, met den eigen familietempel, waar nog
+eenige keeren daags offeranden geplengd worden aan de nagedachtenis
+van den eerst eenige maanden geleden gestorven heer des huizes.
+
+Zondagavond, 30 Maart, hadden wij de eerste openbare vergadering,
+waar Mrs. Catt en ik over vrouwenkiesrecht zouden spreken. Het was een
+snikheete dag en 't was alsof de avond nog zwoeler was dan de dag. Dat
+zal wel aan ons gelegen hebben, want wij hadden er tegen op gezien om
+in een temperatuur van zoo om en bij 90 graden Fahrenheit een lans
+voor de invoering van dat van zelf sprekend recht te breken. Wij
+waren bevreesd, dat niemand de moed zou hebben om bij die hitte
+in een zaal naar een voordracht over een, uit den aard der zaak,
+droog onderwerp te komen luisteren. Wat dit laatste betreft viel het
+echter bijzonder mede. Toen wij om kwart over negen, het uur waarop de
+vergadering zou beginnen, op het podium plaats namen, zagen wij voor
+ons een zaal vol dames en heeren, wier belangstelling in de publieke
+zaak groot genoeg was om de hitte in de zaal te trotseeren. Tot over
+twaalf uur bleef het geheele gehoor aandachtig luisteren, eerst naar
+onze voordrachten en toen naar de beantwoording van de ons gestelde
+vragen, en toen bij het sluiten der vergadering mevrouw Lievegoed,
+die deze bijeenkomst meesterlijk leidde, de aanwezigen attent maakte,
+dat allen, die wenschten het streven der leden van de Vereeniging voor
+Vrouwenkiesrecht in Nederland te steunen, dit konden doen door als lid
+der vereeniging toe te treden, toen werden de daarvoor gereed gelegde
+lijsten zoo druk geteekend, dat de wenschelijkheid onmiddellijk bleek
+en ook werd uitgesproken, dat er een ledengroep in Deli en omstreken
+gevormd zal worden.
+
+Toen wij den 1en April in den vooravond ook in Pangkalan Brandan,
+de groote petroleumonderneming, met de daar aanwezige Europeanen,
+dit voor ons zoo belangrijk onderwerp bespraken, bleek ook daar de
+belangstelling en de sympathie groot en werden ook daar vele leden
+gewonnen. Het was jammer, dat wij aan de uitnoodiging van de twee
+andere ondernemingen, om ook daar te komen spreken, niet meer hebben
+kunnen voldoen, anders was zeker de ledenoogst nog grooter geworden. De
+ledengroep in Deli begint nu met 86 leden te werken en zal onder de
+flinke leiding van mevrouw Lievegoed en enkele andere dames daar wel
+spoedig nog sterk in aantal winnen. Opmerkelijk is zeker, dat zoovele
+mannen zoo bereid gevonden werden ons pogen te steunen. Zij, die in
+Indië zelve invloed op onze wetgeving missen, voelen krachtiger dan
+de mannen in Nederland, hoe gemakkelijk in de regeeringslichamen de
+belangen verwaarloosd worden van hen, die niet vertegenwoordigd zijn.
+
+De heer en mevrouw Du Pont, hoofdadministrateur van de onderneming
+"Pangkalan Brandan", hadden daar alles prachtig voor ons geregeld
+en ons op de meest voorkomende wijze gastvrij ontvangen. Mevrouw
+Lievegoed vergezelde ons ook daarheen en leidde op even eenvoudige
+en goede wijze als zij dat in Medan had gedaan, ook deze vergadering.
+
+Het was een verrukkelijke tocht van Medan naar Pangkalan Brandan,
+waarvoor de heer Van de Capelle ons een van de mooiste auto's had
+afgestaan, zoodat wij nu eenige uren achtereen door de uitgestrekte
+tabaksvelden, rubberaanplantingen, pisang- en kokosnootbosschen
+vlogen, in plaats van drie uren in een primitieven trein door te
+brengen. Vooral des avonds, toen wij omstreeks middernacht langs
+de eenzame wegen huiswaarts keerden en de volle maan ons pad met
+een zilvergloed overgoot, toen schudden die wuivende pisangbladen
+en de mooi verlichte reusachtige kokosnootpalmen bij ons alle drie
+de fantasie wakker, zoodat wij zwijgend naast elkander zaten en
+alleen bij het voleindigen van den tocht den uitroep slaakten: "Hoe
+verrukkelijk!" Voor het eerst, na vele weken, ging ik dien nacht,
+heel laat, met een kouden neus naar bed.
+
+Zou ik nog meer over Medan schrijven en over allen, die ons daar zoo
+voorkomend hebben ontvangen; over het allerliefste gezin van dr. Van
+Hengel; over de tallooze voorkomendheden van de goede mevrouw Kunst;
+over.... neen, ik noem niemand meer, want ik ben overtuigd, dat ik
+er altijd eenigen zou vergeten en onze waardeering voor al hetgeen
+men voor ons deed, kan ik toch nooit geheel in woorden uitdrukken.
+
+Alleen met dezen totaalindruk wil ik eindigen: Medan is zoo'n aardig
+Hollandsch stadje, er heerscht zoo'n opgewekte geest, de temperatuur
+is er over het algemeen niet te heet (wij troffen het bijzonder heet
+en droog), de avonden en nachten zijn zoo aangenaam frisch, dat de
+Nederlanders, die aan de Oostkust van Sumatra familieleden hebben,
+niet bezorgd behoeven te zijn, dat hunne zonen of dochters, broeders of
+zusters, daar niet een gezond en genoegelijk leven leiden, en verzekerd
+kunnen zijn, dat de omgeving in het geheel op lichaam en geest eerder
+eene heilzamen, dan een deprimeerenden invloed uitoefent. In Medan
+en omgeving behoeft niemand te "verindischen", zooals wij dat gewoon
+zijn te noemen: er bestaat alle gelegenheid om geest en lichaam jong
+en frisch te houden en, als de tijd van repatrieeren is aangebroken,
+als verbeterde uitgaven van het Hollandsche ras in het vaderland
+terug te keeren.
+
+
+                                                           5 April 1912.
+
+
+
+
+
+
+AAN BOORD VAN DE "VAN NOORT" EN AANKOMST TE BATAVIA.
+
+
+Door een groote groep vrienden werd ons Woensdagmorgen in Deli
+uitgeleide gedaan, vrienden, die werkelijk niet noodig hadden
+door bloemen en souvenirs hun aandenken bij ons levendig te
+houden. Onze gedachten zullen zeker nog menigmaal naar Sumatra's
+Oostkust teruggevoerd worden en met de grootste sympathie zullen
+wij gedenken allen, die wij daar ontmoet hebben. Mrs. Catt benijdt
+mijne, in dit opzicht, begunstigde positie, omdat ik mag hopen en
+verwachten allen vroeg of laat in het vaderland terug te zullen zien;
+maar op hare verzuchting: "where and when shall I meet them again",
+kon ik moeilijk het juiste antwoord geven.
+
+De Koninklijke Paketvaartmaatschappij had juist deze week niet haar
+beste schuit in de vaart; wij moesten ons met de "Van Noort" tevreden
+stellen, een boot, die ik het best kan definieeren door de mededeeling,
+dat zij weldra aan de vaart, ten minste op deze zijlijn, zal worden
+onttrokken; en dat is goed ook. Deze boot strekt de maatschappij niet
+tot eer; het is niets te vroeg, dat er een andere voor in de plaats
+komt. Laat ik hopen, voor de reizigers, die na mij komen, dat dan
+op de keuken en wat daaruit te voorschijn komt, een ander toezicht
+wordt uitgeoefend. Het lijkt nu allemaal te veel op de menage van
+een welgestelde burgerhuishouding uit Groningen's of Friesland's
+achterhoek, in plaats van op de tafel van een eerste-rangshotel,
+waarop men als eerste klasse-passagier toch min of meer aanspraak mag
+maken. Zuurkool met spek, snijboonen met worst, hutspot met wortelen
+en uien, dikke erwtensoep met varkenskluifjes en zulke schotels meer,
+mogen onze Hollandsche kelen strelen als wij 's winters een flinken
+tocht op schaatsen achter den rug hebben en bij onze Hollandsche
+oud-Indische gasten een aangename herinnering wekken aan moeders
+pappot, maar bij een temperatuur van 90 gr. Fahrenheit en hooger en
+dan voor Fransche, Engelsche, Amerikaansche en andere toeristen, die
+aan zulk eten heelemaal niet gewend zijn, is zulk een menu, middag na
+middag, eenvoudig ongenietbaar en onverteerbaar. Als mede-passagier
+hoort men de gegronde klachten daarover in den regel meer en krachtiger
+uiten dan de directie van de maatschappij, of de hoofdpersonen op
+het schip. Om die reden wil ik er hier melding van maken.
+
+De reis tusschen Deli en Batavia is een zeer aangename, omdat die vol
+afwisseling is. Men is op zee, doch men ziet nog iets anders dan lucht
+en water. Onophoudelijk gaat men links en rechts tusschen de vele
+eilandjes door, die in de straat Singapore, in de Chineesche Zee,
+de straat Banka en andere straten voorkomen en die met het bloote
+oog zeer duidelijk te zien zijn. Met een goeden kijker kan men zelfs
+de vegetatie op de meeste dier eilandjes zeer goed vaststellen.,
+Ook biedt het oponthoud in Singapore een interessante afleiding. Wij
+kwamen daar Donderdag tegen den avond aan en gingen direct na het
+eten met den kapitein en een ander heer als geleiders eenige uren
+aan wal. De stad lag echter zoo in het duister, dat er niet veel
+te zien viel. Alleen een rijtoer langs de haven, met de tallooze
+schepen van heinde en ver, alle voorzien van de noodige lichten,
+bood een mooi gezicht. Vrijdagmorgen gingen wij, met de drie andere
+dames, die met ons de reis van Deli gemaakt hadden, reeds om zeven
+uur aan wal om gezamenlijk de stad te doorkruisen. Vijf rickshaws
+waren spoedig genomen en toen gingen wij in gezelligen optocht
+alle bijzonderheden van de stad zien, een bezoek brengen aan de
+botanische tuinen, die in deze tropische steden altijd een bezoek
+overwaard zijn, de Singapore'sche waterwerken bewonderen en toen
+naar den weg, die naar het Chineesche kerkhof leidt. Het was voor de
+Chineezen een soort heilige dag, een dag, die aan de dooden gewijd
+wordt. Het kerkhof was te ver af, dat konden wij niet meer bereiken,
+doch op den grooten weg daarheen zagen wij onophoudelijk een dichten
+drom Chineezen, mannen, vrouwen en kinderen, in automobielen, eigen
+rijtuigen, gharries of rickshaws gezeten, allen voorzien van de vele
+verschillende offeranden, die ter eere der dooden op hun graf verbrand
+zouden worden. Wat wij daar hebben zien heendragen, zou genoeg zijn om
+een geheel dorp weken lang te onderhouden. Speenvarkens of dieren, die
+er heel veel op gelijken, zagen wij geheel gevild en met een rijstrand
+en andere ingrediënten voorzien, keurig opgemaakt, herhaalde malen
+ons voorbij trekken. Taarten, vruchten, groenten, visch, vleesch,
+doch ook stukken huisraad, doeken en shawls, en vooral tallooze
+bundels goud- en zilverpapier met spreuken, aan de dooden gewijd,
+waren alle bestemd om verbrand te worden, om de geesten der lieve
+afgestorvenen van stoffelijk en geestelijk voedsel te voorzien.
+
+Singapore maakt bij avond en bij dag geen bijzonder aangenamen
+indruk. In de stad treedt het Chineezen-element sterk op den voorgrond
+en men voelt als bij intuïtie, dat men China en de Chineezen niet
+mag beoordeelen naar de exemplaren, die men in deze havenstad
+ziet. Vooral niet naar hetgeen spreekt uit de tronies der mannen
+en vrouwen, die in de straten nabij de haven wonen en die leven van
+hetgeen zij bemachtigen kunnen van de op zee verdiende centen van het
+lagere scheepsvolk. Opmerkelijk was het, hoe in Singapore bijna alle
+Chineezen hun staart hebben verloren, een bewijs, dat geen hunner meer
+twijfelt aan het voortbestaan der republiek, anders zouden zij wel wat
+voorzichtiger met dat kenteeken zijn geweest. Zonder staart hebben
+zij uiterlijk alle aantrekkelijkheid verloren en hebben vervelende,
+domme gezichten.
+
+Toen wij om twaalf uur op het schip terugkwamen, leverde het dek van
+de boot een voor ons geheel nieuw gezicht. Wij hadden in Singapore
+tal van medereizigers verkregen, zoodat elke hut geheel gevuld was, en
+alle scheepsofficieren zelfs hunne hutten hadden moeten afstaan. Ons
+gezelschap, dat eerst hoofdzakelijk Hollandsch was, was nu opeens
+zoo cosmopolitisch mogelijk geworden. Heeren en dames van alle natiën
+zouden de 36 uren, die ons nog van Batavia scheiden, de boot met ons
+deelen. Ik kwam al ras tot de ontdekking, dat het toch wel goed was,
+dat er een gedrukt voorschrift, in drie talen, in een van de salons
+hing, hoe men zich op het schip heeft te kleeden en te gedragen. Toen
+ik dat voor het eerst zag, kon ik een glimlach niet onderdrukken,
+maar nu begon ik het toch te apprecieeren. Een Hollandsche gravin,
+die Fransch sprak, en Hollandsch vloekte; eene Fransche baronne,
+samen met een Belg, die zich voor Franschman uitgaf; eenige Engelsche
+jockey's op weg naar Australië; en nog vele van die interessante typen
+meer, die ik niet nader wil aanduiden, vormden den groep nieuwe eerste
+klasse passagiers.
+
+Op Banka legden wij even aan, om de mail aan boord te nemen, een paar
+koelies aan wal te laten gaan en om een geëmployeerde van Muntok even
+gelegenheid te geven, eenige formaliteiten uit te voeren. Het was
+jammer dat dit alles slechts minuten duurde en er van een aan wal
+gaan geen sprake kon zijn. Ik had zoo graag even een kijkje genomen
+op het eiland, dat ons zoo braaf van tin voorziet.
+
+De vier dagen aan boord van de "Van Noort" gingen snel, veel te snel
+om, want niet alleen dat de reis gezellig en vol afwisseling was,
+maar ook de frissche zeelucht koelde de temperatuur genoegzaam af,
+om het ons des daags op het dek en des nachts in de hut héél aangenaam
+te maken.
+
+In plaats van Zondagmorgen bij het ochtendgloren in Tandjong
+Priok vastgemeerd te liggen, zooals ons voorspeld was, hadden de
+goedgeloovigen, die al om 6 uur klaar stonden, om aan wal te gaan,
+nu gelegenheid eerst te genieten van het mooie gezicht op de Duizend
+Eilanden, waarvan vooral Edam, met zijn grooten vuurtoren, en met een
+zee van geel morgenlicht overgoten, heerlijk groen tegen den blauwen
+horizon afstak. Het eene eilandje voor, het andere na, dook uit de zee
+op, tot wij eindelijk de haven van Priok in het gezicht kregen. Het
+was werkelijk niet alleen mijn Hollandsch hart, dat sprak, het waren
+de frisch groene oevers, groen in velerlei kleurschakeering en frisch
+door de pas afgeloopen plasregens, die met het rood en zwart van de
+nieuw geverfde schepen in de haven een zoo vroolijk en vriendelijk
+geheel vormden, dat zij mij van verre reeds den indruk gaven, alsof
+Batavia ons tegenlachte en die ons den vriendelijksten welkomstgroet
+boden, die ons tot nog toe uit een van de vele havens die wij reeds
+op onzen reis aandeden, gewerd. "O, kijk eens, hoe heerlijk frisch
+en vriendelijk de haven er uit ziet," riep ik mijn reisgezellin,
+die minder vertrouwend op de voorspellingen van aankomst eener boot
+haar morgenslaap niet te vroeg had onderbroken, door het hutvenster
+toe. Zij lachte even; zij plaagt mij reeds lang, dat ik in Java alles
+van te voren reeds naar mijn hart vindt, doch toen zij eindelijk toch
+bovenkwam, moest ook zij toegeven, dat dit de vriendelijkste haven was,
+die wij tot nog toe aandeden.
+
+Maar toen gebeurde iets, dat een schaduw goot over mijn trotsch
+Hollandsch hart. Toen wij ten slotte vastgemeerd aan den steiger
+lagen, klonk het kapiteinlijk bevel, dat niemand van boord mocht gaan
+en niemand aan boord mocht worden toegelaten, vóór dat alle eerste-
+en tweede-klasse passagiers voorzien waren van "een toelatingskaart in
+Java". Dat is wat nieuws, en eerst met 1 April 1912 ingevoerd. Niemand
+mag een schip verlaten, om in Java aan land te gaan, zonder voorzien te
+zijn van een bewijs, dat hij of zij.... ja, wat eigenlijk is. Als men
+in Indië geboren of Nederlander is, dan krijgt men zoo'n bewijs voor
+niets, alle anderen hebben voor dat papiertje f 25 te betalen. Dit
+geld kunnen zij weder terug ontvangen, als zij binnen zes maanden
+Java verlaten.
+
+Op mijne aan verschillende personen, die het konden weten, gestelde
+vraag, wat deze maatregel beteekende, kreeg ik steeds ten antwoord,
+"om minder gewenschte elementen te weren". Maar dat kan toch onmogelijk
+de reden zijn, want "minder gewenschte elementen", die eerste en
+tweede klasse reizen, kunnen immers voor f 25 een toelatingsbewijs
+koopen. Wil de regeering weten, nu de toeloop van toeristen in
+Java wat begint toe te nemen, wie de personen zijn, die het eiland
+doorkruisen, dan kan zij elken nieuweling een vragenlijst laten
+invullen, zoodat men alle bijzonderheden (als zij ten minste naar
+waarheid zijn ingevuld) van de tijdelijke of blijvende gasten kent,
+maar om een sommetje van f 25 te vragen van elken niet-Nederlander,
+die Java binnentreedt, lijkt mij een regeeringsmaatregel, die toont,
+"dat een klein land in kleine zaken heel klein kan zijn." Bovendien
+veroorzaakt deze maatregel een oponthoud van vele uren, uren, die
+men daar op het schip wachtende moet doorbrengen, totdat allen zoo'n
+toelatingsbewijs ontvangen hebben, en dat op een oogenblik, dat naaste
+familieleden daar beneden aan wal staan te wachten, hunkerend naar het
+oogenblik van wederzien; uren, die mannen van zaken ontstolen worden
+van hun duren tijd, die dikwijls met zoovele malen vijf en twintig
+gulden niet te betalen zijn. Was het wonder, dat elkeen mopperde
+over dezen maatregel en elkeen overtuigd was, dat het onmogelijk is,
+dien op den duur te handhaven. Wij, op dit betrekkelijk kleine schip,
+hadden daardoor reeds een zoo lang oponthoud, maar hoe zal dat zijn
+als de groote schepen met een paar honderd passagiers aan boord
+binnenkomen! En al die last en moeite voor een imaginair voordeel!
+
+Toen wij eindelijk verlof kregen om het schip te verlaten,
+vonden mrs. Catt en ik daar beneden aan den steiger een vijftal
+dames, bestuursleden van de ledengroep in Ned.-Indië, om ons
+te verwelkomen. Drie lieve hoogere burgerscholiertjes, evenals
+de dames bestuursleden in wit gekleed, en met strikjes van de
+vrouwenkiesrechtkleuren getooid, boden mrs. Catt en mij elk een
+bouquet aan van witte chrysantemums en goudgele bloemen, ook daarin
+zich strikt houdende aan onze eigen kleuren. Een heer, de heer Nittel,
+was zoo vriendelijk geweest de dames te vergezellen en ons in alles,
+maar voornamelijk met de bezorging van onze bagage, van grooten
+dienst te zijn. Eenmaal in Tandjong Priok aan wal gestapt, waren alle
+zorgen ons ontnomen, voor alle gebeurlijkheden had men voorbereidende
+maatregelen getroffen, wij hadden slechts in den gereedstaanden trein
+te stappen om met het heele gezelschap in een gereserveerden waggon,
+naar Batavia te sporen.
+
+Ook daar was reeds voor alles gezorgd. In het Hotel der Nederlanden
+was een mooi paviljoen voor ons afgehuurd en daar vonden wij een
+grooten standaard van witte en goudgele bloemen van de bestuursleden,
+een groote mand bloemen in dezelfde kleuren van de presidente en
+bovendien nog een zeer mooie mand bloemen van eenige oude vrienden
+uit het vaderland. Een baboe, die ons gedurende ons verblijf hier is
+toegevoegd, zorgde voor de ontpakking onzer koffers; wij konden ons
+in de koele voorgalerij nederzetten om even van onze bewondering en
+verwondering te bekomen. Want lang liet men ons niet met rust. Reeds
+spoedig kwamen de reporters van verschillende couranten ons interviewen
+om van onze reiservaringen te vernemen en over onze reisplannen in
+Java het nadere te hooren. Maar 't was gelukkig de eerste Paaschdag
+en er viel daarom voor ons op dien en den volgenden dag niet veel
+te doen. Om half zes 's avonds kwam mijne zuster, de apothekeres
+Charlotte Jacobs, die reeds bijna 30 jaren in Batavia woont, ons
+afhalen voor een rijtoer, die echter na korten tijd onderbroken moest
+worden door de hevige stortbuien, die ons plotseling overvielen. Den
+kalmen Maandag, die ons nog van de zeer drukke voor ons liggende week
+scheidde, gebruikten wij om het Museum van Batavia te bezichtigen. Wij
+vertoefden er van 's morgens half tien tot twaalf uur en zijn nog lang
+niet half dit buitengewoon belangrijk museum van Indische kunst en
+oudheden door. Wij hopen er nog een anderen heelen morgen heen te gaan.
+
+Op onze geheele reis hebben wij nergens verzuimd de musea te bezoeken,
+doch eene zoo belangrijke, leerrijke en kostbare verzameling als in
+het museum te Batavia, hebben wij nergens aangetroffen. De dochter van
+den directeur, mej. Tine Prange, had de goedheid ons dit interessant
+gebouw rond te leiden en ons op alle bijzonderheden opmerkzaam te
+maken. Zij was wel de meest gewenschte persoon, die wij voor dat doel
+konden treffen, want niet alleen is zij in het museum, waar haar vader
+de scepter voert, geheel tehuis, maar zij is zelf de bezitster van
+eene zoo belangrijke en kostbare verzameling van oud-Indische kunst,
+dat men ook aan hare particuliere collectie eenige interessante uren
+kan besteden. Deze veelzijdig ontwikkelde vrouw, die met zeer veel
+verstand en overleg een eigen verzameling opbouwt, is haar vader in
+zijn veel omvattend werk een groote steun.
+
+Allerzonderlingst keek ik op, toen ik vernam, dat het museum in
+Batavia, met zijn kostbaren en belangrijken inhoud, geen nationaal
+bezit is, doch dat het opgebouwd en in stand gehouden wordt door
+eene vereeniging, wier leden eene jaarlijksche bijdrage leveren of
+een contributie betalen. Van het al of niet voortbestaan van zoo'n
+vereeniging, van het al of niet in kas hebben van veel of weinig
+geld, hangt dus de in standhouding en den verderen opbouw van dit
+belangrijke museum af. Wordt het niet tijd, dat de regeering er toe
+overgaat deze kostbare verzameling te annexeeren en de in standhouding
+en uitbreiding te verzekeren, onafhankelijk van den wisselvalligen
+kasinhoud eener particuliere vereeniging?
+
+Morgen begint ons werk hier en daar alles door de ledengroep van
+Batavia uitstekend is voorbereid, hopen wij op groote belangstelling.
+
+
+                                                  Batavia, 9 April 1912.
+
+
+
+
+
+
+OP JAVA.
+
+
+I.
+
+
+Laat mij eerst vertellen, hoe wij hier in Batavia gehuisvest zijn, want
+het hotelleven hier is in vele opzichten anders dan in Europa. Wij
+zitten dan met ons beidjes in een eigen huisje, een paviljoen
+genaamd. Daarin hebben wij een groote, luchtige slaapkamer met wat
+daarbij behoort, een binnenkamer en een voorgalerij. Van de voorgalerij
+hebben wij een ruim uitzicht over het Koningsplein. Denk niet, dat
+dit plein eenige overeenkomst biedt met dat in Amsterdam. Hier is het
+een onafzienbaar groote, groene weide met koeien en ander gedierte
+er in. Over den drukken en breeden grintweg, die ons van het plein
+scheidt, defileert Batavia's bevolking voor onze oogen. Door kalmpjes
+in een luien stoel in de voorgalerij te gaan zitten, zien wij genoeg
+om onze gedachten bezig te houden en op een gemakkelijke manier het
+leven hier te bestudeeren. Twee keer daags, voor de hoofdmaaltijden,
+moeten wij eene wandeling van zoowat een halve mijl maken om naar
+het hoofdgebouw te komen, het overige van den dag merken wij van het
+hotelleven niets en zitten wij samen knusjes in ons eigen huis.
+
+Nu eens deze, dan gene van de dames hier stelt zichzelf met haar
+auto voor een deel van den dag te onzer beschikking, zoodat wij in
+korten tijd veel hebben kunnen zien. Ik zal mij echter niet wagen
+aan eene beschrijving van Batavia, nu in den laatsten tijd zoovele
+literair hoog staande personen hunne pennen in dienst hebben gesteld
+van dit doel. Alleen wil ik deze opmerking maken. Hoe vele mooie
+lanen, hoe vele verrukkelijke plekjes, hoe vele belangrijke gebouwen
+Batavia ook bezit en hoe welvarend de geheele stad er ook uitziet,
+men krijgt toch telkens den indruk, dat Batavia nog niet af, nog in
+wording is. In dat opzicht verwekt Medan een beteren indruk.
+
+Wij zijn thans een week in Batavia en hebben nu, om het zoo maar eens
+te noemen, de werkweek achter den rug. Wij blijven nog een week hier
+om verschillende inrichtingen van onderwijs te bezoeken, eenige sociale
+instellingen te zien en nog een avond te gaan spreken in Buitenzorg.
+
+De werkweek, die achter ons ligt, vergde geen hard werk van ons en
+werd door heele prettige bijeenkomsten onderbroken, maar in een land
+zóó heet en in een klimaat, waaraan wij nog niet gewend zijn, en in
+een week, waarin ik familieleden en ook vrienden wederzag, die ik in
+vele jaren niet had ontmoet en in een stad, waar ik bij aankomst een
+groot pakket correspondentie uit Nederland op mij wachtende vond, twee
+avonden in de eerste week te vullen met spreken over vrouwenkiesrecht,
+deed ons toch wel een beetje opzien tegen dien plicht. Zij ligt nu
+gelukkig goed en wel achter ons.
+
+Direct Dinsdag na de Paaschdagen, was er in Maison Versteegh een thee
+georganiseerd, waarop de heeren- en damesleden van de Vereeniging van
+Vrouwenkiesrecht alhier met ons en wij met hen konden kennismaken. De
+dames, die zich tot een feestcommissie of tot eene commissie van
+ontvangst geformeerd hadden, hadden voor dit doel de mooie bovenzaal
+artistiek versierd met groene en witte en goudgele bloemen en linten,
+zoodat alles in den toon was van onze vrouwenkiesrechtkleuren. Een
+groot aantal heeren en dames werd ons voorgesteld, vele van hen
+voor mij oude vrienden of bekenden uit het vaderland. Mrs. Catt won
+stormenderhand de harten van de aanwezigen en heeft in deze eene
+week in Batavia tal van warme vrienden gemaakt. Door de presidente
+van de ledengroep in Batavia, de apothekeres mej. Charlotte Jacobs,
+werd ons uit naam van de Nederl.-Indische leden een hartelijk welkom
+toegeroepen, waarop eerst mrs. Catt en daarna ik een korte toespraak
+hielden. Dat was het eenige officieele van dien dag, maar onofficieel
+in gezellige gesprekken, waarin wij dikwijls zeer wetenswaardige
+bijzonderheden vernamen van het leven op Java en van de verhoudingen
+tusschen de verschillende rassen, die hier leven, bleven wij zóó lang
+bijeen, dat het etensuur, dat hier zeer laat is, het ligt tusschen
+8 en 9 uur 's avonds, reeds verstreken was vóór allen uiteen gingen.
+
+Woensdagavond was de groote voordrachtsavond. Daarvoor was de groote
+schouwburgzaal afgehuurd, die zich tegen 9 uur, niettegenstaande de
+bijna ondragelijke hitte, met heeren en dames uit alle rangen der hier
+levende Nederlanders zoo goed als geheel vulde. Behoorde er voor ons
+doorzetting en kracht toe om in die heete atmosfeer te spreken, niet
+minder energie werd er aan den dag gelegd door al die toehoorders,
+die tot aan het eind van den avond bleven zitten luisteren naar
+de bespreking van een zoo droog en nu langzamerhand zoo afgezaagd
+onderwerp als vrouwenkiesrecht. Door mej. Haarman, vice-presidente van
+de ledengroep alhier, werd deze vergadering geleid en werden wij tweeën
+aan het publiek voorgesteld. Mrs. Catt sprak over de internationale
+beteekenis van den strijd voor vrouwenkiesrecht en hoe door, of
+gepaard gaande met de nu ruim een halve eeuw bestaande beweging
+voor vrouwenkiesrecht, de positie van de vrouw in de maatschappij
+overal gaandeweg een andere, een betere is geworden. Dat zij met
+hare gloedvolle voordracht, hare klankvolle stem en hare sympathieke
+persoonlijkheid, elkeen voor zich innam en allen twijfel aan het goed
+recht van onze zaak overwon, behoeft voor wie haar kennen eigenlijk
+niet meer gezegd te worden.
+
+Het is niet aanmoedigend en het vereischt eene groote mate van
+overtuiging, dat het moet, om na zoo'n spreekster te durven opstaan
+en voor dezelfde zaak op andere wijze een lans te breken. Ik gevoel
+dat telkens zeer sterk, als ik na Mrs. Catt het woord moet nemen om
+met andere argumenten ons goed recht te bepleiten. Voortgaande op
+hetgeen Mrs. Catt in groote, breede trekken begonnen was, schetste ik
+de evolutie der menschheid met betrekking tot de veranderde positie
+der vrouw, vooral met het oog op de Nederlandsche vrouw en toonde aan,
+dat onze verouderde wetten, die met deze evolutie geen gelijken tred
+hebben gehouden, den toestand in Nederland thans voor menige vrouw
+onhoudbaar hebben gemaakt. Nadat ik gesproken had, was er eenige
+oogenblikken pauze, waarvan vele aanwezigen gebruik maakten om de
+lijsten, die in eene bijzaal ter teekening waren neergelegd, voor hen,
+die als lid tot de vereeniging wenschten toe te treden, te teekenen.
+
+Na de pauze werd gelegenheid tot debat gegeven, waarvan zoo goed
+als geen gebruik werd gemaakt. Toen werd geannonceerd, dat zij, die
+na langer nadenken toch nog bedenkingen hadden, deze schriftelijk
+konden indienen, en dat Mrs. Catt en ik genegen waren, die dan alsnog
+des Vrijdagsavonds te bespreken. Voor Vrijdagavond was een openbaar
+debat uitgeschreven, waar ieder met bedenkingen tegen de invoering
+van vrouwenkiesrecht voor den dag kon komen, waarop wij hadden te
+antwoorden. Van de gelegenheid om schriftelijke bedenkingen te mogen
+indienen, werd een ruim gebruik gemaakt, zoodat wij Vrijdagavond
+in de prachtig met bloemen en vlaggen versierde logezaal ruimschoots
+gelegenheid hadden, de ook bij ons bekende en eigenlijk overal gehoorde
+argumenten tegen vrouwenkiesrecht te weerleggen.
+
+Mrs. Catt nam voor haar deel de drie bezwaren, die min of meer
+een internationaal karakter droegen en die daarop neer kwamen, dat
+vrouwen geen dienstplicht vervullen en daarom geen kiesrecht moeten
+hebben, dat vrouwenkiesrecht, waar het is ingevoerd, de vrouwen ook
+geen hemel op aarde gebracht heeft en dat de militante strijdsters
+voor vrouwenkiesrecht in Engeland deze zaak voor de vrouwen overal
+bederven. Hoog en breed vatte zij de weerlegging dezer argumenten
+op, wees aan, dat oorlogvoeren in den regel beteekent huis en haard
+beschermen tegen de indringing van vreemden en om de maatschappij,
+waarin wij leven gaande en staande te houden. Evenals in tijden van
+vrede, bestaat er ook in tijden van oorlog verdeeling van arbeid. De
+mannen trekken met het zwaard in de vuist ten strijde, de vrouwen
+blijven tehuis om huis en haard te beschermen en de productie in den
+staat voort te zetten, deze niet te doen stilstaan. Zouden in een land
+de vrouwen met de mannen uittrekken ten strijde, dan zou spoedig in
+zoo'n land alle voortbrenging stil staan en het voortbestaan van den
+oorlog onmogelijk maken. Zij wees er op, hoe Engeland onbewust dit de
+wereld heeft getoond door in den onrechtvaardigen Zuid-Afrikaanschen
+oorlog de vrouwen in de concentratiekampen op te sluiten en haar
+zoodoende te verhinderen verder te produceeren. Uit den mond
+van president Stein hadden wij vernomen, dat de Zuid-Afrikaansche
+vrouwen in één jaar tijds zooveel hadden voortgebracht, dat daarmede
+de oorlog drie jaren door de mannen kon worden staande gehouden,
+"maar", zoo zeide de heer Steijn, "toen eenmaal onzen vrouwen de
+handen gebonden waren, moesten wij den strijd opgeven, was verder
+strijden nutteloos en noodeloos." Dat vrouwen strijden kunnen en
+als het noodig is ook strijden willen, dat hebben zij in zoo menige
+episode in de wereldgeschiedenis bewezen; het komt er maar op aan,
+en dat houden zij steeds voor oogen, waar zij in een gegeven tijd en
+onder gegeven omstandigheden het meeste nut kunnen stichten.
+
+Het tweede bezwaar, dat vrouwenkiesrecht nog nergens voor de vrouwen
+een hemel op aarde getooverd had, gaf zij grifweg toe, doch het had
+wel overal eene menigte andere goede zaken tengevolge gehad. De
+voornaamste gevolgen, gevolgen, die direct de geheele menschheid
+ten goede komen, gevolgen, die overal geconstateerd kunnen worden,
+waar vrouwenkiesrecht reeds eenigen tijd heeft bestaan, zijn in de
+eerste plaats het verhoogd zelfrespect der vrouwen, en eene verhoogde
+waardeering van den man, grooter belangstelling in de zaken van
+algemeen belang en de instaatstelling der vrouw om hare private en
+huiselijke belangen zelve te behartigen en zichzelf en haar gezin te
+beschermen op eene wijze, zooals alleen een politiek ontvoogde vrouw
+kan doen. Met enkele gegevens lichtte zij deze voordeelen toe.
+
+Op de suffragette vraag antwoordde spreekster, dat deze vrouwen
+ongetwijfeld het vrouwenkiesrecht-vraagstuk hebben gediend en
+bevorderd, overal in het buitenland; dat het door haar optreden is,
+dat de aandacht op deze zaak overal gevestigd werd en het nu "het alles
+overheerschende vraagstuk" is geworden. Door haar gewelddadig optreden
+hebben zij de wereld wakker geschud en, ofschoon Mrs. Catt persoonlijk
+tegen geweld is en gelooft in een vredige oplossing van dit vraagstuk,
+meende zij toch de suffragettes niet te mogen onthouden de waardeering,
+waarop elk aanspraak heeft, die den moed zijner overtuiging niet
+alleen durft uitspreken, doch er ook voor wil strijden en lijden.
+
+Ik had toen nog de beantwoording der vragen voor mijne rekening, of
+de vrouwen wel kiesrecht noodig hebben, nu toch langzamerhand wordt
+ingezien, dat de grieven der vrouwen gegrond zijn en er in den loop
+van den tijd wel gaandeweg betere wetten zullen komen.
+
+"Geduld" werd ons van dien kant toegeroepen. Verder kwam het afgezaagde
+bezwaar van oneenigheid in de gezinnen, als de gehuwde vrouw ook
+kiesrecht zal hebben; de vrees, dat de vrouw, die kiesrecht heeft,
+hare huiselijke en moederplichten zal verwaarloozen; dat er op
+een schip geen twee kapiteins kunnen zijn, voorafgegaan door een
+vergelijking van het huwelijk met een schip; het argument, dat de
+vrouw geen belasting betaalt en als zij het doet, dan is het van het
+geld van haar man en wie geen belasting betaalt, mag ook geen invloed
+hebben op de besteding der belastingsommen; dat er meer vrouwen dan
+mannen in de meeste landen zijn en bij invoering van vrouwenkiesrecht
+de mannen overstemd zullen worden en nog enkele andere dergelijke
+argumenten, die wij ook kennen van de vergaderingen in Holland. Bij
+de beantwoording dier bezwaren zal ik niet stilstaan; wie er belang
+in stelt, ga naar de eerste de beste vrouwenkiesrechtvereeniging in
+Holland en hoore naar de weerlegging er van.
+
+De vergadering, die weder zeer druk was bezocht door personen
+van beiderlei geslacht, hield ons weder van kwart over negen tot
+na middernacht bezig en droeg een bijzonder vriendschappelijk en
+sympathiek karakter.
+
+Zaterdagavond werd ons door tal van heeren en dames een diner
+aangeboden, weder bij Versteegh. De tafelversiering, die bijzonder
+aantrekkelijk voor ons was, omdat weder wit en goud de hoofdtonen
+waren, was door eenige dames zelf tot stand gebracht. Vroolijke muziek
+luisterde het bijzijn op, doch die bleek niet bepaald noodig te zijn
+om eene vroolijke, gezellige, prettige stemming gaande te houden. De
+nacht was reeds voor een goed deel verstreken toen wij uiteengingen;
+wij met den wensch in het hart, dat wij de aanzittenden nog menigmaal,
+ook hier in Indië, zullen mogen ontmoeten.
+
+De ochtenden werden door ons telkens besteed om met een der dames een
+autotocht te maken en het een of ander van Batavia te zien, zoodat wij
+met een gevoel van zelfvoldoening kunnen terugzien op deze welbestede
+week. Wel vragen wij ons telkens af, "hoe lang zullen wij dit drukke
+leven in zulk een heet klimaat volhouden" en gevoelen wij, dat wij
+tot beperking van ons arbeidsveld moeten overgaan. Ik heb dan ook
+reeds moeten bedanken voor vele aanvragen om voor vereenigingen of
+debatingclubs te komen spreken, die niet regelrecht de bevordering
+van de belangstelling in het vrouwenkiesrechtvraagstuk beoogen.
+
+Ik wil dezen brief niet eindigen, alvorens nog eens terug te komen
+op de allerdwaaste maatregel door de Nederlandsche regeering hier
+ingevoerd om het binnenkomen in Java voor landgenooten en vreemdelingen
+te bemoeilijken. Wij waren er met het ons op het schip verstrekte
+toegangsbewijs, waarvoor Mrs. Catt vijf-en-twintig gulden moest
+betalen, nog niet af, want het bleek, dat wij dat bewijs nog eerst in
+Tandjong Priok voor een ander hadden moeten inwisselen. Daarvan was
+met geen enkel woord op de boot melding gemaakt, geen der passagiers
+was gewaarschuwd dat men eerst na inwisseling van het op het schip
+ontvangen bewijs, tegen een definitieve toelatingskaart, die op
+Tandjong Priok werd afgegeven, Java verder mocht binnentrekken. Daar
+kwamen al die menschen na een uur sporen in Batavia aan om daar te
+vernemen, dat het bewijs, dat zij hadden, eigenlijk niets waard was
+en zij naar Priok terug moesten, om een nieuwe, 'n andere kaart te
+halen. Heeft men ooit van zoo'n onbesuisden maatregel meer gehoord? En
+is het wonder, dat vreemdeling en Nederlander vragen, of wij in een
+land van gekken in plaats van in eene der koloniën van het verlichte
+en beschaafde Nederland zijn aangekomen?
+
+Door middel van het Toeristenverkeer-Bureau en met hulp van den
+Resident werd het ons gespaard naar Priok terug te keeren en werden
+ons een paar dagen later de toegangsbewijzen overhandigd, nadat wij
+beiden daarvoor, of voor wat anders, f 1.50 hebben moeten betalen. In
+welk land is Nederland ter schole gegaan, om zulk een maatregel te
+leeren nemen? Mij is geen enkel land bekend, waar men vreemdelingen en
+wat meer zegt, eigen landgenooten, het reizen zoo bemoeilijkt. Zelfs
+Turkije, en dat was op het oogenblik, toen wij er kwamen, in oorlog,
+ontvangt vreemdelingen gastvrijer.
+
+Ik heb van de vreemdelingen gehoord, dat zij bij de ontscheping
+voor de groote moeilijkheid stonden geen vijf en twintig Hollandsche
+guldens te bezitten en dat de ambtenaar, belast met de inning dier
+gelden, geen vreemd geld in ontvangst nam. Zelfs op vertoon van een
+credietbrief, die over ettelijke duizenden guldens liep, kon men de
+vijf en twintig gulden niet geborgd krijgen en moest men ten slotte
+door een mede-passagier geholpen worden.
+
+Hoe spoediger deze zotte maatregel wordt opgeheven, hoe beter, wij
+hebben er ons nu reeds in het buitenland belachelijk door gemaakt. Laat
+het spoedig blijken, dat de regeering zich in dezen vergist heeft en
+haar fout ongedaan wenscht te maken. De Nederlandsche regeering is de
+eenige niet die wel eens fouten maakt; het strekt den feministen alleen
+ten bewijs, dat eene regeering, uitsluitend uit mannen bestaande,
+wel eens zeer onverstandig kan doen en dat de logica, die alleen uit
+mannenbrein zou kunnen voortspruiten, wel eens ver te zoeken is in
+de handelingen, die van de logische overwegingen het resultaat zijn.
+
+Als vrouwen zoo eens handelden?
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+In den regel begin ik mijn volgenden brief voor de courant, alvorens
+ik mijn voorgaanden verzend, om te voorkomen in herhalingen te treden;
+maar den laatsten brief sloot ik af en verzond dien, toen ik op het
+punt stond een kijkje te gaan nemen in Concordia, waar de Batavische
+jeugd zich vermaakte, met op de maat van de muziek, op een marmeren
+terras rolschaatsen te rijden. Eens in de veertien dagen wordt hun
+daartoe gelegenheid gegeven en de hitte, die mijne metgezellin en mij
+het leven hier heel zwaar maakt, verhindert de jongens en meisjes van
+Batavia niet om daar uren achtereen rond te tollen op een heel klein
+baantje. Ik zou die kinderen gaarne even een lesje in het rolschaatsen
+rijden willen laten nemen bij onze straatjongens op het Leidscheplein
+of voor het Paleis van Volksvlijt, waar men zulke mooie draaiers
+ziet maken en zulke verrukkelijke kunstjes ziet doen op het slechte
+materiaal, waarover de meesten hunner beschikken, jongens die mij
+altijd een genot verschaften als ik 'n poosje naar hun kunstig gedoe
+kon blijven kijken. De kinderen hier hebben geene leiding gehad bij
+het leeren rijden, zij rollen allen in groote snelheid voort, alsof
+zij verplicht zijn in een minimum van tijd een maximum aantal malen
+het kringetje rond te komen, geen enkele er onder, die ook maar een
+poging doet er wat sierlijks, wat oogenstreelends van te maken.
+
+Maar nu ben ik op eene ontboezeming over het rolschaatsen rijden
+gekomen, terwijl ik eigenlijk had willen zeggen, dat ik, na een week
+niet meer tot schrijven te zijn gekomen, niet meer weet, waarmede
+ik mijn laatsten brief afsloot en waarmede ik dezen zou moeten
+beginnen. Dat is nu wel niet zoo erg, want na 'n week van zooveel
+afwisseling en na zooveel wetenswaardige dingen te hebben gezien en
+te hebben leeren kennen, kan ik er gerust een greep in doen en van
+het een en ander melding maken.
+
+Het eerst wil ik vertellen van onzen tocht naar Buitenzorg. Van
+drie kanten waren wij aangezocht om daar eene lezing te komen
+houden. Eerstens van eenige dames, leden van de Vereeniging voor
+Vrouwenkiesrecht en verder door een heeren-debatingclub. Beide
+uitnoodigingen golden natuurlijk het vrouwenkiesrecht-vraagstuk. De
+derde uitnoodiging was persoonlijk tot mij gericht en kwam van
+eene afdeeling van het Nederl. Taalverbond en met de bedoeling,
+dat ik zou spreken over de toestanden in Zuid-Afrika, in betrekking
+tot de Nederlandsche taal. Daar wij echter deze week maar één dag in
+Buitenzorg kunnen vertoeven, hadden wij geantwoord, dat de drie groepen
+zich maar met elkander in contact moesten stellen en gezamenlijk
+eene vergadering uitschrijven, waar wij over vrouwenkiesrecht zouden
+komen spreken.
+
+Op Donderdag den 18en April was die vergadering uitgeschreven en op
+dienzelfden dag was ons ook een particulier onderhoud met Z. Exc. den
+gouverneur-generaal toegestaan. Reeds vóór acht uur 's morgens stonden
+de heer en mevrouw Wevers Bettink met hun auto voor de deur om ons
+naar Buitenzorg te brengen, waar wij even vóór tien uur aankwamen. Ik
+heb reeds geschreven dat ik over Java's natuurschoon niet uitweiden
+zal, omdat daarvoor vroeger en ook thans nog bevoegder pennen dan de
+mijne, in beweging zijn gezet; alleen wil ik even aanstippen, dat de
+ongeveer 66 kilometer lange weg, die Batavia van Buitenzorg scheidt,
+zooveel mooie gezichtspunten levert, dat de autotocht in elk opzicht
+eene genotvolle was. Bij onze aankomst in Buitenzorg werden wij
+door eenige dames en heeren vandaar opgewacht en verwelkomd, maar
+ons oponthoud kon slechts kort zijn, omdat de gouverneur-generaal
+ons om tien uur wachtte. Met de grootste voorkomendheid werden wij
+beide door Z. Exc. ontvangen en werden ons alle gegevens verstrekt,
+die wij noodig hadden om een goed inzicht in vele toestanden
+hier te verkrijgen. Het was ons een waar genoegen te vernemen,
+dat Z. Exc. in zeer vele opzichten onze gevoelens deelt, omtrent
+de opvoeding en het onderwijs van het Javaansche meisje en omtrent
+de opleiding van eenige dezer meisjes tot onderwijzeres. Ook bij
+de bespreking van vrouwelijke doctoren voor de inlandsche vrouwen
+en voor hospitalen voor deze vrouwen, met uitsluitend vrouwelijke
+medische hulp en de opleiding van vrouwelijke doctor djawas, stond
+Z. Exc. veel dichter bij ons dan menige zijner ambtenaren met wie
+wij deze kwesties reeds vroeger bespraken. Tot dusver worden nog alle
+inlandsche meisjes, die zich aanmelden voor de doctor djawa-school,
+teruggewezen, altijd onder een of ander voorwendsel, doch eenvoudig
+omdat de machthebbenden bij dat departement de moeilijkheid van het
+gezamenlijk met de jonge mannen te ontvangen medisch onderwijs te
+zwaar inzien en de wenschelijkheid van het hebben van vrouwelijke
+doctoren voor de inlandsche vrouwen niet genoeg voelen. Ik hoop en
+vertrouw evenwel, dat daarin spoedig verbetering komt, dat men het
+Javaansche meisje, dat die moeilijke studie en die latere zware taak
+aanvaarden wil, steunen zal in plaats van moeilijkheden op haar weg
+te plaatsen, dat men ook in Nederlandsch-Indië eindelijk zal gaan
+inzien, dat voor de inlandsche vrouwen, die door godsdienst, zeden en
+gewoonten geen mannelijke doctor aan haar ziekbed kunnen toelaten,
+het verschaffen van vrouwelijke medische hulp eene noodzakelijkheid
+is. In dat opzicht is Britsch-Indië ons een reuzensprong voor, daar
+kan elke inlandsche vrouw, in tijd van ziekte, door een vrouwelijke
+doctor behandeld worden.
+
+Het komt mij voor, dat de Nederlandsche vrouwen in Nederlandsch-Indië,
+enkele zeer gunstige, niet genoeg te prijzen, uitzonderingen
+daargelaten, haar maatschappelijke taak in dit opzicht geheel
+verwaarloosd hebben, dat zij niet gevoeld hebben, dat de zedelijke
+verplichting op haar rustte, beter voor hare native-sisters te
+zorgen. Als zij wat dieper in het leven van de inlandsche vrouw waren
+doorgedrongen, het vertrouwen van hen hadden weten te verwerven en
+de spreekbuis waren geweest, die hunne nooden en behoeften aan de
+regeering of aan het groote publiek had geopenbaard, dan, ik ben er
+zeker van, zouden ook in onze koloniën voor de inlandsche vrouwen
+betere toestanden reeds bestaan. Was het niet een man, dr. H. van
+Buuren, die een noodkreet heeft geuit om betere verloskundige hulp
+voor de inlandsche vrouw te verkrijgen, een noodkreet, die nog lang
+niet hard genoeg is geweest om de regeering ten volle de verplichting
+te laten gevoelen, die zij in dezen tegenover de inlandsche vrouwen te
+vervullen heeft? In Britsch-Indië was het eene vrouw, Lady Dufferin,
+die hare stem over deze kwestie luide deed klinken, en toen de Britsche
+regeering niet spoedig genoeg handelend optrad, zelve de handen
+aan den ploeg sloeg en een fonds bijeenbracht, dat na haar dood het
+Lady-Dufferinfonds werd genoemd, waaruit zij al vast begon vrouwelijke
+doctoren aan te stellen en kleine hospitaaltjes te stichten. Deze
+hospitalen zijn nu allen door de Engelsche regeering overgenomen, de
+vrouwelijke doctoren daaraan werkzaam, regeeringsambtenaren geworden
+en in alle steden van eenige beteekenis kan nu de Engelsche inlandsche
+vrouw goede geneeskundige hulp van vrouwen ontvangen. Ook de vorming
+van inlandsche vrouwelijke doctoren wordt daar gesteund en in de
+hand gewerkt.
+
+Wij bezochten in Buitenzorg verder een inlandsche school van jongens
+en meisjes en maakten er met een achttal Soendaneesche en Javaansche
+meisjes kennis, die allen in den loop van dit jaar haar diploma
+voor onderwijzeres zullen halen, doch thans nog als kweekeling op
+die school werkzaam waren. Het is bedroevend te zien, hoe weinig
+meisjes nog aan het onderwijs deel nemen; in alle scholen, die wij
+tot dusver bezochten, zitten er in elke klasse van ongeveer twintig
+of vijf-en-twintig leerlingen niet meer dan een of twee meisjes. In
+sommige aanvangklassen zaten er drie of vier, maar dikwijls worden deze
+meisjes door de ouders weder van school genomen, zoodra zij een paar
+klassen doorloopen hebben. Voor een deel moet dat worden toegeschreven
+aan de zeden der inlanders, waardoor het niet welvoegelijk gevonden
+wordt, dat een meisje na de puberteitsjaren, en die treden in dit
+warme klimaat reeds op tien à twaalfjarigen leeftijd in, met jongens
+of mannen in aanraking komt.
+
+Ook maakten wij in Buitenzorg kennis met de zeer interessante familie
+Motman, waarvan moeder en dochter een school in het weven en batikken
+voor inlandsche meisjes hebben. Met de grootste belangstelling
+sloegen wij de verschillende procedé's gade, die zoo'n lap katoen
+heeft te ondergaan, alvorens het in mooie harmonieerende kleuren en
+met artistieke figuren kan worden afgeleverd, maar brengt men den
+tijd, die zulk werk kost, en de vele vrij kostbare benoodigdheden
+om het geheele proces ten einde te brengen in rekening, dan is
+zulk werk niet te betalen en daardoor voor de markt ongeschikt en
+voor meisjes, die in eigen onderhoud willen of moeten voorzien,
+geen geschikte levenstaak. Het is heel mooi, dat wij nog eens in de
+gelegenheid waren, dat kunstige werk te zien verrichten, te weten,
+dat vrouwen en meisjes zoo uit het hoofd die aardige figuren met hare
+wasstaafjes op het doek kunnen tooveren, maar in den tegenwoordigen
+tijd, nu al meer en meer de tijd van de vrouw ook geld waard wordt,
+nu is deze kunst gedoemd van de aarde te verdwijnen, omdat zij te
+tijdroovend en daardoor te kostbaar wordt. Het gaat er mede als met
+onze mooie oude gobelins, over afzienbaren tijd zullen wij de uit de
+hand gebatikte doeken nog alleen in onze musea kunnen bewonderen.
+
+Dien middag om half zeven was de vergadering voor vrouwenkiesrecht
+uitgeschreven en toen wij in de smaakvol met bloemen en groen versierde
+zaal van de Buitenzorgsche Sociëteit kwamen, werden wij aldaar door
+verschillende dames en heeren, die de vergadering hadden georganiseerd,
+opgewacht en werd ons ieder door een paar kleine, schattige meisjes
+een mooie bouquet, die van Mrs. Catt met de Amerikaansche, de mijne
+met de Nederlandsche vlag, geoffreerd. Op het podium prijkten een
+paar manden met witte lotusbloemen, lotusbloemen van zulk eene
+enorme afmeting en zoo fluweelig en vol, als ik nooit te voren
+gezien heb. De president van de debatingclub leidde deze vergadering,
+waarin ook de acht inlandsche onderwijzeressen en tal van inlandsche
+onderwijzers aanwezig waren. Mrs. Catt sprak slechts kort, omdat vele
+der aanwezigen haar niet verstonden, ik moest toen de lange speech
+houden en daarna gelegenheid geven tot debat. Het is te begrijpen,
+dat een debatingclub de gelegenheid gebruikte om te debatteeren en
+toen er om 9 uur nog vele strijdlustigen bleken te zijn en wij nog
+moesten eten en naar Batavia terug autoën, kon ik niet anders doen dan
+aan aller wensch toegeven om bij ons volgend bezoek aan Buitenzorg,
+waar wij nog de botanische tuinen en tal van andere bijzonderheden
+hebben te zien, opnieuw een avond te geven voor debat. Dat zal in
+'t midden van Mei zijn. Ruim twintig leden hadden zich onderwijl
+reeds als lid van de vereeniging voor Vrouwenkiesrecht opgegeven en
+den wensch geuit eene afzonderlijke afdeeling Buitenzorg te vormen,
+waaraan dan ook in Mei zal worden voldaan.
+
+Om half een 's nachts bracht de heer Wevers Bettink ons veilig tehuis,
+een kunststukje van chauffeurs accuratesse, want de weg is over 't
+geheel genomen veel te smal en heeft tal van zeer gevaarlijke bochten.
+
+Eene instelling, waarvoor de regeering aller dank toekomt, leerden wij
+in Batavia kennen. Het zijn de regeeringspandhuizen. De heer Nittel,
+onder-directeur dier instelling, liet ons deze in alle finesses zien
+en bracht ons met de geheele instelling op de hoogte. In aanmerking
+genomen, dat de inlander gaarne zijne bezittingen beleent, hetzij
+om in tijdelijke extra uitgaven, voor een ziekte, een begrafenis,
+een bruiloft etc. te voorzien, hetzij om dingen van waarde veilig
+opgeborgen te hebben, of om tal van andere redenen, is het goed
+gezien van de regeering om daarin den kleinen man te helpen en
+hem uit de handen der Chineezen--de vroegere pandhuishouders--te
+houden, Als men bedenkt, dat in één pandhuis in Batavia, er zijn
+er aldaar acht, dagelijks gemiddeld 800 à 1000 panden ingebracht
+en even zoovele uitgehaald worden en dat de gemiddelde waarde van
+de ingebrachte panden niet meer dan f 1.75 bedraagt, dan komt men
+tot de conclusie, dat deze instelling in eene behoefte voorziet,
+die vooral voor den kleinen man zeer groot is. Het is verblijdend,
+dat na 1913 heel Java deze van regeeringswege opgerichte huizen zal
+tellen en dat daarmede een einde is gemaakt aan de afpersing, die
+in dit bedrijf voorheen door de Chineezen werd gedreven. Ik durf in
+een dagbladartikel niet in détails treden over het pandhuisbedrijf in
+Nederlandsch-Indië, doch de wijze, waarop die is ingericht, de kalmte,
+die er in deze huizen heerscht, de vlugge en regelmatige wijze, waarop
+die stroom van publiek bediend wordt en de contrôle, die over alles
+wordt uitgeoefend, is boven allen lof verheven. Men voelt hier, dat
+de goedaardige, eenvoudige Javaan beschermd wordt tegen uitzuigerij,
+eene bescherming, die hij maar al te zeer behoeft. Dat de regeering
+met dit bedrijf nog een kleine winst maakt, vermindert m.i. den lof
+niet, die er haar voor toekomt, als die winst maar op de een of andere
+wijze ten bate van den Javaan wordt aangewend.
+
+Ook de inrichting en de werking van het instituut Pasteur is iets,
+waarop wij met rechtmatigen trots kunnen wijzen. Dat wij met
+zooveel meer veiligheid, voor zoover het onze gezondheid betreft,
+in onze koloniën dan in Britsch-Indië kunnen reizen, danken wij
+voor een goed deel aan deze instelling. Onder de kundige leiding
+van den bekwamen directeur, dr. Nijland, heeft dit instituut zich
+ontwikkeld tot het zich ver verheft boven de meeste dier inrichtingen
+in het buitenland. Dat pest, cholera en pokken niet meer zoo de
+verschrikkingen hier zijn als in andere tropische landen, is zeker
+waard om dankbaar vermeld te worden.
+
+Ik zou willen, dat ik met even groote nationalen trots kon schrijven
+over een andere regeeringsinstelling, waarvan ik ook met de grootste
+belangstelling kennis nam, de opiumfabrieken en de opiumregie. Wij
+zagen daar de bollen, zooals die uit Britsch-Indië worden ingevoerd,
+waaruit de opium bereid moet worden en gingen met den directeur alle
+stadia door, die de inhoud van deze bollen doorloopt, alvorens de
+daaruit verkregen opiumsiroop in nette, tinnen buisjes verzameld en
+als geschikt voor het gebruik afgeleverd kan worden.
+
+Maar op dat gebruik, daarop komt het aan. Al die glinsterende tinnen
+buisjes, honderdduizenden in aantal, die daar door tal van inlanders
+met behulp van prachtige machines, in regeeringsdienst bereid worden,
+zijn uitsluitend bestemd om door inlanders en Chineezen gerookt,
+of, zooals die term luidt, "geschoven" te worden. Onze regeering,
+leverancier en fabrikant van een zoo verderfelijk genotmiddel,
+omdat..... ja, om geen andere reden, dan dat zij er jaarlijks zoovele
+millioenen op verdient. Hoe beschamend! Niettegenstaande de herhaalde
+en besliste verzekeringen van den directeur, dat het opiumschuiven,
+mits er onvervalschte opium wordt gebruikt, niet nadeelig voor de
+gezondheid is, kan ik dit toch niet aannemen. De toestand, waarin de
+opiumschuiver na zijn pijpje geschoven te hebben, verkeert, de begeerte
+naar een volgende pijp, het niet meer er zonder kunnen leven, zoo hij
+er eenmaal aan gewend is, toonen genoeg aan, dat het opiumschuiven
+niet zoo'n onschuldig vermaak is, als men ons wel wilde doen gelooven.
+
+In één opzicht kan ik vrede hebben met onze opiumregie. Door de wijze,
+waarop de verkoop is geregeld en door, nu reeds, over geheel Java
+en Sumatra de Chineezen uit dit bedrijf gestooten en de geheele
+verkoop in eigen handen genomen te hebben, kan de regeering de
+verdere uitbreiding van dit kwaad tegengaan en zoodra zij het wil,
+geheel uitroeien. Zoo wij eens eenmaal het voorrecht mogen hebben een
+regeering te bezitten, die haar taak ethischer opvat, die in plaats van
+jaarlijks millioenen te besteden voor leger en vloot, millioenen, die
+voor een deel verkregen worden uit die opiumfabricage, de gelden der
+schatkist besteedt tot opvoeding van het volk, ook het Indische volk,
+dan is het bij de tegenwoordige regeling mogelijk, binnen betrekkelijk
+korten tijd aan dit mensch-bedervend en mensch-onteerend opiumschuiven
+in onze koloniën een einde te maken. Dat dit nu gemakkelijker gaat dan
+wanneer de handel in handen van gewetenlooze Chineezen is, daarvan
+getuigt het volgende staaltje, dat wij in Medan vernamen en op Java
+bevestigd vonden. In een kampong boven Medan kende de bevolking het
+opiumschuiven niet. Op zekeren dag ontvingen de bewoners aldaar, huis
+aan huis, een eenvoudig toestel om opium te schuiven met een buisje
+opium en de gebruiksaanwijzing van een Chinees ten geschenke, en binnen
+geen tijd waren tal van dorpelingen daar opiumschuivers geworden
+en daarmede tevens trouwe koopers van opium bij den goedgeefschen
+Chinees. Den 1en April van dit jaar verloor ook die Chinees het recht
+tot verkoop van opium en wordt ook in Medan dit kostbaar en kostelijk
+stroopje door onze regeering geleverd. Aan zulke praktijken om met
+opzet nieuwe ongelukkigen te kweeken, zal natuurlijk de regeering zich
+niet schuldig maken, en met groot ongeduld zie ik den tijd tegemoet,
+waarop een regeering aan 't bewind komt, die den moed heeft de sluiting
+van de opiumfabriek voor te bereiden en binnen niet al te langen
+tijd te bewerkstelligen. De overweging dat degene, die eens aan het
+schuiven verslaafd is er niet meer zonder kan leven, is m.i. de moeite
+van een discussie niet waard. Laten er daardoor, als dat waar is,
+eenige duizenden opiumschuivers, voor de maatschappij halfwaardige
+of nietswaardige individuen, ten gronde gaan of vroeger dan anders
+sterven, dit verlies weegt niet op tegen de millioenen uit deze en
+de volgende geslachten, die dit verderfelijk kwaad dan niet zullen
+leeren kennen en daardoor een hooger en beter leven kunnen leiden.
+
+Nog op een ander beschamend feit moet ik wijzen. In de opiumfabriek
+zagen wij niet alleen Indische mannen en opgeschoten jongens aan het
+werk, maar ook tal van jongens, die zeker en gewis nog geen tien jaar
+oud waren. Met bevreemding vernam ik, dat onze wetten, die kinderarbeid
+beneden den 12-jarigen leeftijd verbieden, voor Indië niet gelden en
+dat in dit zonnige land, zelfs door onze regeering kleine jongens
+in een fabriekslokaal dagelijks uren en uren achtereen voor eenige
+centen aan het werk worden gezet.
+
+Dat de lokaliteit waarin de kinderen werken, ruim en luchtig is,
+dat de jongens als hun kistje volgepakt is, van hun plaats opstaan om
+zelf een nieuw kistje te halen en daardoor nu en dan eens een verzetje
+hebben, dat er in Java nog lang en lang niet genoeg scholen zijn om de
+kinderen te onderwijzen en die jongens dus, als zij niet in de fabriek
+werken, zich bij den weg zouden vervelen en kattekwaad uitrichten en
+nog meer zulke overwegingen, verminderen in mijn oog het kwaad niet,
+dat daar door de overheid bedreven wordt. Niet alleen werken die jonge
+kinderen daar dagelijks 7 uren onafgebroken aan dat machinale werk,
+een veel te lange dagtaak voor zulke nietige wezentjes, maar ook moet
+het spoedig tot hen doordringen, dat opiumschuiven niet kwaad is en
+heel prettig moet zijn, als de fabricage en verkoop door de regeering
+geschiedt en als er dagelijks zooveel moet afgeleverd worden om aan
+de aanvraag te kunnen voldoen.
+
+Ik was blijde, dat wij de opiumfabriek zagen, nadat wij reeds met het
+Instituut Pasteur en met den pandhuisdienst hadden kennis gemaakt,
+zoodat mijn Amerikaansche medereizigster geen al te slechten indruk
+van onze overheidszorg voor den Javaan krijgt en er toch ook wel wat
+te prijzen valt.
+
+
+
+
+
+
+OP SUMATRA'S WESTKUST.
+
+
+I.
+
+
+Den 22en April verlieten wij 's morgens Batavia, om ons met de
+"Bantam" van de Koninklijke Paketvaart-Maatschappij naar Padang
+en de Padangsche Bovenlanden te begeven. Van Batavia naar Padang
+met de Kon. Paketvaart-Mij. is een tocht vol afwisseling, omdat
+men onophoudelijk dicht langs de kust vaart en tal van plaatsjes
+aandoet. Tegen ongeveer het middaguur verlieten wij Tandjong Priok en
+genoten nog eens van het gezicht op de mooie haven en de vele kleine
+eilandjes. Even vóór zes uur lagen wij stil op de reede van Anjer om
+tal van inlanders en eenige vrachtgoederen aan boord te nemen. Tevoren
+hadden wij nog bij daglicht het gezicht op Krakatou, het verlaten
+eiland, en het lange eiland genoten, want toen wij er later op den
+avond veel nader bij kwamen, was het te donker om er iets van te zien.
+
+Om 6 uur den volgenden morgen lagen wij voor Kotô Agoëng stil,
+om menschen en goederen te laden en te lossen. Kotô Agoëng is
+een dorpje van de Lampongsche districten. Wij tweetjes stonden bij
+aankomst reeds kant en klaar en toen wij den kapitein onzen wensch te
+kennen gaven om aan wal te gaan, werd het stoomsloepje onmiddellijk
+neergelaten en werden wij aan wal gestoomd. Een klein roeibootje,
+bemand met twee inlanders, was achter aan 't stoomsloepje gebonden,
+om ons uit de sloep zooveel verder te roeien en te trekken, tot
+wij droogvoets aan wal konden stappen. Wij moesten toch nog een ver
+sprongetje maken om niet door een opkomende golf verrast te worden,
+doch toen wij daar eindelijk aan wal stonden tusschen die tallooze
+toegestroomde inlanders, met wie wij geen woord konden wisselen,
+hadden wij toch voldoening van onze daad, al moesten wij elkander
+ook even glimlachend aankijken en ons zelf een paar avonturiersters
+noemen. Wij waren de eenige passagiers, die aan wal waren gegaan.
+
+Eerst namen wij een kijkje op de passar, waar vooral de vrouwen
+zeer bedrijvig waren. Tal van jonge vrouwen zaten er neergehurkt,
+ieder in eigen kringetje, met in 't midden een gat in den grond,
+daarboven een houtvuurtje en op dat houtvuurtje een pan gloeiend
+vet of olie, waarin allerlei soort bananen en ook sommige andere
+vruchten gebakken werden. Rondom ieder houtvuurtje een troepje
+inlanders, die de gebakken vruchten zoodra zij gereed waren, voor
+een of meer centen kochten en ze dan onmiddellijk nuttigden. Sommige
+oudere vrouwen kochten bij de verschillende gelegenheden eene kleine
+verscheidenheid van gebakken vruchten, die in een groot groen blad
+gerold, mede huiswaarts genomen werden. Ook kon men er hoopjes rijst
+of rijstkoekjes koopen, met of zonder een bestrooisel van geraspte
+kokosnoot. Wij zagen er meer soorten van ananas, dan wij ooit vermoed
+hadden dat er bestonden. Opmerkelijk was daar de stilte en kalmte,
+die onder deze menschenmassa heerschte. Men hoorde er nauwelijks
+eenig geluid.
+
+Toen wij op de passar waren uitgekeken, gingen wij het dorp in. Een
+net en welvarend dorpje. Aan het eind van den langen hoofdweg stond
+de controleurswoning met het kantoor en de gevangenis, de eenige
+gouvernementsgebouwen, die daar bestaan, doch die zich onmiddellijk
+van alle andere gebouwen onderscheiden. De controleur zat in de
+voorgalerij en toen hij bemerkte, dat wij zijn erf opkwamen, kwam hij
+ons vriendelijk tegemoet. Hij is de eenige Europeaan, die daar woont
+en zijne kennismaking was voor ons bijzonder aangenaam, omdat hij
+uitstekend Engelsch sprak. Hij stond op het punt het gebergte in te
+gaan, waar sedert eenige avonden onheilspellende aardbevingsschokken
+vernomen waren, die de instorting van eenige bouwvallige woningen
+ten gevolge hadden gehad en waarover de inlandsche bevolking zich
+zeer verontrustte. Hij moest nu den stand van zaken gaan opnemen en
+zooveel mogelijk de bevolking geruststellen.
+
+Over de daar wonende Lampongsche bevolking gaf hij ons eenige zeer
+wetenswaardige bijzonderheden. Er bestaat daar een soort overgangsvorm
+tusschen het matriarchaat en het patriarchaat. De Lampongsche jonge
+meisjes worden door de vaders voor een zekere som, soms 2000 à 3000
+gulden, aan den toekomstigen echtgenoot verkocht en gaan dan van het
+ouderlijk huis in het ouderlijk huis van den man over. Zij moeten dan
+in het nieuwe tehuis 't werk verrichten, dat haar door echtgenoot
+en schoonmoeder wordt opgedragen. In zekeren zin is zoo'n vrouw
+dan de slavin van haar schoonmoeder en van haar man. Kan de huwbare
+man echter de kostende som voor zijne bruid niet bijeenbrengen, dan
+begeeft hij zich in dienstbaarheid bij haar vader. De dochter en de
+jonge echtgenoot blijven dan in de woning van de ouders der vrouw en
+de jonge man wordt de slaaf van zijn schoonvader en misschien ook
+wel van zijne vrouw. De kinderen uit dat huwelijk dragen in zoo'n
+geval den familienaam van de moeder en behooren haar toe. Wanneer een
+vader geen zonen en maar één dochter heeft, dan wil hij alleen onder
+de laatste voorwaarde zijn dochter uithuwelijken, omdat anders zijn
+familie uitsterft.
+
+Bijzonder interesseerden mrs. Catt en ik ons nu voor hetgeen wij
+vernamen, omdat daaruit bleek, dat onder de Lampongsche jonge vrouwen
+een geest van verzet zich begon te openbaren, nu de zaken niet meer
+gaan zooals zij dat wenschen. De som van twee à drieduizend gulden,
+die de vaders tegenwoordig voor hunne dochters eischen, kan n.l. in
+den regel niet door een jongen man opgebracht worden en om die
+reden worden de meisjes nu maar al te vaak uitgeleverd aan oudere
+of oude bokken, die voor een groen spruitje een groote som over
+hebben. De jonge meisjes van Kotô Agoëng en omstreken zijn nu sedert
+geruimen tijd een strike begonnen: zij zijn overeengekomen om niet
+anders dan een huwelijk aan te gaan, waarbij de nieuwe jonge man in
+dienst treedt van haar vader en zij de rechten behoudt op kinderen
+en ouderlijk erfdeel. De reden is duidelijk. De jonge vrouwtjes
+vertikken het langer om uitgehuwelijkt te worden aan oude snoepers;
+zij geven den jongen, frisschen echtgenoot de voorkeur. Deze strike
+der jonge dames heeft reeds zoo'n omvang aangenomen, dat de hoofden
+van Kotô Agoëng met den controleur eene vergadering hebben belegd,
+om te zien wat er in dezen gedaan moet worden, omdat er in de laatste
+maanden geen huwelijken meer gesloten worden. De controleur vertelde
+ons, dat er nog geen oplossing voor dit penible vraagstuk was gevonden.
+
+Wij hadden gaarne nog eens een kijkje genomen in de peperplantages,
+waaraan dit district zijne beteekenis grootendeels ontleent, maar die
+plantages zijn ongeveer twee uur ver in het gebergte gelegen en alleen
+per paard of te voet konden wij er komen. Zoo lang durfden wij echter
+niet van het schip verwijderd blijven. Na nog een mooie verzameling
+eigengemaakte fotografieën van het district en zijn bewoners van
+den controleur Kriebel bewonderd te hebben, namen wij van onzen
+vriendelijken gastheer afscheid, die daar wel eenzaam leeft, doch
+zijne eenzaamheid met opgewektheid draagt en er al het interessante
+van gevoelt. Even voorkomend als wij aan land gebracht waren, werden
+wij ook weder naar het schip teruggevoerd.
+
+Midden in den nacht kwamen wij in Kroë aan en vertrokken van daar
+ook weder nog vóór de dag was aangebroken. Van aan wal gaan dus geen
+sprake. Grooter was evenwel de teleurstelling, toen wij Woensdagavond
+ook eerst Benkoelen bereikten, nadat het nachtelijk duister reeds
+lang was ingetreden. In Benkoelen waren wij zoo gaarne aan wal
+gegaan en wij hadden daarop vrij zeker gerekend. Er was echter geen
+sprake van, want het aan wal gaan geschiedt, door de groote deining,
+die er bestaat, niet zonder gevaar en de afstand van het schip naar
+den wal is minstens een half uur roeien in een primitieve prauw. Aan
+boord blijven was dus de boodschap. Wij konden niets anders doen dan
+den volgenden morgen vroeg opstaan, om vóór wij Benkoelen verlieten,
+van het dek van het schip met een goeden scheepskijker een kijkje te
+nemen van het voor ons onbereikbare stadje.
+
+Vrijdagmorgen, om zes uur, landden wij in Padang. Van het mooie
+binnenkomen konden wij ook al weder, doordat het daglicht nog niet
+was doorgebroken, weinig genieten. Alleen even vóór wij vastgemeerd
+lagen was het daglicht helder genoeg om ons een kijkje te gunnen en
+een vermoeden te geven van wat wij gemist hadden.
+
+Niettegenstaande het zeer vroege ochtenduur, stonden er op den wal
+toch reeds drie dames op ons te wachten, die ons het welkom in Padang
+brachten, de zorg voor onze bagage namen en ons per auto langs den
+mooien weg van de Emmahaven naar de stad en in het gastvrije huis van
+den heer en mevrouw Kamerling afleverden. In dat vriendelijke, oude
+echtpaar, mevrouw vierde dien dag haar 72en geboortedag, vonden wij een
+paar warme voorstanders van Vrouwenkiesrecht, die daar in Padang de
+voorbereiding voor onze komst geheel geleid en met behulp van eenige
+andere dames ook verricht hebben. Een hartelijker ontvangst is niet
+denkbaar. Voor alles was gezorgd. Omdat wij kwamen op een oogenblik,
+dat de Juliana-feesten in volle voorbereiding waren, was het beter de
+vergadering voor vrouwenkiesrecht uit te stellen totdat wij het bezoek
+aan de Padangsche bovenlanden hadden gebracht en voor dit bezoek waren
+alle stappen gedaan, om het voor ons zoo gemakkelijk, aangenaam en
+vruchtdragend mogelijk te maken. Aan alle assistent-residenten en
+hotels in de verschillende plaatsjes was onze komst aangekondigd
+en gevraagd om ons het verblijf te vergemakkelijken. Wij besloten
+daarom, om maar direct Zaterdagmorgen naar boven te gaan, omdat wij
+vóór alles Zondag in Pajacombo, het eindpunt van de reis, wilden zijn.
+
+Vrijdagavond hadden echter mijnheer en mevrouw Kamerling tal van
+Padangsche heeren en dames uitgenoodigd, om kennis met ons te maken
+en ons met dezen in kennis te brengen, van welke uitnoodiging een
+ruim gebruik was gemaakt. Wij kwamen hierdoor ook in de gelegenheid
+tal van bijzonderheden te vernemen aangaande den tocht, dien wij
+den volgenden morgen vroeg zouden aanvangen. Omdat twee logé's voor
+onze lieve oudjes wat veel was, maakte mrs. Catt gaarne gebruik van
+de vriendelijke uitnoodiging van de buren der familie Kamerling,
+den heer en mevrouw de Keth, om daar te gaan logeeren.
+
+Toen mr. De Keth ons den volgenden morgen vroeg naar het station
+bracht, bleek ook daar, hoe voorkomend de oude heer Kamerling alles
+voor ons had voorbereid. De stationschef was van onze komst verwittigd;
+hij had op verzoek een 1e klasse waggon met balcon vóór aan den trein
+gehaakt, (de locomotief staat achter den trein en duwt hem naar boven)
+en daarop een paar bankjes geplaatst, zoodat wij een onbelemmerd
+uitzicht genoten van den prachtigen weg, dien wij aflegden.
+
+Eerst ging het eenige uren lang links, langs tuinen met klapperboomen,
+pisangpalmen, mangoboomen en zoovele andere tropische boomen
+waarvan wij den naam niet weten en hier zagen wij ook in groote
+verscheidenheid den varenboom, dien wij op Ceylon hadden leeren
+kennen, terwijl rechts reeds heel spoedig eene reeks van bergtoppen,
+het Barisangebergte, tot aan den top met palmen begroeid, zich aan ons
+oog vertoonde. Schilderachtig lagen tusschen dat veelkleurige groen
+de houten woninkjes met hunne donkerbruine, rieten daken, daken,
+die alle gracieus, boogvormig zijn, eene eigenaardigheid waardoor
+Sumatra'sche, inlandsche woningen zich kenmerken. Wat verder op kregen
+wij ook aan den linkerkant eene bergreeks, het Danaugebergte, totdat
+wij eindelijk de kloof van Anek naderden, en de trein tusschen eene
+nauwe bergengte met watervallen, gorges en snel vlietende stroompjes,
+zich naar boven werkte.
+
+Als men den tropischen plantengroei, de donkerkleurige bevolking en
+de Sumatra'sche huisjes wegdacht, zou men zich in een van de mooie
+gedeelten van Zwitserland in den zomer verplaatst kunnen gevoelen, maar
+juist deze drie zaken maken dezen weg tot eene nog schilderachtiger.
+
+De bruine, rieten daken der woningen waren langzamerhand verdwenen en
+in de plaats daarvan zagen wij nu wit geschilderde, houten huisjes,
+met zinken daken, die in de zon hel schitterden.
+
+Opmerkelijk is overal de kalmte van onzen inlander, hetzij hij
+Javaan of Maleier is. Hoe sterk steekt die af bij de rumoerigheid van
+den Britsch-Indiër. Als in Britsch-Indië een trein aan een station
+stilhoudt, dan kan men van de drukte, het door elkaar geschreeuw, het
+lawaaiig doen van den inlander, niets hooren of zien van 'tgeen een
+doortrekkende reiziger soms gaarne hooren of zien wil en des nachts is
+die drukte aan de stations even groot als bij dag, zoodat de nachtrust,
+die men in de Britsch-Indische treinen zou kunnen genieten, daarbij
+zeer veel inboet. Als drie of vier Britsen-Indiërs bij elkaar staan,
+dan converseeren zij met elkaar op een wijze, die elkeen moet doen
+vermoeden, dat het onmiddellijk op een hevige kloppartij zal uitloopen,
+terwijl het toch niets anders dan een vriendelijk praatje geldt.
+
+Hoe voornaam, stil, kalm haast, doet daarentegen onze inlander. In
+lange rijen staan zij achter elkander aan het loketje, om een
+plaatskaartje te nemen; geen luid woord wordt vernomen, ieder
+wacht kalm zijn beurt af. Als de trein stilstaat, stappen zij haast
+geruischloos in; wanneer men niet vooraf gezien had, dat er zoovele
+passagiers op het perron stonden te wachten, zou men zich niet kunnen
+verbeelden, dat er menschen uit of in den trein gestapt waren.
+
+Toen wij te ruim twaalf uur in Padang Pandjang aankwamen, stond de
+hotelier van het hotel Merapi zelf op het perron, om de noodige hulp
+te bieden, terwijl de assistent-resident zijn rijtuig had gezonden,
+om daarvan gebruik te maken. Hij zelf was voor dienstzaken elders,
+doch mevrouw Tubergen, de vrouw van den assistent-resident, had
+er voor gezorgd, dat een vaas met geurige en wondermooie bloemen
+in onze kamer in het hotel ons een vriendelijke welkomstgroet in
+Padang-Pandjang bracht.
+
+Ofschoon wij in het midden van den dag, waarop het dus het heetst is,
+aankwamen, was de temperatuur toch niet hooger dan op een matig warmen
+zomerdag in Holland. Na al die heete dagen, die wij in den laatsten
+tijd hadden doorgemaakt, leefden wij in Padang-Pandjang weer eens
+heelemaal op, tegen den avond moesten zelfs de doekjes voor den
+dag komen. Van het bordes van het hotel genoten wij 't gezicht op
+den altijd rookenden Merapi. Er lag echter 's middags zoo'n vlokkige
+witte wolk op den top van den vulkaan, als ware de kop met een groote
+slaapmuts overtrokken, zoodat wij van het al of niet rooken niet
+veel bespeuren konden. Tegen den avond herinnerde de zwaveldamp,
+die de atmosfeer had doortrokken, ons echter aan het bestaan en de
+nabijheid van dezen vuurspuwenden berg.
+
+Het één bataillon groote garnizoen geeft vrij wat levendigheid aan
+het interessante plaatsje. Voor de kinderen van deze militaire
+ambtenaren is natuurlijk een Europeesche school met Europeesche
+onderwijzers noodig, het spoorwezen heeft er eenige ambtenaren,
+zoo ook het kantoor van den assistent-resident en door al deze
+Europeeërs ademt er een geest van civilisatie, waardoor het voor
+toeristen doenlijk is, er eenige dagen te vertoeven. Daardoor is het
+ook mogelijk, dat een tamelijk goed hotelletje zich er staande kan
+houden, en dat niet alleen toeristen, maar ook herstelde zieken, die
+een tijdlang een koeler klimaat en een mooie omgeving noodig hebben,
+om verloren krachten te herwinnen, zich daar kunnen ophouden. Maar
+over Padang-Pandjang ga ik later schrijven, want het diende ons alleen
+om er te overnachten, om den volgenden ochtend vroeg van daar naar
+Pajacombo te kunnen vertrekken, waar des Zondags de groote Passar
+gehouden wordt, waaraan deze plaats haar vermaardheid voornamelijk
+dankt. Wij zullen eerst Pajacombo en Fort de Kock bezoeken om daarna
+terug te keeren naar Padang-Pandjang en van daaruit eenige uitstapjes
+te maken en 't merkwaardige van 't stadje te zien.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+Pajacombo is voor ons een zeer interessant oord. Heerscht in geheel
+de Padangsche bovenlanden, onder de Minang Kabauers, 't matriarchaat,
+hier in Pajacombo en zijne omgeving vindt men het nog het zuiverst
+bewaard. De woning, waarin die matriarchale families leven, hebben
+een zeer eigenaardige vorm, en geven van buiten reeds aan, uit hoevele
+gehuwde dochters het gezin bestaat. De stammoeder, de Indoea genoemd,
+bewoont het middengedeelte van de woning, van buiten herkenbaar door
+het middelste halfboogvormige dak; als de oudste dochter trouwt,
+dan wordt er rechts een kamer, half zoo groot als de oorspronkelijke
+kamer, waarin de Indoea huist, gebouwd en daarin huist dan de dochter;
+de tweede dochter krijgt, als zij huwt, links zoo'n uitbouwsel en zoo
+gaat het door tot alle dochters gehuwd zijn. Elk bijbouwsel heeft
+een kwartboogvormig dak. Van binnen in de woning ziet men echter
+slechts één groot vertrek, de familiekamer, die de ruimte van het
+geheele gebouw beslaat en daarachter, door gordijnen afgeschoten,
+de verschillende slaapgelegenheden der familieleden.
+
+In zoo'n groot huis treft men in den regel alleen de vrouwen en
+kinderen aan. De stammoeder met één of meer zusters, haar eigen
+dochters en de dochters van de zusters en de kinderen van al deze
+vrouwen, wonen daar te zamen. Sterft de stammoeder, dan wordt zij
+opgevolgd door hare oudste dochter, en de zusters van de moeder,
+dus eigenlijk de tantes en veel ouder in jaren, noemen dan ook de
+nieuwe stammoeder Indoea en zijn haar gehoorzaamheid verschuldigd. Al
+het geld en goed dat zoo'n familie bezit, behoort den vrouwen toe
+en wordt door hen gezamenlijk beheerd; alle familiekwesties worden
+onderling opgelost; doch naar buiten uit, als er om de een of andere
+reden overheidskwesties te bedisselen vallen, of als er in moeilijke
+huishoudelijke omstandigheden een oordeel moet worden geveld, dan
+treedt de oudste broeder van de lndoea als raadgever op en hoewel hij
+buiten het familieverband leeft, is hij toch feitelijk het mannelijk
+hoofd van het gezin. Dit is echter alleen een eerebaantje, dat hem
+verplichtingen oplegt en waarvoor hij wel eens een douceurtje van de
+vrouwen kan krijgen, doch dat hem feitelijk geen rechten geeft op iets,
+wat de vrouwen toebehoort.
+
+Al het werk in zoo'n gezin, waaronder behoort ook het bewerken van het
+land en de veeteelt, het weven der goederen, het bouwen der woningen en
+bijgebouwen, want zulke woningen uit bamboehout en -riet opgetrokken,
+moeten nog al eens vernieuwd worden, is het werk der vrouwen, al of
+niet bijgestaan door de buitenshuis wonende mannen. Zij ook brengen
+de opbrengst van het land, de tuinvruchten, de geweven goederen en
+andere dingen, die zij voor den verkoop maken, naar de Passar en
+verkoopen het daar.
+
+Waar blijven de mannen uit zoo'n gezin?
+
+Hierop is niet zoo eenvoudig het antwoord te geven, omdat de
+Mohammedaansche godsdienst, die hier in zeer verwaterden vorm beleden
+wordt, het zuiver matriarchale stelsel bedorven heeft. Volgens dezen
+godsdienst is het geoorloofd, dat een man vier vrouwen heeft en
+de Minangkabausche mannen, die ik gesproken heb, vatten het bijna
+allen zoo op, dat de godsdienst hun voorschrijft, vier vrouwen te
+trouwen en zij geen goed Mohammedaan zijn, als zij zich met minder
+tevreden stellen. Ook komt er nog bij, dat de vrouwen hier hunne
+mannen koopen, de moeder koopt den man voor hare dochter, en daar
+een man van twintig tot twee à drie honderd gulden kost [3], al naar
+gelang hij een hoogere positie bekleedt, is het een voordeelig zaakje,
+zich viermaal te verkoopen. De vierde maal schijnt de man nog evenveel
+waarde te hebben als bij den eersten koop. Als regel woont de man nu om
+beurten bij de verschillende vrouwen en laat zich daar als een koning
+behandelen. In vele gevallen dient hij in het familieverband alleen als
+een noodzakelijk.... iets... zal ik het maar noemen, tot instandhouding
+van het ras. Buiten het familieverband bezit hij soms nog wel een
+maatschappelijken werkkring. Zoo ontmoetten wij op onzen tocht naar de
+kloof van Harau, een wondermooi uitstapje wat natuurschoon betreft,
+een dorpshoofd, die een beetje Hollandsch sprak. Hij noodigde ons
+in zijn woninkje, dat heel klein, doch uiterst zindelijk en in een
+goed aangelegden tuin met pijnappels, bananen, papaja's, suikerriet,
+kokosnoten en andere vruchten, gelegen was. Ik vroeg hem, of hij geen
+vrouw en kinderen had, waarop hij lachend antwoordde: "Natuurlijk heb
+ik vier vrouwen en reeds acht kinderen". En toen vernam ik, dat die
+vier vrouwen ieder bij hare respectieve moeders woonden en hij ze
+om beurten bezocht. Kan een van mijne Nederlandsche heeren-lezers
+zich een koninklijker en rustiger leven voorstellen, dan van dit
+dorpshoofd en zijne lotgenooten? Hij woonde in een heerlijk huisje, in
+een prachtige natuur, rustig alleen, zijn klein rijtuigje stond naast
+zijne woning en 't paardje als een muis zoo groot, graasde rustig in
+een veld in de nabijheid. Als hij lust heeft, spant hij zijn paardje
+voor het karretje en laat zich naar eene zijner vrouwen rijden, waar
+hij steeds op een goede ontvangst kan rekenen. Na zich daar voor een
+of twee dagen een leven als "heer der schepping" te hebben laten
+welgevallen, spant hij weder in, om naar eene der andere vrouwen
+te rijden of om eerst eenige dagen in eigen woninkje rust te nemen
+om van de smullerij te bekomen. Van tandenkrijgende kindertjes, van
+humeurige vrouwen, heeft hij geen last en als men hem niet met open
+armen en lekkere schoteltjes ontvangt, dan blijft hij den volgenden
+keer wat langer uit om van een hartelijker welkom zeker te zijn.
+
+Maar zooals dit dorpshoofd het leven had ingepikt, zoo leven niet
+alle gezinnen. Als een man wat geld of een goede positie bezit, dan
+bouwt hij een huisje en heeft één vrouw met haar kinderen bij zich
+inwonen. Zij doet dan zijne huishouding en vormt als het ware een nieuw
+familieverband. De andere vrouwen worden dan van tijd tot tijd bezocht.
+
+Een koeli, of een man van dergelijke positie, heeft dikwijls maar ééne
+vrouw en woont dan bij de moeder van zijne vrouw in. In zoo'n gezin
+helpen de schoonzoons het familiebezit vergrooten. Hun wordt dan ook
+allerlei werk opgedragen. Maar in deze gevallen treedt het nadeel, wat
+zoo'n familieleven met zich brengt, aan den dag. Het maakt de mannen
+lui, onwillig om te werken. De opbrengst van hun arbeid komt de geheele
+familie ten goede en in gevallen waar twee of meer schoonzoons zijn,
+wil geen hunner meer doen dan de ander en komt toch dikwijls al het
+werk op de vrouwen neer.
+
+Dat die vrouwen hier gewoon zijn het zware en verantwoordelijke
+werk te verrichten, ziet men dadelijk als men op een passardag in
+Pajacombo rondkijkt. De vrouwen komen daar allen met zware vrachten op
+het hoofd en dikwijls bovendien met volle handen; de mannen wandelen
+eenige passen vooruit met een klein vogelkooitje, waarin een grijs
+vogeltje, ik geloof een kwartel, in de hand. Ook op de markt zijn
+de vrouwen druk en bedrijvig om hare waren van de hand te doen en
+nieuwe zaken in te koopen, terwijl men de respectieve echtgenooten
+bijeengehurkt onder een schaduwrijke waringinboom vindt, bezig 'n
+strootje of sigaret te rooken, of ook wel in een afzonderlijk hoekje
+hunne meegebrachte vogeltjes onderling uit te wisselen of ze soms
+een soort hanengevecht te laten houden.
+
+Op de Passar hadden wij Zondag gelegenheid om het wonderfijne weefwerk,
+vooral het goud en zilverweefsel, der vrouwen te bewonderen. Ook
+zilver-filigraanwerk was er te zien, doch dit muntte niet in fijnheid
+en artisticiteit uit, wij hebben dat in Padang reeds beter gezien.
+
+De assistent-resident de Munick had een bijzonder interessant bezoek
+voor ons voorbereid in het gezin van eene weduwe van een vroeger
+districtshoofd en had ons een Hollandsch sprekend familielid als
+geleider medegegeven. De zeer oude, grijze Indoea en hare twee zusters
+ontvingen ons zeer hoffelijk en weldra kwamen ook alle gehuwde dochters
+met hare kleine kindertjes zich presenteeren. Nadat ons de woning
+in alle bijzonderheden getoond was, waarin wij vooral de vele mooie
+kussenbekleedsels bewonderden, werden wij uitgenoodigd een kop koffie
+met de dames te drinken. De goede Minangkabausche manieren schrijven
+voor, dat men zoo'n uitnoodiging moet accepteeren. Wij werden toen
+vergast op een kop koffie, gemaakt van gedroogde koffiebladeren,
+met veel bruine suiker en geen melk, daarbij werd een soort gekookte
+gemalen rijst met veertien verschillende zoetige bijspijzen opgediend,
+Het waren blijkbaar alle zeer lekkere zaken, maar zooveel kwee-kwee
+maakte ons een beetje wee, doch wij beiden hebben ons er toch moedig
+doorheen gewerkt. Wij beiden kregen een vork en een lepel om ons er
+van te bedienen, de anderen deden het veel netter dan wij, zonder
+die attributen.
+
+De jongste dochter van het gezin, een werkelijk zeer mooi meisje,
+van 17 jaar, verkeerde in zeer tragische omstandigheden. Zij was drie
+maanden geleden gehuwd met een mantrie van de opiumregie. Hij was
+een jonge, knappe vent en zij zijn eerste vrouw. Een maand na het
+huwelijk werd hij door onze regeering naar de opiumregie in Medan
+overgeplaatst en toen hij daar kwam, wist hij niet beter te doen dan
+daar eene Japansche tweede vrouw te nemen. Hij had nu geschreven,
+dat ook zijn mooi Maleisch vrouwtje moest overkomen, dan zou hij
+eerlijk zijne gunsten tusschen deze twee rivales verdeelen. 't Jonge
+vrouwtje heeft echter niet veel lust haar man te volgen en ziet er
+sterk tegen op om in partnership te treden met eene Japansche schoone,
+waarvan zij zeden en gewoonten niet kent. Zij pakte mijne hand met
+beide hare handen en zeide, dat zij liever met mij wilde medegaan en
+altijd bij mij wilde blijven.
+
+Het is jammer, dat onze regeering nog niet bij machte is, aan de
+leergierigheid, de behoefte aan onderwijs der Minangkabauers naar
+behooren te voldoen. Er is in vele dezer plaatsen nog slechts een begin
+gemaakt met de oprichting van scholen. Hier doet zich het gelukkig
+verschijnsel voor, dat ook de vrouwen naar onderricht haken en zich
+daarvoor offers getroosten willen. Het schijnt niet hoofdzakelijk
+gebrek aan geld, maar ook gebrek aan goede leerkrachten te zijn,
+die de regeering verhindert in deze, hier sterk gevoelde, behoefte te
+voorzien. De Minangkabauers, zooals ik er verschillende in Pajacombo
+heb leeren kennen, schijnen sympathieke, intelligente menschen te zijn,
+vatbaar voor eene hoogere ontwikkeling. Ik wilde dat ik onmiddellijk
+genoeg scholen voor hen kon tooveren. Het is zoo jammer, dat er nu
+nog zoo velen van onderricht verstoken blijven.
+
+Het is zeer te betreuren, dat men eigenlijk nog zoo weinig positieve
+kennis van het leven, de zeden en gewoonten der Minangkabauers
+bezit. Al de controleurs en assistent-residenten, wien wij er naar
+vroegen, gaven tegenstrijdige inlichtingen. Ook de boeken, die wij
+er over lazen, en er is nog zoo weinig over dit interessante volk
+geschreven, [4] geven slechts weinig en dikwijls nog uiteenloopende
+beschrijvingen. Het komt mij voor, dat een vrouw-ethnoloog, die het
+vertrouwen van deze vrouwen heeft weten te verwerven en die eenige
+jaren onder haar gaat leven, heel veel wetenswaardigs van het leven en
+de zeden en gewoonten van deze menschen aan het licht kan brengen. Er
+komt nu weldra een openbare school met een paar onderwijzers en een
+onderwijzeres; als de regeering er nu in kon slagen een onderwijzeres
+voor deze school te krijgen, die de geschiktheid, de kennis en vooral
+ook den slag heeft om het vertrouwen van de Minangkabausche vrouwen te
+winnen en die de kennis, die zij daardoor opdoet, weet uit te werken,
+dan zal zij de volkenkunde kunnen verrijken met wat positiever
+gegevens dan nu bekend zijn omtrent dit merkwaardige volk. Omdat
+het hier vooral geldt, achter de geheimen van het huiselijk leven
+van een volk te komen, waarvan de gezinnen bijna alleen uit vrouwen
+bestaan, vrouwen, die van aard zeer gereserveerd zijn, zullen de
+heeren ethnologen nooit zoo goed als eene vrouw de ware gegevens
+kunnen bijeenbrengen. De eene morgen in dat gezin van de weduwe en
+hare zusters en dochters deed mij duidelijk zien, dat er nog heel
+veel voor ons onverklaarbaars in deze gezinnen bestaat, dat met een
+beetje tact aan het licht kan worden gebracht.
+
+Toen wij op Prinses Juliana's verjaardag des morgens vroeg waren
+opgestaan, om met den eersten trein naar Fort de Kock te vertrekken,
+stonden wij beiden niet weinig verbaasd, te vernemen, dat er dien nacht
+om ongeveer drie uur eene uitbarsting van de Merapi was geweest. Wij
+hadden er niets van gehoord en er rustig doorheen geslapen. Wij hebben
+zoo dikwijls tegen elkaar gezegd: konden wij nu maar eens een explosie
+bijwonen, nu is er een geweest, die wijd en zijd asch en sintels over
+de dorpen heeft verspreid en nu sliepen wij er rustig doorheen. Wij
+waren ontevreden over ons zelf!
+
+In Fort de Kock was ter eere van Juliana's geboortedag alles gesloten
+en in plaats van een drukken dag leek het ons er erg stil. Wij besloten
+daarom maar direct het uitstapje te maken naar het meer van Manindjoe
+en bestelden daarvoor in het hotel een extra goed voertuig met twee
+paarden. Direct na de lunch zouden wij vertrekken. De equipage kwam
+voor. Het was een klein houten karretje op twee hooge houten wielen,
+waarin wij moeilijk rechtop konden zitten en voor onze beenen was
+heelemaal geen plaats en daarvoor stonden een paar onbeschrijflijk
+kleine, minne paardjes. Ons werd verzekerd, dat het erg goed was en wij
+in de heele stad geen beter vervoermiddel zouden kunnen krijgen. Wij
+lieten ons bepraten en stapten in. Inderdaad hebben de sukkelpaardjes
+ons naar Matoër gebracht, maar over de 13 mijlen afstand deden zij ruim
+4 uren. Gelukkig hebben wij in Britsch-Indië op kameelen en olifanten
+eene oefenschool doorloopen, waardoor onze inwendige organen aan door
+elkaar schudden gewend geraakt zijn, anders hadden wij het er op dezen
+tocht nooit goed afgebracht. Herhaaldelijk zijn wij maar eens eindjes
+gaan loopen om de rijsttafel, die wij om één uur genoten hadden, in
+de plaats te houden, waar wij haar toen gedeponeerd hadden. Het is
+jammer, dat er in Indië nergens waar wij tot dusverre waren, goede
+huurrijtuigen en paarden te verkrijgen zijn. Vooral op deze reis,
+die zooveel natuurschoon biedt, verliest men zooveel als men zich op
+de meest primitieve wijze moet verplaatsen.
+
+Gelukkig was de Passanggrahan, het regeerings-passantenhuis in
+Matoër, zoo goed en zindelijk en comfortabel, dat het ons spoedig
+het doorgestane leed deed vergeten en wij volop genoten van het vele
+natuurschoon, dat van uit dit Sumatrasche dorpje te genieten valt. Van
+verschillende punten zagen wij op het donkerblauwe, 600 meter onder ons
+gelegen meer van Manindjoe, dat met zijne rondom gelegen rijstvelden
+en koffietuinen en de blauwe bergenreeks een onbeschrijfelijk schoon
+gezicht levert.
+
+De controleur Barthelemy had de vriendelijkheid een der inlandsche
+dorpshoofden, die gebrekkig Hollandsch sprak, te verzoeken ons den
+volgenden dag als geleider te willen dienen en deze goede leidsman
+maakte ons dien dag tot een waar genot. Eerst bracht hij ons naar eene
+der oudste woningen van het dorp, waarin eene uitgebreide matriarchale
+familie huisde en waarvan de gevel bijzonder door beeldhouwwerk en
+goudversiering uitmunt. Het huis, de daarbij behoorende rijsthuisjes en
+de tempel droegen hetzelfde versieringskarakter. Ook de baleh-baleh,
+het huis, waarin de gemeenteraadszittingen gehouden worden, was
+bijzonder mooi gebeeldhouwd en met goud opgesmukt. Daarna bracht hij
+ons in de woning, waarin hij leeft. Het was eene familie met een Indoea
+en zusters en dochters. Met een van deze dochters is hij getrouwd en
+daar hij geen andere vrouwen heeft,--eene tweede vrouw, die hij had,
+is gestorven--woont hij meestal bij vrouw, zusters, tantes en moeder
+in. Ook hier werden wij weder op koffie, uit koffiebladen gemaakt,
+vergast en wij kwamen tot de ontdekking, dat wij al een beetje aan den
+smaak begonnen te wennen en als wij nog veel zulke visites afsteken,
+het ten slotte nog lekker zullen gaan vinden.
+
+Van daar bracht hij ons in eene woning, of liever buiten eene
+woning, waar de vrouwen van het gezin bezig waren suiker te bereiden
+uit suikerriet. Hier en ook bij de rijstbereiding wordt het zoo
+aanschouwelijk voorgesteld hoeveel goedkooper wij, cultuurvolken,
+suiker en rijst hebben, dan deze menschen. Zeven vrouwen waren reeds
+van het zonnegloren bezig uit een stapel suikerriet, door middel
+van een primitief persblok, dat door een os in werking werd gezet,
+het sap te persen en het daaruitverkregen vocht tot suikerkoeken in te
+dikken. Eene hoeveelheid suiker, waarvoor wij een gulden betalen, kost
+zulke vrouwen met elkaar een paar dagen arbeid. Bij de rijstbereiding
+kwam ik tot de zelfde gevolgtrekking. Alleen zoolang groote groepen
+vrouwen in ééne familie samenwonen en vrouwenarbeid niet met geld
+betaald wordt, kan een dergelijke productie zich handhaven; zoodra de
+invloeden van buiten het matriarchale huishouden zal hebben opgelost
+en de dochters gaan huwen, en buiten de familie gaan wonen, of een
+betaalden werkkring gaan zoeken, moet de productie in het klein van
+de eerste levensbehoeften plaats maken voor de machinale productie
+en moet het den menschen duidelijk worden, dat men veel goedkooper
+een pond machinaal bereide suiker kan koopen dan het zelf te maken.
+
+Zoover als echter thans de stand van ontwikkeling van de
+Minangkabausche Maleiers staat hebben de vrouwen nog handen vol werk;
+men ziet ze van 's morgens vroeg tot 's avonds laat bezig en men ziet
+het aan haar zelfrespectvol uiterlijk, dat zij ook zeer goed gevoelen
+van hoeveel belang zij voor de instandhouding van haar ras zijn. Zij
+brengen het volgend geslacht in de wereld en doen tegelijkertijd bijna
+al het belangrijke en verantwoordelijke werk, dat er voor maatschappij
+en gezin te verrichten valt. Alleen daar, waar de nieuwe tijd nieuwe
+werkzaamheden geschapen heeft, daar treedt de man op den voorgrond,
+die door den 19en en 20en eeuwschen tijdgeest beschouwd wordt als de
+rechthebbende op bijna al het buitenhuissche werk en op dat wat in
+kantoor en publieke aangelegenheden moet worden verricht.
+
+
+
+
+
+III.
+
+
+Onze inlandsche geleider bracht ons vervolgens naar een plek, die
+allermerkwaardigst is en ook in de Padangsche bovenlanden eenig is
+in haar soort. Het was de plaats, waar de hoofden van het district
+Matoër alle drie maanden hunne bijeenkomst houden. Het is een groot
+open terrein, in de rondte afgepaald met honderd en twintig zerken,
+even zoovele hoofden als er zijn; zerken, die alle zeer verschillen in
+hoogte en breedte. Tijdens eene vergadering zit elk hoofd voor zijn
+eigen zerk en naarmate zijn gezag of stand hooger is, naar die mate
+is ook de afmeting van den steen, waarvoor hij zit. Er is er een van
+naar gissing twee meter hoog en er zijn er die geen vijf-en-twintig
+centimeter boven den grond uitsteken.
+
+In de inlandsche school op Matoër, waarvan het hoofd der school
+uitstekend Hollandsch sprak, konden wij ons, beter dan in eene
+der voorgaande scholen, die wij bezochten, overtuigen van de
+bevattelijkheid der inlandsche leerlingen. Hier liet het hoofd der
+school de kinderen eenige proeven van bekwaamheid afleggen. Het
+meest verbaasden wij ons over de vlugheid, waarmede de zeven en
+achtjarige joggies en meisjes, die nog slechts zeven maanden de
+school hadden bezocht, eenvoudige rekensommen met krijt op het bord
+uitrekenden. Geene der kinderen, die wij zelf uit de klasse mochten
+uitpikken, maakte een enkele fout in de eenvoudige vermenigvuldig-
+en aftreksommetjes, die wij hun opgaven, terwijl zij daarbij zeer
+duidelijke en gelijkmatige cijfers op het bord schreven. Trouwens
+over het mooie schrijven der inlandsche schoolkinderen verbazen
+wij ons steeds, daarmede kunnen de kinderen op onze scholen niet
+wedijveren. Het hoofd der school had voor eigen rekening de laagste
+klasse genomen; toen ik hem vroeg, waarom hij zelf de laagste klasse
+onderrichtte, gaf hij ten antwoord: "dat doe ik om twee redenen:
+de eerste is, omdat ik de eerste klasse het belangrijkste vind;
+als de grond eerst goed bereid is, gaat het volgend onderricht veel
+gemakkelijker; de tweede is, omdat het onderricht in de aanvangklasse
+het moeilijkst is en ik als hoofd der school het moeilijkst
+werk voor eigen rekening moet nemen". Worden in Amsterdam niet de
+onderwijzeressen in de aanvangklassen geplaatst en meent de overheid
+daar niet, dat dit het minst belangrijke werk van de school is?
+
+Wij bezochten in Fort de Kock o.a. ook de kweekschool voor inlandsche
+onderwijzers. Deze school, die acht-en-dertig jaar geleden met het oog
+op vijftig leerlingen was ingericht, bevat nu reeds honderd-en-twintig
+leerlingen. De jongelui zijn daar allen intern. Zij hebben ieder een
+eigen frisch en licht kamertje met ledikant, stoel, tafel, waschtafel
+en kast, dat hun gratis wordt verstrekt, alleen de kamerversiering moet
+door de jongens zelf worden aangebracht. Boven de zeer goede kost en
+inwoning, die het gouvernement dezen jongelingen kosteloos verschaft,
+ontvangen deze toekomstige onderwijzers maandelijks nog eene geldelijke
+toelage. Op deze school zijn ook enkele inlandsche meisjes, die voor
+onderwijzeres worden opgeleid. Aan inlandsche onderwijzeressen is
+zeer groote behoefte; in alle inlandsche scholen in Sumatra, die
+wij bezochten werd door het hoofd der school geklaagd, dat hij geen
+vrouwelijke leerkracht had, met een onderwijzeres aan de school zou
+hij beter de vrouwelijke leerlingen in de klasse kunnen houden, die
+nu op veel te jongen leeftijd de school verlaten, omdat zij dan niet
+meer dagelijks alleen met mannen in contact mogen komen. Een gevolg
+van de Mohammedaansche invloeden. Niettegenstaande de behoefte aan
+onderwijzeressen worden de meisjes aan de kweekschool toch niet met
+open armen ontvangen. Zij moeten bijzonder uitmunten, willen zij
+toegelaten worden, zij moeten zelf voor kost en inwoning zorgen en
+ontvangen geen maandelijksche toelage en bovendien werden er bij de
+laatste toelating zes meisjes geweigerd, die een uitstekend examen
+hadden afgelegd, omdat de klasse te vol zou worden en er voor een
+gesplitste klasse geen leerkrachten aanwezig zijn. Is dat niet meten
+met twee maten? Dit is natuurlijk niet aan de directie van de school
+te wijten, maar wel aan de directie van Onderwijs in Batavia. Hoezeer
+ook de Minangkabausche vrouwen naar onderricht verlangen, is er toch
+voor haar nog maar een begin gemaakt om haar te ontwikkelen.
+
+Het had mijne reisgezellin en mij reeds lang gehinderd, dat wij er
+niet achter konden komen wat toch de naam Minang Kabau te beteekenen
+heeft, maar eindelijk gelukte het ons toch van een der inlandsche
+onderwijzers eene uitlegging te verkrijgen. Deze uitlegging, die ons
+door andere inlanders bevestigd werd, is te merkwaardig om haar niet
+hier mede te deelen. Zij luidt aldus: De Maleiers van de Padangsche
+bovenlanden lagen onophoudelijk in twist en tweedracht met een naburige
+groep Maleiers. Deze onophoudelijke twisten kostten beide partijen
+steeds menschenlevens, have en goed en daarom kwam men overeen door
+één flinken strijd de veete uit den weg te ruimen. De overwinnende
+partij zou werkelijk daarna de overmacht krijgen. Wat deden nu deze
+primitieve menschen? Zij lieten niet hunne flinke, gezonde, krachtige
+jonge mannen een strijd op leven en dood aangaan en zoodoende de beide
+partijen berooven van de beste elementen uit hunne samenleving, maar
+zij kozen beiden hun sterksten os en lieten die twee samen de zaak
+uitvechten. De os van de Padangsche bovenlanders overwon en sedert
+dien tijd noemen zij zich Minang, in het Maleisch overwinnaar, en
+Kabau, wat os beteekent. Ook de boogvormige daken ontleenen daaraan
+hun oorsprong. De middelste groote boog heeft den vorm van de beide
+hoorns van een kabau en de kleinere uitbouwsels stellen elk één hoorn,
+de helft van de twee, voor.
+
+Wat mij in dezen oorlog zoo bijzonder trekt, is het feit, dat
+de Maleiers, die in dien tijd nog allen in matriarchaat leefden,
+vorstinnen bezaten, die het oppergezag uitoefenden, al werd zoo'n
+vorstin naar buiten uit toen reeds vertegenwoordigd door Radjas. Deze
+vrouwen moeten het dus geweest zijn, die het oorlogvoeren toen
+reeds in de ware beteekenis hebben opgevat, als een strijd om wie
+de physiek sterkste is, een strijd, die evengoed door een paar ossen
+als door gehuurde soldaten kan worden uitgevochten. Zouden wij alle
+Europeesche landen niet er toe kunnen brengen hunne veeten ook op die
+wijze te bevechten, het zou jaarlijks honderden millioenen aan leger-
+en vlootuitgaven sparen; gelden, die in alle landen zooveel beter
+dienst kunnen doen, en onze jonge mannen, die nu als kanonnenvleesch
+gebruikt worden, zouden dan voor nuttiger doeleinden kunnen strekken.
+
+Fort de Kock is een heel mooi plaatsje met een heerlijk koel klimaat,
+maar bezit ongelukkig geen goede hotelgelegenheid, zoodat wij ons
+verblijf er zeer kort maakten en naar Padang Pandjang terugkeerden. Het
+eerste wat wij daar vernamen, was dat de Merapi dien morgen opnieuw
+eene uitbarsting had gehad, zoo mooi als slechts zelden gezien
+werd. Dat hadden wij dus weder gemist en ik vrees, dat wij er nu wel
+geene meer zien zullen.
+
+Wij zagen in dat lieve, vriendelijke stadje allerlei andere dingen. Den
+geheelen dag stootte de Merapi nog mooie gele vlokkige wolken uit,
+die zich langzaam in het heelal oplosten. Nu en dan werd eens een klein
+pufje vernomen, dat aantoonde, dat de kolossus een beetje buikpijn had,
+maar tot eene regelrechte uitbarsting kwam het toch niet meer.
+
+Hadden wij op Ceylon de kaneeltuinen gezien, hier konden wij ons
+verrijken met de kennis van het verder proces, dat de kaneelpijp
+ondergaat, alvorens het in Holland voor vijf cents een heele zakvol in
+de winkels verkocht wordt. Omdat die onschuldige kaneelstokjes, die in
+gemalen vorm meestal zoo--ongekookt en ongewasschen--genuttigd worden,
+een bron van ziekte kunnen opleveren, wil ik er op wijzen. Van dat de
+takken de rose-getinte boompjes verlaten hebben, totdat zij buiten in
+de zon gedroogd, gesorteerd en in bundels bijeengebracht zijn, gaan
+zij door tal van inlandershanden. Dan staan die bundels kaneelstokken
+open en bloot uren, soms dagen, voor een station opgestapeld en
+worden zoo naar de markt afgeleverd. Hoe gemakkelijk kunnen zij niet
+de overbrengers zijn van tal van besmettelijke ziekten, die min of
+meer onder de inlanders voorkomen. Ik weet wel, dat ditzelfde geldt
+voor vele andere specerijen, die in menig gezin ongewasschen gebruikt
+worden, maar ik wilde op dit eene voorbeeld wijzen, misschien zal
+dan wel de gevolgtrekking gemaakt worden, beter te doen, met al de
+specerijen wat zindelijker te werk te gaan.
+
+Van Padang Pandjang uit zijn vele interessante uitstapjes te maken, die
+ons dubbel belang inboezemden, omdat overal de sawahs geel stonden,
+zoodat de vrouwen allen druk op het veld bezig waren om de paddi
+binnen te halen. Dit was bijna uitsluitend vrouwenwerk, slechts in
+enkele gevallen hielpen daarbij mannenhanden. Het schilderachtige,
+het poëtische van dit werk is reeds zoo dikwijls door daarvoor beter
+in staat zijnde pennen, dan de mijne beschreven, dat ik mij gerust
+ontheven kan achten voor Hollandsche lezers daarop te wijzen. Voor
+ons was het gezicht op die drukwerkende vrouwen daarom zoo vol
+interesse, omdat deze opgewekte, gelukkig uitziende menschen zoo'n
+heerlijk contrast vormden met de zwaarmoedige, met haar lot ontevreden
+uitziende vrouwen in Egypte en Britsch-Indië. Wil men zich overtuigen
+dat de vrouw slechts gelukkig kan zijn, als verantwoordelijke arbeid
+op hare schouders rust, dat de aard van de vrouw medebrengt, dat zij
+nuttig bezig is en dat zij zich alleen onder zulke omstandigheden
+tevreden kan gevoelen, men begeve zich naar de Padangsche bovenlanden
+en vergelijke deze werkzame vrouwen met die in de landen, waar de
+ontwikkeling der nijverheid of de heerschende zeden en gewoonten, haar
+alle nuttige werkzaamheden gaandeweg uit de handen hebben genomen. De
+geheele vrouwenbeweging, overal in de beschaafde wereld, die zich
+oogenschijnlijk beweegt op verschillende paden, heeft toch feitelijk
+geen andere oorzaak en geen ander doel, dan het willen terugwinnen
+van de beteekenis, die de vrouw in de oorspronkelijke wereld voor het
+ras bezat, het weder willen deelnemen aan het werk voor het algemeen,
+weder verantwoordelijk gesteld worden voor de helft van den arbeid, die
+gedaan moet worden tot instandhouding van het ras en den vooruitgang
+der menschheid.
+
+Maandag 6 Mei, verlieten wij reeds vroeg Padang Pandjang, omdat wij
+nog dienzelfden dag in Padang moesten spreken in eene vergadering door
+warme voorstanders van vrouwenkiesrecht aldaar voor ons belegd. Was het
+niet, dat wij om die reden beneden moesten zijn, dan hadden wij ons
+verblijf in de bovenlanden nog wat gerekt, waar wij zulke heerlijke
+dagen hadden doorgebracht. Dat ons kort verblijf aldaar zoo vol
+afwisseling was, dat wij in dien korten tijd, om zoo te zeggen, alles
+zagen, wat er voor ons bezienswaardig en van belang was, danken wij
+grootendeels aan de niet genoeg te waardeeren vriendelijkheid van den
+gouverneur van Sumatra's Westkust, die te voren de assistent-residenten
+en de controleurs der verschillende plaatsen, die wij gingen bezoeken,
+schriftelijk had verzocht, ons bij ons bezoek in elk opzicht van dienst
+te willen zijn. Aan dit schriftelijk verzoek hadden wij het te danken,
+dat deze heeren, die zich allen op de meest voorkomende wijze van
+deze taak hebben gekweten, van onze komst op de hoogte waren en ons
+daardoor zoo goed hebben kunnen helpen.
+
+In Padang werden wij met de grootste hartelijkheid bij onze beide
+gastvrouwen en gastheeren ontvangen. De vergadering was tegen 7 uur
+uitgeschreven en toen wij op dien tijd in het logegebouw aankwamen,
+was de vergaderzaal reeds geheel gevuld met een belangstellend
+publiek, zoowel heeren als dames. Ook hier bleek, dat het
+vrouwenkiesrechtvraagstuk thans aller aandacht trekt, en dat men het
+slechts heeft te bespreken om uit de belangstellenden voorstanders
+te maken. Wel werd er na afloop der voordrachten van mrs. Catt en mij
+gebruik gemaakt van de gelegenheid om bezwaren te opperen of vragen te
+stellen, maar geen der aanwezigen scheen eenig bezwaar te hebben, wel
+wenschte men op enkele punten nadere inlichtingen. Van een kant werd
+de vraag geopperd, of niet de vrouwen het kiesrecht zouden deelachtig
+worden, ook zonder dat er voor gestreden werd, of wel de tijd rijp
+was voor de invoering ervan en of de mannen 't ons niet zouden geven,
+ook wanneer wij er niet om vragen, doch deze illusie kon gemakkelijk
+en met succes bestreden worden. Het gevolg van deze vergadering was,
+dat er ook in Padang eene afdeeling tot stand kwam.
+
+Van de vier dagen, die wij nog in Padang moesten vertoeven, alvorens
+de boot ons weder naar Batavia zal terugvoeren, maakten eenige goede
+vrienden gebruik, om diners, een gardenpartij, een automobieltocht
+enz., te arrangeeren, en stelden ons daardoor in de gelegenheid niet
+alleen met de ingezetenen van het schilderachtige stadje, maar ook
+met zijne mooie omgeving kennis te doen maken.
+
+Maar van die gardenpartij moet ik iets meer zeggen. De heer en
+mevrouw Schlüter hadden die voor ons belegd. Hun prachtige tuin, die
+met lampions en lichtpotjes feeëriek geïllumineerd was, leende zich
+bij uitstek voor zulk een feest. Wat echter voor ons het bijzonder
+aantrekkelijke was en ons dien dag nooit zal doen vergeten, dat
+waren de Indische muziek en de Indische amusementen, waarmede wij
+voor het eerst kennis maakten. Midden op een groot groen grasveld,
+fantastisch beschenen door het licht uit de ontelbare lichtpotjes
+rondom geplaatst, speelde de gamelan en werd er door eene Javaansche
+schoone, in hofgewaad, getandakt, nu en dan in hare mooie, gracieuze
+bewegingen bijgestaan door een mannelijken tandakker. En was het fijne,
+Javaansche poppetje--'t was alsof zij van porselein was--moe dan
+zweeg de gamelan en dan keerden wij onze stoelen om en verlustigden
+ons in het gezicht van een groote groep mannen, die mêmantjakten,
+dat is krijgsdansen en schermutselingen uitvoerden, waarbij hun eigen
+opgewekt, melodieus gezang de maat aangaf. Wat steekt dat dansen van
+deze inlanders, dat eigenlijk niets anders dan elegante, rhytmische
+bewegingen is, toch hemelsbreed gunstig af bij onze danspartijen! Wat
+staan hunne amusementen toch veel hooger dan de onze!
+
+De Indische bevolking, die op de muziek van de gamelan van heinde en
+ver was toegestroomd en in honderden zich driestweg in den tuin had
+gewaagd, schaarde zich zittende en staande rondom de gamelan en de
+dansende Maleiers en vormde in hare schilderachtige bonte kleeding
+een achtergrond, die niet mooier kon worden uitgedacht. Ook bij deze
+gelegenheid toonde de bevolking weder haar hoog peil van beschaving;
+uit deze tallooze menigte werd geen luide stem vernomen; stil,
+bijna geruischloos, waren zij binnengekomen en stonden daar even
+bewonderend als wij naar het tandakken en mêmantjakken te zien. Alleen
+als wij de uitvoerders door handgeklap toejuichten, waren het in
+hoofdzaak de inlandsche kinderen, die ons in dit tevredenheidsbewijs
+steunden. Onder deze vertooningen, waarbij ook nog de muziek van een
+Chineesch orkest gevoegd moet worden, werden de gasten onophoudelijk
+van spijzen en verfrisschende dranken voorzien, en ook daarbij werd
+van de aanwezigheid van zooveel inlanders, waaronder toch ook vele
+kinderen, niet de minste overlast ondervonden. Vergelijk met dit
+alles eens iets dergelijks in ons land!
+
+Padang en de Padangsche bovenlanden hebben op ons beiden een
+diepen, blijvenden indruk gemaakt. Noch de prachtige natuur, noch
+de buitengewone omstandigheden, waaronder de bevolking daar leeft,
+noch de vele hartelijke menschen, die wij er hebben ontmoet,
+die ons vriendschappelijk tegemoet zijn getreden en ons bezoek
+zoo vruchtdragend hebben gemaakt, zullen ooit uit onze herinnering
+verdwijnen. Sumatra's Westkust is alleen een bezoek aan onze koloniën
+waard.
+
+Nu wij op het punt staan, Sumatra voorgoed te verlaten, wil ik met een
+enkel woord den indruk weergeven, dien over het algemeen de Maleier
+op mij heeft gemaakt, omdat wij dezen nu niet meer zullen ontmoeten
+en in hoofdzaak met den Javaan kennis maken.
+
+Het is niet gemakkelijk, in een paar woorden te omschrijven, welke
+die indruk is en daarom neem ik mijn toevlucht tot eene vergelijking
+van de Maleiers, zooals wij die hier op Sumatra's Westkust ontmoet
+hebben, met de inlanders in andere landen..
+
+In Zuid-Afrika boezemden de inlanders mij groote sympathie in;
+ik gevoelde voor hen als een moederlijke vriendin. Ik beschouwde
+hen als kinderen, die met tact moeten worden opgevoed, waarbij er
+waren met moeilijke karakters, maar zoo zeer velen, die slechts
+goede leiding noodig hebben om tot bruikbare, zeer goede menschen
+op te groeien. Van de Afrikaansche inlanders is m.i. alles te maken;
+komen zij niet of niet goed terecht, dan kunnen wij dat toeschrijven
+aan de verkeerde leiding, aan de dikwijls verdervende omstandigheden,
+waaronder zij opgroeien.
+
+In Britsch-Indië heeft de inlander mijn sympathie niet kunnen
+verwerven. De weerzinwekkende indruk, dien de Hindoe in het Zuiden
+van het land op mij maakte is wel langzamerhand wat verzacht, maar de
+druk-doende, schreeuwerige Hindoe en Mohammedaan in Britsch-Indië,
+de slimheid en geslepenheid in zijn optreden, zijn aanstellerige
+manier om zijn godsdienst en kaste aan de wereld te openbaren door
+middel van groene, gele en roode verf op zijn gezicht te smeren, maar
+vooral ook zijn geloof en ongeloof, zijn afgodsdienst enz. zijn zoo
+walgingwekkend, dat ik mij in geen enkel opzicht met deze menschen
+verwant kan gevoelen.
+
+De Maleische bevolking in Padang, doch vooral in de Padangsche
+bovenlanden, hebben heelemaal niet den indruk verwekt, dat wij zoo
+ver boven hen staan. Hun zelfbewust, waardig optreden, hun kalme
+natuur, hun werkzame aard, (vooral wat de vrouwen betreft), hun
+getoonde behoefte aan ontwikkeling, stellen hen op nagenoeg één lijn
+met ons zelven, Wij mogen hen beschouwen als een jongeren vriend,
+die goede leiding noodig heeft, die intellectueel hoog genoeg staat,
+maar wien tot dusver de noodige opleiding onthouden is en die, zoodra
+de gelegenheid tot geestelijke ontwikkeling maar genoegzaam geboden
+wordt, met reuzensprongen zal vooruitgaan, om weldra in menschelijke
+ontwikkeling geheel met ons gelijkgesteld te kunnen worden.
+
+Men zegt hier: "de Maleier is lui"; in Deli vindt men den Maleier
+ongenegen om koeliewerk voor ons te verrichten, maar dat laatste
+stempelt hem in mijn oog hooger dan den Javaan en den Chinees,
+die zich daarvoor wel gebruiken laten. Dat de Maleiers, en dit
+geldt alleen voor de mannen, lui zouden zijn, is ook voor een deel
+toe te schrijven aan de rechtsverhouding, waaronder deze menschen
+nog leven. Hun rechtstoestand dateert nog van vele eeuwen her,
+toentertijd was het misschien wijs en rechtvaardig, hunne wetgeving
+zoo in te richten zooals die nu nog is, maar met hunne tegenwoordige
+ontwikkeling en levensopvatting is deze dikwijls zeer in strijd.
+
+
+
+
+
+
+OP JAVA.
+
+
+III.
+
+
+Den 9en Mei 's avonds, een halven dag vroeger dan wij verwacht hadden,
+voer de "Tambora", een van de mooie booten van de Rotterdamsche Lloyd,
+ons van Padang naar Batavia terug. Door deze vervroegde aankomst en
+vertrek van de boot werd nog even het afscheidsdiner, door de familie
+Kamerling voor ons belegd, in de war gestuurd. Toen de gasten kwamen,
+moesten wij afreizen, alleen de vroegkomers konden wij nog even de
+hand tot afscheid reiken! De heer Kamerling, die ons, niettegenstaande
+'t in de war gestuurde diner, toch zelf naar de boot bracht, had van
+tevoren gezorgd, dat de bagage bezorgd werd, die reeds netjes op haar
+plaats in onze hutten op ons wachtte.
+
+Het waren een paar gezellige, vroolijke dagen, die wij aan boord
+sleten. De laatste dagen aan boord van deze Hollandsche mailbooten
+worden altijd als feestdagen beschouwd; het afscheidsdiner is een
+maaltijd met een begin, maar zonder einde; goede wijn en champagne
+wordt dan namens den kapitein den gasten geoffreerd; sigaren voor de
+heeren, zoetigheidjes voor de dames en aardige, bruikbare souvenirs
+vindt men naast zijn couvert of worden gedurende het diner rondgediend,
+en als het oogenblik van de champagne is aangebroken, dan breekt
+ook meteen de welbespraaktheid los en vloeien de toasten op elkeen
+en ieder van veler lippen. De vroolijkheid behoefde niet met geweld
+opgewekt te worden, ze kwam spontaan en 't was duidelijk, dat de vele
+reizigers, die eenige weken gezamenlijk dit schip bevolkt hadden,
+het te zamen goed hebben kunnen vinden en dat zij ook met den kapitein
+en de officieren van het schip goede vriendschap hadden gesloten.
+
+In Tandjong Priok aangekomen, hadden wij weder datzelfde gezeur met
+de toelatingsbewijzen. Niettegenstaande wij onze toelatingsbewijzen,
+die twee jaren geldig zijn, bij ons hadden, moesten wij toch wachten
+tot allen klaar waren, omdat niemand vóór dien tijd van boord mocht
+gaan. Op een snikheeten middag eenige uren in de haven van Tandjong
+Priok doelloos door te brengen, gun ik mijn vijanden zelfs niet.
+
+Het was in Batavia zoo heet--men vertelde ons, dat in veertig jaren
+zoo'n hitte niet voorgekomen was--dat wij besloten zoo spoedig mogelijk
+onze zaken aldaar te regelen en naar Buitenzorg te vertrekken en
+daarmede onzen toer door Java te beginnen.
+
+In het Hotel Bellevue te Buitenzorg vonden wij vriendelijke opname en
+een paar frissche kamers met een wonderschoon uitzicht op den berg
+Salak en op de daaronder stroomende rivier. Uren konden wij daar,
+op de veranda zittende, doorbrengen met te kijken naar de kleine,
+bruine kindertjes, die daar als jonge kikvorschen in en uit de rivier
+sprongen en zich daar den geheelen dag amuseerden, terwijl hunne
+moeders, tot aan het middel in het water staande, tallooze gekleurde
+sarongs en witte baaitjes in den snelvlietenden stroom waschten en
+ze dan op den oever te drogen legden. De berg zelf, tot aan den top
+begroeid met theeplantages en palmboomen, bood ons een heerlijken,
+rustigen aanblik. Drie dagen brachten wij in Buitenzorg door, dagen,
+die vol waren met afwisselende indrukken.
+
+Natuurlijk gold ons eerste bezoek de beroemde botanische tuinen,
+den trots van Java. Zonder het opzettelijk te willen, maakte
+ik toch onwillekeurig vergelijkingen met den mededinger naar de
+kroon van de beste en de mooiste in de geheele wereld te zijn, den
+Koninklijken Botanischen tuin in Paradenya, op Ceylon. Ik ben blij,
+dat ik niet geroepen ben, in dezen uitspraak te moeten doen, want
+het zou mij heel zwaar vallen uit te maken, welke van beide den prijs
+verdient. Is onze Koninklijke tuin misschien smaakvoller aangelegd,
+die in Paradenya bezit het voordeel, dat men bij elken boom en plant
+naast den wetenschappelijken Latijnschen naam ook den gebruikelijken
+Engelschen naam vermeld vindt, benevens den naam van het land, waar
+die boom of plant inheemsch is.
+
+Naast den botanischen tuin interesseerden ons het meest, de eveneens
+beroemde kweek- en proeftuinen en de landbouwtuin. Hiermede verbonden
+wij meteen een bezoek aan de landbouwschool, alwaar wij van het
+onderwijs niet veel konden zien, omdat de jongelieden juist in de
+examen-werkzaamheden zaten. Het waren in hoofdzaak jongens, geboren
+uit Hollandsche vaders en inlandsche moeders, die de leerlingen vormden
+en naar de directeur ons mededeelde, was het voornamelijk om voor deze
+jongens een hun passenden werkkring te vormen, dat deze school was in
+het leven geroepen. Ik hoop, dat er een hooger en meer algemeen belang
+bij de oprichting en instandhouding van deze school beoogd wordt,
+al is het resultaat dan ook, dat daarmede bedoelde jongelieden aan
+eene maatschappelijke positie geholpen worden.
+
+Ik wil niet opnoemen wat wij in Buitenzorg op zoölogisch, botanisch,
+landbouwkundig, chemisch en phytopathologisch gebied meer voor
+bijzonderheden zagen, doch met een enkel woord wil ik toch even het
+zoö-phytopathologisch museum gedenken, met zijn bekwamen directeur,
+den heer Ouwens, aan het hoofd, den man, die zoo met liefde zijn
+interessanten arbeid volbrengt. Met hem als gids, brachten wij eenige
+onvergetelijke uren in dat museum door, uren, waarin wij omtrent
+de dieren in onze koloniën méér leerden, dan wij anders in maanden
+zouden hebben gedaan. Wat maakt het toch een oneindig verschil, als het
+hoofd van zulk een inrichting zijn taak met belangstelling en liefde
+voor de zaak vervult, of, zooals ik ze ook wel eens heb aangetroffen,
+zijn betrekking opvat als een baantje, dat hem tot kostwinning dient.
+
+Eene vergadering met de daar bij ons vorig bezoek verkregen leden
+van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht, leidde tot de oprichting
+van eene afdeeling Buitenzorg, die met 28 leden haar werk aanvangt.
+
+Donderdagmorgen, 16 Mei, vertrokken wij 's morgens om 7 uur per
+kar naar Sindanglaja. Ik schrijf per kar, Kahar Baloon, zooals de
+inheemsche naam luidt, want rijtuig durf ik het niet noemen. Maar
+hoe ongemakkelijk onze zitplaatsen in dit nauwe, op twee hooge wielen
+draaiende karretje ook waren, spoedig hadden wij alle ongerieflijkheden
+vergeten door het prachtige gezicht, dat onophoudelijk in tal van
+variaties, onze aandacht boeide. Hoewel deze tocht, waarbij wij eerst
+door drie, later door vijf paarden naar boven geheschen werden, ruim
+zes uren duurde, hebben wij ons geen oogenblik over den langen duur
+beklaagd. Niet alleen was het uitzicht op de bergen onbeschrijfelijk
+mooi, maar ook de bevolking in de verschillende dorpjes, die wij
+doorkwamen, bood ons telkens iets nieuws en gaf stof tot vele
+opmerkingen.
+
+Hoe hemelsbreed verschilt deze Soendaneesche bevolking van die
+welke wij zoo kort geleden in de Padangsche bovenlanden zagen. De
+Soendaneesche vrouwen zijn mooier dan hare Minangkabausche zusters,
+maar dat is ook het eenige, dat wij in haar voordeel kunnen
+aanvoeren. Zagen wij in de Padangsche bovenlanden overal aan den weg,
+op het land, in de passars het werk door vrouwen verrichten, hier
+over den Poentjakpas waren het bijna uitsluitend mannen, die het werk
+deden, terwijl de vrouwen overal in groepjes bijeenzaten te babbelen,
+of met een baby in de armen of aan de borst op den grond zaten en
+lusteloos voor zich uitstaarden. Hier was geen spoor meer aanwezig
+van de fiere, zelfbewuste houding der Minangkabausche vrouwen, hier
+zagen wij moedertjes, nauwelijks de kinderschoenen ontwassen, met
+een zwaarmoedig, levensmoe uiterlijk, waaruit elke grein van energie
+geweken was. Het verwonderde ons niet, dat ook de kleine kindertjes
+reeds die oude-mannen- en oude-vrouwen trek op hun gelaat vertoonden,
+kindertjes, die stil neerlagen als ze in het zand gelegd werden,
+en op wier gezichtjes, als het rijtuig eens stil hield, of als wij
+eens verkozen door een dorp te loopen, in plaats van te rijden, wij
+met geen mogelijkheid een lachje konden te voorschijn roepen. Hoe
+kunnen zulke energie-looze moedertjes anders dan wezenlooze kinderen
+het leven schenken?
+
+In een paar dorpen, die wij doorgingen, was het passar-dag en nu zagen
+wij steeds van alle zijden de mannen, zwaar beladen, met groenten,
+vruchten en aardappelen ons langs den weg passeeren en passarwaarts
+gaan. Geen enkele vrouw was onder hen. Deze mannen dragen hunne zware
+vrachten niet, zooals de Minangkabausche vrouwen, op het hoofd, maar
+hangende aan een lang juk over een der beide schouders. Dit juk is
+meestal van bamboe gemaakt en wordt om beurten over den rechter of
+linker schouder geslagen.
+
+Op deze passars zaten mannen achter hunne vruchten- of
+groenten-uitstallingen en mannen waren de koopers of verruilden hunne
+meegebrachte zaken voor andere.
+
+Nog iets viel ons bij deze menschen op, iets dat wij op Java en
+Sumatra nog niet gezien hebben. Het was de onbeschaamdheid waarmede
+deze Soendaneesche vrouwen haar bovenlijf onbedekt vertoonden. Het
+miste hier geheel den indruk van naïeviteit, van niet beter weten
+of van algemeen gebruik, het was veeleer een onverschilligheid,
+een te lui zijn, om het jakje aan te trekken of doek om te slaan,
+die andere vrouwen gebruiken om het bovenlijf te bedekken.
+
+Alleen op de theeplantages, die wij hier en daar passeerden, waren
+vrouwen aan het theeplukken,--een licht en slecht betaald werk,--en
+dat was het eenige dat wij op den geheelen langen rit van vrouwenwerk
+zagen. Deze Soendaneesche menschen verkeeren blijkbaar reeds in een
+verder gevorderd stadium van maatschappelijke ontwikkeling dan de
+Minangkabauers, hier is de landbouw, de arbeid, die oorspronkelijk
+vrouwenwerk was, reeds geheel in handen van mannen overgegaan. Op
+de landbouwschool in Buitenzorg, worden alleen jongens toegelaten,
+tot nu toe hebben zich ook nog slechts jongens als leerlingen
+opgegeven, maar als er meisjes mochten komen, die eene opleiding
+op die school wenschten, dan zou de directeur zich met hand en tand
+tegen de toelating verzetten. Voor de meisjes in deze buurten worden
+nu door particulieren kant- en weefscholen opgericht, werkzaamheden,
+die volgens onze Westersche begrippen meer geschikt zijn voor vrouwen,
+en als de meisjes die scholen als volleerde werksters verlaten hebben,
+kunnen zij met het aangeleerde nog niet het beetje rijst verdienen,
+dat iemand hier voor voedsel noodig heeft.
+
+Toen wij op 't hoogste punt van onzen weg gekomen waren, hielden wij
+een oogenblik halt, om langs een mooien weg met prachtig uitzicht even
+een bezoek te brengen aan het Telaga warna meer. Dit meertje is een
+kratermeer, dat door een dicht geboomte met groote verscheidenheid van
+kleur, omgeven is. Dit geboomte wordt in het water weerspiegeld en
+verwekt den indruk, alsof het water telkens van kleur wisselt. Bij
+fellen zonneschijn, als de zon zich achter een wolk verschuilt,
+of als de wind de veelkleurig getinte bladeren dooreenmengelt,
+verandert de kleur van het meer.
+
+Op onzen tocht hadden wij een aardige ontmoeting. Zeer spoedig nadat
+wij in Buitenzorg het hotel verlaten hadden, zagen wij voor ons een
+zelfde soort karretje, ook met drie paarden bespannen, waarin één heer
+zat. Toen wij voor den eersten keer uitstapten, stapte ook hij uit,
+en begon met ons een gesprek over het doel van onzen tocht. Ook hij
+ging naar Sindanglaja en daar hij, alleen gezeten en met zeer weinig
+bagage over meer ruimte in zijn karretje beschikken kon dan wij,
+nam hij bereidwillig eenige van onze zaken over.
+
+Het is een Spanjaard uit Spaansche ouders, in de Philippijnen geboren,
+die zijne opleiding tot advocaat aan de universiteit te Madrid
+genoot. Hij is nu in Manilla in een staatsbetrekking. Met echte
+Spaansche courtoisie ruimde hij alle moeilijkheden, die onze tocht
+medebracht voor ons uit den weg en hij bleek een cavalier te zijn,
+zooals wij ons niet beter konden wenschen. Hoewel de man niet ouder dan
+35 à 40 jaar kon zijn, kende hij toch zoowat de heele wereld en gaf
+ons voor onze verdere reis tal van wetenswaardige inlichtingen. Hij
+kende Amerika zoo goed als mrs. Catt en over Holland sprak hij met
+een kennis van zaken, die menig Hollander hem benijden kan.
+
+Hij maakt nu een toer door Sumatra en Java, met het doel het geheim
+te leeren kennen, waardoor Holland als koloniale mogendheid met beter
+resultaten werkt dan de meeste andere landen, die over koloniën te
+beschikken hebben. Daar hij in hetzelfde hotel ging logeeren, waren
+wij, de twee dagen die hij in Sindanglaja vertoefde, onophoudelijk
+met hem samen en hij bleek tot aan het eind de aangename causeur,
+de wetenschappelijk ontwikkelde wandelgenoot en de gentleman van top
+tot teen te zijn.
+
+Hij schreef het succes van Nederland op Java en Sumatra, het laatste
+had hij reeds bezocht, alleen toe, aan onze sociale gelijkstelling van
+den Indo-Europeaan met den volbloed Europeaan. Hij had opgemerkt, dat
+de geheele geschiedenis door in alle koloniale staten, de opstanden
+voor zoover die niet uit godsdienstfanatismus ontstaan--altijd
+ontstonden en geleid werden door kleurlingen, d.w.z. door menschen,
+uit een mengsel van inlandsche en Europeesche ouders ontstaan. De
+inboorling volgt zulke leiders gaarne en gewillig. Doordat bij ons de
+Indo-Europeaan als Hollander beschouwd wordt, nemen wij de aanleiding
+tot een opstand weg, en mochten de Hollanders op dezen ingeslagen weg
+voortgaan, door ook de inlanders als Hollanders te gaan behandelen,
+door hun bij gelijke ontwikkeling aanspraak te geven op gelijke
+maatschappelijke positie, door hen in onze sociale kringen op te
+nemen en hen op voet van gelijkheid te behandelen, dan zou het kleine
+Nederland in staat blijven, zijne groote koloniën te behouden, want
+dan zou het in de bevolking zelf, een machtigen steun hebben. Dit
+was zijne meening. Hij was er niet voor, de koloniën op te voeden
+tot zelfregeering, hetgeen Amerika met de Philippijnen voor heeft,
+maar wel, om de koloniale bevolking op te voeden tot het peil van
+beschaving en ontwikkeling van den staat, die hen regeert, zoodat
+zij één wordt met dien staat en de bevolking zich ook één met hare
+vroegere overheerschers gevoelt.
+
+Daar onze nieuw verworven vriend den 1en Juli in Manilla terug moest
+zijn, reisde hij sneller door Java dan wij, en verliet hij ons na
+twee dagen oponthoud in Sindanglaja. In Manilla hopen wij later de
+vriendschap voort te zetten.
+
+Een van onze eerste bezoeken van uit Sindanglaja gold de
+landbouwkundige tuinen in Tjibodas. Elk in een draagstoel gezeten,
+gedragen door vier inlanders, legden wij den steilen steenigen,
+slechten weg naar boven, in ongeveer twee uren af. Het was echter een
+prachtig uitzicht, dat wij onophoudelijk genoten. Deze botanische
+en landbouwkundige tuin, midden in een oerwoud, 1500 meter hoog
+gelegen, bevat alle planten, die in de tuinen van Buitenzorg niet
+willen bloeien, omdat zij een kouder klimaat behoeven. Deze tuin
+kan vergeleken worden met den Ceylonschen tuin in Newrelia, die
+om dezelfde reden als de onze een aanhangsel is van den tuin in
+Paradenya. Onze Tjibodas-tuin staat echter in menig opzicht, doch
+vooral wat aanleg en planten-verscheidenheid betreft, veel hooger
+dan de Newrelia'sche. Hier leggen de Engelschen het bij ons af.
+
+Het is maar goed, dat wij in Britsch-Indië door het rijden op kameelen
+en olifanten aan het dooreen-schudden gewend geraakt zijn, anders
+hadden wij het op dien tocht naar Tjibodas, drie uur heen en terug,
+nooit in de draagstoelen uitgehouden. Dat zitten in draagstoelen,
+berg-op, berg-af geeft een emotie, die minder goede zeevaarders dan
+wij twee zijn, zeker zeeziekte aan land zou bezorgd hebben; het maakte
+ons alleen wat duizelig en liet een vage hoofdpijn achter.
+
+Een kwartier wandelen van hier, langs een mooien landweg, in Tjipanas,
+ligt het landgoed van den gouverneur-generaal in een prachtig park,
+dat vreemd genoeg, voor het publiek gesloten is. Door een toeval
+kregen wij gelegenheid om in dit goed onderhouden en idyllisch mooi
+gelegen park te wandelen. Als de gouverneur zijn landschap dikwijls
+bezocht, zou er misschien reden kunnen zijn, om wandelaars te weren,
+maar zelden of nooit komt Z. Exc. er den dag doorbrengen, of er eenige
+dagen vertoeven, zoodat deze uitgestrekte bezitting bijna uitsluitend
+ten dienste is van het daar wonend ondergeschikt personeel.
+
+Toen wij op onze wandeling door het dorpje een beetje van den grooten
+weg afdwaalden, kwamen wij spoedig in een dicht bosch, alwaar op bijna
+alle boomen wildgroeiende orchideeën voorkwamen. Het is opmerkelijk,
+hoe hier overal langs den weg wild-groeiende orchideeën te vinden
+zijn. Hoewel de bloemen niet zoo groot als de bij ons voorkomende,
+gekweekte soorten zijn, is de kleur van deze, hier gevondene dikwijls
+fijner en zachter. Sommige er van bezitten een heerlijken zoetigen
+geur.
+
+Eenige door mij geplukte soorten van deze bloemen, omgeven door een
+rand van roodbruine bladeren, van een hier ook in 't wild groeienden
+heester, vormde zoo'n mooie bouquet, dat elke bloemist er naar
+hunkeren zou.
+
+Het hotel in Sindanglaja, dat tevens tot herstellingsoord dient,
+is zeer mooi gelegen en geeft uit bijna alle kamers een mooi
+uitzicht op de rondom gelegen bergen. De temperatuur in Sindanglaja
+is zeer behagelijk, het is er niet te warm en niet te koud. Het
+zou gewis de meest gewenschte plek op aarde zijn voor vele rust-
+en herstel-zoekenden, als de huishouding in het hotel een beetje
+beter gevoerd werd. Die laat zeer veel te wenschen. Ook klinkt
+het een beetje paskwillig, dat eene inrichting, die zich als
+"herstellingsoord" publiceert, geen dokter bezit, en er zelfs de
+meest gebruikte medicamenten niet te krijgen zijn. Er komt eens per
+week een dokter uit een ander oord, die aan den directeur vraagt,
+of er ook zieken zijn, en daarna weder verdwijnt.
+
+Niettegenstaande deze bezwaren brachten wij tweetjes toch vier rustige
+dagen in Sindanglaja door, dagen die ons geheel restaureerden en die
+ons tot de gelukkige ontdekking brachten, dat er met een paar dagen
+rust in een koeler klimaat toch nog een beetje van de oude energie
+in ons aanwezig is. Wij waren er aan gaan twijfelen.
+
+
+
+
+
+IV.
+
+
+Niet zoo moeilijk als het was voor ons om in Sindanglaja te komen, was
+het om er weder uit te verdwijnen. Wij behoefden daartoe slechts met
+een rijtuigje den ongeveer negen kilometer langen weg naar Tjiandjoer,
+die geheel bergafwaarts voert, af te leggen. In Tjiandjoer zouden
+wij den trein vinden, die ons naar Bandoeng moest brengen. Wij hadden
+reeds twee dagen tevoren in het hotel Sindanglaja paarden en rijtuig
+besteld, om toch vooral zeker te zijn, dat wij op tijd en zonder
+ongelukken ter bestemder plaatse zouden aankomen, en niettegenstaande
+de herhaalde verzekeringen van den chef van het hotel, dat het rijtuig
+ons in één uur naar beneden aan het station kon brengen en wij dus
+niet eerder dan acht uur van Sindanglaja behoefden te vertrekken,
+hadden wij toch maar de voorzichtigheid betracht met om zeven uur
+weg te rijden. Wij hadden de keuze tusschen een Kahar Baloon of een
+dos-à-dos en hadden de laatste gekozen, omdat die rijtuigjes, laag bij
+den grond zijnde, ons in de gelegenheid stellen bij bokkesprongen van
+de paardjes, er gemakkelijk uit te springen. In een Kahar Baloon is men
+meedoogenloos aan de bijna ongetemde grillen van de lieve beestjes,
+die men hier paarden noemt en als zoodanig gebruikt, overgeleverd,
+want in zoo'n balonkar kan men alleen met behulp van een trapje uit-
+en instijgen. Gelukkig, dat wij zooveel voorzorgen getroffen hadden,
+want tot tweemaal toe gevoelden wij ons verplicht uit ons karretje
+te springen, omdat de twee vurige paardjes meenden genoeg gedaan
+te hebben en pogingen aanwendden om zich van den inhoud der kar
+te ontdoen, met ons over den dijk te gooien. Ook vertikten zij het
+eenige keeren om een stap voorwaarts te gaan, zoodat het koetsiertje,
+met behulp van een voorbijgaanden inlander, de beestjes een eindweegs
+moest voorttrekken, om er zoodoende weder den gang in te brengen. Dat
+alles had ten gevolge, dat wij in Tjiandjoer aankwamen toen de trein
+reeds daar was en op het punt van vertrekken stond. Een onzer zorgde,
+dat de handbagage in den trein geworpen werd, de ander nam gauw twee
+kaartjes, en zoo regelden wij het om op het laatste oogenblik nog in
+den trein te komen en mede te kunnen afreizen. Zoo'n trein verzuimen
+zegt hier veel in Indië, want er staat maar niet zoo op eens een
+tweede trein gereed, zooals wij dat in Holland gewend zijn.
+
+Toen wij eindelijk voortrolden in een gemakkelijken, neen,
+zeer gemakkelijken en uiterst zindelijk onderhouden waggon van de
+Staatsspoorwegen, toen konden wij ons verlustigen aan den aanblik van
+de streek, die wij doortrokken. Wij hadden het getroffen met te zitten
+in de achterste waggon, waaraan een balcon verbonden was, dat ons een
+ruim en vrij uitzicht bood over de heerlijke vlakten in de Preanger
+Regentschappen. De uren, in den trein doorgebracht, vlogen om als
+waren het even zoovele minuten en toen wij te Bandoeng aankwamen en
+daar aan het station opgewacht en begroet werden door de Bandoengsche
+Kiesvereeniging, die mij voor een spreekbeurt had uitgenoodigd,
+en door mevrouw Willy Berton, ons vroeger Amsterdamsch bestuurslid
+van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht, verkeerden wij in zoo'n
+opgewekte stemming over het genotene, dat wij nauwelijks realiseerden,
+dat hier in Bandoeng weder "werken" onze plicht zoude zijn.
+
+Bandoeng is een verrukkelijke stad; er is het geheele jaar door
+een temperatuur, die niets te wenschen overlaat. Het is er nooit te
+koud en het is er nooit te warm. Daarbij ligt het zoo te midden van
+een prachtige natuur, dat men er tal van heerlijke uitstapjes kan
+maken. Er wonen juist genoeg Europeanen om gezamenlijk wat kunstgenot
+te kunnen betalen en ook noodzakelijke, nuttige instellingen in het
+leven te houden.
+
+Waarom vestigen alle groote lichamen hunne hoofdkantoren niet hier,
+inplaats van in het door de hitte bijna onbewoonbare Batavia? En waarom
+wordt de regeeringszetel niet naar hier overgeplaatst? Als ik het in
+Holland niet meer naar mijn zin vind, ga ik naar Bandoeng. Waarom
+gaan de menschen naar Italië, naar Zwitserland; wat men daar zoekt
+en slechts voor een deel van het jaar vindt, is hier onophoudelijk
+te genieten. Voor het onderwijs van de kinderen zoekt men die andere
+landen, maar bij genoegzame deelname zijn hier toch ook goede scholen
+te stichten. Als er ooit in Indië een universiteit komt, moet die
+in Bandoeng gevestigd worden, want hier kunnen de jongelieden met
+heldere koppen werken, hier behoeft hunne energie door de hitte niet
+verlamd te worden.
+
+Wij rekten ons verblijf in Bandoeng zoolang wij konden, en bleven er
+tot na de Pinksterdagen. Dat waren bijzondere drukke dagen voor het
+stadje. Niet alleen hielden de kina-kultuurondernemers, de theeplanters
+en de koffie dito's er eene bijeenkomst of een congres in die dagen,
+maar er had nog een andere bijeenkomst plaats, die ten doel had de
+leden der gemeenteraden over heel Java tot een bond te vereenigen, om
+zoodoende de belangen der afzonderlijke gemeenten op betere wijze dan
+tot nu toe te kunnen behartigen. De bijeenkomst droeg den grootschen
+naam van "Decentralisatie-congres", en had plaats ten huize van den
+regent van Bandoeng.
+
+Door middel van mijn perskaart kreeg ik toegang tot dit congres. Het
+vorige jaar kwamen door de bemoeiingen van het oud-Kamerlid Van Kol
+en op zijn initiatief, eenige heeren, allen deel uitmakende van de
+verschillende gemeentebesturen uit Nederlandsch-Indië, bijeen, die
+de wenschelijkheid gevoelden van de totstandkoming van een bond van
+gemeenteraadsleden met een eigen orgaan, zoodat de gemeentebelangen
+beter dan tot dusverre behartigd kunnen worden. Het is nog zoo
+kort, dat onze broeders in Indië de bevoegdheid verwierven de
+gemeentebelangen, voor een deel, zelve te mogen regelen. Vele
+gekozenen in de gemeenteraad schijnen hun taak ook met liefde en
+toewijding te vervullen, maar zij gevoelen zich als een beginnende
+schaatsenrijder, zij hakkelen nog wat in de kunst en weten nog
+niet goed of de rechter- dan wel de linkervoet voor moet gaan. Niets
+begrijpelijker dan dit. Wijsheid te putten uit de gemeente-handelingen
+onzer Nederlandsche groote steden helpt slechts weinig, omdat de
+toestanden hier zoo geheel anders zijn. Door elkaar voor te lichten
+met wat in de eene gemeente met goed resultaat tot stand kwam, of
+wat onvoorziene slechte gevolgen had; door groote belangen, die voor
+heel Indië konden gelden, samen te bespreken, kan men elkaar helpen
+en steunen en de gemeenten kunnen daarvan de goede vruchten plukken.
+
+Den 26en en 27en Mei had nu de tweede bijeenkomst plaats, die echter
+het eerste congres moet worden genoemd, omdat nu voor het eerst eenige
+onderwerpen door verschillende sprekers zouden worden ingeleid,
+onderling besproken en over de daaruit voortgevloeide stellingen
+gestemd zoude worden.
+
+Nadat de oude regent even alle aanwezigen in zijn woning had begroet,
+ging hij heen en werd het congres met een kort, passend woord
+geopend door den resident van Bandoeng, den heer Oudemans. Deze
+had, op verzoek, het presidium voor deze bijeenkomst aanvaard,
+omdat de aangewezen president niet tegenwoordig kon zijn en zijn
+plaatsvervanger de taak niet aandurfde. Benevens de resident waren
+ook nog de heeren Tollenaar, regeerings-vertegenwoordiger, en ons
+Eerste Kamerlid, Van Deventer, tegenwoordig. Verder was de opkomst
+bedroevend gering. Dat was zeer te betreuren, omdat de onderwerpen,
+die ingeleid werden, zeer belangrijk waren, en naar het mij voorkwam,
+zeer degelijk werden behandeld.
+
+De heer D. de Jongh Wz. hield de zakelijke openingsspeech, waarin
+hij het doel van deze bijeenkomst schetste. Dat is samen te vatten
+in de volgende woorden: Dit congres moet de belangstelling wekken
+der gemeenteraadsleden en daardoor moet men komen tot een "Bond ter
+bevordering van gemeentebelangen".
+
+Daarna sprak de heer Westerveld, Semarangsch gemeenteraadslid, over
+"Gemeentelijke grondpolitiek". Helder en goed gedocumenteerd was zijne
+voordracht, die gemeentelijk grondbezit aanbeval. De 6 stellingen,
+die ten slotte uit de voordracht getrokken, aan stemming onderworpen
+werden en met algemeene stemmen werden aangenomen, komen daarop neer:
+1. dat de uitbreiding eener gemeente alleen mag geschieden volgens een
+door den gemeenteraad vastgesteld uitbreidingsplan. 2. Dat de gemeente
+de bevoegdheid deelachtig wordt om ten algemeenen nutte gronden te
+onteigenen. 3. Dat gemeentelijk grondbezit in de eerste plaats moet
+dienen tot verbetering der volkshuisvesting. 4. Dat bij overname van
+door particulieren aangelegde straten de voorwaarde wordt gesteld,
+dat de grond kosteloos aan de gemeente wordt afgestaan en tevens een
+grooter of kleiner deel van de gekapitaliseerde onderhoudskosten in
+de gemeentekas wordt gestort, en 5. Dat het gemeentelijk grondbezit
+afzonderlijk beheerd moet worden.
+
+Daarna sprak de heer De Jongh over het Verkeersvraagstuk in de
+gemeenten. Ook deze spreker had zijn onderwerp goed bestudeerd
+en beschikte over de talenten om op aangename en duidelijke wijze
+zijne overtuiging bij zijne hoorders ingang te doen vinden. Hij is
+een groot voorstander van gemeente-exploitatie van tramwegen, doch
+zoolang dit uit gebrek aan middelen een ideaal moet blijven, wil
+hij de particuliere exploitatie aan zeer scherpe voorwaarden binden,
+voorwaarden, die het te allen tijde mogelijk maken, dat het bedrijf
+door de gemeente op niet al te nadeelige voorwaarden kan worden
+overgenomen. Ook deze spreker heeft zijne voordracht in stellingen
+samengevat, die ook eenparig werden aangenomen.
+
+Dat in stemming brengen en aannemen van al de stellingen beteekent
+eigenlijk niets anders, dan dat het handjevol der daar aanwezige
+gemeenteraadsleden van slechts zeer weinige gemeenten in hoofdzaak met
+de denkbeelden van den voorsteller kunnen meegaan; verdere beteekenis
+mogen wij daaraan vooralsnog niet hechten. In beide deze voordrachten
+trof het mij, hoe de belangen van den inlander steeds nummer één werden
+gesteld, en hoe men er op voorbedacht is om de gemeentepolitiek in
+de eerste plaats dienstbaar te maken aan de belangen der inlandsche
+bevolking.
+
+Den tweeden dag werd door mr. Van Wijngaarden het vraagstuk van
+"Gemeenteraad en Inlandsche Gemeente" ingeleid, doch dit is zoo'n
+ingewikkelde juridische kwestie, dat ik daarvan den inhoud niet
+in een kort bestek kan samenvatten, ook al niet, omdat ik er
+niet genoeg van begrijp. Dit laatste was toch het geval met de
+meeste aanwezigen, waardoor dan ook de stellingen niet in stemming
+konden worden gebracht, doch men algemeen van oordeel was, dat
+dit vraagstuk grondig moest worden bestudeerd en in een ander
+congres opnieuw ter sprake worden gebracht. Daarna sprak de heer
+J. E. Stokvis, over Gemeenteraadscommissies. Onnoodig zeker te zeggen,
+dat hij een groot voorstander bleek te zijn van zulke lichamen,
+of lichaampjes, die in de gemeenteraden eigenlijk het practische
+werk verrichten. Toen deze besprekingen afgeloopen waren, werd de
+wenschelijkheid besproken van eene definitieve oprichting van eene
+"Vereeniging ter bevordering van gemeentebelangen", waarvan elkeen,
+ook niet-gemeenteraadsleden, die aan de behartiging dier zaken wil
+medewerken, lid kan worden. Uitdrukkelijk wordt in het reglement
+door den heer Stokvis samengesteld, uitgesproken, dat vrouwen, onder
+dezelfde voorwaarden als de mannen, lid dezer vereeniging kunnen
+worden. Dit is een zeer verstandige maatregel, want het zou mij niet
+verwonderen, als niet zeer spoedig zal blijken, dat de vrouwen hier
+meer belangstelling toonen in de gemeentebelangen dan tot dusverre
+de mannen deden, enkele zeer bijzondere gunstige uitzonderingen
+daargelaten. De vrouwen in Indië hebben nu gelegenheid van hare
+belangstelling te doen blijken, daarmede aantoonende, hoe bekrompen,
+en meer de traditie dan het belang der Indische gemeenten dienende,
+de uitsluiting der vrouw tot het kiezen van en verkiesbaar zijn voor
+gemeenteraadslid in Indië, in de Verkiezingsordonnantie van 19 Januari
+1908 is geweest. Was er toen een gouverneur-generaal in Indië geweest
+met een helderen kop en met de moed zijner overtuiging, dan had hij,
+in het belang der Indische gemeenten, nooit het woordje "mannelijk"
+in artikel 2 van de Kiesordonnantie gelascht. De vrouwen, onder welke
+er vele zijn, die de gemeentebelangen begrijpen en ze wenschen te
+bevorderen, moeten nu eerst den strijd aanbinden om dat woordje uit
+artikel 2 verwijderd te krijgen, alvorens zij met vrucht haar werk
+ten nutte der gemeente kunnen aanvangen. Dat zij dezen strijd zoo
+spoedig mogelijk zullen aanbinden, daarvan zal ieder verzekerd zijn,
+die vele der flinke vrouwen hier heeft leeren kennen en waardeeren.
+
+Tijdens mijn verblijf in Sindanglaja vond ik op de leestafel in het
+hotel aldaar "het Tijdschrift", een maandblad, dat sedert korten tijd
+hier in Bandoeng uitgegeven wordt, onder de bekwame leiding van den
+heer Douwes Dekker. Het toeval wilde, dat juist in het nummer dat
+in mijne handen kwam het program van de partij of de vereeniging,
+waarvan "het Tijdschrift" het orgaan moet zijn, ontwikkeld werd
+en dat ik daarin las, dat het doel kort en bondig daarop neerkomt:
+"Indië voor de Indiërs". Natuurlijk dacht ik, dus dan toch ook bij
+ons, evenals in Britsch-Indië, eene beweging tegen de overheersching
+der Europeanen, dus ook hier een begin van opstand, of ten minste
+eene poging om zich van den Nederlandschen invloed en Nederlandsche
+macht te bevrijden. Het was natuurlijk mijn eerste werk, toen ik in
+Bandoeng kwam, om mij te overtuigen van den omvang dezer beweging
+en van de reden, die de leden tot verzet noopt. Nu weet ik niet of
+ik teleurgesteld of blij moest zijn, toen ik vernam dat er van een
+dergelijke beweging in onze koloniën vooralsnog ten minste geen sprake
+is, dat de redacteur van "het Tijdschrift" een nog op zichzelf staand
+leider is van eene denkbeeldige vereeniging of bond, dat er wel hier en
+daar personen gevonden worden, die met zijne inzichten sympathiseeren
+(zou er wel ooit iemand eene meening geuit hebben, waarvoor niet hier
+en daar geestverwanten gevonden worden), doch dat er onder die personen
+nog geene organisatie bestaat. Het komt mij een versnippering van de
+intellectueele krachten van den heer Douwes Dekker (een achterneef
+van Multatuli, die eenige van de goede eigenschappen van zijn oudoom
+overgeërfd heeft) voor, om in onze koloniën deze Britsch-Indische
+beweging na te bootsen, ten eerste omdat de conditiën, waaronder onze
+inlanders en vooral onze Indo-Europeanen leven, zooveel gunstiger
+zijn dan die van dezelfde categorie personen in Britsch-Indië en ten
+tweede, omdat onze inlandsche bevolking bij lange na niet staat op
+denzelfden trap van ontwikkeling als de Britsch-Indische.
+
+Als wij eens de onderlinge twistpunten, vooral uit verschil van
+godsdienst voortspruitende, buiten beschouwing laten, dan kan men
+gerust zeggen, dat Britsch-Indië zich zonder de hulp van Engeland
+zal kunnen staande houden en zich verder ontwikkelen. Ik bedoel niet
+tegenover vreemde mogendheden, maar als een volk op zichzelf. Zij
+beschikken over genoeg krachten om scholen te stichten en 't volk
+verder te ontwikkelen, terwijl ook hunne industrie op zeer voldoende
+wijze in de behoeften van het volk kan voorzien. Daarbij komt,
+dat de half-Europeaan, die aan een Europeeschen vader of moeder en
+een inlander zijn ontstaan dankt, daar onder de inlanders geteld
+wordt en het vooral deze zijn, die de beweging "Indië voor Indiërs"
+sterk steunen. Voor deze halfbloed inlanders in Britsch-Indië zijn de
+levensvoorwaarden uiterst slecht; geen wonder, dat dezen elk middel
+aangrijpen om tot betere omstandigheden te komen.
+
+Vergelijk daarmede eens onze koloniën. Wanneer Nederland Java en
+Sumatra thans onafhankelijk maakte, afgezien van het feit, dat andere
+mogendheden spoedig en gaarne de voogdijschap zullen overnemen, dan
+zouden beide eilanden in minder dan geen tijd terugzinken tot het peil
+van beschaving, dat zij een eeuw of langer geleden bezaten. Het volk
+beschikt nog niet over genoeg financieele en intellectueele kracht
+om zichzelf verder op te heffen, terwijl de industrie nog heelemaal
+niet kan voorzien in de behoeften zelfs van den tegenwoordigen
+inlander. Voor het eenvoudigste werk heeft men hier de hulp van den
+Chinees noodig, en het zal nog heel wat tijd duren, aleer mannen als
+de heer Douwes Dekker zich zouden kunnen gelukkig gevoelen in een Java,
+geheel onder de macht der Javanen.
+
+Maar dat is ook niet wat de heer Douwes Dekker bedoelt. Hij vat
+onder Indiërs samen, allen, die onze koloniën voor vaste woonplaats
+hebben gekozen, dus ook alle half-Europeanen, die in onze koloniën
+onder de Europeanen gerangschikt worden en wettelijk met hen zijn
+gelijk gesteld, en de Europeanen, die zich hier vestigen. Dan wil
+hij ook voorloopig nog niet de voogdij van Holland missen; eerst moet
+Nederland voor een voldoend aantal scholen zorgen, zoodat de inlandsche
+bevolking zich goed kan ontwikkelen; onder deze scholen zal ook eene
+voor Indië geschikte universiteit moeten verrijzen en industriescholen
+etc. Dan moet onze militaire macht hen voorloopig ook nog beschermen
+tegen uit- en inlandsche vijanden en als dit alles hen sterk genoeg
+gemaakt heeft om zichzelf te kunnen helpen, dan zou Nederland moeten
+zeggen: "kind, ik heb je groot gebracht, je kunt nu op eigen beenen
+staan, ga nu je gang". Uit een ethisch oogpunt valt daarvoor veel
+te zeggen, maar dan zouden ook alle Europeanen en half-Europeanen
+geweerd moeten worden en Java voor de Javanen, Sumatra voor de
+Sumatranen moeten blijven, anders zou het nog minder dan een halve
+maatregel zijn. Dit schijnt mij vrijwel een hersenschim. Ik gevoel
+veel meer om te streven naar eene andere richting en wel deze, die
+ook door Snouck Hurgronje in zijne vier bekende lezingen geuit werd,
+dat wij, evenals wij een Indo-Europeaan als Nederlander beschouwen,
+ook den Javaan, Maleier, etc. als zoodanig beschouwen en hun dezelfde
+rechten geven als wij zelf als Nederlanders bezitten en hen ook het
+gevoel geven, dat zij zijn in de eerste plaats Nederlander en daarna
+Javaan. Ik bedoel in dien geest: een Drentenaar of een Fries voelt
+zich toch ook eerst Nederlander en dan Drentenaar of Fries, zoo ook
+moet de Javaan en de Maleier zich gaan gevoelen. Het idee, dat wij,
+Nederlanders, hunne meerderen zijn, moet er uit; met de macht van
+het opvoedingswapen moet dat denkbeeld in de eerste plaats bij de
+Nederlanders, die in Indië wonen of er komen en dan bij de inlanders
+zelf bestreden worden. Er is geen reden te vinden, waaraan wij het
+recht ontleenen op den inlander neer te zien. Zij zijn een ander, wat
+van zelf spreekt, maar volstrekt geen lager soort menschen dan wij. Wij
+hebben hen noodig om het werk te verrichten, dat wij daar niet kunnen
+doen, zij hebben ons noodig om hun de ontwikkeling bij te brengen,
+waaraan zij thans behoefte gevoelen. Deze uitwisseling van diensten
+kan geschieden op den voet van gelijkwaardigheid, en als dat nu nog
+niet kan, omdat wij al veel in dit opzicht hier bedorven hebben, dan
+moet toch in die richting gestuurd worden. Ergerlijk is het dikwijls,
+hoe Europeeërs en.... Indo-Europeeërs, die intellectueel en moreel
+geen cent waard zijn, toch met een toon van meerderheid tegen den
+Javaan optreden en hem als een soort slaaf behandelen. Uit den mond
+van dezulken heb ik reeds de klacht vernomen, dat het een schande
+was, dat men den Javaan niet meer mocht slaan, als hij zijne plichten
+niet naar behooren vervulde. Het feit, dat alle hooger ontwikkelden
+hier onder de Europeërs en Indo-Europeërs met liefde en waardeering
+van den inlander spreken, heeft bij mij den indruk versterkt, dat
+de Javanen hooger staan dan men ons, nieuwelingen hier in Java, wel
+wil doen gelooven en dat zij door goed geleid onderwijs in eenige
+geslachten gebracht kunnen worden tot menschen, die wij met trots
+onze landgenooten zullen noemen.
+
+Maar ook hier, evenals op Sumatra, moeten scholen komen, vele en
+goede. Onze beste onderwijskrachten in Nederland kunnen hier een mooie
+en dankbare taak vinden. Vooral goede onderwijzers en onderwijzeressen
+moeten uitgezonden worden, want de taak, die deze hier te vervullen
+krijgen, is eene meer opvoedende en meer verantwoordelijke dan die
+in Holland, en alleen de beste krachten zijn daarvoor geschikt.
+
+O, daar heb ik mij laten verleiden tot een ontboezeming, die ik had
+willen vermijden, omdat zoovele menschen, die lang in Indië wonen of
+gewoond hebben, heelemaal met mij van meening zullen verschillen en
+ik tevens vrees door kortheid tot onduidelijkheid te zijn gekomen en
+nu een hoop tegenspraak (die ik misschien niet onder de oogen krijg)
+te wachten heb. Ik beschik echter niet over genoeg tijd om alles nog
+eens te wijzigen, want ik heb over Bandoeng nog meer te zeggen en
+daarom gaat het maar ongewijzigd de wereld in.
+
+
+
+
+
+V.
+
+
+Door de Bandoengsche kiesvereeniging was den 22en Mei een vergadering
+uitgeschreven, waarin ik over het vrouwenkiesrecht-vraagstuk sprak. De
+Bandoengsche kiesvereeniging, hoewel niet aan politiek doende, bestaat
+toch uit zeer vooruitstrevende menschen, die op de hoogte van hun tijd
+staan. Hoewel de vrouwen hier, in Indië, evenals haar zusters in het
+moederland, van kiesrecht en verkiesbaarheid verstoken zijn, heeft
+toch de kiesvereeniging van Bandoeng uitdrukkelijk in haar statuten
+gestipuleerd, dat ook vrouwen lid van de vereeniging kunnen zijn en
+doordat de vereeniging de candidaten kiest voor den gemeenteraad en
+deze candidaten tot nog toe steeds tot gemeenteraadslid gekozen zijn,
+kunnen dus de Bandoengsche vrouwen indirect invloed uitoefenen op
+deze keuze. Mrs. Catt had zich onttrokken om op deze vergadering te
+spreken, omdat zij zooveel achterstallig internationaal werk had te
+doen en er slechts weinigen onder het publiek zouden zijn, die haar
+goed zouden kunnen volgen. Een zeer groote opkomst van het Bandoengsche
+publiek toonde, dat het vrouwenkiesrecht-vraagstuk tegenwoordig overal
+belangstelling wekt en dat deze belangstellenden voorstanders worden,
+zoodra zij over deze belangrijke kwestie tot nadenken worden gebracht.
+
+Na afloop der vergadering bleek, dat meer dan 60 van de aanwezigen de
+lijsten geteekend hadden om lid der vereeniging te worden en dat een
+keur van vrouwen zich beschikbaar stelde om de Bandoengsche ledengroep
+der Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht te leiden. Als presidente werd
+gekozen mevrouw Reitsema--Brutel de la Rivière, die door haar kranige
+artikelen in de "Preangerbode" het bewijs reeds heeft geleverd, dat
+zij het vrouwenkiesrecht-vraagstuk kent en op waardige wijze weet te
+verdedigen. Onder haar kundige leiding zal hier zeker vruchtbaar werk
+geleverd worden. Als vice-presidente liet mevrouw Lovius, leerares
+aan een school alhier zich benoemen; een passende aanvulling van de
+presidente; mevrouw Willy Berton werd eerste en mejuffrouw Becker
+tweede secretaresse. Ieder, die mevrouw Berton in de Amsterdamsche
+afdeeling aan het werk heeft gezien, zal zich overtuigd gevoelen, dat
+het secretariaat in haar handen, met de hulp van mejuffrouw Becker,
+onderwijzeres, alleszins goed geplaatst is, en met mevrouw Doyer
+tot penningmeesteres en mevrouw Douwes Dekker en mevrouw Gramberg
+tot adviseerende leden van dit bestuur, zal er een kracht van kunnen
+uitgaan, waarvan de goede gevolgen door de vereeniging in Nederland
+zeer zeker gevoeld zullen worden.
+
+Onze oude, stadgenoot, dr. Westhoff, was zoo vriendelijk mij
+persoonlijk in zijn mooi ziekenhuis en blindeninstituut rond
+te leiden. Deze beide inrichtingen zijn zeer zeker een bezoek
+overwaard. Het ziekenhuis voor ooglijders voldoet aan alle redelijke
+eischen, die men aan zoo'n inrichting heden ten dage mag stellen,
+het voorziet bovendien in een behoefte, zóó groot, dat onwillekeurig
+de vraag in ons opkomt: is het wel voldoende in onze koloniën slechts
+één zoo'n inrichting te hebben? Hoewel gelukkig op Java en Sumatra
+niet zoovele oogziekten voorkomen als in de tropische landen, die wij
+vóór dezen bezochten, wij hier slechts bij uitzondering een blinde
+tegenkomen, terwijl in Jeruzalem, Egypte, Ceylon, Britsch-Indië, die
+stumpers overal op onzen weg te vinden waren, toch zijn hier nog genoeg
+van deze ongelukkigen, die misschien bij doelmatige behandeling hun
+lot hadden kunnen voorkomen, zoodat het gerechtigd schijnt de vraag
+te uiten: zou ook in Oost-Java niet een oogziekenhuis nog voldoende
+vruchtbaar werk vinden? Hoe keurig netjes, hoe hygiënisch en hoe
+practisch zag alles er uit, wat tot het oogziekenhuis behoort; vele
+menschen ontvangen er gratis een doeltreffende behandeling! Ook het
+blindeninstituut mag zich laten zien. Met de grootste menschlievendheid
+worden de blinden er behandeld en de beste zorgen worden aangewend,
+om deze ongelukkigen, die anders zichzelf en anderen tot last zijn,
+tot bruikbare menschen in de maatschappij te maken. Niet alleen wordt
+hun allerlei handwerk geleerd, waarmede zij later, als zij weder
+aan de maatschappij worden afgeleverd, voor zichzelf den kost kunnen
+verdienen, maar de geestelijk hooger ontwikkelden ontvangen zooveel
+onderwijs, dat zij het onderwijzersexamen kunnen afleggen of het
+tot pianostemmer of muziekonderwijzer gebracht hebben. Ook voor goede
+voeding en uitspanning van deze stumpers wordt uitstekend gezorgd. Hier
+vindt dr. Westhoff, bij zoovele Amsterdammers nog zeker in vriendelijke
+en dankbare herinnering, een hoogst belangrijken werkkring. Niemand,
+die deze inrichtingen bezichtigt, kan een gevoel van dankbaarheid
+onderdrukken voor dezen man, die met het in het leven roepen van beide
+gestichten, de menschheid hier een niet te hoog te schatten dienst
+bewees. Moge het heerlijke klimaat van Bandoeng, dat oude menschen
+jong maakt en elkeen levenslust en werkkracht geeft, nog heel lang
+zijn heilzamen invloed ook op onzen oud-stadgenoot uitoefenen.
+
+Met mevrouw Oudemans, de beschermvrouwe van de school, bezocht ik
+hier de school voor inlandsche meisjes. De oprichtster en leidster
+van deze school is Raden Devi, de vrouw van een inlandschen
+onderwijzer. Zij-zelf heeft slechts tot haar twaalfde jaar school
+gegaan en verder onderricht, eerst van haar moeder, die een hoogstaande
+vrouw moet geweest zijn, en later van haar man, genoten. Acht jaren
+geleden, zij was toen reeds moeder van eenige kinderen, gevoelde zij
+zich geroepen om van de weinige kennis, die zij bezit, doch die toch
+hemelsbreed boven de kennis staat van de meeste Javaansche vrouwen,
+zooveel in haar vermogen is aan andere vrouwen mede te deelen. Zij
+bracht toen zeven of acht meisjes bijeen en begon die te leeren lezen
+en schrijven. Spoedig kwamen andere meisjes vragen, of zij ook mochten
+komen, en dat getal breidde zich zóó snel uit, dat thans deze school
+230 leerlingen telt. De echtgenooten der opeenvolgende residenten
+hebben Raden Devi gesteund in haar pogen door een vereeniging
+tot stand te brengen, waarvan de geïnde contributie der leden de
+school ten goede komt. Daardoor kon een uiterst primitief lokaal
+voor schoollokaal worden ingericht, konden schoolbehoeften worden
+aangeschaft en een paar onderwijzeressen worden aangesteld. Ook het
+schoolgeld der kinderen helpt een beetje de lasten dragen.
+
+De overheid trekt zich echter van deze hoogst noodige instelling
+nog niet veel aan. De aan de school werkzame krachten zijn
+niet-gediplomeerde Javaansche meisjes, die, evenals Raden Devi, hare
+intellectueele krachten wenschen dienstbaar te maken tot verheffing van
+haar Javaansche zusters. Bezoldiging, wat m.i. dien naam mag dragen,
+ontvangen zij niet. Het onderwijs strekt zich niet verder uit dan
+tot lezen en schrijven van het Javaansch en rekenen. Het sommetje,
+dat ik een van die kleine, aardige, bruine kindertjes zag maken,
+leek mij al heel practisch, het was direct ontleend aan het leven,
+dat haar weldra wacht Zij moest op het bord uitrekenen hoeveel zij te
+betalen zou hebben, als zij naar de Passar ging en kocht een flesch
+kokosnootolie van 32 cents, een paar sinaasappelen van 6 cents, en
+nog iets van 15 cts. Daarna moest zij uitrekenen, hoeveel zij moest
+terugontvangen als zij die zaken met een gulden betaalde. Het zeven-
+of acht-jarige poppetje, met haar opgestoken haar, en in een sarong
+en kabaai gekleed, als een heel mensch, schreef haar antwoorden zóó
+vlug op het bord, dat men overtuigd kan zijn, dat zij zich later als
+huisvrouw op de passar niet zal laten bedotten, maar die ook bij mij
+den wensch deed opkomen, om toch al deze kinderen wat meer onderricht
+te doen geven. Wat een macht van ongecultiveerde gaven ligt er voor
+ons land nog te oogsten, als wij de Javaansche vrouwen, evengoed als
+de mannen, de gelegenheid tot ontwikkeling openen.
+
+Verder werd op die school handwerkles gegeven, in hoofdzaak in nuttige
+handwerken, zoodat de leerlingen later in staat zullen zijn haar
+eigen kabaaitjes te maken en hun kleeding netjes te verstellen.
+
+Ook wasschen, strijken en koken werd er onderwezen. De kooklessen
+zijn er natuurlijk ook alleen op ingericht om de kinderen de Indische
+keuken te leeren. De rijsttafel met haar groote verscheidenheid van
+bijgerechten werd daar door de meisjes onder goede leiding klaargemaakt
+en later gezamenlijk opgegeten.
+
+Als een uitvloeisel van deze school en onder dezelfde omstandigheden en
+op denzelfden voet werkende, is er nu een te Garoet opgericht, die het
+in een minimum van tijd tot 100 leerlingen bracht. Is er grooter bewijs
+noodig, hoezeer goede meisjesscholen hier een levensbehoefte zijn?
+
+Op de school voor opleiding tot inlandsche ambtenaren trof mij het
+beschaafde en intelligente uiterlijk van de meeste jongelieden, die
+daar tot toekomstige ambtenaren worden opgeleid. Als deze jonge mannen
+als staalkaart mogen dienen van de inlandsche mannelijke bevolking op
+Java, dan staat die bevolking ongetwijfeld op een hoog standpunt. Het
+muziekkorps, door een der leeraren uit deze jongelui samengesteld, dat
+hij-zelf onderricht, gaf ook het bewijs, dat de muzikale ontwikkeling
+van den Javaan ver verheven is boven die van alle Oostersche volken,
+die wij tot nu toe zagen.
+
+Op de Kweekschool voor Inlandsche onderwijzers waren twee meisjes. Het
+spijt mij te moeten zeggen, dat deze twee meisjes niet tot de besten
+onder hare zusters behooren. Dat zij slechts zeer moeilijk met de jonge
+mannen konden meekomen, was op de gezichten te lezen. Voor de meisjes
+geldt echter tot verontschuldiging, dat zij niet, evenals de jongens,
+een goede voor-opleiding hadden genoten. Het meten van krachten is
+ook hier onbillijk, omdat van den aanvang af niet dezelfde zorg aan
+de opleiding is besteed.
+
+Iets moet ik nog vertellen, dat op de school van Raden Devi mij zeer
+pijnlijk trof. Op geen enkele school heb ik dat nog gezien. Als een van
+de meisjes daar voor het bord werd geroepen om iets uit te rekenen of
+op te zeggen, dan kwam zij kruipende uit haar bank tot voor de voeten
+van de onderwijzeres, boog dan haar hoofd tot bijna op den grond,
+raapte het stukje krijt van den grond en verhief zich dan om haar som
+uit te rekenen. Op diezelfde kruipende wijze ging zij ook naar haar
+bankje terug. Zelfs in de kook-afdeeling bewogen de kinderen zich
+kruipende achter ons om. Dat is de adat, werd mij geruststellend
+gezegd, maar het is een verderfelijke adat, die niet anders dan
+verkeerd kan werken en die liefst zoo gauw mogelijk verdwijnen moet.
+
+Een van de vele avonden, die wij hier doorbrachten, gebruikten wij
+om een voorstelling in een Indo-theater bij te wonen. Geisha, zou
+worden opgevoerd; wij zouden er wel niets van verstaan, maar wij
+kenden den inhoud van dit operettetje genoegzaam om te begrijpen
+wat gezegd en gezongen zou worden. Het was een heerlijke avond. Wij
+smaakten niet zoozeer muzikaal artistiek of simpel artistiek genot,
+maar gelachen hebben wij toch, zelfs, toen wij reeds lang den
+schouwburg verlaten hadden. Wat de vele inlanders--want wij tweeën
+waren waarschijnlijk de eenige niet-inlanders--in deze voorstellingen
+trekt, ben ik niet te weten kunnen komen; er schijnt het geheele jaar
+door genoeg belangstelling te bestaan in deze vertooningen, om avond
+aan avond volle zalen te trekken. Het was eigenlijk in elk opzicht
+een parodie. Het zwakke stemmetje van de prima-donna klonk net als
+het gemiauw van een veertiendaagsch katje, en de jeune-premier zong,
+alsof hij het met de geheele wereld aan den stok had. Neen, zoo zong
+hij eigenlijk niet, want het geluid, dat hij te voorschijn bracht,
+mag niet zingen genoemd worden.
+
+Toen de prima-donna besloten had om naar Japan te gaan, om haar
+kinderen te zoeken, zag men op het tooneel een zee met grasgroene
+golven, die door bandjes op en neer werden bewogen en waar tusschen
+de prima-donna, de kapitein en een matroos het schip, waarop zij
+zich bevonden, voortrolden. Toen het schip van het eene eind van het
+ongeveer twee en een halve meter breede tooneel naar het andere eind
+was gerold, verscheen de juffrouw op 't tooneel vóór de golven en
+miauwde haar liedje, dat zij aan boord had moeten zingen.
+
+Wij hebben het slot van deze zielverheffende vertooning niet bijgewoond
+en zijn er ook niet achter gekomen, of daar op het tooneel Javaansch,
+Maleisch of Soendaneesch gesproken werd.
+
+Over een van onze mooie uitstapjes wil ik ook nog wat vertellen. Het
+betreft onzen tocht naar den krater van Prahoe. Wij hadden ons
+voorgenomen één van de vele kraters op Java te gaan zien en daar wij
+waarschijnlijk nergens zoo lang zullen vertoeven als in Bandoeng,
+besloten wij tot een bezoek aan Tangkoeban-Prahoe. Wij hadden alles
+den dag te voren besteld, zoodat wij nergens oponthoud behoefden te
+hebben en den heelen tocht in een halven dag konden doen. Direct na
+zonsopgang vertrokken wij in een gemakkelijke auto naar Lembang,
+alwaar wij nog voor half acht aankwamen. De weg van Bandoeng naar
+Lembang, die zacht bergopwaarts gaat, is verrukkelijk mooi. Overal
+die weelderige plantengroei, die bonte bloesems aan allerlei boomen,
+dat elegante bamboeriet, dat met zoo'n zwierigen draai zijn kop
+naar beneden keert, die kleurige meisjes aan het theeplukken en nog
+zooveel meer, dat het oog boeit. In Lembang stonden de beide tandoe's,
+elk met vijf koeli's (een om onderweg in te vallen) reeds gereed,
+zoodat wij direct uit de auto in den draagstoel konden overwippen
+en toen zonder dralen konden verder gaan. Ruim twee uur gingen de
+stevige kerels in flinken pas steeds steil naar boven, over een weg,
+zoo vol gaten en afgronden, dat wij blij waren, liever de veilige
+tandoe, dan een rijpaard voor dezen tocht gekozen te hebben. Eerst
+passeerden wij nog eenige theeplantages, hooger gekomen gingen wij
+door kina-ondernemingen, tot wij het laatste uur midden door een
+oerwoud trokken. Het was een hoogst interessante tocht. Om tien uur
+waren wij boven met den krater aan onze voeten. De rookkolommen, die
+van verschillende kanten opstegen, de sterke zwaveldampen en de nu en
+dan even opkomende borrelingen laten geen oogenblik twijfel bestaan,
+dat er in het binnenste van deze kolos nog steeds leven is en hij
+best den een of anderen dag eens weder flink aan het sputteren kan
+gaan. Wij troffen een zeer helderen dag, waardoor wij een prachtig
+vergezicht hadden. Toen wij uitgekeken waren, keerden wij terug. De
+schommelingen van de tandoe waren veel gemakkelijker te verdragen,
+doordat wij, door ondervinding wijs geworden, de koelies verzochten
+niet in de pas te loopen. Dat hielp.
+
+Morgenochtend gaan wij van hier in eens door naar Djokjakarta. Wij
+zijn verplicht Garoet uit onzen tocht door Java uit te schakelen. Toen
+reeds onze geheele route was vastgesteld en overal de vergaderingen
+voor vrouwenkiesrecht waren bepaald, kwam Magelang nog achteraan,
+om ook een vergadering te willen hebben. Daardoor moest nu Garoet
+vervallen om dien tijd aan Magelang te kunnen besteden.
+
+Met ons vertrek uit Bandoeng, verlaten wij ook de Preanger
+Regentschappen. Ik ben hier reeds zoo gewend aan de vraag: "of ik de
+Padangsche Bovenlanden mooier vind dan de Preanger Regentschappen",
+dat ik mij verbeeld, daarop hier nu ook een antwoord te moeten
+geven. Naar mijne meening zijn de Padangsche Bovenlanden en de Preanger
+Regentschappen beide zeer mooi, doch met elkander niet te vergelijken,
+omdat zij beide zoo geheel iets anders zijn. Van beide kan men zeggen,
+dat zij liefelijk mooi zijn, doch beide missen een grootsche natuur.
+
+In de Preanger mist men de schilderachtige Sumatra'sche huizen met
+hunne poppige rijsthuisjes, die zoo'n goed effect maken tusschen
+het veelkleurige groen; daarentegen vindt men in de Preanger de in
+helle kleuren gekleede vrouwen, die aan de omgeving de levendigheid
+geven, die ze anders zou missen. De Preanger schoonen durven zich
+in bonte kleederen steken. Zij vertoonen daarbij echter niet altijd
+goeden smaak. Soms ziet men een jong meisje met een blauwe sarong,
+een groen baaitje en een paarse slendang. En de kleuren zijn hard en
+leelijk. Hier en daar vertoonen de meisjes neiging om zich Europeesch
+te kleeden. Waar ik ze zag, kon ik den smaak der jonge meisjes
+niet bewonderen. Het is nog te onbeholpen. Maar waarom zouden zij
+niet? Onze Hollandsche dames loopen soms den geheelen dag in sarong
+en kabaai en zien er dan dikwijls ook lang zoo goed niet in uit
+als de Javaansche vrouwen, waarom zouden deze nu niet, als zij mooi
+willen zijn, onze kleederdracht overnemen? Ik zag hier een Javaansche
+huwelijksstoet door de straten trekken, bruid en bruidegom en naaste
+familie in drie auto's voorop, alle genoodigden in verschillende soort
+rijtuigen achteraan. Bruid en bruidegom in Europeesche kleederen en
+ook verschillende der genoodigden. Ik geloof echter niet, dat iemand
+zich in het ras vergissen zal. Zoo'n Javaansche kop is niet gemaakt
+voor een Europeeschen hoed, of omgekeerd. Nabootsen is altijd leelijk,
+onverschillig of het door Europeanen of anderen geschiedt.
+
+
+                                                            29 Mei 1912.
+
+
+
+
+
+VI.
+
+
+Van Bandoeng naar Djokjakarta is een lange, warme, stoffige reis in
+de overigens comfortabele wagens van de Staatsspoorwegen. De overgang
+van de Padangsche Regentschappen in de Vorstenlanden kenmerkte zich op
+meer dan eene wijze. Vooreerst toch onderscheidt zich de Soendaneesche
+bevolking opvallend van de Javaansche. De Soendaneesche vrouwen en
+mannen, hoewel, althans volgens mijne Europeesche begrippen, ook niet
+bedeeld met uiterlijk schoon, zijn toch nog Venussen en Adonissen,
+vergeleken bij hunne Javaansche zusters en broeders. De Javanen, ik
+bedoel natuurlijk dat soort, dat wij op de wegen zien, zijn niet alleen
+leelijk, doch bezitten ook een minder geciviliseerd voorkomen dan wij
+tot dusver van de andere inlandsche bevolking in onze koloniën gezien
+hebben. De vrouwen dragen hare dikke, lange haren niet netjes gekamd en
+opgestoken, hare sarongs en kabajaas zien er donker en onfrisch uit en
+de dikke siripruim tusschen de lippen voltooit den echt onbeschaafden
+indruk, dien zij verwekken. De mannen staan uiterlijk niets hooger.
+
+Een ander groot verschil tusschen de Soendaneesche en de Javaansche
+vrouw is ook, dat deze laatste werkt. Men ziet hier in midden-Java
+minstens even zoovele vrouwen op het land werken als mannen. Ook op
+de passars treft men de vrouwen als verkoopsters en koopsters en op
+de wegen ziet men even zoovele zwaar-bepakte vrouwen als mannen. Het
+is duidelijk, dat hier weder mannen en vrouwen beiden werken. Mij
+werd verteld, dat de Javaansche vrouw, ook de gehuwde, in eigen
+onderhoud voorziet.
+
+De thee- en vooral de kina-ondernemingen, die wij in de Preanger
+zoo veelvuldig zagen, missen wij in de Vorstenlanden. Zij hebben
+plaats gemaakt voor uitgestrekte velden met suikerriet, die in
+uitgestrektheid wedijveren met de rijstvelden. Het schijnt juist tijd
+te zijn van het overplanten der rijst, een eentonig, ongezond werk,
+dat bijna uitsluitend door vrouwen geschiedt. De fijne rijstsprietjes,
+die eerst op een beperkt veld in dichte bossen opschoten, worden nu
+een voor een op een kleinen afstand van elkander onder water in de
+voren geplant. De vrouwen staan daarvoor voorover gebukt tot over
+de enkels in het water, in de eene hand een bos sprieten houdende,
+met de andere een voor een het sprietje zijn plaats gevende. Ook als
+de rijst rijp is, wordt zij door vrouwenhanden geplukt.
+
+In Djokja werden wij door mevrouw Ter Horst--De Boer aan het
+station ontvangen, die voor goede kamers in het hotel Mataram
+gezorgd had. Eenige leden van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht
+hadden voor ons ieder een vaas geurende orchideeën in onze kamers
+geplaatst. Ik moest den volgenden morgen eerst naar Magelang,
+alwaar mevrouw Schriecke, toen de sociëteitszaal voor dat doel werd
+aangeboden, een vergadering voor vrouwenkiesrecht voor dien avond had
+uitgeschreven. Magelang is voornamelijk bevolkt, voor zoover het de
+Europeesche bevolking betreft, door militairen, en aangezien wij voor
+de zaak, waarvoor wij strijden, van de zijde der militairen slechts
+bij uitzondering instemming vinden, was de verwachting van de opkomst
+van het publiek en van het winnen van leden voor de vereeniging niet
+bijster groot. Ik had evenwel gemeend, dat ik de zoo laat tot mij
+gekomen uitnoodiging toch niet mocht afslaan, in elk geval moest
+probeeren ook in Magelang een paar zaadjes te strooien, in de hoop,
+dat er vroeg of laat hier of daar nog wel een tot groei en ontwikkeling
+kon komen. De vergadering was dan ook niet druk bezocht, doch het
+gelukte toch, niettegenstaande den sterken tegenstand door een debat
+van hardnekkige anti's, nog ongeveer dertig aanwezigen te overtuigen,
+dat spoedige invoering van vrouwenkiesrecht noodzakelijk is en zij van
+die overtuiging konden doen blijken door als leden onzer vereeniging
+toe te treden, waarmede zij ons in onze taak in Nederland steunen.
+
+Ik moest den volgenden morgen reeds weder vroeg afreizen en kon om
+die reden niet meer helpen de afdeeling Magelang in elkaar te zetten,
+doch mevrouw Schriecke heeft die taak op zich genomen en in betere
+handen kon ik die gewis niet achterlaten
+
+Onder mijn gehoor in Magelang bevond zich ook de Regent van daar. Deze
+hoogst-beschaafde en zuiver Hollandsch sprekende man liet zich na de
+vergadering aan mij voorstellen. Hij vertelde mij, 't geen ik reeds
+meer gehoord had doch steeds was het weder tegengesproken, dat de
+Javaansche vrouw het kiesrecht onder dezelfde voorwaarden als de man
+bezit. Beiden oefenen dit recht echter alleen uit bij de verkiezing
+van dessahoofden. Het is verbonden aan grondbezit. Nu zijn de meeste
+vrouwen op volwassen leeftijd gehuwd en hebben dan geen eigen bezit,
+zoodat vrouwelijke kiezers zeldzaam zijn, maar toch komen zij in
+bijna elke dessa voor. De Regent had in zijn dessa twee vrouwen die
+kiezers waren en die bij eene verkiezing nooit ontbraken. Dus ook de
+Javaansche vrouw is hare Nederlandsche zusters in dezen voor! Wordt
+het niet beschamend?
+
+Hoe gaarne had ik den volgenden morgen even een bezoek gebracht
+aan het Instituut van den heer en mevrouw Van der Steur, dat in
+Magelang gevestigd is. Hoe verdienstelijk die menschen zich maken,
+door de opvoeding van vele honderden kinderen op zich te nemen,
+kinderen van Europeesche vaders en inlandsche moeders, kunnen alleen
+zij beseffen die hier 'n beetje zich hebben vertrouwd gemaakt met de
+ongelukkige positie waarin die arme slachtoffers van de in concubinaat
+levende ouders verkeeren. Door de opvoeding van die kinderen, waarvan
+anders niets zou terecht komen, op zich te nemen, verplichten zij de
+maatschappij op onbetaalbare wijze aan zich.
+
+Toen ik om tien uur met den trein in Moentilan aankwam, stond mrs. Catt
+mij daar reeds met een auto te wachten, waarmede zij van Djokja was
+gekomen en waarmede wij nu samen 'n bezoek zouden brengen aan den
+tempel van Boro Boedoer en aan dien van Tjandi Mendoet.
+
+Het is mij onmogelijk om van de Boro Boedoer, dit eeuwenoude monument
+eene beschrijving te geven. Elke beschrijving van dit meesterstuk
+van beeldhouwkunst uit de 8e eeuw, dat ons een beeld geeft van wat
+de Javaan in dat voor hem gouden tijdperk op kunstgebied vermocht,
+zou aan de waarheid te kort doen. De Buddhistische of Hindutempel
+overtreft in grootte en schoonheid alle dergelijke tempels in Ceylon en
+Britsch-Indië. Deze soliede, pyramidale tempel, uit blokken lavasteen
+gebouwd, waarbij noch cement, noch pilaren of bogen gebruikt zijn om
+het geheel samen te houden, is een van de wonderen der wereld. Het is
+vreemd dat dit toonbeeld van menschelijk kunnen niet door aardbevingen
+of door de beeldverwoestende Mohammedanen verwoest is geworden,
+zooals toch bijna overal elders de Hindu en Boeddhatempels door de
+Mohammedanen verwoest werden, zoodra zij er de macht toe kregen. Zou
+ook vroeger hier het Mohammedanisme reeds doortrokken zijn geweest
+van Hinduïsme en Boeddhisme?
+
+Maar niet alleen de tempel is imposant, ook de omgeving waarin
+hij staat. Toen ik boven op den top van dezen kolossus zat en
+mijn blik liet dwalen over het uitgestrekte panorama, toen had ik
+een stuk Oostersch leven voor mij, zoo imponeerend, dat het mij
+onwillekeurig aan het droomen bracht. Het voerde mijn geest terug
+naar de interessante tijden van het verleden. In mijne verbeelding
+zag ik daar die duizenden pelgrims over de, tot aan den top met
+palmen begroeide bergen komen, om steeds weder op nieuw de hulde
+en dankbaarheid te betuigen aan de honderden steenen afgodsbeelden,
+waarvan elk een zittenden Boeddha voorstelt, den man die hun gebracht
+heeft innerlijken vrede.
+
+Na de Boro Boedoer vallen, als van zelf sprekend, alle andere ruïnes
+van tempels, die wij op onzen tocht bezochten, zeer in de schaduw en
+toch is de tempel van Tjandi Mendoet, op eenige mijlen afstand van de
+Boro Boedoer gelegen, ook een zeer merkwaardig monument en een bezoek
+overwaard. Van de tempels in het laagland van Parambanan gelegen, die
+wij den volgenden morgen een bezoek brachten, is door aardbevingen
+en door den tand des tijds te weinig intakt gebleven om door gewone
+stervelingen nog genoegzaam geapprecieerd te kunnen worden. Er is juist
+zooveel van staan gebleven, dat men nog even den indruk krijgt van
+de groote macht van het kunnen in dien tijd en van de groote offers
+in geld en tijd en geestelijke en lichamelijke inspanning, die deze
+menschen voor hunne godsvereering over hadden. Ook al die tempels waren
+opgebouwd uit blokken lavasteen, die eenvoudig op elkaar gestapeld
+werden, zonder dat zij door eenig cement aan elkaar verbonden waren.
+
+Een bezoek aan een pandjeshuis in Djokja, door een Chinees
+gehouden, deed ons nog eens sterk sprekend de waarde beseffen van
+den regeeringsmaatregel om langzamerhand al deze instellingen in
+onze koloniën onder Gouvernementsbeheer te brengen. Wat een enorm
+verschil in onkosten, doch vooral in zekerheid voor den inlander, dat
+hij zijne pandstukken terug krijgt, bestond tusschen deze Chineesche
+onderneming en een dergelijke onder Gouvernementsbeheer.
+
+Op de kweekschool van inlandsche onderwijzers, waarvan de
+vóór-opleidingsschool vooral eene model-inrichting mag genoemd worden,
+zaten ook twee Javaansche meisjes. Deze twee schrander uitziende
+persoontjes, konden niettegenstaande hare gebrekkige vóór-opleiding
+en de minder gunstige voorwaarden waaronder zij het onderwijs mochten
+volgen, toch zeer goed met de mannelijke leerlingen wedijveren. Ook
+hier weder ontvangen de jongens onderwijs, kost en inwoning--en dit
+laatste zeer goed--vrij, benevens eene maandelijksche toelage van
+f 10,-, terwijl de meisjes voor dit alles zelf moeten zorgen. Ik
+haast mij echter hieraan toe te voegen, dat onder dezen directeur
+van onderwijs met dit meten met twee maten langzamerhand gebroken zal
+worden en de toekomstige meisjesleerlingen ook tegemoetkoming in de
+te maken kosten zullen ontvangen,
+
+Een groote teleurstelling trof ons hier. Er zou Zondagavond een
+gamelan en dansavond in de Kraton plaats hebben, door den sultan
+gearrangeerd voor den resident en zijne logees. De resident was goed
+genoeg om ook ons in deze uitnoodiging te betrekken, maar op den dag,
+dat het feest zou plaats vinden, sterft een van de 153 kleinkinderen
+van den sultan. Als men bedenkt dat deze oude sultan achtereenvolgens
+drie wettige vrouwen heeft gehad en een bescheiden aantal bijwijven,
+die hem te zamen eenige honderden kinderen schonken, waarvan nog over
+de 70 in leven zijn en dat die kinderen hem nu reeds met 153 nog in
+leven zijnde kleinkinderen vereerden, dan is het licht te begrijpen
+dat Kratonfestiviteiten nog al eens in de war gestuurd worden door den
+onverwachten dood van een dier nakomelingen. Ik vond het heel jammer,
+dat die prinses op zoo'n ongelegen oogenblik het leven verliet,
+een leven echter, dat voor een in de Kraton geboren prinses, naar
+onze Westersche begrippen althans, niet anders dan een doelloos,
+monotoon en in vele gevallen hoogst treurig bestaan kan zijn geweest.
+
+Geheel anders als het leven in de Kraton voor de daarin geboren
+prinsessen, is het leven van de vrouwen in het huis van den Prins Paku
+Alam. Ik verheug mij zeer dit interessante gezin te hebben leeren
+kennen. Niet alleen de prins en zijn oom, doch ook alle prinsessen,
+zuster en nichten van den prins spreken onberispelijk Hollandsch,
+benevens eenige vreemde talen. Zij konden zich even goed met mrs. Catt
+in het Engelsch, als met mij in het Hollandsch onderhouden. In
+deze jeugdige prinsesjes begroette ik de moderne Javaansche vrouw,
+meisjes van het slag van Karthini, die niets liever zouden willen dan
+zichzelf te ontwikkelen, om deze ontwikkeling dienstbaar te maken tot
+verheffing harer Javaansche zusters. Zou de schrijfster van Hilda van
+Suylenburg wel gedacht hebben, dat zij hier, in het midden van Java,
+zulke lieve, jonge, hooge vereersters vindt in de prinsessen van het
+huis van Paku Alam?
+
+Niet weinig was ik verrast, toen ik Maandagavond in de vergadering voor
+vrouwenkiesrecht, die door een zeer talrijk publiek werd bijgewoond,
+onder de aanwezigen ook den prins met vier prinsessen aantrof en
+dat ik met mijne voordracht ook het hart dezer lieve hoorsters
+trof. Behalve de vier prinsessen waren ook de beide Javaansche
+adspirant-onderwijzeressen van de kweekschool onder mijn gehoor,
+voor wie ook, hetgeen zij hoorden, niets bovennatuurlijks was. Ook
+deze meisjes betuigden mij later hare instemming met het gehoorde. Dat
+het Indische publiek ontvankelijk is voor rechtvaardigheid en gaarne
+genegen is de strijd voor vrouwenkiesrecht in Nederland te helpen
+steunen, getuige wel, dat na mijne voordracht 81 der aanwezigen
+als leden tot de vereeniging toetraden. Nog deze week zullen deze
+leden een bestuur uit hun midden kiezen en de Djokja'sche ledengroep
+der Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht gaan vormen. Aan de flinke
+voorbereiding van deze vergadering, door de dames Ter Horst en
+Lokhorst, is dit prachtig resultaat voorzeker te danken.
+
+Mevrouw Ter Horst maakt zich op velerlei wijze verdienstelijk in
+Java. Een van de meest sprekende is wel de permanente tentoonstelling
+van vrouwenarbeid, waarmede zij een tweeledig doel bereikt. Eensdeels
+houdt zij daarmede de oude Indische kunstindustrie staande en
+anderdeels verschaft zij daarmede aan vele vrouwen werk, omdat
+de zaken, op die tentoonstelling aanwezig, alle aangekocht kunnen
+worden. In dit artistiek ingerichte lokaal zagen wij menig stuk zeer
+mooi batikwerk, houtsnijkunst, leerbeschildering, graveerwerk, enz.
+
+Djokja, zoo in het midden van Java gelegen, gaf ons menige gelegenheid
+om het echte Javaansche volksleven van nabij te leeren kennen.
+
+Ook de temperatuur, die hier alleen midden op den dag erg warm is,
+is overigens zoo heerlijk, dat men zich geen aangenamer kan denken;
+zoodat, alles te zamen genomen, de zes dagen, die wij in Djokja
+doorbrachten, mede behooren tot de zeer interessante en zeer aangename,
+die wij in onze koloniën sleten.
+
+
+
+
+
+VII.
+
+
+Alvorens ik over ons verblijf in Soerakarta, dat hier kortweg Solo
+wordt genoemd, ga schrijven, wil ik toch even met een enkel woord
+aanstippen, hetgeen ik over de geschiedenis van de Vorstenlanden
+las in het boek van Cabaton. Deze Fransche schrijver verheerlijkt
+over het algemeen het Nederlandsch beheer in de koloniën en schrijft
+met zeer veel waardeering over de Hollanders. Over de Vorstenlanden
+schrijvende, merkt hij op: "Tot in het laatst der 18e eeuw waren de
+Vorstenlanden geheel in de handen van den Soesoehoenan (sultan) van
+Soerakarta, die bij een opstand der Chineezen in zijn rijk de hulp
+der Hollanders inriep. Deze kwamen onmiddellijk ter hulp, brachten
+de Chineezen tot rust en lieten zich daarvoor prachtig betalen. Zij
+stegen daardoor zoo hoog in de achting van den sultan, dat hij ook het
+conflict met een zijner broeders, die hem van den troon wilde werpen,
+aan hunne uitspraak onderwierp. De Hollanders, die niet geheel vreemd
+waren aan het oogenschijnlijk geheel onschuldige conflict der twee
+broeders, spraken een oordeel uit, dat beide partijen bevredigde,
+doch dat vooral de toekomstige plannen der Hollanders diende. Zij
+verdeelden het rijk in twee deelen en gaven den Soesoehoenan het
+stuk, dat 2/3 deel van het geheel besloeg en waarvan Soerakarta
+de hoofdstad bleef; het overblijvende derde deel, met Djokjakarta
+als hoofdstad, viel zijn oom ten deel, met den titel van Sultan. De
+Sultan bleef onderdaan van den Soesoehoenan, hij moest elk jaar met
+een indrukwekkende ceremonie hulde komen brengen aan den Soesoehoenan,
+daarbij zijne sandalen uittrekken en voor hem nederknielen.
+
+"Het was de bedoeling der Hollanders verdeeldheid te brengen
+tusschen deze vorsten, want bij de ceremonie van huldebetuiging waren
+steeds een groot aantal Javanen tegenwoordig, die dan een prachtige
+gelegenheid hadden om te conspireeren, ten einde zich gezamenlijk
+weder van de heerschappij van Nederland te ontdoen. De Sultan werd
+daarom herhaaldelijk opgestookt om zich toch aan die vernederende
+huldebetuiging te onttrekken, waarmede hij zich de ondergeschikte
+van den Soesoehoenan toonde, met dat gevolg, dat na eenige jaren de
+Sultan zich op het aangegeven tijdstip in een Hollandsche uniform aan
+den Soesoehoenan presenteerde. Ten gevolge van het principe, dat, wie
+een Hollandsche uniform draagt, op Java niet mag knielen voor welken
+sterveling ook, bleef ook de Sultan voor den Soesoehoenan staan,
+die daarop in groote woede de samenkomst verliet.
+
+"De twee vorsten bleven voor een tijd vijandig, beiden zich
+onafhankelijk van elkander gevoelende, waarmede de Hollanders volkomen
+hun doel hadden bereikt. Om de Sultan nog meer onder hun macht te
+krijgen, stelden zij in beide rijken aan het hof een onafhankelijken
+prins aan, die wel is waar onderdaan van den Sultan of Soesoehoenan
+is, doch die, behalve zijn verplichte tegenwoordigheid bij enkele
+hofceremoniën, even vrij zich kan bewegen in het uitgestrekte gebied
+als zijn zoogenaamde meester. Deze twee prinsen,--die van Soerakarta
+draagt den titel van Pangeran Adipati Mangku Negoro en die van
+Djokjakarta dien van Pangeran Adipati Paku Alam--ontleenen hun macht
+aan Holland en zijn steeds voor Holland vol dankbaarheid geweest".
+
+Daar de Hollandsche gidsboeken een beetje anders het verhaal
+opdisschen van onze macht in de Vorstenlanden en niet alle lezers
+van "De Telegraaf" het boek van Cabaton in handen krijgen, heb ik
+gemeend hun geen ondienst te bewijzen met eens mede te deelen, hoe
+schrijvers van andere natiën over ons beleid in Indië denken. Als
+Cabaton gelijk heeft, dan moet ik met hem instemmen en zeggen, dat wij
+"slim" zijn geweest.
+
+Van Djokjakarta naar Soerakarta vereischt met den sneltrein nog geen
+anderhalf uur. Doch hoe betrekkelijk klein de afstand ook is, die
+de beide hoofdsteden der twee keizerrijken scheidt, er bestaat toch
+in heel veel opzichten een groot verschil tusschen beide. Opvallend
+in Solo is de groote overeenkomst der mannelijke bevolking met de
+Sinhaleezen, zooals wij die op Ceylon zagen. Ook hier dragen de mannen
+hunne lange haren in een knot opgebonden en boven op het hoofd een kam,
+precies als die der Sinhaleezen, Hun sarongs en vooral de snit hunner
+baaitjes zijn geheel aan die hunner Ceylonsche broeders gelijk en
+evenzeer vertoonen zij dat sterk vrouwelijk type. Er is hier tusschen
+de mannen en vrouwen weder bijna geen verschil op te merken. Telkens
+vragen wij ons af: is dat nu een man of eene vrouw? In de Kraton in
+Djokja hadden wij ook enkele zulke typen opgemerkt, maar dan waren
+het meestal kleinzonen van den sultan van Djokja; hier vinden wij
+dat Sinhaleesche type onder bijna al de mannen in de straten.
+
+Een groot deel van den arbeid buitenshuis valt in Solo den vrouwen ten
+deel. Die vindt men hier in alle mogelijke werk en op de drukbezochte
+passars zagen wij bijna uitsluitend vrouwen. Zelfs de geldwisselaars in
+de straten, die in alle andere Oostersche landen, die wij tot nu toe
+bezochten, mannen waren, zijn hier vrouwen. Het is alleen kopergeld,
+dat zij voor zich in groote stapels hebben liggen, centen en halve
+stuiverstukken, die zij dan in rijen van tien of vier naast elkaar
+uittellen om den wisselaar snel te kunnen bedienen. Meestal waren
+het jonge meisjes of jonge vrouwen, die dit vak, het embryonale
+bankiersvak, uitoefenen. Op een laag tafeltje hebben zij haar centen
+uitgeteld en daarachter zitten zij op haar gekruiste beenen. Het
+schijnt, als de meeste bankierszaken, een voordeelige handel te zijn,
+want die Javaansche geldwisselaarsters zagen er niet alleen schrander,
+doch over het algemeen ook properder en beter gekleed uit dan de
+andere vrouwen.
+
+O, wat is het toch afschuwelijk leelijk, die bijna algemeene gewoonte
+hier, om de tanden tot op het tandvleesch af te vijlen en dan den
+mond zwart te kleuren. Als die vrouwen dan nog de siripruim, die zij
+tusschen de lippen houden, een eindweegs buiten den mond laten hangen,
+dan is hiermede het meest afzichtelijke beeld, dat men van een vrouw
+kan maken, bereikt.
+
+Een geheel anderen indruk dan in het huis van den prins Paku Alam in
+Djokja, krijgt men hier in de woning van den onafhankelijken prins
+Mangku Negoro. Hoewel ook het huis Mangku Negoro min of meer in
+Europeeschen stijl ingericht is, verschilt het toch hemelsbreed van
+dat van zijn prinselijken broeder. Wij woonden hier eene receptie bij,
+waarop de prins in kolonels-uniform zijne gasten ontving. Zijne vrouw
+schijnt ziek te zijn, daarom werd zij vervangen door eene der zusters
+van den prins en een zijner dochters. Daar ik echter de Javaansche taal
+niet meester ben, kon ik mij noch met den prins, noch met zijne dames
+onderhouden en moest alles, wat ik graag wilde weten van een zijner
+Europeesche employees vernemen. De oom en broeders van den prins, die
+tegenwoordig waren, droegen allen een uniform, die mij heel veel aan
+die van de Schotsche Hooglanders herinnerde. Nadat alle gasten aanwezig
+waren, ging de prins ons voor om eene wandeling door het geheele groote
+huis en door de tuinen te maken. Jammer dat de verlichting, vooral
+in de tuinen, niet groot genoeg was, om ons een goeden indruk van
+het geheel te geven. Toen wij weder in de ontvangstzaal teruggekeerd
+waren, werden wij uitgenoodigd ons in groepjes neer te zetten op de
+gemakkelijke canapé's en fauteuils en toen kwamen tal van bedienden,
+allen in uniform gekleed en met een kris achter in hun ceintuur,
+met zilveren bladen, volgeladen met glazen, gevuld met limonade en
+whisky-soda binnen en werden ons deze ververschingen aangeboden. Deze
+bedienden kwamen rechtop geloopen binnen en droegen de bladen op hunne
+handen boven hunne hoofden. Hier is dus gebroken met het afschuwelijk
+systeem van kruipende bedienden. Na de verkoelende dranken werden
+verwarmende dranken, port en jenever, rondgediend en daarna verlieten
+wij allen tegelijk deze ceremonieele bijeenkomst.
+
+Als men zich, op welk uur van den dag ook, voor een poosje nederzet op
+het balcon van het hotel Slier, dan ziet men de dwaaste vertooningen
+voorbijtrekken. Toen wij voor het eerst zoo'n optochtje van eenige
+mannen zagen, waarvan een paar iets op een zilveren blad of op de
+handen droegen, waarover door andere mannen een gouden pajong werd
+gehouden en die geëscorteerd werden door eenige mannen in uniform,
+die elk een man achter zich hadden, die hun ook een pajong boven het
+hoofd hield, dachten wij natuurlijk, dat wij met een heel bijzondere
+zending te doen hadden. Niet weinig waren wij verwonderd, toen wij
+vernamen, dat zoo'n optocht in den regel niets anders beteekende
+dan dat een stuk van een of andere lekkernij, een koek of vrucht,
+van de Kraton naar den Rijksbestierder werd gebracht en dat al zulke
+boodschapjes nog met den noodigen ouderwetschen luister geschieden.
+
+Wil men het echte Javaansche leven leeren kennen, dan moet men naar
+Midden Java gaan, daar ziet men onophoudelijk zaken, die met den
+echten kinderlijken eenvoud dezer menschen in volkomen harmonie zijn,
+doch die in onze Westersche oogen eene amusante comedie lijken.
+
+Tijdens ons verblijf in Solo, was de Soesoehoenan afwezig; hij bezocht
+zijn ziek kind, waarvoor boven in de bergen genezing gezocht wordt. Er
+bestaat onder de nakomelingen van den Soesoehoenan tuberculose, een
+zijner kinderen is daarvoor nog in Zwitserland. Mij werd verteld,
+dat de dochters en kleindochters van den vorst tot hun tiende
+jaar geregeld de lagere school bezoeken in Solo en daarna door een
+gouvernante thuis verder onderricht worden. Het opgroeiende geslacht,
+jongens en meisjes beiden, leert nu dan ook de Hollandsche taal.
+
+Voor de vergadering voor vrouwenkiesrecht was de verwachting niet
+groot. In de eerste plaats bevat Solo een geheel andere Europeesche
+bevolking dan Djokja en in de tweede plaats moest de vrouw, die hier
+alles geleid en geregeld had en van wie de geheele bezieling uitging,
+juist eenige dagen te voren Solo verlaten om met haar man en kinderen
+naar Holland af te reizen. Toch werden er na de lezing nog 29 nieuwe
+leden gewonnen, waarvan er twee bereid waren het correspondentschap
+te aanvaarden en zoo den band met de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht
+in Holland te vormen.
+
+Maar nu zou ik haast vergeten, iets te vertellen van een receptie
+ten huize van den Rijksbestierder, die toch zeer de vermelding waard
+is. Alleen het bezichtigen van het groote, mooie marmeren paleis
+met zijne vele kunstschatten, zijn heerlijke marmeren badkamers,
+zijn verborgen deuren en zijne merkwaardige eetkamer en nog zoo
+veel meer, hield ons meer dan een uur bezig. Dit heele paleis
+met zijne phantastisch uitgedoste bedienden, honderden in aantal,
+het corps inlandsche muzikanten, dat droomerige muziek speelde, de
+ververschingen, die werden aangeboden en de wijze, waarop zij werden
+aangeboden, het costuum van den Rijksbestierder en dat der heeren en
+dames van zijn huis, dat alles deed denken aan een van de Arabische
+vertellingen uit de duizend en één nacht. Van de verknochtheid aan
+ons koninklijk huis gaf de Rijksbestierder opvallend blijk, door de
+vele bustes en portretten, geschilderde en gephotografeerde, van de
+Koningin, de Koningin-Moeder en den Prins. In de meeste kamers zag
+men de Koningin op de een of andere wijze vertegenwoordigd.
+
+Nu moet ik nog even wat vertellen, waarvoor ik vooraf verontschuldiging
+vraag. Ik heb echter al zooveel wat ik hier zie en bijwoon en hoor in
+de pen moeten houden, om den lieven vredes wil al meer verzwegen dan
+gezegd, dat dit kleine tafereeltje, dat ik hier zag en op mij zoo'n
+diepen indruk maakte, hier wel geschetst mag worden. Lieve lezer,
+verbeeld u dan te zijn in een mooie, breede allee van tamarinda-boomen,
+pisangboomen, kokosnootpalmen en velden met rijp suikerriet op den
+achtergrond. Het is midden op den dag, de zon zendt hare stralen
+regelrecht naar beneden, zelfs door het dichte geboomte. Alles en
+allen zijn onder den invloed der hitte. Slaperig sukkelen onze kleine
+paardjes voor het wagentje voort, ons meer dan genoeg tijd gunnende
+onze omgeving goed in ons op te nemen. Een, twee, drie, neen meer
+groepjes van vrouwen zitten onder de boomen, allen twee aan twee. De
+voorsten hebben allen lang, dik loshangend haar en de achter haar
+zittende vrouwen woelen daarin met de vingers van beide handen om al
+de levende have daaruit te vangen, zoodat er niet een kan ontsnappen,
+die dan met graagte verorberd worden, zooals geen aap in Artis haar
+verbeteren zou. Bij een groepje krijgen de twee, oogenschijnlijk moeder
+en dochter, ruzie. Het jonge meisje keert zich met een ruk om en tracht
+een deel van de vangst uit moeders vingers los te krijgen, waarna zij
+met eene schittering in hare groote zwarte oogen, het tusschen hare
+vingers geperste wild uit moeders hand in den mond steekt en.....smult.
+
+O, hoe dikwijls heb ik het hier op Java reeds betreurd, geen kodak
+bij mij te hebben. Ik zag reeds zoo dikwijls iets, dat ik zoo gaarne
+in beeld wilde vereeuwigen, waar ik het door woord niet durf doen.
+
+En hiermede stap ik van de Vorstenlanden af, want het zal zeker
+niemand interesseeren wat wij hier zagen in de suikerfabrieken, in een
+batikschool, en van de kunstnijverheid van midden-Java. Dit is alles
+reeds zoo herhaaldelijk beschreven, dat ik er gerust over zwijgen kan.
+
+Wij gaan nu naar Semarang, doch met een kloppend hart, want wij zijn
+bang voor de hitte, die ons daar wacht.
+
+
+
+
+
+VIII.
+
+
+Van Solo naar Semarang is slechts een reis van eenige uren, de trein
+brengt ons echter in dien korten tijd in een geheel ander soort stad
+dan wij tot dusver op Java gezien hebben. Het is een stad, die een
+bijzonder prettigen indruk maakt, zoowel door de vele mooie huizen,
+die allen door goed onderhouden en smaakvol aangelegde tuinen omgeven
+zijn, als wel door de zindelijkheid en goed onderhouden straten,
+en ook door zijne mooie omgeving. Het is mogelijk, dat mijn smaak
+door het zien van zoovele steden in de tropen bedorven is, want ik
+moet bekennen, dat ik, in afwijking van al mijne gidsboeken en van
+zoovele bewonderaars van Batavia, laatstgenoemde stad maar niet mooi
+heb kunnen vinden en in geen geval zoo, dat ik haar verkies boven vele
+andere steden op Java of Sumatra. Batavia maakte op ons, want mijne
+reisgenoote denkt er ook zoo over, den indruk alsof de gegevens er
+zijn om er een mooie stad van te maken, maar dat men nog maar steeds
+met den opbouw niet begonnen is. Semarang is daarentegen af, de stad
+staat er en mag zich laten zien en bewonderen.
+
+Maar, behalve dat de stad als zoodanig een bezoek waard is, biedt zij
+overigens voor toeristen niet veel merkwaardigs. Ook bleven wij er
+niet lang genoeg om sociale instellingen te gaan zien. Het nieuwe
+hospitaal moet, zooals mij gezegd werd, het beste van heel Java
+zijn. Ce n'est pas jurer gros voor dengene, die hier en daar eens
+een kijkje genomen heeft, maar ik wil daarmede het nieuwe hospitaal
+in Semarang niet afbreken, want ik heb het niet kunnen gaan zien,
+doch heb gehoord, dat het up to date is.
+
+Voor onze vergadering kwamen wij er in den slechtsten tijd van
+het jaar, want door de vacanties zijn bijna alle onderwijskrachten
+naar boven in de bergen en ook vele gezinnen waren uit de stad. Het
+is echter onmogelijk om op zoo'n rondreis door Java overal in een
+geschikten tijd te komen en daarom hebben wij de vergadering toch
+maar doorgezet en hadden het succes bij de ruim dertig daar reeds
+bestaande leden nog ruim twintig nieuwe overtuigden te maken en uit
+dat aantal den volgenden dag eene afdeeling samen te stellen met een
+uitstekend voltallig bestuur. Mevrouw Wallbrink, die hare sporen op
+dit gebied reeds verdiend heeft, liet zich de benoeming tot presidente
+welgevallen en zal daarin gesteund worden door de vice-presidente,
+Mejuffrouw Haverbult, terwijl de beide secretaressen, mevrouw de
+Vreede en mevrouw Van den Ende, en de penningmeesteres, mevrouw von
+Hombracht, de overige werkzaamheden op zich namen. Over dit gedeelte
+van ons verblijf in Semarang waren wij dus alleszins voldaan, doch
+overigens dreef ons de warmte zoo snel mogelijk verder.
+
+In Soerabaja hoopten wij ten slotte besliste informatiën te bekomen
+omtrent onze verdere route, want nog steeds was het vaag, hoe wij het
+best van hier naar Manilla konden komen. Wij kenden wel den gewonen
+weg, per paketvaart naar Singapore, van daar naar Hongkong en dan naar
+Manilla, maar wij wilden coûte que coûte Singapore vermijden, deze zoo
+weinig interessante, heete stad, alwaar wij met op bovengenoemde wijze
+te reizen drie dagen zouden moeten verblijven, om de aansluiting naar
+Hongkong met een goede boot te krijgen, en dan, wij wilden zoo gaarne
+zonder veel tijdverlies nog wat meer van onze koloniën zien. Onze
+Manillasche vriend, die wij op onzen tocht naar Sindanglaja ontmoet
+hadden, had ons beslist gezegd, dat wij over Celebes konden gaan, met
+die boot ook Borneo hier en daar aandoen, van Menado naar Sandaken
+in Britsch-Borneo konden komen en vandaar met eene andere boot naar
+Zamboanga in de Zuid-Philippijnen. Eenmaal in de Philippijnen zijnde,
+zou het zeer gemakkelijk zijn de verdere verbindingen te vinden. Met
+zeer veel navraag, getelegrafeer en getelefoneer hadden wij ten slotte
+die geheele reis voor elkaar, maar een gewichtige schakel ontbrak. Over
+de boot of de verbinding van Menado met Sandaken liepen de inlichtingen
+spaak, niemand kon ons iets positiefs daarover berichten, terwijl
+het negatieve bericht was, dat men niet geloofde, dat er eene goede
+verbinding was. Deze reisroute werd daarom opgegeven.
+
+Er zou evenwel een boot van de Java-China-Japanlijn den 15en van
+Soerabaja vertrekken, deze gaat gedurende een week langs de oostkust
+van Java lading innemen, gaat dan naar Semarang en vertrekt 24 Juni
+van Semarang naar Makassar en vandaar regelrecht naar Hongkong. Op
+deze boot hebben wij van Semarang af passage besproken. Wij zullen
+nu dan toch nog Makassar zien, daar blijft de boot twee dagen stil
+liggen, en dan gaan wij naar Hongkong, zonder Singapore aan te doen.
+
+Maar nu loop ik met mijn verhaal vooruit. Ik dien eerst nog over
+Soerabaja en veel andere plaatsen te spreken. Soerabaja is een
+handelstad, de eerste handelstad van Java. Dat merkt men in de
+drukke, stoffige straten, aan de hooge, leelijke gebouwen, dat
+handelskantoren zijn, aan het gekrioel van Chineezen, Javanen,
+Arabieren, Europeanen. Mooi is Soerabaja niet. Een aangenamen indruk
+verwekt de stad ook niet. Hier gaat men wonen om er zaken te doen,
+om er geld te verdienen. Lukt dat laatste in voldoende mate, dan gaat
+men er gauw weder uit om òf in Europa, òf in een beter oord op Java de
+nog restende levensdagen te profiteeren van het zuur gewonnen kapitaal.
+
+Voor de vergadering voor vrouwenkiesrecht hadden wij niet veel
+verwachtingen. Het was ook hier vacantie op school en daardoor velen
+afwezig. Maar het viel mee. De vrij groote zaal van het Logegebouw
+was geheel bezet met dames en heeren, waarvan na afloop 39 lid van
+de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht werden. Mevrouw Ingerman, die
+alles zoo uitstekend had voorbereid, presideerde de vergadering,
+maar daar zij op het punt staat Indië voorgoed te verlaten,
+konden wij haar hier niet voor een blijvende kracht behouden. In de
+vergadering, den volgenden morgen met verschillende leden gehouden,
+werd besloten eene afdeeling Soerabaja te vormen, waarvoor de dames
+Broekman en Broese van Groenou (ik wou dat deze laatste talrijke
+familie nog tienmaal talrijker was) het presidium en vice-presidium
+op zich namen, mevrouw Soesman het secretariaat en mevrouw Derx
+het penningmeesterschap. Een tweede secretaresse zal spoedig aan
+dit bestuur toegevoegd worden. Hiermede zijn de vergaderingen voor
+vrouwenkiesrecht in onze koloniën voor ons afgeloopen, alwaar de
+vereeniging nu tien centrale punten heeft, vanwaar verder propaganda
+en opvoedende kracht kan uitgaan.
+
+Wij hadden nu nog bijna een week over, alvorens wij in Semarang aan
+boord van de "Tjimanoek" behoefden te zijn en wij besloten die dagen
+te gebruiken om de mooie omstreken van Soerabaja te gaan zien. Het
+zijn wel ver afgelegen omstreken, maar Soerabaja beschouwt ze toch
+als te behooren tot zijn gebied en van Soerabaja uit zijn ze ook het
+gemakkelijkst te bereiken.
+
+Met den trein van 3.48 verlieten wij Soerabaja Zaterdagmiddag en
+kwamen, na ruim twee uren door tal van dessa's gespoord te zijn en met
+weldra een prachtig uitzicht op de Welirang- en Ardjoeno-bergen, om 6
+uur te Lawang aan. Vooral het laatste uur, toen de zon als een groote
+vuurbol achter die bergen onderging en ze met een krachtig gouden licht
+overgoot, was 't landschap onbeschrijfelijk mooi. Onwillekeurig komt
+de gedachte op, hoe lang zal die berg zijn mooien spitsen kop nog
+mogen behouden, wanneer zal het vuur, dat ontegenzeggelijk in zijn
+binnenste woedt, dat heele phantastische bovenstuk in duizend deelen
+heinde en ver om zich heen werpen en een nieuwe kraterzee vormen?
+
+Lawang, dat 1700 voet hoog ligt, wordt voornamelijk bezocht door
+Soerabajers, die slechts over een paar vacantiedagen kunnen beschikken
+en in die dagen toch even willen bekomen van de onaangename hitte in
+de stad. Het is gemakkelijk te bereiken, bezit een uitstekend hotel
+met goede keuken en wat nog meer zegt, een aangenaam koel klimaat en
+tal van mooie wandelingen. Wij hadden ons echter voorgenomen ons door
+al deze aantrekkelijkheden niet te laten verlokken, doch Zondagmorgen
+door te gaan naar het op 4000 voet hoog gelegen Nongo Djadjar, waarvoor
+wij reeds van uit Soerabaja reisgelegenheid en kamers besteld hadden.
+
+Om 8 uur Zondagmorgen stond onze équipage voor. Het was een op vier
+hooge ijzeren wielen staande houten bak, waarvan den bodem uit wijd
+van elkaar liggende latten bestond en waar op twee ijzeren pijlen een
+zitgelegenheid voor de reizigers was aangebracht. De heer en dame,
+eigenaars van het Lawangsche hotel, meenden ons gerust te moeten
+stellen, wij behoefden niet beangst te zijn, want, zeiden zij, de weg
+is steil en slecht en alles moet zoo licht mogelijk zijn. Onze bagage,
+die wij voor deze rondreis zoo beperkt mogelijk hadden gemaakt, en die
+alleen bestond uit onze reistasschen en een mantelrol, werd op twee
+bamboestokken geladen en door 4 koelies achter ons aangedragen. Toen
+wij opgeladen waren, vleide 't koetsiertje zich aan onze voeten
+neder en daarna klommen twee palfreniers achter ons op het wagentje,
+die zich aan de ijzeren stangen onzer zitgelegenheid staande hielden
+en toen zetten onze halfdoode paardjes het op een loopen. Bang waren
+wij niet, maar wij moesten ons toch eerst een beetje oefenen om ons
+op onze hooge zitplaatsen te handhaven. De twee palfreniers stonden
+daar niet alleen om ons aanzien te verhoogen, wij leerden spoedig
+inzien, dat zij ook een andere bestemming hadden. De een toeterde op
+een automobielhoorn als er in de verte een kip op den weg liep, of als
+wij een stilstaanden wagen voorbij renden, of ook wel, als hij meende
+met die muziek ons te amuseeren. De tweede schroefde een houten plank
+tegen de ijzeren raderen aan, als wij een helling afgingen, wat door
+een zeer vernuftig toestel van achter het rijtuig beredderd kon worden.
+
+Na een half uur rijden arriveerden wij in Poerwodadi, alwaar nog twee
+dito paardjes voor de beide andere gespannen en onze begeleiders met
+6 mannen vermeerderd werden. De twee vóórpaarden toch luisterden
+niet erg naar de wenschen van onzen koetsier, zoodat twee mannen
+elk een bij den kop pakten en ze in de goede richting trokken. Twee
+andere mannen hielpen de kar van achteren opduwen en twee kwamen op
+een gezadeld paard achteraan, misschien met het doel om de een of
+ander onzer paarden te vervangen, als die er bij mochten neervallen,
+of wel om ons als rijpaard te dienen als onze équipage op den tocht
+mocht bezwijken. Het was zoo'n mooie optocht, dat mijn reisgezellin
+meende, dat alleen de gouden pajong nog maar ontbrak om den indruk
+te verwekken, dat de Soesoehoenan in hoogst eigen persoon kwam
+aanrijden. Tot tien uur voelden wij ons trotsch op onze hooge zetels
+en met onze schare volgelingen, doch toen kwamen wij in een dorpje
+waar halt werd gehouden en onze vier paarden, die niettegenstaande
+de pogingen van de drie mannen om ze op het rechte pad te houden,
+toch telkens probeerden ons op zijwegen te brengen, vervangen werden
+door twee.... zegge twee, koeien. Het waren geen ossen of bullen,
+lezers, maar twee melkgevende koeien, waarvan de een nog niet zoo
+heel lang geleden gekalfd had. Op onze vraag, wat dat te beteekenen
+had, vernamen wij, dat de weg nu zóó steil en slecht werd, dat de
+paarden ons niet meer naar boven konden trekken en daarom door koeien
+vervangen moesten worden. Mijn trots zonk beneden peil, maar toen
+ik mijn metgezellin aanzag, zag ik, dat zij haar gezicht een nog
+voldaner plooi had gegeven en stralend merkte zij op: "of course,
+two females can do better than four males", en op mijn vraag, of zij
+zeker was, dat onze vier paarden tot het sterke geslacht behooren,
+antwoordde zij: "yes, females would never have given up their task";
+voor deze heerlijke feministische ontboezeming, die ook mij weder in
+goede stemming bracht, beloonde ik haar met een Haagsch hopje.
+
+Toen wij eindelijk om één uur in het hotel aangeland waren, konden wij
+ons niet voorstellen, dat wij vijf uren achtereen in dat onmogelijke
+wagentje gereden hadden. De weg was zóó mooi en zóó vol afwisseling,
+dat de tijd was omgevlogen. Toen Wij eerst door suikerplantages en
+rijstvelden, daarna door een dicht bosch en door verschillende dessa's
+eindelijk aan de koffieplantages geland waren, zagen wij voor het eerst
+deze mooie boomen, met hunne mooi gevormde en als gepolijste bladeren,
+in volle bloei en in het begin van vruchtzetting. De witte bloemen en
+de roode besjes vormden met het donkergroen der bladeren een prachtig
+geheel. Zóó hadden wij dit nog niet gezien. Verder werd de weg zeer
+verlevendigd door tal van apen, die in de boomen speelden. Het waren
+thans in hoofdzaak groote zwarte apen met lange staarten, slechts
+enkele kaneelkleurige waren er onder.
+
+Wij hadden den 12 mijlen langen afstand in vijf uren afgelegd;
+geraced hebben wij dus niet. Aan het hotel werden wij door den
+vriendelijken eigenaar opgewacht, die ons onmiddellijk naar onze
+kamers bracht, alwaar wij ons eerst wat konden verfrisschen, alvorens
+aan de lunchtafel te verschijnen. Een groote vaas heerlijke frissche,
+prachtige rozen stond in elk onzer kamers en van de veranda's hadden
+wij zoo'n prachtig uitzicht op het Tenggergebergte, dat wij eerst
+eenigen tijd noodig hadden om van onze bewondering te bekomen. Dit
+geheele hotel is zoo schilderachtig mooi gelegen, dat ik er geen weerga
+nog van heb aangetroffen. Het bestaat uit tal van op zich zelf staande
+gebouwtjes, paviljoens, die op verschillende punten van den bergrug
+zijn gelegen en allen door overdekte wegen met het hoofdgebouw zijn
+verbonden. De groote tuin bevat een schat van bloemen, die het geheele
+jaar bloeien en waarvan enkele zeer zeldzame exemplaren zijn.
+
+Behalve dit mooie hotel en een paar andere gebouwen waar Europeanen
+wonen, is Nongko Djadjar, een koffie-dessa met alleen inboorlingen. Tal
+van mooie wandelingen en grootere uitstapjes kan men van daar doen.
+
+Wij begonnen direct Maandagmorgen met een tocht naar den Ramboetmajo
+waterval. Per rijtuig kan men daar niet komen, alleen te paard of
+per tandoe moet men gaan. Voor een rit te paard hadden wij nog niet
+genoeg moed verzameld, vooral niet nadat wij aan tafel te Lawang
+hadden gehoord dat een Zondagsruiter op een kleinen tocht driemaal
+onder zijn viervoeter was geraakt en zich erg gelukkig noemde zich
+als een gaaf mensch aan tafel te kunnen presenteeren. De draagstoelen
+moesten dus weder dienst doen. Om 7 uur vertrokken wij Maandagmorgen
+van het hotel. Elke draagstoel werd door 6 man gedragen, twee voor,
+twee in het midden en twee van achter. Het was moeilijk deze 6
+man zoo te laten loopen dat wij niet onmenschelijk heen en weder
+en door elkaar werden geschud, elke verandering in hun gewonen pas
+verergerde het. Wij probeerden daarom maar spoedig ons te gewennen
+aan deze schommelingen, want het was een lange tocht dien wij voor
+ons hadden. Bijna onophoudelijk gingen wij door een dicht bosch vol
+groote zwarte apen, vogels en een soort eekhorens, die men hier
+boomratten noemt en tal van ander gedierte. Nu en dan piepten de
+Inlandsche huisjes door het dichte geboomte door. Het was een zeer
+mooie tocht. Zooals in den regel in zulke gevallen was ook hier de
+300 voet hooge waterval op zich zelf de moeite van den tocht niet
+waard, maar de schilderachtige omgeving waarin hij zich bevindt en
+de weg daarheen loonde des te meer alles wat wij er voor gedaan en
+geleden hadden.
+
+Het was reeds over één, toen onze dozijn dragers ons veilig, weder
+afleverden. Eerst nadat wij de lunch gebruikt en gezamenlijk in een
+onzer veranda's zaten om van de vermoeienis te bekomen en van het
+prachtig uitzicht te genieten, kwam de vraag over mijn lippen: in welk
+land ter wereld is het mogelijk, dat twee dames, geheel ongewapend,
+met een dozijn mannen uit het volk, zes uren lang door een dicht bosch
+durven trekken, zonder een oogenblik vrees te gevoelen, dat haar iets
+onaangenaams wedervaren zal? Deze twaalf mannen wisten, dat wij geld
+en andere waarde in onze kleine taschjes bij ons hadden, dat wij hunne
+gesprekken niet konden volgen, dat wij slechts enkele inboorlingen,
+en dan nog meest kinderen op onzen weg zouden ontmoeten, en toch kwam
+geen enkel woord over hun lippen, deden zij geen enkele beweging,
+die ook maar voor een oogenblik eenige vrees bij ons deed opkomen.
+
+Twee keer op dien heelen langen tocht zetten zij de tandoes neder;
+een keer vroegen zij om "persen" (fooi, drinkgeld) om koffie te
+koopen bij 'n uitstallinkje en den tweeden keer, op den terugweg, om
+djeroek van een voorbijtrekkenden jongen met een mand sinaasappelen
+te koopen. Beide keeren willigden wij hun verzoek in met hen voor
+het beoogde doel 50 cts. te geven, waarvoor zij zich zeer erkentelijk
+betoonden. Onze dragers waren gedurende den geheelen tocht vroolijk
+en levendig, zóó zelfs, dat wij de opmerking maakten, dat zij in
+dit opzicht meer op Hindu's geleken dan op de tot dusver ontmoete
+Javanen, maar geen onbescheiden woord merkten wij op en zeer zeker
+was de decente wijze, waarop zij zich onder het loopen van een deel
+hunner kleeding ontdeden en waarop zij, toen wij nabij een riviertje
+een oogenblik pauseerden, daar allen een bad namen, opvallend. Van
+een volk dat uit zich zelf zoo beschaafd is, moreel en hoog staat,
+kan met goede leiding wat goeds groeien. Op die leiding komt 't
+echter aan. Van wat zoogenaamde kenners van Java en de Javanen
+ons hier soms willen wijs maken, dat de Javaan zoo te zeggen, alle
+denkbare ondeugden zou bezitten, is niets waar, kan niets waar zijn,
+want waar wij telkens en telkens weder met die menschen in aanraking
+komen, ontdekken wij deugden en bijna uitsluitend deugden in hen.
+
+
+
+
+
+IX.
+
+
+Dinsdagmorgen schraapten wij al onzen moed bijeen en bestelden twee
+rijpaarden, om een rit over de dorpjes Bodo en Toetoer te maken. Dit
+is een twee uur lange rit te paard, de weg heeft hier en daar een paar
+steile hellingen en is vrij wel te beschouwen als een proefrit. Zouden
+wij dien tocht goed volbrengen, dan bestond er ook geen bezwaar, om
+ons bezoek aan de Bromo, met een omweg over de "de Veths' hoogte"
+en terug naar Tosari, te paard te doen. Wij hadden zoo genoeg van
+de tandoe's, dat wij besloten, dien grooten tocht alleen te doen,
+als wij 't te paard aandurfden.
+
+Onze gastheer en gastvrouw, de heer en mevrouw Teves, hadden voor
+een paar makke beestjes en een paar goede geleiders gezorgd en alles
+verliep naar wensch. Het was een prachtige landweg, dien wij aflegden,
+langs groote groenten-, vruchten- en bloemkweekerijen, (hier groeien
+Europeesche vruchten en groenten uitstekend) door koffietuinen
+en maïsvelden, met steeds het uitzicht op 't mooie gebergte. Het
+Tenggergebergte wint het in schoonheid van de Preanger Regentschappen,
+maar deze laatste zijn uitgebreider. Onze twee geleiders hadden
+goede instructies medegekregen, bij elke groote kromming of steile
+helling grepen zij het paard bij de teugels en geleiden het op het
+rechte pad. Verder holden zij naast de paardjes voort, die meer
+naar hunne uitroepen dan naar onze leiding luisterden. Wij kwamen
+zóó weinig vermoeid tehuis, dat wij onmiddellijk paarden bestelden
+voor den volgenden dag. Vóór wij echter 's avonds naar bed gingen,
+begon mrs. Catt bang te worden en bestelde een tandoe in plaats van
+een paard voor de reis naar de Bromo.
+
+Ongeveer half zes, het morgenlicht was nog niet doorgebroken,
+begonnen wij Woensdagmorgen onzen tocht. Ik voorop op een schimmel
+met een jongen achter het paard. Mrs. Catt in een tandoe, door 6
+mannen gedragen, achter mij aan en gevolgd door twee koelies, die
+onze bagage aan een langen bamboestok droegen. De hotelier en zijne
+lieve vrouw hadden er voor gezorgd, dat wij vóór wij vertrokken toch
+nog een eenvoudig ontbijt kregen en verder hadden zij ons zooveel
+sandwiches en vruchten ingepakt voor een tweede ontbijt onderweg,
+dat wij er gemakkelijk een heelen dag op hadden kunnen teren,
+'t Was jammer, dat het nog te donker was, want toen wij uittrokken
+was het de moeite waard geweest er een kiekje van te nemen. Spoedig
+daarna liet mijn paard de achterhoede in den steek en het kostte
+mij een uur studie, om uit te vinden, hoe ik zoo'n Javaansch paard
+aan het verstand kon brengen, dat het wat langzamer had te gaan,
+of dat het een oogenblikje moest wachten, om de anderen ons te laten
+inhalen. Mijn jongen vond het veel gezelliger met de tandoedragers
+te converseeren en onderweg wat kattekwaad uit te halen dan achter
+mijn paard te hollen en zoo was ik geheel aan de braafheid van het
+goede dier overgeleverd. Van angst kon geen sprake zijn, want mijn
+geheele aandacht werd in beslag genomen door het prachtige landschap,
+aan weerszijden van den weg. De Kletakpas, die ik overtrok, te
+beschrijven, is niet mijn bedoeling, ik wil alleen constateeren,
+dat ik nog nimmer zoo'n prachtige natuur gezien heb. Het was in dat
+vroege morgenuur, onder het opkomende daglicht, een onvergelijkelijk
+schoon gezicht. Om 7 uur arriveerde ik in het dorpje Kletak, waar
+het paard uit zich zelf, of op mijn verzoek, stilhield en ik kon
+afstijgen om op mijn achterhoede te wachten. Na meer dan een half uur
+kwam die aan en de jongens maakten ons duidelijk, dat zij nu eerst
+geld voor makan moesten hebben. Wij gaven het heele troepje elk een
+dubbeltje, en daarvoor zaten zij weldra allen met een verrukkelijk
+ontbijt voor zich. Heete koffie en een stuk van een pisangblad vol
+rijst met warm gebakken pisangs en allerlei andere lekkernijen die
+zoo'n restaurant aan den weg, kan opdisschen. Toen de heeren verzadigd
+waren mochten wij verder gaan. Nu was het landschap geheel veranderd;
+het mooie, dichte geboomte had plaats gemaakt voor, tot aan den top
+van den vrij steilen bergrug aangelegde kool-, aardappel-, uien-
+en maïsakkers, waartusschen een rijkdom van bloeiende, wilde kruid-
+en heestergewassen. In dit gebergte hebben de Tenggereezen bijna alle
+geboomte omgehakt en er moestuinen met Europeesche groenten voor in de
+plaats gebracht. Ook dit leverde een mooi gezicht, doch de Moengalpas
+haalt het in schoonheid niet bij de Kletakpas.
+
+Toen wij ongeveer half tien op een punt gekomen waren van waar de weg
+zich in tweeën verdeelt en linksaf naar Tosari voert, het einddoel
+van onzen tocht, wilden de jongens ons met geweld dien weg opdrijven,
+in plaats van door te gaan tot de Bromo. Het kostte ons alle moeite
+om hen te dwingen, met ons door te gaan. Ik ging eenvoudig met mijn
+paard recht door, maar het duurde vrij lang eer de tandoedragers
+met hun kostbaren last en mijn jongen mij volgden. Om tien uur hield
+ik halt en wachtte hen op en toen zij aangekomen waren, maakten wij
+kennis met een echt staaltje van inlandsche nukken. Nauwelijks was
+de tandoe neergezet, of een der jongens gooide zich in het gras,
+trok heele leelijke gezichten en uitte allerlei rare geluiden. Ajoe,
+ajoe, ajoe; hij had overal pijn. De anderen zeiden, dat zij niet
+verder wilden gaan, den zieken broeder konden zij niet alleen laten,
+wel wilden zij ons terugbrengen naar Tosari. Ik zag heel gauw, dat de
+man kunstjes maakte, vertelde de mannen zoo goed mij mogelijk was,
+dat zij ons naar de Bromo moesten brengen en steeg te paard met het
+vaste idee, dat zij dan wel zouden volgen. Toen ik een kwartier op
+weg was en niets zag of hoorde naderen en ook op mijn geroep geen
+antwoord kreeg, bleef ik wachten, en toen zag ik na eenigen tijd
+mrs. Catt met mijn jongen te voet den steilen bergpas opklauteren. De
+koelies hadden haar aan het verstand gebracht, dat zij niet verder
+wilden gaan, doch dat de weg niet ver meer was. Door om beurten toen
+van het paard gebruik te maken, bereikten wij om elf uur de zandzee,
+waarin de Bromo zich bevindt.
+
+Welk een schouwspel! Het is heel natuurlijk dat de Inlanders hier
+aan bovenmenschelijke invloeden gelooven en deze plek niet durven
+naderen, zonder offeranden te brengen aan de geesten die in de kraters
+huizen. De dikke, grijze, wittige rook, die onophoudelijk uit de Bromo
+opstijgt, verdicht zich onmiddellijk tot wollige wolken die slechts
+langzaam stijgen en boven den krater een dikke wolkenlaag vormen.
+
+Gaat men naar boven, naar den top van den Moengalpas, dan krijgt men
+eerst een goed overzicht over het geheel. Het is een volstrekt eenig
+met niets te vergelijken natuurtafereel, dat men dan voor zich ziet. In
+die enorme, grijs-grauwe zandvlakte, die men de zandzee noemt, stijgen
+drie vulkanen op, waarvan twee, de Batok en Widodaren reeds uitgewoed
+hebben, maar daarom niet minder indrukwekkend zijn, terwijl de Bromo
+door zijn uitstootende rookwolken toont, dat het nog altijd laait in
+zijn binnenste. En daar achter, ver weg doch bedriegelijk dichtbij,
+steekt boven alles de Sméroe uit, die telkens met eenige tusschenpoozen
+eveneens doet zien, dat in zijn binnenste het vuur steeds woedt.
+
+Hoewel het er niets op lijkt, in geen enkel opzicht er mede te
+vergelijken is, bracht toch dit schouwspel op den Moengalpas dezelfde,
+droomerige stemming bij mij teweeg, die ook de woestijn in Egypte,
+met zijn raadselachtige pyramiden en sphynx op mij uitoefende. Dit
+komt waarschijnlijk, door die indrukwekkende stilte, die veelzeggender
+is dan de grootste drukte.
+
+Aan de zandzee hadden wij twee heeren te paard ontmoet, die uit Tosari
+kwamen en daar ook weder heengingen. Wij vertelden hun ons wedervaren
+en vroegen hun als zij aankwamen, onmiddellijk voor ons een tweede
+rijpaard te willen zenden, of een paar mannen voor de tandoe. Zij
+beloofden ons, onmiddellijk onze eigen tandoe op te zenden. Mocht
+het inderdaad waar zijn, dat de eene jongen ziek was, dan kon een van
+hunne jongens hem vervangen en zij zouden zoolang voor den zieken man
+zorgdragen. Zij geloofden echter, even als ik, dat de heele ziekte een
+voorwendsel was. Na ruim een uur kwam inderdaad den tandoe met alle
+zes jonge mannen aanzetten, de zieke man was heelemaal beter en op den
+geheelen terugweg hebben wij van ziek-zijn niets meer gemerkt. Zouden
+kinderen niet evenzoo handelen om te probeeren verlost te worden van
+een taak, die hen niet bevalt?
+
+Tosari wordt het Darjeeling van Java genoemd. Het heeft met Darjeeling
+gemeen, dat het ongeveer even hoog ligt, het ligt slechts 1000 voet
+lager en verder wordt het ook bezocht door personen, die voor de
+gezondheid eens een koeler klimaat behoeven, of die eens een kouden
+neus willen halen. Maar overigens lijken die twee niets op elkaar. Ik
+wil hiermede niet zeggen, dat Darjeeling, in Britsch-Indië, mooier
+of belangwekkender is, maar het is geheel anders. Als men maar alleen
+bedenkt, dat men in Darjeeling het gezicht op sneeuwbergen heeft en de
+bergen er tot aan den top begroeid zijn met boomen en heesters, terwijl
+in Tosari de bergen bijna geheel van het oorspronkelijke woud ontdaan
+zijn, en de kale bergranden tot boven toe in goed aangelegde moestuinen
+zijn herschapen, dan voelt men al wel het verschil in het landschap.
+
+Maar ook de bevolking in beide bergstreken verschilt hemelsbreed. In
+Darjeeling vijf of zes verschillende stammen, die alle in uiterlijk,
+kleeding en gewoonten van elkaar verschillen en aan de plaats
+eene groote levendigheid geven; in Tosari alleen de Tenggereezen,
+een interessant volkje, doch die stil voor zich leven en zich den
+toerist niet opdringen. Het verschil in levendigheid der beide
+plaatsen spreekt ook wel daaruit, dat men in Darjeeling na eene
+vermoeide wandeling, in welke richting ook, overal jinrickshaw-mannen
+met hun lichte voertuigjes vindt, die je voor een paar centen weder
+bergopwaarts voeren, terwijl in Tosari alleen paarden of tandoes bij
+vooruitbestelling te bekomen zijn.
+
+Ik zou Tosari een rozenoord willen noemen, bij uitstek geschikt
+om overspannen zenuwen tot kalmte te brengen. Alles ademt er rust
+en vrede. Vooral de morgens zijn er heerlijk, 's Middags hangt er
+voor een groot deel van het jaar een dichte mist, die het uitzicht
+belemmert en nat-koud aandoet. Wel wordt beweerd, dat die mist niet
+nat zoude zijn, en dat Tosari een droge atmosfeer heeft, maar wie
+dat gelooft moet wel nimmer de kille koude gevoeld hebben van die
+alles doordringende wolkenlaag. Toch is, niettegenstaande dien mist,
+Tosari het drukst bezochte plekje in Java. Er heerscht een mondaine
+drukte. Men speelt er tennis, men maakt er toilet, er wordt geflirt,
+er worden gezamenlijke uitstapjes ondernomen en verder alles wat in
+un monde où l'on s'amuse voorvalt. Tosari heeft eene veel grootere
+bekendheid dan Nongko Djadjar, alwaar men zich in alle eenvoud
+amuseert en waar men heengaat om van de prachtige natuur en van de
+hooge berglucht te genieten.
+
+De Tenggereezen in het Tenggergebergte zijn een merkwaardig volkje. Zij
+hebben geen tempels, kerken of Moskeeën. Een bepaalden godsdienst
+bezitten zij niet. Voor een deel zijn zij nog Hindoes. Daaraan doen de
+gekleurde hoofddoeken der vrouwen en de aschmerken op het voorhoofd
+van velen hunner ook uiterlijk het meest denken. Zij hebben zich
+vroeger aan den invloed der Mohammedanen weten te onttrekken door
+op deze bergtoppen, die bijna ongenaakbaar waren, een schuilplaats
+te zoeken. Elk dorp heeft een soort priester, die als een soort
+wonderdokter ziekten bezweert en andere priesterlijke werkzaamheden
+verricht en eens in het jaar in de voorhoede loopt, als zij gezamenlijk
+naar de Bromo trekken, om daar aan de in de daarin huizende geesten
+te offeren. De Tenggereezen zien er uiterlijk veel onbeschaafder uit
+dan de andere Javanen, hun kleeding is minder proper, en hun geheele
+voorkomen geeft aan, dat daarboven gebrek aan water bestaat en dat
+het er, om veel te baden te koud is. Hunne huizen en dorpjes zien er
+van buiten echter opvallend netjes uit. Nog slechts een jaar verheugen
+zij zich in het bezit van een school, waarvan onmiddellijk een groot
+gebruik werd gemaakt, zoodat de opkomende jeugd nu tenminste lezen
+en schrijven zal leeren. Rijstvelden ziet men in het Tenggergebergte
+niet, omdat de Tenggereezen gelooven, dat het hun om godsdienstige
+redenen verboden is rijst te telen. Zij voeden zich veel meer met
+maïs en groenten, die er op groote schaal verbouwd worden.
+
+Van Tosari wilden wij per auto naar Passoeroean terug om daar den
+trein te nemen, die ons naar Soerabaja zou terugvoeren. Maar de auto
+was voor reparatie afwezig en zoo moesten wij van Tosari naar Poespo
+per paard of tandoe en van Poespo naar Passoeroean per karretje. De
+ondervinding, den laatsten keer met de tandoe opgedaan, deed mrs. Catt
+ook besluiten, ditmaal het rijpaard als vervoermiddel te gebruiken. In
+allen eenvoud, met slechts één jongen voor beide paarden, verlieten
+wij 's middags om drie uur Tosari en arriveerden anderhalf uur later
+behouden in Poespo. Onze paardjes waren zoo tam en kenden zoo goed
+den weg, dat wij niets anders te doen hadden, dan ons in 't zadel
+in evenwicht te houden, verder konden wij onze oogen den kost geven
+en ons aan het mooie landschap rondom ons verlustigen. Nog voor het
+laatst wilde ik genieten van al het schoone, dat het Tenggergebergte
+den bezoeker biedt, en er zooveel mogelijk van in mij opnemen, om
+den indruk een blijvende te doen zijn.
+
+In Poespo bleven wij den avond en nacht doorbrengen in het hotel, dat
+eene dependance is van het sanatorium in Tosari. Poespo is aanmerkelijk
+lager gelegen dan Tosari en daardoor minder koud. Ook verkeert het niet
+een deel van den dag in een nevelmeer. Het wordt als tusschenstation
+voor zieken en zwakken gebruikt, voor wie een direct opgaan naar het
+6000 voet hoog gelegen Tosari, niet raadzaam is. Jammer, dat het hotel
+aldaar niet comfortabeler is, want het kleine dorpje bevat overigens
+alle gegevens om er eenigen tijd zeer aangenaam te verblijven. Het
+is er boschrijk, men heeft er prachtige vergezichten, de temperatuur
+is een zeer aangename en nog tal van andere gegevens wettigen het
+stichten van een goed herstellingsoord aldaar, maar dan moet er een
+modern hotel met moderne geriefelijkheden verrijzen.
+
+Van Poespo over Pasrepan naar Passoeroean in een karretje, was den
+volgenden morgen een ware marteling. Het ding schudde zoo geweldig, dat
+wij ons met beide handen moesten vasthouden om er niet uitgeslingerd
+te worden. Hoewel de tocht slechts twee-en-een-half uur duurde,
+kwamen wij toch zoo geradbraakt in Passoeroean aan, dat wij moeite
+hadden ons staande te houden. Wij moesten er een uur wachten, alvorens
+de eerstvolgende trein ons naar Soerabaja zou brengen en dien tijd
+gebruikten wij om op een bank ons uit te strekken om zoo de trillende
+leden tot rust te brengen.
+
+In Soerabaja viel ons de drukkende warmte weder erg tegen en reeds den
+volgenden morgen om 6 uur verlieten wij deze stad om naar Semarang
+terug te keeren, alwaar wij spoedig de boot verwachten die ons van
+Java voor goed zal wegvoeren.
+
+
+
+
+
+
+AAN BOORD VAN DE "TJIMANOEK".
+
+
+Nu ik Java voor goed heb verlaten wil ik, vóór ik overga mijn verdere
+reisindrukken neer te schrijven, eerst nog in het kort den algemeenen
+indruk weergeven, dien Java bij mij verwekte en het verschil, dat
+ik heb meenen op te merken tusschen dit deel van de koloniën en
+Britsch-Indië. Dat verschil in een paar regels saam te vatten: In
+Britsch-Indië welt telkens de gedachte op, en herhaaldelijk heb ik die
+geuit, dat het land aldaar niet bewoonbaar is voor Europeanen, het is
+alleen geschikt voor de inboorlingen, die zich aan het klimaat en de
+daarmede verbonden bezwaren hebben aangepast, die immuun zijn geworden
+voor de verschillende microben, die er overal welig tieren. Europeanen
+doen verstandig aldaar zoo kort mogelijk te verblijven. Men gevoelt
+er zich geen oogenblik veilig, het gevaar van ziek worden dreigt
+steeds van zoovele verschillende kanten. Java daarentegen is in elk
+opzicht geschikt gemaakt voor Europeanen en inlanders, om er gezond
+en veilig te leven. Vele punten van Java zijn ware lustoorden, bij
+uitstek geschikt, om er den levensavond rustig en aangenaam door
+te brengen. Nederland heeft van het nog veel warmer Java een land
+gemaakt, waar men even rustig en veilig kan leven als in elk ander
+beschaafd land.
+
+Het zooveel grooter Britsch-Indië bezit veel meer kunstschatten
+dan Java en heeft een oude en zeer belangwekkende geschiedenis. Het
+leven der Hindoe's, Mohammedanen, Parsees en andere sekten is voor
+toeristen buitengewoon interessant, hoewel niet altijd aangenaam
+aandoend. Natuurschoon, behalve in de bergen, bezit Britsch-Indië
+niet. Bovendien ontvangt elkeen er den indruk, dat er armoede, gebrek
+en ontevredenheid onder de bevolking heerscht en men huivert bij de
+gedachte, dat 'n oogstmislukking in een of ander deel van het land
+duizenden en duizenden menschen den hongerdood doet sterven. Onder
+de photographiën, die de toeristen koopen om zich een blijvend
+aandenken van Britsch-Indië te verschaffen, ontbreken nooit de in
+elken winkel uitgestalde platen van een "door hongersnood geteisterd
+deel der bevolking". Britsch-Indië is voor Groot-Brittannië een niet
+te benijden bezit.
+
+Java staat in elk opzicht boven Britsch-Indië. Java is een lustoord,
+van het begin tot het eind, indrukwekkend mooi. De natuur is niet
+grootsch, maar liefelijk is zij overal. De natuur staat er nooit
+stil, overal ziet men het jonge, frissche groen tusschen het oude,
+afgedane weder opschieten. Het heele land is tot ontginning gebracht,
+overal ziet men de bevolking ijverig werkzaam. Armoede, zooals die
+in Britsch-Indië voorkomt, bestaat er niet; welvaart heerscht overal
+en maakt zich duidelijk kenbaar. Het weinige, dat de Javaan voor
+zijn levensonderhoud noodig heeft, is altijd en overal voor hem te
+vinden. Mannen en vrouwen nemen er gezamenlijk deel aan den arbeid
+op het veld, op de plantages, in de fabrieken, op de passars, overal
+vindt men beide seksen ijverig deelnemen aan het maatschappelijk
+werk. Zelfs mijn verkeerden indruk over de vrouwen in de Preanger,
+dien ik in een mijner vroegere brieven uitte, moet ik intrekken,
+omdat verder de Preanger doorgaande, deze indruk nergens bevestigd
+werd. Alleen op onzen tocht over den Poentjakpas, troffen wij die
+door mij beschreven vrouwen aan.
+
+Wat zeker wel het meest weldadig aandoet is het beschaafde, rustige,
+tevreden optreden der Javaansche bevolking. Er mogen enkele minder
+gewenschte elementen onder hen voorkomen, wie zou die onder eene
+bevolking van meer dan 30.000.000 niet verwachten, over het algemeen
+genomen steken zij echter gunstig af bij menig ander volk, zelfs
+bij die, welke het voorrecht van eene verder gaande ontwikkeling
+genieten. Ik weet wel, dat er vele Hollanders op Java zijn, die deze
+opinie niet deelen, die mij willen diets maken, dat mijne meening
+zoude veranderen als ik de Javanen maar als werkkrachten noodig had,
+maar daar staat tegenover, dat ik door evenzoovele andere hier wonende
+Hollanders mijn indruk bevestigd vond, wier jarenlange ondervinding
+als werkgevers of -geefsters deze was, dat de Javaan een trouwe,
+goede, eerlijke werkkracht is als men hem maar goed behandelt. Dat
+laatste pleit voor den Javaan.
+
+Overal waar wij hier in de verschillende hotels buitenlandsche
+toeristen aantroffen, met wie wij op een onzer vele boottochten
+in aanraking waren gekomen, hoorden wij met den grootsten lof en
+waardeering over Java spreken. Een heer, die de heele wereld kende,
+noemde Java het eenige plekje op aarde, waar hij meende, dat de
+menschen gelukkig leefden en waar hij zijne laatste levensjaren zou
+wenschen door te brengen. Allen roemen de wijze, waarop dit land door
+Nederland geregeerd wordt. Het komt mij voor, dat het onzen naam en
+ons prestige in het buitenland slechts ten goede kan komen, indien
+wij op alle mogelijke wijzen het toeristenverkeer hier trachten te
+bevorderen. De gidsboeken moeten dan echter niet vermelden, dat men
+in acht of tien dagen Java kan zien en dan een reisroute opgeven, die
+Batavia, Buitenzorg met den plantentuin, Djokja met de Boroboedoer,
+Soerabaja met Tosari insluit. Daarop afgaande maken vele vreemdelingen
+hunne reisplannen, bespreken plaatsen op booten, die hen weder van
+Java moeten terugvoeren en zien dan eerst als het te laat is, dat zij
+eigenlijk het interessantste van het land niet gezien hebben. Het
+is dan voor hen dikwijls te laat, om hunne reisplannen alsnog te
+wijzigen. Een goede geschikte reisgids, zooals een Baedeker is,
+moet voor Java en onze andere eilanden worden opgemaakt en in
+een of meer vreemde talen worden uitgegeven. De Reisgids van de
+Koninkl. Paketvaart-Mij. bevat nog te veel leemten.
+
+Toen wij onze plaatskaarten genomen hadden op de "Tjimanoek" en hier
+en daar vertelden hoe wij onze reis van plan waren te vervolgen,
+ontbrak het nergens aan afkeuring van ons plan. Hoe wij op het dwaze
+denkbeeld waren gekomen, om met een vrachtschip verder te reizen, kon
+niemand begrijpen. Allerlei dwaze bezwaren werden te berde gebracht
+die ons zeker van ons plan zouden hebben doen afzien, als wij wat
+gemakkelijker bang te maken waren geweest. Men beweert hier wel
+eens, dat men in Indië fatalist wordt; 't kan zijn; wij zijn geen
+fatalisten, hoewel wij bij vele onzer goede raadgevers dien indruk
+verwekten, toen wij op al hunne bezwaren slechts antwoordden, dat
+wij voor een ongeluk niet bang waren en een schipbreukje of zoo iets
+een interessant reisavontuur vonden. Zelfs toen men ons kwam zeggen,
+dat wij de eenige passagiers eerste klasse op die boot zouden zijn,
+dat er nooit anders dan Chineezen mede reisden, kon dit alles bij
+ons slechts den lust in dit reisje verhoogen.
+
+De "Tjimanoek" lag voor Semarang in volle zee; met een klein
+stoombootje moesten wij het schip bereiken, er was dus geen gelegenheid
+om vooraf poolshoogte te nemen. Er was bericht gekomen, dat de
+agent ons Dinsdagochtend om elf uur met het bootje zou komen halen
+en prompt op tijd stonden wij met onze bagage aan het havenhoofd,
+om met hem mede te gaan. Ook hij was op tijd en bracht ons na een
+kwartiertje op het schip, dat ongeveer 14 dagen ons tot herberg en
+voertuig zal dienen. Wat keken wij verrast op toen wij het groote,
+stevige schip, dat er Nederlandsch zindelijk en aanlokkend uitziet,
+betraden. Overal vonden wij comfort; de kleine, vriendelijke eetzaal
+zoowel als de zes dubbele hutten, de gemakkelijke rieten stoelen en
+tafeltjes op het dek, de badkamer en wat daarbij behoort, alles en
+alles mooier, geriefelijker en ruimer dan wij het ooit tevoren op
+een boot hebben aangetroffen. Wij konden natuurlijk ieder over zoo'n
+groote hut beschikken, waarin de bedden beter zijn dan wij ze ergens op
+Java of op een boot hebben gehad, waar electrische waaiers onze hutten
+koel houden, waarin kasten voor onze kleeren en nog veel meer wat men
+op een boot wenscht, doch maar zelden vindt, werd gevonden. Dat wij
+de eenige eerste klasse passagiers zijn, is geen nadeel; wij hebben
+veel te lezen en te schrijven en de kapitein, de eerste officier en
+de eerste machinist zijn aangename en gezellige tafelgenooten.
+
+Woensdag, 26 Juni. De boot glijdt kalm over de stille zee voort, zoo
+kalm en zoo onbeweeglijk, dat wij nu en dan eens over de verschansing
+moeten kijken om ons te overtuigen, dat wij werkelijk voorwaarts
+gaan. Nadat vanochtend de schoonmaak op het schip was afgeloopen,
+heerschte er overal een stilte en rust als men zich op zoo'n groot
+schip haast niet kan voorstellen. Ieder van de bemanning was op
+zijn post en verrichte zijn taak bijna geruischloos, geen onderlinge
+gesprekken, geen gezang of luidruchtigheid. De bemanning van de schepen
+van de Java-China-Japanlijn bestaat uit Chineezen, wier kundigheid en
+plichtsbetrachting door den kapitein zeer geroemd worden. Alleen de
+hoofdpersonen op de boot zijn Nederlanders en de kok en tafelbedienden
+zijn Maleiers.
+
+Een frissche bries waait en doet ons nog meer waardeeren, dat wij
+hier zitten en niet in een der heete kustplaatsen. De keuken is als
+op alle Nederlandsche schepen voortreffelijk, goed en overvloedig. Ik
+bewonder het Maleische kokje, dat zulke lekkere taartjes kan bakken. Om
+6 uur 's avonds genoten wij van een prachtigen zonsondergang en om
+tien uur gingen wij naar bed, voldaan over onzen eersten dag op dit
+comfortabele schip.
+
+Donderdag, 27 Juni. Dezen dag was er een van rustigen arbeid. Door
+een onweder in den afgeloopen nacht koelde de temperatuur zoodanig af,
+dat wij onze mantels te voorschijn moesten halen om buiten te kunnen
+zitten. Ik gebruikte den heelen dag om te schrijven; alleen gedurende
+de maaltijden nam ik aan de conversatie deel. Vannacht gaan wij dicht
+bij Makassar voor anker liggen, om morgen om 6 uur te kunnen landen.
+
+Zaterdag, 29 Juni. Prompt om 6 uur lagen wij gisteren aan den steiger
+te Makassar en spoedig daarna stonden mrs. Catt en ik gereed om
+aan land te gaan. Vóór het ontbijt bezochten wij de passar en de
+Chineesche buurt en bestelden een rijtuig, dat ons om 9 uur van de
+boot zou afhalen, om een rijtoer door de stad en naaste omstreken te
+maken. De oude stad maakte eenigszins een oud-Hollandschen indruk;
+overigens is het een vriendelijke, Indische stad, met een mooi plein
+en vele mooie lanen. Het interessantste vonden wij den tocht naar Goa
+en het bezoek aan het oude koninklijk paleis, met zijn eigen moskee
+en schatkamer. Wij hadden ons nu wel niet voorgesteld er een paleis te
+zullen vinden, min of meer gelijkstaande met dat van onze Koningin op
+het Loo, maar toch verwachtten wij een reeks gebouwen te zullen zien,
+die op de een of andere wijze indruk zouden maken. Die verwachting is
+in zekeren zin beantwoord, want de reeks oude, vuile, houten woninkjes,
+waarin de smerigste vrouwen en kinderen rondliepen, die wij ooit zagen,
+vrouwen en kinderen, die allen van koninklijken bloede zijn en waarvan
+enkelen nog een jaarlijksche toelage van gouvernementswege ontvangen,
+lieten niet na een vreemden indruk achter te laten. De schatkamer
+dient nu voor een inlandsche school, waar op dat oogenblik alleen
+inlandsche jongens onderricht ontvangen. De Goa'sche jonge dochteren
+groeien nog in onschuldige onwetendheid op.
+
+Wij hadden op dezen rijtoer, die ons vier uur bezig hield, gelegenheid
+het totale verschil in de menschen en de woningen van dit gedeelte
+van Celebes en die van Java en Sumatra op te merken. Deze menschen
+hebben een geheel ander type, zijn grooter en steviger gebouwd dan
+de Javanen en verschillen in uiterlijk zoowel van den Javaan als van
+den Sumatraan. Hoewel hunne kleeding uit dezelfde stukken bestaat,
+is toch de kleederdracht anders. De mannen dragen hunne sarongs veel
+hooger opgeschort, zoodat de beenen tot boven de knie bloot komen en
+mannen en vrouwen beiden kleeden zich bij voorkeur in schitterende
+kleuren, waarbij steenrood de hoofdtint is. De vrouwen dragen, in
+plaats van een slendang, een tweede sarong om hoofd en schouders,
+waardoor zij ons min of meer aan de Hindoe-vrouwen deden denken. De
+huizen zijn alle op hooge palen, minstens twee meter hoog, gebouwd,
+waaronder het huisgedierte, kippen, eenden, varkens, honden en wat
+daartoe meer behoort, een verblijfplaats vindt. Van buiten gezien
+zagen die woningen er niet erg netjes en zindelijk uit.
+
+'s Middags maakten wij nog een rijtoer, een anderen kant uit en ook
+vanmorgen gingen wij nog een paar uur de stad in, maar veel te zien is
+er niet in Makassar en nog minder is het de moeite waard er over te
+schrijven. Om er met de volkseigenaardigheden op de hoogte te komen,
+daarvoor moet men er langeren tijd vertoeven dan waarover wij te
+beschikken hadden.
+
+1 Juli. Gistermiddag kregen wij Borneo in 't zicht, alwaar wij om 4
+uur in Balik-Papan hoopten te landen. Op het laatste oogenblik had de
+kapitein nog bericht gekregen, dat de boot in Balik-Papan moest stoppen
+om eene lading paraffinekaarsen mede naar China en Japan te nemen. Wij
+waren blij nu toch ook nog gelegenheid te krijgen om onze voeten op
+Borneoschen bodem te zetten en hoopten daar minstens een avontuurtje
+met een Dajakker of een oerang-oetangetje te zullen hebben. Toen wij
+echter dit petroleumplaatsje naderden, bleek er te weinig water in
+de zee te zijn, of het lag aan ons schip doch er was geen sprake van
+dat wij den steiger konden naderen. Wij bleven voor anker liggen en
+konden van af de boot vele petroleumtanks tellen en de huisjes van
+Europeanen en inlanders en Chineezen, waarvan er vele op den heuvel en
+andere langs het zeestrand gebouwd zijn, bewonderen. Vooral toen kort
+daarna overal de lichten in Balik-Papan ontstoken werden, hadden wij
+een aardig gezicht op die uitgestrekte, doch eenzame bezitting van de
+Koninklijke Petroleum-Maatschappij. Maar vanmorgen gingen wij reeds om
+8 uur met den kapitein in een roeibootje aan wal, alwaar ons spoedig
+bleek, dat er niet veel te wandelen en nog minder te zien viel. Wij
+kregen wel een kijkje in de paraffinekaarsenfabriek, waarvan echter
+de finesses stipt geheim gehouden worden en niet voor het publiek te
+bezichtigen zijn. Om half elf Waren wij al weder op de "Tjimanoek"
+terug, zonder eenigen indruk gekregen te hebben van al de interessante
+bijzonderheden, die er op Borneo te vinden zijn. De eenige, sterke
+impressie, die wij kregen, was, dat de Petroleum-Mij. zijne ambtenaren
+wel met dubbel salaris beloonen mag, opdat zij na jarenlange ontbering
+aldaar in dienst van die maatschappij doorgebracht, kunnen terugkeeren
+naar Europa of naar een bewoonbaarder oord in Indië, om een leven vrij
+van financieele zorgen te kunnen leven. Als een van die ambtenaren
+dit onder de oogen krijgt, zal hij wel met een zucht zeggen: ik wou
+dat het waar was.
+
+5 Juli. Sedert vier dagen gaat het schip in dezelfde kalmte door; om
+ons eerst door de Straat van Makassar, toen door de Straat van Celebes,
+daarna door de Suluzee en door de honderden eilandjes heen, alle
+behoorende tot de Philippijnen, alwaar eens de Vereenigde Staten hun
+Stars and Stripes plantten, in de Chineesche zee te brengen. Sommige
+van die eilandjes zijn niets meer dan een stuk koraalrif, onbegroeid en
+onbewoond, anderen herbergen eenig visschersvolk of zeeroovers, slechts
+een enkele is groot genoeg om eenige menschen en dieren tot woonplaats
+te dienen. Wij zijn nu rechtstreeks op weg naar Hongkong, door het
+meest gevreesde en onheilspellendste vaarwater, dat de wereld bezit,
+en vlak bij, nu reeds achter ons, ligt Manilla, waarheen het doel
+van dezen tocht eigenlijk leidt. Hadden wij hier ergens aan wal gezet
+kunnen worden, dan zouden wij niet nog eens tweemaal ditzelfde water
+behoeven te passeeren. De zee is nu alleen wat woeliger, het schip
+rolt een beetje meer dan het tevoren deed, doch de kapitein verzekert,
+dat wij geen typhoon te duchten hebben vóór wij Hongkong bereiken.
+
+Zoo'n schip met eene Chineesche bemanning en Hollandsche officieren
+brengt zijne eigenaardige bezwaren mede. De officieren verstaan
+geen Chineesch en de Chineezen geen Hollandsch. De Engelsche taal
+dient nu als spreektaal. Maar het Engelsch dat men te hooren krijgt
+is een taaltje, waarvan de beteekenis pas eerst na lang nadenken
+aan het licht komt. Een dezer dagen hadden eenige Chineezen een
+zware machine te verzetten. Als bij alle native-werklui begint er
+een zingende iets te zeggen, dat door allen gezamenlijk luidkeels
+herhaald wordt; bij 't laatste woord, waarop een bijzonderen nadruk
+wordt gelegd, spannen ze ineens allen tegelijk hunne krachten in om
+het te verrichten werk vooruit te brengen. Na verloop van eenigen
+tijd zeide onze officier tot den voorzanger, "Zeg, jelui moet daar
+niet zoo bij schreeuwen". Onmiddellijk klapt de voorzanger zijne beide
+handpalmen saam, brengt de handen tot de hoogte van zijn neus en zegt:
+"Officer, Chinaman no cry no can", en onmiddellijk wordt het gezang
+weder aangeheven tot het werk is afgeloopen.
+
+Als er geen onverwachte typhoon komt opdagen, die ons op een of
+ander van de onbewoonde eilandjes neerzet, alwaar geen postkantoor
+is, dan zal ik deze in Hongkong posten, wanneer wij daar Zondag 7
+Juli arriveeren.
+
+
+
+
+
+
+HONGKONG.
+
+
+Zondag na den middag kwamen wij in Hongkong aan. Reeds des morgens
+om tien uur werden de bergen zichtbaar, waarachter deze vrijhaven
+zich verbergt. De kapitein had ons uitgenoodigd bij hem op de brug
+te komen, waardoor wij een ruimer en vrijer uitzicht genoten en
+hij in staat was ons alles te verklaren wat ons in den beginne niet
+duidelijk leek. Hoe meer wij nader kwamen des te grootscher werd de
+indruk dien de omgeving van deze stad maakt. Mooier binnenkomen in een
+havenplaats is niet denkbaar; zooals mij gezegd werd evenaart alleen
+Rio de Janeiro in dit opzicht de Chineesche stad Hongkong, die onder
+Britsch opperbestuur staat. Het was 'n mooie Zondagmiddag, zoodat
+tal van mooi opgetuigde picnic-bootjes, honderden schilderachtige
+Chineesche zeilbootjes en vele eigen jachtschepen ons als 't ware
+tegemoet voeren, vaartuigen en vaartuigjes alle beladen met menschen
+die den vrijen Zondag gebruikten om de heete stadslucht te ontvlieden
+en een paar teugen frissche zeelucht te halen. Men beweert dat de
+honderden groene rotspunten, die Hongkong omgeven, vóór 1841, toen het
+in Britsche handen overging, slechts kale rotsblokken waren en dat de
+Britten die hoogten beplant hebben, zoodat enkele er nu als een groot,
+groen fluweel veld uitzien, andere vol boomen en heesters staan. Dicht
+aan de zee hebben zij echter alle hun kaal koraalrif-aanzien behouden.
+
+De "Tjimanoek" bracht ons niet geheel in Hongkong. Vlak bij den ingang
+van de havenmonding is een groote suikerraffinaderij, waar een groote
+partij ongeraffineerde Java-suiker moest gelost worden en daar werden
+wij op een kleiner stoombootje overgeladen en vlak bij het hotel aan
+land gezet.
+
+Nog meer als Singapore is Hongkong cosmopolitisch. Hier zijn nu in
+werkelijkheid niet alleen menschen van alle Europeesche, Amerikaansche
+en Australische streken aanwezig, maar men ziet hier ook en wel
+in de eerste plaats, de Aziatische rassen in alle schakeeringen
+vertegenwoordigd. De Engelsche politie bestaat hier uit Hindoes,
+komende uit het Noorden van Britsch-Indië. De lange bleeke mannen,
+zooals wij die in Lahore en Amritsar ontmoet hebben, met hunne groote,
+zwarte oogen en bebaarde gezichten, die, niettegenstaande zij tot de
+Sikhs, dat is de oorloglievende kaste behooren, toch een zoo zacht
+vrouwelijk voorkomen hebben, zijn in hun net sluitende khaki-uniform
+met roode turbans waarlijk mooi te noemen. Nu er voor de Sikhs niet
+meer te oorlogvoeren valt, kunnen zij Engeland als politiedienaren in
+deze en dergelijke oorden goede diensten bewijzen. Door hun uiterlijk
+en uniform merkt men hen in de drukke straten van Hongkong dadelijk op.
+
+Even opvallend zijn hier de Chineesche vrouwen in de straten. Hoe
+internationaal het leven in de straten ook moge zijn, de Chineezen
+vormen toch verreweg het grootste aantal en men ziet, vooral in de
+winkelstraten en op de markten, minstens evenveel vrouwen als mannen
+onder hen. Zijn in alle Aziatische landen mannen en vrouwen bijna
+gelijk gekleed en is het meestal eerst na eenigen tijd, dat men
+uitvindt wat eigenlijk mannen en wat vrouwen zijn, omdat de mannen
+er rokken of sarongs of lange jurken dragen, evenals de vrouwen, zoo
+ook kleeden de Chineezen zich gelijk, met dit onderscheid alleen,
+dat hier de vrouwen evenals de mannen lange broeken en een soort
+loshangend overhemd dragen. In kleeding zijn ook hier mannen en
+vrouwen gelijk, maar het verschil tusschen beiden valt onmiddellijk
+op, omdat de mannen hier bijna allen nu kort-geknipt haar dragen,--de
+staart ziet men nog slechts bij groote uitzondering,--en de vrouwen
+allen het haar glad naar achter gestreken en met een dubbele knoop
+tegen het achterhoofd hebben bevestigd. Jongere vrouwen en meisjes
+hebben soms een gedeelte van het voorhaar kort geknipt, ponyhaar,
+dat dan als een zwarte, steile franje over het voorhoofd hangt. De
+stompvoetjes ziet men hier gelukkig zelden in de straten, maar daarom
+kunnen er nog wel velen tehuis zijn, want de arme vrouwen kunnen er
+bijna niet op voortsukkelen en moeten meestal op den arm of schouder
+van een haar begeleidend kind steunen. De jongere kinderen, die wij in
+de straten zien, hebben echter allen hunne natuurlijke voeten, zoodat
+na eenige geslachten, deze wreede verminking, evenals de staarten,
+wel geheel verdwenen zal zijn.
+
+Maar over de Chineesche vrouwenkleeding moet ik het eens even
+hebben. Doelmatiger, vrijer, practischer kleeding, die als men er
+eenmaal aan gewend is, niets opvallends heeft en sierlijk staat, is
+niet denkbaar. Waarom gaan de vrouwen, die aan reformkleeding doen,
+hier niet de modellen zoeken? Het is heel eenvoudig te beschrijven en
+is, zooals ik reeds schreef, voor mannen en vrouwen gelijk. Een lange,
+zwarte pantalon, somtijds naar den enkel nauw toeloopend, om er zoo
+mede op een fiets te springen; daarover heen een loshangend kleed,
+in vorm het best te vergelijken met een heerenoverhemd zonder stijf
+front. Dit kleed, dat bij de vrouwen niet langer dan tot ongeveer de
+knieën, bij mannen dikwijls langer en soms tot de enkels afhangend
+is, wordt in den regel van zwarte zijde of zwart, glimmend katoen,
+een soort zeildoek, gemaakt, doch wordt ook somtijds heel elegant in
+verschillende kleuren gedragen. Jonge meisjes zag ik dikwijls met een
+zeer smaakvol blauw overkleed. Hoeden dragen de Chineesche dames in
+Hongkong niet. De mannen dragen groote, zeer practische zonnehoeden, de
+vrouwen gebruiken voor de zon mooie gekleurde pajongs. Nu de staarten
+afgeknipt zijn, beginnen de Chineezen zich ook steeds meer Europeesch
+te kleeden en ziet men nu vele Chineesche heeren in witte pakken van
+het model als onze heeren in Indië dragen en zetten zij daarbij dan
+een witte strooien matelot of een topee op. Over eenigen tijd zal
+het aardige van een Chinees heelemaal weg zijn, zij zullen dan nog
+maar alleen door hunne naar onder getrokken, buitenste ooghoeken,
+van gewone menschen te onderscheiden zijn.
+
+Maar eigenlijk moet ik eerst wat van Hongkong vertellen, alvorens ik
+over de bewoners uitweid. De naam beteekent "land van zoet water". Het
+is een eiland dat vóór 1841 aan China behoorde en toen zeer dun
+bevolkt was met visschersvolk en zeeroovers. In 1841 ging het in
+Engelsch bezit over. Nu is het een groote schilderachtige stad met
+250.000 inwoners, waarvan een gedeelte de City of Victoria wordt
+genoemd. Het is vol groote gebouwen, bankinstellingen, kantoren,
+fabrieken, hotels, kazernes, hospitalen, en, hoewel zij niet zeer
+in het oog springen, forten. De haven ligt vol vreemde schepen uit
+alle landen, waaronder oorlogschepen. Drie bijna parallel loopende
+straten, geheel geasphalteerd, loopen dwars door de stad van het eene
+einde tot het andere en daarop komen tal van nauwere, bergopwaarts
+gaande straten uit. De geheele stad is als 't ware tegen een berg
+opgebouwd. Een vreemd, schilderachtig gezicht is het als men in een
+der hoofdstraten staat en het leven aanziet in zoo'n soms steil naar
+boven gaande straat. Paarden en rijtuigen of automobielen of fietsen
+ziet men er niet, alleen door de middelste van de drie breede straten
+loopt een electrische tram, voor het overige bedient zich hier een
+ieder voor vervoermiddel van een rickshaw of tandoe. De draagstoelen
+worden hier slechts door twee man gedragen, die soms uren lang met
+zoo'n zwaren dikken Chinees de steile wegen op- en afgaan. Wij hadden
+er na eenmaal gebruik genoeg van en probeerden liever de rickshaws,
+die echter in sommige steile straten maar half te vertrouwen zijn.
+
+Een zeer mooien tocht maakten wij met de kabeltouwbaan, (dat is geloof
+ik een heel mooi woord voor "drahtseilbahn") naar den top van de
+Peak, ongeveer 500 meter hoog, waardoor wij een prachtig panoramisch
+gezicht op de stad, de haven en de Chineesche zee kregen. In een half
+uur wandelt men langs een mooien asphaltweg, en steeds voorbij mooie
+villa's, naar de stad terug.
+
+Als ik nu nog eens even op de bevolking in Hongkong terugkom,
+dan is het om de groote menigte, "gemengde uiterlijken" die er te
+constateeren waren. Het is alsof alle natiën er hare sporen meenen
+te moeten achterlaten en Zuid met West, Oost met Noord, zich daar nu
+en dan echtelijk, zij het dan ook niet wettig, vereenigt. Deze innige
+rassenvermenging heeft wel eens goede resultaten gewrocht.
+
+Wij bleven juist twee volle dagen in Hongkong. Ons plan toch was om nog
+van het goede weder te profiteeren en zoo gauw doenlijk naar Manilla af
+te reizen, omdat wij in Hongkong toch terug komen. Wij gingen daarom
+Maandagmorgen direkt naar het kantoor van Cook om inlichtingen in
+te winnen omtrent de beste booten die deze week naar Manilla zouden
+vertrekken. Na de ondervinding die wij in de kantoren van Cook op
+deze onze reizen hadden opgedaan, zouden wij zeer zeker niet weder
+daar inlichtingen zijn gaan inwinnen, ware het niet dat wij een reçu
+van pl.m. £ 10 op Cook's office in Hongkong hadden van geld, dat wij
+in Rangoon voor kaarten hadden betaald die niet gebruikt waren. Dit
+geld was ons niet terugbetaald, maar wij konden er over disponeeren
+in Hongkong, met er andere biljetten voor in de plaats te nemen.
+
+Op het kantoor werd ons verteld, dat er den volgenden dag een goed
+Engelsch schip zou vertrekken naar Manilla, waarop nog eenige goede
+hutten disponibel waren. Wij merkten op, dat wij Zondagmiddag een
+mooi Amerikaansch schip in de haven hadden zien liggen, en als dat
+schip nog deze week ging, dan zouden wij dat prefereeren. De heeren
+wisten ons onmiddellijk te vertellen, dat er geen Amerikaansch schip
+deze week naar Manilla ging; dat wij gezien hadden, was juist terug
+van Manilla en ging nu naar San Francisco. Bovendien, het schip de
+"Tean" was zoo'n bijzonder recommandabele boot, dat zij ons toch
+nog zouden raden, dat de voorkeur te geven. Wij lieten ons bepraten,
+doch 's avonds vernamen wij, dat het door ons geziene Amerikaansche
+schip wel degelijk op weg was naar Manilla en Woensdagmiddag zou
+vertrekken. Wij gingen daarop Dinsdagmorgen onmiddellijk weder naar
+Cook en vroegen onze kaarten alsnog te ruilen. Met een stalen gezicht
+werd ons verzekerd, dat zij dat in ons belang niet mochten doen, omdat
+wij de booten niet kenden en de "Tean" een honderdmaal betere boot was
+dan de "Saphiro", de Amerikaansche. Nogmaals werd ons verzekerd, dat de
+"Tean" door Engelsche officieren bestuurd werd en dat hutten, voedsel
+en al wat men op een boot verwacht, van eerste kwaliteit was. Wij
+waren stom genoeg, om geloof te slaan aan deze woorden, behielden onze
+kaarten en trokken 's middags tegen vier uur per stoombootje van het
+Hongkong Hotel naar de "Tean". Onze bagage was ons reeds voorgegaan.
+
+Welk eene ontgoocheling! Wat een teleurstelling! De boot van de
+Messageries Maritimes, die ons destijds van Beirût naar Alexandrië
+vlak in de quarantaine had gevoerd, kon een waardig zusje van deze
+smerige boot zijn. Vuil, onordelijk, oud, vies, is alles wat men
+ziet en aanraakt. Het is bovendien een Japansche boot met Japansche
+bemanning en alleen een Engelsch sprekende kapitein. Een van het soort,
+dat zich aan ons voorstelde met de opmerking, dat in een heet klimaat
+whisky en soda de eenige aan te bevelen drank is en van Holland weet,
+dat men er zulke lekkere gin maakt. En op deze boot moeten wij tot
+Vrijdagmorgen elf uur vertoeven, dat zijn 67 volle uren. Er zijn er nu
+gelukkig reeds 31 van verstreken en de barometer voorspelt nog goed
+weder, zoodat de overblijvende 36 ook wel zonder ongelukken zullen
+voorbij gaan, maar anders.... Wij hebben ons direct voorgenomen,
+toen wij met den kapitein hadden kennis gemaakt, dat in geval van
+noodweer, wij den kapitein eerst over boord zouden zetten en dan met
+ons beiden de orders op de brug zouden gaan uitdeden, om ongelukken
+te voorkomen. Men moet zich in alle gevallen weten te redden en wij
+hebben op de "Tjimanoek" zooveel zeevaartkundige wijsheid opgedaan,
+dat wij met ons beiden er licht meer van weten dan deze kapitein. Hij
+is echter reeds vele jaren kapitein en op dit water bekend.
+
+Wij zijn niet de eenige passagiers op deze boot, wij hebben hier nog
+twee lotgenooten. Als iemand een jaar lang gezocht had, dan had hij
+geen twee passender reisgenooten voor ons kunnen vinden. Eén onzer
+reisgezellen is een Roomsch-Katholiek priester, die alleen Spaansch
+spreekt. Hij is mijn tafelbuur.
+
+De andere is van het hout, waarvan men Engelsche zendelingen snijdt,
+die in Shangai zijn kruit schijnt verschoten te hebben en nu op weg
+is naar Manilla. Zoodra hij aan tafel komt, gooit hij steeds zijn
+linkerbeen over de linker stoelleuning, leunt dan op zijn rechter
+elleboog en tracht zoo, dwars zittende, zijn eten naar den mond te
+brengen. Ik geloof het was de heer J. F. die eens in een reisbrief
+een Engelschman aan tafel beschreef en die constateerde dat een
+Engelschman van netjes eten een heele studie heeft gemaakt en alles
+correct verorberde; onze Engelsche tafelgenoot zal echter met die
+studie nog moeten beginnen. Onsmakelijker, femelender, ongesoigneerder
+vent is niet denkbaar.
+
+Maar wij hebben nog drie andere tafelgenooten. Het zijn drie kleine
+Japannertjes, die tot de bemanning van het schip behooren. Zij zijn
+aan tafel op zijn ongegeneerdst gekleed, spreken alleen onderling en
+hebben zich reeds de gewoonte om met mes, lepel en vork, in plaats van
+met stokjes te eten, eigen gemaakt. Wel gebruiken zij deze attributen
+in den regel voor doeleinden waarvoor zij juist niet bestemd zijn,
+maar dat hindert op dit schip heelemaal niet. Ook zitten zij steeds met
+den rechter of linker arm zoo om het bord heen geslagen en hun hoofdje
+zoo vlak boven het bord, dat het voor elken indringer onmogelijk is
+ook maar een stukje van dat bord weg te kapen. Het kan echter zijn
+dat dit om andere reden geschiedt.
+
+Gelegenheid om wat beweging te nemen of ergens comfortabel te zitten,
+biedt dit miserabel schip zijn passagiers niet. Het is dan ook geen
+wonder dat mijn lieve reisgezellin, die anders alle tegenspoeden zoo
+philosophisch kalm opneemt, thans soms radeloos om zich heen blikt
+en mij reeds eenige malen verzekerd heeft, waarbij hare zachte,
+vriendelijke oogen van bloeddorst schitteren, dat zij, als zij in
+Hongkong is teruggekeerd, direkt naar Cook's Office wil gaan "to kill
+all the men", die zij daarin zal aantreffen. Zij zweert nu nog meer
+dan voorheen bij Hollandsche booten en bij "the Dutch captains".
+
+Gelukkig hebben wij op heel Java geen kantoren van Cook aangetroffen,
+maar bij het aldaar toenemend toeristenverkeer, is het niet onmogelijk
+dat zij weldra ook daar zullen trachten zich te nestelen. Laat men
+er toch voor waken dat die inlichtingsbureaux er nooit komen, wij
+hebben er nooit anders dan ellende van ondervonden op allerlei wijze.
+
+
+
+
+
+
+IN DE PHILIPPIJNEN.
+
+
+I.
+
+
+De kapitein had ons gezegd dat wij Vrijdagmorgen niet vroeger dan elf
+uur in Manilla zouden zijn, daarom maakte ik 's morgens geen haast om
+vroeg uit mijn bed te komen. Om 7 uur werd ik echter wakker gemaakt
+door een bijzondere drukte aan boord van het schip en merkte ik dat
+wij stil lagen. Ik sprong gauw uit de veeren en begaf mij naar de
+badkamer. Nauwelijks was ik daar toen er flink op de deur gebeukt werd
+en gevraagd of Mrs. dr. Jacobs daar was. Op mijn bevestigend antwoord
+kreeg ik tot bericht dat ik boven op het dek verwacht werd, waar een
+heer was die mij wenschte te spreken. Ik antwoordde dat die heer een
+poosje moest wachten, want dat ik juist in het bad was gegaan, maar
+'t was mij toch een raadsel wie mij daar, aan die rotsige punt van
+het eiland Luzon, wenschte te spreken. Geen tien minuten verliepen
+toen er opnieuw geklopt werd, nu met een dringende eisch dat ik boven
+moest komen, 't Was mij een raadsel. Ik deed spoedig wat kleeren
+aan en vertoonde mij in mijn kimono in de salon. Tegelijkertijd
+kwam ook mijne metgezellin voor den dag, evenzoo gekleed en evenzoo
+gealarmeerd. Wij zonden een "jongen" naar boven om te zeggen dat de
+dames in de salon wachten en niet genoeg gekleed waren om boven te
+komen. Weldra verscheen een vriendelijk uitziend blond jongmensch,
+die zichzelf als dr. Nielssen voorstelde. Het was een Scandinavisch
+Amerikaan. Hij vertelde ons dat de haven van Hongkong voor pokken
+besmet was verklaard en alle van daar komende passagiers hier in
+Mariveles eene vijfdaagsche quarantaine hadden door te maken. Wij keken
+elkaar eens even aan en in dien blik gaven wij elkaar genoegzaam te
+kennen dat wij daartoe niet zoo gemakkelijk zouden overgaan. Ik stelde
+mij als zijn collega voor, vertelde hem dat wij beiden gevaccineerd en
+gerevaccineerd waren, dat wij Hongkong slechts als doorgangsstation
+hadden aangedaan etc.etc. Doch al spoedig bleek dat wij niet zooveel
+te redeneeren behoefden. Hij had reeds uit Manilla bericht ontvangen
+dat hij ons beiden even zoude onderzoeken, zoo noodig revaccineeren en
+dan moest laten doorgaan. Ik had in die revaccinatie niet veel zin,
+maar mijn reisgenoote stak heel gelaten haar armen uit en liet zich
+op beide eenige prikken geven. Dit geschiedde niet door den doctor,
+doch door een inlandschen vaccinateur, die het echter zeer hygiënisch
+en handig deed.
+
+Onze medepassagiers waren allen aan wal gezet en daarvoor in de
+plaats kwamen nu een aantal reizigers, die daar 5 dagen geleden in
+quarantaine gebracht waren en nu verder konden reizen.
+
+Mariveles had drie eeuwen geleden een anderen naam. Dit rotspuntje,
+wat nu een bloeiend dorpje is, dankt deze mooie naam aan een
+Philippino-meisje uit Manilla, Maria Velez genaamd, die met den
+gloed van hare mooie zwarte oogen het hart van een jongen priester
+tot kookhitte had gebracht. Deze jonge priester gooide zijn heilig
+gewaad van zich af en vluchtte met het 17-jarig meisje, tot zij
+op dit uiterste punt van Luzon aangekomen waren. Hier leefden zij
+vele jaren een leven van liefde en weldoen onder de nog vrijwel
+geheel natuur-bevolking, tot zij eindelijk ontdekt werden. De jonge
+priester werd voor zijn menschelijke misdaad gestraft met verbanning
+naar het meest onbewoonbare eiland van de Philippijnen, waar hij
+zijn verder leven onder de geheel wilde bewoners moest doorbrengen,
+geheel afgescheiden van de beschaafde wereld. Het mooie meisje werden
+de lange zwarte haren afgeknipt en zij werd uiterlijk zoo geschonden,
+dat geen man meer in de verleiding kon komen door haar zijne plichten
+te vergeten. Zij bleef echter onder de bevolking, op alle mogelijke
+wijze weldaden verspreiden en werd zoo geacht en vereerd dat men na
+haar dood het dorpje naar haar noemde en zoo heet het nu reeds 300
+jaren Mariveles.
+
+Tegen ongeveer tien uur 's morgens passeerden wij Cavite, de plek waar
+in 1898 de Spaansche vloot door de Amerikanen in den grond geboord
+werd, waarna zij toen als overwinnaars Manilla introkken.
+
+Precies om elf uur stoomden wij de Manilla-baai in en weldra lag onze
+boot vlak voor den steiger, waarlangs wij van dit ongewenscht logies
+verlost zouden worden. Verschillende heeren en dames stonden reeds
+van verre met tooneelkijkers naar ons uit te zien, waaronder mrs. Catt
+weldra vele oude vrienden en kennissen uit Amerika onderscheidde. Een
+der heeren-compagnons, die thans de zaak van haar man dreven,
+kwam het eerst aan boord om ons te verwelkomen en de zorg voor
+onze bagage overnemen. Door zijne bemoeiingen ontkwamen wij aan de
+lastige Amerikaansche douane-formaliteiten, die hier al even erg zijn
+als in Amerika. In twee groote automobielen werden wij door de ons
+verwelkomende heeren en dames naar het nieuwe "Manilla-hotel" gebracht,
+alwaar men twee ruime, gezellige kamers voor ons in gereedheid had
+laten brengen.
+
+Dit nieuwe hotel is nog slechts 6 weken geopend. Het is een echt
+Amerikaansch hotel, met alle luxe en comfort aan die inrichtingen
+eigen. Het is gebouwd aan de "Luneta", een inham in zee, zoodat het
+van drie kanten door de zee omgeven is. De kamers zijn allen groot
+en luchtig, met warm en koud water en met geriefelijke badkamers. Op
+elke kamer is een telefoon en in mooie nikkelen kannen staat steeds
+frisch ijswater.
+
+Toen onze koffers gebracht en met behulp van een aardigen
+Philippino-jongen ontpakt en beredderd waren, verkleedden wij ons
+spoedig en gingen naar beneden om te lunchen. Daar wachtte ons niet
+alleen een echte Amerikaansche lunch met ijswater, verfrisschende
+dranken, in ijs afgekoelde vruchten, cocktails en allerlei
+Amerikaansche gerechten, maar daar waren ook tal van dames en heeren om
+ons welkom te heeten in Manilla en die ons voor allerlei bijzonderheden
+hunne diensten aanboden. Ook de waarnemende Gouverneur-Generaal,
+mr. Gilbert, was onder hen, die ons allervriendelijkst toesprak, zijn
+vrouw verontschuldigde die verhinderd was te komen, en die ons zijn
+hulp aanbood bij alles wat wij gaarne wilden zien en leeren kennen.
+
+Na de lunch gingen wij het reuzengroote hotel in oogenschouw
+nemen, door den directeur persoonlijk rondgeleid. De leeszalen,
+conversatiezaal, groote en verschillende kleine eetzalen, kappers-
+en barbierssalon en nog zoo veel meer, zijn allen gelijkvloers. Met
+twee groote liften, aan elke zijde van het gebouw een, gaan de
+gasten naar de kamers, die allen op een der vier étages gelegen
+zijn. Daar boven--op het platte dak--zijn twee groote daktuinen. In
+de een speelt elken middag een klein orkest, wanneer men door de
+in 't groen verscholen gemakkelijke stoeltjes en tafeltjes, als
+'t ware wordt uitgenoodigd om zich daar neder te vleien en daar de
+thee te gebruiken. De andere is twee keer in de week 's avonds van
+9-12 in een balzaal herschapen, waar de jonge--en soms ook wel eens
+een oude--Amerikaansche officiertjes met de Amerikaansche mevrouwtjes
+onafgebroken two-steps uitvoeren. De hitte in de tropen schijnt toch
+nergens de danslustigen af te schrikken, want nergens op aarde wordt
+zooveel gedanst als overal in Azië.
+
+'s Middags om 3 uur kwam een heer ons per rijtuig afhalen om een paar
+uur in en rondom de stad te toeren, om zoo een algemeenen indruk
+van Manilla te krijgen. Wonderlijk zoo gauw als de Amerikanen deze
+Spaansche koloniale stad in een Westersche Amerikaansche stad hebben
+omgetooverd. Uitstekende electrische trams snorren onophoudelijk door
+de nauwe straten in de stad en door de ruime, breede buitenwijken, waar
+de Amerikanen wonen. Café's met de onmisbare ice-creams, zitten van
+'s morgens tot 's avonds vol, groote magazijnen, waar men van alles
+kan koopen voor even hooge prijzen als in New-York zelf, staan aan
+alle hoeken der straten, automobielen dreigen je overal van de been
+te rijden, groote inrichtingen en allerlei soort kantoren zijn er in
+reuzengebouwen ondergebracht, alles ademt er leven en vertier. Als men
+zou moeten opgeven waardoor Manilla zich bijzonder kenmerkt, dan zou
+het zijn door zijne vele kerken. Evenals Caïro door zijne moskeeën,
+menige Britsch-Indische stad door zijne tempels zich onderscheidt,
+zoo Manilla door zijne katholieke kerken en kerkinstellingen. Vijf
+verschillende katholieke orden hebben hier elk hunne kerken, kloosters,
+scholen, hospitalen enz. De Augustiner orde is de oudste, die waren
+hier reeds in de vijftiende eeuw.
+
+Toen wij om vijf uur tehuis kwamen wachtten ons weder verschillende
+heeren en dames om ons te verwelkomen. Mrs. Catt heeft hier tal
+van oude bekenden en ook menigeen die zij niet kent, maar die
+in Amerika toch dikwijls bij hare talrijke lezingen onder haar
+gehoor waren. Onder al die heeren en dames was ook onze hoffelijke
+Spaansche vriend, mr. del Pan, die wij in Java ontmoet hadden. Hij
+bood zich aan om den volgenden dag met ons eenige bijzonderheden van
+de stad te gaan zien, doch daar wij reeds met een paar dames hadden
+afgesproken om 's morgens vroeg met hen naar eene der vier openbare
+markten te gaan, waar vooral des Zaterdags veel vertier is, zouden
+wij hem telefoneeren, zoodra wij van daar teruggekeerd waren. Nadat
+al onze bezoekers vertrokken waren, bleven wij met een heele lijst
+van invitaties voor tea's, garden-parties, dinners, autotochten,
+bals etc. achter. Men had ook een victoria met twee paarden en
+een auto ter onzer dispositie gesteld. Wij zagen direkt in dat het
+onmogelijk was aan al die uitnoodigingen gevolg te geven, die ons
+onophoudelijk in het gezelschap der aldaar wonende Amerikanen zou
+brengen, terwijl wij met de inboorlingen in contact wilden komen,
+zoodat wij na rijp overleg besloten voor vele van deze beleefdheden
+te bedanken en alleen de voor ons interessante te accepteeren.
+
+Zaterdagmorgen om 8 uur waren de beide dames, met wie wij naar de
+markt zouden gaan, ieder in haar eigen rijtuigje, reeds voor het
+hotel om ons af te halen. Wij stapten ieder in een er van en waren
+weldra ter bestemder plaatse. Wat een gewoel en gekrioel van kleurige
+inlanders! Vrouwen waren er in overgroote meerderheid, zoowel bij de
+verkoopers als inkoopers.
+
+Welk een vreemde, onhygiënische en ongemakkelijke kleederdracht hebben
+die vrouwen. Hunne wijd uitstaande lange rokken, alsof er een wijde
+crinoline onder gedragen wordt, zijn allen van onder van een breede
+wijde strook voorzien en zouden rondom op den grond slieren en van
+achter in een lange sleep uitloopen, als de vrouwen ze niet rondom in
+de hoogte getild, met beide handen vasthielden, of door een elastieken
+band om het middel opschorten. Worden de rokjes hoog genoeg opgetild,
+dan ziet men er onder uit bloote beenen komen, waaraan bloote voeten
+die in gekleurde muiltjes steken. Een loshangend jakje, met zeer
+wijd-uitstaande mouwen, daarover een in 6 diepe plooien gevouwen en
+wijd van de hals afstaande doek, maken de bekleeding van het bovenlijf
+uit. In het prachtig gitzwarte glimmende haar stak altijd een bloem
+of gekleurd lint. Het geheel maakt een indruk alsof de kleeding dezer
+inboorlingen sterk door Spaansche smaak beïnvloed is geworden.
+
+De markt, zooals er vier op verschillende punten van de stad gehouden
+worden, is een toonbeeld van zindelijkheid en ordelijkheid. Wat zou
+ik graag onze Koloniale autoriteiten hier een lesje zien nemen! Hoe
+gunstig steekt deze markt bij de passars op Java af! Alles wat
+eetbaar is moet hier onder ijzergaas staan. Door opzichters en
+opzichteressen wordt nauwkeurig nagegaan of al het verkochte of ten
+verkoop aangeboden, van onbedorven kwaliteit is. Op verschillende
+punten in de overdekte markthal zijn waterkranen, waar handen, schalen,
+bakken enz., telkens weder gereinigd kunnen worden. Eene scrupuleuze
+zindelijkheid heerschte overal.
+
+Vreemd keken wij op in den hoek waar de eierverkoop plaats vond. Daar
+werden door de koopsters ook de eieren op de hand gewogen en tegen
+het licht bezien, zooals men dat ook wel eens bij ons doet, maar
+hier geschiedde dat met een ander doel. Terwijl wij een ei met een
+kuikentje er in zouden afkeuren, worden die hier gezocht en veel
+hooger betaald. Een ei dat 18 dagen onder de kip heeft gelegen
+is onbetaalbaar. Dat is een lekkernij! Hoe ouder het kuikentje is
+dat in het ei zit, tot aan den 18en dag, des te meer brengt het ei
+op. Een andere lekkernij zijn eieren die een jaar of langer in een
+zoute kleimassa zijn bewaard gebleven, die worden zoo rauw uitgezogen
+alsof het de grootste delicatesse is.
+
+Om elf uur waren wij van de markt in het hotel terug, waar mr. Del
+Pan ons met zijn auto wachtte. Het eerst gingen wij met hem naar het
+gerechtshof, waar nog tot één uur zitting was. Er waren slechts kleine
+misgrijpen aan de orde. Alles werd nog in de Spaansche taal verhandeld,
+doch over een jaar moet in alle openbare lichamen de Engelsche taal--en
+deze uitsluitend--gebruikt worden. De heeren zullen zich dus nog in
+het Engelsch moeten oefenen.
+
+Van het gerechtsgebouw gingen wij eerst eenige kerken en kloosters
+zien. Er is een kerk met een daaraan verbonden klooster die meer dan
+300 jaren oud is, en alle in dien tijd hevige aardbevingen weerstand
+heeft geboden. De geschiedenis van deze merkwaardige kerk is te lang
+om die hier te vermelden.
+
+Daarna bracht de heer Del Pan ons naar de plaatsen waaraan
+geschiedkundige bijzonderheden verbonden zijn. Daar zijne voorouders in
+de geschiedenis van Manilla een groote rol hebben gespeeld, zijn vader
+en grootvader waren langen tijd Gouverneur-generaal onder het Spaansche
+bewind, wist hij ons menige merkwaardige bijzonderheid te vertellen.
+
+Om één uur ging hij met ons in het hotel lunchen ten daarna bracht
+hij ons in aanraking met vele Philippinoosche dames en heeren.
+
+In een zuigelingen kliniek, geheel door Philippino-dames op touw gezet
+en beheerd, waar een Philippino-vrouwelijke arts aan het hoofd staat,
+hadden wij gelegenheid met vele hoogst beschaafde en ontwikkelde
+vrouwen van dit eiland kennis te maken. Wij waren verbaasd over alles
+wat wij hier hooren en zagen. Elk kind dat om de een of andere reden
+de moedermelk moet ontberen en ziek of gezond is, kan in dit lokaal
+gebracht en hygiënisch gevoed worden. Hier komen daags 70 zuigelingen
+en tien zulke lokalen bestaan in Manilla. Deze goutte du lait club van
+vrouwen heeft buiten de stad zijn eigen farm met een dozijn gezonde
+melkkoeien, die onder veterinair toezicht staan. Volgens de albums
+met photographiën van de aldaar gevoede kinderen, werken deze dames
+met schitterend succes.
+
+Tegen half vijf bracht onze vriendelijke gids ons in het clubgebouw
+der Philippinoosche heeren en dames. Hier bleven wij theedrinken en
+maakten met vele vrienden van den heer Del Pan kennis. Men inviteerde
+ons om den volgenden Zaterdag hun bal te komen bijwonen, doch daar
+wij dien avond reeds een invitatie hadden aangenomen om in de Elk
+Club, dat is een club van Amerikaansche heeren, te komen dineeren,
+meenden wij voor het bal te moeten bedanken. Maar daarvan wilden onze
+Philippinoosche heeren niets weten, wij konden na het diner komen
+en zooveel van onze dischgenooten medebrengen als wij verkozen. Zij
+overhandigden ons voor dat doel eene heele pakket introductiekaarten,
+waarop wij zelf de namen konden invullen.
+
+Des Zondags' morgens kwam men ons reeds vroeg halen voor een
+auto-tocht, omdat het weder zoo mooi was en men in dit jaargetijde
+elken drogen dag moet waarnemen als men groote toeren wil maken. Wij
+zouden naar Los Banos gaan, ongeveer 50 kilometer van Manilla
+gelegen. Los Banos is reeds sedert 300 jaren bekend door zijne
+heete zwavelbronnen. Het water komt in kookhitte van onder den berg
+Maquiling opbruischen.
+
+Wij hadden nu ook gelegenheid wat meer van het eiland te zien. 't
+Is opmerkelijk hoeveel Luzon op Java gelijkt, maar toch veel minder
+mooi, veel minder vruchtbaar, veel minder welvarend, veel slechter
+onderhouden er uitziet dan ons mooi eiland. Ook de menschen zijn van
+hetzelfde type als de Javanen en hunne dorpjes en woningen op dezelfde
+wijze gebouwd. Wij gingen door rijstvelden en suikerplantages,
+door boomgaarden met mango, kokosnoot, bananen en papajaboomen,
+over bergen en langs meren met steeds goede harde wegen voor de auto.
+
+In één opzicht was er in de dorpjes hier een groot verschil met die
+in Java. In elk dorp zagen wij een groote omheinde plek, waarop
+een groot houten gebouw. Zijn dat scholen, of worden daarbinnen
+wedrennen gehouden, vroeg ik? Maar, o schande voor het Amerikaansch
+bestuur, men moest bekennen dat het de arena's waren, waarin geregeld
+hanengevechten plaats vinden. Toen wij 's middags tusschen 4 en
+5 uur op den terugtocht waren, was er in al deze lokalen een druk
+vertier. Van alle kanten stroomden de mannen van het dorp, velen
+hunner met een haan onder den arm, de arena binnen. Voor een er van
+hielden wij halt om een kijkje te nemen. Binnen de omheining, doch
+buiten het gebouw, zaten tal van vrouwen voor een brandend vuurtje,
+waarop een pan, waarin vruchten gebraden of ander etenswaar bereid
+werd, om het aan eetlustigen voor enkele centen te verkoopen. Andere
+vrouwen verkochten vruchten of snoeperijen. Binnen in het gebouw
+waren de mannen en opgeschoten knapen van het dorp, die daar de zuur
+verdiende penningen van moeder of vrouw in een minuut, of soms in
+een deel er van verloren in weddenschappen. Want dat is het meest
+immoreele van deze hanengevechten, zij ruïneeren soms eene familie
+in eene ondeelbare tijdseenheid.
+
+Wij traden naar binnen, nadat een der heeren uit ons gezelschap voor
+elk een kaartje 1e rang genomen had, waarvoor per persoon ongeveer
+7 stuiver betaald moest worden. Dit entreegeld is voor de kas der
+gemeente, daarvoor wordt voor het gebouw en het politietoezicht
+gezorgd. Behalve op den 1en rang, waar buiten ons nog vier mannen
+zaten, was overigens het heele gebouw stampvol. Binnen de arena stonden
+eenige mannen, waarvan twee elk met een haan in de handen. Aan de
+rechterpoot dezer hanen was aan of boven de sporen een vlijmscherp
+scheermesje bevestigd. Onophoudelijk werden deze twee beesten tegen
+elkaar opgehitst. Dan eens liet men den een, dan weder den ander zijn
+tegenpartij een flinke snavelpik op den kop geven. Op de verschillende
+rangen werden door de verschillende toeschouwers op beide of een
+van beide hanen prijzen gezet. Toen de inzet hoog genoeg was begon
+het gevecht. De beide mannen met de hanen gingen tegenover elkaar op
+de hurken zitten en hitsten een paar keer de beesten tegen elkander
+op. Op een gegeven wenk lieten zij beiden hun slachtoffer los, die
+onmiddellijk met echte moordenaarslust op elkaar invlogen. Met de
+mesjes aan hunne pooten gaven zij elkander vinnige houwen; nog eer
+een minuut verstreken was lag reeds één zieltogende neer.
+
+Onmiddellijk daarop traden twee andere helden met hunne hanen onder
+den arm het strijdperk binnen. Weder dezelfde voorbereiding en toen
+beide hanen losgelaten konden worden, ging één er van, zoo snel pooten
+en vleugels hem voeren konden, op den loop naar de uiterste hoek van
+het gebouw, waaruit hij slechts met de grootste moeite verdreven
+kon worden. Nog eens werd het met deze beestjes geprobeerd, maar
+'t verstandige dier koos weder zijn leven boven de schande van een
+nederlaag. Zijn baas had nu het spel verloren en naar het scheen was
+het een zeer oneervolle nederlaag, want hij droop af alsof hem de
+grootste wandaad kon worden ten laste gelegd. Nog een strijd woonden
+wij bij en toen verlieten wij dit onverkwikkelijke schouwspel, vast
+overtuigd dat aan zulke menschbedervende uitspanningen zoo spoedig
+mogelijk een einde moet worden gemaakt. Het strekt het Amerikaansch
+bestuur niet tot eer dat het in dezen niet flink doortastend durft
+optreden.
+
+In de "Manilla Times" die ons Maandagmorgen toegezonden werd, stond
+een groot artikel aan mrs. Catt en mij gewijd, waarin de hoofden
+van verschillende departementen van onderwijs en maatschappelijke
+instellingen werden verzocht om ons in onze onderzoekingen zooveel
+mogelijk behulpzaam te zijn, zoodat wij bij ons oordeel over het
+een en ander over juiste gegevens konden beschikken. Ook werden
+wij aangespoord om overal waar wij leemten of fouten meenden te
+ontdekken, dit aan de betrokken hoofden mede te deelen, omdat hier vele
+instellingen nog in proefstadium verkeeren. De geheele week brachten
+wij door met daags allerlei soort hospitalen, kloosters, doofstommen-
+en blinden-instituut, fabrieken en andere instellingen te bezien,
+terwijl wij 's middags of 's avonds een tea, een diner, een bal, een
+tuinfeest of iets dergelijks bij een of andere Amerikaansche familie
+of in een der vele clubgebouwen, waarin de Amerikanen zoo sterk zijn,
+bijwoonden. Onze dagen zijn geheel bezet en aan 't eind der week hadden
+wij reeds een goeden kijk op de Amerikaansche wereld in Manilla en op
+de wijze hoe die zich hier het leven aangenaam en nuttig weet te maken.
+
+Aan het eind van dit schrijven wil ik nog even gewagen van het groote
+openlucht concert dat hier elken dag bij goed weder, van 5 tot 7
+uur, door het Manilla-orkest, bestaande uit 80 Philippino-mannen,
+ook onder een Philippino-dirigent gegeven wordt. Dit orkest heeft
+in 1904 op de St. Louis-tentoonstelling de eerste prijs behaald, en
+sedert noemt het zich "het beste orkest van de wereld". Mijne lezers
+mogen gerust een beetje twijfel koesteren omtrent deze uitspraak,
+maar ontegenzeggelijk is het waar, dat de Philippino's zeer musicaal
+zijn en deze musicaliteit is gedurende drie eeuwen onder Katholieken
+en Spaanschen invloed aangekweekt.
+
+Na zoolang van goede muziek verstoken te zijn geweest, vonden wij twee
+het soms een groot genot een uurtje rustig op een der vele banken te
+zitten luisteren naar hetgeen ons hier geboden werd.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+Nu ben ik overtuigd, dat er onder mijn lezers en vooral onder de
+lezeressen zijn, die verlangen, eenige bijzonderheden te vernemen over
+het Philippino-bal, waarvan ik in mijn vorigen brief gewaagde. Ik zal
+daarom even uitvoerig als ik over ernstige bijzonderheden schrijf,
+ook dit bal beschrijven. Het is trouwens de moeite waard.
+
+Toen ons diner in de Elks Club was afgeloopen, gingen 16 van de 24
+personen, die aan dat diner hadden deelgenomen in drie groote auto's
+met ons mede naar het nieuwe clubgebouw der Club Nacionalista, ter
+inwijding waarvan de Philippino's dit bal gearrangeerd hadden. Toen wij
+om ongeveer half elf daar arriveerden, werden wij zeer hoffelijk door
+'t bestuur van die club ontvangen en werd mrs. Catt en mij elk een
+zitplaats aangewezen, vanwaar wij het bal goed konden overzien. Ik
+weet niet wat meer was te bewonderen, de gracieuze wijze, waarop de
+dansende paartjes rondzweefden door de zaal, dan wel de bonte pracht,
+die wij aanschouwden in kleeding en haartooi. De dames waren allen
+in gekleurde toiletten, in het wit was er geen. Lange, wijde rokken,
+met nog wijdere breede strooken en met ellenlange sleepen in blauwe,
+gele, rose, roode en andere kleuren, daarover altijd een kort, zwart
+kanten overkleed, bij wijze van tunica, het bovenlijf in een camiso met
+zeer wijde mouwen en van zeer dun weefsel, altijd in dezelfde kleur
+als de rok en daarover de zes-dubbel gevouwen doek van dezelfde stof
+als de camiso, vormden het toilet der dames. Deze camiso's, eene soort
+wijde, loshangende blouse, die juist tot het middel reikt, zijn zeer
+kostbaar. Zij worden van ragfijne zijde geweven en met bonte bloemen
+geborduurd. Soms zijn de bloemen er in geweven en de allerlaatste mode
+is de bloemen op de camiso's te laten schilderen door schilders of
+schilderessen van naam. De goudgele bloote hals en armen hangen vol
+van schitterende diamanten en paarlen en deze versierselen verhoogden
+ook de pracht van de haartooi. Het prachtige, zwarte haar, in hooge,
+breede kapsels opgemaakt, waarop en waarin en waaraan bloemen hangen,
+vormde steeds een harmonisch geheel met het overige toilet. Dat bij
+elk toilet ook een passende waaier is, spreekt in dit land vanzelf. Ook
+in de waaiers wordt een luxe ten toon gespreid die voor ons nieuw is.
+
+De heeren waren allen gekleed in lange, zwarte pantalon, wit vest en
+korte, witte rok, zonder slippen. Aan de wijze, waarop deze paartjes
+dansten, kunnen onze Europeesche dansmeesters een lesje nemen. Het
+heete klimaat werkt dat wel in de hand. Het was meer een zich
+voortwiegen op de tonen der muziek, dan wat wij gewoon zijn dansen te
+noemen. Duncan zou er plezier in gehad hebben. De dames hielden allen
+op gracieuze wijze hunne lange, wijde sleepen tusschen de vingers
+van beide handen, de heeren slipten hun rechter arm onder den linker
+damesarm rond haar middel, namen haar waaier in de rechter hand en al
+voortwiegelende, wuifden zij daarmede hun partner af en toe koelte toe.
+
+Wij bevonden ons in een kring van voorname Philippino's. De president
+van de club, die eerst het geheele bestuur aan ons had voorgesteld,
+bracht onophoudelijk heeren en dames bij ons, die door de een of
+andere daad naam gemaakt hebben. Zoo maakten wij kennis met den
+architect van het gebouw, een volbloed Philippino, zooals hij ons
+verzekerde, die zijne studies in Engeland begonnen en in Italië
+voortgezet heeft; die daarna heel Europa doorreisde en met zeer veel
+lof over ons Rijksmuseum sprak; daarna met een Philippino-generaal,
+die in den Spaansch-Amerikaanschen oorlog tegen de Amerikanen vocht,
+doch nu met den stand van zaken verzoend is. Ook deze generaal was
+van onvermengd ras. Toen ik mijne verwondering uitte over hun jeugdig
+uiterlijk,--de generaal en de architect waren beiden in de veertig en
+zagen er uit alsof zij vijf-en-twintig waren,--antwoordde de generaal,
+dat dit een gevolg Was van drie dingen, 1e zij rooken niet, 2e zij
+drinken geen alcoholische dranken en ten 3e, zij spelen of wedden
+niet. Deze drie zaken brengen het bloed in te snelle beweging en
+brengen rimpels en groeven op het gelaat, zoo verzekerde hij mij. Twee
+Philippino-damesdoktoren, die in Amerika gestudeerd hadden, werden
+voorgesteld, en ik vernam, dat beiden een zeer drukke praktijk onder
+dames en kinderen hier hebben en onder hunne collega's zeer gezien
+zijn. Een beeldschoone, jonge vrouw werd voorgesteld, die aan het hoofd
+van een meisjesschool staat. Zij vertelde ons, dat zij op haar 20ste
+jaar weduwe werd en toen eerst naar Engeland en later naar Frankrijk
+reisde om zich in de Engelsche en Fransche taal te bekwamen, en daarna
+te Manilla terugkeerde, om op eigen initiatief en volgens eigen plan
+eene school voor meisjes te openen. Deze school is zeer druk bezocht
+en heeft den naam de liberaalste school in heel Manilla te zijn. Ik
+noem slechts deze personen, om de lezers een denkbeeld te geven van
+de soort menschen, die wij op dit bal ontmoet hebben; en om ook nog
+een idee te geven van de namen die hier inheemsch zijn, vermeld ik
+de namen der bestuursleden van de club Nacionalista, zooals ik die
+in het mooie balboekje, dat mij aangeboden werd, vermeld vind. De
+president was Leonardo Osorio, vice-president Pascual Ledesma,
+penningmeester Venancio Concepcion, 1e secretaris Emilio Mapua,
+2e secretaris Alejandro Ruiz, en vier stemgerechtigde leden, Aguedo
+Velardo, Arcadio Arellanjo, José Lino Luna, Tomas del Rosario. Na
+ook nog vermeld te hebben, dat het balboekje tien nummers bevatte,
+waarvan vier two-steps en vier walzen en de beide andere rigodon,
+stap ik van dit bal af.
+
+Als postcriptum--dat is immers het zwak van ons, vrouwen,--voeg ik
+er dan nog bij, dat de mooie Philippino-meisjes zeer coquet zijn,
+doch niet flirten, waartoe anders hare mooie, groote zwarte oogen
+zoo uitnemend geschikt zijn, en dat de manieren der dames en heeren,
+zooals wij die op het bal zagen, in de beste balzaal in Europa niet
+verbeterd kunnen worden.
+
+Wij zijn hier in het regenseizoen en in den tijd der typhoons. Wat
+het eerste te beteekenen heeft, daarvan ontvangen wij hier duidelijk
+sprekende bewijzen. De eerste dagen van ons verblijf hier waren vol
+zonneschijn en alleen een enkele wolk ontlastte zich dagelijks boven
+de stad. Langzamerhand echter begon het regelmatiger te regenen,
+soms in zulk eene uitbarsting, dat men zich afvroeg, of er wel
+iets voor een volgend jaar zou overblijven. Daarna hield de regen
+plotseling op, de zon brak door en in een oogenblik waren pleinen en
+straten weder droog; een windzuchtje werkte dit opdrogen zeer in de
+hand. Later echter hield het droge weder geen vijf minuten stand;
+onverwacht kwam dan soms de wind van een anderen kant opzetten en
+ontlastte plotseling de heele hemel zich van al het water, dat hij
+bevatte. Uren achtereen blijft het dan doorkletteren, elke gietbui
+heviger dan de voorgaande en na acht of tien uren zijn pleinen en
+straten in meren en rivieren herschapen. Hoe lang deze hevige regens
+nog zullen aanhouden, een, twee, drie dagen of een week of langer, is
+niet te bepalen, maar allen verzekeren ons, dat na deze verfrisschende
+regens de natuur geheel verjongd te voorschijn zal komen en wij daarna
+meer zullen kunnen profiteeren van Manilla en de Philippijnen, dan
+zonder deze regens. Wij helpen het hopen. Op het oogenblik hinderen
+ons de regens nog niet, want de instellingen, die wij des morgens gaan
+zien, kunnen wij alle in een dichte automobiel bereiken, en de middag-
+en avond-amusementen zijn in dit jaargetijde alle binnenshuis.
+
+Een werkelijke typhoon komt hier niet zoo dikwijls voor als men ons wel
+heeft willen doen gelooven. Sommigen verzekeren ons, dat zij in de tien
+of twaalf jaren, die zij hier doorbrachten, slechts een enkele typhoon
+bijwoonden; anderen noemen elke flinke storm een typhoon en verklaren,
+dat elk jaar twee of drie van zulke hevige stormen het verblijf op
+de Philippijnen onveilig maken. Wij zullen afwachten wat de 6 weken,
+die wij hier zullen doorbrengen, ons in dit opzicht te ondervinden
+zullen geven. In elk geval geven de regens ons thans, prachtige,
+koele nachten; nachten, zooals wij die in lang niet gekend hebben.
+
+Sedert ik het bovenstaande schreef, zijn twee dagen verloopen en in
+dien tusschen tijd hebben wij een klein staaltje gezien van wat een
+goede typhoon te beteekenen heeft. Het regent nog steeds en soms komt
+de regen met zoo'n kracht neder, dat het schijnt, alsof hij alles
+onder zijn val verpletteren zal. En vannacht was het zoo hevig,
+dat wij alles in onze kamers moesten afsluiten. Aan eene zijde van
+het hotel, waar de wind recht op staat, regende het echter zoo door
+de ventilatie-openingen naar binnen, dat de gasten van daar allen
+hebben moeten verhuizen. Wij hadden tegen negen uur vanochtend een
+rijtuig besteld om eenige inrichtingen van onderwijs te gaan bezoeken,
+toen men ons kwam waarschuwen, dat de typhoonseinen uithingen, en dat
+er tijding was, dat op 300 mijl afstand een typhoon in de Chineesche
+Zee was, die met een snelheid van 75 mijl in het uur in de richting
+van Manilla zich voortbewoog. Wij rekenden uit, dat het dan nog vier
+uren zou duren, alvorens die hier was en wij in dien tijd heel wat
+konden doen. Wij zorgden evenwel om halfeen terug te zijn, juist
+op tijd vóór de regen met zoo'n geweld neerplofte, dat geen paard
+er door kon en wij in het dichtste rijtuig nog doornat zouden zijn
+geworden. En toen op eens, zonder eenige voorafgaande waarschuwing,
+kwam een storm van den zeekant opzetten, die elkeen, die op straat
+was, van de been gooide, alles wat los was in de lucht deed warrelen,
+en die ons in de gangen van het hotel zelfs met moeite liet staande
+blijven. Het duurde echter niet langer dan een half uur, toen was de
+typhoon, zooals men deze storm hier noemt, voorbij; den geheelen dag
+bleef het echter winderig en regenachtig buiten.
+
+Dat de Vereenigde Staten het ernstig meenen met de opvoeding der
+Philippino's tot zelf-regeering, blijkt niet alleen uit de vele
+verschillende onderwijsinrichtingen, die zij hier tot stand brachten,
+waarover ik later uitvoerig hoop te schrijven, maar nog meer uit de
+wijze, waarop zij nu reeds een groot deel van hetgeen in het belang
+der Philippijnen moet worden gedaan, in handen van het volk zelf
+gegeven hebben. In plaats van, zooals bij ons geschiedt, alle wetten
+en verordeningen van uit het moederland pasklaar naar de koloniën over
+te zenden, wordt over de innerlijke zakenregeling hier in het land
+zelf beslist. Als wij nagaan, dat voor onze koloniën alles bedisseld
+wordt in een Tweede Kamer, waarvan in den regel 98% nooit Java of een
+onzer Buitenbezittingen gezien heeft en waarvan 75% nooit de minste
+belangstelling in de ontwikkeling onzer koloniën getoond heeft, dan
+komt het mij voor, dat er voor ons veel te leeren valt in de wijze,
+waarop de Amerikanen de regeering der Philippijnen geregeld hebben.
+
+Men heeft hier een Eerste en Tweede Kamer, een gouverneur-generaal,
+gouverneurs voor elk der provinciën en gemeenteraden voor alle
+steden en dorpen. Alleen Sulu-land en het land der Moro's, deze nog
+onbeschaafde volkeren, worden van hooger hand geregeerd.
+
+Toen wij de wensch te kennen hadden gegeven om goed op de hoogte
+te komen van de wijze, waarop de Philippijnen geregeerd worden,
+ontvingen wij spoedig daarna een boodschap van den president der
+Assembly, zooals de Tweede Kamer hier genoemd wordt, met de vraag,
+wanneer het ons gelegen kwam hem te ontvangen om ons alle gewenschte
+inlichtingen te geven. Nog dienzelfden avond ontvingen wij hem,
+alsmede Signor Antonio Torres, de secretaris van de Assembly.
+
+Signor Sergio Osmena, de president, had alle brochures en gegevens
+medegenomen, die ons in genoemd opzicht van dienst konden zijn en
+verzekerde ons, dat hij gaarne bereid was, alle duistere punten voor
+ons op te helderen.
+
+De Philippijnsche eilanden dan worden geregeerd ongeveer op de wijze,
+waarop in de Vereenigde Staten een Territory geregeerd wordt.
+
+Vooreerst is er een gouverneur-generaal, die door de Vereenigde
+Staten wordt benoemd, en die naast zich heeft 8 personen, waarvan
+4 Amerikanen en 4 Philippino's zijn, die ook door de regeering in
+Washington D.C. worden aangesteld, die hem in de uitoefening zijner
+taak ter zijde staan. Deze 9 personen vormen te zamen "The Commission",
+zooals zij hier genoemd worden, en werken in den geest van een Upper
+House of Eerste Kamer. Tegelijkertijd staan de 8 Commissioners aan het
+hoofd van vier departementen, die verdeeld zijn in: 1. Binnenlandsche
+Zaken; 2. Financiën en Justitie; 3. Handel en Politie; en 4. Openbaar
+Onderwijs, en oefenen dus zoo iets als een ministerstaak uit. Aan het
+hoofd van elk dier departementen staat een Amerikaan en een Philippino.
+
+De Assembly, zoo iets als de Tweede Kamer, bestaat uit 81
+afgevaardigden, een voor elk distrikt, waarin de gezamenlijke eilanden
+verdeeld zijn. Zij werden tot nu toe om de twee jaren gekozen, er
+is echter een voorstel in behandeling, om de zittingsduur tot vier
+jaren te verlengen, 't geen alle kans heeft aangenomen te worden. De
+Assembly benoemt uit zijn midden een Speaker (voorzitter) en deze
+stelt zijn eigen secretarissen aan. Signor Osmena is sedert de 5
+jaar, dat de Assembly in functie is, steeds opnieuw tot Speaker
+gekozen. Om tot lid van de Assembly gekozen te kunnen worden, moet
+men 25 jaren oud zijn en verder aan dezelfde voorwaarden voldoen,
+waaraan een kiezer voldoet. Kiezers zijn zij, die vóór 1898 burgers
+waren van de Philippijnen en daarna trouw hebben gezworen aan de
+nieuwe constitutie. Bovendien moeten zij kunnen lezen, spreken en
+schrijven in de Engelsche of Spaansche taal, of een eigendom bezitten
+dat 500 pesos (een peso = f 1.20 ongeveer) waarde heeft, of minstens
+30 pesos jaarlijks in de directe belastingen betalen. Ook allen die
+vóór 1898 tijdens de Spaansche regeering, eene officieele positie
+in staat of gemeente innamen, zijn kiezers. Ik behoef er zeker niet
+bij te voegen, dat al deze menschen, om kiezer te zijn, moeten zijn
+van het mannelijk geslacht. Er heeft al reeds eens een voorstel de
+Assembly bereikt om het kiesrecht in de Philippijnen tot de vrouwen
+uit te breiden, doch om de een of andere reden is dit voorstel toen
+niet in behandeling genomen. In begin October zal echter opnieuw zulk
+een voorstel worden ingediend en behandeld; de Speaker is van oordeel,
+dat het in de Assembly met algemeene stemmen zal worden aangenomen,
+doch door de "Commission" zal worden verworpen. Mocht dat het geval
+zijn, dan zal een dergelijk voorstel elk jaar opnieuw in de Assembly
+worden ingediend, tot ten slotte de "Commission" er haar goedkeuring
+aan verleent.
+
+De macht van de Assembly gaat niet verder dan wetten en verordeningen
+voor te stellen en te verwerpen of aan te nemen. Vóór zij, in het
+laatste geval, echter tot wet worden verheven, moet de Commission
+er over geraadpleegd worden; keurt die af, dan is de wet verloren;
+keurt die goed, dan gaat zij naar het Congres in de Vereenigde Staten,
+die er al dan niet het veto over uitspreekt.
+
+Nu zitten in het Congres in Washington D.C. twee afgevaardigden
+van de Philippijnen, die geen recht tot stemmen, maar wel recht tot
+spreken hebben. Een der afgevaardigden wordt door de Assembly gekozen;
+de ander wordt door de Commission aangewezen. Beiden moeten echter
+Philippino's zijn en die door de Assembly wordt gekozen, moet de
+goedkeuring van de Commission, en die door deze laatste gekozen wordt,
+de goedkeuring van de Assembly hebben.
+
+Deze twee mannen vertegenwoordigen in de Vereenigde Staten de belangen
+der Philippino's en worden door de Vereenigde Staten betaald. Zij
+ontvangen jaarlijks 'n salaris van 5000 dollars en bovendien 2000
+dollars voor den eersten keer, om in de voorloopig te maken onkosten
+te voorzien. Zoodra nu een wet, afkomstig van de Philippijnen, het
+Congres bereikt, dan zijn zij daar om dat ontwerp toe te lichten en te
+verdedigen. Men veronderstelt, dat de een daarbij het gezichtspunt
+der Assembly, de ander dat van de Commission vertolkt, vooral,
+wanneer deze beide lichamen niet in elk opzicht harmonieeren, Laat
+mij niet vergeten te zeggen, dat de Commission niet alleen het recht
+van aannemen of verwerpen van een wetsvoorstel heeft, maar dat zij
+een wet ook mag amendeeren.
+
+De leden van de Assembly ontvangen geen vast jaargeld, maar 30 pesos
+voor elken dag, dat er een zitting plaats heeft en het lid aanwezig
+is. Voor elke zittingsduur wordt eenmaal het reisgeld vergoed.
+
+Verder zijn de gezamenlijke eilanden in 38 provinciën ingedeeld;
+aan het hoofd van elke provincie staat een Philippino-gouverneur, die
+door de kiezers uit de provincie gekozen wordt. Over de verkiezingen
+moet evenwel de gouverneur-generaal zijn goedkeuring uitspreken.
+
+Elke stad en elk dorp of dorpje heeft zijn gemeenteraad met een
+president, zooals hier de burgemeester genoemd wordt, en twee tot
+vier wethouders. Dezelfde personen, die kiezers zijn voor de Assembly,
+zijn dit ook voor de gouverneurs en gemeenteraden.
+
+Men ziet, dat Amerika slechts den een of anderen dag de
+onafhankelijkheid der Philippijnen behoeft te verklaren, dan is
+het geheele land gereed om de regeering in eigen handen over te
+nemen. Daarnaar wordt sterk verlangd, want ondanks al het goede,
+dat de Amerikanen hier gebracht hebben, zijn zij door het volk toch
+niet geliefd. Het zijn alleen de ontwikkelde Philippino's, die al het
+goede beseffen wat hier door de Vereenigde Staten tot stand wordt
+gebracht, doch de groote onontwikkelde massa ziet in hen slechts
+indringers, en wat meer zegt, menschen, die zij niet begrijpen en
+daarom met groot wantrouwen bejegenen. Langzamerhand wordt dit wel
+beter, nu zij de gunstige resultaten van al die nieuwigheden zien,
+maar het zal nog een heelen tijd duren alvorens er een verhouding van
+onderling vertrouwen tusschen Amerikanen en Philippino's tot stand
+is gebracht. Met hoeveel voorzichtigheid de Amerikanen hier vele
+nieuwe verordeningen moeten invoeren en de bevolking gewennen aan
+een hygiënisch leven, daarvan vertelde de directeur van den Openbaren
+Gezondheidsdienst vermakelijke staaltjes.
+
+
+
+
+
+III.
+
+
+De wijze waarop de Amerikanen hier de opvoeding der Philippino's
+hebben ter hand genomen wijkt zoo geheel af van die, welke wij
+in andere door ons bezochte koloniën zagen, dat ik meen daaraan
+grootendeels dezen brief te moeten wijden. De, ik zou het willen
+noemen, brutale durf, waarmede zij het Amerikaansch opvoedingssysteem
+plotseling hebben toegepast op dit Orientalisch volk, is alleen te
+verwachten van een volk, dat, zooals de Amerikanen, vast overtuigd is
+van de onfeilbaarheid van zijne opvoedingstheorieën. Elkeen die zich
+interesseert voor de ontwikkeling van de Oostersche volken, moet het
+oog gevestigd houden op wat de uitkomst zal zijn van deze proefneming,
+die tot dusver eenig is in haar soort. Door een 300-jarigen invloed der
+Spanjaarden waren de Philippino's wel is waar min of meer geciviliseerd
+vóór zij onder het Amerikaansch beheer kwamen, maar zij waren toch op
+geen stukken na in ontwikkeling gelijk te stellen met eene of andere
+Europeesche bevolking. Deze menschen, waarvan een dozijn jaren geleden
+slechts een klein deel kon lezen en schrijven, zijn in 1901 plotseling
+begiftigd met eene bezending van duizend Amerikaansche onderwijzers
+en onderwijzeressen, die overal in de verschillende eilanden scholen
+openden volgens Amerikaansch systeem en daar onmiddellijk onderwijs
+begonnen te geven in de Engelsche taal. Langzamerhand zijn hier
+Philippino-onderwijzers en -onderwijzeressen gevormd en zijn de
+Amerikaansche thans meer werkzaam als inspecteurs en inspectrices van
+onderwijs, maar toch zijn er thans nog 683 Amerikaansche onderwijzers
+bij het lager onderwijs aangesteld. Over het geheel zijn er thans ruim
+9000 mannelijke en vrouwelijke onderwijzers van het lager onderwijs
+over alle eilanden verspreid en nemen er ongeveer 500.000 kinderen
+aan het lager onderwijs deel.
+
+Er zijn nu bijna 5000 openbare scholen, 245 scholen voor meer
+uitgebreid lager onderwijs, 38 hoogere burgerscholen, 13 vakscholen en
+één universiteit voor de bevolking in de Philippijnen. Hieronder zijn
+niet begrepen de nog steeds hier in werking zijnde en veel kinderen
+trekkende katholieke en kloosterscholen, benevens enkele private
+inrichtingen van onderwijs, deze laatste vooral voor de kinderen van
+hier levende Amerikanen.
+
+Onder de leiding van den hoofdinspecteur van onderwijs, mr. Dehuf,
+bezochten wij systematisch de verschillende scholen hier, beginnende
+met eenige scholen voor lager onderwijs en langzaam opklimmende,
+eindelijk komende tot de universiteit. Daarna brachten wij een bezoek
+aan het Bureau van Onderwijs, alwaar wij op allerlei punten, die open
+vragen waren gebleven, antwoorden ontvingen.
+
+Men heeft hier nog geen leerplicht, doch op zeer enkele uitzonderingen
+na, gaan alle kinderen van hun 5e of 6e jaar school. Alle onderwijs,
+ook dat op de vakscholen en universiteit wordt zoo goed als kosteloos
+gegeven. Zelfs de leerboeken en andere onderwijsbenoodigdheden
+worden kosteloos verstrekt. Van het eerste oogenblik dat het kind
+op school komt, ontvangt het zijne lessen in de Engelsche taal. In
+den regel begint het kind als het pas op school komt, met een
+soort Fröbelwerk. Het leert matjes vlechten van bamboevezelen of
+andere plantenvezelen, tot het in staat is de omslagen voor zijn
+eigen leerboeken te kunnen vlechten, die hem alsdan worden ter hand
+gesteld. In die maanden heeft de onderwijzer gelegenheid het kind de
+allereerste woorden Engelsch te leeren en hem althans een klein beetje
+met die taal vertrouwd te maken. Dan wordt het lezen en schrijven en
+rekenen enz. alles onmiddellijk verder in het Engelsch geleerd.
+
+Aan elke school wordt een deel van den tijd besteed aan
+handwerkonderwijs. Matten vlechten, manden maken, borduurwerk,
+naaiwerk, houtsnijwerk wordt van den beginne in elke klasse
+onderwezen. Ook is aan elke school een tuin verbonden, waarin de
+kinderen in hunne vrije uren, onder leiding van een onderwijzer, kunnen
+komen werken. Elk kind kan daar een stukje grond ter bewerking krijgen
+en de opbrengst van dien grond mag hij of zij verkoopen of voor eigen
+familie gebruiken. De schooluren zijn van 7 1/2 uur 's morgens tot 12
+uur met om 10 uur een half uur vrij. Aan elke school, van laag tot
+hoog, is een eenvoudige kookschool verbonden, waarin de kinderen,
+jongens en meisjes, leeren koken. Zooveel mogelijk wordt daarbij
+gebruik gemaakt van de kookbenoodigdheden, waarover de Philippino's in
+den regel beschikken en wordt op hygiënische wijze het voedsel bereid,
+dat deze menschen gewoonlijk eten. Van de lagere tot de hoogere scholen
+voegt men echter langzamerhand een of meer andere gerechten aan deze
+menu's toe, om de bevolking aan wat meer behoeften te gewennen en
+om hen van datgene wat de eilanden opleveren, meer en beter te doen
+genieten. Deze kooklessen worden aan een afwisselend 25-tal kinderen
+van de school des morgens van 8 tot 10 gegeven. Op het oogenblik,
+dat het vrije half uurtje begint is men met de gerechten gereed en
+worden die aan de kinderen voor een minimum prijs verkocht. Voor een
+cent kan zoo'n klein ding zijn buikje vol eten. Maar hoe op dit alles
+de stempel van Amerika gedrukt is, zal elkeen onmiddellijk voelen als
+ik vermeld, dat de eerste twee dingen, die de jonge kinderen op school
+leeren bereiden, nadat zij hebben leeren rijst koken en bananas bakken,
+etc., is, het maken van ice-creams en vruchtenpuddings. Ik wist niet
+wat ik hoorde, toen ik de eerste keer in een lagere school de kleine
+6-jarige jongens en meisjes, met de grootste aandacht een les in het
+maken van ice-cream zag volgen en was niets verwonderd, dat om tien uur
+de pan met dat lekkere koele goed het eerst was uitverkocht. Gelukkig
+kunnen de kinderen voor een cent een goede portie rijst en bananas,
+of een boterham met ei en tomaten krijgen en maar een kleine lik
+ijs of een klein stukje pudding, anders zou het er spoedig met hunne
+maagjes niet goed uitzien. Dit is echter maar een bijzaakje, er zijn
+daarnaast tal van goede dingen te vermelden.
+
+Van de lagere school gaan de kinderen naar de meer uitgebreid lagere
+school. Hetzelfde onderwijs wordt daar voortgezet, en eenige vakken
+toegevoegd. In deze scholen mogen de kinderen gedurende de lesuren,
+ook onderling zich alleen van de Engelsche taal bedienen. In de lagere
+en meer uitgebreid lagere scholen wordt het vrije half uur niet alleen
+gebruikt om de geest rust te gunnen en de maag eenigszins te vullen,
+maar den kinderen wordt in dien tijd ook geleerd te spelen. Het
+is opvallend, dat de kinderen in de Aziatische landen zich niet
+weten bezig te houden. Spelen, zooals onze kinderen doen, kunnen
+zij blijkbaar niet. Allerlei spellen, die op aantrekkelijke wijze
+tegelijkertijd de physieke ontwikkeling van het kind bevorderen,
+worden hen op school geleerd. Later, bij het middelbaar en hooger
+onderwijs, worden zelfs de athletische spelen aangemoedigd, zoodat
+elk dezer scholen zijn eigen football- en baseball- en tennis- en
+cricket- en andere clubs hebben, die eens in het jaar met elkaar om
+de eer van het spel en om het tijdelijke bezit van een zilveren vaas
+of cup etc. strijden.
+
+Daar alle onderwijs vrij is, en een kind hier niet veel kan verdienen
+en bovendien de ouders als zij willen, gemakkelijk in 't onderhoud van
+het gezin kunnen voorzien, want de onderhoudskosten zijn hier even goed
+als op Java, zeer gering, nemen steeds meer kinderen aan het lager
+en meer uitgebreid lager onderwijs deel. Bijna alle kinderen van 12
+tot 14 jaren, die men hier in de straten ontmoet spreken nu dan ook
+reeds Engelsch en kunnen zich op verschillende wijzen reeds nuttig
+maken en ruim genoeg in eigen onderhoud voorzien. Kunnen de ouders
+hen nog wat langer onderhouden, dan staan vele vakscholen voor hen
+open. De handelsschool neemt hen op en maakt stenografen, typewriters,
+boekhouders, handelscorrespondenten enz. van hen, en niettegenstaande
+deze school elk jaar eenige dozijnen van zulke jongelui aflevert,
+staan toch nog tal van kantoren te wachten, om hunne Amerikaansche
+klerken door deze Philippino's te vervangen. Voor eenige honderden
+van deze jongens en meisjes is er op 't oogenblik hier nog plaats.
+
+Willen zij niet naar de handelsschool, dan kunnen de jongens naar de
+tuinbouwschool, of naar de school voor ambachten en beroepen. In
+deze laatste school worden zij tot timmerman, meubelmaker of
+smid, houtsnijwerker, beeldhouwer etc gevormd. Deze school levert
+jaarlijks vele flinke ambachtslieden af. De meisjes kunnen naar
+huishoudscholen, kantwerk-, borduur- of naaischolen gaan, alwaar zij
+ook de verschillende daar onderwezen vakken leeren, dat zij er door
+in eigen onderhoud kunnen voorzien.
+
+Van de meer uitgebreid lagere scholen kunnen de kinderen naar de
+middelbare scholen gaan, waarvan er 38 over de eilanden verspreid
+zijn. Deze scholen staan met onze hoogere burgerscholen gelijk,
+behalve dat zij elken dag eenige uren besteden aan verschillend
+handwerk en aan gymnastische spelen. De jongens en meisjes, die deze
+scholen doorloopen hebben en daarna nog een cursus in stenografie
+en typewriten doormaken, zijn op de handelskantoren zeer gewild,
+vooral ook omdat zij de Engelsche taal grondig kennen en met meer
+oordeel werken. Na een middelbare school doorloopen te hebben, zijn de
+leerlingen klaar voor de normaalschool, waar zij tot onderwijzers en
+onderwijzeressen, ook tot die voor de verschillende handwerken, gevormd
+worden. Tot nog toe ontvingen al deze geëxamineerden onmiddellijk
+eene aanstelling en het plan is om al de Amerikaansche krachten bij
+het lager onderwijs door Philippino's te vervangen. Zij zullen dan
+voorloopig nog wel onder Amerikaansche inspecteurs(trices) werken,
+waarvan elk toezicht over tien of twaalf scholen houden.
+
+Van de hoogere burgerschool kunnen de leerlingen ook naar de
+universiteit gaan. Sedert drie jaren bezitten de Philippino's een
+eigen Hoogeschool, die voor die in Amerika of Europa niet behoeft
+onder te doen. Aan de universiteit is verbonden een faculteit
+voor Medicijnen, een voor Veeartsenij, een voor Rechten, een voor
+Ingenieurs, een voor Pharmacie, een hoogere Landbouwschool, verbonden
+met een cursus in het boschwezen, en een school voor Vrije Kunsten en
+Wetenschappen. Laat men van deze universiteit niet gering denken. Zij
+voert de leerlingen op tot eene wetenschappelijke hoogte, die in niets
+voor onze universiteiten onderdoet. De beste Amerikaansche en een
+paar Duitsche professoren wijden er hunne krachten aan. Jaarlijks gaan
+van elke faculteit een paar van de beste leerlingen, die afgestudeerd
+hebben, op staatskosten voor twee jaar naar Amerika of Europa, om zich
+daar aan de beste bronnen verder te bekwamen. Uit deze jonge mannen
+en vrouwen hoopt men later de professoren voor deze universiteit te
+vormen. Uit den aard der zaak zijn nog niet veel van zulke krachten
+afgeleverd, dit jaar heeft voor het eerst de faculteit der Medicijnen
+twee goede operateurs naar Breslau en Weenen gezonden en zijn een
+paar ingenieurs naar de Vereenigde Staten gegaan.
+
+Om een enkel voorbeeld te nemen. De studie in de medicijnen vereischt
+5 jaar, als de leerling op geregelde tijden het overgangsexamen
+doet en daarna moet hij nog een vol jaar praktisch werken, als
+assistent in eene der daarvoor aangewezen hospitalen, alvorens het
+doctors-diploma wordt uitgereikt. De colleges zijn van 7.30 tot 11 uur
+'s morgens en van 1 tot 4 uur 's middags practisch werk in laboratoria
+etc. In het eerste jaar wordt Anatomie, Histologie, Zoölogie, Chemie
+en Embryologie onderwezen. In het tweede jaar: Anatomie, Chemie,
+Physiologie en Bacteriologie. In het derde jaar: Pharmacologie,
+Pathologie, Medische geschiedenis, Physische diagnosis en Clinische
+diagnosis. Algemeene Chirurgie en Chirurgische Pathologie, Clinische
+Microscopie en Protozoölogie. In het vierde jaar: Obstetrie, Pediatrie,
+Chirurgie, Interne ziekten, Tropische ziekten, Medische zoölogie,
+Medische Entomology, Clinische Microscopie en Hygiëne. In het vijfde
+jaar: Chirurgie, Experimenteele Chirurgie, Neurologie, Hersenziekten,
+Oog-, oor-, neus- en keelziekten, Obstetrie, Interne ziekten, Tropische
+ziekten en Hygiëne, benevens Medische Jurisprudentie. Als wij daaraan
+nog een jaar praktisch werk in een algemeen hospitaal toevoegen, dan
+meen ik dat dit program vrijwel met dat aan Europeesche Universiteiten
+kan wedijveren.
+
+Ik wil niet te veel van het geduld van mijne lezers vergen, anders
+zou ik het leer-program van eenige andere faculteiten gaarne nog
+hieraan toevoegen. Ik nam dat der medicijnen, omdat ik daarover het
+best meen te kunnen oordeelen. Dat in alle genoemde scholen plaats is
+voor jongens en meisjes beiden, spreekt voor een Amerikaansch systeem
+van zelf; maar ook dat in al deze inrichtingen van onderwijs even
+zoo goed vrouwelijke als mannelijke leerkrachten worden aangewend
+is wel de vermelding waard. Men vertelde ons dat het aantal dames en
+heeren, in de verschillende takken van onderwijs werkzaam, ongeveer
+even groot is en in verschillende scholen waren man en vrouw, of
+duidelijkheidshalve echtgenoot en echtgenoote, aan dezelfde school
+werkzaam. Aan het bureau van onderwijs vernamen wij, dat gehuwde
+onderwijzers zooveel mogelijk aan dezelfde scholen worden geplaatst
+en altijd in dezelfde plaats. In plaats van gehuwde onderwijzeressen
+moeilijkheden in den weg te leggen, werkt men hier het gehuwd-zijn
+van het onderwijzend personeel zooveel mogelijk in de hand. Ook aan
+de Universiteit waren drie vrouwelijke professoren werkzaam.
+
+De scholen, vooral de lagere, boden wel eens stof tot lachen. Als daar
+zoo'n klein 6- of 8-jarig vrouwtje voor de klasse moest komen om proeve
+van haar kennis af te leggen, dan vormde dat kleine menschje in haar
+lange, wijde sleepjapon, een aardig contrast met de naast haar staande
+slanke Amerikaansche onderwijzeres in haar hygiënisch witte, korte en
+nauwe japon. De onderwijzeressen doen alle moeite om de ondoelmatige
+kleeding der meisjes hier langzaam te doen vervangen door een beter
+voor dit land geschikte. Voor de gymnastiek en buiten-spelen moeten
+de meisjes in een kort, loshangend, waschbaar kleed gekleed gaan. Deze
+japonnetjes worden op school, tijdens de handwerklessen door de meisjes
+zelf gemaakt, de katoen-stof wordt door de school verstrekt. Hier en
+daar beginnen nu de kinderen reeds in zulke jurken op school te komen.
+
+In de vacanties, die hier van half April tot einde Juni duren,
+worden er aan de Normaalschool en aan de Universiteit cursussen
+voor de onderwijzers gegeven, voor zoo ver die zich voor een of
+ander vak verder willen bekwamen, of het vroeger geleerde willen
+opfrisschen. Deze cursussen zijn niet alleen ook gratis, maar voor
+de onderwijzers die van andere plaatsen komen zijn verschillende
+pensions open gesteld, waar zij op staatskosten gedurende dien tijd
+kunnen verblijven.
+
+Ook de leerlingen van Hoogere Burgerscholen, vakscholen, universiteit
+etc., wier ouders niet wonen in een plaats waar een dergelijke school
+is, kunnen in een staatspension gratis huisvesting bekomen. Voor
+meisjes staan deze pensions onder het bestuur van een Amerikaansche
+dame, voor jongens onder dat van een dito heer.
+
+Aan het Bureau van Onderwijs is een afdeeling verbonden, die wij bij
+ons heelemaal niet kennen. Het is de afdeeling voor Corresponding
+Education, onderricht door correspondentie. Een dozijn dames en heeren
+waren op die afdeeling werkzaam. Alle onderwijzers, Philippino's
+en Amerikanen, die eenige moeilijkheid hebben bij de verklaring
+van het een of ander, kunnen zich schriftelijk tot dit bureau
+wenden om inlichtingen. Ook voor zelfstudie kunnen zij voorlichting
+bekomen. Vooral voor de vele onderwijskrachten, die op afgelegen
+posten zitten, en die niet in contact staan met collega's, is dit
+een niet te hoog te waardeeren gelegenheid voor verdere ontwikkeling.
+
+In al de scholen en in alle bureaux voor onderwijs ontmoetten wij
+personen, bezield met de grootste enthousiasme voor hun werk. Elkeen
+voelde als het ware, dat zij hier een groot experimenteel werk
+verrichten, waarvan de uitkomsten op dit oogenblik nog niet te overzien
+zijn. Elkeen wilde ons gaarne alle inlichtingen verstrekken, en elkeen
+sprak met de grootste lof en bewondering over de leerlust, den ernst,
+het bevattingsvermogen van dit Oostersche volk. Er waren natuurlijk
+enkele pessimisten, die vreezen dat men hier bezig is een geleerd
+proletariaat te vormen; dat alle jonge mannen en vrouwen later doctoren
+en advocaten en ingenieurs willen worden en er voor landbouwarbeid
+en de verschillende ambachten geen krachten te vinden zullen zijn;
+dat de hersenen van deze menschen overvoed worden en de slechte
+gevolgen daarvan in de volgende geslachten gevoeld zullen worden,
+enz. Het antwoord op alle goede dingen, die de voorstanders hopen dat
+door de toepassing van hun opvoedingssysteem bereikt zullen worden,
+of op alle slechte gevolgen die de tegenstanders er van voorzien,
+zal eerst gegeven kunnen worden, wanneer wij eenige geslachten
+verder zijn en wij den toestand van dit volk dan in zijn geheel
+kunnen overzien. Zeer zeker zal over eenige geslachten de Engelsche
+taal hier over alle eilanden gesproken worden en de oorspronkelijke
+talen nog slechts als curiosum bestaan. Men is daarmede nu reeds een
+heel eind gevorderd. In de Assembly en bij de gerechtshoven wordt
+nu nog het Spaansch naast het Engelsch geduld, maar reeds bereikte
+een voorstel de Assembly om, te beginnen met 's lands vergaderzaal,
+de Engelsche taal verplichtend te stellen.
+
+Op één ding in de scholen moet ik nog wijzen, omdat dit zoo gemakkelijk
+kan nagevolgd worden en er m.i. zooveel goeds in schuilt. In de
+corridor van elke school vonden wij een groot, zwart bord, waarop
+met groote krijtletters een paar korte zinnen geschreven waren. Een
+dier zinnen houdt een les van wellevendheid in, de andere was een
+hygiënische raad. Natuurlijk waren die in de lagere scholen geschikt
+voor jonge kinderen, terwijl die in de middelbare en hoogere scholen
+voor volwassenen bestemd waren. Een week lang blijven zulke spreuken
+op 't bord en worden dan door andere vervangen. Een groote opvoedende
+kracht moet op den duur van deze wenken uitgaan.
+
+Onwillekeurig is deze mededeeling over het onderwijs zoo uitvoerig
+geworden, dat ik er in een dagbladartikel niets meer aan kan
+toevoegen. Ik zou over ditzelfde onderwerp nog wel bladzijden kunnen
+vullen en dan ook duidelijker doen uitkomen in hoeverre het geheele
+systeem van ons onderwijssysteem afwijkt en geheel een Amerikaansch
+karakter draagt. Voor hen, die daarin bijzonder belang stellen, zijn
+de gegevens hier te verkrijgen, als men zich wendt tot het Bureau of
+Education, Manila. Voor een gewoon courantenlezend publiek meende ik
+niet in nog meer détails te mogen vervallen.
+
+Er is hier nog zooveel merkwaardigs waarin Amerika alle andere landen
+ten voorbeeld kan strekken, dat ik bij elk afzonderlijk punt niet
+te lang mag stilstaan. In den volgenden brief hoop ik het een en
+ander mede te deelen over de hier bestaande gevangenis, die door de
+Amerikanen in een reformatorium is herschapen en waarvan heel veel
+menschen met gefronst gelaat en met opgetrokken schouders gewagen.
+
+
+
+
+
+IV.
+
+
+Even vast als de Amerikanen overtuigd zijn dat hun opvoedingssysteem de
+beste is in de wereld, even vast gelooven zij, dat hun strafstelsel, de
+inrichting hunner gevangenissen en de behandeling der gevangenen door
+geen enkel land geëvenaard worden. Zij hebben van hunne gevangenissen
+gaandeweg overal opvoedingsgestichten gemaakt, waarin de veroordeelden
+tot bruikbaarder menschen worden opgevoed en die elkeen die er een
+zekeren tijd moet vertoeven, als een beter en hooger ontwikkeld
+mensch verlaat dan toen hij er in kwam. De Amerikanen hebben in
+hun strafstelsel geheel gebroken met de opvatting, dat iemand,
+die misdoet, gestraft moet worden; hun systeem beoogt van de
+veroordeelden goede burgers te maken, die door geregelden arbeid,
+waarin zij belang stellen, door gezonde ontspanning en regelmatige
+rust, aan een regelmatig bestaan gewend worden, zoodat zij een
+andere opvatting van het leven krijgen en lust in werken daardoor
+ontstaat. Bovendien laten zij hen 'n ambacht grondig leeren, zoodat
+zij, in de maatschappij teruggekeerd, den strijd om het bestaan met
+eerlijke middelen kunnen strijden.
+
+Hoe geheel anders is de opvatting van ons gevangeniswezen. Wij,
+en bijna nog overal in Europa, meenen, dat wij iemand, die de wet
+overtreedt, moeten straffen met dagen, maanden of jaren opsluiting
+in cellen, waardoor wij 't lichaam van zoo'n veroordeelde verzwakken
+en zijn geest dooden. Wij ook laten hem arbeid verrichten, maar een
+arbeid, die nog eentoniger en geestdoodender is dan niets doen. Wij
+meenen, dat wij ons moeten wreken op een veroordeelde en vergeten
+daarbij, dat die veroordeelde ons later die wraak dubbelvoudig
+terugbetaalt, doordat wij in hem alle zachtere gevoelens tot zwijgen
+hebben gebracht. Zijn de uitkomsten van ons strafstelsel niet slecht
+genoeg om eens met de oude opvatting te breken en een proef te nemen
+met een geheel ander stelsel, of ten minste grondig te bestudeeren,
+welke de uitkomsten zijn, die de Vereenigde Staten met hun Reformatoria
+verkrijgen? Acht jaren geleden was ik in de gelegenheid in Amerika
+eenige van deze instellingen te bezoeken, doch ik heb den verderen
+ontwikkelingsgang van hun systeem niet bijgehouden. Hier vernam ik,
+dat zij op den ingeslagen weg steeds verder waren gegaan, omdat de
+verkregen resultaten schitterend waren. Toen de Amerikanen dan ook
+hier de contrôle over de gevangenissen van de Philippijnen hebben
+overgenomen, hebben zij onmiddellijk het geheele strafstelsel
+gewijzigd en alle oude, onmenschelijke gevangenissen afgebroken,
+en er reformatoria voor in de plaats gebracht, waarin zij met het
+in toepassing brengen van nieuwe methoden verder gaan dan ergens in
+de wereld, en dus ook op dit gebied proefnemingen op groote schaal
+verrichten.
+
+Zooals ons hier alles gemakkelijk wordt gemaakt, zoo werd ook ons
+bezoek aan de Bilibid prison, zooals de Amerikanen deze gevangenis
+noemen, vergemakkelijkt. Het is eigenlijk een pleonasme van
+Bilibid prison te spreken, want Bilibid is 't Spaansche woord voor
+gevangenis. Toen wij een dag voor ons bezoek hadden vastgesteld,
+behoefden wij slechts in de auto plaats te nemen om te 9 uur, toen
+wij aan de poort aankwamen, den directeur reeds wachtende te vinden,
+die ons zelf wilde rondgeleiden en de noodige inlichtingen geven.
+
+Bij de overname van de gevangenissen vonden de Amerikanen daarin tal
+van personen, over wie nooit een vonnis geveld was; menschen die reeds
+lang van hunne vrijheid beroofd waren, zonder dat zij wisten waarom
+en zonder dat iemand van de rechters of van de gevangenisemployees
+kon vertellen, waarom die menschen daar zaten; anderen waren er,
+die lichte vergrijpen gepleegd hadden, waarvoor men hen gevangen
+had genomen, doch waarover nooit een vonnis was geveld, zoodat zij,
+noch iemand anders, wisten aan te geven, hoelang die opsluiting moest
+duren. Schandelijk was de rechtspraak in dit land door de Spanjaarden
+verwaarloosd. Men vond er, om een enkel voorbeeld te noemen, een man,
+een gezeten burger uit een provinciestadje, die steeds een deugdzaam
+leven had geleid en die gevangen was genomen op vermoeden, dat hij een
+moord had gepleegd. Of dat vermoeden enigen grond van waarheid bevatte,
+was nooit onderzocht en een vonnis over hem was nooit geveld. Bij
+onderzoek bleek nu, dat het vermoeden zijn oorsprong had gevonden in
+een droom van een oude vrouw uit het stadje. Zij had in haar droom
+gezien, dat die man een kind vermoordde. Deze droom had zij hare buren
+verteld en nog voor den dag om was, heette het, dat die vrouw den
+moord had gezien en daarop werd de man gevangen genomen. Het feit,
+dat er nooit een levend wezen in dat stadje gemist werd, dat de man
+dien nacht als een trouw echtgenoot aan de zijde van zijn vrouw had
+geslapen en andere bijgebrachte redenen, die de onschuld van dien man
+klaar en helder bewezen, konden hem niet uit de gevangenis redden;
+"de rechters moesten de zaak eerst onderzoeken" en daarvoor schenen
+zij nooit tijd te hebben. Tal van zulke verhalen hoorden wij niet
+alleen daar, doch vonden ze ook vermeld in de verschillende boeken,
+die wij over deze kolonie lazen. Het spreekt vanzelf dat, toen de
+Amerikanen het beheer in handen namen, er eerst een schifting moest
+gemaakt worden tusschen de personen, die in de gevangenis behoorden
+te zijn en degenen, aan wie de vrijheid teruggegeven kon worden. Ook
+werden tal van onbehoorlijk lange straffen voor kleine vergrijpen
+in mildere straffen omgezet Onmiddellijk was met den bouw van nieuwe
+gevangenissen begonnen, waarvan er nu 39 in de verschillende provinciën
+verspreid zijn; een er van doet dienst voor jeugdige veroordeelden.
+
+Verreweg de grootste en de belangrijkste van deze gevangenissen is
+de Bilibid, die gezegd wordt de grootste van de wereld te zijn. Zij
+bestaat uit 50 verschillende gebouwen en kan 5000 veroordeelden
+bevatten. Er zijn over het geheele land 50.000 veroordeelden en
+alleen zij, die een vonnis hebben, waardoor zij meer dan twee jaren
+van hunne vrijheid beroofd worden, gaan naar Bilibid.
+
+Dat de gevangenissen hier niet onder het departement van Justitie,
+maar onder dat van onderwijs ondergebracht zijn, geeft reeds de aard
+van hunne bestemming aan. Iemand die het niet vooraf wist, zou nooit
+vermoeden, dat Bilibid eene gevangenis is. Men vindt er geene gewapende
+wachters, er zijn nergens cellen, de kleeding der gevangenen wijkt
+niet in 't oogloopend af, van de gewone, hier gebruikelijke en men
+passeert niemand die niet een of ander werk verricht. Alleen hebben
+de mannen aan den boord van hun jas of baadje een nummer en ziet men
+consequent drie verschillende kleuren van kleeding. Deze kleuren
+geven aan in welke klasse de dragers ingedeeld zijn. Zij beginnen
+allen in de derde klasse en kunnen door goed gedrag opklimmen tot de
+tweede en eerste klasse. Elke gevangene, die niet ziek is moet daags
+werken. Als hij ziek is, gaat hij naar het hospitaal der gevangenis.
+
+Alle gevangenen komen bij hunne opname eerst bij den directeur. Deze
+spreekt hen vertrouwelijk toe, vertelt hun, dat hij op de hoogte is
+van hun misdrijf, dat hij en alle officieel daar aangestelde personen
+hun persoonlijk belang beoogen, en niets liever zien, dan dat hun
+verblijf in Bilibid in elk opzicht tot hun voordeel zal strekken en
+dat zij hun best moeten doen van de gunstige omstandigheden, waaronder
+zij daar geplaatst zijn, zooveel mogelijk te profiteeren. Daarna gaan
+zij in een desinfectie-bad, worden naar de methode Bertillon gemeten,
+gephotographeerd, ingeschreven, ondergaan het gewone systeem van
+identificatie en daarna blijven zij 5 dagen in quarantaine, gedurende
+welke hunne excrementen onderzocht en hun lichamelijke toestand
+opgenomen wordt. Door goede voeding en geestelijke en lichamelijke rust
+brengt men hen in die dagen in goede lichamelijke conditie. Zijn zij
+ziek bevonden, dan gaan zij eerst naar het hospitaal, zijn zij gezond,
+dan worden hun na die vijf dagen de orde en regels van die gevangenis
+voorgehouden en worden zij in een werkafdeeling geplaatst. De eerste
+week staan zij nog maar onder halve maatregelen, om met hunne omgeving
+eerst bekend te raken, daarna vangt hunne geregelde dagtaak aan.
+
+Elke gevangene mag zelf bepalen, in welk vak hij wil opgeleid wonden,
+welk werk hij het liefste doet. Heeft hij in de maatschappij reeds een
+vak beoefend, dan wordt hem meestal geraden daarin voort te gaan, om
+het in dat vak tot de grootste hoogte te brengen. Weet de gevangene
+geen keuze te doen, dan treedt de directeur met hem in overleg en
+tracht uit te vinden, wat voor zoo iemand de meest geschikte arbeid
+is. Voor alle ambachten en voor elke in de eilanden bestaande industrie
+bestaat in Bilibid een in alle opzichten up to date werkplaats. In die
+werkplaatsen wordt het werk verricht onder geheel dezelfde voorwaarden
+of omstandigheden, als in elke groote fabriek of werkplaats, met
+dit verschil alleen, dat hier meer op het persoonlijk belang van
+elken werkman dan op winst gelet wordt, zoodat er wordt toegezien,
+dat dezelfde persoon niet te lang bij hetzelfde onderdeel van het
+vak geplaatst blijft en hij door op te klimmen langzamerhand het
+heele vak meester wordt. Wij zagen er achtereenvolgens de gebouwen,
+waarin de smederijen en het ijzeren machinewerk geplaatst zijn; die
+van de wagenmakerij, waar zoowel mooie, luxe rijtuigen, als eenvoudige
+boerenkarren gemaakt worden; de meubelmakerij, waar, van het prachtige
+narrohout, dat ze hier hebben, zeer mooie ameublementen gemaakt worden;
+de mandenmakerij, waar alle hier voorkomende en daartoe geschikte
+plantenvezelen gebruikt worden om er allerlei soort rieten meubelen
+van te vervaardigen; een goud- en zilversmederij, een zeepziederij,
+een schoen- en kleermakerij, een bakkerij, een hygiënische wasch-
+en strijkinrichting etc. Al deze ambachten en beroepen zijn elk in
+een afzonderlijk gebouw ondergebracht, en al het daar vervaardigde
+werk wordt gewoon op de arbeidsmarkt gebracht. Men werkt niet onder
+de gewone prijzen, de prijzen van de artikelen zijn zelfs iets hooger
+dan men hier gewoon is te betalen, maar daar al het afgeleverde van
+de beste kwaliteit is en in de uiterste volmaaktheid is vervaardigd,
+vinden alle artikelen steeds koopers. Heel dikwijls wordt op bestelling
+geleverd.
+
+Voor gevangenen, die hunne vakopleiding in Bilibid gehad hebben is
+na hunne invrijheidstelling altijd gemakkelijk een goede patroon
+te vinden. Zij worden in de keuze van een patroon door den directeur
+bijgestaan, die ook voor hun verder leven hun goede vriend en raadgever
+blijft. Tot dusverre komen steeds de grootste tevredenheidsbetuigingen
+in van de patroons, die ontslagenen uit Bilibid in hun werkplaats
+hebben genomen; zij roemen hun uitstekend werk, hun ijver en hun
+goede trouw.
+
+De dagindeeling van de gevangenen is zoo ingericht, dat behoorlijke
+rust en ontspanning hunnen arbeid afwisselt. Om half zes staan zij
+'s morgens op, zij kleeden en wasschen zich, maken hun bed in orde
+en begeven zich naar de eetzaal. Om 6 uur is het ontbijt en om half
+zeven moet elk in zijn werkplaats aanwezig zijn, waar tot 11.30
+gewerkt wordt. Deze vijf uur arbeid wordt echter door de meesten
+onderbroken door een uur school. Alle gevangenen zijn verplicht
+één uur daags naar school te gaan. Er zijn verschillende scholen,
+maar van die duizenden gevangenen, waarvan niet meer dan 25 in eene
+klasse gaan, kan in een uur slechts een deel onderricht ontvangen. De
+lessen gaan dan ook geregeld den geheelen dag door en worden telkens
+door eene andere groep leerlingen bijgewoond. Nooit gaan er echter uit
+een werkplaats zooveel tegelijk, dat daardoor het werk stilstaat. De
+onderwijzers in de school zijn ook gevangenen. Al het onderwijs wordt
+ook daar in de Engelsche taal gegeven.
+
+Om 11.30 wordt het werk overal stop gezet; de gevangenen gaan zich
+dan wasschen, een schoon buis aandoen, en om 11.50 komen zij zich
+aanmelden voor hun middagmaal. Dit geschiedt geheel op militaire
+wijze. In precies tien minuten zagen wij in eene afdeeling 150 mannen
+bediend worden van hun middagmaal en zich, zooals alle Aziatische
+volken doen, op hunne hielen neerzetten om het sein van 12 uur af
+te wachten, waarop allen, in rechte lijnen neergehurkt, begonnen te
+eten. Hun middagmaal bestond dien dag in soep, een groot bord ongepelde
+rijst en een ander bord vol groentencurry. 's Morgens krijgen zij
+brood, koffie en bananen, 's avonds ook, maar dan worden de bananen
+dikwijls door andere vruchten vervangen. Elken dag krijgen zij 1 1/4
+ons vleesch of visch, terwijl aardappelen, uien en meelspijzen het
+middagmenu afwisselend maken. Het eten zag er hoogst zindelijk en
+smakelijk uit; in de bakkerij vonden wij het brood zelfs zoo lekker,
+dat wij er met smaak een stuk van verorberden.
+
+Na het eten krijgt elke veroordeelde eenige sigaretten en houdt
+tot 1.45 zijn siesta. Om twee uur begint het werk weder, dat tot
+4.30 duurt. Daarna nemen alle gevangenen een bad. Dit dagelijksch
+bad is verplichtend. Zij kleeden zich dan in schoone kleederen,
+hun muziekcorps speelt een vroolijken marsch en op de tonen van dien
+marsch wordt op de uitgestrekte pleinen binnen de omheining van Bilibid
+twintig minuten gemarcheerd. Daarna vangt het avondeten aan en als
+dat is afgeloopen, is elkeen tot kwart voor negen vrij te doen wat hij
+wil. In de recreatiezaal staan sigaretten voor de heeren en men vindt
+er allerlei onschuldige spelen; er is een goede bibliotheek met boeken
+en tijdschriften; in het gymnastieklokaal kunnen zij zich onder leiding
+oefenen en velerlei athletische spelen doen; in de schoolgebouwen wordt
+een uur les gegeven aan hen, die zich voor een of ander vak bijzonder
+willen bekwamen, deze lessen zijn niet verplichtend; in de vergaderzaal
+worden nu en dan lezingen gehouden met of zonder lichtbeelden; door
+het eigen muziekcorps worden af en toe concerten gegeven en door een
+andere club worden voordrachtavonden georganiseerd. Op deze en andere
+wijze worden de avonden ten nutte gemaakt.
+
+Om 8.45 begeeft zich ieder naar zijn slaapgebouw en om 9 uur moet
+elkeen in zijn bed liggen. Ook des nachts worden de gevangenen niet
+ingesloten. De slaapgebouwen waren precies zoo ingericht als wij
+dat hier in de kazernes hebben gezien. In elk groot slaapgebouw,
+waar van alle kanten de frissche lucht binnenstroomt, slapen 144
+gevangenen. Elk heeft een ijzeren ledikant met stroomatras, twee
+lakens, een kussen met wit kussensloop en een wollen deken. Van
+elke zes is degeen, die de beste cijfers voor gedrag heeft, de
+hoofdpersoon. Hij moet toekijken, dat de anderen behoorlijk in hun
+bed liggen, hun bed netjes onderhouden en dat zij niets doen, wat
+niet geoorloofd is. Over 4 van zulke groepen is een hoogere bewaker
+aangesteld, terwijl in elk slaapgebouw twee gevangenen de volle
+verantwoordelijkheid dragen voor de goede orde van zaken. Deze twee
+worden alleen gekozen uit de eerste klas gevangenen, dat zijn zij,
+die een volkomen smetteloos gedragboekje hebben. Bovendien staat in
+elk gebouw elk der daar aanwezige gevangenen om beurten één uur op
+schildwacht. Hij is verplicht onmiddellijk één der laagste opzichters
+te wekken als er met een van de vijf onder hem geplaatsten het een
+of ander gebeurt. Ander toezicht wordt er 's nachts niet uitgeoefend.
+
+De vrouwenafdeeling is geheel afgezonderd van de mannenafdeeling. Deze
+staat onder toezicht van een directrice, die vroeger aan het hoofd van
+een hospitaal heeft gestaan. Zij is hare ongeveer 150 vrouwen niet
+alleen geheel meester, maar zij beheert dit heele gedeelte zonder
+eenige hulp, dan alleen van de gevangenen zelf. Met de grootste
+liefde en vertrouwelijkheid gaat zij met elk harer veroordeelden om
+en de directeur verzekerde ons, dat er niet een onder haar was, die
+voor de Matron niet haar leven zou willen geven. Toen de directrice
+eens, de eene maal in de vijf jaren die zij daar is, voor zes weken
+eene vacantie nam, dachten de vrouwen nooit dien tijd zonder haar te
+kunnen doorkomen. Zij heeft ze toen geregeld met brieven op de hoogte
+gehouden van haar doen en laten en haar 't een en ander van hetgeen
+zij zag en ondervond medegedeeld. Bij haar terugkomst waren allen zoo
+uitgelaten van vreugde, dat zij onmiddellijk besloot haar nooit meer
+zoo lang alleen te laten. Sedert heeft zij Bilibid nooit langer dan
+eenige uren achtereen verlaten. De vrouwen maken in hoofdzaak kant en
+borduursels. Dit zijn de twee zaken, die hier bijna alle vrouwen kennen
+en waarin zij het tot eene groote hoogte gebracht hebben. Langzamerhand
+is dat werk hier door de kloosterscholen ingebracht en de Philippino's
+schijnen een bijzondere handigheid en een bijzonderen smaak voor dit
+werk te bezitten. Wat wij in de gevangenis zagen maken, was wel het
+mooiste en fijnste, wat wij hier tot dusver van dit werk gezien hebben.
+
+Overigens worden op de vrouwen natuurlijk dezelfde regelen toegepast
+als op de mannen.
+
+Het zou mij te ver voeren, als ik ook nog 't hospitaal, met het daaraan
+verbonden sanatorium voor longlijders, dat boven op het platte dak is
+aangebracht, ging beschrijven. Dit hospitaal met zijne verschillende
+afdeelingen en zijn operatiezaal is even zoo goed en zoo hygiënisch
+ingericht als elk nieuw Amerikaansch hospitaal. Hoewel er een vaste
+dokter is aangesteld, dienen de patiënten toch ook voor klinisch
+onderwijs aan de studenten der universiteit, die daar dagelijks hunne
+lessen aan het ziekbed hebben, terwijl er altijd eenige afgestudeerde
+studenten als assistenten van den fungeerenden dokter werkzaam zijn.
+
+Tal van zaken heb ik bij de beschrijving onaangeroerd moeten laten,
+omdat het onmogelijk is een volledig overzicht van deze merkwaardige
+instelling in briefvorm samen te pakken; bij eene afdeeling moet ik
+echter nog een oogenblik stilstaan, omdat dit een geheele nieuwe zaak
+is, die nog nergens, ook niet in Amerika, bestaat. Het spreekt van
+zelf, dat men overal in Amerika en zelfs ook de directeur van hier met
+de grootste belangstelling de uitkomsten van deze nieuwe proefneming
+gadeslaat, waaruit niet alleen voor rechters en gevangenisspecialisten,
+maar ook voor psychologen zeer veel zal te leeren vallen.
+
+Men heeft n.l. op een der vele eilanden, die de Philippijnen vormen,
+een landbouwonderneming gesticht, die de Iwahig Penal Colony genoemd
+wordt, waar elke zwaar of levenslang veroordeelde, die het door
+goed gedrag verdiend heeft, op eigen verzoek naar toegezonden kan
+worden. Deze kolonie is in het midden van het eiland Palawan gelegen,
+een lang, strookvormig eiland, dat het dichtst bij Britsch-Borneo
+ligt. Reeds zijn daar in de vijf jaren, dat de kolonie bestaat, 1200
+veroordeelden, mannen en vrouwen, naar toe gebracht. Om 't voorrecht te
+genieten naar de Iwahig Penal Colony overgeplaatst te worden, moet de
+zwaar veroordeelde drie jaren achtereen een smettelooze conduitestaat
+bezitten. Gedragen zulke veroordeelden zich ook nog gedurende drie
+jaren volkomen goed in de kolonie, dan wordt hun toegestaan hunne
+familie te laten overkomen en een gezin op te bouwen. De familieleden
+worden dan op staatskosten daarheen vervoerd. Een getrouwde man kan
+echter zijne vrouw, noch zijne kinderen dwingen zijne ballingschap met
+hem te komen deelen, dit moet door vrouw en kinderen geheel vrijwillig
+geschieden. Ook mogen de mannen- en vrouwen-veroordeelden op het eiland
+onderling trouwen, als beide personen althans niet met een andere
+man of vrouw reeds getrouwd zijn. Zoo hebben er zich in den loop der
+jaren verschillende gezinnen gevormd en worden er jaarlijks van 5 tot 8
+wettige kinderen geboren. Van onwettige geboorten zag ik niets vermeld.
+
+Als de kolonisten zich in de kolonie één jaar goed gedragen hebben en
+het landbouwwerk genoegzaam kennen, dan ontvangen zij een stuk grond,
+dat zij voor eigen rekening mogen cultiveeren. Zij ontvangen dan
+ook een voorschotsom om alle benoodigdheden te kunnen koopen en om
+hunne gevangeniskleeding voor gewone kleeding te verwisselen. Uit de
+opbrengst van den grond moet langzamerhand het voorgeschoten kapitaal
+terugbetaald worden.
+
+Aan het hoofd van deze kolonie staat een directeur, die tevens de
+leider van het landbouwwerk is. Hij wordt in zijn werk bijgestaan
+door drie Amerikaansche en vier Philippino-assistenten. De overige
+opzichters benoemt hij uit zijne gevangenen.
+
+Verder wordt deze gemeente geregeerd als elke andere gemeente in de
+Philippijnen. De kolonisten benoemen uit hun midden een president
+(een burgemeester) en gemeenteraadsleden, die alle gemeentebelangen
+onderling regelen. De directeur van de kolonie heeft echter het
+veto-recht.
+
+Deze kolonie heeft een oppervlakte van 50 vierk. mijlen en
+eerst op zeven mijlen afstand van daar is een kleine staf van
+Philippino-politieagenten gestationneerd, die in tijd van gevaar
+telefonisch opgeroepen kan worden. In de vijf jaren, dat de kolonie
+bestaat, heeft de politie nog nooit dienst behoeven te doen. Het
+gedrag van de kolonisten was zoo goed, dat men dit jaar voor het eerst
+eenigen van de allerbesten een zesweeksch verlof heeft toegestaan,
+om in Baguio, het Tosari der Philippino's, een rusttijd in een
+koeler klimaat door te maken. Ook deze proef is goed afgeloopen,
+heeft gunstige gevolgen gehad en zal nu jaarlijks herhaald worden.
+
+Langzamerhand zal nu het eiland Palawan geheel in cultuur gebracht
+en door veroordeelden bevolkt worden. Daar het bijna allen levenslang
+of heel lang veroordeelden zijn, dus menschen, die een zware misdaad
+hebben bedreven, die de bevolking van de kolonie uitmaken, en het hun
+veroorloofd is onderling te trouwen en een nieuw geslacht te vormen,
+is het zeker voor onze herediteitstheorieën van het hoogste belang,
+om na te gaan wat uit deze bevolking groeit.
+
+Iets, naar mijne meening geheel in tegenstelling met de humane geest,
+die in Bilibid heerscht en waarvoor de directeur mij ook geen voldoende
+verklaring kon geven, was het terechtstellen van zeven mannen, die
+achter een hek stonden te wachten tot zij geëxecuteerd zouden worden,
+Deze zeven mannen waren geboren criminalisten, onverbeterlijken,
+die allen gruwelijke moorden gepleegd hadden en in de gevangenis,
+zelfs onder het strengste toezicht, gevaar voor hunne medegevangenen
+opleverden. Hen wachtte de doodstraf door electriciteit. Het gezicht
+van die zeven wachtende mannen zal mij nog lang bijblijven.
+
+Om nu niet zoo griezelig te eindigen zal ik tot slot een eigenaardig
+verzoek mededeelen, dat juist den directeur bereikte, toen wij 's
+morgens in Bilibid aankwamen. Het was eenig in zijn soort en bracht den
+directeur in verlegenheid, zoodat onze komst een welkome gelegenheid
+was, om de vrouw, die het verzoek deed, weg te sturen, om het antwoord
+over eenige dagen te komen halen. Hij heeft nu tijd tot beraad.
+
+De vrouw was vier jaren in Bilibid geweest, en was zes weken geleden
+ontslagen. Zij vroeg nu verlof om met den gevangene X., die tot
+twintig jaren veroordeeld is, waarvan nu acht om waren, te mogen
+trouwen. Die man wordt dus eerst in 1924 ontslagen en tot dusver was
+zijn gedrag nog niet van dien aard, dat men hem eenige privilegiën
+heeft kunnen toestaan. Hoe die man en vrouw liefde voor elkaar hebben
+kunnen opvatten, was den directeur een raadsel, daar de mannen en
+vrouwen in de gevangenis streng van elkander zijn gescheiden, en wat
+die betrekkelijk jonge en vrij knap uitziende vrouw kon bewegen zich
+wettelijk te binden aan een man, die haar pas over een dozijn jaren
+kan toebehooren, is onverklaarbaar. De directeur verzekerde ons, dat
+hem nog nooit een dergelijk verzoek bereikt had en dat hij geloofde,
+dat het eenig was in zijn soort. In hoever hij er een gunstig oor
+aan kan verleenen, zal afhangen van de uitkomsten van het onderhoud,
+dat hij dien avond met den man in kwestie hoopte te hebben.
+
+Dengenen, die van Reformatoria eene studie maken en over deze
+belangrijke inrichting meer willen weten, raad ik aan zich te wenden
+tot mr. Geo Wolfe, director of Prisons, Manila.
+
+
+
+
+
+V.
+
+
+Langzamerhand begin ik te begrijpen, wat het te beteekenen heeft hier
+te zijn in het regenseizoen en in den typhoontijd. De regenmoesson
+duurt van Juni tot November en de typhoonmaanden zijn Augustus en
+September. Wij genieten nu van beide. Het regent nu reeds meer dan 14
+dagen en soms zoo erg, dat men er bijna doof van wordt. Onophoudelijk
+klettert de regen in stroomen neer en het veroorzaakt daarbij soms
+zoo'n geraas, dat het onmogelijk is zich alsdan verstaanbaar te
+maken. Die de regens, zooals zij hier vallen, niet heeft bijgewoond,
+kan er zich eenvoudig geen begrip van maken. Men berekent den regenval
+hier niet in inches, maar in voeten; zooveel voet regen is er gisteren
+gevallen, vindt men 's morgens in de couranten vermeld. Manilla staat
+dan ook reeds voor een deel onder water, met schuitjes moeten de
+menschen, die in dat deel wonen, zich over straat voortbewegen. Tal
+van diners en avondpartijen hebben reeds moeten worden uitgesteld,
+omdat het eenvoudig onmogelijk is het huis goedschiks te bereiken.
+
+Heel erg ziet het er evenwel uit, wanneer deze regens vergezeld
+gaan van een typhoon. Ik heb ze hier nu bijgewoond, al waren ze
+dan maar van korten duur en niet van de hevigste soort. Het zijn
+hevige wervelwinden, die niemand weerstand kan bieden en elkeen
+tegen den grond werpen. Zoo'n storm doet boomen ontwortelen, hooge
+palmen middendoor breken, haalt telegraaf- en telefoonpalen omver,
+neemt de daken van de lichtgebouwde huizen en voert ze honderd meter
+weg; kleine vaartuigen worden in de rivier of in de zee opgenomen en
+onderstboven gekeerd en hij doet zelfs dit massief gebouwde hotel,
+waarin wij ons bevinden, schudden alsof het van papier is. Ik weet
+nu ook, waarom men hier geen glasruiten heeft: zij zouden in zulke
+oogenblikken in honderden scherven uiteenvallen. Daarom heeft men hier
+de vensters in kleine ruitjes verdeeld en met een soort micaplaatjes
+ingevuld. Deze plaatjes laten slechts een zeer gedempt licht door. Maar
+in gewone omstandigheden hindert dat niet, omdat de vensters nacht en
+dag openstaan en alleen in dagen, waarop de regen door alle openingen
+naar binnen wil dringen, gesloten zijn.
+
+Wij ondervinden door dit weder de grootste teleurstellingen. De
+ergste is wel, dat wij geen gebruik durfden maken van de ons
+aangeboden gelegenheid om de voornaamste eilanden der Philippijnen te
+bezoeken. Wij hadden in het begin van ons verblijf hier, onzen wensch
+te kennen gegeven, om ook naar de andere eilanden van de Philippijnen
+te gaan, en informeerden naar de meest geschikte gelegenheid. De
+gouverneur-generaal had van onzen wensch gehoord en op een tea te
+zijnen huize vroeg hij ons, of wij genegen waren als inspectrices van
+onderwijs met een gouvernementstransportschip te reizen, dan zou hij
+ons een aanstelling bezorgen en konden wij met het eerstvertrekkende
+schip eene rondreis maken en alle voorname eilanden aandoen. Natuurlijk
+namen wij deze prachtige aanbieding volgaarne aan, ontvingen spoedig
+daarna onze stukken als staatsambtenaren en zouden 3 Augustus met de
+"Merritt" vertrekken. Alles was zoo zorgvuldig voor ons voorbereid,
+overal werd ons gedurende ons verblijf vriendelijke gastvrijheid
+aangeboden en het zou een eenige gelegenheid zijn geweest om in
+betrekkelijk korten tijd een goed overzicht te krijgen van de geheele
+eilandenreeks. Maar het weder is zoo fataal, typhoons volgen elkander
+zoo snel op, dat alle vrienden ons ten sterkste moesten ontraden in
+dezen tijd op zee te gaan. Wel zouden wij in anderhalven dag buiten
+de typhoonstreek geraken, maar in dat eerste anderhalve etmaal kon
+toch nog genoeg gebeuren. Het was zoo'n groote teleurstelling, dat
+wij deze gelegenheid moesten laten voorbij gaan en onder dankbetuiging
+onze stukken moesten terugzenden, dat wij den dag tevoren nog eerst,
+in een oogenblik waarin de regen het mogelijk maakte in een dichte
+automobiel even uit te gaan, ons naar het Observatorium begaven, om
+van de heilige vaders te vernemen, welk weder er in de eerstvolgende
+dagen te verwachten was. Maar ook deze goede oude heeren vonden het
+raadzamer in de eerste dagen geen zeereis te ondernemen en aan dien
+raad hebben wij ons ten slotte gehouden. En zoo zitten wij nu hier
+kalm af te wachten, wanneer regen en wind tot bedaren zullen komen en
+als er dan een goed schip vertrekt, dan zullen wij van de gelegenheid
+gebruik maken om weer naar Hongkong terug te keeren.
+
+Heelemaal doelloos brengen wij onzen tijd daarom toch niet
+door. Mrs. Catt hield reeds twee keeren een voordracht over
+vrouwenkiesrecht. Den eersten keer sprak zij in de "Veertiendaagsche
+Club van Amerikaansche vrouwen" en had toen tot onderwerp: "De
+vrouwenkiesrechtbeweging in de verschillende landen". Vele harer
+hoorders gevoelden zich na hare voordracht opgewekt om op de een
+of andere wijze hare eigen landgenooten in den kiesrechtstrijd te
+steunen en beraamden achterna plannen op welke wijze zij dat het
+best kunnen doen. Om hier tot eene organisatie te komen, heeft voor
+de Amerikaansche dames eigenaardige bezwaren, want zij behooren tot
+verschillende staten in Amerika en elke staat heeft daar zijn eigen
+organisatie. Zij zullen echter trachten op de een of andere wijze
+hare gevoelens in dezen blijk te geven.
+
+Hare tweede voordracht was in de Club Nacionalista Philippino. De
+damesleden van deze club hadden ons voor een tea uitgenoodigd,
+vergastten ons op bandoline-muziek, zang en Philippino-gebak en
+een langen welkomstgroet van de presidente, een studentje in kunst
+en literatuur, in de Spaansche taal. Deze groet werd later in het
+kort voor ons vertaald in het Engelsch. Mrs. Catt sprak toen het
+jeugdig auditorium toe over "de nieuwe plichten van de moderne
+vrouw". Een groep uit deze vrouwen heeft zich nu georganiseerd om
+een rapport over de wettelijke en maatschappelijke positie van de
+Philippino-vrouwen samen te stellen en om een of meer dames uit haar
+midden te benoemen om haar het volgend jaar te vertegenwoordigen
+op het internationaal congres te Budapest en daar het rapport uit
+te brengen. Twee meisjes-studenten, die tegen dien tijd hare studie
+voleindigd zullen hebben, hebben zich reeds beschikbaar gesteld, om
+op eigen kosten de reis daarheen te maken. Als het enthusiasme, zooals
+dat thans is gewekt, laaiende blijft, dan zal het plan zeker gelukken.
+
+De Philippino's die, zooals men weet, tot hetzelfde ras als onze
+Javanen behooren, en in uiterlijk zeer veel overeenkomst met hen
+vertoonen, staan in het algemeen genomen in geestelijke ontwikkeling
+veel hooger. Dit is in hoofdzaak het meest in het oogloopend het
+geval met de vrouwen. Hoogstwaarschijnlijk danken de vrouwen haar
+grootere vrijheid en hoogere ontwikkeling aan het feit, dat de
+Mohammedanen hier nooit grooten invloed gehad hebben, dat hier nooit
+polygamie is kunnen ingevoerd worden en dat de vrouwen zich nimmer
+hebben laten opsluiten of haar gelaat achter dichte sluiers hebben
+verborgen. Overal waar wij tot nog toe polygamie en opsluiting der
+vrouwen hebben aangetroffen, was de wettelijke en maatschappelijke
+positie der vrouw eene allerbedroevendste.
+
+De vrouwen in de Philippijnen doen ons het meest denken aan de vrouwen
+in Burma, zooals wij die in Rangoon hebben aangetroffen. De vrouwen
+hier hebben echter in de laatste jaren van de goede Amerikaansche
+scholen kunnen profiteeren en daardoor staan de jongere vrouwen in
+de Philippijnen in geestelijke ontwikkeling boven hare Burmeesche
+zusters. Beiden zijn echter waardige vertegenwoordigsters van het
+Maleische ras, die zich niet door godsdienstprofeten de plaats hebben
+laten voorschrijven, waar de vrouw behoort te staan, noch "haar
+Roeping" door mannen hebben laten vaststellen; zij hebben haar eigen
+"Roeping" en eigen "Plaats" bepaald en die plaats is in de Philippijnen
+eene zoo in het oogloopende en een zoo goede, dat president Taft,
+toen hij in 1901 als gouverneur-generaal in de Philippijnen kwam, in
+zijn eerst uitgegeven rapport Over deze eilanden als zijne meening
+uitsprak, dat in alle eilanden hier de vrouwen superieurder waren
+dan de mannen en deze superioriteit zoowel bestond in geestelijke
+ontwikkeling, als in moreele levensopvatting en in energie en ijver.
+
+Het is zeker vreemd, dat Spanje en de Katholieke kerk, welks macht
+hier ruim drie eeuwen gevoeld werd, nooit zoozeer hun stempel op de
+vrouwen als op de mannen hebben kunnen drukken; de vrouwen hebben veel
+meer den oorspronkelijken vrijen geest behouden dan de mannen. In de
+Philippino-revolutie van 1898, de opstand van dit Orientalisch volk,
+om zich van de Spaansche overmacht te ontdoen, omdat die macht hen
+niet tot verdere ontwikkeling liet komen, werd de rol, die de vrouwen
+daarin speelden, zeer sterk gevoeld en ofschoon de vrouwen meer een
+dicteerende rol achter de schermen hebben gespeeld, namen zij toch
+ook aan den wapenstrijd op menig eiland daadwerkelijk deel.
+
+Wij waren ook een avond de gasten van de Spaansche heeren- en
+damesclub. Ook op dien avond maakte de gelegenheid tot dansen de
+hoofdzaak van het programma uit. Met vele Spaansche dames hebben wij
+toen kennis gemaakt, doch deze staan in geestelijke ontwikkeling
+niet op één lijn met hare Philippino-zusters. De tijd, dien deze
+laatsten gebruiken om zich wetenschappelijk te bekwamen en om zich in
+of buiten huwelijk economisch vrij te maken, gebruiken de eersten om
+allerlei Europeesche of Amerikaansche kunstjes aan te leeren en zich
+vooral zeer Europeesch voor te doen. Zij spreken bij voorkeur Fransch,
+kleeden zich bij Fransche modistes en leggen daarbij goeden smaak en
+groot weeldevertoon aan den dag. Toch kunnen zij hun Carmencita-natuur
+nu en dan niet geheel bemantelen. De Spaansche dames, zooals wij die
+hier ontmoet hebben, bezitten voor ons weinig aantrekkelijks.
+
+Beter hebben wij ons geamuseerd toen wij in een vooravond de
+gasten waren van de 180 Philippino-meisjes-studenten, die allen
+van buiten Manilla komen en gezamenlijk in een van de dormitories
+door de regeering gehuisvest zijn. Alle meisjes, die geen ouders
+of familieleden in Manilla hebben en een van de inrichtingen
+van middelbaar of hooger onderwijs hier bezoeken, worden door de
+regeering in groote pensions ondergebracht, waar zij kosteloos
+voeding en huisvesting ontvangen. In de grootste dezer, waar,
+zooals ik schreef, 180 meisjes bijeen zijn, hadden de meisjes, met
+goedkeuring van de directrice, ons uitgenoodigd te komen. Er waren
+leerlingen van de normaalschool, aanstaande onderwijzeressen dus,
+studenten, in de pharmacie, medicijnen, rechten en philosophie,
+leerling-verpleegsters en studenten in allerlei afdeelingen van kunst.
+
+De versnaperingen ons dien avond aangeboden waren alle door de
+meisjes zelven bereid, andere meisjes maakten muziek of dansten de
+native-dansen voor ons en ten slotte vroegen zij ons om haar iets
+te vertellen van meisjes-studenten uit Amerika en Holland. Zij
+waren ten hoogste verbaasd, dat wij in Holland geen vrouwelijke
+professoren hebben en dat wij eigenlijk niet veel verder zijn dan de
+Philippino-vrouwen, en nog hooger steeg hare verwondering, toen ik
+mededeelde, dat ons land met de ontwikkeling van 't Javaansche meisje,
+dat met het Philippino-meisje zooveel punten van overeenkomst bezit,
+pas kort geleden een begin heeft gemaakt en dat verreweg het grootste
+aantal Javaansche vrouwen nog niet lezen of schrijven kan. Dat de
+Mohammedaansche godsdienst, die op Java beleden wordt, die de vrouwen
+en meisjes binnen de perken der woning houdt, grootendeels hiervan
+de schuld is, heb ik getracht haar duidelijk te maken, zoodat onze
+regeering geen al te poover figuur in dezen naast die van Amerika
+maakt.
+
+De Philippinoos houden van muziek en plezier maken, elke gelegenheid
+wordt daartoe aangegrepen. Begrafenissen zijn hier familiefeesten. Met
+de vroolijkste en soms allerzonderlingste muziek worden hier de
+lijken grafwaarts gedragen en na de begrafenis keeren de treurende
+familieleden en vrienden naar de woning van den overledene terug, om er
+den heelen dag te smullen en den avond, soms tot den volgenden morgen,
+in dans en muziek door te brengen. Als men zoo'n woning passeert,
+gelooft men eerder dat er een bruiloft dan een begrafenis gevierd
+wordt. De kerkhoven zijn hier ook zeer eigenaardig. Men begraaft de
+lijken niet in den grond, maar in de nissen van dikke muren. Zoo'n
+Philippino-kerkhof bestaat uit een klein Katholiek kerkje. Daaromheen
+zijn cirkelgewijs drie of vier dikke wallen gebouwd, muren die een
+dikte hebben van een man's lengte. De muren zijn vol nissen en elke
+nis bevat een lijk. Het lijk wordt uit de kist genomen en zoo in de
+nis geduwd. De sluitsteen van de nis bevat den naam etc. van den
+gestorvene. De huur van zoo'n nis bestaat in 5 pesos per jaar en
+moet voor 5 jaar tegelijk voldaan worden. Wordt na afloop van dien
+termijn de huur door de familieleden niet vernieuwd, dan werden,
+vóór de Amerikanen hier kwamen, de overblijfselen eenvoudig uit de
+nis genomen en buiten de muren op een hoop gesmeten; thans, onder
+Amerikaansch regime, worden ze gecremeerd. Op die wijze zijn er altijd
+nissen vrij om nieuwe bewoners te ontvangen en maakt de kerk een goed
+zaakje van de sterfelijkheid der Philippinoos.
+
+Een allergekst contrast vormt de lawaaierige manier, waarop een
+lijk naar de begraafplaats gebracht wordt en het totale gebrek aan
+formaliteiten waarmede het in de nis geduwd wordt, zoodra het op het
+kerkhof is aangekomen. Geen priester om daarbij een laatste woord
+of een gebed uit te spreken is aanwezig, geen huilende of treurende
+familieleden doen zich gelden, de kist wordt eenvoudig voor de nis
+neergezet, geopend en het lijk er door een man uitgenomen, die voor
+het verder werk zorgt. Met de ledige kist, die voor zoo'n gelegenheid
+gehuurd wordt, aanvaardt men den terugtocht.
+
+Het aanhoudende natte weder, dat ons zooveel binnen de muren van het
+hotel houdt, heeft toch ook wel eens zijn aangename zijde en bezorgde
+ons een dezer dagen een avontuurtje, dat ons steeds als wij er aan
+terugdenken, zal doen lachen en vroolijk stemmen. Door het vele tehuis
+zijn hebben wij langzamerhand met de meeste toeristen in het hotel
+kennis gemaakt en toen wij een avond vertelden van de verschillende
+bals, die wij hier bijgewoond hebben, vroeg een der heeren ons of
+wij dan niet ook eens kennis moesten maken met de bals, die er alle
+avonden op verschillende plaatsen buiten Manilla gehouden worden en
+waarop de Amerikaansche militairen zich met de Philippino-meisjes
+vermaken. Wij waren een groep van zeven, vier dames en drie heeren, en
+allen dachten, dat het zeer interessant zou zijn daar eens gezamenlijk
+heen te gaan. Het was tien uur 's avonds, de mooiste tijd, die men
+voor zoo'n bezoek uitkiezen kon; de groote auto van het hotel kon
+7 personen bevatten, er was dus geen reden om niet onmiddellijk de
+daad aan het woord te verbinden. De auto kwam voor en zooals wij daar
+zaten in onze lichte avondtoiletten en met dunne schoentjes stapten
+wij in. Eerst gingen wij naar de balzaal in St. Anna, welke door de
+militairen van het fort Mc.Kinley gefrequenteerd wordt. Het ging er
+geanimeerd toe. De dansmeisjes zitten rechts, de danslustige heeren
+links van de zaal. Alleen als de muziek begint mogen de heeren zich
+van links naar rechts begeven, om een meisje uit te zoeken, doch
+meestal treden de schoonen hen reeds halverwege tegemoet. Dan wordt
+gedanst, vier minuten lang, en dan scheiden de paartjes zich voor één
+minuut, doch niet voordat de cavalier uit zijn broekzak 20 centavos
+(ongeveer een kwartje) opgediept heeft en die aan zijn schoone ter hand
+gesteld. De helft van die som behoudt het meisje, de andere helft heeft
+zij aan den eigenaar van het lokaal af te dragen. Voor eene goede orde
+van zaken houdt de politie een oogje in het zeil. Zoo moeten de dames
+en heeren als er niet gedanst wordt elk in eigen afdeeling blijven,
+is het streng verboden alcoholische dranken te gebruiken en wanneer
+een dansend paartje al te zinnelijk zich voortbeweegt, worden zij
+door de politie uit elkaar gezet. In de balzaal kan er dan ook niets
+onbehoorlijks gebeuren, maar het brengt de jeugd van beiderlei kunne
+in nauw kontakt en als resultaat van zoo'n kennismaking volgt dikwijls
+eene voortzetting buiten de balzaal en uit deze intiemere verhouding
+wordt het aantal mestizos sterk vermeerderd.
+
+Na dit bezoek zouden wij nog naar een andere dergelijke gelegenheid
+gaan, aan de andere zijde van Manilla gelegen. Weldra zaten wij
+weder in de auto en voort ging het in een stortregen en in het
+middernachtelijk uur. Manilla was in een oogenblik bereikt, wij stoven
+door de stille, nauwe straten van de oude stad en waren heel gauw aan
+de andere zijde er weder uit. Een dorp of voorstad gingen wij door,
+'t was er zoo stil of het geheel was uitgestorven, toen een langen
+modderigen landweg over, door een ander native-dorp en daarna sloegen
+wij een zijweg in. Hier begon het. De auto begon te schudden alsof
+zij ons wilde uitwerpen, hokte, met rare, sissende geluiden en ging op
+eens niet verder. Het was alsof wij ons op een zinkend schip bevonden,
+dat van achter af langzaam naar beneden zakt. Eerst sprongen de heeren
+uit. Zij zonken tot aan de knieën in een dikke modderlaag en waren
+volstrekt niet zeker, dat zij toen op vasten bodem stonden. Met behulp
+van den chauffeur werd geprobeerd de achterwielen te lichten, doch
+er was geen beweging in het zware voertuig te brengen. Toen moesten
+wij er uit. Het zeildoek, waarmede de kap van den auto bedekt was,
+werd los gepeld en op den grond uitgespreid en daarop zouden wij gaan
+staan. Eerst was ik aan de beurt. Alleen op het zeildoek staande en
+de lichtste van de partij zijnde, hield het mij goed, ik zonk niet te
+diep in en stond droog. Toen kwamen mijne lotgenooten. Elken keer als
+er een mijn standplaats kwam deelen, zonken wij dieper en ten slotte
+kwam de modder aan alle kanten over de randen heen loopen en stonden
+wij tot aan de knieën in de natte massa.
+
+De pogingen van de heeren om toen de auto te lichten, mislukten en
+eindelijk moesten wij van de sterke armen van een paar Philippinoos,
+die waren komen kijken, gebruik maken, om ons naar den hoofdweg terug
+te dragen en ons daar op een droog plekje neer te zetten. Doch hoe
+konden wij naar Manilla terug komen? Wij waren vijf mijlen van ons
+hotel verwijderd, geen voertuig bevond zich meer op den weg en de
+beide mannen, die ons gedragen hadden, waren de eenige personen die
+wij in het dorpje zagen. Deze mannen verstonden geen woord Engelsch
+en wij verstonden niets van 't geen zij spraken. Ten slotte werd hun
+toch aan het verstand gebracht, dat wij rijtuigen moesten hebben en
+na eenig wachten kwamen zij dan ook, elk met een wagen, waarop zij
+in den morgen groenten naar de markt brengen, met een sukkelpaardje
+er voor, aanzetten. Op deze beide wagentjes verdeelden wij ons,
+voor den regen overdekt met de heerenjassen en groote palmbladen en
+toen ging het in een sukkeldrafje naar Manilla terug. Onderwijl zaten
+wij aanhoudend in angst, dat het paardje het niet halen zou, zoodat
+telkens de heeren uitstapten om te loopen, doch zij durfden ons toch
+midden in den nacht met deze mannen niet alleen te laten. Om twee uur
+kwamen wij eindelijk in het hotel terug, nat van boven en van onder,
+nat door de modder, waarin wij gestaan hadden, door den regen, die
+op ons neergekletterd had en door het transpireeren dat wij onder de
+heerenjassen gedaan hadden. In de wagentjes, waarin wij gekomen waren,
+zijn eenige werklieden met de noodige instrumenten teruggezonden,
+om den chauffeur te helpen zijn wagen te lichten om terug te kunnen
+keeren. Eerst tegen den morgen was die arme man komen aanzetten.
+
+Van alles wat wij hier zien en beleven zal ik natuurlijk geen getrouw
+verslag kunnen geven, maar ik zou toch een onvergeeflijke fout maken,
+als ik brieven uit Manilla zond en met geen enkel woord gewaagde van
+datgene waardoor deze stad in ons land het meest bekend is. Ik durf
+wedden, dat er vele landgenooten zijn, die van Manilla niets anders
+afweten, dan dat er Manilla-sigaren vandaan komen en die nooit iets
+anders uit Manilla gelezen hebben dan "La Flor de la Isabela" op den
+binnenkant van sigarenkistjes. De bevoorrechten, die Manilla-sigaren
+kunnen rooken, kan ik de geruststelling geven, dat zij onder de uiterst
+hygiënische voorzorgen alhier gemaakt worden en dat de Amerikaansche
+regeering bij geen ander verbruiksartikel zoo'n groote mate van zorg
+ten toon spreidt als in de surveillance der sigarenfabrieken. Er is
+een afzonderlijke wet, gebaseerd op hygiënische voorschriften, waaraan
+de sigarenfabrikanten hebben te gehoorzamen. Al de groote fabrieken
+hebben dan ook hun eigen dokter, die dagelijks honderden werklieden
+surveilleert en onmiddellijk elk verdacht ziektegeval uit de gelederen
+verwijdert. Alleen de in elk opzicht gezonde jonge mannen en vrouwen
+kunnen in de fabrieken als werklieden aangenomen worden en deze zijn
+verplicht om zich twee keer in elke maand opnieuw aan een medisch
+onderzoek te onderwerpen. Bovendien nemen alle werklieden, vóór zij
+het werk aanvangen, telkens een desinfectiebad en doen een schoon
+pak kleederen aan. In de badkamers, de W. C., de gelegenheden waar
+de lunch gebruikt wordt, overal heerscht de uiterste zindelijkheid
+en met zware boete wordt elkeen gestraft, die met lippen of tong
+een sigaar aanraakt of die iets anders voor de bevestiging van het
+dekblad gebruikt dan het daarvoor bestemde vocht. Eenige doktoren,
+door de regeering aangesteld, hebben ten allen tijde het recht,
+elke sigarenfabriek binnen te gaan en den een of anderen sigarenmaker
+lichamelijk te onderzoeken, met het oog op zijn gezondheid. Wordt zoo
+iemand ziek bevonden, dan wordt de fabrikant beboet, eene boete die
+hooger wordt naarmate het meermalen voorkomt en zelfs, wanneer blijkt,
+dat bij zoo'n fabrikant geen voldoende toezicht uitgeoefend wordt, in
+gevangenisstraf kan worden omgezet. Geen wonder, dat Manilla-sigaren
+duur betaald moeten worden. In de meeste fabrieken geschiedt het
+sigarenmaken zoowel door mannen als vrouwen; voor zoover deze dezelfde
+taak te verrichten hebben, is de belooning ook dezelfde. In de fabriek,
+die wij hier bezochten, worden elken dag van het jaar eenige millioenen
+sigaren vervaardigd.
+
+
+
+
+
+VI.
+
+
+Die nu meent, dat na al het goede, dat de Amerikanen hier tot stand
+hebben gebracht, de Amerikanen hier geliefd zijn, dat de Philippino's
+zich gelukkig gevoelen uit de Spaansche macht in die van de Vereenigde
+Staten te zijn overgegaan, heeft het heelemaal mis. De Philippino's
+haten de Amerikanen meer dan zij ooit de Spanjaarden hebben gedaan en
+van de belofte, om hen tot zelfregeering op te voeden, gelooven zij
+niets. Zij meenen trouwens, zooals ieder buitenstaander zou meenen,
+dat zelfregeering insluit onafhankelijkheid, doch in Amerika heeft men
+geen plan hen onafhankelijk te maken, alleen om hen homerule te geven.
+
+Er zijn hier twee groote politieke partijen, die natuurlijk
+zooals overal, rechtsche en linksche vleugels hebben. De eene,
+verreweg de grootste en die ook alle gestudeerde Philippino's onder
+hare leden telt, is de Nationalistische partij, die streeft naar
+onafhankelijkheid in den kortst mogelijken tijd. Deze partij heeft
+ook allerlei radicale hervormingen in haar program. Vele vrouwen maken
+deel uit van deze partij. De andere is de progressieve, zoo genoemd,
+niet omdat zij progressieve maatregelen wil trachten in te voeren,
+maar wijl haar streven is, langs progressieven weg tot zelf-regeering
+te komen. Uit deze partij kiest de Amerikaansche regeering steeds
+de Philippino-leden van de Commission, het lichaam, dat werkt als
+een Eerste Kamer, het lid, dat de Philippijnen in het Congres in
+Washington vertegenwoordigt, den burgemeester van Manilla, (den eenigen
+burgemeester door de Amerikaansche regeering aangewezen) en andere
+officieele personen. De progressieve partij bestaat voornamelijk
+uit (laat men niet vergeten, dat ik inlichtingen heb van leden der
+Nationalistische partij) groote grondeigenaars en strevers, menschen,
+die de huidige omstandigheden gebruiken om vooruit te komen. Onder
+het volk bezitten zij weinig aanhangers en in de Assembly zijn zij
+bijna in het geheel niet vertegenwoordigd. Hun partij is zoo zwak,
+dat, toen in 1911 er twee nieuwe vertegenwoordigers in het Congres
+gekozen moesten worden, waarvan, zooals ik in een vroeger schrijven
+uiteenzette, één door de Assembly gekozen en één door de Commission
+wordt aangewezen, doch die beiden de goedkeuring van Assembly èn
+Commission moeten hebben, de aangewezene door de Commission niet alleen
+niet de goedkeuring van de Assembly kon verwerven, doch hij kon daar,
+bij een 5 maal herhaalde stemming in verschillende zittingen, zelfs
+geen enkele stem op zich uitgebracht krijgen. Op eene vergadering,
+samengesteld uit een commissie van vijf uit de Assembly en eene van
+drie uit de Commission, waarvan ik het stenografisch verslag las,
+werd toen geprobeerd tot een vergelijk te komen, doch de waarnemende
+gouverneur-generaal, mr. Gilbert, bleef op zijn stuk staan om den
+door de Commission gekozene vertegenwoordiger en geen ander naar
+Washington te zenden, waarop de heer Osmena, de president van de
+Assembly, in onbewimpelde termen uiteenzette waarom deze man nooit
+de vertegenwoordiger van de Philippino's kon zijn en waarom de
+Amerikaansche regeering verkeerd handelde met uit deze soort mannen
+hare medewerkers te kiezen. Als men het verslag van deze vergadering
+leest, dan krijgt men den indruk, dat daar staatsmanswijsheid en
+staatsmansrechtvaardigheid en welsprekendheid meer zetelde aan den
+kant der Philippino's dan aan die der Amerikanen. Het gevolg was, dat
+geen der beide candidaten gekozen werd en de ouden nog voor twee jaar
+werden gehandhaafd. In 1913 zal dezelfde verkiezing weder gehouden
+worden en men vreest eene herhaling van het gebeurde.
+
+Een andere groote grief, die de Philippino's tegen de Amerikanen
+hebben, is het opdringen van de Engelsche taal en Engelsche
+gewoonten. Niet alleen wordt op alle scholen en zelfs in de gevangenis
+het onderricht uitsluitend in de Engelsche taal gegeven en verbiedt
+men den kinderen zelfs zich onderling van eigen taal te bedienen, maar
+reeds was een besluit uitgevaardigd, dat in 1912 de Engelsche taal de
+officieele taal moest zijn in alle vertegenwoordigende en openbare
+lichamen. In den aanvang van dit jaar werd dit besluit verlengd met
+1 1/2 jaar, zoodat nu in het eind van 1913 de Engelsche taal hier
+officieel overal zal worden ingevoerd. Proclamaties, die dit besluit
+inhouden, ziet men elke week in alle groote bladen en verder aan
+alle officieele gebouwen geplakt. Het verplicht ontblooten van het
+hoofd, zoodra het Amerikaansche volkslied gespeeld wordt, is mede,
+nu het niet vrijwillig geschiedt, een oorzaak, waardoor kwaad bloed
+gezet wordt. Tal van zulke, op zich zelf beschouwd kleinigheden,
+doch in gezamenlijk verband groote kwesties, geven den Philippino's
+de overtuiging, dat de Vereenigde Staten nooit van plan zijn hun
+goedwillig de vrijheid terug te geven, maar dat zij trachten hun alle
+zelfstandigheid te ontnemen en hen tot Amerikaantjes op te voeden.
+
+Om de slechte verstandhouding, die hier tusschen de Philippino's en de
+Amerikanen bestaat, gaande te houden, werken de hier verschijnende dag-
+en weekbladen zeer sterk mede. Er is ononderbroken een opzettelijk
+verkeerd weergeven van soms de nietigste gebeurtenissen in beiderlei
+pers. In de Amerikaansche bladen wordt het eenvoudigste misdrijf of
+de kleinste verkeerde handeling van de zijde van een Philippino met
+schelle kleuren geschetst, met de sterk in het oogloopende strekking,
+somtijds zelfs in zoovele woorden gezegd, dat dit het karakter van een
+Philippino toont, of dat zulke menschen nog in geen drie generaties
+voor zelfregeering geschikt zijn. De een of ander fout begaan of dwaze
+redeneering gehouden in een of ander plattelands-gemeentebestuur
+wordt wekenlang in de Amerikaansche pers met allerlei vermakelijke
+commentaren vermeld, met geen andere bedoeling, dan de onrijpheid
+der Philippino's aan te toonen en hen tot spot der zooveel wijzere
+Amerikanen te laten dienen. Van de zijde der Philippino's wordt evenzoo
+gehandeld. Ook zij overdrijven alles wat de Amerikanen doen en zeggen,
+schrijven aan elk hunner handelingen kwade bedoelingen toe en wakkeren
+een wantrouwen tegen hen aan, waaruit op den duur niet veel goeds
+kan komen. In plaats van tegen de Amerikanen op te zien als een boven
+hen staand volk, zooals zij tegenover de Spanjaarden deden, zien zij
+met een zekere dédain op de Amerikanen neder en toen ik eens in een
+gezelschap van Philippino's vroeg, waarom zij de Amerikanen van uit de
+hoogte beschouwen, antwoordde een hunner, dat de Spanjaarden een natie
+vormen met een mooi verleden, maar de Amerikanen behooren tot geen
+natie, zij zijn een samenraapsel van het schuim van alle andere natiën.
+
+Deze weinige gegevens toonen genoegzaam aan, welke geest hier heerscht,
+en dat de klove tusschen Philippino's en Amerikanen te groot is om
+die te kunnen overbruggen met tea-parties door mrs. Gilbert gegeven
+voor Philippino- en American-ladies te zamen, of door dergelijke
+onschuldige kleinigheden meer. Wij hoorden er voor het eerst van,
+toen wij, eenigen tijd geleden, op een avond een bezoek ontvingen
+van den heer Osmena, den president van de Assembly; den heer Torres,
+den secretaris en den heer Del Pan, lid van de Assembly, dien wij in
+Java ontmoet hadden. Over dit bezoek schreef ik reeds in een mijner
+vorige brieven. Bij dit bezoek zaten wij in een hoek van de hall van
+dit groote hotel en niemand anders dan wij vijven kon een woord van ons
+gesprek hooren. Ons gesprek liep over allerlei inlichtingen, die wij
+vroegen omtrent de wijze, waarop de Philippijnen beheerd worden, over
+de positie van de vrouw alhier enz. Bij dit onderhoud bleken de drie
+heeren hoogst ontwikkelde personen te zijn, die groote algemeene kennis
+bezitten en die aan groote kennis, zeer aangename manieren paren en aan
+wier hoffelijken omgang met vrouwen alle natiën een voorbeeld kunnen
+nemen. Den volgenden avond gaven de hier verschijnende Amerikaansche
+bladen een uitvoerig verslag van dit bezoek, met een in elk woord
+onwaar wedergeven van het gesprokene! De drie Philippino-heeren werden
+als idioten voorgesteld, die op de eenvoudigste vragen van ons geen
+of een allerdwaast antwoord konden geven en wij werden tegenover hen
+in het zonnetje gezet. Toen mrs. Catt daarop ging informeeren, hoe men
+aan een dergelijk onwaar verhaal kwam, werd lachend geantwoord, dat men
+bericht had ontvangen van het bezoek dezer heeren en dat het overige
+op het persbureau er aan toegevoegd was. Dat later de Philippijnsche
+pers het verhaal omkeerde en ook een uit den duim gezogen verslag
+gaf, waarin mrs. Catt, als Amerikaansche, een dwaze rol speelde,
+volgde als van zelf. Met dit feit als uitgangspunt begonnen wij
+onze onderzoekingen omtrent de verhouding van beide rassen, omdat
+wij gedacht hadden, dat die verhouding niets te wenschen overliet
+en de Philippino's den dag zegenden, waarop zij uit de Spaansche
+overheersching in die der Amerikaansche waren overgegaan. Wij waren
+niet weinig ontgoocheld, toen wij de ware gevoelens leerden kennen.
+
+Den 13en Augustus is een dag, waarop, vooral voor diegene, die
+ingelicht is, de verhouding goed duidelijk wordt. Dit is de dag, waarop
+Manilla door de Amerikanen in beslag werd genomen en daarom nu tot
+een algemeenen feestdag over heel de Philippijnen is verklaard. Alle
+scholen, banken, kantoren, winkels etc. moeten dien dag gesloten
+zijn, in parken en op pleinen spelen de muziekcorpsen 's morgens en
+'s middags en van alle openbare gebouwen wapperen de vlaggen. De
+militairen worden dien dag extra getracteerd en de gouverneur-generaal
+houdt een speech voor het volk. Niettegenstaande al dit geruchtmakend
+vertoon heerscht er in de straten en op de pleinen van Manilla een
+welsprekende stilte en kalmte, dit als gevolg van het al of niet
+gezamenlijk overeengekomene besluit der Philippinoos om dien dag zoo
+min mogelijk hunne woningen te verlaten. Waren de Philippinoos niet
+zoo verschrikkelijk bang om, wanneer zij nu onafhankelijk waren, in
+de handen der Japanners te vallen, wat zij boven alles vreezen, dan
+zouden zij zich onder Amerikaansch juk niet zoo mak gedragen. Japan,
+dat is het vreeselijke spook, waarvoor elkeen hier bang is.
+
+Het weder is in de laatste dagen veel en veel beter, de storm is
+gaan liggen en de regen valt nog maar in buien, terwijl het soms
+uren achtereen en soms een heelen dag droog is. Van dit beter weder
+hebben onze vele vrienden hier direct gebruik gemaakt om ons nog het
+een en ander van andere plaatsen in Luzon te laten zien. Zoo waren
+wij l.l. Zondag uitgenoodigd om met een groep Philippinoos een tocht
+te maken naar Pagsanjan, een van de mooiste uitspanningsplaatsen op
+bereikbaren afstand van Manilla. Wij verlieten 's morgens om 8 uur
+Manilla in een klein stoombootje en voeren eerst door de Pasig-rivier
+en daarna door het meer van Bay, tot wij des avonds om 7 uur, in plaats
+van 's middags om 3 uur, te Pagsanjan aankwamen. Deze heele tocht is
+buitengewoon mooi. De oevers van de Pasig-rivier zijn van het begin
+tot het eind met een tropischen plantengroei bedekt, die na zoovele
+regens er bijzonder frisch en als verjongd uitzagen. Tengevolge van
+den Zondag bevolkten tal van kleine bootjes met inlandsche jeugd
+de rivier en toen wij op het vrij breede meer kwamen, zagen wij in
+plaats van de lage, groene oevers, rondom groene bergtoppen, soms
+van vrij groote hoogte. Het was een mooie, maar ook een vroolijke
+tocht; de Philippinoos houden van muziek en zang en zijn goede
+musici; mandolines waren medegenomen even goed als een copieuse
+lunch en allerlei versnaperingen, zoodat de dag om was alvorens
+er een van ons aan dacht. Laat mij niet vergeten op te merken, dat
+geen wijn of andere alcoholische dranken aanwezig waren en dat geen
+der heeren ook later in het hotel iets van dien aard dronk. Na een
+gezelligen gezamenlijken maaltijd in het hotel Pagsanjan legden wij
+ons allen vroeg ter ruste; vier en vier moesten één kamer deelen,
+alleen mrs. Catt en ik kregen er een voor ons beiden; den volgenden
+morgen werden wij allen om 6 uur gewekt om den tocht naar de gorges en
+watervallen, waardoor dit stadje zoo beroemd is, te ondernemen. Wij
+verschenen den volgenden morgen allen in badcostuum, ontbeten met
+een kop koffie en een stukje taart en toen ging 't elk in een canoe
+de rivier op. In ieder van deze ranke bootjes, die bij de minste
+gewichtsverplaatsing dreigden om te tuimelen, zaten voor en achter
+een native-boy, die elk met een houten schop, tot roeispaan dienende,
+het vaartuigje pijlsnel door de nauwe rivier voort deed snellen. Wij
+zaten vlak op den bodem en moesten ons met groote moeite door den
+snelvlietenden stroom in evenwicht houden. Waar de rivier te ondiep was
+en het bootje amper tusschen de rotsblokken door kon, daar sprongen
+de jongens uit en trokken het vaartuigje over de nauwe en ondiepe
+plekken heen, een enkelen keer moesten ook wij uitstappen en werd
+het bootje over de rotsen heen getild; het was een exciting trip,
+die naast het onbeschrijfelijk mooie, wat zij te genieten gaf, ons
+ook telkens den vrij onschuldigen angst bezorgde om onderste boven
+te kantelen. Of het was doordat de dames zich beter in evenwicht
+konden houden, of omdat de aardige native-jongens zich met de heeren
+nu en dan een grapje veroorloofden, weet ik niet, doch zeker is, dat
+de bootjes der heeren herhaaldelijk zich van hunnen last ontdeden
+en den inzittenden heer een frisch morgenbad bezorgden en dat wij
+allen behouden aan het eind van den stroom landden en er ook den
+terugtocht goed afbrachten. De geheele afstand van vier mijlen lang
+werd verder opgevroolijkt door het aardige gezang van onze roeiers,
+die alle nationale (Philippijnsche) liederen voor ons zongen, waarin
+vele leden van ons gezelschap telkens lustig instemden. Toen wij
+om tien uur in het hotel teruggekeerd waren, werden spoedig onze
+kletsnatte badcostuums voor geregelde kleeding verwisseld, een zeer
+hartig ontbijt genomen, daarna het stadje met zijn levendige passar,
+de zeer oude kathedraal, het stadhuis enz. bezocht en daarop gingen wij
+per rijtuigen naar Santa Cruz. Het waren de meest primitieve houten
+karretjes, die men zich denken kan, met een bank, waarop nauwelijks
+twee personen konden zitten, de koetsier zette zich op het paard, dat
+er voorliep, en zoo gingen wij in tien van die rijtuigjes den landweg
+over. Om drie uur namen wij aldaar den trein, die ons om half acht
+'s avonds weder in Manilla bracht. Het waren twee gezellige, vroolijke
+dagen vol van natuurschoon en bovenal, vol indrukken omtrent dit land
+en zijne bewoners, in wier midden wij ons al dien tijd bevonden hadden.
+
+Van een ander tochtje wil ik nog 't een en ander mededeelen. Ook
+hier waren wij de gasten van een Philippino-familie die ons voor
+een autotocht naar Antipolo uitgenoodigd had. Antipolo is een zeer
+wonderlijk oud dorpje, schilderachtig gelegen in de Mariquina vallei
+en zijne vermaardheid dankende aan zijne oude kerk, die het beroemde
+beeld van Nuëstra Senora de la Paz y Buen Viaja (Onze dame van Vrede
+en Goede Reizen) bevat. Sedert 1672 is dat beeld daar geplaatst en
+jaarlijks gaan duizenden pelgrims op om het te verheerlijken en zijn
+zegeningen af te bidden. Bij deze gelegenheden ontvangt het beeld
+kostbare geschenken, niemand komt met leege handen, zoodat nu de
+kleederen van het beeld bedekt zijn met vele honderd duizenden dollars
+waarde aan edelsteenen en is het geplaatst in een kast van massief
+zilver, die op zich zelf reeds een groote schat vertegenwoordigt.
+
+Van dit beeld worden de grootste wonderen verteld. Zeven keer heeft
+het de reis vice versa van Mexico naar Manilla gemaakt en elken keer
+heeft het de stormen tot bedaren gebracht die dreigden het schip,
+waarop het zich bevond, ten ondergang te brengen. Herhaaldelijk is
+een kerk, waarin het in dien tijd geplaatst was, door brand vernield,
+terwijl het beeld ongedeerd bleef, ja, eens zelfs vond men het beeld
+den volgenden dag, na den brand, hoog in een boom staan op ruim 100
+M. van de kerk verwijderd. Maar eens heeft het, en daarom heb ik
+het beeld mijne hulde onthouden, twaalf Hollandsche oorlogsschepen
+in den grond geboord. Het gebeurde in het midden der 17e eeuw. Twaalf
+Hollandsche oorlogsschepen probeerden de Manillabaai binnen te komen om
+er de Hollandsche vlag te planten. Zij waren reeds tot Cavite genaderd
+en de bemanning meende reeds de overwinning te kunnen bezingen,
+toen de Spanjaarden in radeloozen angst hun Senora de la Paz grepen
+en naar de haven sleepten. Op dat gezicht gingen onmiddellijk alle
+Dutchmen op de vlucht en lieten hun gewonden aanvoerder in de macht
+der Spanjaarden. Maar ook zij ontliepen hun gerechte straf niet,
+want de Senora liet een storm komen, welke de meeste schepen in de
+golven der Chineesche Zee met man en muis in den grond boorde.
+
+Zoo zijn er nog tal van wonderen, die dit heilige beeld heeft verricht,
+maar wijl die ons niet zoo direct raken, zal ik ze onvermeld laten. Er
+is een heel boekdeel vol van. Het is niet te verwonderen, dat de
+duizenden pelgrims bij hun jaarlijksch bezoek, dat in een van de
+dagen van Mei valt, zich vol geloof tot deze heilige Maagd wenden,
+bij wier verschijning alle rozeknoppen zich openen en elke vogel een
+huldelied zingt, en dat zij dan vol troost huiswaarts keeren. Gelukkig
+zijn de eenvoudigen van geest!
+
+De atmosfeer van heiligheid, die Antipolo omhult door de aanwezigheid
+van het Heilige Beeld, is in schrille tegenspraak met den werkelijken
+toestand, die in het dorp heerscht. Het is het centrum van alle
+mogelijke misdadigers. Al wat de Philippijnen aan slechte individuen
+oplevert, schijnt in dit dorp zijn opleiding te genieten. Het wordt
+beschouwd als het brandpunt van misdaad, wij hebben dan ook de voorzorg
+genomen om vóór zonsondergang den terugtocht te aanvaarden.
+
+Van het gunstiger weder hebben wij gebruik gemaakt om plaatsen
+te bespreken op de eerste goede boot, die van hier naar Hongkong
+terug gaat en zoo zullen wij nu morgen met de "Prins Sigismund" van
+de Norddeutsche Lloyd, naar China afreizen. Ik zal dezen brief in
+Hongkong posten, de verschijning in "De Telegraaf" is dan voor mijne
+goede vrienden een bewijs, dat wij goed de zeereis volbracht hebben.
+
+
+                                                       15 Augustus 1912.
+
+
+
+
+
+
+IN CHINA.
+
+
+
+I.
+
+
+Vrijdagavond, den 16en Aug., verlieten wij Manilla onder een prachtigen
+sterrenhemel. Den geheelen dag hadden wij het druk gehad, doordat
+onophoudelijk goede vrienden ons kwamen bezoeken om adieu te zeggen
+en velen ons een of ander als souvenir aan de gezellige dagen in deze
+stad doorgebracht, kwamen brengen, wat dan nog weder ingepakt moest
+worden. In welk ander land dan in Amerika of in een Amerikaansche
+kolonie zal het echter kunnen gebeuren, dat de Gouverneur-Generaal en
+zijne vrouw persoonlijk twee onofficieele personen goeden dag zeggen,
+en dat deze twee bovendien voor ieder van ons een doos met versche
+rozen naar onze hut op de boot hadden gezonden, om ons het verblijf
+in de hut op dit stuk onhebbelijke zee te veraangenamen? Wij waren
+door dit bewijs van eenvoudigheid en beleefdheid niet weinig verrast.
+
+Voor het eerst op onze lange reis maakten wij nu eens gebruik van een
+Duitsche boot. De "Prinz Sigismund" is een van de kleine booten van
+de Nord Deutsche Lloyd; deze lijn onderhoudt een geregelden dienst
+tusschen Japan en Australië, waarbij op de heen- en terugvaart
+Manilla wordt aangedaan. De "Prinz Sigismund" was vol passagiers,
+zoodat mrs. Catt en ik een hut moesten deelen; de hutten zijn
+echter groot en zindelijk en gerieflijk ingericht. Ook het eten en
+de bediening laat op de booten niets te wenschen over. Maar toch in
+gerieflijkheid, zoowel als in alle andere zaken, kunnen deze booten
+bij onze Hollandsche booten niet in de schaduw staan. Het was niet ik,
+maar mijne Amerikaansche vriendin, die vanmorgen tot mij zeide, zullen
+wij niet probeeren om van Hongkong naar Shangaï weder een Hollandsche
+boot te krijgen, die zijn toch in elk opzicht de beste van alle,
+die wij tot dusver geprobeerd hebben. Om slechts een kleinigheid te
+noemen: op de "Prinz Sigismund" was geen gelegenheid om buiten te
+zitten als men zelf geen stoel had medegenomen. Het schip had geen
+enkelen dekstoel aan boord, ook niet om te verhuren, en de stoelen
+in den salon zaten allen vastgeschroefd, zoodat wij die niet naar
+buiten konden brengen. Op het dek kon men alleen staan of loopen, om
+een oogenblik ergens rustig te gaan zitten, gaf men den passagiers
+geen gelegenheid. Deze onhebbelijkheid hebben wij nog nergens zoo
+sterk aangetroffen.
+
+Op den gezetten tijd, Maandagmiddag om één uur, stoomden wij de
+schilderachtige en drukke haven van Hongkong weder binnen. De
+gloeiende middagzon deed het groen der heuvels en het rood der
+zandbergen nog sterker uitkomen. Niettegenstaande wij op het dek
+stonden te smelten, bleef toch elkeen van het begin tot het einde
+dit binnenkomen aanschouwen. De "Prinz Sigismund" blijft 1 1/2 dag
+in deze haven liggen; van deze gelegenheid maakten bijna alle eerste
+klasse-passagiers gebruik om aan wal te gaan om Hongkong te leeren
+kennen. Wij zullen hier tot 27 Augustus blijven, om gelegenheid te
+hebben Macao en Canton, deze twee merkwaardige steden in Zuid-China,
+die in de geschiedenis van China zoo'n belangrijke rol hebben gespeeld,
+te bezoeken. Woensdagmorgen zullen wij met de eerste boot naar Macao
+afreizen en daarmede onzen tocht door China beginnen.
+
+Men verwachte echter niet, dat het mij mogelijk zal zijn, den lezers
+ook maar bij benadering een beeld te geven van een volk, dat in elk
+opzicht zooveel verschilt van het onze en dat daarbij op het oogenblik
+in dit oeroude land, met zijne oude gebruiken en instellingen, een
+nieuw leven is begonnen.
+
+De Chineezen, een volk, dat met zijn 426 millioen, een derde van de
+geheele menschheid uitmaakt, moest eenmaal als de eerste onder de
+volkeren gerekend worden, omdat het toen in ontwikkeling en beschaving
+bovenaan stond. Langzamerhand is het evenwel zoo gedaald, dat het tot
+de laatsten is gaan behooren en elk volk het zich tot oneer rekent,
+"de Chineezen van Europa" genoemd te worden. Het idee, dat dit volk
+zich van zijne overheerschers trachtte te ontdoen en een republiek
+wou gaan stichten, bracht nog niet lang geleden een glimlach op elks
+gelaat; niemand geloofde hen tot zoo iets in staat. Toch hebben zij het
+feit volbracht, zich van de Manchu-regeering ontdaan en een republiek
+gesticht, maar of deze republiek genoeg levensvatbaarheid bezit om
+zich te kunnen handhaven, is voorloopig nog een open vraag. Het
+is niet alleen gebrek aan de noodige geldmiddelen, waardoor het
+voortbestaan van dezen democratischen regeeringsvorm bedreigd wordt;
+oneenigheid, wantrouwen, onderlinge jaloezie in eigen gelederen
+is een veel ernstiger factor voor den mogelijken ondergang van dit
+pasgeboren wicht. Een zeer ontwikkeld en vrijzinnig Chinees met wien
+wij dezen middag den politieken toestand van het land bespraken,
+sprak onomwonden zijn vrees uit, dat een wijd verspreide anarchie
+weldra zal volgen en dat de geheele opstand ten slotte zal eindigen
+in eene verbrokkeling van dit groote land.
+
+Het reizen in China is voor toeristen nog maar voor een gedeelte
+mogelijk, alleen waar men met booten of per trein kan komen, en dat is,
+in verhouding tot de uitgestrektheid van het land, niet zoo heel ver,
+kan men gerust gaan. Van de prachtige bergen, duizenden dichtbevolkte
+steden, die ieder op zich zelf door de godsdienstige of heilige
+reliquien, die zij bevatten, een bezoek overwaard zijn, zullen wij
+niets kunnen zien. Wij mogen blijde zijn dat Canton en Macao, de twee
+merkwaardigste steden in het zuiden van het land, op dit oogenblik zoo
+rustig zijn, dat wij er onbevreesd kunnen heengaan. Weichow, dat wij
+in dezen tocht ook wilden opnemen, moesten wij opgeven, omdat daar de
+bevolking nog volstrekt niet rustig is en vreemden er niet veilig zijn.
+
+Woensdag 21 Augustus. Toen de Hongkongsche toren, deze sta-in-den-weg
+op het kruispunt van de twee drukste straten, hedenmorgen met 7 slagen,
+die in staat waren heel Hongkong tot nieuw leven te wekken, het
+vroege morgenuur aankondigde, stonden wij met onze handbagage gereed
+om elk in een rickshaw te stappen om ons naar de werf te begeven,
+vanwaar de boot naar Macao afvaart. De rickshaws worden hier en in
+Japan Jinrikshaw genoemd, hetgeen beteekent "een door menschenkracht
+voortbewogen wagen". Onze vlugge dravers brachten ons twintig minuten
+lang door de drukste straten van Hongkong, voorbij de vischhal,
+de vleeschhal, de groentemarkt, door dichtbevolkte volksbuurten
+en naar dat deel van de haven, waar ontelbaar vele booten liggen,
+die het verkeer in het binnenland onderhouden. Niettegenstaande het
+vroege morgenuur, was toch overal reeds zoo'n groote levendigheid en
+bedrijvigheid, dat het geheel op een groote mierenhoop geleek. Elkeen
+rende volbeladen naar en van de haven, mannen en vrouwen betwistten
+elkaar een zware vracht, en kinderen van 5, 6 tot 8 jaar oud, met
+een nog kleiner broertje of zusje op den rug gebonden, raapten den
+afval op en stopten al het bruikbare--en voor een Chinees schijnt
+alles bruikbaar--in een meegebrachten zak.
+
+De Sui Ann, die ons in vier uren naar Macao zou brengen, was een
+mooi bootje, met een zeer mooi bovendek vol gemakkelijke stoelen. Wij
+hadden in het hotel zoo vroeg geen ontbijt kunnen krijgen en daarom
+vroegen wij op de boot, of men iets voor ons kon gereed maken. Wij
+waren zeer verrast, toen ons een ontbijt ten deel viel, beter,
+smakelijker en rijker van goede vruchten voorzien dan wij in lang
+genoten hadden. Wij waren weder de eenige eerste klasse passagiers.
+
+Nauwelijks waren wij de haven uit en een eindje door het Lamma-kanaal
+gevaren, toen een bijzondere drukte van politiebootjes met Engelsche
+politie en militairen bemand, onze aandacht trok. "Wat beteekent
+dat?" vroeg ik den kapitein. "Houden zij oefeningen of is er iets
+bijzonders?" De kapitein glimlachte even en vertelde ons, dat in
+den afgeloopen nacht een troep zeeroovers, ongeveer 50 man sterk,
+het dorpje Cheung-Chau, op het eiland Lamma gelegen, letterlijk hadden
+uitgeplunderd en vier der politie-autoriteiten hadden gedood. Het leek
+ons bijna ongelooflijk, dat zoo iets zoo nabij Hongkong heeft kunnen
+gebeuren en dat deze mannen hebben kunnen ontkomen, zonder een spoor
+achter te laten. Maar toen wij wat verder tusschen de onophoudelijke
+heuvelenreeks doorvoeren, was het toch ook wel duidelijk, dat het
+zelfs voor een tienmaal grootere politiemacht niet mogelijk zou
+zijn deze misdadigers op te sporen. Het dorpje Cheung-Chau, door
+de Engelschen Dump-Bell-eiland genoemd, lag er zoo rustig, toen
+wij er voorbij stoomden. Op elken heuveltop--en het waren er zeer
+vele--stond een zendelingengesticht en aan den voet van den heuvel
+lagen de tallooze kleine visschershuisjes, zoo kalm, alsof er niets
+gebeurd was. Het zijn voornamelijk Amerikaansche zendelingen, die in
+den zomer naar dit eiland trekken. Ik had reeds van een onzer vroegere
+kapiteins vernomen, dat dit heele gedeelte, van Hongkong tot Macao,
+vroeger berucht was door de vele staaltjes van brutaal optreden der
+zeeroovers, maar dat zulke dingen nu nog konden voorkomen en dat
+nog wel op Britsch grondgebied, waar men zich zoo veilig waant, dat
+was meer dan ik verwacht had. Er schijnt echter nog steeds gevaar te
+bestaan, want onze kapitein zeide zeer geruststellend, dat geen schip
+dezen tocht maakt, zonder voorzien te zijn van de noodige gewapende
+Europeanen aan boord, om in geval van nood het leven en de have der
+aan boord zijnden te beschermen. Vandaag waren wij natuurlijk al heel
+veilig, omdat nu dit stukje zee van politie wemelt.
+
+Maar wat klonk dat alles in disharmonie met de prachtige natuur,
+die ons daar omgaf. Wij gingen onophoudelijk dicht langs de kust en
+genoten van hetgeen wij zagen. De tijd vloog om, zoodat, eer wij er
+aan dachten, Macao reeds op het smalle, heuvelachtige eiland voor
+ons lag. Reeds bijna vier eeuwen verheugen de Portugeezen zich in
+het bezit van dit mooie stukje grond, waar zij echter dikwijls voor
+groote moeilijkheden staan. De alhier wonende Chineezen schijnen
+bijzonder revolutionnair gezind te zijn, waarvan trouwens op Java
+ook genoeg last wordt ondervonden. Mij werd ten minste in Semarang
+en Soerabaja verzekerd, dat het bijna altijd de Macaoërs waren,
+die daar de moeilijkheden onder de Chineezen teweegbrengen.
+
+Daar lag dan Macao half cirkelvormig langs de zeekust, aan weerszijden
+geflankeerd door ouderwetsche forten. Het was alsof wij Nice of
+een der andere steden aan de Riviera voor ons zagen. Maar toen wij
+den hoek omgingen naar het achtergedeelte van het eiland, naar de
+binnenhaven, en daar de honderden Chineesche visschersvaartuigen
+zagen, visschersschuiten, zooals men ze nergens anders ziet, toen
+was het Europeesche beeld geheel verdwenen; het Chineesche leven,
+zooals dat voor een deel op het water afgespeeld wordt, lag voor
+ons. In dit waterleven spelen de vrouwen een groote rol. Booten,
+uitsluitend bemand met vrouwen, of booten, waarop de hoofdfuncties
+door vrouwen worden waargenomen, zagen wij er ontelbaar. Sommige
+van die vrouwen hadden haar baby op den rug gebonden en hanteerden
+de zware roeispanen alsof het veertjes waren. Barbiers, acteurs en
+bootmenschen behooren in China tot de laagste klasse der bevolking, zoo
+laag zelfs, dat het drie generaties vereischt, alvorens men uit deze
+klasse oprijst en een of andere burgerpositie kan innemen. Maar dat
+schijnt den Chineeschen bootvrouwen niet te deren; zij zien er gezond,
+krachtig en opgewekt uit en schijnen zich van de zorgen des levens
+niet veel aan te trekken. Men ziet ze steeds lachen en gekheid maken.
+
+De stad Macao is verdeeld in twee gedeelten, een zeer druk en levendig
+lager gedeelte van de stad, waarin uitsluitend Chineezen wonen en
+het zeer fraai en hooger gelegen deel, waar de Portugeezen zijn
+gehuisvest en waar de officieele gebouwen zijn. Dit Portugeesche
+gedeelte lijkt geheel niet op een Orientale stad, het zijn alle
+Europeesche huizen, met prachtige tuinen, huizen echter, die in niets
+beantwoorden aan de behoeften van het heete klimaat. Wij bezochten
+in Macao de weelderig ingerichte woning van den gouverneur-generaal,
+met den daarbij behoorenden merkwaardigen tuin en kwamen tot de
+conclusie, dat de Portugeesche regeering haar vertegenwoordiger hier
+schitterend heeft gehuisvest. Wij zagen een paar Chineesche tempels,
+eenige bijzonder fraaie of liever oude Katholieke kerken, een Pagoda,
+de openbare tuinen, en maakten een rickshawtocht door de stad.
+
+In het Chineesche gedeelte liepen de varkentjes in zoo grooten getale
+en zoo genoegelijk met de kippen samen in de straten, dat men telkens
+vreesde over ze te vallen. Varkens schijnen hier gewone huisdieren
+te zijn, want ze liepen in de open winkels en huizen rond alsof ze er
+thuis behooren. Men weet, dat de Chinees wel kip- en varkensvleesch,
+maar geen ossevleesch bij zijn rijst nuttigt; het laatste is verboden
+vrucht voor hem.
+
+De Chineesche straten in Macao zijn vol speelhuizen; heele reeksen
+huizen geven naast het Chineesche opschrift ook in de Engelsche
+taal te kennen, dat zij "gambling houses" zijn. Bovendien zijn
+zij door hun opzichtig vertoon van groote gekleurde Chineesche
+lantaarns, beelden, die beschermgeesten van het spel voorstellen,
+en andere in het oog loopende dingen, direct van andere huizen te
+onderkennen. De Portugeesche regeering staat niet alleen dit spelen
+toe, maar verpacht die speelhuizen, of liever zij heeft het monopolie
+van het houden van die walgelijke inrichtingen voor 700.000 dollars
+aan een syndicaat verpacht, dat nu honderden van die inrichtingen
+in het Chineesche gedeelte van de stad heeft gevestigd, waar dag in
+dag uit, het geheele jaar door, zonder een dag rust, gespeeld kan
+worden. Deze huizen zijn altijd open, elke seconde van de 24 uren van
+een etmaal kan men er binnengaan en zijn geluk beproeven of zijn geld
+verliezen. Wij bezochten er een paar en sloegen eenige oogenblikken
+het spel gade. Mij werd verteld, dat nooit een uur van den dag of
+van den nacht deze huizen ledig zijn; ten allen tijde vindt men er
+menschen, die hun soms zuur verdiende penningen daar in een oogwenk
+verliezen. Het is geen roulette, maar een Chineesch spel, waarvan ik
+de finesses nog niet begrijp, dat daar gespeeld wordt.
+
+Maar niets in de stad interesseerde ons zoo sterk als het leven in
+de binnenhaven, dat wij niet moede waren van het dek van de boot af
+gade te slaan, tot wij om 9 uur de reis naar Canton aanvaardden. Reeds
+om 6 uur ging de zon onder en daarmede begon ook de verlichting der
+tallooze schepen. Zij hadden alle één licht in den mast, maar sommige
+hadden, er zooveel, alsof zij aan het illumineeren waren. Bovendien
+zagen wij telkens vliegers in den vorm van mannetjes en vrouwtjes de
+lucht invliegen, die op betrekkelijk geringe hoogte in brand werden
+gestoken. Vuurpijlen vlogen onophoudelijk de lucht in en vuurknappers
+hoorde men telkens met langgerekt geraas ontbranden. Van verschillende
+booten bereikte een vervelende en eentonige muziek onze ooren en dat
+alles geschiedde met de goedige bedoeling om de geesten van afgestorven
+familieleden, die 's avonds om de schepen dwalen, aangenaam bezig te
+houden en goedgezind te stemmen.
+
+Het Chineesche volk is verschrikkelijk bijgeloovig; het zal de
+nieuwe regeering, als die zich weet te handhaven, nog heel veel
+moeite kosten, om alle hervormingen, die zij op haar program heeft,
+te kunnen invoeren. Hoeveel moeite het gekost heeft om de eerste
+telegraaflijnen en spoorlijnen hier tot stand te brengen, daarvan
+kan het volgend verhaaltje een denkbeeld geven.
+
+De eerste telegraaflijn, die in China tot stand werd gebracht, verbindt
+Hongkong met Canton en is het werk van Engelschen. Nu gelooven de
+Chineezen vast, dat Hongkong de stad der "negen Draken" is en Canton
+wordt de stad der "schapen" genoemd. Canton ontleent dezen bijnaam
+aan de legende, waarin verteld wordt, dat eenmaal 5 geniën op rammen
+door de lucht kwamen rijden en in Canton nederdaalden. Onmiddellijk
+daarop versteenden de rammen; deze versteende beesten worden thans
+nog in een tempel verheerlijkt, doch de vijf geniën bleven in Canton
+nog langen tijd hunne wijsheid verkondigen. Bovendien wordt de mond
+van de Cantonrivier, waarover de telegraaflijn loopt, de "tijger's
+mond" genoemd. De Chineezen waren nu van oordeel, dat de nieuwe
+telegraaflijn ontegenzeggelijk ongeluk moest aanbrengen, omdat zij
+de vijf schapen regelrecht in des tijgers mond of in de macht der
+negen draken bracht. Dat moest verhinderd worden en telkens werden
+de nieuwe telegraafpalen uit den grond getrokken en het werk der
+ondernemers zeer bemoeilijkt. Eerst nadat de Engelschen door een
+groote politiemacht het werk langs de geheele lijn lieten bewaken,
+kon het tot een einde gebracht worden.
+
+Met den aanleg der spoorwegen ging het niet beter. Telkens werden de
+ondernemers bemoeilijkt bij het aanleggen van een nieuwe lijn, omdat
+Fung-Shui er tegen is. Fung-Shui is een denkbeeldig iets, een geest,
+die geluk of ongeluk aanbrengt, die zich overal kan nestelen. Als een
+spoorlijn loopt over een stuk grond waar Fung-Shui huist, dan kan men
+zeker zijn, dat er telkens ongelukken gebeuren. Wat Fung-Shui op zijn
+geweten heeft, zou een geheel boek kunnen vullen.
+
+Maar over deze spokerijen schrijf ik vanavond niet meer, 't is reeds
+bijna middernacht en morgenochtend komen wij reeds vroeg in Canton
+aan en dan moet ik vroeg gereed zijn.
+
+Hebben wij vandaag een stuk Chineesch leven gezien, dat geheel
+verschilt van dat in Hongkong, het echte was het toch nog niet. Er
+liepen nog te veel Portugeesche soldaten en officiertjes en te veel
+Europeesch gekleede dames door de straten van Macao en er waren te
+veel Katholieke kerken, om ons niet elk oogenblik te herinneren,
+dat wij ons in eene Portugeesche kolonie bevonden.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+22 Augustus. Om half zeven arriveerden wij vanmorgen in de haven van
+Canton, waar direct door allerlei bijzonderheden onze belangstelling
+werd gewekt. Voor het eerst zagen wij hier van alle schepen de nieuwe
+vlag van China wapperen, de vlag der Chineesche republiek. Het is
+een vlag uit vijf even breede strepen rood, geel, grijs, wit en blauw
+bestaande. Ook zagen wij hier voor het eerst Chineesche militairen,
+Chineesche douanen en Chineesche politie. Na dezen eersten dag van ons
+verblijf in Canton heerscht er in mijn hoofd zoo'n chaos van alles
+wat wij hier zagen, hoorden en ondervonden, dat ik er dagen lang
+van zou kunnen vertellen, als ik eerst alles goed gezift heb. Het
+is alles zoo vreemd, zoo geheel iets anders dan wij verwacht hadden,
+zoo in niets gelijkend op wat wij tot dusver gezien hebben.
+
+Canton, een verbastering van den eigenlijken naam Kwang Tung, is de
+hoofdstad van de provincie van dien naam. Zij is echter tevens de
+eerste commercieele stad van China en de tweede stad van beteekenis
+van dit rijk. Zij ligt aan den voet van de Witte Wolken Bergen en
+aan de Paarl Rivier.
+
+Canton was de eerste stad in China, die in handelsrelatie trad
+met Europa; al ons oud Chineesch porselein en andere Chineesche
+bijzonderheden, zijn uit deze stad ingevoerd. Men kan den handel
+met Canton tot op twee eeuwen vóór Christus nasporen, maar men
+vermoedt, dat hij reeds van vóór dien tijd dagteekent. Tegenwoordig
+komt voornamelijk nog het Canton-linnen, zijde, thee en porselein
+naar Europa.
+
+Eerst in het midden der 17e eeuw kwam dit district, het Zuidelijkste
+van China, onder de Manchu-regeering. De Cantonneezen hebben zich
+echter nooit goedwillig onder den druk van deze overheersching
+gedragen, er heerschte altijd een revolutionnaire geest. Deze laatste
+revolutie, waarvan de Chineesche republiek een gevolg is, heeft van
+hieruit haar oorsprong genomen, had in Canton haar hart, waaruit
+steeds nieuw voedsel, in den vorm van geld en strijdkrachten, naar
+het revolutionnaire kamp gezonden werd. Dr. Sun Yat Sen, de eerste en
+provisoire president der republiek, is hier geboren en gekweekt en de
+Cantonneezen zijn er niet weinig trotsch op, dat de mannen van groote
+beteekenis in deze laatste omwenteling alle van hier afkomstig zijn.
+
+Canton, de stad alleen, bevat tusschen de 2 1/2 tot 3 millioen
+inwoners, waarvan echter een half millioen op schepen en schuiten in de
+rivier en in de kanalen door de stad huist. Dat leven op die schuiten
+is allermerkwaardigst. Zoo'n sampan lijkt niet groot genoeg om één
+mensch te huisvesten en er leven en tieren soms een dozijn menschen
+nacht en dag, hun geheele leven lang op. Generatie na generatie wordt
+op zoo'n schuitje geboren en verlaat het alleen na den dood. Dikwijls
+zagen wij er vier generaties tegelijk, waartusschen dan nog de kippen
+en zwijnen vroolijk ronddartelden. En, zooals ik reeds vroeger schreef,
+de meeste menschen op die schuiten zijn vrouwen. Deze vrouwen verdienen
+voornamelijk hun schamelijk stukje brood, zou ik willen zeggen, maar
+brood eten ze bijna niet, hun bakje rijst komt beter de waarheid
+nabij, met menschen en goederen van het eene schip naar het andere
+te brengen. Men moet ze hooren schreeuwen en kijven als er zich een
+vrachtje voordoet, om er het groote belang voor haar van te beseffen.
+
+Al dadelijk toen wij vanochtend van de boot kwamen, bleek, dat het
+eenige vervoermiddel, waarvan men zich in Canton bedient, kan bedienen,
+de sedan-chair (de draagstoel) is. De Cantonsche draagstoel is echter
+bijzonder nauw, men past er net tusschen, hij wordt gedragen door
+twee, drie of vier man, die echter achter elkaar loopen en daardoor
+den stoel niet zoo doen schudden als op Java. Een stoel met twee
+dragers is erg burgerlijk, deftige menschen, zooals wij, moesten er
+drie hebben, zei onze kapitein, en officiëele personen, hooge oomes,
+laten zich door vier koelies dragen.
+
+De kapitein van de boot had twee stoelen, met dragers, die aan de
+boot bekend waren, voor ons laten komen, om ons naar het hotel te
+brengen. Al spoedig werd ons duidelijk, waarom men zich hier alleen
+van dit vervoermiddel bedient. Onophoudelijk toch ging onze tocht
+door straten, waar onze stoelen juist door kunnen. Als er menschen
+van den anderen kant ons passeerden, dan moesten die zich tegen den
+kant wringen, of in de open winkeltjes gaan staan, om ons te laten
+passeeren. Zonder ophouden schreeuwden onze koelies om plaats te maken,
+om ons een doortocht te verleenen. Na een kwartier lang door deze nauwe
+straatjes, waarvan elk huis een open winkeltje is, heen gedrongen te
+zijn, daarbij herhaaldelijk over steenen bruggen komende, die over de
+kanalen liggen, die vele straten doorkruisen, kwamen wij ten slotte
+aan een breede brug, door een zwaar ijzeren hek gesloten en aan den
+binnenkant door Europeesche militairen en een Chineeschen politie-agent
+bewaakt. De poort werd van binnen geopend en er doorgaande bevonden wij
+ons aan den anderen kant op het zoogenaamde Victoria-eiland, Shameen
+genaamd. Dit is een aan alle kanten door de rivier ingesloten ruimte,
+waarbinnen de Europeeërs wonen en de consulaten gevestigd zijn. Het
+staat onder Fransche en Britsche regeering, van beide rijken zijn er
+militairen, die hier de wacht houden.
+
+Op Shameen lag ook het Victoria-Hotel, het eenige Europeesche hotel,
+dat hier bestaat, doch nu in handen is van een Amerikaanschen
+eigenaar. Het hotel is vrij goed, doch bezit de pretentie van
+Amerikaansche prijzen te vragen, in geen enkel opzicht in verhouding
+van hetgeen het den gasten biedt en de goedkoope omstandigheden,
+waarin het hier verkeert. Wil men in Canton echter een of meer dagen
+vertoeven, dan moet men in dit hotel terechtkomen, tenzij men in de
+Chineesche stad in een Chineesch hotel wil gaan. Dat zou natuurlijk
+veel interessanter zijn geweest, maar daarvoor misten wij alsnog
+den moed.
+
+Nu was het ons plan om in Canton in de eerste plaats uit te visschen
+wat wij hadden te gelooven van al de courantenberichten, die wij in het
+afgeloopen jaar gelezen en vernomen hadden, waarin de Cantonneesche
+vrouwen zoo'n groote rol spelen. Wij hadden gelezen, dat de vrouwen
+in Canton persoonlijk en daadwerkelijk aan de revolutie hadden
+deelgenomen, dat een regiment Cantonneesche vrouwen naar Nanking en
+Peking was opgetrokken, dat de vrouwen onder de nieuwe regeering in
+Canton het kiesrecht uitoefenden en er vele van deel uitmaakten van
+de regeering van Canton. Ook van een suffragette-optreden der vrouwen
+in Nanking, doch dit laatste hebben wij daar na te sporen.
+
+Al deze feiten waren in Manilla, toen wij er naar informeerden,
+tegengesproken en in Hongkong had de Amerikaansche consul mrs. Catt zoo
+vast verzekerd, dat niets van dien aard in China tijdens de revolutie
+was voorgevallen, dat mrs. Catt zich verplicht gevoelde naar ons
+Internationaal Vrouwenkiesrecht-orgaan "Jus Suffragii" en naar de
+twee belangrijkste vrouwenkiesrechtbladen in Amerika te melden,
+dat van al deze sensationeele berichten niets waar was.
+
+Onze consul was in zijne uitlatingen voorzichtiger; hij zeide, dat hij
+er niets van wist, dat hij het meest omtrent den politieken toestand
+in China uit de mail-editie van de "N. Rott. Ct." leerde kennen, omdat
+de in China verschijnende Engelsche bladen den feitelijken toestand
+niet altijd uitvoerig vermelden. Hij was echter zoo vriendelijk mij
+eenige waardevolle introducties voor Canton te bezorgen, waarmede
+ik misschien de waarheid zou kunnen opsporen. Ook mrs. Catt had van
+haar consul eenige introducties ontvangen en verder had de Chinees,
+dien wij in Hongkong spraken, ons een paar brieven medegegeven.
+
+Met deze brieven gewapend, begaven wij ons onmiddellijk na onze
+aankomst op weg. Twee voor het hotel staande draagstoelen, heel
+burgerlijk met slechts twee dragers, namen wij in beslag en lieten ons
+het eerst brengen naar dr. Mary Fulton, een Amerikaansche vrouw-dokter,
+die hier aan het hoofd van een Amerikaansch hospitaal staat, waaraan
+een medische school voor Chineesche vrouwen en een opleidingsschool
+voor verpleegsters verbonden is.
+
+Na een vol half uur door al die schilderachtige, maar vuile, nauwe
+straten gedragen te zijn, zetten onze dragers ons neder voor een
+groote poort, die op ons geklop onmiddellijk werd opengedaan. Daar
+achter bevonden wij ons in een groote, vierkante ruimte, een groot,
+groen grasveld, rondom omzoomd met in bloei staande witte lelies en
+hooge palmboomen. Aan drie zijden van dit vierkant stonden vele kleurig
+onderhouden gebouwen, die naderhand bleken links uit het hospitaal,
+met de daarbij behoorende inrichtingen, in het midden de woonhuizen,
+en rechts uit schoolgebouwen van een Amerikaansche missionary te
+bestaan. Wij vernamen weldra, dat dr. Mary Fulton op reis was. Het
+is de vacantietijd en de dokter had deze drie maanden gebruikt, in
+hoofdzaak ter wille van de zeereis, om eens even naar de Vereenigde
+Staten te gaan. Zij was op de terugreis en zou binnen veertien dagen
+terug zijn. Haar schoonzuster, getrouwd met den broeder van dr. Mary
+stond ons echter te woord. Zij en haar man staan aan het hoofd van
+de onderwijsinstelling van dit Amerikaansch Zendelingeninstituut,
+maar zij kon ons geen inlichtingen geven omtrent alles wat wij
+wilden weten. Nadat wij de school, die juist begonnen was, vol van
+Chineesche kleine jongens en meisjes, die hier tot goede, deugdzame
+Chineesche Christenen worden opgevoed, vluchtig hadden bezichtigd,
+met een jonge Chineesche lady-dokter het keurig ingerichte, up to
+date-hospitaal voor vrouwen en kinderen hadden doorloopen, zetten wij
+ons weder in onze stoelen en begaven ons naar een ander Amerikaansch
+zendelingeninstituut. Ook daar wist men ons geen inlichtingen te
+geven en toen wij nog eerst een dokter aan het Canton-hospitaal
+hadden getracht te spreken en vernamen, dat deze dokter ernstig
+ziek was, begaven wij ons naar de woning van een Chineesche dame,
+wier dochter lid van den Raad van Canton zou zijn, zoo had men ons
+althans verzekerd. Deze dame ontving ons zeer vriendelijk, zij was een
+weduwe en onderwijzeres aan een school. Zij sprak een klein beetje
+Engelsch, te weinig om een geregeld gesprek te voeren en ons altijd
+goed te begrijpen, maar genoeg om ons toch eenige inlichtingen te
+geven. Haar dochter was werkelijk gekozen tot lid van den Cantonschen
+Raad, zij was ook eene onderwijzeres, maar de moeder hield niet van
+dit publieke optreden van haar dochter en daarom had zij haar eenige
+maanden geleden voor twee jaar naar Amerika gezonden, om daar een
+cursus in de philosophische Wetenschappen door te maken. Zij wist
+ons te vertellen, dat er vrouwen in den Raad zaten, maar dat was
+alles wat wij na een lang onderhoud te weten kwamen. Nog een ander
+Chineesch adres probeerden wij, doch vonden de geadresseerde persoon
+niet thuis. De afstanden in Cantor zijn groot, wij waren van 8 uur
+af reeds aan het dwalen, wij gaven daarom onzen dragers last om ons
+eerst naar het hotel terug te brengen, waar wij om half één aankwamen.
+
+De hotelier stond ons buiten in groote vertwijfeling op te wachten en
+verraste ons met de mededeeling, dat wij een hoogst onvoorzichtige
+daad hadden verricht, door zonder geleide en in gewone draagstoelen
+de stad in te gaan en ons overal te laten ronddragen. De stad was
+nog vol gespuis, de koelies, die ons gedragen hadden, waren hem
+volmaakt vreemd, wij hadden evengoed in alle moeilijkheden kunnen
+geraken als veilig terug te keeren. Wij gaven daarom onze mannetjes
+een extra-belooning, omdat zij ons zoo goed en veilig overal gebracht
+hebben waar wij wilden komen en beloofden den hotelier verder zijn
+raad te zullen volgen.
+
+Na een half uur rust en na onze lunch genoten te hebben, begaven
+wij ons weder op weg; nu echter onder het vertrouwde geleide van een
+Engelsch sprekenden Chineeschen gids. Wij zouden nu mijne speciale
+introducties beproeven. Eerst bezochten wij dr. Emilie Bossoni, een
+Italiaansche lady-dokter, die hier aan het hoofd van een Chineesch
+hospitaal staat, geen stad- of staatsinrichting, maar een privaat
+hospitaal, door giften en gaven onderhouden. Dr. Bossoni is een
+aardige babbelaarster, levendig en vroolijk als al hare landgenooten,
+maar de inlichtingen, die zij ons gaf, leken naar niets. Ook de onder
+haar werkende Chineesche jonge mannen en vrouwen wisten niets te
+antwoorden op de vragen, die wij hun stelden; zij hadden van dat alles
+nooit gehoord. Dr. Bossoni wilde ons volstrekt rondvoeren door haar
+hospitaal, maar na eenige oogenblikken werd mij dat te machtig. Alleen
+in Italië en onder Italiaansche doktoren kunnen zulke hospitalen,
+beter ware het ze lijkenhuizen te noemen, bestaan. De operatiekamer,
+waar armen en beenen en vingers, etc. geamputeerd worden alsof het een
+dood kalf geldt, een heele bak vol afgezette ledematen, had ze daar
+staan--'t was haar morgentaak geweest--leek meer op een ouderwetsch
+waschhuis bij een oude boerenwoning dan op een operatiekamer. Het hok,
+waarin de apotheek, als men de verzameling medicamenten, die daar
+stonden, zoo noemen mag, gehouden werd, zag er zóó smerig uit en
+stond zoo vol gebruikte pannen en potten, dat ik haar vroeg of zij
+dat heusch een plaats noemde, waarin medicijnen voor zieken klaar
+gemaakt konden worden. O ja, dat was de apotheek, en bij gebrek
+aan eert apotheker bereidde zij zelf de door haar voorgeschreven
+recepten. Ziekenzalen waren er niet; hokken, waar geen licht en
+geen lucht kon doordringen, waar het stonk en vreeselijk smerig was,
+herbergden zieltogende menschen. 't Was te erg, ik wilde niet verder
+doorgaan, want ik ken zulke toestanden van hospitalen in Italië.
+
+Nu restte ons nog één introductie, die wij voor het laatst bewaard
+hadden, omdat wij er niet veel van verwachtten. Het was een introductie
+van onzen Nederlandschen consul aan den Commissioner for foreign
+trade. Hoe ik dien titel in het Nederlandsch moet vertalen, weet ik
+niet, wij bezitten zulk een ambtenaar niet. Hij zetelt direct onder
+den gouverneur van de provincie Canton en zijn zittingslokaal is
+gevestigd op den grond, waar de gouverneur woont en zijne bureaux
+zijn. Wij begonnen te vreezen daar met een kluitje in het riet
+weggestuurd te zullen worden en ten slotte Canton te moeten verlaten,
+zonder veel wijzer geworden te zijn omtrent de zaken, die ons bovenal
+interesseeren.
+
+Toen wij aan de buitenste poort, die de gouverneurswoning omgeeft,
+aangekomen waren, en onzen wensch te kennen gaven den commissioner--wij
+wisten zelfs zijn naam niet--te spreken, werden wij, na veel gedoe,
+tusschen een drievoudige rij soldaten doorgelaten, naar de tweede poort
+en daarna naar de eerste poort geleid. Daar ontving ons een Chineesch
+burger, die den introductiebrief in ontvangst nam en ons verzocht,
+een oogenblik te wachten. Spoedig daarna kwam hij ons halen, om ons
+naar binnen te geleiden. Reeds bij de deur kwam ons een vriendelijk,
+jong man, in Europeesche kleeding, tegemoet, zichzelf voorstellende
+als dr. Lou, de commissioner. "En wie van u is dr. Jacobs en wie is
+mrs. Catt?" vroeg hij onmiddellijk, na ons beide handen toegestoken
+te hebben. Wij keken hem verbaasd aan, want de introductiebrief
+sprak alleen van mij. "O, ik wist, dat gij komen zoudt," zeide hij,
+"de Chineesche bladen hebben ons reeds van uw werk in Manilla en uwe
+plannen in China op de hoogte gebracht." En nu vertelde deze ongeveer
+30-jarige man ons, in volmaakt Engelsch, dat hij een groot feminist
+is. Hij heeft zijn opleiding gedeeltelijk in Amerika en gedeeltelijk
+in Engeland genoten. Weldra kwam ook mr. Li--ik schrijf deze namen
+maar zoo eenvoudig, zooals zij in de wandeling genoemd worden, maar
+feitelijk hebben deze heeren een veel langeren naam--, een man van
+ongeveer denzelfden leeftijd, zich bij ons voegen. Deze laatste is in
+Amerika uit een Chineeschen vader en 'n Duitsche moeder geboren, heeft
+in New-York gestudeerd en woont sedert 6 jaren weder in Canton. Hij
+is op het bureau van dr. Lou werkzaam en is tevens redacteur van
+"The China Outlook", een in het Engelsch uitgegeven dagblad van de
+politieke partij van dr. Sun.
+
+Met beide jonge mannen waren wij weldra in een belangrijk gesprek
+omtrent den politieken toestand van het land, waaruit bleek met
+hoeveel jeugdig optimisme zij bezield zijn. Zij twijfelen geen
+oogenblik omtrent het voortbestaan der republiek en toen wij hen op de
+bestaande moeilijkheden wezen, loochenden zij die niet, maar had niet
+elke republiek in den beginne voor groote moeilijkheden gestaan? Zij
+herinnerden mrs. Catt aan de eerste dagen der Amerikaansche republiek
+en spraken hunne verbazing uit, dat de Vereenigde Staten niet vooraan
+staan om elke jonge republiek onmiddellijk met uitgestoken handen
+te begroeten en te helpen de moeilijkheden te overkomen. Dr. Sun Yat
+Sen is hun afgod. Zij gaven toe, dat de tegenwoordige president met
+leede oogen aanziet, dat dr. Sun zoo vereerd wordt, maar dat dr. Sun's
+leven in gevaar zou zijn, negeerden zij volkomen. Het is waar, dat
+de president twee hunner generaals heeft laten doodschieten, maar
+vergissingen zullen er nog wel eens meer gemaakt worden en dr. Yuan
+Shi-kai heeft daarna toch een ode gewijd aan den afgestorven vriend
+en zijn eigen zoon gestuurd, om hen te eeren bij hunne begrafenis. Hoe
+vindt men zoo'n naïeviteit? Over de financieele moeilijkheden, waarin
+de republiek thans verkeert, spraken zij zeer luchthartig. Dat geld
+zal weldra komen; kleine sommen hadden zij reeds van verschillende
+kanten kunnen krijgen, maar zij willen een groote som ineens, met
+het oog op moeilijkheden bij de aflossing. Weldra zullen echter de
+eerste belastingen geïnd worden en daarmede kunnen de groote gaten
+voorloopig gestopt worden.
+
+Omtrent de bijzonderheden der Cantonneesche vrouwen verkregen wij alle
+gewenschte inlichtingen. Het is waar, dat een 50-tal jonge meisjes,
+meest studenten, onderwijzeressen, verpleegsters, in den revolutietijd
+de wapens hebben opgevat en een eigen regiment hebben gevormd. Zij
+hadden zich vooraf in het hanteeren der wapenen en andere militaire
+wetenswaardigheden geoefend, een kapitein uit hun midden gekozen
+en zich bij het leger gevoegd. Zij werden voornamelijk gebruikt
+om een deel van de stad te bewaken, zoodat zij meer defensief dan
+offensief behoefden op te treden. Nadat in Canton de groote strijd
+was afgeloopen, zijn zij naar Nanking getogen en hebben zich ook
+daar op dezelfde wijze verdienstelijk gemaakt. Wij waren het met
+de heeren eens, dat meer het feit van dit optreden merkwaardig
+was, dan dat deze fijn gebouwde, kleine, tengere vrouwtjes op
+die wijze veel daadwerkelijke hulp hebben kunnen verleenen. Dit
+regiment is nu ontbonden, doordat nu eenige hunner als militaire
+hospitaalverpleegsters dienst doen, anderen administratieven arbeid
+in het leger verrichten en anderen haar studie weder hebben opgevat.
+
+Het kiesrecht der vrouwen is in China nog niet geregeld, zooals nog
+niets wettelijk geregeld is. Iedere provincie leeft nog onder een
+provisoir bestuur en regelt voorloopig haar eigen zaken. De provincie
+Canton nu heeft gemeend, de vrouwen, die in alle opzichten zoo'n
+werkzaam aandeel in de revolutie geleverd hadden, die steeds ijverige
+leden waren geweest van de geheime genootschappen, deel te moeten
+laten nemen aan de voorloopige provinciale regelingen en van de 120
+zetels minstens tien door vrouwen te moeten laten bezetten. Men heeft
+verder gemeend, vrouwen zelf te moeten laten bepalen, welke vrouwen
+daarvoor gekozen moesten worden. De vrouwen van de provincie Canton
+hebben dus alleen gestemd voor de verkiezing van de tien vrouwen-leden.
+
+De Provinciale Raad houdt elken middag van 1-5 zitting; de twee
+heeren zouden het op prijs stellen als wij zoo'n zitting wilden gaan
+bijwonen. Op onze verzekering, dat wij niets liever wenschten, gaf
+dr. Lou ons een introduceerend schrijven aan den president van den
+Raad, dien hij ook nog persoonlijk over ons zou spreken en bovendien
+gaf hij ons een brief aan den waarnemenden voorzitter van de politieke
+vereeniging Tung Ming Hui, waarvan dr. Sun de oprichter en voorzitter
+is. Hij wilde, dat wij dien heer gingen opzoeken, omdat wij van hem
+alle persoonlijke bijzonderheden omtrent de vrouwen-leden van den
+Raad zouden kunnen vernemen.
+
+Het was toen half vijf; wij meenden nog een uurtje eenige
+bijzonderheden te kunnen gaan zien en daarmede onzen dag als welbesteed
+te kunnen eindigen. Van alle indrukken, die wij op onzen tocht door
+de stad 's morgens en des middags ontvingen, van de stad zelf en van
+alles wat wij er zagen, zal ik later vertellen. Het is nu reeds lang
+over den tijd, dat ik in bed had moeten liggen en slapen.
+
+
+
+
+
+III.
+
+
+                                                            24 Augustus.
+
+
+O, wat een dag hebben wij gisteren doorgebracht! Nimmer zal ik dien
+23en Augustus vergeten. Als wij van China niets meer zien en hooren,
+dan 't geen wij gisteren beleefden, dan nog hebben wij meer gezien
+en een dieperen blik kunnen slaan in het leven der Chineezen en in
+de idealen van Jong China dan menig toerist, die hier weken lang
+vertoeft. Het was een zeer vermoeiende dag, maar voor niets zou ik
+hem uit mijn leven willen missen.
+
+Doch ik zal trachten er veel van te vertellen. Reeds om half acht
+zaten wij 's morgens weder in onze draagstoelen en gelastten onzen
+begeleider, om ons successievelijk te brengen naar tempels, pagoden,
+oude poorten, gevangenis en verschillende plaatsen waar een bijzonder
+voor Canton kenmerkende industrie wordt uitgeoefend. Wij hadden een
+lijstje gemaakt van de dingen, die wij wilden zien en lieten het aan
+den gids over in welke volgorde wij dat alles zouden bezoeken. Over
+dit alles zal ik in een anderen brief uitweiden, want de middag was
+veel interessanter en daarover moet ik eerst mijn hart luchten.
+
+Om twaalf uur waren wij in het hotel terug, aten toen in haast een
+koude lunch, om vooral op tijd aan het Assembly-gebouw te zijn,
+waarvan wij ruim een half uur verwijderd waren. Het gebouw waar de
+raadszittingen gehouden worden is even buiten de oude stad gelegen,
+waar men thans is begonnen een nieuwe en nieuwerwetsche stad te
+bouwen. Het is een volkomen cirkelvormig, uit grijs zandsteen
+bestaand, gebouw, zeer eenvoudig en doelmatig ingericht. De hall,
+waarin de vergaderingen gehouden worden, is als in een circus, en
+daarboven loopt rondom een galerij voor 't publiek, waarvan men van
+elke plaats alles wat in de Hall gesproken en gedaan wordt, evengoed
+kan hooren en zien. Thans zijn nog alle ingangen sterk met soldaten
+bezet en niemand krijgt toegang tot de galerij, die niet deugdelijke
+identiteitsbewijzen bezit. Wij waren om kwart voor één daar, gaven
+aan de poort het introduceerend schrijven voor den president van den
+Raad af en wachtten. Na een oogenblik kwam iemand ons halen en bracht
+ons bij den voorzitter. Hij sprak zeer slecht Engelsch, zoodat wij
+geen geregeld gesprek met hem konden voeren, hij had het bovendien
+zeer druk en kon niets meer voor ons doen dan de reeds aanwezige
+dames-leden te roepen en die aan ons voor te stellen.
+
+Daar stonden wij nu, tusschen deze parlementsleden, de een uit
+Amerika, de ander uit Holland, beiden tot voorheen trotsch op onze
+natie en nu beschaamd over de kleinzieligheid, bekrompenheid van
+geest, achterlijkheid, en nog zooveel meer van ons volk, dat nog
+steeds de vrouwen laat strijden voor een haar toekomend recht en in
+plaats van haar energie, werkkracht, inzicht en tijd te gebruiken,
+in het directe belang van het volk, laat men die liever ongebruikt
+of geheel verspillen in den strijd voor dat recht. Hier in China had
+men een breeder inzicht in landsbelangen. Deze vrouwtjes strekten ons
+tot voorbeeld! Zes leden spraken wij, doch geen harer kende genoeg
+van een vreemde taal, om er een geregeld gesprek in te voeren. Onze
+gids diende tot tolk.
+
+Een van de zes, die het meest tot mijn hart sprak, wil ik het eerst
+beschrijven. Zij was 52 jaar oud, doch haar mager, gerimpeld gezichtje
+deed een veel hooger leeftijd vermoeden. Zij was weduwe en moeder van
+vijf kinderen. Twee zoons waren getrouwd en een had zij nog thuis. Hare
+beide dochters waren studenten in Japan, de een studeerde voor doctor
+in de medicijnen, de ander in de philosophie. Als zij in Japan haar
+diploma gehaald zullen hebben, is zij van plan hen nog voor twee
+jaar naar Amerika te zenden ter voltooiing van de studie en om goed
+Engelsch te leeren. O, zij betreurde het zoo, niet regelrecht tot
+ons te kunnen spreken, zij had ons zooveel te vragen en zooveel te
+vertellen. Het kleine, tengere vrouwtje--zij reikte niet hooger dan
+mijn schouders--dribbelde op haar mismaakte klompvoetjes zoo grappig
+voort, uit hare oogen straalde echter zooveel energie, wilskracht en
+verstand, dat ik mij niets verbaasde, toen ik vernam, dat zij een
+vurige spreekster in meetings was en prachtige courantenartikelen
+schreef. Zij had voor hare kinderen den kost verdiend in een
+handelszaak, die nu door een harer zonen beheerd wordt. Het was een
+vrouwtje, zooals wij wenschen, dat alle volkeren er vele bezitten,
+of zooals mrs. Catt zegt: "One, that belongs to us".
+
+Dan was er een heel jong ding, zij leek waarlijk een kind van 12
+à 14 jaar, maar zij was reeds 25 jaar. Een jong, vurig strijdster
+voor menschenrecht. Zij heeft ook in Japan gestudeerd, was juist
+benoemd tot leerares aan een groote meisjesschool, toen de revolutie
+uitbrak, waaraan zij van den aanvang af een groot werkzaam aandeel
+nam. Zij is nu lid van den Raad en geeft haar tijd, die over is, voor
+administratieve werkzaamheden ten behoeve van de politieke partij,
+waartoe zij behoort. Haar voetjes waren niet zoo misvormd, geen
+klompjesvoetjes, maar toch zoo klein als van een kind van 6 tot 8 jaar.
+
+Twee dames waren echtgenooten van groote kooplieden in de stad,
+Zij waren, zooals men ons verzekerde, goede spreeksters en ware
+feministen. Zij vertelden ons, dat hunne respectieve echtgenooten
+zeer conservatief zijn en haar publiek optreden en haar lidmaatschap
+van den Raad ongaarne zien, daarom hadden zij beiden haar meisjesnaam
+weder aangenomen en waren daardoor in het publiek alleen onder dien
+naam bekend. De mannen konden zoodoende haar optreden niet beletten.
+
+De twee laatsten waren beide onderwijzeressen. Een er van was getrouwd;
+op onze vraag of haar man het lidmaatschap goedkeurde, begon zij
+te lachen en antwoordde alleen, dat haar man haar als onderwijzeres
+getrouwd had en dus wist, dat zij een publieke persoonlijkheid was.
+
+Onderwijl was de raadszitting begonnen, de dames moesten naar binnen
+en wij togen naar de galerij. Men had voor ons ieder een stoel in
+het midden van het gebouw neergezet. Op de galerij bevonden zich vele
+Chineesche toehoorders en toehoorderessen.
+
+Welk een gezicht! Een oogenblik moesten wij lachen, niet realiseerende,
+dat wij ons in een Chineesche raadszitting bevonden. Het zag er voor
+onze westersche oogen zoo vreemd uit. Al die mannen, slechts zeer
+enkelen waren in Europeesche kleeding, zagen er uit alsof zij 's
+morgens bij 't maken van hun toilet zeer in den aanvang overvallen
+waren. Hun zwarte of gekleurde lage hakkelooze zijden schoenen
+geleken op pantoffels. De witte of lichtgrijze broek is precies als
+onze heeren de onderbroeken dragen en witte sokken. Over dat hing een
+lange witte of grijze nachtjapon; geen overdrijving: hij is precies
+van hetzelfde maaksel. De dames waren daarentegen allen in een zwart
+of donkergrijze lange broek gekleed, met daarover heen een nog niet
+tot de knieën reikend jasje. Als zij met gekruiste beenen zaten, kwamen
+hare beenen tot boven toe te zien, de mannenbeenen bleven steeds zedig
+onder het lange hemd verborgen. Telkens als de voorzitter, die met
+zijn secretaris op eene twee treden hooge tribune zat, even opstond,
+was het alsof wij een man pas uit zijn bed zagen komen.
+
+Alle heeren zaten met een Chineeschen waaier, dat is een geheel uit
+veeren gemaakt en soms zeer kostbaar ding, onophoudelijk zich zelf
+wat koelte toe te wuiven, de dames hadden ook wel een waaier, maar
+werkten er niet zoo onophoudelijk mee. En aan enkele heerenarmen
+zagen wij een fijne bracelet, de vrouwtjes droegen manchetten.
+
+Men vertelde ons, dat in den Raad de geldkwestie van de provincie
+Canton geregeld werd en dien middag de zouthandel, een groote bron van
+inkomen, besproken werd. Zeer bezadigd en kalm spraken de verschillende
+woordvoerders, wij konden natuurlijk niet verstaan wat zij zeiden,
+doch de korte inhoud werd ons even verklaard; slechts een enkele
+humoristische spreker bracht nu en dan een beetje vroolijkheid aan,
+alle andere namen hun taak ernstig op. Met zitten en opstaan werd
+over elk voorstel gestemd.
+
+Van de 120 leden waren dien middag 97 aanwezig en van dezen kregen wij
+den indruk, dat China of althans de provincie Canton, op dit oogenblik
+door jong China geregeerd wordt. De meeste der daar aanwezige mannen
+en vrouwen waren tusschen de 25 en 35 jaar oud, weinig waren van 40
+tot 55 jaar, daarboven niet eene, daarentegen waren er verschillende
+jonge mannen, waarvan wij vernamen, dat zij pas 20 of 21 jaar
+oud waren. Verreweg het grootste deel van dit bestuur bestaat uit
+gestudeerde jonge mannen en vrouwen, de intellectuals van het land,
+slechts eenige zijn handelslieden.
+
+Tot drie uur bleven wij de zitting bijwonen, van het begin tot het
+eind geboeid door alles wat wij daar zagen en hoorden.
+
+Ik weet niet of men in Holland weet hoe de toestanden hier op dit
+oogenblik zijn. Sedert ik op reis ben heb ik geen Hollandsche courant
+en slechts bij hooge uitzondering een Engelsch blad gelezen, het
+zou dus wel eens kunnen gebeuren, dat ik over toestanden en dingen
+schrijf, die men in Holland reeds weet, maar het komt mij voor, dat
+ik beter doe, alles wat ik hier hoor en zie te vermelden, op gevaar
+af dan, dat de lezers het voor den tweeden keer vernemen, dan dat ik
+ze onvermeld laat.
+
+Nadat wij de vergaderzaal hadden verlaten, begaven wij ons naar
+den heer Tze Ying Pak, waarnemend voorzitter van de Tung Ming
+Hui. Wij troffen dien heer in het clubgebouw, omgeven door zijne
+zes secretarissen, waarvan twee dames zijn. Onophoudelijk kwamen er
+heeren inloopen, waarvan velen Engelsch spraken. Ook Tze Ying Pak sprak
+Engelsch en was op onze komst voorbereid. Hij is ongeveer 40 jaar oud,
+al de jongere lui noemden hem mr. Chair, een verkorting van Chairman.
+
+Hij begon met ons uit te noodigen voor het verdere van den dag zijne
+gasten te zijn, onze gids en draagstoelen weg te zenden en verder op
+hem te vertrouwen. Wij namen volgaarne die uitnoodiging aan. Hij was
+zoo'n aardige, goedige dikzak, die onmiddellijk onze sympathie en ons
+vertrouwen won. Na met hem het clubgebouw doorgewandeld te hebben,
+zetten wij ons op het groote balcon met uitzicht op de prachtige
+rivier, waar zich gaandeweg verschillende jonge mannen en vrouwen,
+allen leden van de vereeniging, bij ons voegden. Elk die plaats nam,
+ontving, evenals wij, dadelijk een kop groene thee voor zich. Die
+thee wordt in porseleinen kommetjes met dekseltjes rondgediend, dat
+is te zeggen, een lepeltje theebladen wordt in het kommetje gedaan
+en daarop wordt kokend water gegoten. Verder ontvangt ieder een heel
+klein leeg kopje. Als men wat wil drinken, dan giet men een beetje
+thee uit het kommetje in het kopje en dat drinkt men zonder suiker
+of melk. Als men eenige keeren gedronken heeft, dan vult een bediende
+het kommetje opnieuw met water.
+
+De jongelui toonden ons eene teekening voor een groot monument,
+dat men bezig is op te richten aan de overzijde van de rivier, vlak
+tegenover het clubgebouw, ter herinnering aan de 72 mannen, leden van
+Tung Ming Hui, die het vorig jaar in de revolutie gesneuveld zijn. Voor
+dit monument heeft elk lid der vereeniging naar vermogen bijgedragen.
+
+Al deze heeren waren met het grootste optimisme omtrent den stand van
+zaken bezield, elk onzer bezwaren trachtten zij op de luchthartigste
+wijze te ontzenuwen. Zij spraken met ons over alle hervormingen die
+zij tot stand willen brengen en vertelden ons, dat zij in alles Amerika
+tot voorbeeld nemen. Er was in elke stad, waar hunne vereeniging eene
+afdeeling heeft, een studieclub opgericht, waar, onder goede leiding,
+studie wordt gemaakt van den regeeringsvorm in de Vereenigde Staten
+en van de wetten en instellingen der meest geavanceerde staten aldaar.
+
+Wij vernamen van hen, dat het plan, om de regeering naar Nanking
+over te brengen, geheel is opgegeven, omdat men moeilijkheden
+met de groote mogendheden vreest, die in Peking allen hun kostbare
+regeeringsbureaux bezitten. Al deze jonge menschen hebben hunne studie
+en positie voorloopig opgegeven om zich geheel te kunnen wijden
+aan de werkzaamheden ter opbouwing van den nieuwen staat. Als het
+inderdaad mag gelukken de republiek staande te houden, van China te
+maken een modernen staat, dan zal dit te danken zijn aan de opoffering
+en toewijding, aan den frisschen geest en het jeugdig optimisme van
+de jonge mannen en vrouwen van het hedendaagsche China. Deze jonge
+mannen wilden ons volstrekt overhalen ons verblijf in Canton met
+3 of 4 dagen te verlengen, dan wilden zij eene vergadering bijeen
+roepen, waar wij met behulp van een tolk, zouden kunnen spreken en
+een vereeniging van vrouwen stichten. Wij hebben evenwel alles voor
+onzen verderen tocht reeds geregeld en meenden bovendien, dat na ons
+gesprek de duistere punten per brief kunnen worden opgehelderd.
+
+Om half-zes begaven wij ons naar de woning van onzen gastheer, omdat
+wij om zes uur moesten eten. Er waren vele gasten, doch niemand
+in avondtoilet, elk kwam blijkbaar in het pakje dat hij of zij den
+heelen dag gedragen had. Het was een echte Chineesche woning, in bouw
+heel veel gelijkende op de Europeesche woning in Java, met een voor-
+en achtergalerij, een binnenkamer en zijvertrekken, waar achter een
+gebouw ligt voor keuken en bediendenkamers. De inrichting der woning
+is echter geheel Chineesch.
+
+De vrouw des huizes, een klein, bleek, ziekelijk uitziend poppetje,
+werd ons formeel voorgesteld, ook de andere gasten, waarvan de
+meesten reeds aanwezig waren. De een was een Chineesch officier van
+gezondheid, 35 jaar oud, die uitstekend Engelsch sprak. Trouwens, met
+alle heeren-gasten konden wij een goed gesprek voeren. Dan was er een
+ingenieur, die in Amerika gestudeerd heeft en nu de uitvoerder is van
+de nieuwe spoorlijn, die Canton met Hankow moet verbinden, waardoor de
+afstand van Canton naar Peking, met 6 dagen verkort wordt. Nu moeten
+de Cantonneezen nog eerst per boot naar Hongkong, van Hongkong per boot
+naar Shanghai, van Shanghai per spoor naar Nanking en van Nanking weder
+per boot naar Hankow, om vandaar verder naar Peking te kunnen komen. De
+reis duurt 9 dagen als alle booten net aansluiten en zal later in drie
+dagen kunnen worden afgelegd. Ook was er nog een jonge oogarts, die
+in Japan heeft gestudeerd en een van de hoofdambtenaren van politie,
+die ons mededeelde, dat onder de stadspolitie vele jonge mannen van
+goeden huize waren, die voorloopig hunne studie vaarwel hebben gezegd
+en nu de nieuwe omstandigheden dienen door een vertrouwde stadswacht
+te vormen. Wij kregen die mededeeling nadat ik had opgemerkt dat de
+politie overal in de stad zoo'n gunstigen indruk maakte, uit zulke
+flinke jonge mannen bestond met opvallend eerlijke gezichten.
+
+Verder waren er drie dames, leden van den Raad, twee ervan hadden wij
+'s middags reeds gesproken, de andere was een dochter uit een gegoede
+familie, ongehuwd, die zich aan allerlei hervormingswerk wijdt, doch
+geen bepaald beroep uitoefent. Ook was een van de secretarissen van
+de vereeniging aanwezig. Nauwelijks waren wij voorgesteld, toen ons
+elk een klein kopje thee door de gastvrouw werd aangeboden, dat men
+beleefdheidshalve aanneemt, als men geen lust heeft het te drinken
+dan proeft men er even van. Wij werden in de binnengalerij ontvangen,
+omdat men in de voorgalerij bezig was de tafel te dekken.
+
+Er liep nog een ander persoontje rond, een jong, burgerlijk uitziend,
+vrouwtje, dat niet werd voorgesteld, doch in alles als gelijke werd
+behandeld. Zij zette zich naast den heer des huizes neder, en toen ik
+vroeg of zij een familielid was, zeide hij zeer verlegen "neen". Even
+daarna vroeg mrs. Catt de vrouw des huizes of zij kinderen had, wat
+ontkennend werd beantwoord, doch waaruit wij begonnen te begrijpen,
+dat die tweede vrouw een bijzit is. Ook had ik reeds 's middags in de
+Club opgemerkt, toen wij over de hervormingen spraken, die ingevoerd
+moeten worden, dat men sprak over: leerplicht, afschaffing van de
+meisjesslavernij, die nu formeel bestaat, verbod van opiumschuiven,
+verbod om de voeten te mismaken, betere strafwetten enz., maar niet
+van afschaffing van polygamie en toen ik dat onderwerp te berde
+bracht, er even een stilte ontstond en onze gastheer ineens over
+iets anders begon. Later vertelde de officier van gezondheid mij,
+dat polygamie in China zeer verbreid is en sommige mannen, zelfs uit
+de vooruitstrevende kringen, tien tot achttien vrouwen hebben. Wel
+kan in China een man slechts één wettige vrouw hebben, de andere zijn
+niets anders dan concubines en in elk opzicht ondergeschikt aan de
+wettige vrouw, maar zij wonen meestal in dezelfde woning, deelen met
+haar de gunsten van den man en dikwijls zelfs het echtelijk bed.
+
+Als een vrouw geen kinderen krijgt, of alleen meisjes, 't geen
+'t zelfde is, want meisjes worden niet als kinderen beschouwd, dan
+neemt de man, soms met toestemming van zijn vrouw, een bijwijf. Krijgt
+hij bij deze vrouwen kinderen, dan behooren die hem en zijne wettige
+vrouw toe. Zoo'n kind noemt de eerste vrouw moeder, zijne vleeschelijke
+moeder is niets voor hem, die mag blij wezen, als zij zijne dienstmaagd
+mag zijn. Zoo'n bijwijf kan ook ten allen tijde zonder vorm van proces,
+worden weggezonden, zij moet dus heel voorzichtig zijn, om man en vrouw
+beide goed te stemmen. Zij zijn goedkoope dienstboden, daarom duldt
+menige vrouw hen in huis. Bij zoo'n Chineesch huwelijk gaat het heel
+vreemd toe. Alle bijzonderheden er van zal ik niet verhalen, maar wel
+moet ik even mededeelen, dat het niet noodig is, dat de man bij het
+huwelijk tegenwoordig is. Evenals bij ons met de handschoen getrouwd
+kan worden, kan ook de Chinees zich laten vertegenwoordigen. In
+den regel neemt men als vertegenwoordiger een haan. Wat hier echter
+erger is, een jonge man kan door zijn ouders uitgehuwelijkt worden,
+zonder dat hij er iets van weet, zijn toestemming is zelfs niet
+noodig. Het is daarom heel gevaarlijk voor een Europeesche vrouw,
+om met een Chinees te trouwen, hij weet dikwijls zelf niet, of zijne
+ouders hem in zijne afwezigheid hebben uitgehuwelijkt. Komt hij dan
+later met zijne Europeesche vrouw in China terug, dan is deze niets
+meer en niets anders dan zijne concubine, terwijl hare kinderen de
+andere vrouw toebedeeld worden. Enkele afschuwelijke voorbeelden
+werden mij daarvan verteld.
+
+Dit huwen zonder toestemming van de betrokken partijen, zal wel spoedig
+gewijzigd worden, want daarvan ondervinden ook de mannen te veel
+de nadeelige gevolgen, maar het zal een groote krachtinspanning der
+vrouwen vereischen, om de feitelijke polygamie afgeschaft te krijgen,
+juist omdat die wettelijk niet bestaat. Het is zooveel moeilijker
+oer-oude gebruiken te wijzigen, dan wetten veranderd te krijgen. Nadat
+wij ons met de verschillende gasten geruimen tijd onderhouden hadden,
+werden wij verzocht in de voorgalerij te komen en begon het diner.
+
+
+
+
+
+IV.
+
+
+Ik zat naast de vrouw des huizes en had aan den anderen kant den jongen
+oogarts. Mrs. Catt zat tusschen den gastheer en den ingenieur. De
+anderen zaten daartusschen verdeeld. Ieder gast zat op een mooi zwart
+houten Chineesch krukje. De gastheer en ook de andere heeren merkten
+met trotsch op, dat de Chineezen gewoon zijn aan tafel te zitten,
+doch wanneer wij in Japan ergens zullen worden uitgenoodigd, dat wij
+dan op den grond plaats zullen moeten nemen.
+
+Op iedere plaats lag een porseleinen lepeltje, zooals wij voor
+medicijnlepeltje gebruiken, en twee ivoren stokjes. De vrouw des
+huizes en ook de gastheer schepten beiden met zoo'n klein lepeltje
+het een en ander in verschillende kommetjes en ieder kreeg zoo'n mooi
+Chineesch kommetje, zooals wij tehuis op onze buffetten hebben staan,
+voor zich. Het leek mij zoo'n raar mengsel en daarom vroeg ik wat
+dit alles was. Het was een groote vrucht, den Chineeschen naam weet
+ik niet meer, het meest gelijkende op pompelmoes, daarvan wordt de
+kap afgesneden, het binnenste uitgehold en dit vermengd met stukjes
+varkensvleesch, kip, streepjes van het binnenste van bamboe ('t geen
+hier veel gegeten wordt), meloenzaad, boontjes, deze laatste waren de
+vruchtjes van witte leliën, en nog andere roode en groene vruchtjes
+meer. Dit alles wordt dan weder in de vrucht gedaan en gezamenlijk
+gekookt. Deze heele vrucht wordt op tafel gebracht en daaruit krijgt
+elkeen het zijne. Achter elks kommetje stond een heel klein kopje,
+waarin soja was gegoten en waarin men zijn tusschen de stokjes geknepen
+stukje van het een of ander doopte, alvorens het te nuttigen.
+
+Nu begon men te eten. Mrs. Catt en ik deden wanhopige pogingen om onze
+stokjes in de hand te houden en daarmede de stukjes van den rommel
+in ons kommetje naar den mond te brengen. De vrouw des huizes hielp
+mij een beetje. Ook mrs. Catt kreeg hulp van haar buurman. Wat was
+ik blij als ik zoo'n stukje beet had en naar mijn mond had gebracht,
+maar ik vertrouwde mij niet om er eerst mede naar het sojabakje
+te gaan en het daar in te dippen, zoo'n lange reis kon ik het niet
+vasthouden. De nattigheid, die onder in het kommetje was, werd met
+het lepeltje genuttigd. Dat proces ging beter.
+
+Toen kwam het tweede gerecht. Elk kreeg een schoteltje met gekookte
+haai-vinnen. Die smaakten eigenlijk net als gekookte vinnen van andere
+visschen, misschien iets slijmeriger, maar men zal wel Chinees moeten
+zijn om er het fijne van te proeven. Bij de Chineezen gelden haaivinnen
+voor een groote delicatesse. Wij twee hadden onze schoteltjes nog niet
+half leeg, toen de anderen reeds lang klaar waren en het volgende
+gerecht werd opgediend. Dat leek mij zoo raar, zoo wit vleezig en
+zoo slijmerig, dat ik mijn buurman eerst vroeg "wat is dit?" "Dat
+zijn kikvorschen," zeide hij. Ik moet al een heel bedremmeld gezicht
+gezet hebben, want oogenblikkelijk liet hij er op volgen, "maar het
+zijn geen kikvorschen, die in slooten en plassen leven, deze worden
+door de families zelve op de rijstvelden gekweekt." Wij hadden 's
+morgens zooveel levende kikkertjes in de markthalletjes aan touwtjes
+zien bengelen, in gezelschap van muizen en ratten, dat ik bevreesd de
+vraag opperde: "Eet men hier ook muizen en ratten?" "O ja," was het
+eenvoudige antwoord, "muizen, vooral wanneer die een tijd lang goed
+gevoed zijn, beschouwen wij als een lekkernij; maar ratten, evenals
+honden en katten, worden alleen door de arme menschen gegeten, dat
+is een grof voedsel".
+
+Ik kon mijn stukjes kikvorsch niet meer naar den mond brengen,
+hoeveel moeite ik er ook voor deed. Mrs. Catt had echter haar bordje
+reeds leeggegeten, zonder te weten wat het was, toen de gastheer
+haar stralend vroeg of zij ook zoo'n liefhebster van kikvorschen
+was. In het zuiden van Frankrijk at men alleen de achterpooten, maar
+de ruggen waren juist het lekkerst. Mijn lieve, goede reisgezellin
+had een oogenblik moeite haar maaginhoud binnen te houden, en kon
+met geen mogelijkheid van het verdere diner nog iets nuttigen. En
+toen kwam juist het fijne. Ieder kreeg een schoteltje met hartjes en
+levertjes. Men zeide mij, dat het de hartjes van nachtegalen waren,
+maar ik wil hopen, dat zij van minder edele vogeltjes afkomstig
+zijn. Daarna werd de pièce de résistance opgediend. Elk kreeg weder een
+bakje, zooals in het begin, driekwart gevuld met rijst, lekker korrelig
+gekookt. In 't midden van de tafel werden een dozijn grootere bakken
+gezet, elk gevuld met iets anders. Dat was een formeele rijsttafel,
+maar zonder de sambals. Geen enkele kruidenij werd aan tafel gebruikt
+en door niemand werd iets gedronken. Er stond trouwens geen glas en
+geen drinken.
+
+Elkeen pakte nu met zijn stokjes, waarmede al het voorgaande gegeten
+was, uit de verschillende bakjes wat hij of zij wilde hebben en at
+dat met de rijst. Mijn buurman bediende mij. Ik vroeg alleen een
+stukje eendvogel, wat hij met zijn stokjes op mijn rijst deponeerde,
+en toen hij mij nog wat wilde geven, vroeg ik een gebakken ei. Maar,
+o, wee, toen ik dat in mijn bakje had, zag ik, dat het een ei met
+een kuikentje was. Onze Chineesche tafelgenooten verorberden zoo'n
+gevuld ei met bijzonderen smaak, ik vergenoegde mij met een beetje van
+mijn stukje eend te eten en wat rijst uit het bakje in mijn mond te
+schuiven. Dat is eigenlijk het eenig wat de Chineezen heel onsmakelijk
+doen, het eten van rijst met de stokjes. Zij kunnen de rijst niet
+met de stokjes pakken, daarom zetten zij het bakje aan den mond en
+schuiven de rijst met de stokjes naar binnen. Het leek heel veel op
+slobberen. Messen worden aan tafel niet gebruikt, alles wordt in de
+keuken zoo klein gesneden, dat men het zoo kan eten. Zij vinden het
+zeer onbeschaafd van de Europeanen om zich aan tafel van messen te
+bedienen. Voor toespijs kregen wij een heel dun rijstkoekje met een
+stukje vette ham er boven op. Daarna kreeg elkeen weder een klein kopje
+thee en daarmede was het diner afgeloopen. In de binnengalerij stonden
+vruchten en zoetigheidjes op tafel; ieder bediende zich zelf daarvan.
+
+Weldra was het acht uur en toen vroeg de gastheer ons of wij plezier
+hadden met het heele gezelschap mede naar een theater te gaan, waar
+een echt Chineesch stuk, uit het Chineesche volksleven gegrepen,
+door amateur-artisten gegeven zou worden. Wat konden wij meer
+wenschen! Voordat wij de woning echter verlieten, bood de vrouw des
+huizes, door middel van haren man, ons elk een paar ivoren, met zilver
+gemonteerde, stokjes aan, als aandenken aan ons eerste Chineesche
+diner. Zij had in elk glazen doosje haar miniatuurkaartje gelegd,
+in de hoop, dat wij haar nooit zullen vergeten en haar nog eens van
+ons zullen laten hooren. Van alles wat ik van deze reis mede naar
+huis zal brengen, zal niets zoo'n waardevol souvenir voor mij zijn,
+als deze twee stokjes, omdat zij mij telkens weder den dag zullen te
+binnen roepen, die van onze geheele reis de merkwaardigste is en die
+mij China en de jong-Chineezen zoo van nabij heeft leeren kennen.
+
+Het stuk, dat opgevoerd zou worden, gaf ons een blik in toestanden,
+zooals die vóór de revolutie in China heerschten en die nu gaandeweg
+aan het verdwijnen zijn. Het was het huiselijk leven van een
+mandarijn, die zich verrijkt had met de zuur verdiende gelden van
+het arme volk. Hij is nu oud, verkoopt zijn plaats aan een collega
+en vertrekt met zijn gezin naar elders. Zijn eenige zoon is een groot
+speler, besteelt zijn vader en verliest al het geld van papa. De oude
+mandarijn sterft van verdriet. Als de zoon geen geld meer bezit om te
+spelen, verkwanselt hij zijn zusje aan een slecht befaamd huis en ten
+slotte hangt hij zichzelf op. De moraal van het stuk: onrechtmatig
+verkregen goed gedijt niet. Dat lag er dik op. Het gaf ons echter
+een blik in zoovele huiselijke zaken in China, waarvan men wel leest,
+maar die men anders nooit voor oogen krijgt en het werd meesterlijk
+gespeeld door jonge studenten, die het opvoerden ten voordeele van
+de kas der politieke vereeniging, waartoe ook zij behooren.
+
+In het eerste tooneel zien wij den ouden mandarijn met zijne dochter
+en de vrouw van zijn zoon. Ieder der huisgenooten heeft een eigen
+bediende, die hem of haar als een schaduw volgt en als zij stil
+zitten, onophoudelijk koelte met een waaier toe wuift. Dan komt de
+zoon tehuis, die voor zijn vader kruipt, maar zijn vrouw en zuster
+als een tyran behandelt. Daarna ontvangt de vader bezoek van een
+anderen mandarijn, die in rang beneden hem staat en wij zien de
+verschillende plichtplegingen van deze twee tegenover elkander. Dan
+licht de eerste zijn opvolger in hoe hij de 100.000 dollars, die hij
+hem voor de plaats betaald heeft, gemakkelijk in korten tijd weder
+uit het volk kan terugwinnen. Dat gaf natuurlijk menig staaltje van
+brutale uitzuigerij van deze Manchu-ambtenaren te zien en te hooren.
+
+In het tweede bedrijf heeft de vader bemerkt, dat zijn zoon hem
+besteelt en het geld in speelhuizen verliest. Een typische scène
+tusschen vader en zoon, waarbij de vader zich zoo opwindt, dat hij
+neervalt, ziek wordt en sterft. De dokter-kwakzalver komt aan het
+ziekbed en verricht hocus-pocus-kunstjes. De vader sterft en alle
+formaliteiten, die bij zoo'n dood voorvallen, zien wij gebeuren. De
+priester komt, de duivel wordt verbannen, de familieleden komen,
+de begrafenis wordt voorbereid en alles wordt zoo aanschouwelijk
+voorgesteld, alsof het in werkelijkheid plaats vindt.
+
+In het derde en laatste bedrijf is de zoon reeds geheel verarmd,
+zijn schuldeischers maken het hem lastig, de bruidsschat van zijne
+zuster heeft hij ook reeds verkwanseld en dan komen een paar kerels
+hem geld voor dat zusje zelf aanbieden. Hij hoopt met dat geld zijn
+verloren kapitaal terug te kunnen winnen, zijne zuster zal hij dan
+weder bevrijden en zoo brengt hij zijn geweten tot zwijgen en stemt
+met den koop in. Het meisje wordt dan gesluierd, aan armen en voeten
+gebonden en medegevoerd. Nauwelijks is zij weg of andere schuldeischers
+komen hem het pas ontvangen geld afhandig maken tot hij geen cent
+over heeft en radeloos hangt hij zich dan op. Wij krijgen dan een
+geheel ander beeld van wat voorvalt in het huis van een zelfmoordenaar.
+
+Mrs. Catt en ik hadden elk een jongmensch naast ons zitten, die ons
+telkens de vertaling gaf van hetgeen de acteurs zeiden, zoodat geen
+woord van het geheele stuk verloren ging. Van het begin tot het eind
+waren wij door het stuk en het spel der jongelieden geboeid, wij
+gevoelden ons geheel tehuis in de wereld, die ons daar vertoond werd.
+
+Om ruim elf uur was het stuk afgeloopen, waarna onze beide jonge
+cavaliers ons in het private stoombootje van onzen gastheer over de
+rivier naar het hotel brachten. Het was een prachtige sterrenhemel,
+van vele schepen werden weder goede en booze geesten aangenaam bezig
+gehouden, kleine bootjes met Boeddhistische nonnen en andere met
+monniken zwierven op het water rond, om de watergoden te heiligen, de
+eentonige Chineesche muziek werd van verschillende schepen gehoord,
+tal van kleine vaartuigjes met gekookte rijst, gebakken of gekookte
+visch, vruchten en andere etenswaren gondelden tusschen de groote
+schuiten door om nog wat te verkoopen, de hel verlichte stad bood een
+phantastisch beeld, dit alles stemde ons met een dankbaar gevoel en
+dit prachtig slot aan zoo'n heerlijken dag maakte ons overgelukkig.
+
+Toen wij ten slotte in het middernachtelijk uur op onze kamer
+aangekomen waren, keken wij elkander eens goed aan en riepen uit: Wat
+een onvergetelijke dag! Maar, vroegen wij ons af, zal men ons willen
+gelooven, als wij onze lotgevallen van dezen eenen dag ook nog zoo
+eenvoudig mogelijk beschrijven? Zal iemand, die niet hier is geweest,
+die de Chineesche toestanden niet kent, onze beschrijving van het
+diner en alles wat er opgediend werd voor waarheid aannemen? Zal men
+realiseeren wat het beteekent, dat wij tweetjes hier in deze stad, die
+nog in staat van beleg verkeert, twee dagen lang hebben rondgedwaald
+om vrouwenkiesrecht en vrouwen-parlementsleden op te sporen en die
+niet alleen hebben gevonden, maar zelfs met deze Cantonneesche
+vrouwen-raadsleden hebben gesproken en met eenigen gedineerd
+en dat terwijl zelfs in Canton doktoren, leeraren, de hotelier,
+vele zendelingen en anderen ons niet eens wisten te vertellen,
+of er zulke vrouwen, eenig in haar soort, in deze stad bestonden
+en waar het gebouw is, waar de raadszittingen worden gehouden? Van
+den heer Tze Yin Pak hebben wij nu aanbevelingen mede gekregen voor
+partijgenooten in Shangai, Nanking en Peking, waardoor wij direct
+in aanraking zullen komen met de personen, die wij vóór alles willen
+leeren kennen. Treffen wij toevallig dr. Sun ergens aan, dan zullen wij
+ons bij hem aandienen, want hij weet van onze komst en de heeren wisten
+ons bepaald te verzekeren, dat dr. Sun ons gaarne zal willen spreken.
+
+Ondertusschen zijn wij nu weer in Hongkong teruggekeerd, na een
+prachtigen tocht over de schilderachtige Paarlrivier. Van deze
+boottochten hoort men hier nooit zoo heel veel gewagen, doch
+inderdaad leveren zij meer natuurschoon en meer bezienswaardigs op
+dan een tocht langs den Rijn of den Donau, of welke andere bekende
+Europeesche rivier.
+
+Morgen willen wij naar Shangai vertrekken en daar zullen wij vernemen,
+of het mogelijk is, dat wij naar Peking opgaan. Heel gemakkelijk
+zullen wij ons niet laten uit het veld slaan, want wij hopen te zeer
+Nanking en Peking te kunnen bezoeken. Voor den tocht naar Canton
+had men ons ook zoo bevreesd gemaakt, ieder vertelde, dat wij kans
+hadden er niet van terug te keeren en nu verheugen wij ons zoo, dat
+wij het plan hebben doorgezet. Maar toch zullen wij voorzichtig zijn,
+want de toestanden veranderen hier bij den dag. Toen wij in Canton
+waren, werd daar nog heel licht over het doodschieten van de twee
+generaals, leden van de Tung Ming Hui, gesproken en hier vernemen
+wij, dat de Nationale Raad en zelfs de Tung Ming Hui den president
+Yuan om opheldering hebben gevraagd en als die ophelderingen niet
+voldoende zijn er dan een leger naar Peking zal worden gezonden en
+daar de strubbelingen opnieuw zullen beginnen.
+
+Ondertusschen rust op mij nog de taak om een beknopte beschrijving
+te geven van de allerzonderlingste stad Canton en van alle
+merkwaardigheden, die wij er zagen. Daaraan zal ik den volgenden
+brief wijden, want dit pakket moet heden verzonden worden.
+
+
+
+
+
+V.
+
+
+Zooals ik reeds schreef, de stad Canton is de allerzonderlingste stad,
+die men zich denken kan. Verbeeldt u een stad van 2 1/2 à 3 millioen
+inwoners, een viermaal grootere bevolking dan de stad Amsterdam, geheel
+bestaande uit straatjes, nauwelijks een paar meter breed, waar alleen
+de zonnestralen zouden kunnen doordringen als de zon zoo hoog aan den
+hemel staat, dat zij hare stralen verticaal naar beneden zendt, maar op
+dat uur van den dag ziet men van weerskanten van boven de huizen een
+mat rolgordijn uitspannen, om die enkele stralen op te vangen. Deze
+nauwe straatjes schijnen nog nauwer dan zij in werkelijkheid zijn,
+omdat elk huis een winkeltje is en deze winkeltjes alle hun naam en
+kwaliteit en wat de Chineesche letters meer mogen uitdrukken op lange,
+breede geverniste planken, die aan de intrede van het winkeltje naar
+de straat uitsteken of op breede linnen strooken, die in de lucht
+wapperen, hebben aangegeven. Deze planken of linnen banden zijn
+rood, groen of geel geschilderd en in sterk contrasteerende kleuren
+is de naam en reclame aangebracht. Sommige van deze straatjes zijn
+een mijl lang en bijna alle bevatten slechts één soort winkeltjes,
+waartusschen dan hier en daar een restauratie of een tempel, soms een
+schooltje gevestigd is. Men heeft de schoenmakersstraat of straten,
+de zilversmeden, de zijdeverkoopers, de straat waar zijden of ander
+borduursel verkocht wordt. In al die straten krioelt het den geheelen
+dag van menschen; als men, zooals wij, een heelen dag de stad van alle
+kanten doorkruist heeft, dan krijgt men het gevoel die millioenen
+menschen vrijwel allen gezien te hebben. In Caïro, Damascus en
+andere steden, heeft men een gedeelte van de stad, de bazaar, dat
+een beetje aan Canton doet denken, maar hier bestaat een stad met
+viermaal zooveel inwoners als Amsterdam, geheel uit zulke straten. Op
+verschillende plaatsen wordt de stad door kanalen of grachten, die in
+de rivier uitmonden, doorbroken en op die plaatsen doet zij iets aan
+Venetië denken, maar toch is het weder anders, want op deze kanalen,
+hoe nauw zij ook zijn, heerscht een levendigheid en vertier, die men
+elders mist.
+
+In het begin gevoelt men zich totaal van streek, in deze nauwe
+straatjes, te midden van een zoo vreemd volk, met zulke vreemde
+gewoonten; men drukt den zakdoek voor den mond om de lucht niet in
+te ademen en de onwelriekende geuren niet op te snuiven en men vraagt
+zich verwonderd af, hoe de menschen hier kunnen leven en tieren. Maar
+weldra raakt men aan deze omgeving gewend, men laat zich kalm uren
+lang door deze drukke, schreeuwende menigte voortdragen en tracht
+aan beide zijden tegelijk uit te kijken, om toch vooral zooveel
+mogelijk van alles wat rondom geschiedt in zich op te nemen. O,
+wat had ik in Canton gemakkelijk voor een paar dozijn oogen werk
+gevonden, mijne simpele twee konden het in den regel alleen niet af;
+de dragers moesten nu en dan even staan blijven om mij tijd te geven
+naar beide zijden, voor en achter en naar onder en boven te kijken.
+
+De marktplaatsen,--bijna elke lange straat begint en eindigt met
+'n marktplaats--waren het onaangenaamste om te passeeren. De meest
+afzichtelijkste en onsmakelijkst opgemaakte dingen worden daar
+verkocht, terwijl de reuk, die deze dingen verspreiden, ongenietbaar
+is. Levende ratten en muizen en kikvorschen heb ik in mijn vorig
+schrijven reeds vermeld, stukken bloedig vleesch dat een uur in den
+wind stonk en visch, die met bloed is overgoten om het frisch te doen
+uitzien, en zulke walgelijke dingen zag men daar. Alleen de vruchten-
+en groentenstalletjes zagen er goed uit. De overheid in Canton,
+dat zijn nu de 120 jonge mannen en vrouwen, die den Raad uitmaken,
+heeft reeds het besluit genomen om deze primitieve marktplaatsen op te
+heffen en zestien markthallen, rondom de stad, maar buiten de nauwe
+straatjes gelegen, te bouwen. De stad zal rondom uitgebreid worden,
+de wallen geslecht en daarbuiten zal men trachten breedere straten,
+met moderne huizen, aan te leggen. De familie Tze Pak, waar wij
+gedineerd hebben, woont nu reeds buiten de oude stad.
+
+Ieder winkeltje is tegelijkertijd de werkplaats, waar het te koop
+gebodene gemaakt wordt. Men kan, als men wil, van het begin tot het
+einde zien, hoe hetgeen men koopt, gefabriceerd is. En in elk winkeltje
+ziet men een hoekje of plaatsje met een kastje, waarvoor een lichtje
+brandt of een stokje staat te rooken. In dit kastje worden de geesten
+bewaard van de dierbare afgestorvenen. Dat wil zeggen, de eene geest,
+dien men mede naar huis neemt. Een Chinees bezit nl. drie geesten. Als
+hij sterft gaat er één regelrecht naar den hemel of de hel, al naardat
+hij het hier op aarde gemaakt heeft, een er van neemt hij mede in
+de kist en de derde wordt door de nabestaanden opgevangen en in een
+zeer kunstig gesloten doosje bewaard. Dat doosje wordt thuis in een
+kastje gezet, expresselijk en alleen voor dat doel dienende, zoodat
+de geest dagelijks verheerlijkt of geheiligd kan worden. Al is de
+overledene nog zoo'n onaangenaam mensch geweest en elkeen eigenlijk
+blijde was dat hij het heden met het hiernamaals verwisseld heeft,
+dan nog doet men na zijn dood alles om zijn geest tevreden te stellen
+en in een goed humeur te houden. Alle ongeluk in zaken, alle ziekten,
+alle huiselijke onaangenaamheden, worden altijd op rekening van de
+geesten van afgestorvenen geschoven, die over gebrek aan toewijding
+ontevreden zijn.
+
+Op een oogenblik, dat wij juist een hoek van een straat zouden
+passeeren, moesten onze dragers even stilstaan, omdat er een groote
+lange processie voorbij toog. Het gold een begrafenis, d.w.z. het lijk
+werd naar "de doodenstad" gebracht, waarover later. Vóór de lijkkist,
+die door 12 man gedragen werd, liep een man met een voorgebonden zak,
+waaruit hij onophoudelijk ronde stukjes zilverpapier naar beide zijden
+van de straat strooide. Op onze vraag wat dat beteekende, vernamen wij,
+dat die stukjes papier verbeelden geld te zijn. Hij koopt met dat geld
+de geesten van de straat om, zoodat zij de ziel van den doode, die in
+de kist het lijk vergezelt, ongestoord zullen laten passeeren. Al de
+volgelingen van het lijk waren in oranjegele draagstoelen gezeten; de
+vrouwen droegen alleen een groot wit jakje over hunne gewone kleeding
+en een dito doek los over het hoofd gelegd. Mannen zagen wij niet bij
+den stoet. Dat was een bewijs, dat er een vrouw begraven werd. Mannen
+vinden het niet noodig het lijk hunner vrouwen naar het doodenhuis
+te begeleiden. Als een vrouw sterft, kan zij hem in niets meer van
+dienst zijn, over hare begrafenis maakt hij zich niet druk. Somtijds
+trouwt hij denzelfden dag reeds met een ander.
+
+Laat men niet vergeten, dat er een oud- en een jong-China
+bestaat. Verreweg het grootste deel van de bevolking behoort nog tot
+oud-China; het kleiner deel, jong-China, heeft gebroken met tal van
+oude gewoonten en gebruiken, dat tracht zooveel mogelijk Europa, of
+nog liever Amerika, na te volgen. De menschen, waarmede wij in nauwer
+contact zijn gekomen, en verder waarschijnlijk zullen komen, behooren
+allen tot jong-China. Zoo kon het ook gebeuren, dat in het gezin van
+den heer Tze Pak, de vrouwen mede aan tafel zaten, in een ouderwetsch
+Chineesch gezin eten de mannen alleen en daarna pas de vrouwen.
+
+De oranje-gele kleur van de draagstoelen, waarin de volgelingen
+van dien lijkstoet gezeten waren, toont aan, dat de familie tot den
+Boeddhistischen godsdienst behoort. Er zijn niet veel Boeddhisten
+meer in China. In het volkrijke Canton zijn er slechts eenige
+duizenden. Verreweg het meerendeel der bevolking is Confucionist. Dit
+schijnt, vooral voor de mannen, een zeer gemakkelijk geloof te zijn. De
+mannen behoeven slechts den god van den oorlog en den god van den
+rijkdom te heiligen, dan zal het hun goed gaan; de vrouwen hebben
+daarentegen tal van goden te ontzien, voor alle zaken hebben zij
+een afzonderlijk godje, dat zij bewierooken, met gekleurde papieren
+poppetjes vermaken en met zilverpapier omkoopen.
+
+Het Boeddhisme is hier evenwel evenals op Ceylon zeer vervalscht;
+van het zuivere Boeddhisme, zooals wij dat in Rangoon zagen, is hier
+niet veel meer over. Het heeft hier geheel zijn philosophisch karakter
+verloren en een zuiver afgodendienst-vorm aangenomen.
+
+Wij bezochten eenige voorname Boeddhisten-tempels. De dwaaste
+van alle is wel de tempel der 500 genieën. In dezen tempel zijn
+500 levensgroote vergulden mannenbeelden, de discipels van Boeddha
+voorstellende. Er waren er met duidelijk Hindoe-type en met Chineesch
+type en één Italiaan. Elk van deze beelden gaf door houding en gebaren
+te kennen, wat soort discipel hij was. Boeddha zelf wordt in dezen
+tempel en de andere tempels die wij zagen geheel anders uitgebeeld
+dan de Burma-Boeddha. Hier is hij een vette, vroolijke dikzak, die
+het liefst met zijne kinderen speelt. De wijsgeer in hem raakt hier
+heelemaal op den achtergrond.
+
+De tweede belangrijke tempel dien wij bezochten was de tempel der
+vijf genieën. Hier waren maar vijf mannetjes, maar 't waren de vijf,
+die op rammen door de lucht waren komen vliegen en in Canton waren
+neergedaald. De versteende rammen liggen aan hunne voeten; maar ik
+betwijfel of iemand, zelfs met de sterkst werkende fantasie, uit deze
+steenklompen rammen kan herkennen. Deze tempel bevat een merkwaardige
+klok, die heel hoog in de lucht hangt en bijna niet in beweging kan
+worden gebracht. Deze klok is daar door de vijf genieën duizenden
+jaren geleden aangebracht, ter waarschuwing als de stad een ongeluk
+dreigt. Als die klok geluid geeft, dan volgt er gewis een of ander
+onheil. Tal van verhalen zijn daarvan in omloop, het een al griezeliger
+dan het ander. Den laatsten keer dat er geluid uit deze bel kwam, was
+in den laatsten oorlog met Engeland. Een Engelsche kogel raakte de bel,
+de heele omgeving hoorde het geluid, waarop de Chineezen zich maar
+gauw overgaven, toch wetende, dat nu ongeluk hun boven het hoofd hing.
+
+Er is ook een tempel aan een medicinischen god gewijd. Die god geneest
+niet alleen alle bestaande ziekten, maar oefent ook alle macht uit
+over toekomstige ziekten. Men kon vroeger een bakje vuil water voor
+veel geld van hem koopen, dat gedronken, alle bestaande en komende
+kwalen als met een tooverslag het veld doet ruimen. De tegenwoordige
+regeering heeft echter aan dit gevaarlijke zaakje der priesters paal
+en perk gesteld.
+
+De aardigste en kleinste tempel dien wij zagen is aan Boeddha
+zelf gewijd. Drie groote beelden van Boeddha, het verleden,
+heden en de toekomst voorstellende, stonden in het midden van den
+tempel. Er was echter ook een heilige kast, geheel van zilver, die
+bevatte een reliquie van Boeddha. Het was de nagel van een van zijn
+teenen!!! Pelgrims komen eens in het jaar om dat waardevolle ding
+te verheerlijken.
+
+En zoo waren er nog tal van tempels, zonder eenige architectonische
+bijzonderheid, noch mooi beeldhouwwerk of van andere artistieke
+waarde. Men zegt, dat er meer dan 2000 tempels in Canton zijn. Ook de
+tempels der Confucionisten zijn de moeite van een beschrijving niet
+waard. Zij zien er alle even vuil en vies uit, niemand schijnt zich
+van een schoonmaak iets aan te trekken. In de voorhal van sommige
+tempels wordt gewoonweg een zaakje uitgeoefend of heeft een of ander
+werkman een tijdelijke werkplaats gemaakt.
+
+Eén groote, hooge pagoda is nog in Canton; die wordt echter niet meer
+gebruikt; hij ziet er erg schilderachtig uit, doordat hij in den loop
+der tijden van onder tot boven begroeid is met gras en ander groen.
+
+Meer merkwaardig dan mooi is de Clepsydra of de waterklok. Men vertelde
+ons, dat er slechts twee zulke klokken op de wereld bestaan, waarvan
+dan een in Peking en een in Canton is. Lang voor men van klokken
+ooit iets vernomen had, heeft een geniaal Chinees den dag en nacht
+in tweemaal twaalf uren verdeeld en een waterklok gemaakt, bestaande
+uit vier boven elkaar staande bakken. De bovenste bak wordt vol water
+gegoten en deze laat langzaam het water in de tweede lekken. Vandaar
+gaat het naar de derde en eindelijk komt het in de vierde bak. Als
+de onderste bak een zekere hoeveelheid water bevat, is het één uur,
+wat men buiten kan aflezen, en zoo vervolgens elk uur verder. Vroeger
+stond een wacht bij die klok, die elk uur dat verstreken was, luide
+in de stad verkondigde, zoodat de heele bevolking kon weten hoe laat
+het was. Men zegt, dat de arme menschen nog steeds deze klok als hun
+tijdmeter gebruiken.
+
+Wij brachten ook een bezoek aan de doodenstad. Dat is een groot
+steenen gebouw even buiten de stad gelegen. Er zijn 200 kamertjes in
+deze woning, die door een gordijn kunnen worden afgesloten. In al die
+kamertjes staat een groote doodkist, de een mooier dan de ander. Als
+iemand sterft, dan moet hij na 24 uren begraven worden. Dat is een
+te korte tijd voor de familieleden om een goed graf te vinden. Want
+niet elk stuk grond is geschikt om een lijk te herbergen.... De grond
+mag niet te vochtig zijn, er mogen geen wormen of ander ongedierte
+huizen. Fung Shui mag er niet heerschen en zoo meer. Ook mogen er geen
+boomen groeien, want bladerengeritsel maakt de geesten zenuwachtig. Het
+liefst begraven de Chineezen hunne dooden tegen een hellenden, rotsigen
+bergwand. Zoo'n grafplaats wordt met groote zorg gekozen en dikwijls
+zeer duur betaald.
+
+Zoolang men er nu nog niet in geslaagd is een geschikt graf te vinden,
+bewaart men de dooden in een van de kamertjes in de doodenstad. Voor
+drie maanden moet de huur van zoo'n kamertje te voren betaald worden,
+ook al verwijlt het lijk er korter. Die huur bedraagt tusschen de
+5 tot 2000 dollars. Zoo'n kamertje wordt nu, zoolang het lijk er
+vertoeft, echt gezellig ingericht. Er worden door de familieleden een
+tafel en stoelen naar toe gebracht, de wanden worden behangen met op
+rijstpapier geschilderde figuren, mooie Chineesche vazen worden in de
+hoeken gezet, versche bloemen worden dagelijks aangebracht en elken
+morgen wordt een kommetje versch gemaakte thee op tafel voor de kist
+gezet, zoodat de geest, zoo noodig, zijn dorst kan lesschen. Sommige
+van deze kamertjes, waarin een rijke doode vertoefde, zagen er zeer
+weelderig en smaakvol uit.
+
+Deze doodenvereering verliest echter alle poëzie, als men er de reden
+van verneemt. Het is niet de ware vereering. Men wordt niet door liefde
+en aanhankelijkheid voor den doode gedreven, alleen vrees dat de geest
+van den doode onheil zal aanbrengen doet de overlevenden alles doen om
+den geest aangenaam te stemmen. Elke Chinees tyranniseert zijn familie
+na zijn dood veel meer dan hij ooit in zijn leven bij machte is geweest
+te doen. Dat geloof aan het werk der geesten is algemeen verbreid en
+zelfs onder de verlichtste menschen bestaat altijd nog een twijfel;
+zij vinden het maar raadzaam de geesten der dooden te vereeren, men
+kan nooit weten. Gelukkig blijven zulke geesten niet eeuwig bestaan,
+na 16 jaar komen zij op de aarde terug in een lager of een hooger
+wezen, naar gelang zij het vroeger op aarde gemaakt hebben. Als een
+vrouw erg goed heeft opgepast, komt haar geest als man terug; een man
+wordt voor straf in een vrouw herschapen. De laagste vorm waarin men
+kan terugkeeren is een worm.
+
+Met een zeker welbehagen bracht de gids, ook zonder dat wij het
+wenschten, ons naar het gevangenisgebouw. Dat is het treurigste wat men
+zich denken kan. Vele mannen en vrouwen, gezamenlijk in groote cellen
+van zware ijzeren pijlen, geheel gelijkende op wilde beestenhokken,
+ongewasschen, ongekamd, in lompen, met de afzichtelijkste huidziekten,
+worden daar weken en maanden, soms voor de minste kleinigheid, voor
+een ieder zichtbaar, gevangen gehouden. Men zegt, dat het pijnigen
+en kwellen der gevangenen onder deze regeering over heel China is
+afgeschaft, maar van zeer bevoegde zijde vernamen wij, dat het toch
+nog geregeld hier en daar wordt toegepast. Het door de straten van
+de stad voortdrijven van een armen gevangene, dien men zware ijzeren
+gewichten aan de beenen heeft gebonden, en wiens rug, zoodra hij
+staan, blijft, met een gloeienden ijzeren bout van een achter hem
+loopenden vent in aanraking komt, wordt nog dagelijks vertoond. En
+menschen met een breede, houten, vierkante schijf, voorzien van een
+gat, waar het hoofd net tusschen past, uren lang in de zon laten staan
+branden, zonder dat zij met hunne handen hun gezicht kunnen bereiken,
+was nog niet zoo heel lang geleden zelfs in Hongkong gezien. Gelukkig
+werd ons dat gezicht bespaard en ook zagen wij op den executiegrond
+geen menschen met afgesneden hoofd liggen. Tot nog voor zeer kort
+werden er dagelijks vele lieden in Canton onthoofd en dat wel op de
+meest primitieve wijze. Met een gewoon groot mes werden hun gewoon
+de koppen afgesneden op een voor een ieder zichtbaar stuk grond en
+dagen lang bleven de onthoofde lichamen daar liggen. Nu past men een
+beschaafder methode toe; men neemt de gevangenen mede even buiten
+de stad en schiet hen dood. Ons werd verteld, dat er kort geleden
+op één dag 50 stadgenooten in Canton waren doodgeschoten, doch als
+regel helpt men dagelijks niet meer dan tien tot twaalf naar de andere
+wereld. Dat de Jong-Chineezen verbetering van het strafwezen op hun
+program hebben is dan ook geen weelde.
+
+Terwijl wij in alle tot dusver geziene Oostersche landen den
+indruk kregen dat het Oostersch klimaat de menschen, ook de
+inboorlingen, traag en lui maakt, bieden de Chineezen een geheel
+ander beeld. Onwillekeurig verkrijgt men in China de overtuiging,
+dat de Chineezen het nijverste volk der aarde zijn. Den geheelen dag,
+van 's morgens tot 's avonds, zagen wij nooit een plek waar de mannen
+of vrouwen lui neerzaten of lagen te slapen. Den geheelen dag waren
+allen druk in de weer, alles met een zenuwachtigen haast doende;
+zelfs toen wij velen midden op den dag in de open restauraties hun
+middagmaal zagen nuttigen, schenen zij ook dit met denzelfden haast
+te doen. Zij verdienen den naam, de werkbijen van de wereld te zijn.
+
+Er zijn in Canton wel barbierswinkeltjes, open als alle winkeltjes,
+maar die zijn niet druk gefrequenteerd, want de meeste Chineezen
+gunnen zich geen tijd om van hun werk naar den barbier te gaan;
+vlugger gaat het, als de barbier bij hen komt. Overal ziet men dan
+ook midden op de straat een barbier zijn werk verrichten. Barbier is
+eigenlijk een zeer verkeerde naam voor deze beroepslieden, want bij
+een Chinees valt er niet veel te scheren. De meeste Chineezen hebben
+gladde, baardelooze gezichten. Eerst op ouderen leeftijd, zooals ook
+bij ons sommige vrouwen, beginnen bij den Chinees onder den neus en
+aan de kin wat haarstoppels te groeien. Maar geen Chinees zal zich
+die lang gewenschte teekenen van manbaarheid laten afscheren. Daar
+is hij veel te trotsch mee; met zorg worden die wijd uiteen geplante,
+stekelige borsteltjes gekweekt. De barbier heeft dan ook in den regel
+alleen het hoofdhaar te verzorgen, dat, nu de Chineezen hun staart
+hebben verloren, op Europeesche wijze gemillimeterd wordt. Bij vele
+oudjes, waar het hoofdhaar niet meer zoo vlug aangroeit, verraadt een
+zekere rare plek, op het midden van het hoofd, nog zeer sterk waar de
+staart gezeten heeft. Hoewel er in China nog wel enkele staartmenschen
+zijn, hebben wij toch in heel Canton geen enkelen staart gezien. Dat
+kenmerkt eenigszins de stad.
+
+
+
+
+
+VI.
+
+
+Nu zit ik voor het eerst op een Amerikaansche boot, die ons van
+Hongkong naar Shanghaï zal voeren. Dit is een van de kleine booten, die
+tusschen San Francisco en Hongkong varen, een die elk tusschen gelegen
+havenplaats aandoet. De boot is stampvol, alle hutten zijn tot het
+uiterste bezet, wij tweeën mogen blijde zijn, dat men ons samen in een
+hut heeft geplaatst en geen derde persoon bij ons heeft ondergebracht.
+
+Vóór wij Shangaï Dinsdagmorgen verlieten ontvingen wij nog eerst
+een bezoek van den heer Volpicelli, den consul-generaal voor Italië,
+in Zuid-China. Deze heer was ons in Canton zeer van dienst geweest
+en nu kwam hij ons eenige introductiebrieven brengen voor zijne
+vrienden in verschillende steden van China, die wij waarschijnlijk
+zullen bezoeken. Hij vertelde ons, dat Zaterdag, een paar uur nadat
+wij Canton verlaten hadden, daar een opstand was uitgebroken, grooter
+en ernstiger dan er gedurende de revolutie was geweest. Een groote
+menigte rebellen had het huis van den gouverneur omringd en dreigden
+al de binnen de poorten zich bevindenden te dooden. Tegelijkertijd
+werd ook het raadsgebouw omsingeld, doch daar er des Zaterdags
+geene zittingen gehouden worden, konden zij daar niets uitvoeren,
+Vele dooden zijn er weder van weerszijden gevallen; misschien zijn
+er van onze pas gemaakte vrienden wel onder de gesneuvelden, doch
+toen mr. Volpicelli Maandagavond de stad verliet, scheen het hem toe,
+dat alles weder tot rust was gebracht. Deze heer, die reeds meer dan
+30 jaar in China woont en het heele land en zijne bevolking kent,
+gelooft niet aan het voortbestaan van deze republiek.
+
+Hoewel deze boot, de Persia, aan zindelijkheid niets te wenschen
+overlaat en ook alle comfort aanbiedt, die men op zoo'n kleine boot
+van nog geen 3000 ton verwachten kan, is het toch geen schip, dat
+mijne Amerikaansche reisgezellin met nationalen trots vervult. Dat
+men zich op Amerikaanschen bodem bevindt, bemerkt men dadelijk. In
+het midden van de eetzaal staat een enorm groot vat met gedistilleerd
+ijswater. Ieder kan zich daaruit naar believen bedienen. Een Amerikaan
+zonder ijswater is niet denkbaar. IJswater is het grootste gemis,
+wat zij op reis in vreemde landen lijden, 's Morgens, vóór zij iets
+anders nuttigen, drinken zij een groot glas ijswater en verder
+den geheelen dag en bij alle maaltijden. Maar overigens zijn zij
+matige drinkers. Op de Persia, met zijn ruim 60 eerste klasse
+passagiers, voor verreweg het grootste deel mannen, ziet men den
+geheelen dag geen sterken drank gebruiken. Rooken doen zij evenwel
+als schoorsteenen. Nauwelijks had de boot Dinsdagmiddag de haven
+van Hongkong verlaten of de Bridge-tafeltjes werden in gereedheid
+gebracht. Als men niet in de eetzaal is om te eten, of in de hut
+om te slapen, dan speelt men bridge. Hoe kan het, in gezelschap van
+Amerikanen, anders. Maar 't is goed, dat dit spel een beetje afleiding
+geeft, anders zouden er velen zeeziek zijn. De zee is zoo onstuimig,
+dat het onmogelijk is de gewone dekspelen te doen. Zelfs de kapitein
+moet met zeemansbeenen loopen, om zich staande te houden, als hij
+zich van het eene eind van het schip naar het andere begeeft.
+
+31 Aug. Tot zoover was ik Woensdag den 28sten Augustus om 6 uur 's
+avonds met mijn geschrijf gekomen, toen ik mij niet langer staande,
+of juister gezegd, zittende kon houden. De passagiers, die op het dek
+waren, waren langzamerhand allen naar binnen gestuurd en de uitgangen
+afgesloten. In de hutten, eetzaal en salon werden de patrijspoortjes
+dicht gedaan. Overal heerschte een benauwende, dampige hitte. Alleen de
+kleine electrische waaiers in de hoeken der salons brachten een klein
+beetje verademing. Er was nog net een hoekje op een van de banken in
+het salon open gelaten, waar ik mij kon laten neervallen, doch bijna
+oogenblikkelijk daarna kwam de steward al de daar aanwezigen verzoeken
+naar de hutten te gaan en ons in de bedden neer te leggen. Tusschen
+den hofmeester en den administrateur werd ik naar mijn hut geleid,
+want het was onmogelijk alleen staande te blijven. Mrs. Catt lag
+reeds in bed. Ik gooide mij gekleed neder en ontkleedde mij later
+gedeeltelijk, zonder op te staan. De nacht, die volgde, zal ik--en
+met mij alle aan boord zijnden--nimmer vergeten, Meer dan 14 uren
+lang hebben wij in het grootste levensgevaar verkeerd. Wij waren met
+die kleine, oude boot midden in een typhoon aangeland. Reeds toen wij
+Hongkong verlieten, hadden wij de typhoonseinen gezien. De kapitein
+verzekerde ons echter, dat die typhoon achter ons was en een andere
+richting nam. Hij kon gemakkelijk buiten den koers blijven. Een beetje
+onstuimige zee was alles wat wij er van merken zouden. Maar nu waren
+wij door te veel rechts te houden regelrecht in een andere typhoon
+geloopen, die onverwacht van een andere zijde was komen opzetten. Die
+was niet meer te ontloopen, wij moesten kalm afwachten, wat voor ons
+de gevolgen zouden zijn.
+
+Het schip maakte de vreemdste bewegingen. Wij werden in onze bedden
+naar voren en achteren, naar rechts en naar links geworpen en dat met
+zoo'n geweldige kracht, dat wij ons slechts met de grootste moeite
+in onze bedden konden handhaven. Geen oogenblik vertrouwden wij het
+onze oogen te sluiten, uit vrees, dat wij in slaap zouden vallen en
+dan tegen den muur, of nog onzachter, tegen den grond geworpen zouden
+worden. En hoe zag die grond er uit! Alles wat in de hut aanwezig
+was, lag in een chaos dooreen, onze handtasschen hadden zich van
+hunnen inhoud ontdaan, de daarin aanwezige fleschjes gebroken en
+ammonia en glycerine en brandspiritus en brillantine en tandpoeder en
+andere poeder hadden zich vriendelijk vermengd en over onze kleederen
+uitgestort. De waterglazen waren naar beneden gevallen en gebroken,
+de waterkaraf hield zich beter, maar gulpte bij elke wending van
+het schip een vroolijk straaltje over onze over den grond verspreide
+bagage. Later voegde zich daarbij nog het zeewater, dat uit ongeziene
+hoeken naar binnen drong.
+
+Nu en dan was het alsof het schip hoog boven de zee werd opgetild en
+dan even daarna met een geweldigen slag in het water neerplofte, wat
+ons het gevoel gaf, alsof wij dan regelrecht naar den bodem der zee
+zonken. Wij hielden ons moedig. Om wakker te blijven en afleiding te
+hebben, bleven mrs. Catt en ik onophoudelijk in gesprek. Wij namen ons
+voor in geval wij naar den grond gingen, geen reddinggordels aan te
+doen om te trachten het leven te redden. In zulk weder was het beter
+in eens te verdrinken, dan tegen een der rotsen te pletter te slaan.
+
+Donderdagmorgen om 8 uur vertelde mrs. Catt mij, dat haar bed
+door het van boven inkomende zeewater drijfnat was--zij lag in de
+bovenste kooi--en dat zij wilde probeeren op te staan om te zien
+wat er gaande was. Zij en twee heeren-passagiers waren de eenige
+moedigen, die hun bed hebben durven verlaten en naar boven durfden
+gaan om den stand van zaken op te nemen en te trachten iets te eten
+te krijgen. Maar zij kwam spoedig terug. In de eetzaal lag alles wat
+zich daar bevond over den vloer. Al wat breekbaar was, was gebroken;
+de buffetten waren geheel ledig. Van de zware piano waren de touwen,
+waarmede hij vastgebonden was, gebroken en het ding zelf was zoover
+van zijn plaats geschoven, tot hij ergens in een hoek vastraakte. In
+het salon lagen de boeken uit de kasten over den grond verspreid, de
+glazen deuren der kasten waren gebroken, van twee schrijftafels waren
+de pooten, die vastgeschroefd zaten, eenvoudig door midden geknapt
+en de tafels lagen met haar inhoud tusschen de boeken verspreid. Wat
+met mogelijkheid verplaatsbaar was, had zich losgerukt en verplaatst.
+
+Met behulp van den hutjongen maakten wij nu de canapé in orde voor
+mrs. Catt, zoodat zij zich daar kon neerleggen. Dat ging echter niet
+zoo gemakkelijk, onophoudelijk tuimelden wij over den vloer, tusschen
+onze vuile rommel in en niet dan na menige blauwe plek opgeloopen te
+hebben, kwamen wij met ons werk gereed. Wij waren echter gelukkiger
+dan menige andere passagier. Een toch brak bij zoo'n val zijn arm,
+menige hoofdwond moest door den dokter verbonden worden en velen
+hadden belangrijke kneuzingen aan enkels, armen en beenen opgedaan. Men
+vertelde ons, dat een der aan boord zijnde bakkers van een trap viel
+en een schedelbreuk heeft gekregen.
+
+Tot twaalf uur 's middags bleven wij in die gevaarlijke en benauwde
+positie, waarin wij telkens gevaar liepen tegen een rotsblok te pletter
+te slaan. Toen waren wij op het zoogenaamde kalme middenpunt van de
+typhoon gekomen en moesten wij het tweede gedeelte nog door. Van dat
+kalme oogenblik maakten velen gebruik om op te staan en even naar boven
+te gaan om wat frissche lucht te krijgen. Welk een beeld gaf echter
+het bovendek te aanschouwen! Buiten en behalve dat alles, wat niet
+stevig vast zat, overal verspreid lag, vond men er ook tal van doode
+vogeltjes, terwijl meer dan honderd grootere vogels verwilderd boven
+het dek rondvlogen en door de passagiers zoo met de handen gevangen
+konden worden. Zij werden allen in een groot, leeg vat gedaan en
+ontvingen later, toen de storm voorbij was, hun vrijheid terug. Om
+één uur kwamen wij in het tweede gedeelte, dat tot 's avonds 8 uur
+duurde, doch niet zoo hevig was als het eerste. Toen waren wij door
+de typhoon heen, maar de zee bleef toch nog onstuimig, zoodat menige
+passagier voor het verder deel der reis niet meer aan dek verscheen.
+
+De kapitein en de officieren aan boord vertelden ons, dat zij nog
+nimmer zulk een weder hebben medegemaakt en dat het vorige jaar
+ongeveer in dezen tijd en op bijna dezelfde hoogte, het zusterschip
+van onze boot daar in een soortgelijke typhoon naar den grond is
+gegaan. Het was meer geluk dan zeemanswijsheid, dat ons niet hetzelfde
+lot heeft getroffen, want zoo'n wind speelt met een schip als met een
+zeepbel. Wij hadden Donderdagmiddag, tusschen 3 en 4 uur, in Shanghai
+kunnen zijn als alles normaal was gegaan; nu zaten wij Donderdagavond
+in het Formosakanaal en arriveerden eerst Zaterdagmorgen om tien
+uur in Shanghai. Doch, hoe ellendig wij dat lange verblijf op die
+onstuimige zee ook vonden, niemand uitte een woord van beklag,
+gelukkig als elkeen was, het levensgevaar ontkomen te zijn.
+
+Een typhoon waar wij zoo bang voor waren en die wij tusschen Manilla en
+Hongkong zoo zorgvuldig hebben gemeden, hebben wij nu ook meegemaakt,
+maar dit is een ondervinding, waarvan de gedachte ons steeds met
+afgrijzen zal vervullen. Zoo'n langen tijd achtereen in levensgevaar
+te verkeeren en bij elk gekraak van het schip te meenen, dat nu het
+einde gekomen is, jaagt alle humor op de vlucht.
+
+Bij het binnenkomen in Shanghaï, op de Yang Tse-rivier, zag ik
+tusschen de vele andere schepen een van onder tot boven met vlaggen
+getooid. Was dat geen bekend schip? Zag ik daar niet de Nederlandsche
+kleuren? Jawel, het was de "Holland", die in deze verre haven den
+verjaardag van Koningin Wilhelmina verkondigde. De Amerikanen aan boord
+beweerden, dat het een Duitsch vaartuig was en velen vroegen verbaasd:
+"Is it really a Holland Dutch ship?"
+
+In Shanghaï werden wij aan de boot begroet door een Amerikaanschen
+heer, wiens dochter wij in Java ontmoet hadden. Zij had haren
+vader over ons geschreven, zoodat, toen hij vernam, dat wij onder
+de verwachte passagiers der "Persia" waren, hij ons was komen
+verwelkomen. Hij bood ons onmiddellijk voor den duur van ons verblijf
+in Shanghaï zijn auto ten dienste aan, zoodat wij geen kwartier na
+onze aankomst reeds per automobiel op weg waren naar onze respectieve
+consuls. Ik trof in onzen consul, den heer von Zeppelin, en zijn
+vrouw, allerliefste, voorkomende menschen, die mij zooveel mogelijk
+ten dienste stonden. Ter eere van den verjaardag der Koningin was er
+'s middags een gardenparty, alwaar ik vele landgenooten, onze kranige
+zeeofficieren, en bekende Chineesche personen, trof. Het was toch
+weder aangenaam, in een, in hoofdzaak, Nederlandsche omgeving te zijn.
+
+Zaterdagmiddag tuften wij per auto van den heer Kempfer een paar
+uren door de stad en naaste omgeving. Shanghaï is geheel iets anders
+dan Hongkong. Shanghaï is een groote stad, geheel Europeesch. Men
+vindt er weder auto's door de straten snorren, electrische trammen,
+rijtuigen, met heusche paarden er voor, doch ook rickshaws en
+draagstoelen, al zijn deze beide laatste er ook niet in zoo'n groote
+hoeveelheid. Onmiddellijk viel het ons op, dat hier zoovele Chineezen
+nog hun staarten dragen. In Hongkong en Canton hadden wij er geen
+meer gezien, doch hier loopen er even zoovele Chineezen met als
+zonder staarten.
+
+Terwijl wij aan de lunch zaten ontvingen wij bezoek van eenige
+Amerikaansche dames, die mrs. Catt in Amerika hadden hooren spreken
+en die haar nu kwamen uitnoodigen, hier in de Amerikaansche club een
+voordracht te houden over de vrouwenkiesrechtbeweging der geheele
+wereld. Eenigen van deze dames zijn reeds vele jaren hier en zijn
+bekend met de leidsters der vrouwenbeweging onder de Chineesche
+vrouwen. Mrs. Catt heeft die uitnoodiging aanvaard en de vergadering
+op a.s. Dinsdag, om 6 uur, bepaald.
+
+1 September. Een kalme, aangename dag ligt achter ons. Het was
+verrukkelijk mooi weder, niet te warm, niet te koud. Om 9 uur
+gingen wij met eenige kennissen oud-Shanghaï, dat is de stad binnen
+de wallen, zien. Het is een vies vuil stukje stad, met eenige zeer
+schilderachtige gedeelten. 't Theehuis, de tempel, etc. zijn, nu wij
+dat alles in Canton veel interessanter hebben gezien, geen bezoek
+waard. Om 12 uur kwam de heer Kempfer ons weder per auto halen, om
+eerst een uurtje in de omgeving te toeren en daarna te zijnen huize,
+met eenige Amerikaansche dames en heeren te lunchen. Na de lunch liet
+hij ons naar den, ook in ons land bekenden heer Wu Ting-Fang brengen,
+te wiens huize wij waren genoodigd te komen theedrinken.
+
+Wu Ting-Fang, of dr. Wu, zooals hij gewoonlijk toegesproken wordt,
+was langen tijd ambassadeur in Washington, doch was minister van
+Buitenlandsche Zaken in het voorgaande Chineesche ministerie. Hij is
+een revolutionist, groot vriend van dr. Sun Yat-Sen en evenals deze
+laatste ook in Canton geboren en opgevoed. Ook zijn vrouw is een zeer
+vooruitstrevende dame, doch, daar zij slechts enkele woorden in een
+vreemde taal spreekt, konden wij van haar niet veel vernemen.
+
+Dr. Wu is de eerste Chinees van bezadigden leeftijd, met wien wij
+over de toestanden hier hebben kunnen spreken. Hij is echter evenzoo
+optimistisch als alle zijne jonge geestverwanten, die wij in Canton
+ontmoet hebben. Hij sprak met de grootste kalmte over de moeilijke
+toestanden, waarin het land nu verkeert, vast en zeker overtuigd
+zijnde, dat die moeilijkheden overwonnen zullen worden. Hij gelooft
+in een oprijzing van China, zoo krachtig en zoo plotseling, alsof
+het een springveer is, die samengedrukt, opeens wordt losgelaten. De
+veerkracht is nog in het volk en nu het niet meer onderdrukt zal
+worden, zal het weldra de wereld verbazen door wat het vermag. Hij
+is ook een groot feminist, gelooft in gelijke politieke rechten voor
+mannen en vrouwen, maar vreest, dat de meerderheid der regeering in
+dit opzicht niet zoo vooruitstrevend is. Wij hoorden van hem voor het
+eerst, dat hier een vrouwenkiesrechtvereeniging bestaat, die ook in
+Nanking en Peking een vertakking heeft. De leidster der vereeniging
+is op het oogenblik in Peking, doch met de andere bestuursleden zal
+de vrouw van dr. Wu ons in contact brengen. Volgens dr. Wu werkt deze
+vereeniging nog niet tactvol; hij stelde het daarom op hoogen prijs
+als wij met deze dames wilden spreken en nagaan of hun organisatie
+goed geregeld is. Dat deze Chineesche vrouwen lid van den Wereldbond
+voor Vrouwenkiesrecht moesten worden, leek hem als vanzelf sprekend en
+hij verwachtte daarvan, vooral voor de Chineesche vrouwen, veel goeds.
+
+Dr. Wu, die met zijn familie--ook zijn getrouwde zoon en schoondochter
+wonen bij hem in--in een prachtig huis woont, liet ons daarna zijne
+geheele woning zien. Hij zeide, te weten, dat dames altijd gaarne
+in een vreemd land de inrichting der woningen wilden zien en dat een
+Chineesche woning toch nog iets meer origineels bezit dan de meeste
+Europeesche of Amerikaansche woningen. Twee van de kamers in zijn
+huis zijn geheel Chineesch ingericht, daarin duldt hij geen enkel
+Europeesch meubeltje of schilderij. In het maken van deugdelijke en
+zeer smaakvolle meubelen behoeven de Chineezen voor geen enkele natie
+onder te doen.
+
+Na dit interessante bezoek begaven wij ons naar de Internationale Club,
+waar een jong Chinees, die in Amerika aan de Columbia Universiteit
+in de philosophie gestudeerd heeft en daar zijn doctorstitel haalde,
+op een dissertatie over Confucius, een voordracht in de Engelsche
+taal hield over het confucionisme. Deze oude godsdiensten, als men
+tenminste het confucionisme een godsdienst mag noemen, hebben toch
+zoo bijzonder veel aantrekkelijks. De afgodendienst, die er later aan
+verbonden is geworden, heeft met het zuivere confucionisme niets te
+maken. Het is een wijsgeerig stelsel, waarop niets valt af te dingen.
+
+Het is op het oogenblik in Nanking, Hankow en Peking heelemaal kalm,
+zoodat wij gerust onze reis door dit deel van het binnenland kunnen
+vervolgen. Wij zullen echter eerst nog eenige dagen hier blijven.
+
+
+
+
+
+VII.
+
+
+4 Sept. Hoofdzakelijk heeft onze reis door China ten doel, uit
+te vinden, welke de maatschappelijke positie van de hedendaagsche
+Chineesche vrouw is, welk aandeel zij nam aan de revolutie, en wat
+hare vooruitzichten zijn onder den nieuwen regeeringsvorm. Dit doel
+moeten wij hier strikt voor oogen houden, anders zou onze tijd hier
+zoek raken in lunches en diners en allerlei aantrekkelijke zaken
+meer. Wij gingen daarom Maandagmorgen reeds vroeg op weg, om met de
+Chineesche vrouwen in aanraking te komen, die in de revolutie een
+rol hebben gespeeld en thans voor de politieke rechten der vrouwen
+opkomen. Het zou te lang duren, als wij wachtten tot de verschillende
+personen die ons gezegd hebben ons met deze vrouwen in aanraking
+te zullen brengen, daarvoor den tijd gekomen achten. Bovendien had
+men ons van verschillende kanten zulke overdreven verhalen gedaan,
+die ons zoo sterk herinnerden aan dezelfde dwaze verdachtmakingen,
+waaraan alle vrouwen, in de verschillende landen, in den aanvang
+van den strijd hebben blootgestaan, dat wij geloofden beter te doen,
+zelf uit te vinden, wie en wat deze strijdsters waren. Men had ons
+natuurlijk verteld, dat zij allen socialisten zijn, die voor vrije
+liefde waren en die het gezinsleven ondermijnden. Het waren vrouwen,
+waarmede wij eigenlijk niet in aanraking moesten komen. Alleen dr. Wu
+en zijn vrouw spraken in respecteerende termen over haar.
+
+Het duurde niet lang, Maandagmorgen, alvorens wij den draad in handen
+hadden, die ons naar het verlangde doel leidde. Spoedig hadden wij
+genoeg Engelsch sprekende Chineesche vrouwen bereikt, die genegen
+waren dienzelfden middag met andere Engelsch sprekende leden van de
+vereeniging voor vrouwenkiesrecht in Shanghaï in het Palace-Hôtel
+bij ons te komen, om ons van haren arbeid en hare vooruitzichten
+te vertellen. Onderwijl brachten wij een bezoek aan het clubgebouw
+van de Tung Ming Hui in Shanghaï. Wij troffen daar verschillende
+Engelsch sprekende jonge mannen aan, o.a. ook een der secretarissen
+van dr. Sun Yat-Sen. Door deze jongelieden lieten wij ons het een en
+ander van het doel der reis van dr. Sun vertellen en van het streven
+der vereeniging Tung Ming Hui.
+
+Dr. Sun's reis naar Peking heeft voornamelijk ten doel, en volgens
+de gisteravond alhier verschijnende bladen is dat doel reeds bereikt,
+om al de vooruitstrevende politieke partijen in één groote politieke
+partij samen te brengen. Deze partij wordt dan de nationalistische
+partij gedoopt, terwijl de meer conservatieve de Republikeinsche partij
+heet. Op het punt van den regeeringsvorm zijn beide partijen het
+eens, maar omtrent de in te voeren hervormingen loopen de inzichten
+wijd uiteen. Dr. Sun en zijne volgelingen noemen zich socialisten;
+voor zoover de jongelieden ons echter over hunne hervormingsplannen
+inlichtten, hebben die met socialisme niet veel gemeen. Deze jonge
+mannen, spraken over de meest ingrijpende hervormingen met eene naïeve
+oppervlakkigheid en eene opvatting over de uitvoerbaarheid, die ons
+een beeld gaf van hun kinderlijk idealisme. Het eerste groote werk
+toch, dat men wil ter hand nemen, is een uitgebreid spoorwegnet maken,
+dat het geheele land in alle richtingen in het verkeer opneemt. Wij
+wezen hen op de enorme kosten, die met dat plan gepaard gaan. O, een
+Amerikaansche of Engelsche onderneming zou dat werk gaarne uitvoeren,
+onder toezicht van de Chineesche regeering en met de bepaling, dat
+in 30 jaar tijds het geheele spoorwegnet in handen van den Staat
+viel. Het moesten natuurlijk staatsspoorwegen worden, daarvan mocht
+niet worden afgeweken.
+
+Dan moest alle grond aan den staat komen. Zij, de leden der Tung Ming
+Hui, waren alle groote voorstanders van Henry George's theorieën,
+doch de meesten hunner hadden van die theorieën slechts een zeer
+flauw begrip. Op onze vraag, hoe zij die plannen ten uitvoer trachten
+te brengen, of de staat macht boven recht wilde laten gaan en zich
+eenvoudig allen grond zou toeëigenen, of de meer moderne methode
+zou toepassen, om allen grond eerst op te koopen, kon men ons geen
+definitief antwoord geven.
+
+Ook wilde men onmiddellijk leerplicht over het geheele land
+invoeren. Op dit oogenblik ontvangt nog geen 1 pCt. der bevolking
+het meest elementaire onderwijs. Wij vroegen, of China reeds genoeg
+onderwijzers telde, om die vele millioenen kinderen te onderrichten,
+hetgeen natuurlijk ontkennend moest worden beantwoord. De meesten
+dezer jonge mannen schenen niet te realiseeren, dat een land, in de
+meeste opzichten eenige eeuwen ten achter bij alle cultuurstaten,
+niet opeens van het eene uiterste in het andere kan stappen, doch
+eerst eenige overgangsvormen heeft door te maken. Welke plannen de
+regeering koesterde omtrent eene arbeidswetgeving en wat daaromtrent in
+het program van Tung Ming Hui stond, wist men ons niet te zeggen. Wij
+hoorden alleen, dat de rijkdom zich niet meer mocht ophoopen en de
+armoede zich niet verder mocht uitbreiden, doch welke maatregelen
+men wilde nemen om dat te voorkomen, scheen nog niet overwogen te zijn.
+
+Of men kinderbeschermingsplannen had, wilden wij weten. O ja, daarmede
+was men al reeds begonnen. De meisjesslavenhandel moest onmiddellijk
+onderdrukt worden en toen hoorden wij over dit verschrikkelijke kwaad
+zooveel, dat wij besloten van de uitnoodiging van een hunner gebruik
+te maken, om Dinsdagmorgen eene inrichting te bezoeken, waar wij
+een kleinen indruk zouden krijgen van den omvang en de ontzettende
+wreedheid van dezen handel.
+
+Als men van meisjesslavenhandel hoort spreken, denkt men onwillekeurig
+aan den zoogenaamden "handel in blanke slavinnen", aan meisjes van
+zekeren leeftijd, die verkocht worden of zich somtijds zelf verkoopen,
+om voor onzedelijke doeleinden te dienen. Hier beteekent het echter
+nog iets ellendigers. Meisjes van drie, vier, vijf jaar en ouder
+worden door de ouders verkocht om gewoon als slavinnen te dienen. Zij
+worden voor allerlei vuil werk gebruikt, ontvangen bijna geen voedsel,
+natuurlijk in 't geheel geen onderricht, worden mishandeld en zeer
+dikwijls door de mannen des huizes misbruikt en overkomen zij dit
+alles, gaan zij aan de martelingen niet ten gronde, dan worden zij
+op 12- à 14-jarigen leeftijd in den regel opnieuw verkocht en nu met
+het doel om in huizen van ontucht te dienen. Zoo'n kind krijgt haar
+heele leven haar vrijheid niet terug, soms wordt zij een dozijn malen
+verhandeld, altijd als haar meester een hoogere som voor haar kan
+terugkrijgen dan hij voor haar betaald heeft. Alleen in de provincie
+Canton, zoo had men ons al reeds daar verteld, zijn meer dan 200.000
+meisjesslavinnen. Deze handel in kleine meisjes is over geheel China
+verbreid; er is geen enkele provincie, waar hij niet bestaat. In
+sommige provinciën verkoopen de ouders de meisjes niet, doch dooden
+ze direct na de geboorte. Zij koopen dan voor dienstboden meisjes
+uit andere provinciën en de zonen des huizes moeten ook later over
+de grenzen van eigen provincie trekken om zich een vrouw te zoeken.
+
+In sommige gevallen is het lot van zulke kinderen zoo wreed, dat de
+politie zich er mee bemoeit. In dat geval kunnen die kinderen aan
+de rechthebbenden ontnomen worden, doch tot voor kort wist men niet
+wat er dan verder mede te doen. In verschillende steden hebben de
+zendelingen zich het lot dezer kinderen aangetrokken en ook sommige
+Engelsche en Amerikaansche vrouwen met een groot moederhart hebben
+een zeker aantal tot zich genomen.
+
+Dinsdagmorgen waren wij in het tehuis voor meisjesslavinnen van miss
+Henderson, eene Amerikaansche vrouw, die op dit oogenblik 146 van
+zulke ongelukkige kinderen onder hare bescherming heeft. Zij woont
+even buiten de stad, waar zij van een edelmoedig heer een stuk grond
+ten geschenke kreeg, waarop haar groot, eenvoudig huis staat. Van
+jaarlijksche contributie en giften moet zij hare inrichting staande
+houden. Maar wat zagen wij daar? Er waren 6 kinderen van nog geen drie
+jaar, meisjes, die al reeds door de ouders verkocht en mishandeld of
+misbruikt waren geworden, want alleen als de politie tusschenbeide
+moet komen, kunnen zij onteigend en naar miss Henderson of iemand
+anders gebracht worden. Somtijds zijn zulke kinderen voor haar geheele
+leven verminkt, maar soms ook kan miss Henderson er nog heel wat van
+terecht brengen. Bijna tien jaren bestaat nu hare inrichting, die
+langzamerhand zich zoo heeft uitgebreid, dat zij het geheel bijna
+niet meer kan overzien. Zij doet al het werk zelf, met behulp van
+de thans reeds groot geworden meisjes--hare groote dochters, zooals
+zij ze noemt. De groote moeilijkheid voor haar is nu, wat zij met
+al die groot-geworden meisjes op den duur moet doen. Voor dat soort
+meisjes bestaat in China nog geen gelegenheid om in eigen onderhoud
+te voorzien. Het vrije dienstbodenstelsel kent men er niet. Men
+houdt meisjesslavinnen of mannelijk personeel. De afschaffing van
+den meisjeshandel, die deze regeering wel zeer spoedig zal invoeren,
+zal gepaard moeten gaan met tal van andere hervormingen, wil zij in
+staat zijn doel te treffen.
+
+Wij hoorden van de jonge leden van Tung Ming Hui ook, dat dr. Sun
+nog steeds er op aandringt, om de regeering van Peking naar een der
+andere groote steden: Nanking, Wuchang of Kaiphong, over te brengen,
+omdat dr. Sun het niet goed acht, dat rondom de regeeringsgebouwen
+van het land zoovele vreemde mogendheden hare militairen hebben. Hij
+vreest de inmenging der vreemde mogendheden in hunne nationale zaken,
+en ook internationale verwikkelingen tengevolge van het in dezelfde
+stad aanwezig zijn van zoovele militairen van verschillende
+nationaliteit. De president Yuan Shi-Kai schijnt over deze
+aangelegenheid echter anders te denken.
+
+Maandagmiddag tegen drie uur kwamen achtereenvolgens een dozijn leden
+van de Vereeniging voor vrouwenkiesrecht ons bezoeken, waaronder
+drie jonge mannen. Allen spraken Engelsch of Fransch. Van drie tot
+zes uur hebben wij met dit jonge clubje het voor ons interessantste
+gesprek van de wereld gehad. Zij vertelden ons, dat de Vereeniging
+voor Vrouwenkiesrecht in Shanghaï ruim 200 leden telt en dat de
+minimum-contributie 6 dollar in het halve jaar bedraagt. De presidente,
+mrs. Tong Kiang Young, was op het oogenblik met eenige leden in Peking,
+alwaar zij de besprekingen van dr. Sun met de verschillende politieke
+vereenigingen surveilleert. Ook de vrouwenkiesrechtvereeniging in
+Nanking had eenige vertegenwoordigsters naar Peking gezonden. De
+ineensmelting van de vijf politieke vereenigingen, waarvan Tung Ming
+Hui er een is, tot één nationalistische partij, zou ten gevolge hebben,
+dat het punt van het program van Tung Ming Hui: gelijke politieke
+rechten voor mannen en vrouwen, voorloopig zou verdwijnen. De vrouwen
+nu waren naar Peking opgetrokken, om dat te verhoeden. Ondertusschen
+hebben de couranten reeds bericht, dat--als steeds in de geschiedenis
+der volkeren--de belangen der vrouwen ook hier weder aan de belangen
+van politieke partijen zijn opgeofferd. Wel heeft dr. Sun verzekerd,
+dat, zoodra de Republiek op vasten bodem rust, de gelijkheid voor de
+wet, ook wat betreft de politieke rechten van man en vrouw, het eerst
+dient te worden vastgesteld. Maar de vrouwen van andere landen weten
+wat zulke beloften te beteekenen hebben.
+
+Verder vertelden deze jonge, intelligente vrouwtjes ons, welke rol
+zij in de revolutie gespeeld hebben. Een er van, die, in afwezigheid
+der presidente, de rol van Chairman der vrouwenkiesrechtvereeniging
+vervult, vertelde ons, dat zij en een harer schoonzusters, met
+verscheidene andere vrouwen uit Shanghai, als jonge mannen verkleed,
+in de gelederen der revolutionnairen hebben gestreden. Reeds jaren
+te voren hadden zij zich in schieten en schermen en dergelijke zaken,
+onder leiding van een sergeant, geoefend. Vier der vriendinnen waren
+gesneuveld. Van een paar was de sexe bekend geworden, deze zijn uit
+de gelederen verwijderd, doch hebben verder als hospitaalsoldaten
+dienst gedaan. Zij en hare schoonzuster hadden tot het einde hare
+rol volgehouden en aan al het soldatenwerk deel genomen. Haar naam
+is Sophia Chang.
+
+Eenige honderden meisjes uit Shanghai en andere steden zijn gezamenlijk
+naar Nanking opgetrokken en hebben daar twee compagnieën amazones
+gevormd, onder een uit haar midden gekozen kapitein en een mannelijken
+drilmeester. Zij hebben voornamelijk dienst gedaan als wachtsters voor
+de stad. Twee jonge meisjes, medische studenten, die aanwezig waren,
+hadden in dat corps gediend.
+
+Een getrouwd vrouwtje, de zachtheid en vrouwelijke gratie ten top,
+vertelde ons, dat zij en een groote groep vrouwen bommen gemaakt
+hebben, die zij naar de legers brachten. Andere aanwezigen hadden
+als post dienst gedaan, door brieven en boodschappen van de eene
+plaats naar de andere over te brengen. Een jong ding vertelde ons,
+aan welke gevaren zij daardoor soms blootgesteld was geweest. Dit
+waren allen meisjes of vrouwtjes uit de hoogste kringen in China.
+
+Welke offers vele vrouwen van China in deze revolutie gebracht hebben,
+is bijna ongelooflijk. Zij toonden ons het portret van een beeldschoon
+meisje, Chow Chin, die door de Manchu's onthoofd was geworden nog
+vóór de revolutie in vollen gang was. Dit meisje, dat in Japan en in
+Amerika in de rechten had gestudeerd, werd verdacht de medeplichtige
+te zijn in den moord op een Manchu-gouverneur. Zij was echter daaraan
+volkomen onschuldig, maar zij redigeerde een revolutionnaire courant
+en sprak in volksmeetings met een onweerstaanbare kracht. Zij werd
+de beste spreekster van China genoemd. Omdat zij gevaarlijk was voor
+de rust van het land, heeft men haar op wreedaardige wijze onthoofd.
+
+Het trok onze aandacht, dat onze bezoeksters over hare lange pantalon
+allen een dun rokje droegen. Overigens waren zij als de vrouwen in
+Canton en Hongkong gekleed. Wij vroegen haar of dat een overgang
+tot de Europeesche kleeding beteekende. Wel neen, 't was eenvoudig
+een provinciaal gebruik. In sommige provincies is het niet netjes de
+beenen alleen in broekspijpen te toonen, daarom draagt men een rokje
+over de broek. Om echter niet aangezien te worden voor een prostituée,
+moet het rokje uit zulke dunne stof bestaan, dat men duidelijk ziet,
+dat er een pantalon onder zit. Wij zullen op onzen verderen tocht door
+China wel allerlei variaties zien op dit hoofdmotief, broek en rok.
+
+Dinsdagmiddag om half zes hield mrs. Catt hier in een der zalen van het
+Palace Hotel hare voordracht over de vrouwenkiesrechtbeweging in de
+verschillende landen. Het was een in hoofdzaak Amerikaansch publiek,
+dat hare helder toegelichte en op de aangenaamste wijze voorgedragen
+uiteenzetting van den omvang der beweging, de reeds verkregen
+resultaten en de verwachting in de naaste toekomst aanhoorde. De
+Engelsche en Chineesche pers waren goed vertegenwoordigd.
+
+Vanochtend om twee uur waren wij samen de gasten der leden van de
+Ver. v. Vrouwenkiesrecht alhier. Welk een ontvangst is ons daar te
+beurt gevallen! Wij voelen ons beiden waarlijk overgelukkig, dat wij
+dit alles beleven. In een vergadering van meer dan 500 personen, mannen
+zoowel als vrouwen, werden wij met muziek ontvangen. De Chineesche en
+andere vlaggen hingen niet alleen uit alle ingangen van die gebouwen,
+maar ook het podium was geheel met groen en vlaggen getooid.
+
+Met een magnifieke openingsspeech van de presidente, Sophia Chang,
+werden mrs. Catt en ik bij het publiek geïntroduceerd en daarna
+werd door haar het doel van den strijd voor politieke rechten der
+vrouwen in zulke goed gekozen termen verklaard, dat geen onzer haar
+zou hebben kunnen verbeteren. Zij sprak in de Chineesche taal, maar
+onmiddellijk werd het door haar gesprokene door Charlotte Chang Wung
+Shei in zuiver Engelsch overgebracht. Men had ons een lijstje vragen
+gegeven, waarop zij van ons het antwoord verwachtten. Mrs. Catt sprak
+eerst een inleidend woord en beantwoordde toen de vraag: In hoever
+de strijdmethode voor vrouwenkiesrecht van de Amerikaansche vrouwen
+verschilt van die der Engelsche vrouwen en welke methode wij voor
+de Chineesche vrouwen het meest aanbevelenswaardig vinden? Verder
+beantwoordde zij de vraag: Wat moeten, naar uw oordeel, de vrouwen
+van China het eerst doen, om het kiesrecht te krijgen? en wat moeten
+wij doen, zoolang wij het kiesrecht nog niet hebben, om ons voor te
+bereiden tot de taak, die ons ongetwijfeld later wacht?
+
+Voor mij waren de vragen te beantwoorden gebleven: Wat kunnen wij doen
+om ons ledenaantal te vergrooten? en hoe onze leden in staat stellen,
+de argumenten der tegenstanders goed te beantwoorden? Welk antwoord
+kunnen wij geven op de ons steeds voor de voeten geworpen bewering,
+dat de plaats van de vrouw is in het gezin?
+
+Het door ons gesprokene werd door dezelfde Charlotte Chang onmiddellijk
+in het Chineesch vertaald en van personen, die beide talen machtig
+zijn, vernamen wij later, op welke meesterlijke wijze dit jonge meisje,
+zoowel in de eene als in de andere taal het gesprokene weergaf. Vier
+jonge meisjes zaten daar, om al het gesprokene, twee voor het Engelsch
+en twee voor het Chineesch, te stenografeeren. Nadat wij geëindigd
+hadden sloot de presidente op even goede en welsprekende wijze de
+vergadering en overhandigde mrs. Catt en mij elk een door haar zelf
+vervaardigden waaier, waarop zij met Chineesche letters een spreuk
+en een toepasselijk vers schreef, benevens in het Engelsch een
+opdracht aan ons beiden. Een op zijde geborduurde banier werd ons
+als souvenir van de vereeniging aangeboden en daarna werden wij in
+de open lucht met het bestuur en vele der leden van de vereeniging
+gephotografeerd. Daarna wachtte ons een Chineesche tea. Vele vreemde,
+heerlijke lekkernijen kregen wij daar te genieten, De boontjes van
+witte leliën, die wij in Canton in een der gerechten op het diner
+hebben leeren kennen, werden ons nu versuikerd aangeboden. Van de
+meeste zoetigheden en vruchten weet ik den naam niet, maar 't was
+alles even smakelijk en geurig.
+
+Wie had het durven voorspellen, dat wij hier in China in een overvolle
+zaal van enthusiaste Chineesche mannen en vrouwen over vrouwenkiesrecht
+zouden spreken; dat het door ons gesprokene telkens met een daverend
+applaus zou worden onderbroken, en dat wij ons hier tusschen deze
+Aziatische jonge menschen als thuis zouden gevoelen, dat wij in hen
+overtuigde geestverwanten zouden vinden. Deze vergadering met haar
+regelmatig ordelijk verloop, belegd door jonge Chineesche vrouwen,
+waarin jonge meisjes zachtjes rondliepen en elke nieuw aangekomene
+een plaats aanwezen, waarin andere jonge meisjes een stenografisch
+verslag van het gesprokene maakten, waarin een jong meisje zoo
+uitstekend als presidente optrad en waar honderden jonge mannen van
+'t begin tot het einde aandachtig zaten te luisteren en door hun
+applaus bewezen, hoezeer zij met het gesprokene instemden, gaf ons
+een helderder beeld van wat er omgaat in de hoofden en harten van het
+opkomend geslacht in China, dan al de boeken en courantenartikelen,
+die wij hierover in de laatste weken gelezen hebben. Van de ontwaking
+der Chineesche vrouw hebben wij in den laatsten tijd veel gehoord en
+gelezen, maar thans hebben wij duidelijk met eigen oogen aanschouwd,
+hoezeer dit reeds een voldongen feit is. En als overal, troffen wij
+ook hier, naast en één met de nieuwe, moderne vrouw, den nieuwen,
+modernen man, die met vreugde den opstand zijner zusters begroet
+en bereid is haar in haren strijd tegen oude opvattingen, zeden en
+gewoonten en wetten de behulpzame hand te reiken. Wat zal het jammer
+zijn als dit jong-China zich niet zal weten staande te houden, als
+vreemde mogendheden, die als gieren op dit land azen, het zullen
+verbrokkelen en het volk opnieuw zullen knechten. Ik hoop van harte,
+dat hun dit lot bespaard zal worden.
+
+
+
+
+
+VIII.
+
+
+Wij hadden nog over anderhalven dag in Shanghaï te beschikken,
+toen wij het werk met de leden der vereeniging voor vrouwenkiesrecht
+aldaar achter den rug hadden. Dezen tijd hadden wij bestemd om eenige
+fabrieken te gaan zien, waarin voornamelijk vrouwen werken en die ook
+interessant voor ons waren, omdat er wat voor ons te leeren viel. Wij
+hadden herhaaldelijk over de zijde filature, als een bijzondere bron
+van inkomsten voor China, gehoord, doch wij wisten niet wat daaronder
+begrepen werd. Een onzer introductiebrieven van den Italiaanschen
+consul-generaal was voor den heer Beretta, eigenaar van de grootste
+"silk-filature" in China. Van deze gelegenheid maakten wij gebruik om
+den heer Beretta te vragen zijne fabriek te mogen zien. Ons verzoek
+werd dadelijk ingewilligd en de vriendelijke Italiaan maakte van de
+gelegenheid gebruik ons zelf in zijne fabriek rond te geleiden en ons
+het interessante proces, om uit de cocons der zijdewormen de zijden
+vezels te prepareeren, van het begin tot het eind te laten zien en
+ons alles zoo duidelijk mogelijk te verklaren. In een zijde-filature
+wordt niets anders gedaan dan de ruwe cocons te sorteeren, daarna te
+prepareeren en de zijden vezels af te spinnen en in groote strengen
+te winden. Dat is bijna uitsluitend vrouwenwerk. Alleen voor het
+in orde houden der machines en de verpakking der strengen worden
+mannen gebruikt.
+
+Het was voor ons nieuw te vernemen, niet dat de kwaliteit van de
+zijden stoffen afhangt van de kwaliteit der vezels, die voor het weven
+gebruikt worden, maar wel, dat de kwaliteit der vezels afhangt van de
+mate der civilisatie (zooals de heer Beretta het hoffelijk uitdrukte)
+der zijdewormen. Hoe hooger de graad van ontwikkeling van een zijdeworm
+des te witter, glansrijker en duurzamer is de vezel, die uit de cocon
+komt, waarin hij zich nestelt. Uit iedere cocon wordt een duizend
+meter lange vezel verkregen en zes zulke vezels te zamen gedraaid,
+hebben de dikte van een draad, waaruit de zijde geweven kan worden.
+
+In verschillende oorden van China houdt een dichte bevolking zich met
+de cultuur van zijdewormen bezig en bestaat daarvan grootendeels. Er
+zijn gedeelten waar men de geslachtsboom der zijdewormen vele eeuwen
+kan nasporen en waar men telkens, na verloop van jaren, een hoogere
+ontwikkelingsvorm kan aantoonen. De pongé-zijde, de goedkoope, sterke
+zijde, die tegenwoordig zooveel voor waschjapons gebruikt wordt, wordt
+gemaakt van de vezel van den ongecultiveerden worm. De geciviliseerde
+zijdeworm, wiens product alleen in de fabriek van den heer Beretta
+verwerkt wordt, levert een prachtig glanzenden sneeuwwitten draad.
+
+Er waren in deze fabriek 1500 vrouwen werkzaam, waaronder vele
+kinderen. De arbeid is licht, maar één enkel proces is wreed, vooral
+voor de beginnenden. Als de cocons gesorteerd zijn, dan worden zij
+gekookt in water van 120 gr. C. Uit dit water worden zij met een zeef
+geschept en komen dan in water van 60 gr. C. Daaruit moeten zij één
+voor één met de vingers genomen worden. Voor dit werk gebruikt men
+nu de slavinnen-meisjes. Al de wreedheid van den slavenhandel zagen
+wij hier weder voor ons. Elke vrouw, die in die fabriek werkt, heeft
+zoo'n slavinnetje om met haar fijne vingertjes de cocon voor haar
+uit het heete water te halen. Rondom zulke groote fabrieken wordt
+een complete handel in die kleine, fijne kindertjes gedreven. Vrouwen
+komen daar met dozijnen van die slavinnetjes, die dan, naar gelang van
+den leeftijd, de uiterlijke gezondheid en sterkte van het kind, meer
+of minder opbrengen. Van sommige dier kindertjes in de fabriek waren
+de vingertjes en de handpalm tot op de helft wit verbrand. Eerst na
+verloop van tijd vereelt de huid en dan voelen zij de hitte van het
+water niet meer. De vrouw die zoo'n kind koopt, is de uitsluitende
+meesteres. De gevoelloosheid, de wreedheid, waarmede zulke kinderen
+behandeld worden, is onbeschrijflijk. Een spoedige dood is 't beste
+wat men zulke kinderen wenschen kan. China heeft inderdaad nog vele
+hervormingen te ondergaan, wil het als cultuurstaat in aanmerking
+komen.
+
+Wij bezochten ook een zeer groote Chineesche drukkerij, die van de
+Europeesche drukkerijen vooral daarin verschilt, dat de letterteekens
+zoo enorm veel uitgebreider zijn dan de onze. Tegen misschien 200
+verschillende letterteekens bij ons, waren er hier meer dan 8000. Zoo'n
+Chineesche letterkast ziet er dan ook vrij wat omvangrijker uit. Is
+eenmaal het werk gezet, dan geschiedt het afdrukken op dezelfde wijze
+als overal elders. Ook hier waren vrouwen en kinderen voor hongerloonen
+mede aan den arbeid.
+
+Met hetzelfde doel, om een indruk te krijgen van den vrouwen- en
+kinderarbeid, bezochten wij ook nog een groote sigaretten- en een
+porseleinfabriek. De treurige toestanden die in al die ondernemingen
+heerschen, zal ik niet beschrijven. Het is genoeg als men weet,
+dat in China de werkgever volkomen vrij is in zijne handelingen
+tegenover zijn werkvolk en dat er onder de talrijke Chineezen altijd
+genoeg plaatsvervangers te vinden zijn, als eenigen het werk staken of
+weggezonden worden. Een begin van organisatie bestaat er in Shanghaï
+onder het werkvolk, en men vertelde mij, ook hier en daar elders in
+China, maar kracht kan van die werklieden-partij nog niet uitgaan.
+
+Vrijdagmiddag om één uur, den 6en Sept, verlieten wij Shanghaï om
+naar Nanking te gaan. Wij maakten voor het eerst met een Chineeschen
+spoorweg kennis. Deze lijn die Shanghaï met Nanking in 7 uren verbindt,
+loopt langs verschillende groote steden. Al die steden kenmerken
+zich van buiten door den grooten hardsteenen muur die de geheele stad
+omgeeft. Wij passeerden een mooi, vruchtbaar deel van China. De rijst
+was juist rijp; hier en daar werd het gesneden en in bundels gebonden
+om te drogen, of was men reeds bezig het te dorschen; in andere streken
+was men bezig de rijpe maïskolven te oogsten, of anderen veldarbeid
+te verrichten; langs den geheelen weg heerschte een bedrijvigheid op
+het veld, die den Chinees in zijn waar karakter toonde.
+
+De spoorwagens zijn nog nieuw en daarom zindelijk en goed. Zij bieden
+den reizigers alle comfort, die men op reis kan verwachten. Elke
+breede, ruime waggon heeft in het midden een lange tafel, die
+uiteengezet of toegeklapt kan worden, al naar gelang de reizigers het
+verkiezen. Electrische waaiers brengen koelte aan en goede electrische
+verlichting maakt het mogelijk, ook bij avond te lezen of iets anders
+te doen. Bovendien is elke trein voorzien van een restauratiewagen. Om
+vier uur bestelden wij thee in onzen eigen waggon. Wij ontvingen zulke
+goede thee met warme, geboterde toast en cakes, als in geen enkele
+restaurant of tearoom verbeterd kan worden en verreweg beter dan in
+eenigen restauratiewagen in Europa. Het werd ons keurig netjes met
+servetjes voorgediend en voor al die luxe hadden wij ieder 25 cent
+te betalen. Als de ondervinding die wij op onzen verderen tocht door
+China op de spoorwegen zullen opdoen, overeenkomt met die op de lijn
+Shanghaï-Nanking, dan staat het spoorwegwezen in China, voor zoover
+het zich ontwikkeld heeft, hooger dan in menig land in Europa.
+
+Tegen 8 uur kwamen wij in Nanking aan, waar slechts één Europeesch
+hotel is met een Engelschen eigenaar. Het is een zeer primitief gebouw,
+maar alles is er uiterst zindelijk en hygiënisch en de maaltijden
+waren goed. Wij bezochten Nanking, omdat daar tijdens de revolutie
+door de vrouwen een belangrijke rol was vervuld, waarvan wij alle
+bijzonderheden wilden weten en omdat Nanking in geschiedkundig opzicht
+zoo bijzonder merkwaardig is. Reeds vijf maal was Nanking de hoofdstad
+van China en ook thans weder staat deze stad bovenaan in de rij om
+tot hoofdstad verheven te worden, indien de regeering mocht besluiten
+Peking te verlaten en haar zetel ergens anders te vestigen. Men vindt
+Nanking voor dit doel zoo geschikt, omdat deze stad rondom, behalve ten
+westen, omgeven is door hooge bergen, terwijl de westzijde beschermd
+wordt door goede, oude forten, van waaruit men een vergezicht heeft
+over de Yang Tze rivier, waaraan Nanking gelegen is.
+
+Nanking heeft nu nog een bevolking van 350.000, maar het heeft in de
+verschillende opstanden, die China in den loop des tijds te doorstaan
+heeft gehad, duizenden en duizenden van de bevolking verloren. Als men
+thans door de stad rijdt vindt men overal groote open ruimten, Waar
+vroeger huizen stonden en menschen woonden en de vroegere Imperial
+City, een omwalde stad in de stad, waar in oude tijden de regeering
+gevestigd was en tot voor een jaar al de Manchu's leefden, is nu totaal
+verwoest, daar is geen huis blijven staan. De duizenden Manchu's die
+daar gewoond hebben, zijn voor een deel naar Manchuria vertrokken, voor
+een ander deel hebben zij hun heil in Amerika of ergens anders in Azië
+gezocht, maar voor verreweg het grootste deel zijn zij in deze laatste
+revolutie omgekomen. Sommigen beweren, dat zij zelfmoord gepleegd
+hebben om hunne geesten, met die hunner afgestorven familieleden
+daar te laten verwijlen, anderen gelooven, dat hun gezamenlijke
+dood op een zelfde oogenblik aan toeval moet worden toegeschreven,
+doordat een voorraad kruit, dat voor zelfverdediging aanwezig was,
+op een gegeven oogenblik ontbrandde en de totale verwoesting van de
+Imperial City, met allen die er nog in waren, bewerkstelligde. Thans
+wordt deze geheele uitgestrektheid grond door de regeering streng
+bewaakt, omdat vermoed wordt, dat vele Manchu's hunne bezittingen
+hier of daar begraven hebben en de regeering vooralsnog geen tijd
+heeft een onderzoek naar deze schatten in te stellen.
+
+Aan bijna elk plekje grond in Nanking is de een of andere historische
+bijzonderheid verbonden, elke heuvel, elke toren en elke tempel heeft
+een legende en rondom elken berg zweven de geesten van bijzondere
+dooden, die vereerd of gevierd moeten worden. Vooral de Purperberg
+heeft een bijzondere vermaardheid, omdat daar de drie Ming-keizers
+begraven liggen. Tot de graftomben van deze afgestorvenen heeft ook de
+tegenwoordige regeering zich gericht, om de geesten der Ming-keizers
+te vertellen, dat de Manchu-dynastie verwoest en de republiek in
+China gevestigd was. Het was daar dat dr. Sun Yat Sen afstand deed
+van zijn presidentale waardigheid en den generaal Yuan Shi-Kai als
+zijn opvolger aanwees.
+
+Het was voor ons niet moeilijk in Nanking de vrouwen te vinden,
+die wij wilden zien en spreken. Men had van uit Shanghaï hen reeds
+van onze komst verwittigd. Zij kwamen Zaterdagmorgen reeds vroeg
+in ons hotel, om te informeeren, of wij aangekomen waren en hoelang
+wij in Nanking zouden vertoeven. Toen zij van den hotelier vernamen,
+dat wij er waren en tot Maandagmorgen dachten te blijven, lieten zij
+de boodschap voor ons achter, dat wij hen gezamenlijk den geheelen
+morgen in het clubgebouw konden vinden en dat zij zouden zorg dragen,
+dat daar iemand aanwezig was die als tolk kon dienen. Onmiddellijk
+na het ontbijt begaven wij ons naar het clubgebouw, dat eigenlijk
+de zetel is van de vrouwenafdeeling van de Tung Ming Hui. De
+Nanking-afdeeling van de Tung Ming Hui heeft een afzonderlijke
+vrouwenafdeeling, die wel met de mannen naar hetzelfde doel streven,
+doch die afgescheiden van elkander en dikwijls langs andere lijnen
+werken. De vrouwenkiesrechtvereeniging werkt op zich zelf en hoewel
+alle leden van de vereeniging voor vrouwenkiesrecht leden van de Tung
+Ming Hui zijn, zijn toch niet alle vrouwen leden van de Tung Ming Hui,
+leden van de vereeniging voor vrouwenkiesrecht. Wel gelooven allen in
+gelijke politieke rechten voor mannen en vrouwen, maar velen hebben
+zich door hunne echtgenooten, vaders of broeders laten wijs maken,
+dat de tijd voor de vrouwen nog niet gekomen is en zij eerst moeten
+medewerken tot opbouwing van de republiek van en voor mannen.
+
+De flinke vrouwen, die het grootste heil voor het land verwachten uit
+de samenwerking van mannen en vrouwen, een samenwerking, die,--zoo
+ergens elders--zeker in China hoog noodig is, waar het zedelijk peil
+der mannen nog zoo laag staat, deze vrouwen zijn in Nanking een geheel
+ander soort, als die wij in Shanghaï aantroffen.
+
+In het clubgebouw troffen wij de presidente van de vrouwenafdeeling van
+de Tung Ming Hui, de presidente van de vrouwenkiesrechtvereeniging,
+eenige andere bestuursleden van beide vereenigingen en twee jonge
+mannen, studenten van de universiteit van Nanking, die zuiver Engelsch
+spraken en zich als tolken beschikbaar hadden gesteld.
+
+Spoedig vernamen wij, dat de Nanking vrouwenkiesrechtvereeniging
+ook ruim 200 leden telt, dat er op het oogenblik reeds 7 zulke
+vereenigingen in China bestaan, die bezig zijn zich in een nationalen
+bond te vereenigen, waarvan de zetel voorloopig in Peking zal gevestigd
+worden en dat men bezig is in nog elf andere steden afdeelingen te
+vormen. Nanking is de oudste afdeeling en schijnt de beste organisators
+te bezitten, vandaar dat Nanking was uitgenoodigd de formeering van
+andere afdeelingen op zich te nemen. Evenals in Shanghaï was men
+ook in Nanking er sterk voor, dat China zich bij den Wereldbond voor
+Vrouwenkiesrecht zou aansluiten en afgevaardigden naar het volgende
+congres in Budapest zou zenden. De beslissing ligt echter in Peking.
+
+Over eenige weken zullen eenige vrouwen uit Nanking ook naar Peking
+vertrekken om de daar reeds uit andere provincies aanwezige vrouwen
+te steunen in het werk om van deze regeering vrouwenkiesrecht op
+gelijke voorwaarden als de mannen, te verkrijgen. Zij willen zich
+door dr. Sun niet langer laten bepraten, omdat zij overtuigd zijn,
+dat het thans een gemakkelijker strijd voor hen zal zijn om hare
+rechten te verkrijgen dan later, als eenmaal de constitutie voor het
+geheele land is aangenomen. Bovendien denkt deze regeering er sterk
+over om in China het kiesrecht aan meer of mindere ontwikkeling vast
+te knoopen; men zal een of andere school moeten doorloopen hebben,
+of een of ander examen hebben afgelegd, of lezen en schrijven kunnen
+en als dat wordt aangenomen, dan bestaat er geen enkele gegronde
+reden om diezelfde eischen niet ook op de vrouwen toe te passen.
+
+Wij vroegen de aanwezige vrouwen, welke middelen zij willen toepassen
+om tot het doel te geraken, indien rede, gezonde argumenten, beroep op
+hun recht, bij de regeering geen doel troffen. Het antwoord dat wij
+daarop kregen bracht ons in de hoogste verwondering. Deze Chineesche
+vrouwtjes vertelden ons met van durf schitterende oogen, dat zij dan
+tot alles in staat zullen zijn. Zij zullen al het mogelijke doen om
+langs vreedzamen weg haar doel te bereiken, doch als dat niet gaat,
+dan was er nog genoeg revolutionnaire geest in hen overgebleven
+om krachtige daden tot stand te brengen. In hunne afdeelingen
+hebben zij een afzonderlijke groep vrouwen, die een geheim verbond
+gesloten hebben, de leden daarvan zijn niet bekend. De naam van dat
+verbond beteekent in het Engelsch "dare to die," (durf te sterven),
+wat genoegzaam den aard van het verbond aangeeft. Ongeveer 1000
+leden bezit dit verbond reeds over heel China. Vóór zij echter tot
+geweld hun toevlucht zullen nemen, zullen zij eerst alle vreedzame
+middelen in toepassing brengen. Zij willen o.a. naast den Nationalen
+Raad van mannen, zooals het tegenwoordige parlement genoemd wordt,
+een Nationalen Raad van vrouwen vormen, waarvan de kosten uit eigen
+fondsen zullen bijeen gebracht worden. In dezen Raad zullen de vrouwen
+alle nationale vraagstukken behandelen, die ook in den mannenraad
+behandeld worden en de besluiten in den vrouwenraad genomen, zullen
+der regeering worden aangeboden. Men zal afwachten hoe deze besluiten
+door de regeering zullen worden ontvangen.
+
+Een sterke militante geest heerscht in al de vrouwen, die wij in
+Nanking aantroffen. Wij wilden nu weten, uit den mond van deze vrouwen
+zelf, wat er waar is in de sensationeele berichten, die er eenigen
+tijd geleden in alle couranten hebben gestaan, over het bestormen van
+de vergadering waarin de eerste Nationale Raad in Nanking gehouden
+werd en het breken der glasruiten. Wij vroegen ons een volstandig
+verhaal te geven van alles wat er toen was voorgevallen. Och, het
+was zoo eenvoudig geweest. De mannen, die daar bijeen waren en zich
+het recht toeëigenden de provisoire regeering van 's lands zaken
+vast te stellen, waren wel is waar in menig opzicht de leiders der
+revolutie geweest, maar toch ook menige vrouw had daarbij een zeer
+vooraanstaande rol gespeeld. Bij de regeling van 's lands zaken had
+men een of meer dier vrouwen een stem moeten geven. Daaraan was niet
+gedacht. Toen de vergadering gehouden zou worden, trokken daarom
+dertig dier vrouwen, die allen konden wijzen op belangrijke daden of
+invloedrijke posities gedurende de revolutie, naar het vergaderlokaal
+en vroegen om gezamenlijk of enkelen van hen aan de beraadslagingen
+te mogen deelnemen. Een weigerend antwoord volgde. De vrouwen besloten
+toen om ongevraagd naar binnen te gaan, de discussie te volgen en mede
+te spreken als zij zich daartoe gedwongen gevoelden. De mannen sloten
+echter de vergadering en gingen huiswaarts. Den volgenden morgen werd
+de bijeenkomst heropend, doch nu stond er een sterke politiemacht met
+geladen geweer voor de deur, gereed om elke vrouw neder te schieten,
+die durfde te naderen. Een der vrouwen, Woo Mok Lan, de presidente der
+Nanking-afdeeling van de Tung Ming Hui, die voor ons zat, was toen naar
+een andere zijde van het gebouw gegaan en heeft daar een groote ruit
+ingeslagen. Dr. Sun, die de vergadering presideerde, is daarop naar
+buiten gekomen en heeft den vrouwen toegesproken. Hij overreedde hen,
+in 's lands belang, niet langer aan te dringen om aan die vergadering
+deel te nemen, het waren slechts de allereerste regelingen, die
+vastgesteld zouden worden, die misschien van zeer korten duur zouden
+zijn en bovendien was dr. Sun bereid om daarbij voor de belangen
+der vrouwen te zorgen, zoo goed als zij maar konden wenschen. Hij
+was bereid daarover met hen van gedachten te wisselen. De vrouwen
+hebben zich door dr. Sun laten bepraten, en zijn naar huis gegaan,
+doch hebben zeer spoedig ingezien, dat zij bedrogen zijn uitgekomen.
+
+Wij wilden toen nog de bijzonderheden weten, omtrent de amazones,
+die in Nanking gestreden hadden. Woo Mok Lan was een der kapiteins
+geweest. Zij vertelde ons, dat er 3 regimenten waren gevormd, een van
+340, een van 200 en een van 120 vrouwen. Aan het kleinste regiment
+was de bewaking der stad toevertrouwd, de twee anderen hadden aan
+al het aanvallend en verdedigend werk deelgenomen. Deze twee hadden,
+toen het gevecht op het hevigst was, het gevaarlijkste punt tegen den
+Purperberg ingenomen, waarbij 12 van de soldaatjes van het regiment van
+Woo gesneuveld zijn. Velen van haar regiment oefenen zich nog steeds
+in militaire zaken; men kon immers niet weten, of zij de wapens niet
+nog eens zullen moeten opnemen om eigen rechten te verdedigen. Wij
+hoorden ook hier, dat vele Chineesche vrouwen, als mannen verkleed,
+in de mannengelederen aan de revolutie hebben deelgenomen en op dit
+oogenblik waren er nog 14 meisjes van Nanking in het leger in Mongolië
+om tegen de Russen te strijden. Al deze zaken werden ons verteld op
+een wijze, alsof zij vanzelf sprekend waren. Er bleek ons duidelijk
+uit, dat deze vrouwen zich jarenlang vertrouwd hebben gemaakt met
+het voornemen om in tijd van nood het land op die wijze te dienen.
+
+Nadat wij eenige uren met hen gesproken hadden, vroeg men ons
+Zondagmorgen om tien uur te willen terugkomen om verdere besprekingen
+te houden. De twee jonge mannen boden zich aan om voor het overige
+deel van den dag ons als gids te dienen en ons Nanking te laten zien
+en al de geschiedkundige bijzonderheden te vertellen. Van dat aanbod
+maakten wij gaarne gebruik.
+
+
+
+
+
+IX.
+
+
+Den geheelen Zaterdagmiddag reden wij met de twee studenten
+rond, bezichtigden allerlei merkwaardigheden en hoorden tal van
+bijzonderheden. Zondagmorgen zorgden wij tijdig aan het clubgebouw
+aanwezig te zijn, omdat wij in den namiddag nog de Ming-graftomben
+en de ruïnes van het oude keizerlijk paleis wilden bezichtigen,
+die eenige mijlen buiten de stad gelegen zijn.
+
+Wij wisten niet wat wij zagen, toen wij het clubgebouw naderden. De
+geheele poort was met groen en bloemen versierd en de regenboogvlaggen
+wapperden in de lucht. Men vertelde ons, dat de Chineesche teekens,
+die door de roode rozen in het groen gevormd waren, "Welkom aan
+onze vreemde gasten" beteekenden. Woo Mok Lan, die ons bij den
+ingang opwachtte, had zich ter onzer eere in Europeesche,--of,
+zooals zij het uitdrukte, in Amerikaansche--kleeding gestoken,
+waaronder hare hobbelvoetjes in zwart leeren kinderschoentjes
+allerkoddigst uitstaken. Zij liep nu veel hobbeliger als op hare
+Chineesche schoentjes. Wanneer zij, om niet te vallen, haar rokje
+optilde, dan kwamen hare lange witte broekspijpen ongegeneerd te
+voorschijn. Wij konden niet nalaten haar te zeggen, hoezeer het ons
+speet, dat zij haar mooi, praktisch Chineesch costuum voor het onze
+had verwisseld. De andere bestuursleden vertoonden zich gelukkig in
+hun eigen nationale kleeding. Woo Mok Lan was niet om aan te zien.
+
+In de zaal, die ook met bloemen en vlaggen versierd was, wachtte
+ons een enthousiaste menigte, mannen zoowel als vrouwen. Ook hier
+werden wij met muziek ontvangen, waarin wij de goede bedoeling
+moesten apprecieeren, maar dat was ook alles wat wij er van konden
+waardeeren. Een Chineesch raar gekapt meisje met hard-rose bloemen in
+haar gegomde lokken, speelde op een oorverscheurend ontstemde piano
+eenige oefeningen, zooals jonge kinderen spelen in de eerste weken
+van hunne pianolessen. En toen wij door de twee presidenten der beide
+vereenigingen naar onze plaats in het midden der zaal geleid waren,
+zong een koor van tien dames ons vanaf het podium een welkomstlied
+toe. Wij stemden na deze zang met het hartelijk applaus, dat volgde,
+in, dankbaar gestemd dat onze trommelvliezen deze marteling goed
+doorstaan hadden. In het midden der zaal, waar onze zetels waren, stond
+een groote tafel met een wit laken bedekt en daarop lagen allerlei
+vruchten en versnaperingen. Wij waren nauwelijks gezeten, toen de thee
+werd rondgediend, bijna onmiddellijk gevolgd door een kop koffie. Toen
+volgde stilte. De presidente der vrouwenkiesrechtvereeniging,
+Chong Zian Yin, beklom het podium en sprak een welkomstgroet uit,
+die onmiddellijk voor ons in het Engelsch vertaald werd en later
+schriftelijk werd aangeboden. Daarin werd de dank der Chineesche
+vrouwen uitgesproken voor onze komst en de hulp en voorlichting, die
+wij haar verschaften. Toen zij de hoop uitsprak, dat wij nog lang
+in China mochten blijven en overal waar wij kwamen den vrouwen tot
+steun wilden zijn, werd, zoo waar, achter ons de champagne ontkurkt
+en moesten wij dien wensch bezegelen met een schuimenden dronk.
+
+Daarop hobbelde miss Woo naar het podium. Hare oogen schitterden van
+moeilijk onderdrukt enthousiasme. Haar militante aard sprak uit elk
+woord, uit elke beweging. Zij heette ons welkom als de eerste vrouwen
+van vreemden bodem, die in China kwamen om den Chineeschen vrouwen de
+zusterhand te reiken in haar strijd voor vrijheid en recht. Wij twee
+toonden liberaler te zijn dan de regeering der landen, Waaruit wij
+kwamen, die nog steeds aarzelen de Chineesche republiek te erkennen;
+wij waren gekomen om haar te steunen en de Chineesche vrouwen als
+onze gelijken in den Wereldbond voor vrijheid en recht ook voor
+vrouwen op te nemen. Zij dankte ons voor onze komst en zeide, dat
+onze namen in de geschiedenis der Chineesche vrouwenvereenigingen,
+die voor de verheffing der Chineesche vrouw strijden, steeds een
+eervolle plaats zullen innemen. En toen werd zij hoe langer hoe
+enthousiaster. Zij zette uiteen, dat het leven der vrouw altijd
+zwaarder en moeilijker is dan dat van den man, dat, waar voor hem de
+dagtaak eindigt, zij er dikwijls nog midden in zit. Zoo ook thans in
+China. De strijd voor vrijheid en recht der mannen was geëindigd, die
+konden thans hun arbeidsveld overzien en de zaken rustig regelen. Maar
+den vrouwen, die schouder aan schouder met de mannen deze vrijheid
+bevochten hadden, restte nu nog een zwaardere strijd, een strijd,
+die misschien meer offers zou kosten dan de afgeloopene en zeer zeker
+veel moeilijker zou zijn, omdat hij moest gestreden worden, niet
+zooals de voorgaande, tegenover vijanden, maar tegenover vrienden en
+naaste bloedverwanten. Het was de strijd voor vrijheid en recht der
+Chineesche vrouw, een, door alle eeuwen heen, vertrapt en geminacht
+wezen, die zich opeens oprichtte en zich hare roeping op aarde bewust
+was geworden. Vanaf dezen tijd mocht geen vrouw in China meer dulden,
+dat zij bij den man werd achtergesteld, in het belang van het geheele
+land, moest zij pal staan voor gelijke maatschappelijke en politieke
+rechten van mannen en vrouwen. De woorden rolden van hare lippen
+en gaven de twee stenografen moeite om haar bij te houden. Ons werd
+later een in het Engelsch vertaald woordelijk verslag van hare rede
+ter hand gesteld. Beide presidenten boden ons toen een eere-insigne
+van hunne respectieve vereenigingen aan; behangen met deze groote
+stukken, een in zilver, hangende aan een lint in de republikeinsche
+kleuren, de ander in koper, beklom mrs. Catt het podium en heette
+China en de nieuwe republiek geluk met de nieuwe Chineesche vrouw,
+zooals wij die tot dusver in dit verjongde land hadden ontmoet. Zij
+wees op den moeilijken strijd die de vrouwen overal in de wereld te
+strijden hebben, doch voornamelijk richtte zij zich tot de aanwezige
+mannen om hen te wijzen op hunnen plicht, thans even broederlijk
+naast en met de vrouw te strijden, als deze het in den afgeloopen
+strijd naast hem heeft gedaan. Daarop moest ik boven komen. Ik wees
+de vrouwen er op, dat overal waar de vrouwen op de gemakkelijkste
+manier het doel van haar streven bereikt hadden, waar zij reeds
+gelijke politieke rechten voor man en vrouw verkregen hadden, dit
+bijna altijd was gekomen na een revolutie. Ik vertelde hen van de
+vrouwen in Finland, van de vrouwen in Noorwegen en in Portugal en
+spoorde hen aan geen inspanning te groot te achten om in de nieuwe
+constitutie voor China, hare rechten verzekerd te krijgen. Kregen zij
+die nu niet, dan wachtte hen een jarenlange zware strijd. Onze beide
+toespraken werden onmiddellijk door een tolk in het Chineesch overgezet
+
+Toen werden wij verzocht naar buiten te komen, waar wij met tal van
+Chineesche geestverwanten op een plaatje vereeuwigd werden. Men zal
+ons elk een afdruk van die photo naar Peking zenden. Wij moesten
+toen met de hoofdpersonen, die ons deze ontvangst bereid hadden,
+in de pas geopende industrieschool voor meisjes een Chineesche lunch
+gebruiken, waarbij wij twee heel netjes vork en mes kregen. Wij zijn
+nu reeds aan alle Chineesche lekkernijen gewend en beginnen er den
+smaak van te krijgen. Na de lunch kwamen twee landauers voor, waarin
+wij met zes onzer nieuw gemaakte vrienden naar de Mingtomben en de
+ruïnes van het keizerlijke paleis reden. Om zes uur bracht men ons
+'s avonds naar het hotel terug.
+
+De indruk dien wij beiden van de Nanking'sche groep mannen en vrouwen
+kregen, was niet zoo gunstig als van die in Shanghaï. In Nanking
+waren wij meer in het midden van het land, waar de bevolking niet zoo
+veel als in Shanghaï met de Europeesche en Amerikaansche bevolking
+in aanraking komt. Het waren niet alleen de uiterlijke manieren,
+maar ook de omgang der mannen en vrouwen onderling, de dingen die
+wij zagen en hoorden vertellen, die ons dien indruk gaven. Wij zagen
+en spraken hier de mannen en vrouwen die in China opgevoed zijn en
+die nooit in vreemde omgeving vertoefd hebben. Dit waren de echte
+Chineezen. Intelligent zijn zij in hooge mate, maar in nog hooger mate
+onpractisch en idealistisch, voorzoover dit laatste niet synoniem
+is met het eerste. Van Europa weten zij zoo goed als niets, maar
+de stand van zaken in Amerika, waarvan zij de opgesmukte verhalen
+hunner daar vertoevende landgenooten gehoord en gelezen hebben,
+zweeft hen als een ideaal voor oogen. In hunne verbeelding, die zij
+naïef onder woorden brengen, zal China met Amerika de heele wereld
+hervormen; de Vereenigde Staten moet hen spoedig de hand reiken,
+dat is in beider belang, en dan kunnen de twee grootste Republieken
+der wereld door hun voorbeeld een vreedzame evolutie in alle andere
+landen tot stand brengen. Geen monarchieën meer, maar volksregeeringen
+overal. Wat zij evenwel onder een volksregeering verstaan is verder
+van daar verwijderd dan de constitutioneele regeeringsvormen in
+de meeste koning- of keizerrijken. Wat ons ook in Nanking in onze
+gesprekken met deze mannen en vrouwen zoo duidelijk bleek, was het
+totale gebrek aan vertrouwen onderling. In niet een van hunne groote
+mannen en leiders stellen zij een onbeperkt vertrouwen, volgens hen
+werkt elk voor eigen voordeel en naam en positie, het land komt pas
+in de tweede plaats. Om hunne meening te illustreeren, deelde men
+ons talrijke bijzonderheden mede uit het intieme leven van dr. Sun,
+president Yuan, vice-president Lu en tal van andere grootheden.
+
+Maandagmorgen verlieten wij Nanking om per boot naar Hankow te
+vertrekken. Deze driedaagsche tocht over de Yang Tze rivier, in een
+mooie, zindelijke boot, met groote, comfortabele hutten en goede
+maaltijden, is een waar genot. De geheele reis gaat de boot langs
+groene oevers, met min of meer hooge heuvels en hooge bergen op den
+achtergrond, telkens stoppen wij even bij een dorpje of door een
+hoogen wal omgeven stadje, waarbuiten de hooge pagoden of kerktorens
+vroolijk uitsteken, dan weder zien wij een ouden, schilderachtigen
+tempel tusschen het groen te voorschijn komen en overal rondom ons
+zien wij het echte-ware Chineesche leven te water en te land. Wij
+hebben reeds de overtuiging gevestigd, dat een Chineesche tempel alleen
+geapprecieerd kan worden als men hem op een afstand en liefst op zich
+zelf staand kan zien. Hoe orthodox het Chineesche volk ook mag zijn,
+zij geven zich niet veel moeite om hunne tempels in zindelijken en
+goed onderhouden staat te houden. Dichtbij bezien, zien zij er allen
+onbeschrijfelijk vuil en oud en vermolmd uit.
+
+De Yang Tze-rivier is op een na de langst bevaarbare rivier
+in de wereld. De tocht van Nanking tot Hankow is mooi, maar het
+schilderachtigst, romantisch-mooie gedeelte komt eerst eenige honderden
+mijlen verder dan Hankow.
+
+Wij genoten drie mooie, kalme dagen aan boord van de "Luenyi", die wij
+noodig hadden. Sedert wij Hongkong hadden verlaten, was er geen rustig
+oogenblik voor ons geweest. De zenuwschokkende tijd aan boord van de
+"Persia", de angst, die wij gedurende de typhoon hadden doorstaan, en
+het onmiddellijk daarop in Shanghaï aan het werk gaan, met de daarop
+volgende drukke en indrukvolle dagen, begon zich te laten gelden
+in den vorm van slapeloosheid, lusteloosheid en afmatting. Toen wij
+echter Woensdagavond om tien uur Hankow bereikten, was alle moeheid
+geweken en gevoelden wij beiden ons weder frisch en gereed nieuwe
+indrukken te ontvangen.
+
+De trein, die ons van Hankow naar Peking zal brengen, vertrekt slechts
+eens per week en dat is des Vrijdagsmorgens. Wij hadden derhalve
+twee nachten, en een geheelen dag in Hankow door te brengen. Men had
+ons in Shanghaï geraden in Hankow de boot als hotel te gebruiken,
+als ten minste de boot zoo lang in Hankow bleef liggen. Dien raad
+hebben wij opgevolgd.
+
+Hankow is eigenlijk een groep van drie steden, Wuchang, Hankow en
+Hanyang, die door de Yang Tze-rivier en de Han gescheiden zijn. Zij
+bezitten elk een afzonderlijk gemeentebestuur, maar vormen toch
+eigenlijk één groote, drukke stad, waar, zooals men zegt, het
+commercieele, financieele en industrieele hart van China klopt. Wuchang
+alleen bevat meer dan een half millioen zielen,--ik bedoel menschen;
+hier in China, waar elke man en vrouw drie zielen heeft, moet men dit
+woord correct gebruiken,--terwijl Hankow een bevolking telt van bijna
+90.000. Voegt men hierbij de 400.000 van Hanyang, dan ziet men, van
+welke beteekenis deze stad, of groep van steden is. De Engelschen,
+Franschen, Russen, Duitschers en Japanners bezitten hier allen een
+stuk grond, te zamen 1 1/2 millioen vierkante meters groot, waar zij
+ieder hun eigen industrieele operaties uitoefenen.
+
+Voor alle consulaten en voor alle fabrieken stond een vrij sterke
+troepenmacht van eigen militairen en een oorlogschip van elke vreemde
+natie lag in de rivier voor hunne bezitting. Overal in de stad vonden
+wij nog in 't oogloopend vele vreemde en Chineesche militairen,
+men voelde en zag dat de rust in de stad nog niet volkomen was
+teruggekeerd. Zooals men misschien weet, vormde Hankow het stormcentrum
+van de pas afgeloopen revolutie; de verwoesting, die nog overal in
+de stad zichtbaar is, gaf ons een klein beeld van den omvang en de
+beteekenis, die de opstand daar genomen heeft. De twee generaals, die
+pas geleden, op bevel van den president Yuan, zonder vorm van proces,
+zijn doodgeschoten, zijn van Wuchang afkomstig en de gemoederen zijn
+over deze daad nog lang niet tot rust gekomen. De kapitein van onze
+boot raadde ons Donderdagmorgen, om de stad niet in te gaan, alvorens
+wij bij onze consulaten inlichtingen hadden ingewonnen.
+
+De Amerikaansche consul ontraadde ons ten sterkste, de Chineesche stad
+in te gaan, waar wij de Chineesche vrouwenkiesrechtclub zouden vinden;
+zelfs onder geleide, vreesde hij, dat ons onaangenaamheden zouden
+overkomen. De inboorlingen zijn nog te opgewonden, telkens breken er
+nog opstootjes uit; in het midden van de bevolking te gaan, was voor
+elke vreemdeling nog gevaarlijk. Teleurgesteld waren wij over dezen
+raad zeer zeker, maar wij hebben ons er toch maar aan gehouden. De
+consul gaf ons, om deze teleurstelling een beetje te vergoeden, zijn
+rijtuig dat hem juist naar zijn bureau had gebracht, om een toer
+langs de breede, mooie kade te maken, waar de verschillende naties
+hunne bezittingen hebben en noodigde ons uit daarna met hem in het
+clubgebouw te lunchen.
+
+Van het platte dak van het sierlijke clubgebouw hadden wij een prachtig
+overzicht over de heele omgeving en zagen in vogelvlucht alle verwoeste
+gedeelten der stad. Menige bijzonderheid uit die gruwelijke, maar
+interessante dagen vernamen wij daar. Noch in Nanking, noch in Hankow
+hebben wij een Chinees met een staart gezien. Ik geloof niet, dat in
+een dier steden de dragers van dat voorheen algemeene herkenningsteeken
+nog een oogenblik veilig zouden zijn. Wij konden ons hier, meer nog
+dan in Nanking en Canton een goed denkbeeld vormen van den omvang en de
+ernst der afgeloopen revolutie. Na de lunch maakten wij nog een rijtoer
+door een ander deel der stad en daarna begaven wij ons maar weder naar
+de boot terug om het altijd vreemde en interessante leven te water in
+China gade te slaan. Geen Chineesch schipper vergeet, zoodra de zon
+ondergaat, om van zijn schip op de een of andere wijze zijne offers
+aan den watergeest of aan de geesten van afgestorvenen te brengen.
+
+Vrijdagmorgen vertrokken wij per trein van Hankow naar Peking. Deze
+lijn is door een Fransch-Belgisch gezelschap aangelegd, doch is
+sedert vier jaar in het bezit der Chineesche regeering gekomen. Alle
+employees, voor zoover zij geen Chineezen zijn, zijn nog Franschen
+of Belgen; de wagons zijn van Belgisch maaksel en constructie, lang
+zoo goed niet als de waggons op de lijn Shanghaï-Nanking. Alleen de
+restauratiewagen was uitstekend en het opgediende boven allen lof. Men
+kan overtuigd zijn, dat in de keuken Chineesche koks het werk leverden.
+
+Langs de geheele lijn, de afstand is 700 Eng. mijlen en wordt in 28
+uren afgelegd, was bij elk station een sterke politiemacht geposteerd,
+die, zooals wij hoorden, niet overbodig is, omdat nog herhaaldelijk
+hier en daar treinen door zoogenaamde boksers overvallen worden,
+die de reizigers uitplunderen. Boksers is een mooie naam voor deze
+kerels, die niets anders dan brutale roovers zijn, roovers te land,
+neefjes of broertjes van de talrijke zeeroovers hier.
+
+Het landschap bood niets bijzonders aan. Als men de in bijna elke
+stad en dorp aanwezige pagoden en tempels en de Chineezen zelf niet
+in aanmerking neemt, dan is het landschap vrijwel gelijk aan dat,
+wat men in elk bergachtig land vindt. Ik zou haast vergeten ook nog op
+te sommen onder de dingen, die men niet in aanmerking moet nemen, de
+overal verspreide Chineesche graftomben, die dan eens op een heuveltje,
+dan midden in een stuk bouwgrond, of op een stuk rots staan, en dan
+eens van meer, dan eens van mindere pretentie zijn.
+
+Hoe meer wij Peking naderden, hoe meer staarten zagen wij. Er waren
+zelfs hier en daar soldaten, die dat Chineezenteeken nog lang en breed
+over den rug hadden hangen. In sommige dorpen droegen alle mannen, die
+wij zagen nog dit herkenningsteeken. Daar leek alles oogenschijnlijk
+zoo rustig, alsof de menschen heelemaal van een ommekeer in hun land
+niets afwisten, en die óf nooit gehoord hebben dat er reeds twee keer
+een regeeringsorder is gegeven, dat elke Chinees vóór begin September,
+later verlengd tot eind September, zijn staart moet hebben afgeknipt,
+óf die om zoo'n regeeringsbevel niet heel veel geven. Er is zelfs
+in het Noorden van China een beweging om de staart weder te laten
+groeien en men zegt, dat er een geheime vereeniging bestaat, die het
+dragen van den staart weder wil invoeren. Voor elken onzin heeft men
+hier geheime vereenigingen. Er is geen Chinees, die niet tot drie of
+vier geheime genootschappen behoort.
+
+Om 4 uur bereikten wij Zaterdagmiddag Peking, de stad waar wij vanaf
+het begin van onze reis, ons voorgenomen hadden zeker heen te gaan, een
+voornemen, dat ons telkens ontraden en als onuitvoerbaar voorgespiegeld
+was, doch dat nu toch eindelijk in verwezenlijking was gekomen. Eén
+jaar lang hebben wij in zoovele verschillende landen gehoord: "naar
+China kunt gij niet gaan" en tot op het laatste oogenblik heeft men ons
+nog zoo sterk ontraden in China verder dan tot de kuststreken te gaan,
+dat wij ten laatste zelf waren begonnen te twijfelen of wij Peking wel
+ooit bereiken zouden. Maar wij zijn hier en wat wij in Peking hooren,
+zien en ondervinden, daarvan zal ik in een volgend schrijven vertellen.
+
+
+                                                          14 Sept. 1912.
+
+
+
+
+
+X.
+
+
+Wij hebben niet voor niets gewenscht in Peking te komen. Peking is
+een merkwaardige stad, in menig opzicht afwijkend van alle andere
+steden. Door de herhaalde verwoestingen en 't telkens opnieuw opbouwen
+der stad, heeft zij het oude karakter verloren en is nu een moderne
+Chineesche stad geworden, die echter niets van haar oriëntalisch
+aspect verloren heeft en niet nalaat bij een eerste bezoek een
+diepen indruk te maken. De oude monarchale macht en grootheid spreken
+uit bijna elken tempel, woning, straat. Reeds bij het in den trein
+naderen der stad worden ongewone, vreemde indrukken gewekt. De hooge,
+zwaar gebouwde muur, die de geheele stad omgeeft, de verblindende
+kleuren der hemelhooge pagoda, het dooreengewoel van de altijd druk
+doende Chineezen, die hier, bijna zonder uitzondering hun staart
+behouden hebben, de overal opdoemende veelkleurige tempels, zijn zoo
+indrukwekkend, dat zeker niemand den eersten indruk vergeten zal,
+dien hij bij zijn eerste bezoek aan deze grootste der oriëntalische
+steden ontving, Alleen wanneer men in het hotel des Wagons Lits is
+gearriveerd, gelooft men zich een oogenblik in Europa. Dit hotel bezit
+alle deugden van een goed geleid Europeesch hotel, met het voordeel,
+dat de bedienden allen Chineezen zijn, die de beste bedienden vormen
+die men ooit in een hotel kan aantreffen.
+
+Peking is een stad van hooge muren, waarbinnen zich kleine steden
+gevormd hebben. Elke vreemde legatie is door een hooge muur omgeven,
+waarbinnen dan een Italiaansche, Japansche, Engelsche, Amerikaansche
+of andere stad bestaat. Vooral de Engelsche stad is de moeite van
+een bezoek waard. Binnen de hooge muur, die heel Peking omgeeft,
+is in het centrum een tweede muur met vier groote poorten, waar
+in hoofdzaak de hooge officieele personen wonen. Dit deel, wordt de
+keizerlijke stad genoemd. In het centrum nu weder van deze keizerlijke
+stad bevindt zich weder een 30 voet hooge muur, waarbinnen de verboden
+stad gelegen is. Daarbinnen bevinden zich de keizerlijke paleizen, de
+regeeringsgebouwen en de woningen voor allen, die tot het keizerlijk
+hof behooren. Geen vreemdeling mag daar een voet zetten, zonder zeer
+bijzondere redenen. Op 't oogenblik huist daar nog de keizerin-weduwe,
+het jonge keizertje en de hofhouding. Reeds herhaaldelijk heeft de
+nieuwe regeering deze hooglieden doen weten, dat zij de verboden
+stad ontruimen moesten, en dat men het zomerpaleis, even buiten
+Peking gelegen, voor hun verblijf had afgestaan. Op al die sommaties
+antwoordt de keizerin-weduwe heel beleefd, dat zij het onthouden
+zal, maar telkens blijkt, dat zij geen enkelen maatregel getroffen
+heeft om van woonplaats te veranderen. Is het de regeering ernst
+om de poorten van de verboden stad te openen en daarbinnen de nieuwe
+regeering te vestigen, dan zal zij den een of anderen dag geweld moeten
+gebruiken om de keizerin en de geheele hofhouding van haar plaats
+te verwijderen. Nergens in China is ons nog zoo sterk opgevallen,
+hoe weinig kracht er van deze regeering blijkbaar uitgaat als hier in
+Peking. Een hof, dat stilletjes blijft, waar het zich thuis gevoelt,
+niettegenstaande herhaalde sommaties van de regeering. Eene bevolking,
+die ongestoord den staart blijft dragen, alsof er nooit een bevel
+is geweest om dit Chineezenteeken te verwijderen, de honderden en
+honderden Manchu's, die hier dagelijks door de straten wandelen en
+oogenschijnlijk verreweg het grootste deel der bevolking uitmaken.
+
+De Manchu-mannen zijn van de andere Chineezen uiterlijk te
+herkennen, door hun veel krachtiger en mannelijker voorkomen en
+hunne forscher gestalten. Ook schijnen zij geestelijk hooger te
+staan. De Manchu-vrouwen zijn onmiddellijk herkenbaar door hare
+bijzondere en eigenaardige coiffures en doordat zij nooit de voeten
+gebonden hebben. Het haar dezer schoonen is hoog en breed uit, boven
+op het hoofd, opgemaakt en met frissche bloemen of papieren rozen
+versierd. Zelfs oude vrouwtjes met gerimpelde gezichtjes, vergeten
+niet in haar kunstig zwart gemaakte en vet-glanzende haarstrik,
+eenige hard-roode of gele--soms beide kleuren tegelijk--rozen te
+steken. Het schijnt bij haar dagelijksch toilet te behooren.
+
+Reeds den eersten dag, dien wij in Peking doorbrachten, was direct
+een vrij drukke en vermoeiende dag voor ons. Bij het ontbijt vernamen
+wij dat dien dag het zomerpaleis voor vreemdelingen te bezichtigen
+was. Dit paleis wordt slechts eens in de tien dagen voor dat doel
+opengesteld. Elke vreemdeling moet echter een bewijs van eigen
+ambassade vertoonen om toegelaten te worden. 't Was Zondag, de
+bureaux derhalve gesloten, onmogelijk dus voor ons om zoo'n bewijs
+te bemachtigen. Wij vroegen den directeur van het hotel om raad. Een
+Engelschman, die ons gesprek hoorde, bood ons onmiddellijk zijn kaarten
+aan. Hij had voor zich en zijne dames den dag te voren toegangsbewijzen
+aan zijne legatie gehaald, maar nu was een zijner dames ziek geworden,
+waardoor hun tocht was uitgesteld; hij vroeg of wij van zijne kaarten
+gebruik wilden maken. Met deze valsche papieren gewapend zetten wij
+ons ieder in een rickshaw en lieten ons twee uren lang in aanhoudenden
+draf voorttrekken. Wij moesten voor dezen tocht de stad doorkruisen van
+het eene uiteinde tot het andere en daarna nog meer dan een uur ver
+buiten de stad. Het straatleven in Peking verschilt van dat wat wij
+in Nanking, Canton en andere Chineesche steden gezien hebben juist
+zooveel als het leven overal elders in een groote stad verschilt
+van dat in een provinciestad. Het was iets geheel anders, maar toch
+in zijn wezen op en top Chinees. Even buiten de stad zagen wij hier
+onophoudelijk kleine karavanen volgeladen kameelen, maar nog meer
+ezeltjes, de beesten, die men overal ziet waar kameelen zijn. Maar
+een Chinees op een ezel of op een kameel gezeten levert een geheel
+ander beeld dan een Arabier, die een dier beesten voor een rijpaard
+gebruikt. Ook ontmoetten wij langs den weg tallooze blinde bedelaars
+en de vreemd uitgedoste blinde bedelares, die zingend de wereld haar
+nood klaagt. Op onze heen en terugtocht passeerden wij tevens twee
+keer een bont toegetakelden bruiloftstoet en een nog gekker opgemaakte
+begrafenis. Bij deze laatste werd een oorverdoovend concert gegeven
+van trommels, bekkens en bellen. Ik heb nog in geen land een lijkstoet
+gezien, waarbij zoo weinig ernstige of medelijdende gedachten bij
+mij opgewekt werden als hier in China. Men maakt zich onwillekeurig
+vroolijk over dat vreemde gedoe en den weinigen ernst, die de
+deelnemers in den stoet zelven vertoonen. Het gemaakte, rumoerige
+gehuil der vrouwen, een gehuil dat is voorgeschreven en niet uit het
+gemoed komt, wekt lachlust en soms weerzin op. Maar wij waren op weg
+naar het zomerpaleis en daarvan moet ik het een en ander vertellen.
+
+Dit paleis werd in het eind der 17e eeuw gebouwd door den keizer
+Kang-hsi, die het voor zijn eigen privaat gebruik inrichtte, wanneer
+hij zich geheel van de wereld wilde afzonderen. Het is een prachtig,
+weelderig ingericht paleis met vele even sierlijke bijgebouwen,
+maar vooral aan den tuin, waar een eeuwige zomer moest heerschen,
+is bijzondere zorg besteed. Van de heuvels en dalen, te midden
+waarin het paleis gelegen is, is een gelukkig gebruik gemaakt. De
+wild groeiende bloemen en planten heeft men daar tot een ongekende
+hoogte ontwikkeld. Overal heeft men daar de natuur door de kunst
+geholpen, tot ten slotte deze geheele omgeving eenig in haar soort
+is geworden. Het wordt met recht een aardsch paradijs genoemd. Het
+van wit marmer gemaakte groote schip, in den grooten vijver gelegen,
+en over een marmeren brug te bereiken, daarvan is de bezichtiging
+alleen de moeite van den vermoeienden tocht waard. Maar ook de vele
+tempelvormig gebouwde paviljoens, vanwaar steeds een mooi vergezicht
+te genieten valt, verdienen bewondering. Als inderdaad de hofstoet dit
+paradijs zal gaan innemen en dit dan waarschijnlijk voor het publiek
+gesloten zal worden, zal dit een groot verlies zijn. Het behoort tot
+het mooiste wat Peking ter bezichtiging aanbiedt.
+
+Want ook hier zijn weder tal van tempels, de een merkwaardiger dan
+de andere, maar die bezitten noch artistieke, noch architectonische
+waarde. Er is een tempel des hemels en een van de aarde, een
+voor den landbouw, en een voor den regen, een Lama-tempel en een
+gele tempel en nog tal van andere tempels, waarvan wij trouw de
+voornaamste bezichtigd hebben, doch die alle een sterk onbevredigd
+gevoel bij ons achterlieten. Wij bezochten ze meer om den geest,
+die de menschen bezielt, die er hun gemoed komen uitstorten, beter
+te kunnen doorgronden, dan om ons kunstgevoel te streelen. Geeft het
+iemand geen denkbeeld van de geestelijke ontwikkeling van een volk,
+als men in den tempel des hemels o.a. verneemt, dat daar twee keer
+in het jaar de keizer zijn offeranden komt brengen in den vorm van
+het verbranden der lijken van menschen, die te voren geëxecuteerd
+zijn? Het zijn de onthoofde lijken van misdadigers, of wat men in
+China misdadigers gelieft te noemen. Tegelijk met het verbranden der
+lijken, laat Zijne Majesteit dan den inhoud van eenige reuzengroote
+gevulde urnen verbranden. De inhoud bestaat uit stukjes papier, waarop
+de naam en alle bijzonderheden van den verbranden persoon geschreven
+staat, zoodat men daarboven precies weet wiens geest komt aanzeilen,
+benevens papiertjes, waarop vermeld is, welke misdaad hij bedreven
+heeft en het verzoek hem in den hemel niet nogmaals voor de daden
+te laten boeten waarvoor hij op aarde reeds zijn straf ontving. Die
+papiertjes, die misschien nog wel meer boodschappen inhouden aan
+dengeen, die in den geest der Chineezen boven de wolken de lakens
+uitdeelt, worden verbrand, opdat de daarop geschreven opdracht met
+den rook hemelwaarts zal stijgen. Ook paarden en andere waardevolle
+beesten worden bij zulke gelegenheden verbrand, doch men vertelde ons,
+dat alle levende wezens eerst behoorlijk gedood worden.
+
+In de Confuciustempel,--Confucius wilde geen tempels en geen priesters,
+maar zijn volgelingen waren met dien eenvoud niet tevreden,--worden
+eigenlijk meer de boeken van Confucius bestudeerd, dan dat er veel
+aan verheerlijking van zijn persoon gedaan wordt. Toch zagen wij ook
+daar groote bronzen urnen. Deze tempel staat in een grooten tuin,
+waarin vele eeuwenoude cederboomen; er heerschte daar zulk een rust
+en vrede, te midden van de woelige stad, dat het de Confucionisten
+in Peking daar onwillekeurig tot nadenken en studie moet brengen.
+
+De Lama-tempel, waaraan een monnikenklooster verbonden is, met
+ruim 1200 jongentjes-leerlingen, kinderen, die allen tot een
+leven van nietsdoen worden groot gebracht, was natuurlijk een
+Buddhistentempel. Maar de Buddha der Chineezen lijkt al heel weinig
+op den Buddha der Burmeezen.
+
+Er was juist een offerdienst, toen wij dezen tempel en al wat daarbij
+behoort, bezochten. Buddha ontving groote bakken vol rozebladeren,
+maar ook eenige manden appels, een paar schalen koekjes en twee
+bakken vol versch vleesch. Met een enorm leven van tromgeroffel en
+bekkenslag en het eentonig gedreun van die honderden jongentjes, die
+altijd door hetzelfde uitschreeuwden, werd dit alles den reuzengrooten,
+van hout gemaakten, Buddha aangeboden.
+
+In één opzicht zijn al deze tempels aan elkaar gelijk. Zonder
+uitzondering zijn zij vuil. Het is, alsof er in geen jaren schoonmaak
+is gehouden. De vuile Chineezen, die de tempeldeuren voor je openen,
+grijnslachen, als men ze vraagt, of niemand met den schoonmaak van deze
+heilige plaats is belast. In de Hall der klassieken, oorspronkelijk
+gebouwd als een instituut voor onderwijs, maar later ook als plaats
+voor heilige doeleinden gebruikt, is zelfs een keizerlijke troon met
+houtsneewerk, dat zoo schitterend moet zijn, dat het als het grootste
+kunstwerk in China wordt beschouwd en ook die was zoo onder stof en
+spinnewebben begraven, dat wij van het mooie niets konden zien.
+
+In de trom- en beltoren moet men de enorme groote koperen bel
+bewonderen. De legende, die aan het maken van die bel verbonden is,
+is waard overgebriefd te worden. In de 15e eeuw, onder de regeering
+van den keizer Yung-Loh, een Ming, werd een der hofbedienden, bekend
+voor zijne bedrevenheid in het mengen en gieten van metaal, belast,
+om een bel voor dien toren te maken, die een bijzonderen glans moest
+vertoonen en een mooi geluid moest geven. De pogingen om dit keizerlijk
+bevel uit te voeren, mislukten twee malen. De keizer was daarover zeer
+gebelgd, hij liet den armen man bij zich komen en vertelde hem, dat,
+als de derde keer weer mislukte, hij onthoofd zou worden. Die arme
+man bezat een zeer schoone dochter met amandeloogen, die in de zon
+schitterden en appelkleurige wangen en nog allerlei moois meer. Bij
+al haar schoonheid bezat zij ook alle huiselijke deugden en zij kon
+dichten. Alle jonge mannen waren verliefd op haar.
+
+Dit mooie meisje, dat ook alle menschelijke deugden bezat bad tot
+een van de vele goden om haar vader te helpen. Die god gaf geen
+antwoord. Toen ging zij naar een waarzegger. Die vertelde haar, dat
+het volgend gietsel weder mislukken zou, tenzij het gesmolten metaal
+vermengd werd met het bloed van een levend meisje. Zij ging terug
+tot haar vader, en vertelde hem, dat zij nu zeker was, dat het derde
+gietsel een goed resultaat zou opleveren. Op den voorgeschreven dag
+werd het metaal, in het bijzijn van den keizer en het geheele hof,
+weder gesmolten, waarbij allen met spanning wachten, wat de uitslag
+zou zijn. Even vóór het metaal in den vorm zou gegoten worden, kwam
+plotseling het jonge meisje te voorschijn, die onder den uitroep:
+"Om mijn vader te redden" in de ziedende metaalmassa sprong. Iemand
+uit het volk wilde haar terughouden, doch hij redde alleen een van
+haar schoentjes. Haar vader werd krankzinnig, maar de klok was dezen
+keer volmaakt. En toen zij later werd opgehangen en de keizer voor
+het eerst de mooie, volle klank der bel vernam, toen hoorde hij
+duidelijk daarin de stem van het jonge meisje, dat vroeg om haar
+verloren schoen. En nog meent het volk, dat die bel duidelijk een
+meisjesstem verraadt en dat Koai nog steeds om haar schoentje vraagt.
+
+Naast deze en dergelijke legenden zijn er aan elken tempel en toren
+ook zoovele historische bijzonderheden verbonden, waarvan vele
+even legendarisch klinken als de eigenlijke legenden. In de meeste
+Buddha-tempels vindt men in China een Chim-qua-Seung, een soort van
+hocus-pocusdoos van bamboe. Die doozen zijn van verschillenden vorm
+en ook de inhoud verschilt. Maar zij komen alle daarin overeen, dat
+iemand, die de goden of de geesten iets te vragen heeft, zulk een
+doos schudt en haar dan op den grond gooit. Uit de wijze, waarop de
+inhoud zich op den grond verspreidt, is 't antwoord op te maken. De
+antwoorden, die deze doozen in den loop der tijden aan keizers
+gegeven hebben, zijn herhaaldelijk oorzaak geweest van den val van
+het keizerrijk of den dood van den vorst. De laatste Ming-keizer,
+Chung Chen, pleegde zelfmoord, nadat hij een zeer onbevredigend
+antwoord door den Chim-qua-Seung ontving.
+
+Maar de verlichting, die nu wel langzamerhand een grooter deel van
+de Chineesche bevolking zal bereiken, zal aan al dat bijgeloof ten
+slotte wel een einde maken. Op het oogenblik zijn echter de Chineezen,
+die zich boven al die mysterieuse dingen hebben weten te verheffen,
+nog met een lantaarntje te zoeken. Zelfs onder de meest verlichten
+is altijd nog iets van dat bijgeloof te bespeuren.
+
+Wij zijn niet gelukkig in het treffen van dr. Sun Yat Sen. Toen wij
+in Shanghai aankwamen, was hij juist naar Peking vertrokken en een
+dag nadat wij in Peking arriveerden, reisde hij af naar het Zuiden van
+het land. Hij is hier als een koning ontvangen, koninklijke eer heeft
+men hem officieel en onofficieel aangedaan. Gedurende zijn verblijf
+alhier hing van bijna elke Chineesche woning de republikeinsche
+vlag. Met den president Yuan Shi Kai staat hij op goeden voet, maar
+in de couranten, dit uitgegeven worden van de Tung Ming Hui, waarvan
+dr. Sun de voorzitter is, wordt de president op de gemeenste manier
+afgekamd. "The China Outlook" welke in Hongkong wordt uitgegeven,
+en over geheel Zuid-China verspreid is, "The China Republican",
+welke in Shanghai gevestigd is en zelfs hier tot Peking reikt,
+zijn twee dagbladen die in het Engelsch geredigeerd worden en
+wier hoofd-redacteuren beiden vroegere private secretarissen van
+dr. Sun zijn. In beide bladen, die ons aanvankelijk dagelijks werden
+toegezonden en die wij hier nu verder in het hotel vinden, wordt
+dr. Sun op een onmogelijke, en mij persoonlijk zeer antipathieke,
+wijze opgehemeld en president Yuan's gezag zoodanig ondermijnd, dat
+het op den duur onhoudbaar voor den president zal blijken te zijn. Nu
+heeft dr. Sun hier in Peking beweerd, dat hij in geen connectie met
+die bladen staat, doch dat is of royaal gelogen, of toch minstens zeer
+verdraaid. Hij zal niet regelrecht den inhoud dier bladen dicteeren,
+maar dat zij zijn geest ademen, of dat hij een algemeene gedragslijn
+heeft voorgeschreven, is toch wel duidelijk. Ongevraagd hebben beide
+redacteuren ons verteld, dat zij secretarissen van dr. Sun waren,
+doch nu voorloopig belast zijn met de redactie der dagbladen. Zij
+staan onophoudelijk met dr. Sun in betrekking; elke beweging van
+dr. Sun wordt hun onmiddellijk geseind.
+
+Maar in China zijn de grootste onmogelijkheden mogelijk. Dr. Sun,
+de hoofdleider der revolutie, op wiens hoofd nog geen jaar geleden
+door den voormaligen regent een losprijs was gesteld, heeft hier,
+tijdens zijn verblijf, heel beleefd een bezoek gebracht aan den
+ex-regent en andere personen van koninklijken bloede. Dat bezoek is
+niet alleen zeer hoffelijk beantwoord, maar de ex-regent heeft zelfs
+een diner voor dr. Sun gegeven, waaraan alle prinsen en prinsessen
+hebben deelgenomen. Het toppunt van ridiculiteit werd bereikt, toen
+de ex-regent opstond en een toast wijdde aan het succes van dr. Sun's
+onderneming en de hoop uitsprak, dat de nieuwe regeering mocht blijken
+in het belang van China te zijn. Dr. Sun heeft op die welgemeende
+woorden even welgemeend geantwoord, dat hij hoopte op de gelukkige
+samenwerking der Manchu-grooten met de tegenwoordige regeering.
+
+Men spreekt hier in Peking, in de officieele buitenlandsche kringen,
+niet meer zoo ongelooflijk over het voortbestaan der Republiek,
+als dat wij dat in de havensteden hoorden. In China, waar alles
+op zoo'n geheimzinnige wijze geschiedt, kan men echter nooit iets
+met zekerheid zeggen, men weet nooit wat het volgend oogenblik zal
+brengen, en zeker weet men niet of er niet den een of anderen dag
+een contra-revolutie zal uitbreken, maar voor het oogenblik werkt de
+Nationale Raad rustig voort en houdt president Yuan de teugels krachtig
+in handen. De president is van kop tot teen militair, hij vestigt
+al zijn kracht in het leger; zoolang hij maar over de vereischte
+financiën kan beschikken om zijn militairen te betalen, is het land
+veilig. Het zal echter de vraag zijn, of het land de uitgaven voor
+zoo'n groot leger op den duur zal kunnen opbrengen, of het volk niet
+daarvoor nog meer dan door de vroegere regeering uitgezogen zal worden.
+
+Hoe interessant dit land ook is, ik ben toch maar heel blij, niet
+als Chinees geboren te zijn.
+
+
+
+
+
+XI.
+
+
+Nu moet ik eerst van de vergaderingen en van de vrouwen vertellen,
+die wij hier in Peking ontmoet hebben. Het spreekt vanzelf, dat
+wij Maandagmorgen er direct op uitgingen om de presidente en andere
+bestuursleden der Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht op te sporen. Dat
+bleek niet zoo gemakkelijk. Na lang zoeken--en de afstanden in
+Peking zijn zeer groot--vonden wij de woning der presidente en
+vernamen daar, dat zij niet thuis, maar den geheelen dag op kantoor
+aanwezig was. Dat kantoor is het bureau van de "Peking Times", een
+dagblad, dat in de Chineesche taal uitgegeven wordt, waarvan zij de
+hoofdredactrice is. Het bureau van dat blad was niet moeilijk te
+vinden, maar daar vernamen wij, dat mrs. Tang Chuen Ying met twee
+andere dames was uitgegaan, iets wat zij zelden of nooit deed. Wij
+lieten onze kaartjes achter, met het adres van ons hotel. Teruggekomen
+in het hotel vernamen wij daar, dat drie dames ons een bezoek hadden
+gebracht en hare kaartjes afgegeven hadden. Het waren Mrs. Tang, de
+presidente, miss Wang en miss Sung, bestuursleden der vereeniging. Nog
+dienzelfden avond herhaalden zij haar bezoek. Geen van de drie sprak
+een woord Engelsch, zoodat wij ons van 'n tolk moesten bedienen. De
+vereeniging was zoowel uit Shanghaï als uit Nanking van onze komst
+verwittigd, maar daar men niet had opgegeven langs welke route wij
+kwamen, hadden de dames ons niet aan den trein kunnen verwelkomen. Wij
+werden nu uitgenoodigd Woensdagmiddag in het vereenigingsgebouw te
+willen komen, waar men ons een welkom wilde aanbieden.
+
+Toen wij Woensdagmiddag om twee uur het vergaderlokaal binnentraden,
+wachtte ons daar een enorm groote, enthousiaste menigte. Gelukkig
+was er geen muziek, maar met een oorverdoovend handgeklap en Hu,
+hu-geroep werden wij ontvangen, dat zoolang duurde tot wij op het
+podium aangekomen en onze plaatsen hadden ingenomen. De presidente
+leidde ons bij het publiek van ongeveer duizend personen in, vertelde
+het een en ander van ons beiden, wat niet voor ons vertaald werd, en
+toen zij geëindigd had, stond heel de groote menigte op en boog voor
+ons. In de groote zaal waren alle zitplaatsen door vrouwen ingenomen,
+terwijl de galerij geheel gevuld was met mannen. Men stond letterlijk
+plat gedrukt tegen de muren. Toen moest eerst mrs. Catt en daarna ik
+een speech houden, die door een jongmensch, dat 5 jaar in Engeland
+was geweest, woord voor woord in het Chineesch werd overgezet. Het
+was een dankbaar publiek, dat na elken zin, dien wij uitspraken,
+nadat die vertaald was, warm applaudisseerde.
+
+Daarop kreeg miss Sung het woord. Miss Sung is de Christabel
+Pankhurst van China. Een jong, hartstochtelijk persoontje, met
+iets bovennatuurlijks in haar fanatiek glinsterende oogen, begaafd
+met een redenaarstalent en sprekende gestes, die zelden geëvenaard
+worden. Het publiek hing aan hare lippen. Hoewel wij hare woorden
+niet konden verstaan,--de zin van hetgeen zij zeide, werd evenwel
+voor ons vertaald,--was het toch duidelijk, dat zij het publiek
+meesleepte. Zij vertelde, hoe de hoofdpersonen in de revolutie de
+vrouwen behandeld hebben, welke diensten zij van haar gevergd hadden
+en welke belooning zij haar daarvoor thans gaven. Zij zelf, miss
+Sung, werd door een generaal (zijn naam heb ik niet kunnen verstaan)
+aangewezen om een bom te gooien in het rijtuig van den onderkoning,
+den dag vóór de revolutie was uitgebroken. Haar daad werd evenwel
+verijdeld en zij in de gevangenis geworpen, waar zij onthoofd zou
+worden. Door een samenloop van omstandigheden ontkwam zij dien dood,
+doch toen zij na een maand door de revolutionisten in vrijheid werd
+gesteld, werd zij onmiddellijk in de voorste gelederen der vechtende
+soldaten geplaatst, waar zij steeds de gevaarlijkste diensten heeft
+moeten verrichten. Een heele reeks meisjes noemde zij op, die allen op
+die wijze gesneuveld zijn, zij was op wonderbaarlijke wijze gespaard
+gebleven. Miss Sung was een dergenen die als gewoon soldaat het leger
+diende, doch tot officier opklom.
+
+Zij ging toen de argumenten na, die de mannen thans tegen de invoering
+van vrouwenkiesrecht gebruiken, waarvan het krachtigste is, dat China
+niet zoo iets nieuws kan invoeren, vóór dat de groote Europeesche
+mogendheden zijn voorgegaan. Dit argument hekelde zij op sarcastische
+wijze; China had niet geaarzeld de vrouwenkrachten op eene wijze
+in de revolutie te gebruiken, als nimmer te voren een Europeesche
+natie had gedaan, nu het op belooning dier diensten aankomt, aarzelt
+men andere landen ten voorbeeld te zijn. Zij gispte de handelingen
+van den president Yuan en van den Nationalen Raad, die bij al hunne
+besprekingen vergeten, dat er vrouwen in China bestaan.
+
+Daarop kreeg miss Wang het woord. Miss Wang is onderwijzeres. Zij
+stond aan 't hoofd van een groote meisjesschool in Japan, die zij,
+toen de revolutie uitbrak, verliet, om naar China over te komen
+en haar diensten aan de revolutionisten aan te bieden. Zij is een
+kalme, bezadigde spreekster, die de wetten van China voor de vrouwen
+besprak en ze danig gispte. Zij zette uiteen hoe het Chineesche
+meisje van af haar geboorte slavin is, een slavenleven, waaraan zij
+alleen kan ontkomen door haar land te ontvluchten. Ook zij gispte
+de handelingen van deze regeering, die de zaken in het land voor de
+vrouwen voorloopig niet wil wijzigen en die zeker niet de polygamie
+in China zal afschaffen, het kwaad, waaruit zooveel ellende voor
+de vrouwen voortspruit. Waar de hoogste man in het land thuis een
+wettige vrouw en dertien bijwijven bezit, en verder waar hij komt,
+zich meisjes laat brengen, waar alle regeeringspersonen polygamisten
+zijn, daar was voor de vrouwen niet veel heil te wachten.
+
+Toen spraken nog een paar andere jonge vrouwen, die er beide op
+aandrongen, dat de Chineesche meisjes zouden weigeren te huwen en
+daarna sloot de presidente de vergadering. Wij werden toen uitgenoodigd
+met eenige uitverkorenen thee te drinken in een ander lokaal, waar
+men ons dan het een en ander van haar doen en laten zou vertellen.
+
+'t Meest interesseerde ons, de wijze, waarop deze vrouwen het werk
+der vereeniging geregeld hebben. De Peking-afdeeling telt duizend
+leden. Zij hebben vier groepen gevormd, waarvan een het politieke
+werk doet. Die groep gaat nauwgezet de handelingen der regeering na,
+zendt verzoekschriften aan de regeering, waar die dienst kunnen doen,
+zorgt voor persberichten, hekelt den Nationalen Raad als hij de vrouwen
+vergeet, tracht nu en dan een persoonlijk onderhoud te verkrijgen
+met regeeringspersonen en doet tal van zaken meer, die in die lijn
+vallen. De tweede groep is de onderwijsgroep. Deze tracht scholen voor
+meisjes tot stand te brengen en waar een school is, trachten de leden,
+door met de ouders te spreken, deze te bewegen hunne dochters naar
+school te zenden. Ook geven de onderwijzeressen, leden dier groep,
+'s avonds onderwijs aan vrouwen en meisjes, die daags in fabrieken en
+werkplaatsen arbeiden. Deze groep moet alles doen, om het onderwijs
+der vrouwen te bevorderen. De derde groep is de industrieele. Deze
+tracht de werkende vrouwen tot organisatie te brengen en waar zij de
+omstandigheden geschikt acht, de vrouwen tot coöperatieven arbeid aan
+te sporen en ze in die richting te vereenigen. Eenige coöperatieve
+groepen zijn reeds gevormd en een paar kleine vakorganisaties zijn
+tot stand gebracht. De vierde groep is de propagandistische groep. De
+leden daarvan doen alles om de propaganda voor vrouwenkiesrecht te
+bevorderen. Zij doen dat door 't beleggen van vergaderingen, door
+huisbezoek, door strooibiljetten en alle ook bij ons gebruikelijke
+middelen.
+
+De leden van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht in Peking, zijn
+niet slechts in naam lid: de meesten nemen op de een of andere wijze
+ook deel aan het groote werk, dat er verricht moet worden.
+
+Ik vroeg ook hier, evenals in Nanking, wat de vereeniging dacht
+te doen als de Nationale Raad eens niet de wenschen der leden
+inwilligde. Zonder aarzelen antwoordde de presidente: "een bom gooien
+in de eerste vergadering, die het parlement zonder de vrouwen zal gaan
+houden." Wij glimlachten en zeiden, dat zulke radicale middelen zelden
+doel treffen, toen Miss Sung het woord nam, zeggende: "Men heeft ons
+vrouwen in de revolutie gebruikt om bommen te maken en te werpen, wij
+zullen ze ook voor eigen vrijheid weten aan te wenden." Mrs. Catt
+vroeg of die militante strijdwijze uit eigen boezem voortkwam,
+of dat zij daartoe gedreven werden door wat de couranten haar van
+uit Engeland berichten? De presidente beantwoordde die vraag met
+op hoffelijke wijze te zeggen: "Wij hebben dat geleerd van onze
+Amerikaansche en Europeesche zusters". Wij hebben haar toen verteld,
+dat alleen in Engeland een groep vrouwen op militante wijze optrad,
+maar dat verreweg de meeste Engelsche strijdsters voor kiesrecht en
+die uit alle andere landen den vreedzamen weg volgen. Zij schoven
+toen de schuld op de Chineesche pers, die haar nooit berichten
+over die vreedzame maatregelen bracht, maar alleen mededeelde,
+welke handelingen de Engelsche suffragettes bedreven. Wij hebben
+haar toen eenige vreedzame methoden aangeraden en wezen haar er op,
+dat de vrouwen nooit de ruwe wegen, die de mannen dikwijls inslaan om
+hun doel te bereiken, moesten volgen. Zelfs de Engelsche suffragettes
+hadden bij al haar militant optreden, nimmer bloed vergoten.
+
+Den volgenden dag woonden wij eene vergadering bij van de besturen
+der verschillende groepen, waarin de verkregen resultaten van het
+verschillend werk werden besproken en men elkaar nieuwe wenken gaf. Wij
+kregen daartoe gelegenheid met de hoofdpersonen in het werk nader
+bekend te worden. Als men hoort en ziet wat al deze vrouwen doen,
+welke groote offers aan geld, tijd en krachten zij aan de zaak--de
+wettelijke en sociale verheffing der vrouw--brengen, dan moeten wij
+allen beschaamd staan tegenover onze Chineesche zusters.
+
+Na afloop van deze vergadering brachten eenige van deze dames ons
+naar een nabijzijnd lokaal, waar eene vergadering gehouden werd van de
+Tang Ming Hui en waar het woord gevoerd werd door den vecht-generaal
+Chang, den revolutionist bij uitnemendheid. De generaal, gekleed in
+een zwart pak met gekleede jas, zette na afloop van zijn speech den
+hoogen zwarten zijden hoed van 't jaar nul op zijn veel te kleinen
+kop en toen zag hij er meer uit als iemand, die kleine kindertjes
+bang kan maken, dan als iemand, waarvoor een leger op de vlucht zal
+gaan. Hij scheen echter de gave van het woord te hebben, want de
+heele vergadering was warm gestemd en bracht hem eene daverende ovatie.
+
+Vrijdag en Zaterdag maakten wij een tocht, die onvergetelijk is. Met
+een groep van vijf Amerikanen, twee heeren en drie dames, gingen wij
+gezamenlijk een bezoek aan de Ming-graftomben van Peking en de Big
+Wall (groote muur) brengen. Dit is een tweedaagsche toer. Wij hadden
+drie gidsen aangesteld, die alles voor ons in gereedheid moesten
+brengen. Vrijdagmorgen om acht uur verlieten wij het hotel, om, na een
+uur rijden in een rickshaw, aan een klein station aan te komen, vanwaar
+wij per trein naar Nankau gingen. Om half twaalf kwamen wij daar aan en
+vonden daar reeds voor elk een draagstoel met vier Chineesche koelies
+wachtende, die ons naar de graftomben zouden brengen. Mandjes, gevuld
+met een koude lunch, waren van uit Peking medegenomen. Drie uren lang
+werden wij in bijna aanhoudenden draf door de koelies voortgedragen,
+waarbij wij van voor naar achter, van rechts naar links en van onder
+naar boven geschud werden. De weg ging over bergen en dalen, door
+weilanden en over rotsblokken en door snelvlietende stroomen. Vooral
+door deze laatste hadden wij veel angst uit den stoel en in het water
+aan te landen, want de koelies sprongen daarbij dikwijls van steen tot
+steen. Een van onze dames-metgezellen viel op den terugweg dan ook,
+doch werd nog bijtijds door hare koelies gegrepen en kwam er met een
+paar natte voeten en een nat handtaschje, waaruit eenige kleinigheden
+in den stroom verdwenen, af. Om ongeveer twee uur arriveerden wij aan
+het begin van den zoogenaamden "Heiligen Weg", waar een prachtige,
+vijfboogige poort van wit marmer, zeer mooi gebeeldhouwd, den ingang
+vormt. Deze poort is nog in volkomen staat aanwezig en laat niet na,
+een imposanten indruk te maken. Van af die poort gingen wij nu een
+uur ver langs een geplaveide straat, die evenwel niet onderhouden is,
+door een aan weerszijden door reuzenbeelden afgepaalden weg naar den
+tempel, waar de lijken der gestorven keizers eerst gebracht worden,
+alvorens zij in de graven nedergelegd worden. Ook hier was weder alles
+meer indrukwekkend door het beeld dat het ons gaf van den geest der
+Chineezen en van de hoogte van hun kunst in verloopen eeuwen, dan door
+de artistieke waarde der dingen, die wij zagen. Alleen het landschap,
+dat wij doortrokken, was zeer mooi en deed ons allen denken aan de
+bergen van Arizona, hoewel toch ook weder de bergen hier, zooals in
+elk land, iets bijzonders vertoonen, wat niet onder woorden kan worden
+gebracht, iets dat alleen eigen is aan elk land afzonderlijk. Om 7
+uur kwamen wij 's avonds in ons klein Nankau-hotel aan, bijna allen
+te vermoeid om ons het zeer goede diner goed te laten smaken.
+
+Zaterdagmorgen werden wij allen om vijf uur gewekt om tegen zes uur
+aan het station te kunnen zijn, om van daar naar Ching-lung Chiao te
+vertrekken in een werkmanstrein. De spoorlijn van Nankau-lung tot
+Ching-lung Chiao is in wording, maar met een speciale vergunning
+wordt het toeristen vergund in een van de open bakken, waarmede
+de werklieden op de verschillende punten langs den weg naar hun
+werk gebracht worden, mede naar boven te gaan. Een snerpende koude
+bergwind deed ons in dat vroege morgenuur en in die open bak bijna
+bevriezen. Wij apprecieerden het ten zeerste, dat de gidsen wollen
+dekens uit het hotel hadden medegenomen om ons in te wikkelen. Doch
+wij vergaten spoedig het vroege morgenuur, koude en vermoeienis door
+de onbeschrijfelijk indrukwekkende omgeving die wij doortrokken. Elf
+mijlen lang, in welken wij bijna duizend meter stegen, en die wij in
+twee uren aflegden, gingen wij door een vreemde, wilde bergstreek,
+met een even wilden plantengroei. Wij waren op weg naar den Grooten
+muur. Dit is een muur, tien meter hoog en elf meter dik, die over een
+afstand van 2.500 mijlen, (ongeveer zes maal de afstand van Amsterdam
+naar Parijs) China van Mongolië en Thibet scheidt. Deze muur begint
+in Shan-hai-kwan in zee en eindigt in Suchoo in zee. In ongeveer 200
+jaar vóór Christus begon de keizer Chin-shi-Hwang-ti dezen muur te
+bouwen. De steenen, voor den bouw gebruikt, zijn groote baksteenen,
+die in dien tijd in de zon werden gebakken. Zij zijn viermaal zoo
+groot als onze baksteenen. Alle troepen en karavanen, die sedert de
+laatste twee duizend eeuwen van uit Mongolië en Thibet, China wilden
+bereiken, moesten den eenen ingang der poort, die wij op weg waren
+te bezoeken, passeeren.
+
+Op weg naar Ching-lung Chiao gaat de trein steeds dicht langs het
+pad, welke de karavanen nemen. Onophoudelijk zagen wij meters-lange
+kameelengroepen, langzaam en statig dat pad afkomen en andere, die
+naar boven trokken. In één groep telde een onzer heeren reisgenooten
+146 kameelen, kleinere van 50 tot 70 kameelen waren er legio. Al
+die beesten die China introkken, waren beladen met ruw katoen en
+versche appels, die op den terugweg waren naar Mongolië of Thibet,
+droegen thee met zich. Schilderachtig was vooral het gezicht als
+wij hier en daar een kamp passeerden, waar halt gehouden werd en
+manschappen en beesten gelegenheid kregen te rusten en hun ontbijt
+te gebruiken. Honderden bruine kameelen zagen wij dan, met het licht
+van de vroege ochtendzon overgoten, liggen of grazen en daar tusschen
+in de begeleiders, in hunne hemelsblauwe, lange kleederen. Het was,
+evenals een onzer gidsboeken juist weergeeft, "het leven in de
+middeleeuwen aanschouwelijk voorgesteld." Wij zagen op dezen weg
+meer kameelen dan wij in Egypte en Britsch-Indië in al den tijd,
+dien wij er doorbrachten, gezien hebben.
+
+Om 8 uur waren wij aan het stationnetje, het voorloopige eind van
+de baan; daar wachtte voor ons elk een ezeltje om ons verder naar
+boven te brengen. Maar 't waren Chineesche ezeltjes, zonder zadel,
+zooals zij door de Chineezen bereden worden. Wij moesten niet alleen
+als mannen te paard zitten, maar wij hadden voor onze voeten bijna
+geen steun. Een soort kussen lag op den rug van het kleine dier,
+en bij elk ezeltje liep een man om ons, in tijd van nood, tot steun
+te dienen. Voor ons dames was nog een ander groot bezwaar. Onze
+nauwe rokken moesten tot boven toe opgeschort worden, anders was
+het bestijgen en het berijden dier rijpaarden onmogelijk. Alleen
+mrs. Catt droeg een practische rok. Om onze beenennaaktheid een beetje
+te bedekken, legden de gidsen de meegebrachte dekens over ons, en zoo
+besteeg onze fantastisch uitgedoste groep den eeuwenouden wal, die
+in den loop der eeuwen nog wel bontere karavanen heeft zien passeeren.
+
+Boven aangekomen, vervalt men onwillekeurig in diep gepeins. Niemand
+van de heele vroolijke groep sprak in den beginne 'n woord. Daar
+stonden wij boven op den grooten wal, in een van de vele wachttorens,
+vanwaar men een onmeetbaar vergezicht heeft tot diep in Mongolië,
+vanwaar de bergen van Thibet aan den horizon verrijzen en geen
+sterveling China kan naderen, zonder reeds van verre door de op
+wacht staande Chineezen bespeurd te worden. Wat hebben die ouden
+zich beveiligd voor indringing van ongewenschte gasten! Maar niet
+alleen in een historisch opzicht was dit vergezicht indrukwekkend,
+ook als landschap was het grootsch. Uren lang zou ik in een van die
+wachttorens hebben kunnen zitten droomen. Op elken bergtop is een
+wachttoren gebouwd, die boven over den steenen muur met elkander in
+verband staan. Als men van uit den trein die spitse bergketen ziet en
+op elke punt een toren, dan lijkt het, alsof er geen verband tusschen
+die punten mogelijk is, maar boven aangekomen, ziet men, hoe dat
+kunststuk tweeduizend jaren geleden tot stand werd gebracht. Thans
+is China bezig midden door dien muur een spoortrein aan te leggen,
+die dwars door Mongolië Siberia zal bereiken, en de Trans-Siberische
+route voor China met eenige dagreizen zal verkorten.
+
+Op dezelfde avontuurlijke wijze als wij naar boven gekomen waren,
+daalden wij ook weder naar beneden. De hotelier van het Nankau-hotel
+had onze lunchmandjes weder gevuld en liet ons dien aan den trein
+brengen, zoodat wij in eens door naar Peking konden terugkeeren. Dat
+wij allen meer dan vermoeid daar laat in den middag aankwamen,
+behoeft nauwelijks gezegd te worden.
+
+Wij gebruikten nog een paar dagen om tot rust te komen, vóór wij
+verder reisden, in welken tijd ik een lunch bij onzen Hollandschen
+ambassadeur, een tea bij de Italiaansche legatie en een diner bij
+den Amerikaanschen vertegenwoordiger medemaakte. Den overigen tijd
+gebruikten wij voor het bezoeken van eenige belangrijke bazaars
+en voor echt vrouwelijk winkelen. Men kan dat laatste nergens zoo
+gezellig doen als in China, waar tal van de curieuste dingen in de
+winkels te zien en te koop zijn.
+
+
+
+
+
+XII.
+
+
+Toen ik mijn vorigen brief eindigde waren wij van plan den volgenden
+morgen af te reizen om naar Tientsin te gaan. Kort nadat de brief
+verzonden was, ontvingen wij bericht van den Amerikaanschen
+ambassadeur, dat hij voor ons had aangevraagd een zitting van
+den Nationalen Bond bij te mogen wonen en dat dit verzoek voor
+den volgenden morgen was ingewilligd. Wij besloten ons verblijf in
+Peking met twee dagen te verlengen en ons bezoek aan Tientsin op te
+offeren. De treinenloop in China is nog niet zoo goed geregeld als
+in Europa, één dag uitstel van een reis, beteekent voor het minst
+twee dagen, want slechts drie keer in de week loopt een sneltrein
+in de richting Peking-Mukden. Wij vonden het echter van meer belang
+om dit Chineesche parlement in werking te zien, dan om in Tientsin,
+een havenstad als Shanghaï en Hongkong, waar het Europeesch element
+overheerscht, eenige dagen over te blijven.
+
+Vergezeld van een Chineeschen tolk, die ons van de Amerikaansche
+ambassade ter begeleiding was medegegeven, woonden wij Maandagmorgen
+een zitting van het Chineesche parlement bij. Dit lichaam houdt zijn
+vergaderingen op het oogenblik nog in de gehoorzaal van de Chineesche
+Juristenschool te Peking. Het was een vrij volledige vergadering,
+ongeveer 80 van de 120 leden waren aanwezig. Verreweg de meesten waren
+mannen van 30 à 40 jarigen leeftijd, slechts enkelen leken ouder en
+jonger. Niet alleen waren de meeste heeren in Chineesche kleeding,
+hoewel vrij van alle praal en pracht, maar er waren zoowaar nog
+vijf onder hen, die den staart nog lang en breed over den rug hadden
+hangen. Slechts zeer enkelen droegen een Europeesch costuum.
+
+Daar iedere provincie het recht heeft vijf afgevaardigden naar
+dit parlement te zenden,--zooals men weet, is dit nog maar
+een voorloopig parlement--zagen wij de typen der Chineezen uit
+verschillende deelen van het land vrijwel allen voor ons. De
+Chineezen zeggen, dat zij uit vijf stammen bestaan en dat de kleuren
+der republikeinsche vlag die stammen vertegenwoordigen. Het zijn de
+eigenlijke Chineezen, de Mohammedanen, de Thibetanen, de Mongoliërs
+en de Manchu's. De drie laatsten, die op het oogenblik strijden
+voor hun onafhankelijkheid, een onafhankelijkheid, die zichtbaar
+zal uitloopen op een indeeling bij Engeland, Rusland en Japan,
+hebben geen vertegenwoordigers naar den Nationalen Raad gezonden,
+en het zal de vraag zijn, hoelang de vijfkleurige vlag in China nog
+gehandhaafd zal kunnen worden. Het eigenlijke China (China proper)
+bestaat uit 18 provincies. Deze afgevaardigden vormen verreweg het
+meerendeel in de vertegenwoordiging. De Mohammedanen zijn eigenlijk
+ook Chineezen, die overal verspreid, doch meest in het Westen van
+het land wonen. Zij waren oorspronkelijk Joden, die later tot het
+Mohammedanisme zijn overgegaan en nu nog, heel eigenaardig, als een
+afzonderlijke stam beschouwd worden. Door hun sterk Joodsch type,
+vielen zij onmiddellijk in de vergadering op.
+
+Men bediscussieerde, toen wij op de tribune de vergadering bijwoonden,
+den toestand in Thibet, doch door het niet geregeld bijhouden der
+dagbladen waren wij niet geheel op de hoogte van den tegenwoordigen
+stand der zaken aldaar en konden daardoor de waarde der gehouden
+speeches, waarvan de inhoud ons door den tolk verklaard werd, niet
+bepalen. Kalm en bezadigd was echter de toon van elken spreker,
+hoffelijk waren deze mannen in al hunne uitingen, eenvoudig en
+zeker leidde de president de discussiën, alles ging met een in het
+oogvallende waardigheid en kalmte. Ik heb in ons land, in Engeland, in
+Oostenrijk, in België en in Frankrijk parlementszittingen bijgewoond,
+maar nergens heb ik zooveel ernst bij de behandeling van 's lands
+zaken gezien, zooveel intelligente gezichten onder de afgevaardigden
+geteld, als hier in dit Chineesche lichaam. Deze mannen waren zich
+zichtbaar bewust van den ernst der taak, die hun was toevertrouwd
+en van den moeilijken en ernstigen tijd, waarin hun land op dit
+oogenblik verkeert.
+
+Op eene der zijbanken naast den presidentszetel zaten de
+vertegenwoordigers der verschillende departementen, waarin de
+Regeering hare werkzaamheden heeft verdeeld. De departementen van
+Oorlog, van Financiën, van Buitenlandsche en Binnenlandsche Zaken
+en dien van Onderwijs waren dien morgen alleen vertegenwoordigd. Er
+zijn elf departementen. Telkens als de afgevaardigden het wenschten,
+verstrekten deze vertegenwoordigers de noodige inlichtingen. Door
+zitten en opstaan, of door handopsteking, werd dien morgen over de
+verschillende voorstellen gestemd. Toen men later aan financieele
+kwesties begon en wij oneindige cijferreeksen te hooren kregen,
+vonden wij het tijd, om ons bezoek af te breken.
+
+De tolk vertelde ons, dat kort geleden de godsdienstkwestie in den
+Nationalen Raad behandeld was, waarbij was besloten, den Christelijken
+godsdienst als nationalen godsdienst aan te nemen. Men was echter
+gestuit op het bezwaar tusschen de keuze der Christelijke godsdiensten,
+daarover kon men niet tot overeenstemming komen, zoodat de beslissing
+tot later is uitgesteld. De bovendrijvende meening was evenwel, dat
+China, evenals Engeland en Rusland, een eigen Christelijken godsdienst
+zou aannemen.
+
+Toen wij Dinsdagmiddag Tientsin gepasseerd waren op weg naar
+Shan-hai-Kwan, was de drukte langs de spoorlijn opvallend. Niet alleen
+waren overal Chineesche troepen gewapend opgesteld, maar ook zagen wij
+buitengewoon vele Europeesche en Amerikaansche militairen. Wat was er
+gaande? Na verloop van eenigen tijd wist de Engelsche conducteur--de
+lijn Peking-Mukden is een Engelsche onderneming, doch is nu ook in
+staatsexploitatie--ons te vertellen dat dr. Sun Yat-Sen met gevolg
+in 'n speciale trein ons vooruit was op weg naar Shan-hai-Kwan,
+alwaar hij den nacht zou doorbrengen. De conducteur raadde ons bij
+het eerstvolgend station, een telegram te zenden naar het hotel om
+zeker te zijn goede kamers te vinden. Zouden wij dr. Sun nu toch nog
+ontmoeten? Het had er alle schijn van. In Pei-tai-ho, op nog ruim
+een half uur afstand van Shan-kai-Kwan haalden wij den trein van
+dr. Sun in, die aldaar was uitgestapt om een toespraak tot het volk
+te houden. Er heerschte daar een groote opgewondenheid en drukte en
+alles was met groen en vlaggen mooi gemaakt. Wij waren nu den trein van
+dr. Sun vooruit en arriveerden om 7 uur, zonder verdere bijzonderheden
+in Shan-hai-Kwan. Daar wachtte een bijzonder zenuwachtige menigte den
+held der revolutie. De hotelier kwam ons persoonlijk van den trein
+halen en ook hij vertoonde een opvallende nerveusiteit. Wij vernamen
+van hem, dat dr. Sun met gevolg, tezamen 18 personen, 's avonds om 8
+uur in zijn hotel zou aankomen, dat hij een diner en de noodige kamers
+in gereedheid had gebracht, maar dat hij nu vreesde dat niemand zou
+komen, omdat even voor onze komst een complot van Manchu's ontdekt was,
+dat bezig was de laatste ijzeren brug, die wij zoo juist gepasseerd
+waren, in de lucht te doen springen. Dat plan was verijdeld, maar daar
+men andere onheilen vreesde, had men dr. Sun getelegrafeerd niet naar
+Shan-hai-Kwan te komen en liever terug te gaan of in Pei-tai-ho te
+blijven. Men had echter alle voorzorgen genomen om, in geval dr. Sun
+toch zou komen, alle aanvallen te kunnen afweren.
+
+Van het station tot het hotel gingen wij door een dubbele rij
+Chineesche soldaten, niemand mocht doorgaan die niet zijn alibi
+kon bewijzen. Om ons moeilijkheden te besparen was de hotelier--een
+Oostenrijker--ons persoonlijk van den trein komen halen. Het hotel
+is een Europeesche inrichting, in 1900, na den bokseraanval, door
+de Europeesche mogendheden daar gebouwd, om in tijd van nood als
+vluchtheuvel te dienen voor de legaties. In tijd van vrede wordt het
+als gewoon hotel gebruikt
+
+Om half negen kwam een telegram, dat dr. Sun niet zou komen en nu
+konden wij met een viertal heeren-reizigers, meest allen "mannen
+van zaken", van het goede diner en de buitengewoon fijne vruchten
+profiteeren. Om half elf echter--mijne reisgezellin lag reeds te
+bed, terwijl ik met een der heeren in de hal van het hotel zat te
+praten,--komt opeens met eene bijzondere drukte dr. Sun met zijn heele
+gevolg aanzetten. Zijne vrouw en een zijner dochters en de vrouw
+van generaal Wang waren bij hem. Deze drie vrouwen zijn bijzondere
+Chineesche schoonheden. Slechts korten tijd vertoefden allen in de
+hal; toen vroeg de secretaris van dr. Sun naar de kamers en begaf het
+geheele gezelschap zich naar boven. Dr. Sun en eenige heeren kwamen
+spoedig terug, die na een kort gesprek met den hotelier weder naar
+buiten togen om ergens anders den nacht door te brengen. Wij weten
+niet, of dat geschiedde voor de veiligheid van degenen, die dien
+nacht in het hotel doorbrachten, of met het oog op eigen behoud. Wij
+sliepen echter dien nacht den slaap der onschuld en ontwaakten den
+volgenden morgen zonder dat ons een haar gekrenkt was.
+
+Ik had 's avonds twee keer slechts een betrekkelijk korten tijd
+gelegenheid dr. Sun te zien en zijne gelaatstrekken in mij op te
+nemen. Het spijt mij het te moeten zeggen, dat de indruk, dien hij op
+mijn maakte, een bepaald ongunstige was. Het was een echt Chineesch
+uiterlijk, niettegenstaande zijne Europeesche kleeding en Europeesche
+manieren. Het gezicht boezemde mij heelemaal geen vertrouwen in; de
+oogjes schitterden meer slim dan intelligent, het geheele type was
+dat van een man, in staat om gauwigheidjes te doen, in plaats van te
+handelen naar wijs beleid en met overdachte en eerlijk uitgevoerde
+middelen. Denkelijk beleef ik nog van dien man den val, zooals ik
+thans in China zijne vereering en verheerlijking heb gezien. Dat is
+nu echt vrouwelijk na een eersten en korten indruk geoordeeld, maar
+ik wilde dien indruk toch neerschrijven; de geschiedenis zal leeren,
+of ik goed of slecht geoordeeld heb.
+
+Shan-hai-kwan is een zeer oud stadje, waar de "Groote Muur" die China
+hier van Manchurië scheidt, in de golf van Pe-Chili eindigt. In
+1900, tijdens den bokseraanval, heeft men ook in ons land van dit
+stadje gehoord, omdat alle mogendheden hier toen hare troepen aan
+wal brachten en hare ammunitie opgestapeld hadden. Het is een druk
+Chineesch stadje, waar echter voor toeristen niets bijzonders te zien
+valt. Wij besloten daarom, nadat wij Woensdagmorgen reeds vroeg de
+stad doorgetoerd hadden, nog met den komenden sneltrein om half tien
+verder te reizen, om dienzelfden avond nog Mukden te bereiken.
+
+Kort nadat de trein het station van Shan-hai-kwan verlaten heeft,
+gaat hij midden door den eeuwenouden muur en brengt de inzittenden
+daarmede uit China en in Manchurië. Spoedig bemerkten wij dien
+overgang. Niettegenstaande de vruchtbaarheid van de oneindig
+uitgestrekte velden, die wij doortrokken, heerschte toch in alle
+dorpjes langs den weg zichtbare armoede. De leemen hutten, de
+schamele kleeding, die volstrekt niet voldoende is voor het snerpend,
+koude klimaat, de hongerige gezichten, alles sprak van armoede en
+ellende. Aan elk station en overal langs den weg zagen wij nu Japansche
+soldaten opgesteld. Die soldaten langs de spoorlijnen hier en elders,
+dienen om de lijnen open te houden en om die te beschermen. Dit
+is sedert 1900, na den bokseraanval, zoo ingesteld. Het is echter
+opvallend, dat die taak overal onder de verschillende nationaliteiten
+verdeeld is, doch in Manchurië heeft Japan alleen de verdediging
+der geheele lijn op zich genomen. Ook troffen wij hier overal aan de
+stations veel Japanners.
+
+Om tien uur arriveerden wij 's avonds in Mukden, eerst aan het station
+van de Noord-China-lijn en tien minuten later aan het station van
+de Zuid-Manchuria of Japansche lijn. Aan dit station is een groot,
+op Europeeschen voet ingericht, Japansch hotel, het Yamato-hotel,
+verbonden, alwaar wij uitstekend gehuisvest zijn. Wij troffen daar
+tot onze groote vreugde, den heer Kempfer, den Amerikaan, die ons in
+Shanghaï elken dag zijn mooien, comfortabelen auto zond. Hij heeft
+ons tweedaagsch verblijf in Mukden zeer veraangenaamd.
+
+Mukden is de hoofdstad van Manchurië, de stad vanwaar gedurende de
+laatste drie opeenvolgende eeuwen de regeerende vorsten van China
+kwamen. Slechts sedert 1906, nadat tusschen Japan en Rusland volledige
+vrede tot stand was gekomen, wonen hier Europeanen en hebben de groote
+mogendheden hier een consulaat gevestigd. De Europeanen wonen echter
+allen buiten de eigenlijke Chineesche stad, waar ook het Yamato-hotel
+gelegen is. In de stad zelf vindt men het leven van echt "oud China"
+onveranderd, nog aanwezig en daardoor vooral is Mukden voor toeristen
+zoo interessant.
+
+Op ongeveer twintig minuten afstand van 't hotel is een groote, nieuwe
+poort, de Russische poort, die daar tusschen 1903-1906, in den laatsten
+Russisch-Japanschen oorlog, door de Russen werd opgericht, die zich
+toen van hunne zege bewust bleken te zijn. Eerst na den grooten slag
+in Mukden, waarbij de Russen het totaal tegen de Japanners hebben
+afgelegd, is de vrede tot stand gekomen.
+
+In de straten in de oude stad Mukden, zijn allerlei dingen, die
+de aandacht trekken. Het meest opvallend, omdat zij zooveel leven
+maken, zijn de glinsterend geschuurde, groote koperen waterketels, die
+overal langs een weg te hooren en te zien zijn. Deze ketels hebben van
+binnen een vuurtje, de rook komt uit een lange kachelpijp, die door
+het deksel steekt, naar buiten, waardoor het water verhit wordt en
+zoodra het water gaat koken, wordt dit door een soort stoomfluitje
+aan de buitenwereld kenbaar gemaakt. Dit water wordt verkocht om
+thee te maken. Een Chinees doet een paar theeblaadjes in zijn kopje,
+giet daar kokend water op en drinkt dan direct zijn kopje leeg. De
+vele koperen waterketels maken te zamen zoo'n spektakel, dat men in
+den aanvang denkt in een groot fabrieksdistrict aangeland te zijn.
+
+De haartooi der Manchu-vrouwen is ook zeer opvallend. Ik schreef
+hierover reeds in Peking, doch hier in Mukden is de verscheidenheid
+zoo groot, dat geen twee vrouwen hetzelfde kapsel vertoonen. Wel
+komen allen daarin overeen, dat het haar hoog boven op het hoofd
+is opgemaakt en vol kleurige bloemen, koralen, zilveren en gouden
+pennen en linten zit, maar de wijze, waarop dit alles is aangebracht,
+verschilt van elke vrouw. Ik heb gehoord, dat zoo'n kapsel een week
+en langer duurt en dat deze vrouwen, als trouwens zoovele Aziatische
+menschen, in halfzittende houding slapen, of achter in de nek een
+hard kussentje aanbrengen, zoodat zij met het hoofd niet den grond
+of de mat waarop zij liggen, kunnen raken.
+
+Even buiten de stad, langs een prachtigen boschweg, zijn de graftomben
+van de Manchu-keizers. Deze zijn vooral de bezichtiging waard om de
+schilderachtige omgeving, waarin zij zich bevinden.
+
+Het mooiste en belangrijkste zagen wij echter den eersten dag van ons
+verblijf in Mukden, in het oude koninklijk paleis. Het paleis was
+eigenlijk niet te bezichtigen, omdat het een Chineesche feestdag,
+de eerste herfstdag was. Door bemiddeling evenwel van onzen goeden
+vriend, die eerst van den Amerikaanschen consul een introductie tot
+de Chineesche autoriteiten had verkregen en toen dezen had verteld,
+dat wij zulke belangrijke personen waren dat wij niet op gewone wijze
+ontvangen konden worden, verkregen wij permissie om 's middags om 2
+uur in het oude paleis te komen. Daar werden wij zeer hoffelijk, eerst
+in de receptiezaal met thee, koekjes, fruit en sigaretten ontvangen,
+daarna door het paleis geleid en toen werden ons de enorme schatten,
+die in dit paleis nog aanwezig zijn, vertoond, alsof wij de eene of
+andere grootheid waren. Een halssnoer van parelen, twee meter lang,
+waarvan elke parel zoo groot als een dikke erwt is, twee helmen,
+met op den top een duiveneigroote parel, degens met handvatsels
+van diamanten en robijnen, zijden mandarin-kleederen, waarvan de
+rozen met gekleurde edelsteenen geborduurd zijn, een collectie oud
+brons en oud Chineesch porselein, enz., alles van een onberekenbare
+waarde. Een enorme groote bibliotheek met oude Chineesche manuscripten
+was mede aanwezig. Onwillekeurig vraagt men zich af: waarom brengt
+de Chineesche regeering deze schatten niet in veiligheid, nu het toch
+voor iedereen duidelijk is, dat Japan op het oogenblik zit te wachten,
+waarop het Manchurië, zonder veel gedoe, gaat inpalmen? Hier in Mukden
+met Japan eenerzijds en den geest der bevolking anderzijds tegen zich,
+zijn deze kostbaarheden voor China geen oogenblik veilig.
+
+Met den nachttrein, te middernacht, verlaten wij Mukden en nemen
+daarmede afscheid van China. Morgenavond hopen wij behouden in Seoul,
+de hoofdstad van Korea, aan te komen.
+
+
+
+
+
+
+IN JAPAN.
+
+
+I.
+
+
+Ik zou eigenlijk boven dezen brief: "In Korea" moeten schrijven, maar
+daar dit land sedert 1910 eene Japansche bezitting is geworden, kan ik,
+'t geen ik over Korea te zeggen heb, gevoegelijk onder bovenstaand
+hoofd rangschikken.
+
+Wij verlieten Mukden met den nachttrein en arriveerden des morgens
+om 7 uur aan het eerste station in Korea. Al dadelijk toont dit land
+een groot verschil met China en met alle landen, die wij tot dusver
+gezien hebben. De huizenbouw, de vegetatie, de aan den weg liggende
+dorpjes en steden, doch vooral de menschen, verschillen van al het
+vroeger geziene. Deze menschen zien er uit, alsof zij nooit met de
+Westersche volken in aanraking zijn gekomen. Zij zijn gekleed, maar zoo
+vreemd, zoo leelijk, zoo slordig, alhoewel zindelijk, dat ik gerust
+kan zeggen, nooit menschen gezien te hebben, die zich smakeloozer
+kleeden dan dezen. De mannen zien er in hun witte, wijde, bij de enkels
+vastgebonden, broekspijpen en hun lange witte nachthemden, met op hun
+hoofd een bespottelijk klein hoog heerenhoedje, dat onder de kin is
+vastgebonden, precies uit als een clown in een circus. Zijn zij in rouw
+over een familielid, dan dragen zij als hoed een grooten rieten korf,
+die tot over hun schouders reikt en het geheele gezicht bedekt. Sommige
+menschen komen bijna hun geheele leven niet uit den rouw, want elke
+rouw duurt drie jaren en in een groote familie sterft er allicht één in
+de drie jaren. In zoo'n rouwtijd mag een Koreër geen feestelijkheden
+bijwonen en ook niet trouwen; in den trein vertelde ons een heer,
+dat het in zijne familie was voorgekomen, dat een man daardoor 15
+jaar op zijne vrouw heeft moeten wachten,--en bruid en bruidegom mogen
+elkaar in dien tijd niet zien--en toen de tijd van trouwen eindelijk
+was aangebroken, stierf de bruid. De vrouwen dragen ook die lange,
+witte, wijde broekspijpen, daar overheen een rok, die eigenlijk een
+groote boezelaar is, zooals onze ouderwetsche dienstmeiden droegen,
+toen ze nog flink moesten werken in de gezinnen, een boezelaar, die
+van voor tot achter den geheelen omvang beschermt. Deze boezelaar
+is ook wit en tot onder de borsten opgeschort, en op een slordige
+manier met een band vastgemaakt. Daarover wordt een kort, wit jakje
+gedragen, dat meestal niet verder reikt dan tot aan de borsten, zoodat
+deze vrouwelijke waardigheden ongegeneerd, voor elkeen zichtbaar,
+naar buiten hangen. Loopen deze dames in zonneschijn, dan dragen zij
+over het hoofd een wit laken, of ook wel een gekleurde, wijde mantel,
+waarmede hun geheele gezicht en ook het lichaam bedekt wordt. Als
+zoo'n juffrouw onverwachts in een onzer dorpen zou verschijnen, dan
+zou zij ongetwijfeld voor een spook worden aangezien, zij zien er
+evenzoo uit. Mannen en vrouwen in Korea zijn leelijk; alleen onder
+de hoogere standen hebben wij een beetje knapper menschen gezien.
+
+Hoewel deze menschen uiterlijk niet onze sympathie konden wekken,
+voelden wij toch een sterk medelijden met hen, omdat zij nooit
+tot welvaart hebben kunnen komen, doordat nu eens China, dan weder
+Japan, en dit laatste land vooral, den baas over hen speelden en hen
+uitmergelden, zooveel zij konden. De bevolking heeft zich altijd meer
+op landbouw dan op industrie en militairisme toegelegd, en is nooit
+bij machte geweest China of Japan te bestrijden, wanneer die met
+onmogelijke eischen tot hen kwamen. Tot voor 30 à 40 jaren woonden
+in hun land geen Europeeërs (een enkeling uitgezonderd) en gingen de
+Koreërs niet naar Europa, om kennis op te doen.
+
+Thans is dit anders. Velen gaan naar Amerika of Europa, om onderwezen
+te worden. Zendelingen, vooral Amerikaansche zendelingen, hebben nu
+groote hospitalen en vele scholen gesticht, waarmede zij een enorm
+succes onder de bevolking hebben. Laat men hen ongehinderd doorwerken,
+dan zal binnen niet al te langen tijd de Christelijke godsdienst in
+Korea algemeen doorgedrongen zijn. Japan of de Japansche regeering
+schijnt dezen sterken Amerikaanschen invloed in Korea niet te wenschen
+en tracht de zendelingen op alle mogelijke wijze te bemoeilijken. Een
+van deze wijzen is de vervolging, die nu tegen tal van Christenen
+is ingesteld.
+
+Toen wij Zaterdagmiddag in Seoul, de hoofdstad van Korea, arriveerden,
+was daar juist de behandeling voor het gerechtshof van 123 Christelijke
+beschuldigden afgeloopen. Tal van Amerikanen waren daarvoor uit Japan,
+Peking, Shanghaï en zelfs uit Manilla overgekomen, om deze gruwelijke
+zaak bij te wonen en te doen, wat mogelijk was, om de ongelukkigen te
+helpen. Aanvankelijk had men ook Amerikanen gevangen genomen, maar
+hoogst waarschijnlijk vreesde Japan moeilijkheden met de Vereenigde
+Staten en heeft daarom den Amerikanen spoedig de vrijheid terug
+gegeven.
+
+Als men hoort en leest, zelfs in de Japansche, sterk verdraaide
+verslagen, wat hier op het oogenblik in naam der gerechtigheid
+geschiedt, dan gelooft men zich terug in de middeleeuwen en dan ziet
+men, dat de meerdere beschaving, die Japan en de Japanners zich in de
+laatste jaren verworven hebben, niets anders is, dan een oppervlakkig
+vertoon, een beetje aangeleerde manieren, doch dat hart en geest nog
+even verstokt barbaarsch zijn als bij alle andere Aziatische volken.
+
+De 123 Christenen worden beschuldigd van politieke samenzwering en
+van eene poging om den gouverneur-generaal van Korea, een Japanner,
+te hebben willen dooden. Een jaar geleden zijn zij daarvoor gevangen
+genomen, zonder vorm van proces, en alleen met de grootste moeite
+en financieele offers hebben de vrienden en geestverwanten van deze
+ongelukkigen gedaan gekregen, dat ten slotte hun zaak voor een open
+gerechtshof in behandeling is gekomen. In het jaar, dat zij in de
+gevangenis te Seoul hebben doorgebracht, en men moet de gevangenissen
+hier kennen, om er al het verschrikkelijke van te begrijpen, heeft men
+alle contact met familieleden, vrienden en geestverwanten verhinderd
+en hen aan zulke folteringen blootgesteld, dat het een wonder is, dat
+niet allen aan de gevolgen zijn overleden. Slechts één van hen stierf
+en een ander is krankzinnig geworden. Zaterdag, voor het gerechtshof,
+waar alle gevangenen met groote korven-hoeden, zoodat niemand hunne
+gezichten kon zien, en zij van hunne vrienden geen troostende groet
+of sympathie-uiting konden opvangen, twee aan twee vastgebonden,
+werden voorgebracht, kwam de vreeselijke foltering aan den dag,
+die men deze ongelukkigen heeft doen ondergaan.
+
+Onder hen bevindt zich een man van invloed en fortuin, baron
+Yung Chiho, een zeer vroom Christen, die aan het hoofd van de
+Christengemeente in Seoul staat, en die overal in Korea de oprichting
+van Christelijke onderwijs-inrichtingen zeer sterk met zijn geld
+steunt. Hij wordt beschuldigd aan het hoofd der samenzwering te
+staan, op grond van hetgeen hij predikt, waarin herhaaldelijk van een
+"nieuw koninkrijk" wordt gesproken, wat in de ooren der Japanners
+beteekent, een opstand tegen Japan om een nieuw koninkrijk Korea
+te stichten. Zijne volgelingen worden beschuldigd de tegenwoordige
+gouverneur-generaal te hebben willen dooden als begin van den
+opstand. Onder dezen bevonden zich 40 schooljongens, leerlingen van
+een zendelingenschool, waarvan 17 Zaterdag in vrijheid zijn gesteld, de
+eenigen, wien dat geluk te beurt is gevallen. Baron Yung en 6 anderen
+werden tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld, 19 tot 7 jaren, 40
+tot 6 jaren en 43 tot 5 jaren. De veroordeeling geschiedde op grond van
+de bekentenis, die zij allen in den loop van het jaar hebben afgelegd,
+eene bekentenis, die door allen in de terechtzitting werd herroepen,
+omdat zij die in de gevangenis hebben afgelegd na de meest onduldbare
+folteringen, die zij te doorstaan hebben gehad. Die folteringen
+beschrijven, kan ik niet, zij zijn de gemeenste, de gruwelijkste,
+waarvan ik ooit gehoord heb. De familie en vrienden, die tal van
+getuigen hadden medegebracht, om de onschuld van de veroordeelden te
+bewijzen (enkelen van dezen bevonden zich in Amerika op den datum,
+dat de voorgewende aanval op den gouverneur-generaal zou hebben
+plaats gevonden) werd niet veroorloofd te spreken en zelfs de twee
+Japansche advocaten, een paar Japanners, die geheel te goeder trouw
+zijn, hebben geen verlof kunnen verkrijgen, om hunne verdediging
+uit te spreken. Deze twee zullen nu trachten de zaak voor een ander
+hof te doen behandelen en onderwijl zal de Amerikaansche pers groote
+ruchtbaarheid geven aan het voorgevallene, om daardoor indirect invloed
+op de Japansche regeering uit te oefenen. De Japanners vreezen op dit
+oogenblik niets zoozeer dan hun goeden naam in de Vereenigde Staten
+te verliezen, zij flirten met Amerika en wordt deze vervolging in alle
+bijzonderheden in Amerika bekend, dan zal dit ongetwijfeld kwaad doen
+aan de onderhandelingen, die beide landen onderling te voeren hebben.
+
+Voor de Hollanders is de geschiedenis van Korea bijzonder interessant,
+omdat eenige onzer landgenooten daarin een avontuurlijke rol
+gespeeld hebben. Het was in 1627, dat eenige Hollanders daar voor
+het eerst voet aan wal zetten. Een Amerikaansch schrijver, Griffis,
+vertelt daarvan in zijne geschiedenis van Korea, "dat een groote,
+blauwoogige, rood-gebaarde robuste Hollander, Jan Weltevree genaamd,
+geboren in de stad De Rijp in Noord-Holland, in 1626 in Texel aan
+boord ging van het schip "De Hollandia", met het doel schatten uit
+Japan te halen. In 1627 aan de kust van Korea aangeland, ging hij met
+eenige schepelingen aan wal om water te halen. Jan Weltevree werd toen
+door de Koreërs gevangen genomen en als "een Zuidelijke wilde" aan
+den koning van Korea ten geschenke gegeven. Deze witte man, die door
+den koning als een "geest" beschouwd werd, die van veel waarde was,
+werd niet gedood, maar, hoewel aan het hof gevangen gehouden, werd hij
+daar met vriendelijkheid en zekere eerbewijzen behandeld. Gedurende
+27 jaren heeft hij den koning als raadsman in allerlei zaken gediend."
+
+"In 1653 verliet een ander schip het eiland Texel, ook bestemd voor
+Japan. Aan boord van dit schip, "De Sperwer", bevond zich Hendrik
+Hamel, die later de geschiedschrijver werd van hunne avonturen en van
+die van Jan Weltevree. In 1654, gedurende een hevige typhoon, leed
+dit schip, nabij de kust van Korea, schipbreuk, waarbij 36 van de 64
+opvarenden levend aan land spoelden. Deze werden eerst met rijstwater
+gelaafd en toen voor den koning gebracht, die hen door Jan Weltevree
+liet ontvangen. Hoewel Jan in de groote neuzen, roode baarden en witte
+gezichten, onmiddellijk zijne landgenooten herkende, kon hij in den
+beginne toch niet met hen praten, omdat hij zijn moedertaal vergeten
+was. Eerst na een maand omgang met deze Hollanders, kon hij zich weder
+verstaanbaar maken. Ondertusschen beproefden deze 36 mannen eenige
+malen te ontvluchten, wanneer zij een schip in zee zagen. Zij werden
+echter telkens in hun vlucht verhinderd en als gevolg van deze pogingen
+werden zij strenger bewaakt en meer als gevangenen behandeld. Zij
+moesten aan het hof den koning amuseeren, de soldaten drillen en het
+volk in allerlei industrie, die zij kenden, onderwijzen".
+
+Van het leven van deze Hollanders, waarvan herhaaldelijk deze en gene
+stierf, vertelt Griffis tal van bijzonderheden, totdat het ten slotte
+de weinig overlevenden in den nacht van 4 September 1667 gelukte te
+ontvluchten en met een kleine boot de kust van Japan te bereiken,
+waar zij door de Japanners, toen zij zich als Hollanders hadden
+bekend gemaakt, vriendelijk werden opgenomen. Den 20sten Juli 1668,
+stapten zij in Holland aan wal.
+
+Dit boek van Hendrik Hamel, dat ook in andere talen vertaald is
+geworden, schijnt het eerste boek geweest te zijn, dat over dit land
+en zijn volk met werkelijke kennis van zaken handelt. Langen tijd
+heeft men gemeend, dat bij de beschrijving der menschen en toestanden
+de fantasie van Hendrik Hamel een groote rol heeft gespeeld, maar
+het blijkt ten slotte, dat alles naar waarheid is geboekstaafd en
+dat dit boek thans nog dienst doet om vele onverklaarbare zaken tot
+een oplossing te brengen. Griffis geeft onzen voormaligen landgenoot
+alle eer van zijn werk en schijnt geen enkel neergeschreven woord in
+twijfel te trekken.
+
+Toen wij Zaterdagmiddag in Seoul aankwamen, had daar juist eene andere
+bijzonderheid plaats gevonden. Zes weken geleden was daar den broeder
+van den ex-keizer gestorven en die was dien dag op oude Seoul'sche of
+Korea'sche wijze begraven. Nog eenmaal kan eene dergelijke plechtigheid
+in dit land plaats vinden, als namelijk de nog levende oude keizer
+zelf sterft en begraven wordt. De begrafenis had plaats in de bergen
+op ongeveer 15 mijlen afstand van Seoul, daar moest het lijk gebracht
+worden door de volgelingen en niet voor Zondagavond kon de stoet van
+daar terugkomen. Wij zouden dus gelegenheid hebben de terugkomst te
+zien. Wij hoorden, dat men in Korea, evenals in China, twee of meer
+doodkisten in de begrafenisstoet opneemt. In een ligt natuurlijk het
+lijk, de andere kisten zijn leeg. Bij den ouden keizer in China,
+begroef men twaalf doodkisten, deze broeder van den ex-keizer van
+Korea had slechts een tweede kist, die hem vergezelde. De dragers
+van beide kisten loopen dan eens rechts, dan eens links van den weg,
+dan vlak voor elkaar, dan weer de een aan den een, de andere aan den
+anderen kant van den weg. Dat geschiedt om de straatgeesten in de war
+te brengen, zoodat die niet weten, tot welke kist zij zich te wenden
+hebben als zij met kwade bedoelingen naderen.
+
+Wij hadden voor Zondag den geheelen dag een Engelsch sprekenden
+Korea'sche gids aangenomen, die ons alle bijzonderheden van Seoul moest
+laten zien en er voor moest zorgen, dat wij 's avonds de terugkomst der
+begrafenis in al haar bijzonderheden konden waarnemen. Den geheelen
+dag brachten wij in tempels, parken, oude paleizen en in het museum
+door. Vooral dit laatste is een bezoek overwaard. Het museum is door
+de Japanners aangelegd en bevat tal van oudheden uit de geschiedenis
+van Korea. Verreweg het grootste deel van al het aanwezige is in
+oude graven gevonden of komt uit de paleizen der vroegere vorsten
+en aanzienlijken. Alles is met zorg gerangschikt, van Japansche en
+Engelsche etiketten voorzien, en ziet er goed onderhouden uit. Een
+groot verschil met wat wij gewend waren in China van dien aard te zien.
+
+'s Avonds om acht uur, terwijl wij nog aan tafel zaten, kwam de
+gids ons waarschuwen om mede te gaan, want de begrafenisstoet was
+in aantocht. Door eene dichte volksmenigte, ik kan gerust zeggen,
+dat heel Seoul dezen prachtvollen avond op de been was, gingen wij
+in de rickshaws, ongeveer twintig minuten ver, tot wij even buiten
+de stad aangeland waren. Daar was een groot open veld, aan drie
+zijden met zeildoek omspannen, waarop met wit linnen bedekte tafels
+en vele stoelen stonden, en tal van in het wit gekleede priesters
+en Korea'sch en Europeesch gekleede heeren rondliepen. De gids ging
+naar een der heeren, die onmiddellijk daarna met hem terugkwam, ons
+vroeg uit de rickshaws te stappen en hem naar het veld te volgen. Daar
+werd ons elk een stoel aangeboden en konden wij de geheele ceremonie
+van nabij volgen. De Korea'sche heer, die vrij goed Engelsch sprak,
+vertelde ons, dat de daar aanwezige heeren, voor zoover zij geen
+priesters waren, allen behoorden tot de notabelen van de stad,
+die óf nog het bestuur van de stad uitmaakten, óf vroeger onder
+den ex-keizer eene staatsbetrekking hadden bekleed. Hij zelf was
+legercommandant geweest. Deze heeren en priesters waren allen daar,
+om den zoon van den overledene, die zijn vader begraven had, vóór
+hij de stad weder binnenging, hunne sympathie te betuigen. De stoet
+zou vóór het veld een oogenblik halt houden, de zoon zou uit zijn
+draaistoel stijgen en op de overdekte mat, in een der hoeken van
+het zeildoek neergelegd, de troostwoorden der vrienden in ontvangst
+nemen. Op de tafels brandden tal van kaarsen en door groote houtvuren
+werd de verlichting aangebracht.
+
+Het werd ruim 9 uur alvorens de stoet naderde; eindelijk kwam de
+voorrijder, een man met een groot vaandel op een prachtig paard. Hem
+volgden dubbele rijen mannen en vrouwen te paard, die geheel in grauwe
+zakken waren gehuld en luidkeels weeklaagden. Aan beide zijden van
+dezen stoet liepen mannen met reuzen-groote roode lampions, die van
+onder en boven een blauwen rand vertoonden. Daar tusschendoor liepen
+mannen met fakkels, lange, brandende stukken hout, die zij meestal
+over den grond sleepten, zoodat de vonken wijd en zijd uiteenspatten.
+
+Achter dezen stoet kwamen de draagstoelen. In de eerste zat de oudste
+en trouwste bediende van den overledene; in de tweede (zoo werd ons
+verteld) lag een stuk papier, waarop de naam en de bijzonderheden van
+den overledene geschreven stonden, in dien stoel zat dus zijn geest,
+en daarachter volgde de stoel van den zoon. Deze stapte uit en ging ons
+rakelings voorbij, naar de mat. Hij zelf was als priester gekleed en
+een werkelijke priester liep en stond aan elke zijde van hem. Elk der
+aanwezige heeren reikte hem successievelijk de hand en sprak een paar
+woorden, zooals ook bij ons geschiedt, de priesters spraken eenige
+gebeden uit en toen zette de stoet zich weder in beweging. Bij het
+tweede gedeelte van den stoet liepen aan weerszijden vroegere Koreasche
+soldaten als lampions- en fakkeldragers. Deze hadden groote, witte
+lampions met roode randen. Tusschen de stoeldragers en fakkeldragers
+in, liepen in het wit gekleede, met zwarte hoofddoeken bedekte vrouwen,
+die luide weeklaagden. Een allerdwaast, fantastisch gezicht, leverde
+het geheele schouwspel op, dat toch iets bijzonder tragisch had,
+omdat het volk merkbaar voelde, dat met dezen doode een stuk van hun
+geschiedenis grafwaarts daalde. Alleen nog de oude 67-jarige keizer
+is van het oude vorstenhuis over, een man, die door het geheele volk
+geliefd wordt, om zijn eenvoudigheid en goedhartigheid.
+
+Al die weeklagende vrouwen, al die lampion-, stoel- en fakkeldragende
+mannen, alle inzittenden in de draagstoelen, (achter den zoon van
+den overledene volgde een heele stoet mannelijke familieleden en
+nabestaanden) hadden op diezelfde wijze 30 mijlen afgelegd, sedert den
+vorigen morgen, zonder dat zij gerust, gegeten of gedronken hadden;
+zij moeten allen over een groot uithoudingsvermogen beschikken,
+om die taak te hebben kunnen volbrengen.
+
+De onderwerping aan Japan bevalt den Koreërs geenszins; Japan zal
+rechtvaardiger, beschaafder en wijzer moeten optreden, wil het op
+den duur de genegenheid van het volk verwerven.
+
+
+
+
+
+II.
+
+
+Ik sloot mijn vorigen brief over Korea zonder veel van Seoul en
+het land zelf verteld te hebben, maar ons verblijf was er te kort
+om er veel van te zien. Het waren slechts indrukken, die wij in den
+trein en aan de stations en gedurende ons 1 1/2 dag verblijf in Seoul
+opdeden. Maandagmorgen zetten wij onze reis naar Fusan voort, om van
+daar met de nachtboot door te gaan naar Shimoniseki, een havenplaats
+in Japan. Gedurende den geheelen dag hadden wij nog gelegenheid van
+uit onze waggonraampjes het mooie, vruchtbare land te bewonderen en
+de smakeloos gekleede menschen te zien.
+
+Maar ook zagen wij de goede hygiënische zorgen der
+spoorwegmaatschappij, die hier een Japansche is. Aan verschillende
+stations, waar de treinen 5 minuten oponthoud hebben, wordt den
+passagiers der derde- en tweede klasse gelegenheid gegeven, zich
+frisch te wasschen. Een groote waschtafel met twaalf kranen, waaruit
+stroomend water in losse koperen bakken, vloeit, geeft tegelijkertijd
+een dozijn passagiers gelegenheid om zich te verfrisschen. Zeep en
+een handdoek moet ieder zelf medebrengen of is voor een kleinigheid te
+krijgen. Overal waar wij deze waschinrichtingen aantroffen, zagen wij
+mannen, vrouwen en moeders met kinderen, handen, gezicht en dikwijls
+ook het hoofd reinigen. Voor de eerste-klasse-passagiers waren
+voldoende en zindelijk onderhouden waschgelegenheden in den trein.
+
+Van Fusan naar Shimoniseki is een boottocht van twaalf uren, maar
+deze overtocht van Korea naar Japan op het punt, waar de Gele Zee,
+de Japansche Zee en de Stille Oceaan samenstroomen, is dikwijls zeer
+onstuimig en de kleine bootjes, die dezen overtocht bewerkstelligen,
+zijn niet altijd in staat tegen de moeilijkheden op te tornen, die
+zich op hun weg kunnen voordoen. Wij kwamen na een onrustigen nacht
+veilig aan wal, maar de boot, die den volgenden nacht ging, heeft
+een zeer slechte reis gehad en heeft zijne passagiers in een geheel
+verkeerde richting gebracht, zoodat zij in plaats van 's morgens in
+Shimoniseki 's middags in Nagasaki aangeland zijn.
+
+Wij zetten Dinsdagmorgen om 8 uur in Japan, het land van de Rijzende
+Zon, voet aan wal. Daar de trein pas om tien uur uit Shimoniseki
+zou vertrekken, hadden wij ruim gelegenheid om even per rickshaw het
+geheele havenstadje, dat uit een lange straat bestaat, in oogenschouw
+te nemen. Daar was niets bijzonders te zien; het was een Japansch
+havenstadje, met Japansche bewoners, waarvan, zooals in elke havenstad,
+velen zeer sterk een gemengde afkomst verraden.
+
+Om twee uur kwamen wij aan het station Miyajima aan, onze eerste
+plaats van oponthoud in Japan. Miyajima is een eiland; om er te komen,
+moesten wij met het kleine electrische bootje van het Mikado Hotel
+oversteken, of met de groote veerboot van de spoorwegmaatschappij
+gaan. Het was mooi, stil weder, daarom verkozen wij de eerste.
+
+Dit eiland is een heilig eiland en een van de drie mooiste punten van
+Japan. De laatste renommé verdient het ten volle, want moeilijk kan
+men zich op aarde mooier plekje grond voorstellen. Het is zeer berg-
+en rotsachtig, doch geen enkele van de bergen reikt hooger dan vijf
+à zeshonderd meter en dit geheel is met oeroude, dichte bosschen
+bedekt. Wij zagen oude kamferboomen uit de 7e en 8e eeuw; en oude
+waringinboomen, waarvan men den leeftijd niet kan aangeven. Maar
+bovenal gaven de mapleboomen, die zich thans in hun prachtige
+herfsttint vertoonen en waarvan er geheele lanen vol waren, iets
+onbeschrijfelijk schoons aan dit eiland. De aardige, schilderachtige
+Japansche huisjes, die zich over het geheele eiland nestelen tusschen
+het kleurige groen, met de veelkleurig gekleede vrouwen en de snoezige,
+spelende Japansche kindertjes, voltooiden het beeld, dat wij soms op
+oude Japansche prenten kunnen bewonderen en dat dan den indruk maakt,
+alsof de schilder zijn phantasie sterk heeft laten werken. Hier zagen
+wij het in werkelijkheid.
+
+De heiligheid van het eiland vindt zijn oorzaak in het feit, dat het
+oorspronkelijk niets dan een grooten tempel, een Shinto-tempel, bezat,
+en er toen alleen eenige Shinto-priesters leefden. Thans bevat het
+ongeveer 3000 inwoners, die voor het grootste deel leven van de vele
+Japanners en vreemdelingen, die jaarlijks dit eiland bezoeken en er
+soms langen tijd vertoeven. Het Mikado-Hotel, waarin wij afgestapt
+waren, is een uitstekend geleid en schilderachtig gelegen hotel,
+dat als het ware de gasten lokt tot een lang verblijf. Wij begonnen
+onmiddellijk onzen tocht over het eiland en bezochten den vermaarden
+tempel. De groote poort, de Tor, zooals die hier genoemd wordt,
+reikt bij vloed ver in zee, en maakt dan een zeer eigenaardigen,
+grootschen indruk. Deze Tor komt bijna op alle Japansche illustraties
+voor. Iedereen, die wel eens over Japan gelezen heeft, heeft ook
+eene afbeelding van deze poort gezien. Allervreemdst zijn die
+Shinto-tempels. Zij onderscheiden zich in bijna elk opzicht van de
+Buddha-tempels, doch het onmiddellijk opvallend verschil is, dat er in
+deze tempels geen afgodsbeelden zijn. De Shinto-godsdienst, dat is in
+hoofdzaak de godsdienst der Japanners, bezit wel een legio afgoden,
+eenige honderdduizenden, maar die zijn niet in de tempels in beeld
+gebracht en behoeven niet aangebeden te worden. Het is eigenlijk de
+gemakkelijkste godsdienst, die men zich denken kan. Slechts eens
+in het jaar behoeven de belijders naar den tempel te gaan. Voor
+het overige bevat hun zedeleer slechts dit ééne voorschrift:
+"Volg uwe natuurlijke impulsies en gehoorzaam de voorschriften van
+den Mikado". De Shinto-priesters zijn gewone menschen, die alleen
+'s avonds en 's morgens priesterdiensten vervullen, doch verder den
+geheelen dag houtsnijwerk, beeldhouwwerk, boetseeren, schilderen of
+zoo iets doen. Shinto is een Chineesch woord, dat "de Weg der Goden"
+beteekent. Het is een mengsel van de vereering der natuurverschijnselen
+en van voorvaders. Aether, lucht, wind, water, vuur, aarde en voedsel,
+evenals sommige bergen, rivieren, boomen en dieren zijn heilig voor
+de belijders van den Shinto-godsdienst. Terwijl wij in den tempel
+waren, werden er achtereenvolgens twee kinderen gedoopt. Gedoopt is
+misschien niet het goede woord, maar 't geeft toch het best weder wat
+geschiedde. De moeders knielden met het jonge wicht op een mat neder,
+een priester prevelde eenige woorden, waarbij hij herhaaldelijk
+in de handen klapte, twee jonge meisjes, tempelmaagden, voerden
+eenige bewegingen uit, waarbij ook zij in de handen klapten, toen
+raakte de priester het hoofdje van het kind met een stuk papier,
+waarvan er honderden aan een langen stok bevestigd waren, aan,
+en de plechtigheid was afgeloopen. De moeder offerde daarvoor twee
+kopercenten. Wij lieten ons naderhand door den priester dien doop
+verklaren. Het papier, dat het hoofdje van het kind had aangeraakt,
+bevat den naam van een god of godin. De geheele plechtigheid beteekent,
+het kind een schutsengel te geven. De god, wiens naam op het papier
+geschreven staat, is daarmede tot petevader over het kind aangesteld.
+
+Een bijzonderheid van dit eiland is, dat er niemand mag sterven
+of geboren worden. Als iemand ziek is en de dokters beginnen het
+ernstig in te zien, dan moet zoo'n lijder van het eiland verwijderd
+en ergens in een ziekenhuis opgenomen worden. Zwangere vrouwen
+mogen de laatste maanden niet op het eiland doorbrengen en bij
+eene ontijdige geboorte, wordt de moeder onmiddellijk met het, zoo
+mogelijk nog ongeboren vruchtje, naar het naastbijzijnde stadje
+overgebracht. Ook mogen er geen rijtuigen, van welken aard ook,
+op het eiland komen. Zelfs geen rickshaws of rijwielen, zelfs geen
+kruiwagen om de koffers der passagiers van het hotel naar de veerpont
+te brengen. Iedereen moet er loopen, alles moet er gedragen worden. Dit
+is de geest der heiligheid, die er heerscht. Er zijn natuurlijk tal
+van legenden aan dit eiland verbonden, waarvan de gewichtigste is,
+dat het aanvankelijk bewoond werd door drie godinnen, die daar door
+haren vader naar toegezonden waren, om er voor eeuwig te verblijven
+en zijne keizerlijke nakomelingen bij het regeeren van het land met
+goede ingevingen te dienen. Het is vreemd hoe in een land, waar de
+vrouwen zulk een belangrijke geschiedkundige rol hebben gespeeld,
+de vrouw in het dagelijksche leven zoo geminacht, achtergesteld en
+minderwaardig geacht wordt. Er is misschien geen volk in de wereld,
+dat zooveel godinnen aanbidt als de Japanners en waar al de machtigste
+en wijste regeerders vorstinnen waren. En toch is de plaats, die de
+vrouw hier wettelijk, maatschappelijk en huiselijk inneemt, een zeer
+lage. Polygamie is ook hier schering en inslag; wel is waar mag,
+evenals in China, elke man slechts één wettige vrouw hebben, maar
+het aantal bijwijven, dat hij kan nemen, is ongelimiteerd, de grens
+daarvan reikt zoover als zijn portemonnaie gaat.
+
+Wij bleven tot Donderdagmorgen in Miyajima en vertrokken toen naar
+Kobe. De zee was 's morgens zoo onstuimig, dat het electrische bootje
+niet kon gaan, zoodat wij met de veerpont overgezet moesten worden,
+'s Middags kwamen wij in Kobe aan. Een mooie, groote havenstad,
+met vele schilderachtige punten, een paar mooie watervallen, sommige
+mooie bergwandelingen, eenige oude, doch goed onderhouden tempels en
+vele mooie winkelstraten met winkels, die men graag leeg zou willen
+koopen, als de beurs geen grenzen stelde. Het is alsof elk stuk werk,
+dat uit de handen van een Japanschen werkman komt, een kunstartikel
+is, alles ziet er even volmaakt artistiek uit.
+
+Het Cloisonné-, Satzuma- en Damascenewerk, dat alleen menschen met
+een groote mate van artistiek gevoel en aanleg kunnen uitvoeren,
+is alleen te vervaardigen in een land, waar het volk artistiek van
+aard en met kleine loonen tevreden is, want een kunstartikeltje, dat
+nu voor tien of twintig yen (een yen is ongeveer f 1,25) te koop is,
+zou anders honderden moeten kosten. Wij hebben het proces van deze drie
+kunstwerken gezien en de mannen bewonderd, die het uitvoeren. Het is
+op porselein of op metaal schilderen van de fijnste figuurtjes. Een
+klein bakje, waarin vijf tot achthonderd bontgekleurde vlinders of
+Japansche figuurtjes voorkomen, die door een loup gezien, alle de
+grootste volmaaktheid bezitten, is geene bijzonderheid. Doch ook het
+ivoorwerk is, wat het snijwerk betreft, eenig in zijn soort. Voeg
+daarbij het borduurwerk op zijde, linnen en katoen, het prachtige
+kantwerk, het goudlakwerk, het kunstbloemen maken en nog zooveel mooie
+zaken meer, wat alles hier voor de winkelramen te bezichtigen viel,
+dan kan men gemakkelijk begrijpen, dat twee vrouwelijke vrouwen,
+als mijne lieve metgezellin en ik, den anderhalven dag, die wij voor
+Kobe bestemd hadden, veel te kort vonden. Doch wij moesten Zaterdag
+verder, want sedert wij Hongkong verlaten hebben, heeft geen mail
+ons kunnen bereiken en wij wisten, dat in Yokohama 'n groot aantal
+brieven op ons lag te wachten. Wij besloten daarom regelrecht naar
+Yokohama door te sporen en vandaar uit Japan verder te bezoeken.
+
+Wij hadden den extra-prijs van 3 yen boven onzen vaarprijs aan het
+station in Kobe betaald en daarmede het recht gekocht tot Yokohama
+een plaats in den observatiewagen in te nemen. Deze wagen, die achter
+aan den trein is gehaakt, een flink, ruim achterbalcon met vier
+zitplaatsen heeft, van gemakkelijke fauteuils is voorzien en groote,
+heldere spiegelruiten bezit, biedt den reizigers alle gelegenheid
+om op de meest gemakkelijke wijze van het prachtige landschap te
+genieten, dat onophoudelijk aan het oog voorbij trekt. De bosschen
+en bergen, de zee, de rivieren en de meren, de artistiek aangelegde
+tuinen, de kleine aan den weg liggende dorpjes, alles ziet er even
+verrukkelijk mooi uit. Men wordt den geheelen dag het uitzicht niet
+moede. De spoorwegmaatschappij heeft de voorzorg genomen, om op deze
+lijnen, waar zij observatiewagens verschaft, de zuiverste steenkool
+te gebruiken, zoodat men ongehinderd op het balcon kan zitten, zonder
+door zware rookwolken gehinderd te worden. Wij beiden droegen een
+licht linnen reispak, dat geen spatje vertoonde toen wij 's avonds
+in Yokohama aankwamen.
+
+Wij zijn hier in een bijzonder mooien tijd aangekomen. Het is de tijd
+van de bloeiende chrysanthemums en van de mapleboomen. Ik had gedacht
+hier veel mooier chrysanthemums aan te treffen, dan ik ooit in Holland
+zag, maar daarin ben ik zeer teleurgesteld. De gekweekte chrysanthemums
+zijn niets mooier dan de onze. Ik heb in de groote bloemenwinkels
+van Amsterdam dikwijls veel mooier gekleurde en gevormde soorten
+gezien, dan hier. De bijzonderheid is echter de mooi getinte en bijna
+overal voorkomende wild-groeiende chrysanthemums. Die verlevendigden
+thans bijna overal het landschap en veroorzaken een allerkleurigst
+effect. De mapleboomen, die zich thans in herfsttint vertoonen, zijn
+zoo schitterend mooi, dat ik telkens meen, kunstmatig aangebrachte
+tinten te zien. Het is zoo'n schitterend roodbruin, als wij bij onze
+herfstbladeren nimmer zien.
+
+Wij genoten van dit alles nog eens recht, toen wij Zondagmiddag
+een automobieltocht maakten van Yokohama naar Kamakura. Het was een
+prachtige Octoberdag; een prachtige najaarszon vroolijkte over de
+bont getinte boomen en had tal van Japansche moedertjes met hare
+poppige kindertjes naar buiten gedreven. Die kleine kinderen zien
+er uit als bont gekleurde vlinders, ieder op zich zelf vormt een
+schilderijtje. Sommige heele gezinnen hadden zich nog eens op dezen
+mooien najaarsdag opgemaakt om van de mooie natuur gezamenlijk te
+genieten. Vaders en moeders met al hun kroost trokken soms gezamenlijk
+er op uit. Wij zagen een vader, die zijn twee jongste spruiten
+ieder in een mand gezet had en zoo aan een juk over zijn schouders
+medevoerde. Verscheidenen droegen in de eene mand de proviand voor
+dien dag buiten en in de andere, om 't evenwicht te maken, zat de
+zuigeling. Maar in den regel gaat het kleintje op den rug van moeder
+of op die van broertje of zusje gebonden mede naar buiten.
+
+In Kamakura was natuurlijk weder een oude tempel te zien, maar de
+bijzonderheid daarvan is, dat er een 16 meter hoog Buddhabeeld,
+een bijzonder mooi bronzen beeld, in aanwezig is. Er waren in
+Kamakura tal van tempels, die alle Buddhist-tempels zijn. Naast den
+Shinto-godsdienst bestaat in Japan de Buddhist-godsdienst. Het is
+echter een Buddhisme, dat van uit Burma naar Britsch-Indië, vandaar
+over Thibet naar China kwam en van China over Korea Japan bereikte. Op
+dien langen tocht, waarvoor vele eeuwen noodig waren, alvorens Japan
+bereikt werd, heeft het Buddhisme veel van zijn waar karakter verloren
+en een eigen Japansch karakter aangenomen. De Shinto-godsdienst en
+het Buddhisme schijnen zich altijd goed verdragen te hebben; vele
+Japanners zijn gedurende hun geheele leven Shinto's, doch laten zich
+op Buddhistische wijze begraven. In den Hachimantempel, den tempel,
+die aan den God van den oorlog gewijd is, genoten wij vooral van het
+prachtige uitzicht. De berg Fuji, de hoogste en de heilige berg in
+Japan, was zeer duidelijk te zien.
+
+Toen wij 's avonds in het hotel teruggekeerd waren, wachtte ons
+beiden een groote bundel brieven, die zich gedurende zes weken hier
+opgestapeld hadden. Voor beiden was de inhoud van vele dier brieven
+ongeveer gelijkluidend. Men wenscht ons in het land terug, er is te
+veel te doen voor de thuis zijnde werksters, enz., enz., waardoor wij
+beiden den indruk kregen, dat het zelfzuchtig van ons zoude zijn,
+indien wij onze reis niet gingen bekorten en terugkeerden om de
+vrienden bij te staan in het werk, dat op het oogenblik in eigen land
+aller krachten vordert. Dientengevolge was Maandagmorgen ons eerste
+werk naar de verschillende kantoren te gaan om onze tehuisreis voor
+te bereiden. Mrs. Catt kan eerst op de boot, die 19 Oct. van hier
+vertrekt naar San Francisco afreizen en heeft die plaats besproken,
+terwijl ik dan den volgenden dag per Trans-Siberische lijn naar
+Holland kom. Wij hebben nu nog anderhalve week in Japan, die wij zoo
+goed mogelijk hopen te besteden. Tijd en lust om hier vergaderingen
+te beleggen en voor vrouwenkiesrecht te werken, ontbreekt ons geheel,
+zoodat wij de propaganda voor de goede zaak in Japan tot later zullen
+uitstellen. Japan is waard voor 'n tweeden keer bezocht te worden en
+via Rusland is de afstand zoo klein geworden, dat men tegen de reis
+niet behoeft op te zien.
+
+Ik ga dezen brief nu eindigen, omdat de mail weldra gesloten
+wordt. Over 't geen ik hier nog zie en wedervaar, zal ik nog het
+een en ander in een volgenden brief melden, al bereikt die dan ook
+Holland niet, vóórdat ik zelf daar aankom.
+
+
+
+
+
+III.
+
+
+Ik wil dezen brief beginnen met een praatje over de kleeding der
+Japanners; dat is hier wel de moeite van eene korte beschrijving
+waard. Beginnen ook in de hoogere standen de heeren--en ook enkele
+dames--zich Europeesch te kleeden, verreweg het grootste aantal
+der bevolking draagt nog de typische Japansche kleeding. Die is
+voor de vrouwen schilderachtig mooi, maar onpractischer kan ik mij
+haast niets voorstellen. Zij is goed geschikt voor nietsdoende,
+thuiszittende dames, maar de vrouwen nemen hier aan heel veel arbeid
+deel en daarbij hindert hare kleeding op allerlei wijze. De mooie,
+lange kimono, met hare ellenlange mouwen, die door 'n breeden band
+om het middel vastgebonden wordt, hindert in elke armbeweging en
+maakt een geregeld loopen onmogelijk. Schuifelend, met binnenwaarts
+gekeerde voeten, moeten de vrouwen zich voortbewegen, anders slaat de
+kimono van onder open en laat dikwijls een paar ongegeneerde bloote
+beenen zien. Als schoeisel dragen de dames op straat houten klompjes,
+zoo eenvoudig als men zich maar voorstellen kan. Een vierkant plankje
+met een lint, dat tusschen den grooten en tweeden teen door gaat,
+en onder het plankje van voor en achter een paar klosjes, dat is
+alles. Als het regent en de straten zijn vol modder, dan worden
+klompjes gedragen, die minstens tien centimeter hoog zijn, zoodat
+de modder hoog moet spatten, wil zij de voetjes der kleine Japansche
+bevuilen. Allergrappigst trippelen ze op die hooge houtjes voort.
+
+Hoeden worden door de dames niet gedragen; heur mooi zwart haar is
+altijd smaakvol opgemaakt en met gekleurde spelden, een bloem of een
+strik verfraaid. Alleen bij de vrouwen uit 't volk ziet men soms
+hoofddoeken, die meestal van witte stof zijn, doch die met blauwe
+en roode bloemen of figuren geborduurd, aan het mooie gezichtje een
+frissche omlijsting geven.
+
+De mannen dragen ook kimono's, die oogenschijnlijk gelijk zijn aan
+die der vrouwen, doch op verre na niet zoo lang. Zij zijn meestal van
+een effen en stemmige tint, maar de band om het middel is dikwijls
+ook van een heldere kleur. Veel ziet men hier ook de divided skirt,
+de rokbroek zegt men bij ons, door de mannen dragen. Deze is precies
+zoo als zij een kwart eeuw geleden door sommige dames in Europa
+en Amerika gedragen werd en later op de fiets nog wel eens dienst
+deed. Of de vrouwen dit model uit Japan hebben overgenomen, of dat
+de Japanners het van de Europeesche dames hebben afgezien, weet ik
+niet met zekerheid te zeggen. Voor de laatste onderstelling pleit,
+dat men deze dracht het meest bij schooljongens en bij het onderwijzend
+deel der bevolking ziet. Het zou mij niet verwonderen, als het door de
+Amerikaansche zendelingen hier op de scholen was ingevoerd. Deze zijn
+het ook die begonnen de meisjes een eenvoudig rokje over de kimono te
+laten dragen en deze laatste een eind te bekorten, zoodat de kinderen
+vrij kunnen loopen. Deze rokjes zijn nu overal op de scholen ingevoerd,
+en worden ook door de onderwijzeressen gedragen.
+
+Nu ik toch over kleeding schrijf, wil ik er wat over Europeesche
+kleeding aan toevoegen. Het wemelt in Yokohama van kleermakers,
+voor heeren zoowel als voor dames. Niemand komt hier, die zich niet
+in een paar dagen eenige pakken of japonnen laat maken. Of men ze
+noodig heeft of niet, men bestelt hier. In 24 uur maakt men hier een
+of ander zijden damescostuum, vol met de hand geborduurd garneersel
+en betaalt daarvoor niet meer dan men thuis voor maakloon gewoon is
+te geven. Geen Amerikaansche dame of heer gaat van hier, die niet
+eerst zijn heele garderobe vernieuwt. Het zijn allen Chineezen, die
+dit meesterwerk leveren. Het borduren geschiedt alleen door mannen,
+die soms met vijf tegelijk aan één patroon werken. Ook deze borduurders
+zijn meestal Chineezen, alhoewel er ook vele Japanners onder hen zijn,
+doch de Chineezen leveren verreweg het knapste werk.
+
+Nadat wij in Yokohama nog verschillende uitstapjes in de omgeving
+gemaakt hadden, togen wij naar Tokio, de hoofdstad van Japan, waar
+tegenwoordig ook de regeering zetelt en de keizer woont. Slechts een
+half uur behoeft de trein, om de menschen van Yokohama naar Tokyo over
+te brengen. En daar komt men dan in een geheel andere omgeving. In
+eerstgenoemde stad wonen duizenden Europeanen van allerlei landaard en
+zeer vele Chineezen, daar is het centrum van zakendoende menschen, de
+handelsstand deelt er de lakens uit, terwijl in Tokio de staatslieden,
+de regeeringspersonen leven, en de adelstand en de voorname Japanners
+er de hoofdpersonen zijn. Het geheele aantal Europeanen, dat in Tokio
+woont, is nog geen 150. Men verwacht hier dus een Japansche stad bij
+uitnemendheid te vinden, maar daarin wordt men teleurgesteld. De
+omgeving van het keizerlijke paleis, het paleis zelf mag men niet
+bezichtigen, de verschillende groote regeeringsgebouwen, de groote
+handelsbanken en kantoren, de groote winkels, de openbare bibliotheek,
+het post- en telegraafkantoor, etc., ziet er alles echt Europeesch
+uit of laat mij liever zeggen, zijn meestal trouwe nabootsingen van
+hetgeen Amerika op dit gebied levert. Er is natuurlijk nog een groot
+gedeelte oude stad, waar men het Japansche leven nog in ongerepten vorm
+kan bewonderen, maar dat zal niet zoo heel lang meer zijn, want Japan
+en de Japanners zijn haastig bezig zich te veramerikaniseeren en te
+vereuropiseeren. De Engelsche taal wordt op alle scholen onderwezen en
+voor de reeds opgegroeide jeugd zijn avondscholen, waar uitsluitend
+Engelsch onderwezen wordt. In alle winkels, in treinen en trammen
+spreken dan ook de bedienden en conducteurs min of meer goed Engelsch.
+
+Er is op het oogenblik in Tokyo een koloniale tentoonstelling,
+waar de producten, de menschen en alles wat de koloniën opleveren,
+tentoongesteld worden. Dat is een zeer leerzame tentoonstelling, die
+een goed beeld geeft van het leven en de ontwikkeling der bevolking
+in de Japansche koloniën. Wij zagen er de Ainu's, die in Yezo leven,
+het Noordelijkste punt van Japan, en die, volgens sommige schrijvers,
+de oorspronkelijke bevolking van Japan uitmaakten. Het is nog een
+zeer primitief volk. De mannen zijn breed en zwaar gebouwd, met
+lange, zwarte of grijze baarden, en zeer klein van gestalte. Zij
+gelijken precies op de kaboutermannetjes, die in steen zooveel in
+onze tuinen voorkomen. De vrouwen zijn leelijk en hebben bijna allen
+zware snorbaarden, waarvan de punten naar beneden hangen of over de
+wangen naar boven gekeerd zijn. Korea wordt nu ook onder de Japansche
+kolonies gerangschikt en was goed vertegenwoordigd. Wij brachten op
+deze tentoonstelling een heelen middag zoek, omdat het ons zoo'n
+goed beeld van den vooruitstrevenden geest der Japanners gaf. Den
+geheelen middag waren tal van onderwijzers en onderwijzeressen met
+geheele klassen kinderen in de verschillende afdeelingen aanwezig,
+om den kinderen aanschouwelijk onderricht te geven in hetgeen Japan
+op dit gebied vermag. Een der onderwijzers vertelde ons, dat voor
+alle scholen in Japan vrij entrée op deze tentoonstellingen is. Ook
+wij hadden slechts een minimum entrée te betalen.
+
+Een anderen middag, toen wij met onzen gids tal van tempels en
+dergelijke merkwaardigheden gezien hadden en wij moede waren, bracht
+hij ons in het clubgebouw van voorname Japanners, de Mapleclub. De
+heeren dezer club veroorloven den gidsen overdag vreemdelingen daar te
+brengen om hun mooi gebouw te doen bewonderen en zich door de Geisha's
+van thee te laten bedienen. Het was een typisch Japansch gebouw met
+grooten tuin. Wij kregen slofjes over onze schoenen, doch de gids moest
+zijne schoenen uittrekken, en zoo werden wij rondgeleid. Wij troffen
+het, dat eenige Geisha's juist onderricht in muziek kregen en in een
+andere kamer vijf anderen dansles hadden. Het muziekonderricht werd
+door een man gegeven en kwam ons vrij primitief voor. Op onmogelijke
+instrumenten werden leelijke geluiden voortgebracht en nog leelijker
+gezongen. Maar de dansles was allervermakelijkst. Een oude vrouw
+gaf het onderricht. Dit vrouwtje was gewis tusschen de 60 en 70
+jaar, maar was nog zoo lenig, vertoonde in elke beweging nog zooveel
+gratie, dat het hoogst interessant was, haar gade te slaan. Zij deed
+elke beweging voor en gaf steeds, in voor ons onverstaanbare taal,
+eene verklaring van de beteekenis der beweging. Een paar andere
+meisjes gaven de maat aan, spelende op een guitaar, maar het oude
+moedertje zong de melodie al dansende. Zij moet in hare goede jaren
+eene betooverende Geisha geweest zijn, want nog vertoonde zij, bij
+al hare gratie, mooie regelmatige gelaatstrekken. Er waren twintig
+Geisha's in dit clubgebouw, waarvan er velen ware schoonheden zijn,
+die den heerenclubleden op alle mogelijke wijze het leven moeten
+veraangenamen. Wij zagen er zelfs twee kindertjes van tien jaren, die
+nog geen vollen dienst doen, maar voor het vak worden opgeleid. Toen
+wij alles gezien hadden, vlijden wij ons in een der vertrekken op
+Japansche wijze op den grond neder en ontvingen elk een geurig kopje
+groene thee met een paar rijstkoekjes, waarvoor dit huis bijzonder
+gerenommeerd is.
+
+Toen wij in het hotel teruggekeerd waren, vroegen eenige daar ook
+vertoevende Amerikaansche dames ons, om ons met haar dien avond te
+vereenigen om in een der gerenommeerde theehuizen een Geishadans te
+laten organiseeren. Sommige theehuizen geven daartoe de gelegenheid en
+laten daarvoor van 10 tot 30 Yen betalen, onverschillig hoe groot het
+gezelschap is, dat komt zien en luisteren. Zoo'n voorstelling duurt
+ongeveer anderhalf uur. Om 9 uur ging het heele gezelschap dames met
+één gids in rickshaws (rikisha, zal ik in Japan moeten schrijven) naar
+het aangegeven theehuis. Zoo'n lange rij rikishaas is in Japan bij
+avond op zich zelf reeds een mooi gezicht, omdat elk voertuigje door
+bont gekleurde lampions verlicht wordt. Aan het theehuis aangekomen,
+werden wij door een bijdehante madam zeer hartelijk ontvangen. Zij
+liet ons allen 'n paar bonte slofjes over onze schoenen aantrekken,
+door lieve kinderen geholpen en daarna mochten wij den drempel
+van haar heiligdom overschrijden. Nu werden wij naar boven geleid,
+waar wij ons allen op den matten vloer neervlijden, met een klein
+bankje voor rustpunt voor de armen en toen werd ons door de poppige
+kindertjes de Japansche groene thee met Japansche rijstkoekjes
+voorgediend. Ieder kreeg zijn eigen mooi-gelakt blaadje met klein
+theepotje en kopje en koekjes voor zich en kon zich daarvan naar
+believen bedienen. Onderwijl hadden de Geisha's zich voor den dans
+gereed gemaakt en waren de muziekinstrumenten opgesteld. Het was
+heel mooi en heel interessant, wat wij te zien en te hooren kregen,
+maar mrs. Catt en ik vonden het zeer veel gelijken op de Javaansche
+gamelang en de Javaansche danseressen, zooals wij het op Java gezien
+hebben. In elk geval houden beide nauw verband met elkaar. Tusschen
+de dansen van de Geisha's in, gaven de kinderen, leerling-Geisha's,
+ons verschillende van hare dansen te zien. Dat was echt mooi door
+den eenvoud en de gratie. Dit is echter volkomen gelijk aan wat in
+Zwitserland, door Dalcroze, is ingevoerd en van daar nu ook in ons
+land grooten opgang maakt. Het waren in beeld gebrachte fabeltjes of
+kindervertellingen, die allerguitigst aanschouwelijk werden gemaakt.
+
+De gids zelf gaf ons van elken dans vooraf eene korte
+verklaring. Hebben Isidore Duncan en Dalcroze in Azië hunne eerste
+indrukken opgedaan, die hen leidden tot eene hervorming van den
+Europeeschen dans, is een vraag, die onwillekeurig tot ons komt, als
+men de pogingen van deze twee artisten gadeslaat en de volmaaktheid van
+'t geen zij beoogen in verschillende Aziatische landen voor zich ziet.
+
+Van Tokyo uit, gingen wij twee dagen naar boven, naar Nikko. Dit is
+een ander van de drie mooiste punten van Japan en in dit seizoen,
+door de tot den top begroeide bergen met Mapleboomen, zeer bijzonder
+prachtig. Wij hadden ons van het natuurschoon in Nikko zeer veel
+voorgesteld, omdat wij er aanhoudend van gehoord en gelezen hebben,
+maar wat wij zagen overtrof onze stoutste verwachtingen. Men staat
+eenvoudig ademloos te kijken naar alles rondom, en weet geen woorden
+te vinden, om zijne indrukken weder te geven. De natuur is daar
+onbeschrijfelijk grootsch. En in die schoone omgeving heeft Japan
+zijne prachtigste tempels, die als kunstgewrochten wedijveren met de
+schoonheid der natuur waarin zij zich bevinden. Ook de geschiedenis,
+aan deze tempels verbonden, is zoo belangrijk en geeft elk onderdeel
+eene historische waarde. Voor de Hollanders is het interessant
+te weten, dat de mooiste bronzen, reuzengroote candelabre, eene
+Hollandsche kandelaar is, een prachtig oud-Hollandsch model, die
+ruim 300 jaren geleden door de Hollandsche handels-compagnie in Japan
+den Shogun ten geschenke is aangeboden, met het doel, om in één der
+tempels van Nikko geplaatst te worden. De tweede in grootte en pracht
+is een kandelaar door de bewoners van Yezo den Shogun aangeboden;
+deze is ook in Holland vervaardigd en moest dienen als pendant van den
+eerstgenoemden. Vreemd is zeker, dat deze twee prachtige candelabres
+nimmer zijn opgehangen, doch door een steenen omhulsel beschermd,
+bij den ingang van den tempel tentoongesteld zijn.
+
+De tempels in Nikko leveren een aardig mengsel van den Shinto-
+en den Buddhistengodsdienst. Het zijn Shintotempels met de Shinto
+Tori er voor, doch met de Buddhabeelden binnen in. Men kan in
+deze tempels tezelfdertijd de Godin van de Zon, of den God van den
+Wind, of een ander afgodje aanbidden en Buddha met zijne discipelen
+verheerlijken. Ook de priesters leveren zoo'n heerlijk mixtum. Het
+zijn mannen, die zich geheel aan het priesterschap wijden, geen ander
+werk verrichten om den kost te verdienen, doch die gewoon wereldsch
+getrouwd zijn en een of meer vrouwen en kindertjes bezitten. Deze
+vrouwen doen dan dikwijls dienst als tempelmaagden, dat is te zeggen,
+zij zitten in een wit gewaad op een mat voor een tempelingang en voeren
+min of meer een dans uit, als men een paar centen of een dubbeltje
+op de voor haar liggende mat gooit. Wij offerden het dubbeltje, toen
+stond de tempelmaagd op, die een hoogst zwangere vrouw bleek te zijn,
+voerde eenige ronddraaiende bewegingen uit, accompagneerde zich zelve
+met een in de rechterhand dragend belletje en maakte met de linkerhand
+eenige ongracieuse handbewegingen.
+
+Ook in Nikko zagen wij, vooral den Zondag, weder tal van schoolkinderen
+met de hun begeleidende onderwijzers en onderwijzeressen. Elk deel
+van de tempels werd hun verklaard; telkens zagen wij eene klasse
+neerhurken en hoorden dan den voor hen staanden onderwijzer eene
+uitlegging geven van wat de volgende tempel voor historische beteekenis
+heeft en welke onderdeelen het meest te bewonderen zijn.
+
+Een van de karakteristieke bijzonderheden van Nikko is de Roode
+Brug. Dit is een heilige brug, waar niemand over loopen mag. Alleen
+de vroegere Shoguns en nu de Mikado en bij heel enkele bijzonderheden
+de hooge priesters mogen hunne voeten op deze brug zetten. Aan deze
+brug is natuurlijk eene geschiedenis verbonden, die fabelachtig
+genoeg klinkt, doch die door de Japanners toch als waarheid wordt
+aangenomen. Heel erg verkort komt zij daarop neder, dat eene der
+Japansche heiligen, Södö Shöhun, eens in zijn droom vier wolken zag,
+die hem noodigden te volgen. Hij maakte zich onmiddellijk gereed, om
+dat bevel op te volgen en liep dagen achtereen over bergen en dalen tot
+hij ten slotte kwam voor den grooten, snelvlietenden stroom, waar nu
+de brug staat. Daar kon hij niet verder. Hij ging bidden om hulp. Na
+lang genoeg gebeden te hebben, verschenen twee roode draken, die van
+beide oevers zich verhieven en boven het midden van den stroom zich
+vereenigden. Onmiddellijk zag Shöhun, dat dit de brug was, waarover
+hij gaan moest, en aan de andere zijde gekomen, merkte hij de plek, om
+daar later een roode brug te bouwen. Dit is nu de mooie, boogvormige,
+prachtig roodbruin gelakte roode brug, die met het veelkleurige groen
+boven, en den witschuimenden stroom onder zich, een schilderachtig
+geheel vormt. De twee dagen, die wij in Nikko doorbrachten, waren
+juist genoeg om een onvergetelijken indruk achter te laten en den
+wensch te vestigen er nog eens voor langeren tijd te mogen vertoeven.
+
+Toen wij van Nikko weder in het Imperial-hotel in Tokyo aangeland
+waren, vonden wij daar eenige kaartjes van Japansche dames, die
+onze namen in de lijst der gasten van het hotel vermeld hadden
+gezien en getracht hadden ons te bezoeken. Het was ons eerste werk
+den volgenden morgen, om deze visites te beantwoorden. Het eerste
+bezoek, dat wij brachten, was bij mad. Ma Tsuruda, die een private
+hoogeronderwijs-inrichting voor meisjes heeft, doch wier school door
+de regeering erkend is, zoodat de diploma's aan haar school behaald,
+gelijk gesteld zijn met de regeerings-diploma's. Hoewel mad. Tsuruda
+hare leerlingen, meisjes van 16 tot 20 of 22 jaar, hoofdzakelijk tot
+onderwijzeressen voor hoogere- en middelbare scholen opleidt, zijn er
+toch ook vele meisjes uit de voorname standen onder hare leerlingen,
+die eenvoudig de school bezoeken, voor meerdere ontwikkeling. Wij
+hoorden van deze interessante Japansche vrouw, die hare opleiding
+in Engeland heeft genoten, vele bijzonderheden omtrent het leven en
+het werken der moderne Japansche vrouwen, die op het oogenblik eene
+geheele hervorming door maken en over niet al te langen tijd met
+de Europeesche vrouwen op één lijn gesteld kunnen worden. Voor de
+politieke rechten der vrouw, wordt in Japan nog niet veel gevoeld,
+wat verklaard moet worden uit het feit, dat de politieke toestand van
+het land een zoo geheel bijzondere is en ook de mannen geen noembaren
+directen invloed op de regeering uitoefenen. Men gelooft nog heel
+sterk, dat de Mikado een godsgezant is en wat hij doet, of wat in
+zijn, naam gedaan wordt, door menschelijke inmenging niet verbeterd
+kan worden. Zooals de Mikado doet, heeft de god der Japanners het
+gewild en zoo moet het uitgevoerd worden.
+
+Na ons bezoek bij mad. Tsuruda, begonnen wij toch een beetje hoop
+te koesteren, om in den korten tijd van ons verblijf in Japan,
+toch nog iets van een comité of vereeniginkje tot stand te brengen,
+die op de een of andere wijze aan den Wereldbond verbonden kan
+worden. Mad. Tsuruda werd daarover geraadpleegd en als antwoord zond
+zij ons niets anders dan een invitatie voor een lunch, die door 8
+Japansche dames onderteekend was.
+
+
+                                                        16 October 1912.
+
+
+
+
+
+IV.
+
+
+De acht dames die de uitnoodiging voor een lunch onderteekend hadden,
+waren aangegroeid tot achttien, waaronder Mme Osaki, de vrouw van
+den vorigen burgemeester van Tokyo. Wij hadden gehoopt dat men ons
+een huiselijk Japansch diner zou aanbieden, doch in plaats daarvan
+werden wij Donderdagmiddag om half één zeer officieel en Europeesch
+door de Japansche dames in het Imperial hotel ontvangen en had ook
+daar een half uur later de lunch plaats. Behalve madame Osaki,
+die in een prachtig zwart-kanten costuum verscheen, waren alle
+andere dames in Japansche kleedij. De houten klompjes van deze dames
+waren alleen van wat fijner hout en velen met paarlemoer ingelegd,
+de kimono's waren van prachtige zware zijde en zeer stemmig van
+kleur, alleen de prachtige parelen en diamanten gaven uiterlijk
+eenig vertoon van rijkdom. Een der dames, madame Ishi, was 25 jaar
+geleden als jong meisje drie jaar in Holland geweest. Haar meisjesnaam
+is Watanabe. Haar vader, baron Watanabe, was een groot vriend van
+Holland en de Hollanders, hij sprak onze taal met groot gemak en was
+een bewonderaar van de Hollandsche literatuur. Hij wilde dat zijn
+eenige dochter goed Hollandsch zou leeren en daarom had hij haar naar
+haar oom gezonden, die toen gezant in Den Haag was. Maar madame Ishi
+heeft haar Hollandsch geheel vergeten en kon zelfs geen enkel woord
+meer verstaan. Alle aanwezige dames namen op de een of andere wijze
+aan de vrouwenbeweging deel, die hier in Japan voornamelijk daarin
+bestaat, dat zij het onderwijs der vrouwen tracht te bevorderen en
+den maatschappelijken werkkring der vrouwen uit te breiden. Daarnaast
+hebben zij allerlei patriottische en philantropische vereenigingen.
+
+Na de zeer goede lunch, die echter in geenen deele een Japansch
+karakter droeg, kreeg Mrs. Catt gelegenheid om het doel van den
+Wereldbond voor Vrouwenkiesrecht uiteen te zetten. Zij deed dat in
+zeer korte trekken, legde voornamelijk het gewicht van haar speech
+op het aanstaande congres in Budapest, waar vele Aziatische vrouwen
+vertegenwoordigd zullen zijn en waar wij bij bijna alle volkeren,
+die wij in het afgeloopen jaar bezocht hebben, van eenige vrouwen
+toezegging ontvingen, om in elk geval een volledig rapport van den
+maatschappelijken en wettelijken toestand der vrouw in haar land te
+zullen zenden. Japan, het leidende land in Azië, moest natuurlijk op
+dat congres ook vertegenwoordigd zijn en zeer zeker mocht een rapport
+van dat land niet ontbreken. Met een paar woorden wees zij even op
+het feit dat China niet alleen vertegenwoordigd zal zijn, maar dat
+de Chineesche vrouwen nationaal georganiseerd voor vrouwenkiesrecht
+strijden en aansluiting aan den Wereldbond aangevraagd hebben. Dit
+is voor Japan de grootste prikkel om ook aan het werk te gaan. Bij
+China achterstaan, dat kan dit fiere Japansche volk niet verdragen. Een
+rapport werd verzekerd en eenige dames beloofden, als niet onvoorziene
+omstandigheden het onmogelijk maken, zelf in Budapest te komen om
+het rapport voor te lezen of aan te bieden.
+
+Daarna werden wij in den kring onzer gastvrouwen door twee
+weekblad-reporters gephotographeerd en toen werden wij onthaald op
+muzikale voordrachten. Ik weet niet wat meer te bewonderen was, den
+eenvoud en de gratie van de artisten, dan wel het sublieme werk dat
+zij leverden. Wij kregen een piano-solo van Schumann en van Chopin,
+liederen van Weber, Franz, Rubinstein en Mattei en een viool-solo
+van Max Bruch te hooren, zoo volmaakt in uitvoering en voordracht,
+dat daaruit gerust de conclusie getrokken mag worden dat de Japanners
+in muzikaal opzicht zeer zeker de eersten onder de Aziatische en
+in geenen deele de laatsten onder de Westersche volken gerekend
+moeten worden. Hebben de Japanners tot heden nog geen wereldberoemde
+muzikale artisten geleverd, 't geen wij Donderdagmiddag te hooren
+kregen doet voor de toekomst veel verwachten. Het was zoo aardig die
+kleine handjes van de pianiste over de pianotoetsen te zien glijden en
+de kleine violiste haar klein viooltje te zien hanteeren; alleen de
+zangeres was een klein beetje grooter dan een gemiddelde Japansche,
+doch zij ontwikkelde een stemgeluid die een veel forscher gestalte
+zou doen vermoeden.
+
+Om 5 uur spoedden wij ons naar Yokohama terug, omdat mrs. Catt beloofd
+had, daar dien avond in een literaire en muzikale club van uitlanders
+over de wereldbeweging voor vrouwenkiesrecht te zullen spreken. Toen
+wij daar 's avonds om 9 uur in de Van Schaick-Hall binnenkwamen, was de
+zaal geheel gevuld met Amerikanen, Engelschen, Duitschers, Franschen,
+Hollanders en misschien nog andere nationaliteiten, die mrs. Catt een
+warm welkom boden. Door den president der club, predikant Dearing,
+werd zij bij het publiek ingeleid met een speech, die het gevolg had,
+dat mrs. Catt onmiddellijk vuur vatte en dien avond sprak, zooals zij
+in haar beste momenten alleen kan spreken. De heer Dearing toch deed
+mrs. Catt alle eer aan, maar gaf, zonder het te willen, blijk, dat
+hij van de geheele vrouwenkiesrechtbeweging niets begrijpt en nooit de
+moeite genomen heeft zich er in te verdiepen. Noch van de beteekenis,
+noch van den omvang, noch van den voortgang, van deze beweging had
+hij eenig begrip en dat toonde hij glashelder in zijn korte inleiding
+aan. Bovendien las hij zijne vijf-minuten-speech van een papier, en
+toen direct daarna mrs. Catt opstond en met haar heerlijk geluid de
+prachtig gevormde zinnen, zoo logisch gedacht en zoo samenhangend,
+van haar lippen deed rollen, moest zij onwillekeurig bij elkeen de
+overtuiging vestigen, dat het bespottelijk is, dat zulken vrouwen elke
+invloed op de regeering wordt onthouden, terwijl den mannen, uit het
+feit alleen, dat zij man zijn, die invloed in alle constitutioneele
+landen is gegeven. Mrs. Catt gaf dien avond het geheele gezelschap
+herhaaldelijk gelegenheid om te schaterlachen over de dwaze positie,
+waarin de hedendaagsche vrouw door de veranderde sociale toestanden
+is komen te staan en waaruit zij nooit zal kunnen komen, zoolang de
+regeering uitsluitend in handen van mannen blijft. Glashelder toonde
+zij aan, dat onze strijd niet gaat tegen mannen, doch dat wij te
+strijden hebben tegen vooroordeel, bekrompenheid, zelfvoldaanheid en
+dergelijke hoedanigheden bij mannen en vrouwen beiden.
+
+Met een enkel woord wil ik hier nog iets over het Japansche tooneel
+zeggen. Het naïeve ouderwetsche tooneel, waarbij de acteurs met
+een gemaakt hoog geluid spreken, alsof zij menschen uit een onder-
+of bovenwereld zijn en waarop alleen middeleeuwsche toestanden
+aanschouwelijk worden gemaakt, staat op het punt te verdwijnen en
+voor de in Azië overal veelvuldig verrijzende cinematografen plaats
+te maken. Hier en daar is nog zoo'n theater te bewonderen. De stukken
+duren meestal den geheelen dag, doch een gewoon mensch heeft er genoeg
+van als hij er een uur naar heeft gezien en geluisterd. Begrijpen doet
+men er niet veel van, maar het oog wordt onophoudelijk geboeid door de
+schilderachtige tooneeltjes; de kleeding, de houding, de grimeering der
+acteurs--ook de vrouwenrollen worden door mannen vervuld--alles doet
+aan de ouderwetsche Japansche plaatjes denken. Elk tooneeltje is een
+schilderij. Maar naïef is alles in groote mate. Tooneelveranderingen,
+costuumverwisseling, alles geschiedt bij open doek; de man of mannen,
+die daarbij dienst doen, verschijnen in een zwart gewaad en met een
+zwarten sluier voor, wat beteekent, dat men ze eigenlijk niet zien
+moet, dat zij eigenlijk niet bestaan. Geesten komen natuurlijk ook
+ten tooneele, die houden zeer huiselijke praatjes en verdwijnen of
+worden verondersteld, dat zij verdwenen zijn, als een zwart doek
+hun gestalte bedekt. Het is voor de vele vreemdelingen, die Japan
+tegenwoordig overstroomen, jammer, dat dit stukje ouderwetsch Japansch
+leven op het punt staat van de aarde te verdwijnen. In Tokyo, de drukke
+havensteden en in Kyoto worden thans stukken van Bernard Shaw, Ibsen,
+Sudermann, Shakespeare, Molière in het Japansch vertaald opgevoerd,
+waarbij de censuur brutaalweg die momenten schrapt, die gevaarlijk
+voor de Japansche jeugd worden geacht. Dat zijn niet de scrabeuse
+punten, als men die bij zulke schrijvers meent te moeten zoeken,
+maar dat zijn de gedeelten, waarin de oudervereering niet haar deel
+krijgt, of waarin de vrouw niet genoeg op haar plicht, zich alles
+te laten welgevallen, gewezen wordt, of waarin de man niet als het
+superieure wezen verschijnt. In deze moderne stukken spelen nu ook
+vrouwen mede en het zijn de meisjes uit de gegoede kringen, die zich
+aan het tooneel, het nieuwe, willen wijden. Eenige zeer goede actrices
+zijn reeds gevormd.
+
+Daar ik vóór mijn vertrek uit Japan Kyoto nog wilde zien, verliet
+ik mrs. Catt Vrijdagmorgen, om naar deze stad te gaan. Zij gaat
+Zaterdagmorgen en voor dien laatsten dag liet ik haar bij hare
+Amerikaansche kennissen achter. In Kyoto aangekomen nam ik onmiddellijk
+een gids, die mij voor de paar dagen die ik er verblijven moet zal
+vergezellen en overal rondgeleiden. Natuurlijk bracht hij mij het
+eerst naar een tempel, den oudsten tempel in Japan, 'n tempel vol
+van historische bijzonderheden; maar ik heb in de laatste maanden
+zoovele tempels gezien, die uit den aard der zaak alle in hoofdzaak
+overeenstemmen, dat ik mijn gids in zachte woorden te verstaan gaf,
+dat hij mij Kyoto met alle Japansche bijzonderheden moest laten zien,
+maar dat ik van tempels nu genoeg had.
+
+Kyoto is van alle Japansche steden in menig opzicht de interessantste,
+want zij is geheel en al Japansch, vreemde invloeden hebben er nog niet
+veel verandering gebracht. Van 749 tot 1867 was Kyoto de hoofdstad
+van Japan en de residentie van den Mikado. Het hof is nu naar Tokyo
+overgebracht, maar Kyoto blijft toch de grootste aantrekking voor de
+vele vreemdelingen die Japan willen zien en het Japansche volk willen
+leeren kennen. De stad ligt bovendien in de mooist denkbare omgeving,
+zoodat de mooiste uitstapjes van hieruit gemaakt kunnen worden. Kunst
+en industrie, Japansche kunst en industrie wel te verstaan, hebben
+hier hun hoogtepunt bereikt en de zijde-, porselein-, brons- en
+ivoorwinkels stallen een pracht uit, die alleen een bezoek aan deze
+stad zouden rechtvaardigen. Het paleis en het kasteel, waar vroeger de
+keizer en de Shogun woonden, zijn nu voor het publiek te bezichtigen
+en zijn ter wille van de zeldzame schilderijen een bezoek waard.
+
+Toen mijn gids wist wat mij eigenlijk het meest interesseerde bracht
+hij mij eerst naar een chrysanthemum-tuin, een publieke gelegenheid,
+waar de mooie najaarsbloemen in volle pracht aanwezig waren. Maar
+toch was ik daar zeer teleurgesteld, want onder al die vele bloemen,
+in groote verscheidenheid, was er niet een zoo mooi als ik ze in
+Holland dikwijls gezien heb. Daarbij kwam, dat men heel smakeloos,
+van elke plant een of ander figuur had gemaakt, door de bloemen
+onzichtbaar langs ijzerdraad te geleiden. Er waren scheepjes, violen,
+tempelpoorten, waaiers, parapluies, etc., het kwam mij voor dat de
+bloem door die gedwongen houding niet tot wasdom heeft kunnen komen.
+
+Een korten tijd vertoefden wij in een wassenbeelden-vertooning, alwaar
+zeer plastische scènes uit de Japansche geschiedenis, of liever de
+Japansche mythologie, waren in beeld gebracht. Hoewel ik nog slechts
+kort geleden die geschiedenis las, was deze opfrissching van mijne
+memorie mij toch zeer welkom. Dat naïeve geloof der Japanners dat hun
+Mikado regelrecht van God, hun God, afstamt, geeft hun politiek leven
+een bijzondere kleur. Als men ziet hoe tal van eenvoudige landslieden
+dagelijks pelgrimstochten maken naar de begraafplaats van den pas
+overleden keizer, daar offers brengen en uren lang liggen te bidden,
+dan begrijpt men pas van welke beteekenis het is het eenvoudige volk
+in het geloof te brengen, dat God de oervader van de keizers der
+Japanners is. Hun geschiedenis, die vol is van onderlinge oorlogen,
+oorlogen zoo wreed en zoo bloedig dat men verbaasd is dat er nog
+Japanners zijn overgebleven, vertelt brutaalweg dat Japan in oorlog
+met andere volken steeds de overwinnaar is gebleven, wat natuurlijk een
+gevolg is van de hooge bescherming waaronder het land staat. Zelfs in
+oorlogen waarbij zij het onderspit hebben moeten delven, weten zij de
+geschiedenis toch zoo te verdraaien dat het eigenlijk voor hun eene
+overwinning is geweest. Tegenwoordig gelooven zij, dat Japan niet
+alleen het leidende land der Aziatische volken is, maar dat weldra
+ook Europa en Amerika bij Japan ter school zullen gaan. Alleen enkele
+pessimistische Japanners waarschuwen hunne landgenooten openlijk in
+de dagbladen om geen verkeerde stappen te doen, omdat zij vreezen
+dat Japan thans zijn hoogtepunt heeft bereikt en een stilstand of
+achteruitgang in ontwikkeling wel eens spoedig zou kunnen intreden.
+
+Wij gingen daarna de Nyokoba, een gouvernementschool voor Geisha's
+bezoeken. Dit is zeker wel het toppunt van brutaliteit. Een
+regeeringsinrichting voor dansmeisjes en Geisha's! In geen land ter
+wereld treedt de prostitutie zoo schaamteloos op, wordt zij door de
+regeering zoo in de hand gewerkt en wordt zij zoo royaalweg beschouwd
+als een sociale instelling als in Japan. Maar laat mij er onmiddellijk
+aan toevoegen dat ook nergens de prostitutie zoo aantrekkelijk
+wordt gemaakt en dat het voor oppervlakkige toeschouwers lijkt,
+alsof zij al het walgelijke heeft afgelegd. In deze Nyokoba waren 570
+leerlingen, meisjes van 8-15 jaar, die uit alle deelen van het land
+kwamen en die daar opgeleid worden, om, na een schooltijd van 3-5
+jaar, aan den meestbiedenden bordeelhouder verkocht te worden. De
+ouders dezer kinderen hebben een maandelijks schoolgeld van 8 yen
+te betalen, waarvoor hun dochtertje dan kost, inwoning en onderricht
+ontvangt. Dat schoolgeld wordt echter gaarne betaald, want na eenige
+jaren daar geweest te zijn, brengt zoo'n kind van één tot twee duizend
+yen op. Voor dat geld moet zij dan drie jaar dienst doen en heeft zij
+gedurende die jaren niet het geluk, om, tengevolge van hetgeen van
+haar gevergd wordt, ziek te worden en in een hospitaal te sterven, dan
+heeft haar vader het recht, haar daarna opnieuw te verkoopen. Eenige
+jaren geleden hebben wij in het Maandblad voor Vrouwenkiesrecht
+een brief gepubliceerd, die door een groep van zulke meisjes tot
+eenige Amerikaansche vrouwen gericht was, met 'n noodkreet om haar
+te hulp te komen en de Japansche meisjes te redden uit een leven van
+diepste ellende, waarin zij vaak gestooten worden doordat de vader een
+opiumschuiver of speler is en dan zijn schulden betaalt met het geld,
+dat hij voor zijn dochter kan maken. Onwillekeurig kwam die brief
+mij voor den geest, toen ik deze Geisha-school, zooals de volksterm
+luidt, bezocht en die honderden jonge slachtoffers daar zag zich
+voorbereiden voor haar ongeluk. Het kwam mij voor, dat een sombere
+trek in al die lieve gezichtjes aanwezig was. Het is mogelijk, dat
+Japan's moraliteit niet lager staat dan die van alle andere naties, dat
+de immoraliteit hier alleen openlijker optreedt, doch alvorens Japan
+onder de beschaafde volkeren kan gerekend worden, zal zijn opvatting
+der prostitutie toch zeker een totale wijziging moeten ondergaan. Op
+die school wordt voor de kleintjes ook elementair onderricht gegeven in
+rekenen, schrijven, lezen etc., doch het onderwijs is er voornamelijk
+op ingericht om de verschillende kunsten te leeren, die een Geisha
+aantrekkelijk maken. Muziek, zang en dans, zich kappen en grimeeren,
+zijn de hoofdfactoren bij het onderwijs. De meeste onderwijzeressen
+zijn oude vrouwen, vroegere Geisha's, alleen voor zeer enkele
+vakken zijn mannen voor het onderricht aangesteld. Wij woonden er
+een muziek- en dansles bij. Bij deze laatste zagen wij een stuk van
+den beroemden Nö-dans instudeeren. Deze dans werd vroeger alleen op
+zeer bijzondere dagen aan het hof en voor de keizerlijke omgeving
+uitgevoerd, doch tegenwoordig wordt zij ook op het tooneel voor een
+betalend publiek gegeven, waarvoor dan altijd de Japanners uit alle
+deelen van het land overkomen. Er zijn nu reeds drie avonden in de
+Maand November voor Nö-dansen aangekondigd en de gids verzekerde mij,
+dat, wilde men op een dier avonden zeker zijn van een plaats in het
+theater, de kaarten dan nu reeds genomen moesten worden. Enkele van
+de leerlingen der Nyokoba, die bijzonder uitmunten in het dansen,
+worden ook wel aan theaterdirecteuren verkocht, maar dan is haar
+leven niet zooveel beter, want maar al te dikwijls moeten zij ook
+voor den directeur door dansen en op andere wijze het geld weder
+opbrengen, wat hij voor haar betaalde. Het spreekt van zelf, dat,
+in een land als hier, de prostitutie een gepatenteerd beroep is en
+de Staat van iedere Geisha een zekere belasting trekt, die hooger is,
+naarmate ook het meisje meer opbrengt voor den eigenaar.
+
+Wij zijn gewend al die meisjes Geisha's te noemen; de Japanner
+maakt echter een groot verschil tusschen een Geisha en een gewone
+prostituee. Geisha's zijn de meisjes, die in de clubhuizen een
+bepaalde club heeren dienen, of in de theehuizen dienst doen, terwijl
+de prostituee 's avonds achter hare tralies te pronk zit en elken
+binnenkomende moet dienen. Elke min of meer groote stad in Japan
+heeft een heele buurt, waarin deze huizen gevestigd zijn en waarbinnen
+alleen deze vrouwen zich vrij mogen bewegen. In andere straten mogen
+zij niet komen.
+
+Morgenochtend ga ik Japan verlaten; ik heb er dan juist genoeg van
+gezien om den wensch levendig te houden, er nog eens terug te mogen
+komen. Want bij al het artistiek mooie wat het land te bewonderen
+geeft, heeft het ook een heerlijk klimaat, waarin men zich frisch
+en opgewekt gevoelt, en bezit het bijna overal goede hotels, met
+matige prijzen, waarin de bezoeker niet geëxploiteerd wordt. Laat
+mij er nog aan toevoegen, dat in geen land in de heele wereld de
+spoorwegmaatschappijen zoo goed zorgen voor de passagiers als in
+Japan. Aan elk station zijn steeds tal van spoorweg-aangestelden
+aanwezig, die uitstekend voor de bagage der reizigers zorgen en
+waarvoor men niet verplicht is te betalen. Een fooitje van 'n dubbeltje
+voor 5 à 6 stuks bagage, maakt deze mannen uiterst dankbaar en men
+kan zeker zijn, dat alles terecht komt, waar men het besteld heeft.
+
+
+
+
+
+
+OP DEN TERUGTOCHT.
+
+
+Bij een opkomende zon op een prachtigen herfstmorgen verliet ik Kyoto,
+in een dankbare stemming voor al het schoone en aangename wat Japan
+mij in korten tijd van mijn verblijf geboden heeft. Alle voorzorgen
+waren door den hotelier van het Kyoto-hotel genomen, dat mijne bagage
+goed bezorgd werd en ik eene goede plaats in den trein kreeg. Hij
+had zelfs naar een zijner collega's in Tsuruga getelefoneerd om aan
+den trein te zijn en daar te zorgen dat ik goed op de boot, die mij
+naar Vladivostock moest voeren, met al mijne bagage terecht kwam. De
+vriendelijkheid en voorkomendheid der Japansche hoteliers, de goede
+bediening, de zindelijkheid en de goede keukens in hunne hotels,
+wordt in geen enkel land overtroffen. In het algemeen genomen, kan ik
+gerust zeggen, dat Japan in dit opzicht zeer zeker boven alle andere
+landen in Azië staat en dat slechts weinige Europeesche landen het
+daarin evenaren. Japan trekt met elk jaar meer toeristen, die er bijna
+allen met het grootste enthusiasme vertoeven; alle krachten werken er
+samen om het verblijf in en het reizen door het land gemakkelijk te
+maken en te veraangenamen. In de grootste en beste hotels worden matige
+prijzen gevraagd, de spoorwegen zijn goedkoop en de meeste winkels zijn
+betrouwbaar. Het is mogelijk, dat de Japanner zich er vroeger op heeft
+toegelegd, om door bedrog rijk te worden, tegenwoordig doet elkeen
+echter zijn best om eerlijk te handelen. Toen wij in China waren,
+hebben wij steeds gehoord, dat de Chineezen betrouwbaarder dan de
+Japanners zijn, dat men in China de handelaars kan vertrouwen en in
+menigen winkel, waar wij trachtten koopjes te doen, werd ons gezegd
+"gij zijt niet in Japan, wij Chineezen bedriegen de menschen niet",
+wat zooveel beteekende, als dat wij den gevraagden prijs betalen
+moesten of konden heengaan. En in Japan nu hoorden wij precies het
+omgekeerde. Als wij probeerden af te dingen, dan werd ons herhaaldelijk
+verzekerd, dat Japan geen China is en dat men de Japanners vertrouwen
+kan. In hoeverre dit laatste waar is, weet ik niet, maar wel weet ik,
+dat in Japan alles veel mooier en veel goedkooper is dan in China,
+en dat verschillende winkels ons attent maakten op het verschil in
+kwaliteit der goederen en wij voor zeker soort goed bijna overal
+denzelfden prijs moesten betalen. Ik heb zeer sterk den indruk
+gekregen, dat Japan betrouwbare winkeliers bezit en men in geen land
+in de wereld voor weinig geld zooveel kan koopen als daar.
+
+Op mijn reis van Kyoto naar Tsuruga, had ik nog de gelegenheid het
+mooie landschap in Japan te bewonderen. De geheele weg toch voer
+tusschen prachtige bergen, soms tot boven toe beplant met theeboompjes,
+langs rivieren en meren en bracht mij om één uur in Tsuruga. Er
+was nog één heer van Kyoto, ook met bestemming voor de boot naar
+Vladivostock, met mij medegekomen. De sneltrein die van Tokyo en
+Yokohama de reizigers van de Trans-Siberische lijn vervoert, was
+reeds een uur te voren gearriveerd en de agenten voor die lijn waren
+met deze passagiers op weg naar de boot en zouden niet vóór drie uur
+voor de tweede maal gaan. Ik ging dus met den vertegenwoordiger van
+het Kaimugo-Hotel, tot wien de hotelier uit Kyoto getelefoneerd had,
+mede om daar eerst te lunchen, om tegen drie uur met het kleine
+stoombootje naar de Portawa, zoo heet de boot, te gaan. Eerst
+moest echter mijn paspoort nagezien worden. Gelukkig had de heer
+von Zeppelin, onze consul-generaal in Shanghaï, er voor gezorgd,
+dat mijn paspoort in elk opzicht in orde was, ook had hij het door
+den Russischen consul laten viseeren. Het werd dan ook op het bureau
+van den Russischen Volunteer fleet, waar ik het moest laten nazien,
+goedgekeurd en om drie uur kon ik aan boord gaan.
+
+Het is een Russische boot, met Russische bemanning. Een onoogelijke
+stewardess ontving mij in mijn hut, eene vrouw, die geen vertrouwen
+en geen toenadering uitlokt. De groote hut, die er zindelijk uitziet,
+miste alle comfort. Op het tweede, leege bed moest ik mijne zeven
+zaken uitstallen. De kapitein en de bedienden spreken Russisch, in
+de Russische taal met Russische letters is het menu geschreven en
+het ergst van al, het eten is Russisch. Dikke, vette soep en al het
+verdere klevende van vet en zwemmende er in. Daarbij ruw, stormachtig,
+mistig weder, dat de bijna niet geladen boot rollen en zwaaien doet,
+zoodat de maag alleen naar wat licht verteerbaar voedsel vraagt. Ik
+was de eenige vrouw met achttien heeren passagiers aan boord, en werd
+daardoor buitengewoon goed bediend.
+
+Om één uur kwamen wij Woensdagmiddag in Vladivostock aan en daar maakte
+ik voor het eerst kennis met Rusland en Russische gebruiken. Al de
+bagage der passagiers werd gevisiteerd, maar dat geschiedde op een
+wijze als ik nog nooit te voren heb bijgewoond. Zelfs de bagage die
+transit naar Holland ging, of van andere reizigers naar Londen of
+Berlijn, werd nagezocht, elk doosje opengemaakt en alleen als men
+het verzegeld wilde doorzenden, behoefde men de inkomende rechten
+er voor niet opbrengen. Een Duitscher, die een paar mooie zijden
+pantoffels bij zich had, die hij niet kon verzenden, omdat hij ze op
+reis draagt, moest de rechten er voor betalen. Van eenige Japansche
+heeren, die zijden overhemden bij zich hadden, werden de inkomende
+rechten opgeëischt, niettegenstaande hunne verzekering, dat die hemden
+gedragen en reeds gewasschen waren.
+
+Ik werd nog al genadig behandeld. Men stond mij toe alles uit mijn
+handbagage, wat de Russische heeren, die er meer als bandieten dan
+als heeren uitzagen, verdacht voorkwam, in mijn koffer over te
+laden en die dan verzegeld transito naar Holland te zenden. Een
+man werd aangewezen, die mij daarbij behulpzaam zou zijn en die,
+nadat ik alles had ingepakt, mijn goed sluitende koffer met één
+touw omwond en dat touw met een loodje bezegelde. Nadat dit alles
+was afgeloopen, werd de koffer voor Amsterdam ingeschreven. Voor de
+hulp, het touw en het loodje moest ik den man 4 roebels 75 kopeken
+betalen. Waarom het juist die som was, of dat de man mij niet veel
+te veel liet betalen, wie zou dat uitmaken? Er was niemand die ik
+het vragen kon en in Rusland mag men blij zijn, als men met geld en
+goede woorden heelhuids de handen van beambten ontkomt. Dit alles
+ging nu niet zoo gemakkelijk als ik het hier neerschrijf, want geen
+der beambten sprak iets anders dan Russisch of verstond een woord in
+een andere taal. Als niet een der Russische heeren, die met mij de
+bootreis van Tsuruga naar Vladivostock had gemaakt en Engelsch sprak,
+mijn tolk was geweest en mij door het moeilijkste deel had geholpen,
+dan weet ik niet of ik het ooit met die lui had klaar gespeeld. Met
+dat alles was het drie uur geworden. Met den Duitscher met wien ik van
+Kyoto naar Tsuruga was gereisd en die ook dezelfde moeilijkheden had,
+nam ik een rijtuig, dat ons een uur lang door Vladivostock zou rijden.
+
+Vladivostock maakt geen grooten indruk. De stad is vrijwel onvoltooid,
+overal ziet men groote huizen en vrij groote winkels en kantoorgebouwen
+en daarnaast nog een heele open ruimte, wachtende op ondernemers,
+die er wat op bouwen willen. Straten zijn nog niet voltooid, en
+de wegen daardoor slecht. Het meest interesseerde mij de bevolking
+in de straten. Het begon reeds bij den koetsier op den bok, die er
+met zijn groote bontmuts en zijn jas met lange, wijde rokspanden,
+die er uitzagen alsof zij een lange sleepjapon moesten voorstellen,
+reeds recht Russisch uitzag. Had ik het nog niet genoeg bij de
+douanen ondervonden dat ik nu in Rusland was, hier in de straten
+zag ik Russen, typische Russen, zooals wij ze op het tooneel en in
+de illustraties te zien krijgen. Maar spoedig hadden wij genoeg van
+het ritje en daar wij wisten dat er nog allerlei formaliteiten te
+vervullen waren, alvorens wij rustig in de coupé konden plaats nemen,
+spoedden wij ons maar weder terug naar het station. Onze paspoorten,
+die bij aankomst op de boot in Tsuruga door den eersten officier waren
+in beslag genomen, zouden ons vóór ons vertrek uit Vladivostock weder
+overhandigd worden. Toen wij dan ook aan het station kwamen, stond
+de trein reeds gereed en was een hooge politiebeambte bezig de namen
+der reizigers af te roepen, die dan uit zijn handen hunne paspoorten
+konden terug bekomen. Precies op tijd, 4.51, begon onze twaalfdaagsche
+treintocht. De trein bestond uit een waggon eerste en een waggon
+tweede klasse, benevens een restauratiewagen en een goederenwagen.
+
+Het begin van de reis was niet zeer interessant, wij gingen door een
+bergland, met nog uitgestrekte, ongecultiveerde dalen. Alleen aan
+de verschillende stations zagen wij de armoedig in dierenhuiden
+gekleede Russen en vele Chineezen, die er altijd even vuil en
+verkommerd uitzagen. De Manchurische Chineezen in dit Noordelijk
+gedeelte dragen allen nog hunne staarten. Het was reeds echt koud,
+overal op de wegen lag reeds een dunne laag sneeuw en elk riviertje
+of meertje lag reeds onder een ijslaag.
+
+Midden in den nacht bereikten wij de grens van China, alwaar een
+Chineesche douane in de coupé kwam om te vragen of er ook iets "zu
+verzollen" was. Ik lag in diepe rust en wist niet wat er gebeurde, toen
+plotseling met een ruk mijn goed afgesloten coupé werd opengemaakt en
+twee mannen binnentraden. Ik had hen er echter spoedig uitgebonjoerd
+en nog voor zij iets van mijne plunje met hunne vuile vingers konden
+betasten, stonden zij al weder buiten de deur. Men vertelde mij dat wij
+'s nachts een mooi gedeelte gepasseerd waren, maar ik kan daar niets
+van navertellen, want 't was een stikdonkere nacht, die ik vrijwel
+geheel slapende doorbracht. Bovendien waren in den vroegen ochtend
+de coupé-raampjes zoo dik bevroren, dat ik er niets doorheen kon
+zien. Verder op den morgen gingen wij door een onafzienbare woeste,
+dorre streek, tot wij om twee uur, Donderdagmiddag, in Charbin
+aankwamen. Daar hadden wij drie kwartier rust. Wij moesten wachten
+op den trein die van Peking door Mukden hier zich met den trein van
+Vladivostock vereenigt. En dezen keer zou die trein Prins Heinrich
+van Pruisen met zijn heele gevolg met zich voeren.
+
+Op het perron in Charbin stond de kleine Duitsche kolonie, die in
+deze stad woont, allen in Zondagsche plunje, gereed om hun prins
+te verwelkomen, en ook de Russische en Chineesche autoriteiten
+uit Charbin, waren voor dat zelfde doel aanwezig. Drie groote
+photographietoestellen stonden opgesteld, om gauw een kiek te nemen,
+indien de prins zich ten minste zou willen vertoonen. Een kwartier
+later kwam de Peking-trein binnen en zeer spoedig daarna trad de
+prins, in generaalsuniform gekleed, naar buiten. Eerst hield hij
+een huiselijk praatje met zijn landgenooten en daarna schudde hij de
+vreemde autoriteiten hartelijk de hand. Ik zag prins Heinrich voor den
+eersten keer, en was gefrappeerd door zijn groote gelijkenis met den
+tsaar van Rusland en den koning van Engeland. Maar ook viel mij het
+oude uiterlijk op. Hij ziet er veel ouder uit dan zijn oudere broeder,
+de keizer van Duitschland. Hij lijkt op een man van 60 jaar.
+
+Charbin staat bekend om zijn vele bandieten; men had mij reeds
+gewaarschuwd, als om de een of andere reden de trein daar langer zou
+stoppen, de stad niet in te gaan. Allerlei verhalen omtrent diefstal en
+oplichterij daar bedreven, doen de ronde. Nadat wij Charbin verlaten
+hadden, gingen wij een korten tijd door een pijnbosch en zilverberken
+en daarna begonnen de troostelooze vlakten weder. De trein gaat dan
+eens over bergen, 2 à 3 duizend voet hoog, om direct daarna weder te
+dalen. Het verschil in temperatuur boven of beneden is zelfs in mijn
+verwarmde coupé goed te voelen en bovendien zichtbaar aan de dikkere
+sneeuwlagen en de ijsmassa's boven. De trein wordt door twee kolossaal
+groote machines, die met hout gestookt worden, voortbewogen.
+
+Twee vertegenwoordigers van de Trans-Siberische spoorweglijn maken
+van Charbin de reis met den trein mede. Dit is ter wille van Prins
+Heinrich. Met den oudsten van beiden houdt prins Heinrich, als hij aan
+de verschillende stations op en neder wandelt, vrij luide gesprekken
+in het Fransch. Die zit ook naast den prins aan tafel. Door het
+gezelschap van den prins is onze eetzaal nu propvol. De prins zelf
+en vijf volgelingen eten, nadat wij gegeten hebben. Zij zitten dan in
+het kleine vertrekje, dat buiten de etensuren voor conversatiekamer en
+speelclub etc. dient. Men moet steeds dat vertrekje passeeren als men
+uit de eetzaal naar de coupé wil en soms is de prins wat ongeduldig
+en begint met zijn heeren reeds den maaltijd, alvorens wij goed en
+wel geëindigd hebben. Dat schijnt den prins echter niet te hinderen;
+hij doet trouwens alles zoo doodeenvoudig, dat niemand in hem een
+hooggeplaatst persoon zou vermoeden, als men het niet vooruit wist.
+
+Gistermorgen had een treffend tafereeltje plaats. Wij waren aan het
+station genaderd, waar in de nabijheid, op de heenreis den trein
+van prins Heinrich gederailleerd is. Opeens kruipt een armoedig
+uitziende Rus naar den prins en begint met opgeheven handen iets te
+prevelen. Den armen kerel biggelden de tranen langs de wangen, met
+smeekende oogen zag hij den prins aan. De prins liet zich door den
+Russischen spoorwegautoriteit verklaren, wat de man wilde, en vernam
+toen, dat hij de bestuurder der locomotief was, waarmede de prins
+gederailleerd was. Die arme man was het slachtoffer van het ongeluk
+geworden, hij werd gestraft en uit zijn ambt ontslagen. Hij smeekte den
+prins nu om vergiffenis, welke hem van harte gegeven werd en de prins
+hoopte, dat men hem weder in zijn vroegere positie plaatsen zou. Toen
+de autoriteit dat vertaald en den armen man medegedeeld had, voegde
+hij er aan toe, dat hij spoedig een nieuwe aanstelling zou ontvangen.
+
+Tegen den middag bereikten wij Zaterdag de oevers van het uitgestrekte
+Baikalmeer, waar wij tot middernacht dicht langs bleven gaan. Dat gaf
+een prachtige afwisseling in het natuurtafereel. Oneindig grootsch
+was hier het landschap. De spoorweglijn langs dit bergachtig gedeelte
+is een meesterstuk van constructie. Het eene oogenblik kromde de baan
+zich vlak langs het meer, om een grooten berg, het andere oogenblik
+doorboorde hij een andere reuzenrots. Het was bitter koud hier,
+de sneeuw lag ruim een halven meter hoog, de pijnboomen konden de
+vracht van die losse, droge sneeuwmassa bijna niet torschen en het
+geheel zag er uit, alsof het onveranderlijk zoo zou blijven liggen,
+totdat in 1913 de voorjaarszon hare krachtige stralen zal zenden.
+
+Zaterdag te middernacht bereikten wij Irkutsk, waar wij van trein
+moesten verwisselen. Elkeen kreeg in den nieuwen trein weder precies
+dezelfde coupé en dezelfde plaats als in den voorgaanden. Mijn bed
+was reeds netjes gereed toen ik in mijn afdeeling kwam, zoodat ik
+mij onmiddellijk kon ontkleeden en te slapen leggen.
+
+Irkutsk, de hoofdstad van Oost-Siberië, schijnt de eenige stad te
+zijn, waar men, als men wil, de reis tusschen Vladivostock en Moscou
+onderbreken kan. Daar zijn goede hotels, en genoeg bezienswaardigs,
+om eenige dagen interessant te maken.
+
+Zondagmorgen was het uitzicht geheel veranderd. Even onafzienbaar
+als voorheen de kale vlakten waren geweest, even uitgestrekt waren
+toen de bosschen. Boomen, boomen en niets dan boomen, en eeuwigdurend
+dezelfde soort. Pijnboomen en zilverberken, deze laatste bladloos,
+kaal. Geen afwisseling den geheelen dag. Daarbij ging de trein uiterst
+langzaam, wij stegen steeds. De temperatuur was buiten 12 gr. C. onder
+nul en een vinnige wind, soms van een sneeuwstorm vergezeld, maakt
+het alleen voor de heel moedigen mogelijk, bij een halte even naar
+buiten te gaan om een luchtje te scheppen.
+
+Maandagmorgen hadden de bosschen weder plaats gemaakt voor de oneindig
+groote, troostelooze steppen. Alles leek weder meer op Siberië,
+zooals wij dit uit de boeken van Dostojevsky en anderen kennen. Om
+6 uur kwamen wij Maandagavond in Taiga, vanwaar een zijlijntje Tomsk
+met de hoofdlijn verbindt, Tomsk, de hoofdstad van West-Siberië. Hier
+hadden wij een kwartier rust, de eenige groote rust, die wij sedert
+Charbin gehad hebben. Er waren daar tal van tentjes, waar men voor veel
+geld allerlei zaken van Russische bergproducten gemaakt, kon koopen.
+
+Dinsdagmiddag om twee uur bereikten wij Omsk, de plaats waar een halve
+eeuw geleden Dostojevsky als een banneling heeft geleefd. Omsk is nu
+een vrij belangrijk stadje, al ligt het ook nog verlaten in de steppen.
+
+Langs den geheelen weg, van Vladivostock af reeds, is men druk
+bezig met het leggen van een dubbel spoor. Op het oogenblik loopt
+de Trans-Siberische trein op enkel spoor. Dit werk is een enorme
+onderneming, want niet alleen moeten daarvoor de rails verdubbeld
+worden, maar over vele der tallooze rivieren moeten ook de bruggen
+verdubbeld worden. In Oost-Siberië is men reeds voor een groot
+deel gereed, waardoor 50.000 arbeiders nu vandaar weder naar hunne
+woonplaatsen teruggevoerd moeten worden. Dat doet de Russische
+staat op Russische wijze. Dagelijks passeeren wij eenige van die
+arbeiderstreinen. Deze menschen worden vervoerd in beestenwagens. In
+ieder van die wagens huizen 40 mannen. Iedere trein vervoert twintig
+wagens. Vijf zulke treinen gaan elken dag. Die arme kerels zitten,
+of liever, liggen daar dag en nacht; zij moeten daar hun eigen
+potje koken en alles doen, wat men gedurende zoo vele dagen, als
+die mannen daar vertoeven moeten, te doen heeft. Als onze trein
+passeert, zien wij door de vierkante openingen koppen van menschen
+steken, zooals er anders koppen van koeien of paarden door zichtbaar
+worden. 't Zijn koppen van ruwe, stoere kerels, mannen, die niets dan
+hun ruwe, ongeleide spierkracht aan te bieden hebben in ruil voor
+hun levensonderhoud. Dezulken zijn er blijkbaar velen in Rusland,
+anders zou die kracht beter betaald worden, althans door den staat
+op hoogere waarde worden gesteld.
+
+Woensdagmorgen om 8 uur waren wij in Cheliabinsk, alwaar dat deel van
+den trein, dat naar Petersburg gaat, ons verliet. Wij hadden daar ruim
+een half uur oponthoud, maar de sneeuw viel in zulke dikke vlokken
+neder, dat het niet doenlijk was, om naar buiten te gaan, om wat
+op en neder te loopen. Van daar af wordt de reis interessanter. Wij
+komen door een meer bewoond gedeelte. Herhaaldelijk passeeren wij nu
+Russische sleden met in vliegende vaart rennende paarden, zien wij
+de bergen, waaruit goud, kwikzilver en steenkool gedolven worden en
+passeeren wij tallooze kleine stations, altijd vol mannen, vrouwen
+en kinderen, maar mannen vooral, die met hun heele bezitting in een
+groote zak gebonden of in een doek geknoopt, op een boemeltrein staan
+te wachten, die hen naar een beter oord moet voeren. Emigranten,
+zoowel zij, die over Europa naar Amerika trekken, als zij, die
+in het uitgestrekte Rusland een ander oord zoeken om zich daar te
+koloniseeren. Deze laatste emigratie wordt door den Russischen staat
+zeer in de hand gewerkt, vooral als men zich wil vestigen in het
+verre Oosten van het land.
+
+Een trein passeerden wij, uit beestenwagens bestaande, waarvan de
+luchtgaten door zware ijzeren bouten afgesloten waren. Het was een
+volle trein met veroordeelden, die naar een der mijnstreken vervoerd
+worden.
+
+Spoedig hadden wij nu Siberië achter den rug en bevonden ons
+in het eigenlijke Rusland. In den namiddag zagen wij van uit
+onze coupé-raampjes de groote, witte obelisk, die Azië van
+Europa scheidt. Den geheelen middag hadden wij een prachtig mooi
+winterlandschap. Reinwit lag een dik sneeuwkleed over bergen en
+velden, de rivieren waren dichtgevroren, de huizen in de dorpjes
+en stadjes gaven alleen eenige kleur, Vroolijk scheen de zon over
+dit glinsterend witte natuurtafereel, zij had de bewoners der lage
+huisjes naar buiten gelokt en tal van snorrende Russische sleden,
+met gezonde, lachende menschen bevolkt, passeerden wij op hunnen tocht.
+
+Naarmate wij Moscou naderden nam ook de koude af en werd de omgeving
+interessanter. Maar toch ligt alles nog onder de sneeuw. In het midden
+van den dag passeerden wij Donderdag Samara en kort daarna ging de
+trein de Volga over. De Alexanderbrug, die dit mogelijk maakt, is
+meer dan een kilometer lang en is de trots der Russen.
+
+Toen ik Vrijdagmorgen ontwaakte en uit mijn coupé-raampje keek, was
+alle sneeuw verdwenen. Een nachtvorstje had nog wel het groen der
+velden wit getint, maar van sneeuw was hier geen sprake meer. Toen
+ik in den restauratiewagen kwam, zat reeds de prins met zijn heele
+gevolg aan de ontbijttafeltjes. Allen waren in groot uniform. Ook de
+prins. Hij zag er opgewekt en veel jonger in zijn prachtige uniform
+uit, dan toen ik hem in Charbin voor het eerst zag.
+
+Om half tien kwamen wij in Moscou aan het Koursk-station. Daar
+stonden prinses Heinrich en vorstin Sergeï en vele hooge Russische en
+Duitsche autoriteiten reeds te wachten. De begroeting tusschen den
+prins en zijn vrouw was allerhartelijkst, zooals trouwens na zoo'n
+lange scheiding van een gelukkig echtpaar te wachten is. Daarna werd
+vorstin Sergeï, die in een grijs nonnenkleed was, hartelijk door den
+prins de hand gedrukt. Sedert vorst Sergeï, nu zes jaren geleden,
+werd doodgeschoten, is de vorstin in een klooster gegaan, waarvan zij
+nu de overste is. Zij is een oudere zuster van de Czarina, een prinses
+van Hessen en dus met den prins verwant. Zij liep tusschen den prins en
+prinses Heinrich in, toen zij het perron verlieten. Prachtig blonken de
+gouden helmen met de dubbele adelaars van de Russische autoriteiten,
+die hen met het gevolg van den prins op den voet volgden. De hooge
+vorstelijke personen onderbreken blijkbaar hun reis in Moscou, want
+al hun bagage is uit den trein gezet.
+
+Ik had ook graag mijn reis in Moscou onderbroken, maar mijn plicht
+roept mij nu thuis. Ik bleef derhalve zitten tot de trein mij naar het
+station Moscou-Brest bracht, waar de Nord Express, die, in aansluiting
+aan den Trans-Siberischen trein, eenmaal in de week de passagiers in
+36 uren naar Berlijn voert, reeds gereed stond. Er was juist genoeg
+tijd om van trein te verwisselen, toen de Nord Express, die alleen
+uit een restauratiewagen, een goederenwagen en drie eerste klasse
+waggons bestaat, het station en daarmede ook Moscou verliet.
+
+Deze trein vindt in Berlijn directe aansluiting met den sneltrein
+naar Brussel en heeft een waggon, die direct doorgaat naar Ostende
+ten behoeve der reizigers voor Londen, en een waggon die doorgaat naar
+Parijs. Ik moest in Berlijn ervaren, de nachttrein naar Holland juist
+vertrokken was; die verlaat Berlijn juist tien minuten eerder vóórdat
+deze sneltrein aankomt. Ik moest derhalve voor den nacht een hotel
+zoeken, om den volgenden morgen mijn reis naar Holland voort te zetten.
+
+De natte koude, die Holland's klimaat zoo onaangenaam maakt, overviel
+mij plotseling toen de trein de grenzen van ons land bereikte. Maar
+ook daaraan gewent men spoedig. Het maakte alleen "home sweet home",
+minder aantrekkelijk.
+
+
+
+
+
+
+AANTEEKENINGEN
+
+
+[1] De tetsemug wordt verondersteld de paarden te dooden en bij
+menschen de slaapziekte te veroorzaken.
+
+[2] De Hindoe gelooft, dat de wereld nu in haar vierde tijdsperiode
+verkeert, dat wij leven in de Kali-Yug, die 18 Febr. 3202 vóór
+Christus begonnen is en 432.000 jaren zal duren. Dat wij nu leven
+in de tijdsperiode van verwoesting. De eerste periode was Satya, de
+eeuw van waarheid, die duurde 1728.000 j. De tweede Treta, de eeuw
+van behoud, duurde 1296.900 j. De derde Dwapara, duurde 864.000 jaren.
+
+[3] Het komt mij voor, dat de controleur van Kotô Agoëng zich moet
+hebben vergist, toen hij mij den prijs van 2000 à 3000 gulden noemde
+voor eene bruid. Een bruid zal zeker niet tienmaal meer kosten dan
+een bruidegom. Het zal ook daar wel 200 à 300 gulden moeten zijn.
+
+[4] Toen ik dit schreef, kende ik nog niet het bestaan van het
+uitgebreide werk van mr. Willinck, omtrent het rechtsleven der
+Minangkabausche Maleiers.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Reisbrieven uit Afrika en Azië, by 
+Aletta Henriëtte Jacobs
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REISBRIEVEN UIT AFRIKA EN AZIË ***
+
+***** This file should be named 29507-8.txt or 29507-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/9/5/0/29507/
+
+Produced by The Online Distributed Proofreading Team at
+https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.